cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suitzìdiu
Sa Sardigna est una de sas regiones cun prus artos tassos de suitzidiu in Itàlia, impare a su Südtirol e a sa Badde de Aosta.
Cossos
Sos Còssos fint una populassione antica de s'epoca nuraghesa. A li nàrrer "sarda" sa cosa est unu pacu cuntroversa, bìdu chi istàbat in Sardigna ma at dàu su nomine a s'isula de Còssiga chi li est a curtzu.
In Sardigna sos Còssos fint de dommo mascamènte in sa costèra nordorientale, chi prus o mancu cumprèndet sa chi est oje connòtta comente Gallura, a costàzu de sos Tibulatos e a nord de sos Coracenses, mancàri bi aìat ateras tribù còssas a pède de su Marghine, comente ammùstrat su toponimu anticu de Corsein (oje Cossoine).
Linia
In geometria, sa lìnia est unu de is fondamentus si podet narri ca una continuidadi de puntus est una lìnia.
Institut polytechnique des sciences avancées
S'Institut polytechnique des sciences avancées (jamada finas Polytechnical School for Advanced Technologies, o solu IPSA), s'agatat in sa tzittade de Tolosa, in sa regione de Midi-Pirenei, in so Frantza. S'universidade fit istada fundada in su 1961.
Allen Ginsberg
Est istadu unu de sos pius rappresentativos de sa beat generation.
Santandria
Donniassantu (Santandria) est su de undighi mese de s'annu secundu su calendàriu gregorianu e su de tres e urtimu mese de s'atongiu in semisferu boreale, de su beranu in s'Emisfèriu norte, contat 30 dies e si collocat in sa secunda metade de un annu tzivile. In custu mese si ammentant is mortos, su primu de Donniassantu difatis c'set sa Festa de is defuntos. Su 27 de Donniasantu c'set sa Festa de sa Madonna de sa Medaglia meracolosa. Su nòmene nde benit de sa limba latina november, novembris, derivadu custu de novem, nove ), ca fiat su de noe mese de su calendàriu romanu, ca incumentzaiat cun su mese de martzu . Fintas a su 470 a.C. fiat sighidu de Maglio, mese di cassa imperiale, traditzione adotada de s'Impèriu bizantinu secundu la cultura longobarda.
Is primas dies podent èssere caraterizadas de unu breve perìodu de bellas dies, culminantes s'11 de Donniassantu, die connota comente istiu de San Martino pro s'arrepente maveliade su clima. Su poeta Giovanni Pascoli at dedicadu a s'incantu de custu fenòmenu, singulare cantu breve unu componimentu in versos intitoladu Novembre.
Green Belt Movement
Sa Green Belt Movement est una associatzione ambientalista non governativa chi at sede in Nairobi, Kènya chi ada unu modu de agire pro sa difesa ambientale, basendesi a su matessi tempus subra s'iviluppu de sa comunidade e quindi sa capatzidade de faghere e de agire pratigamente. Wangari Maathai l'aiat criada in su 1977, sutta s'egida de su Maendeleo Ya Wanawake (Consizu Natzionale de sas Feminas de su Kenya). S'organizatzione at coinvoltu feminas provenientes dae sas areas rurales. Custa feminas fin istadas incoragiadas dae sa biologa a piantare aivures de origine locale e de fruttu e mattas. In trint'annos sun creschidas 20 miliones de piantas.
Santandria
Is Segnos zodiacales de su mese de Donniassantu sunt s'arpau (de su  23 de Mese de ladamine a su 22 de Donniassantu) e il Sagitariu (de su 23 de Donniassantu a su 21 de Nadale)
Bradley Cooper
Bradley Cooper (Filadelfia, Pennsylvania, 5 Ghennàrgiu 1975) est unu cantante e attore americanu.
Tàlliu
Su tàlliu est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica, su sìmbulu de su cale est Tl e su nùmeru atòmicu suo 81. Custu metallu de colore murru e modde s'assimìgiat in s'istàngiu ma si iscoloret cando est espostu a s'ària. Su tàlliu est meda tòssicu e s'usat in venenos contra mardonas e babautzos, ma sigomente si pensat chi potzat causare càncaru, s'impreu suo est istadu limitadu meda o, comente chi siat, s'est eliminadu in medas istados. Puru est usadu in rilevadores de infrarujos. Puru est istadu usadu in carchi ochidura.
Sa trazèdia de su Tzine Statuto
Sa trazèdia de su Tzine Statuto de Turinu aiat tentu logu su 13 de frearzu de 1983: fiat istada chistione de unu desastru grae, ca in isse fiant mortas 64 pessones pro toscadura dae fumos e pro uscraduras: sa prus zòvana de sas bìtimas teniat 7 annos, sa prus antziana 55. Su tzine, chi su nùmene fiat su matessi de sa pratza probiana, s'agataiat in via Cibrario 16-18.
Ilienses
Sos Ilienses o Ioleos fint una populassione antica sarda de s'epoca nuraghesa.
Sa trazèdia de su Tzine Statuto
A s'ora de su fogu, in su tzine fiant prozetende sa pellìgula “Sa cabra” cun Gérard Depardieu. Zustu a sas decraraduras de su mere de s'istabilimentu, sas framas si diant esser ispainadas moende dae una tenda.
Sas bìtimas, mancari aerent proadu a fuìre, aiant agatadu sas essidas de azutòriu cunzadas e duncas non fiant resèssidas a evitare sas isaladuras de àtzidu tzianìdrigu, produtu de sa cumbustura de sa pannamenta de sas cadreas e de su rebistimentu pràstigu de sas paredes.
Ilienses
Istòria
Cando sa Sardigna si l'ant picàda sos punicos e romanos, parte de sos Ilienses, impare a sos Balaros e Cossos, si fit retiràda in su trettu de muntagna connòttu comente Barbàgia pro menzus paràre fronte a sos invadores. In su 177 A.C., nàchi sos Balares e Ilienses aìant chircàu de che furriàre sos romanos ma los aìat bìntos Tiberiu Graccu su Betzu.
Sa trazèdia de su Tzine Statuto
Raimondo Capella, propiedàriu de su tzine a sos tempos de sos fatos, fiat istadu cundennadu a otu annos in su primu gradu e a duos annos in su de duos grados, e aiat dèvidu refagher sos parentes de sas bìtimas cun una summa de 3.000 milliones de francos betzos: in prus de custu, totu sos benes suos fiant istados arrecatados. Dae sa die de sa trazèdia, su Tzine Statuto non fiat torradu a aberrer mai. Fiat istadu cussideradu s'abasatu prus mannu de su pustisgherra in Turinu.
Friedrichshain-Kreuzberg
Friedrichshain-Kreuzberg est su segundu distretu de Berlinu, Germània, istituidu in s'annu 2001 fundende de is distretos antigos de Friedrichshain e Kreuzberg, chi resurtant separados de su riu Spree. Su ponte Oberbaumbrücke unit is duos bighinados e est unu sìmbolu de su distretu.
Sa trazèdia de su Tzine Statuto
Atuarmente, su Tzine Statuto no esistit prus, est istadu demolidu a bias de s'agabu de sos annos noranta pro fraigare unu cundomìniu. Pagos metros prus in cue, in via Cibrario, est istada posta una losa amentadora de sas bìtimas in un'arzola.
Charlottenburg
Charlottenburg est una tzitade tedesca de s'istadu de Berlino in su mandamentu de Charlottenburg-Wilmersdorf, fundada in su 1705, e in su 2015 aida 124,555 abitantes.
Sa trazèdia de su Tzine Statuto
Pagu ora in antis de sas ses de merie, addaghi fiat cumintzada dae pagos minutos sa prozetura de sa pellìcula, e in sa sala, intre sa corte e s'intresolu, fiant presentes unas chentu pessones (cheret cussideradu chi sa pellìcula zai fiat in sa de treighi chidas de programmadura), una framada repente (sos subrabìvidos ant a narrer chi aiant intesu una dubba surda, probiana a s'alluimentu de unu caentadore) causada dae unu curtu tzircuitu afogazat una tenda chi partzit su passadissu de intrada de manu dereta dae sa corte; custa ponet fogu ruende a sos cadirones de sas ùrtimas filas, seghende in custa manera una bia de fua importante, chi belle gasi unos cantos ant a resessire a balanzare su pròpiu. Sos àteros ispetadores, terrorizados, si ghetant massivamente chirru a sas essidas de azutòriu, chi belle gasi sunt totus cunzadas, francu una chi s'at a aberrer. Dae foras s'intendent sos abòghinos e sas dimandas de azudu, argunos ispetadores de sa corte resessint a nche sizire sa loza de sa domo de billetes, in ue s'agatat su mere de su tzine chi chircat in de badas de asseliare sos ispìritos timende chi bi podat esser un'undada de pànigu zenerale.
A custu puntu, si cumitit una filera de erros chi ant a resurtare determinadores: cun s'allugadura printzipale foras de impreu, non sunt allutas sas lughes peri su comutadore ausiliàriu chi s'agatat in palas de sa càssia e sa prozetura no est interròmpida, aguarmente cunforme a su refraigamentu, in su tentativu de limitare su pànigu. Sas cunseghèntzias ant a esser catastròfigas, ca in s'intresolu non serant deretu su perìgulu e petzi cando s'ambiente est imbàdidu dae su fumu unos cantos si nde sapint e leant sa fua, una parte peri s'intrada de manca chi abaidat chirru a sa loza, peroe nemos at a resessire a la sizire, e inoghe s'ant a contare belle baranta mortos; un'àtera parte curret chirru a s'intrada de dereta ch zughet a sos còmodos, dae ue no ant a resessire prus a essire. Àteros ispetadores ant a esser agatados mortos galu seìdos in sos cadirones. Sas bìtimas tenent totus a cumone sa cara innieddigada dae su fumu tòssigu iscadenadu dae su fogu, chi at mudadu s'intresolu in una càmara de gassu.
Sa catàstrofe aiat tentu una reassione emotiva de non poder creer in bidda; sende gasi, cun su colonzu de su tempus, sos turinesos si fiant fatos semper prus impregados a faeddare de su chi fiat acontèssidu, mancari nemos apat pòdidu ismentigare sos eventos carchi bia. In su 2012, tres tzinemàtigos turinesos (Fabrizio Dividi, Marta Evangelisti e Vincenzo Greco) rodiant unu documentale a tìtulu “Sale pro sa cabra”, chi refraigat sos eventos cun suportu de interbistas a sos protagonistas de sos tempos e de documentadura zudissiària dada a cunnoscher pubrigamente pro sa prima bia.
Sa trazèdia de su Tzine Statuto aiat orizinadu una rebisura cumpreta de sa regulativa italiana pro sa seguràntzia contra a sos fogos in sos istabilimentos pùbrigos, mescamente sos tzìnemas. S'andat dae s'òbrigu de s'impreu de materiale contrafogu pro tendamentos, cuguzos de seidorzos, eac. a sas normas de seguràntzia pro sos sistemas elètrigos, sas bias de fua e gasi sighende.
Friedrichshain-Kreuzberg
Istòria
Istituidu in su 2001 unende is duos distretos pretzedentes de Friedrichshain e Kreuzberg, sa detzisione de pònnere impare is duos distretos fiat istada a primìtziu cuntestada meda, pro sa cumponidura sotziale diferente meda: Friedrichshain, perteniat a Berlinu Est, cun una populatzione giòvana e in etnicamente omogènea, Kreuzberg a s'imbesse, perteniat a Berlinu Ovest e fiat caraterizada dae unu nùmeru artu de betzos e istràngios (susetotus immigrados turcos).
Fintzas su fatu de èssere istesiados dae su riu Sprea, barigadu petzi dse su ponte Oberbaumbrücke, fiat istadu bidu comente un'elementu ulteriore de divisione. Su ponte a fatu s'est fatu su sìmbulu de su distretu, e s'agatat in pitzu de s'istemma.
Charlottenburg
Charlottenburg fit in antis una tzitade indipendente fundada in su 1705 chi s'agataiat in s'ovest de Berlinu, fintzas a èssere incorporada a su "Groß-Berlin" (Berlinu-Manna) e fata bighinadu. Depet su nòmene a sa reina de Prùssia Sophie Charlotte de Hannover.
Durante sa Gherra Frida aiat costituidu un'àrea tzentrale de Berlinu Ovest; s'istatzione Berlin Zoologischer Garten si fiat cunvèrtida in istatzione tzentrale de custa metade de sa tzitade divìdida e su bighinadu bi fiat fraigada una cantidade manna de fàbricos culturales e cummertziales. A pustis de sa Reunificatzione de Germània, su bighinadu at pèrdidu importu in favore de Berlin-Mitte. Nointames s'ovest de Berlinu est galu sa zona printzipale pro su cummèrtziu e s'oferta culturale.
A pustis de sa riforma amministrativa de Berlinu de su 2001, su bighinadu est istadu unidu a Wilmersdorf pro fàghere su distretu de Charlottenburg-Wilmersdorf. Pius a fatu, in su 2004, sos distretos de su bighinadu nou fiant torrados a ordinare, partende s'antiga Charlottenburg in Westend, Charlottenburg-Nord e Charlottenburg.
Josè Maria Escrivà de Balaguer
Josè Maria Escivà de Balaguer ( Barbastro, 1902 - Roma, 1975) est istadu unu preìderu ispagnolu fundadore de S'Opus Dei, cumposta de cristianos làicos, presente in partes meda de su mundu. Fatu santu a pustis de sa morte sua, sa festa sua est su 26 de làmpadas.
Bombay
Mumbai est in sa costa ovest de s'India, supra su Mare Arabicu e in su portu sou passat oltre su 50% de su trafficu de sa merces via mare de sa natzione intrea. Mumbai est su centru commerciale e de sos ispettaculos de s'India, ada su 25% de sa produtzione industriale, su 40% de su cummerciu marittimu, e su 70% de sas transaziones de s'economia indiana. Pro su flussu finantziariu custa tzitade est in sos primos deghe centros de cummerciu mundiale, est sede de importantes istitutziones finantziarias comente sa Reserve Bank of India, sa Borsa printzipale de s'India jamada Bombay Stock Exchange, e sa sede printzipale meda cumpagnias indianas e multinatzionales. In pius in sa tzitade b'est su centru pius importante de s'Asia de produtziones cinematografigas e televisivas, connottu comente Bollywood.
Springfield (Illinois)
Sa bidda fiat fundada in su 1819, fiat fata sea de contea in su 1823 e at balangiadu tìtulu de tzitade in su 1840. Est intamas capitale de istadu de su 1837.
Europa
S'Europa est unu de sos sette cuntinentes de su mundu e unu de sos continentes chi fachen s'Eurasia. Sas lacanas naturales suas son: a otzidente s'Otzeanu Atlanticu, a nord su Mare Articu, a chirru 'e bassu su Mare 'e Mesus e a oriente sos montes Urales e su riu Ura l.
Est su sigundu cuntinente prus minore de sa Terra chin 11.000.000 de chilometros cuadratos de superficie (7% de sas terras essitas) e mancari non siet meta mannu istan in tretos suos unas 800.000.000 de pessones chi fachen de s'Europa unu de sos cuntinentes prus populatos de su mundu a pustis de Asia e Africa.
S'Europa est su brossolu de sa curtura otzidentale. Dae s'antichidade (de importu mannu est istata s'antica Grecia) fintzas a oje, hat influentzadu economicamente e curturalmente totu su mundu.
Intre 'e sos sèculos 'e 15 e su de 20, sas natziones europeas hant controlladu belle che tottu su mundu (Americas, su prus de s'Africa, Otzeania e cantzos de gabbale de Asia); custu fintzas a sas gherras mundiales, cunflittos chi hant sinnadu s'achirrata de du su dominiu europeu in su mundu po lassare locu a superpotenzias che a sos istatos Unitos e s'Unione Sovietica.
In tempus de gherra frita intre Usa e Urss, s'Europa est istata dividita dae sa cortina de ferru fraicata dae sa Nato e su Pattu de Varsavia.
S'integratzione europea at permissu sa naschita de su Cussizu de Europa e de s'Unione Europea chi s'est irmanniata a pustis de s'iscontza de s'Unione Sovietica in su 1991.
Provìntzias de sa Sardinna/campidanesu
In sa Arrejoni Autònoma de sa Sardinja dui funt 8 provìntzias:
Provìntzias noas:
Quinto Orazio Flacco
"In su mentre chi semus faeddende su tempus imbidiosu si ch'ada a esse' già fuidu.
Profitta de s'attimu, fidendedi su pius pagu possibile de su cras."
- Orazio - Odes, I, 11, 7-8
Est cunsideradu unu de sos pius mannos poetes de s'antighidade, fit dotadu de grande ironia, at ischidu vivere comente epicureu amante de sos piagheres de sa vida.
Portu Turre/logudoresu
Geografia
Sa bidda marina de Portu Turre est posta in s'ala nord otzidentale de sa costa sarda, in s'internu de su golfu de s'asinara, in unu logu istratègicu, s'ùnicu molu sardu collegadu, a banda s'Itàlia, cun Frantza e Ispagna. At unu territòriu de 10200 ètaros, inue sas ìsulas de s'Asinara e Piana rapresentant sa metade de custa mannària. S'Asinara, est finas Parcu natzionale, connotta meda ca incue s'agataiat sa presone de seguresa màssima inue sunt finidos famados delincuentes, mafiosos e brigatistas. Parte manna de su territòriu duncas in custas ìsulas e su restu in sa Piana de sa Nurra, unu territòriu ispozadu cun pagos buscos, belle che totu occupadu dae pàsculos e terrinos laurados. Unu territòriu duncas pianu o cun pagu montigros, a banda calchi altura che Monte Alvaro (342m) connòschidu ca s'agatat una cava de calcare. Pagos rios inue su pius de importu est su Riu Mannu chi finet a palas de su Ponte Romanu, ma finas Riu Santu chi rapresentat làcana cun su territòriu de sa comuna de Tàtari a otzidente. S'agatat finas un istagnu, naradu “de Gennanu”, collocadu intro a sa Zona Industriale, sa pius manna custa de totu sa Sardigna cun 23km². Totu sa sa costa presentat diferentes morfolozias. Arribende dae platamona, unu litorale longu meda cun ispiaggias mannas a rena fina, fintzas a sa bidda sa rena lassat su logu a roccas mannas, piessignu de custa ala de sa costa, fattas de tufu biancu cun falèsias mannas cun altàrias fintzas a 30m. Sa rocca, a bias, lassat su logu a calchi ispiaggia inue sa pius famada est chene duda cussa de Balai, cun sas chejeddas suas e su mare trasparente ispantosu. Àteras ispiaggias cussa de s'Iscoglilongu e sa Renaredda e àteras pius minoreddas. A settentrione duncas su territòriu est in s'oru de su mare e a Ovest, Sud e Est a làcana cun sa Nurra de Tàtari.
Institut d'Estudis Catalans
S'Institut d'Estudis Catalans (IEC) est un'istituzione culturale catalana privada, fundada dae Enric Prat de la Riba, costituida dae una sotziedade acadèmica, sientìfica e culturale, chi tenet comente finalidade s'istùdiu de totu sos elementos de sa cultura de sa Catalugna.
Sas cumpetèntzias normativas suas sunt reconnotas in Catalugna, in sas Ìsulas Baleares, in Andorra, in su Rossiglione frantzesu e in sa Comunidade Valentziana in ue balent sas normas de sa Academia Valenciana de la Lengua, chi sunt sas matessi de s'IEC.
S'Institut d'Estudis Catalans est finas incarrigadu de sa revisione de su Ditzionàriu catalanu-valentzianu-baleàricu.
Setziones
S'Istitutu est organizadu in chimbe setziones:
Bruvurera
Una bruvurera est un'installadura o unu fraigu pro su tentonzu de materiale isprosivu.
In manera zenerale, si podet narrer chi sa bruvurera est un'installadura particulare aparitzada a depòsitu de muniduras, isprosivos, mertzes detonadoras e inzinnos bariados, realizadu e ubigadu cun critèrios particulares pro evitare, o a su nessi minimare, sos perìgulos de arrepentamentos eventuales.
Requiescat in pace
Requiescat in pace est un'auguriu in latinu pro chi sos mortos podan pasare in pache. Si incurtziat a s'ispissu cun RIP.
Bruvurera
Una bruvurera podet finas esser tzivile, cuntenende finas zogos pirotènnigos che pro narrer sos fogos artifitziales, peroe su tèrmine est impreadu fitianu pro inditare s'installadura militare puru.
Requiescat in pace
Custos faeddos si solen pronuntziare ind una tzerimonia 'e interru o si ponen comente iscritu in sa losa de campusantu. Sa Cresia cattolica suzzerit de facher custa precadoria a sos chi creden ind un'atera bida a pustis de sa morte: "Requiem aeternam dona eis Domine et lux perpetua luceat eis, requiescant in pace. Amen (Su reposu eternu dona a issos, Segnore, e sa luche divina pro semper. Pasen in pache. Amen)"
Bruvurera
Difatis, issa fiat su logu in ue si fragaiant sas armas de s'armada. De frechente, custas installaduras sunt istofadas in intro de sos montes o a s'arrimu de bùncheros. Onzi installadura individuale deviat prebider un'ambiente assutu e semper aeradu bene, in prus de una cobertura protèghida adeguadamente dae sos rajos. In una bruvurera, su servìtziu contrafogos fiant semper cussideradu comente unu servìtziu de primu importu.
Boko Haram
Sa Cungregadura de sos Pòbulos de Tradissione pro su Proselitismu e sa Jihad, cunnota mezus cun su nùmene suo in limba hausa Boko Haram (“S'edugadura otzidentale est immorale”) est un'organizadura terrorista isràmiga jihadista chi tenet sa base sua in su nordu-estu de sa Nizèria, su nordu de su Camerunu e su Nizer. Fundada dae Mohammed Yusuf in su 2.002, s'organizadura tenet sa finalidade de istabilire un'istadu isràmigu “puru” règhidu dae sa leze de sa sharia, ponende agabu a su chi abàliat comente “otzidentalizadura”. Su grupu est cunnotu pro sos atacos suos contra a cristianos e membros de su gubernu, sos atentados suos a bomba contra a crèsias, sos assartos suos contra a iscolas e istassiones de polima e sos sechestros suos de turistas otzidentales, peroe at finas assassinadu membros de s'istabilimentu isràmigu. Sa biolèntzia relassionada cun sa rebellia de Boko Haram at causadu unas 10.000 bìtimas mortales entre su 2.002 e su 2.013.
Mateu Madau
Matteu Madau (Othieri, 17 de santuaine 1733 – Casteddu, 1800) est istadu unu gesuita. Cando est istadu suppressu s'Ordine de sos Gesuitas, s'est retiradu in d'unu cunventu de Casteddu inue est mortu. At iscrittu “Gosos” in limba sarda e difesu s'idea chi sos sardos, comente natzione, deviant impreare sa limba issoro.
Necròpolis de Tuvixeddu
Sa Necròpolis de Tuvixeddu s'agatat in sa parte de zosso de Casteddu. De orìzine fenitzo-pùniga, posteriormente fiat istada impreada dae sos romanos. Sas istofaduras, cumintzadas in su de XIX sègulos, ant bogadu a lughe chentinas de tumbas preferentemente cun putzu bertigale, a unu o duos interros e ricas in ammanitzos funeràrios, datàbiles intre su de VI sègulos in antis de s'era nostra e su de II sègulos a pustis de s'era nostra. Sunt de interessu particulare sa tumba de s'Ureu, a sa figura alada retraìda in sa fasca paredale interna, e sa de su cumbatidore, in ue est pintada sa figura de unu gherreri, forsis Sid su divinu, alliberadore dae totu sos males. In s'atualidade, sa necròpolis si podet bisitare petzi peri aboju cun sa Subraintendèntzia. Si prebidet sa realizadura de unu prozetu de parcu archeolòzigu e museu.
Sit tibi terra levis
Sos faeddos latinos sit tibi terra levis, bortados a sa litera, bolent narrer "chi sa terra ti siat lebia".
Bi aìat a s'ispissu custas paraulas in sas tumbas fraigadas in epoca pagana. S'orizine est a la chircare in s'immagine de s'onus (pesu) de sa terra in su corpus de chie est mortu, chi dat a chie nde pranghet sa perdida unu sentidu 'e dolore e de anneu; dae in ie benit s'auguriu pro chi sa terra siat lebia.
Si podet agattare un'assimizu cun su saludu cristianu requiescat in pace, chi però torrat a mente sa credentzia ind un'atera bida a pustis de sa morte.
Campidanu de Aristanis
Su Campidanu de Aristanis est una zona de sa Sardigna ozidentale e allacànat cun su Montiferru, su Marghine, su Barigadu sa Marmilla e su Monreale. Pigat is comunis de Arborea, Boàtiri, Baulau, Crabas, Marrùbiu, Milis, Narbulia, Nurachi, Ollasta, Aristanis, Pramas, Arriora, Santa Justa, Arcidanu, Sant 'Eru, Siimajori, Siamanna, Siipicia, Simaghis, Solarussa, Terrarba, Tramatza, Uras, Biddaubrana, Tzeddiani, Tzorfuliu. Antigamente su Campidanu de Aristanis teniat custa divisioni aministrativa:
Bonaventura Licheri
Bonaventura Licheri (Neoneli 1667-1733) in gioventude est istadu Gesuita. Suppressu s'Ordine est torradu in sa idda sua inue ada continuadu a educare sa populatzione in sa religione, iscrinde gosos meda  in onore de sa Madonna, de sa Passione de Cristos e de sos santos. Est istadu su chi aiat iscritu Deus ti salvet Maria.
Topeka
Topeka est una tzitade de unos 122.400 bividores de is Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu de Kansas e sea de sa Contea de Shawnee. S'àrea metropolitana contat unos 227.000 residentes.
Est bidda de tres prus mannas de s'istadu, a fatu de Wichita e Kansas City.
Topeka in idioma nativu cheret nàrrere logu bellu pro prantare patatas.
Picilemu
Picilemu (in ispagnolu: Pichilemu) est una tzidade e comunu de s'Cile.
Oberon (librugame)
Oberon (The World of Lone Wolf) est una serie de cuattrus librusgames, criaus de Joe Dever e Ian Page, ambientaus in su proppiu mundu de Lupo Solitario, su Magnamund.
Collegamentus a foras
List of Lone Wolf media
Carrera de is programmas lìberos
Sa carrera de is programmas lìberos (in catalanu Carrer del programari lliure, in inglesu Free Software Street) est sa prima carrera intitulada a is programmas lìberos.
Vallelunga Pratameno
Vallelunga Pratameno est unu comunu de 3.641 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Corbata
Sa corbata est un'atzessòriu de bestimenta otzidentale chi simbulizat s'elegàntzia masculina. Cunsistit in una fasca de pannamenta chi est annudada a inghìriu de su tzughitu de sa camisa, dassende-nde falare s'istremidade prus lunga a sa petorra.
Descritura
Zenerarmente, sa longària sua fùrriat a inghìriu de 150 cm., peroe non sunt raras corbatas numenadas “XL”, longas finas a 165 cm. Sa longària narada est relassionada dae meda curtzu cun duos fatores printzipales: s'artària de sa pessone chi la zughet e su tipu de nudu impreadu. Sa prima infruèntziat bastante sa longària de sa corbata, sende chi pro òmines de àrtaria aguale a 190 cm. o prus si cussizat una corbata “XL”, in manera chi, a pustis de l'annudare, nche crompat pagu prus o mancu a su livellu de sos pantalones. Su segundu fatore tenet infruèntzia galu prus manna, ca unu nudu cun prus fases a petus de unu prus sintzillu at a “ocupare” una parte prus notàbile de sa corbata in su nudu, agabende pro la renner prus curta.
Sa paraula est intrada a sa limba sarda peri s'ispannolu. Paret chi su cantzu de indumenta apat tentu s'orìzine sua in Croàtzia: difatis, sos cadderis croatos, ingazados dae Luisi su de XIV, zughiant un'isserpa in su tzugru.
Osservatoriu de Casteddu
Su Osservatoriu de Casteddu (Osservatorio Astronomico di Cagliari in italianu, Cagliari Observatory in inglesu) est unu castiadorgiu astronomicu chi tenit s'Istitutu Italianu de Astrofisica. Est attesu de Casteddu, in Sardigna, de unus 20 km. Fiat fundàu in su 1899 po studiai comenti sa terra girat.
Cile
Su Cile (in ispagnolu: República de Chile) est un istadu de s'America meridionale. Ada unos 17 milliones de bividores. Sa capitale est Santiago.
Assèmini
Assèmini est una bidda e comunu de su Campidanu de Casteddu, in sa tzitadi metropolitana de Casteddu.
Su nòmini
Dui funt unas cantu teorias, ma is prus de importu funt duas.
Bitori Anjus narat ca su nòmini fiat Assèmini o Arsèmini, e de custu medas ant supostu una forma originarja *Arx munita* o cosas de aici, comenti parit testimonjai Gironi Fara puru. Su fatu ca in bidda no apant agatau mai su tanti de contonis de perda bastantis po is murus de una fortilesa no depit ponni barrancu: in su sartu de Terrarba s'agatàt unu muru de làdiri aici tostau ki podiat arrempratzai sa perda.
S'atra possibilidadi est ca su nòmini siat de arrèxini semìtiga, fenìtzia o araba. Is fenìtzius biviant in custus logus, e una de is deidadis insoru, su deus Eshmun, du venerànt in unu tempru ki at lassau pagus arrastus in s'oru de su stàinu de Santa Illa, pagu atesu de sa bidda. Is Arabus parint ki apant cunkistau parti de sa Sardinja in sa gherra de Mujahid, e si siant aposentaus in unas cantu biddas e finas in Assèmini: de custu podint essi indìtzius is mudas aportadas a sa cresiedda grega de Santu Juanni, unus cantu nòminis de logu ("su Mortroxu de su Moru", "arriu Sa Nuxedda" etc.), unas cantu monedas e iscriiduras arabas agatadas in su Setixentus e in s'Otuxentus acanta de sa crèsia.
Istòria
No scieus beni de candu dui siat sa bidda de Assèmini. In su sartu suu ant agatau arrastus antistòrigus, fenìtzius, cartaginesus, arromanus, forsis bizantinus. In prus, sa bidda da nòminant in cartas de s'edadi de mesu. Assèmini, de s'antigòriu, no est mai abarrada sentza de bividoris. In s'edadi de mesu fiat in su Juigau de Càlari, in sa curadoria de Dèximu, in s'obispau de Casteddu. Cunserbat in sa cresiedda de Santu Juanni, de orìgini bizantina, unas cantu iscriiduras juigalis in lìngua grega, de su sèculu XI. A s'arrutroxa de su Juigau de Càlari (1258) d'at incorporada s'Arrepùbriga de Pisa, finas a su 1325, candu is Cadelanus funt lòmpius a ndi bogai is Pisanus e a s'apoderai sa parti insoru de sa Sardinja. In edadi moderna fiat in sa Contea de Kirra, fintzas a s'acabu de su feudalismu.
Su sartu
Su sartu fait a du pratziri in tres partes: sa de sa bidda, sa de Makiareddu, sa de Gùturu Mannu.
Coxina Tipica de Assemini
Sa Panada cun anguidda e prisucci
Villalba
Villalba est unu comunu de 1.727 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Istudamentu de sas lughes
S'istudamentu de sas lughes, in intro de unu cuarteri, unu cumbentu, una presone, unu cullezu e àteros internadorzos in ue est prebidu un'oràriu limitadu de intrada e essida, est su mamentu in ue, in intro de s'installadura, s'istudant totu sas lughes, chi ant a esser allutas torra petzi su manzanu in fatu. Su tempus intercurridore est reservadu a su discansu notencu e sa bioladura de s'istudamentu de sas lughes podet cunzugher penalidades de diferentes importu, cunforme a su logu e a sa creze de sa bioladura.
Ispetziarmente in sos cuarteris, in prus de s'istudamentu ordinàriu, nde podet esser aprigadu, in casos particulares, finas un'istraordinàriu, cun sas lughes chi sunt istudadas in antis o a pustis de s'ora avesale.
Manama
Manama (in àrabu: منامة, Al-Manāmah) est sa capitale de su Bahrein. Est sa prus manna tzitade de s'istadu, cun populatzione aprossimada de 329.510 persones ma s'àrea metropolitana superat unos 628.000 bividores, agiomai su bator unu de s'intrea populatzione de su Bahrein.
Posta in sas costas de su Golfu Pèrsicu, Manama est bìvida dae una populatzione estremamente bària. A pustis de unu perìodu de controllu portughesu e persianu, in su de 20 sèculos, sa richesa petrolìfera de su Bahrein at contribuidu a permìtere una crèschida econòmica e demogràfica lestra, munden Manama in un'importante tzentru finantzieri de s'Oriente Mèdiu.
Sardinia Radio Telescope
Su Sardinia Radio Telescope (a s'ispissu incurtziadu in SRT) est unu radiotelescópiu postu in sa bidda de Santu 'Asili 'e Monti, in provìntzia de Casteddu. Nch'est bennidu a pitzus gratzias a unu traballu in cumone cun s'Istitutu de Radioastronomia de Bologna, s'Osserbatorju de Casteddu e cussu Astrofisicu de Arcetri (in sa tzittade de Firenze).
Su Sardinia Radio Telescope est s'istrumentu de tres chi s'Italia at postu, a pustis de cussos de Medicina (BO) e de Noto (SR), ma est cussu prus addainantis a libellu tecnologicu e fintzas su prus mannu.
Wichita
Wichita est una tzitade de unos 361.500 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, tzentru prus mannu de s'istadu de Kansas. Est sea de sa Contea de Sedgwick.
Est sa de 51 tzitades prus manna de sa natzione.
Populismu
Su populismu est unu trèmene polìticu impretzisu pro designare positziones ideològicas eterogèneas, fatas de «promissas a is tzitadinos tenende sa tzertesa chi non s'ant a pòdere cumprire». Si distinghet pro sa contraposidura discursiva a sas èlites econòmicas, sientìficas e intelletuales, su refudu de sos partidos traditzionales, sa denùntzia de s'egoismu pro parte de sas classes privilegiadas e sa costante apellatzione a su «pòpulu» che fonte de su pòdere, comente fintzamentas unu vagu «sentidu comunu » che critèriu superiore a sos argumentos sientìficos. Si movet « prus a antis de sas ideologias chi totu ant fallidu». In unu discursu populista sos sutzessos s'ispricant che resurtados de sas «virtudes de su pòpulu». Sos problemas e fallimentos a su contràriu sunt atribuidos a sos fìtzios de sos «àteros».
Segundu su bentu de s'època sos «àteros» podent èssere is pòpulos bighinos, sos istràngios, sos infideles, sos refugiados, unu grupu ètnicu diferente, una minoria, sos disimpreados etz Est una forma de anti-intelletualismu chi preferit ispricatziones simpres «chi su pòpulu cumprendet» a su discursu complessu de ispertos o de polìticos «traditzionales». S'agatat in medas logos de su mundu e in medas formas, bidu chi sa forma sua s'adatat a is sensibilidades locales. Su trèmene est usadu mescamente in sentidu dispretziadore, sende chi si cuntzentrat subra s'atu de s'aprofitare demagogicamente de sas aspiratziones de su pòpulu pro otènnere unu benefìtziu personale.
Chi contare a sa gente su chi issa cheret ascurtare est un'aina retòrica inerente a sa polìtica o sa publitzidade, sos populistas - pro falta de línea ideològica - impreant esclusivamente sa demagògia in is testos, in sa propaganda e in is discursos issoro.
In unu partidu traditzionale semper abarrat una tzerta lìnia ideològica sutajachida e printzìpios chi si càmbiant petzi pagu a pagu; unu partidu populista podet cambiare de una die a s'àtera segundu su chi creet chi su pòpulu chèrgiat, o sa matessi die segundu s'auditòriu, diat bènnere a èssere pro esempru unu grupu de impresàrios o de traballadores. Contat subra sa capatzidade de immentigare e punnat a chi unu messàgiu chi fatzat burdellu meda oe potzat burrare su messàgiu contraditòriu de eris. «S'ambiguidade dotrinale propassat sas barreras ideològicas e sotziològicas, istabilit unos nemigos fàtziles de identificare e proponet solutziones simpres a problemas cumplessos.»
Ses Natzionis femminili
Su torneu Ses Natzionis femminili (ingl. Women's Six Nations Championship, fr. Tournoi des six nations féminin) est su prus importanti torneu internatzionali de rugby a 15 femminili de s'emisferu de susu. Nasciu comenti Home International Championship in su 1996 e disputau intr'e is quattru Natzionalis femminilis de is Isulas britannicas, ind'est benniu Cincu Natzionis in su 1999 candu est imbuccàda sa Francia, a pustis est divenniu "Ses Natzionis" in su 2002 candu s'Irlanda est torràda a imbuccai in su torneu auba in su mentris si fudi acciunta, in su 2000, sa Spagna (propriu a su logu de is irlandesas). Su torneu de immoa bidi s'Italia a su postu de sa Spagna (cambiu avenniu in su 2007).
Anàlisi numèrica
S' anàlisi numèrica est sa parte de sa matemàtica ke imperant is ordinadoris po computai problemas matemàticos e aère resurtadas numèricas, impreada sempre candu amus carculos comente integrales, ecuatziones differentziales chi no se podent faghere cun sas manos.
Limbas in intro de s'Unione Europea
Sas limbas de s'Unione Europea sunt totu cuddas chi impreant sos chi vivent in intro de sa UE, siat ufitziales siat de minorìa. A como sas limbas ufitziales de s'UE sunt 23; dae sa primu die de jannarju de su 2007 nche ant annantu su bulgaru, su rumenu e s'irlandesu. In sa pagina printzipale de su zassu de sa UE si nat: "Limbas: sa sienda de s'Europa" chind una setzione a sa sola totu dedicada a custu argumentu.
S'UE incorazat su plurilimbismu, alentat sos tzitadinos suos a esser bonos a faveddare ateras limbas in prus de cussa de mama, offerinde e finantziande una seria de programmas chi promovent ativamente s'imparu de limbas e sa diversidade limbistica, ma s'UE non tenet boche meda in capitulu ca bi la ant sos istados singulos.
Zagor
"Aayaaak.."
- su tzerriu de Zagor
Zagor est unu personaggiu de is fumettus criau in su 1961 dae Sergio Bonelli, e graficamenti dae Gallieno Ferri.
1930
S'annu 1930 (MCMXXX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in mercuris segundu su calendàriu gregorianu.
Bahrein
Su Bahrein o Bahrain, ufitzialmente Regnu de su Bahrein (in àrabu: مملكة البحرين‎, Mamlakat a su-Baḥrayn), est unu istadu minore postu in un'artzipèlagu de 33 ìsulas a curtzu a sas costeras otzidentales de su Golfu Pèrsicu, sa capitale est Manama, sa limba ufitziale s'àrabu.
Su Bahrein, in pretzedèntzia emiradu, est fatu unu regnu in su 2002, costituidu a monarchia costitutzionale. S'istadu est ghiadu dae sa famìlia reale Āl Khalīfa.
Tenet istèrrida de 765 km² e contat unos 1 343 000 bividores, de chi unos 235 108 istràngios. Sas abbas territoriales làcanant a ovest cun sas de s'Aràbia Saudita e a sud cun sas de su Qatàr. S'ìsula prus importante est Bahrein, chi paris cun sas ìsulas Sitrah e Muharraq format su nùcleu prus importante de s'artzipèlagu. S'ammentant fintzas sas ìsulas minores de Nabih Saleh, su penitentziàriu de Jidda, Umm a su-Nasan. In su sud-estu s'agatat, annotamala, s'artzipèlagu Hawar.
Nòdidu pro su petròliu e pro sas perlas, su Bahrein est fintzas sede de medas istruturas mannas in sa capitale Manama, intre chi su Bahrain World Trade Center e su Bahrain Financial Harbour. Su Grand-Prix de Fòrmula 1 de Bahrein tenet logu a curtzu de su Bahrain International Circuit.
Micheli Pinna
Micheli Pinna (Bono, 1952 - Tàtari, 5 de santandria de su 2022) est istadu unu filòsofu, iscritore, poeta e istudiosu sardu, ativista pro sa limba sarda e sa limba tataresa e fundadore de s'Istitutu de Istùdiu e Chircas "Camillo Bellieni".
Biografia
Originàriu de Bono, bidda de Giuanne Maria Angioy (cosa chi lu faghiat fieru ) at coladu sa pitzinnia intre cussa bidda e Urtei, acasagiadu che a "fìgiu de ànima" dae sos tzios suos, e at fatu sos istùdios suos in Nùgoro, Otieri e Firentze. A pustis de sa làurea sua in filosofia, at fatu chircas in Gènova, Parigi e Bochum.
In cussos annos at incumintzadu a insegnare Filosofia, Istòria e Literadura in sos litzeos, cosa chi at sighidu a fàghere pro 40 annos, finas a sa pensione, e a publicare sàgios in contu de temas de interessu filosòficu, psico-antropològicu, literàriu e istòricu. Pro unos cantos annos at fintzas insegnadu Limba e Literadura sarda e Didàtica de sa Limba Sarda in s'Universidade de Tàtari.
Wanna Marchi
Wanna Marchi (Castel Guelfo di Bologna, 2 de cabudanni de 1942) est unu pessonazu telebisencu italianu, fontomada comente cumertziadora e trampadora in su setore de sa telebèndida gràssias a sos mètodos suos comunicativos particulares.
Micheli Pinna
Biografia
In su 1985 at fundadu sa rivista Sesuja: rivista delle zone interne.
Wanna Marchi
Impare cun fiza sua Stefania Nobile, su maghiarzu sesenaradu Mario Pacheco Do Nascimentu e su cumbividore suo antigu Francesco Campana, est istada imboligada in un'acontèssida zudissiària in ue at agabadu pro esser cundennada pro bancarota fraudulosa, trampa califigada e assòtziu de maufaghedores cun finalidade de trampa in fatu de emissiones telebisadas in ue s'ingrangulaiant medas ispetadores.
Micheli Pinna
Biografia
In su 1989 at fundadu, in Tàtari, s'Istitutu de Istùdiu e Chircas "Camillo Bellieni", e nd'est abarradu su diretore iscientìficu pro totu sa vida.
Ramallah
Ramallah (in àrabu: رام الله‎, Rām Allāh, chi signìficat "Monte de Deus" o, prus propriamente, "Domo de Deus", in ebràicu רמאללה) est una tzitade palestinesa de belle 27.092 bividores, situada in su tzentru de sa Tzisgiordània in sos montes de sa Giudea unos 18 km a norte de Gerusalemme; serbit de capitale de facto de s'Istadu de Palestina.
Micheli Pinna
Biografia
Dae su 1991 at incumintzadu a dirìgigere medas collanas editoriales pro sa domo editora tataresa Edes. in s’Is.Be at fundadu s'ofitzina filosòfica, pensada pro "cumbàtere sa confusione de sos tempos cuntemporàneos, cun sa voluntade de fàghere torrare s'atentzione cara nois etotu, a sa cura de nois, de sos àteros e de su mundu chi nos inghìriat" , cun atividades medas fatas in sos annos.
At iscritu fintzas medas libros de poesias, in sardu e in italianu, e àteras òperas literàrias de gèneres diferentes, fatu-fatu ispiradas dae esperièntzias e ammentos personales.
Akira Suzuki
Ad iscobertu sa reazione de Suzuki in su 1979 e in su 2010 Suzuki umpare a Ei-ichi Negishi e a s'americanu Richard Heck, aia binchidu su Premiu Nobel.
Micheli Pinna
Biografia
In su 2015 at fatu parte de sa protesta pro pedire s'impreu de sa limba sarda in sas trasmissiones de sa RAI.
In su 2019 at coordinadu, paris a s'esperta e dotzente de limba sarda Daniela Masia Urgu, su traballu de tradutzione de sos testos chi ant permìtidu de fàghere, in Bono, su primu cojuiu in limba sarda, fatos dae s'operadore linguìsticu Salvatore Canu gràtzias a sos finantziamentos de sa lege 482.
In su 2021 e in su 2022 at pigadu parte comente coordinadore, paris a sa presidente de su Bellieni Maria Doloretta Lai, a su progetu de istandard ortogràficu pro sa limba tataresa, chi at tentu che a grupu de traballu sos linguistas Maurizio Virdis, Mario Marras e Riccardo Mura e chi ant presentadu in Tàtari su 24 de santugaine de su 2022.
Est mortu su 5 de santandria de su 2022, in s'ispidale de Tàtari.
Mister No
Mister No est unu personàgiu de is fumettus, protagonista de sa sèrie chi portat custu nòmini e totu, publicada in Itàlia dae Sergio Bonelli Editore. Nascit in su 1975 dae sa fantasia de Sergio Bonelli.
Mister No est stetiu unu sordau statunitensi e su nòmini beru est Jerry Drake. Est andau in Amazzonia poita ca fiat grisau de sa segunda gherra mundiali.
Su traballu suu est pilota de piper.
La Sardegna, un itinerario nel tempo
La Sardegna, un itinerario nel tempo est unu documentariu de su 1963 cun regìa de Libero Bizzarri dae unu suggettu de Giuseppe Dessì. Su documentariu (divisu in tres partes cun d'una durada totale de guasi tres oras) est unu intimu viaggiu giradu in Sardigna e racontadu dae s'iscritore Giuseppe Dessì. Benin racontados s'istoria e sos ammentos de s'iscritore chi, ortas meda, sunu documentos antropologicos e etnograficos, cuntenit cunfrontos de sas traditziones cun s'era contemporanea de tando.
Belize City
Belize City est una tzitade de unos 71.000 bividores de su Belize in ue est bidda prus manna. Cabulogu de su Distretu de Belize, est istada capitale de s'istadu fintzas a sa tramudàntzia cun Belmopan.
Movimentu in caminu chirculare
Unu corpu si movet de movimentu in caminu chirculare candu si movet in unu chircu. Sigomente sas dimensiones sunt duos no si podet pius bogare sa fromma vetoriale si sa velotzidade cambiat in intensidade (est giamadu su mattessi paremighe puru si sa velotzidade cambiat in diretzione e vessu).
Belize City
Belize City est su portu printzipale de sa natizone e su tzentru finantziàriu e industriale majore.
Movimentu in caminu chirculare
=Logu=
cun una f generàle e R comente su raju de su chircu. Sigomente su caminu est chirculare sa velotzidade in su raju est sempre nudda.
In sas coordinatas cartesianas su motu est duncas:
Letera
Sa letera est avesarmente zuta dae duas pessones, una in sa conca e una in sos pees de su passiente, e est impèllida in manera chi su passiente podat bider a ue est trasportadu.
Movimentu in caminu chirculare
=Velotzidade=
Letera
Esistint diferentes tipos e modellos de leteras. Probida fitianu de rodas e corrias pro immobilizare su passiente, est impreada in sas ambulàntzias pro b'arrambare sos fertos e possibilitare su trasportu issoro dae su logu de s'intzidente a su beìculu de azutòriu e, finarmente, a su logu de tratamentu.
Movimentu in caminu chirculare
Giamamus velotzidade angulare (o pulsatzione), s'angulu pro unidàde de tempu: issa est medida in rad/s e s'iscriet cun sa litera grèca omega. Cun sa notatzione de Leibniz pro sas derivadas:
Sa velotzidade tanghentziale est sa velotzidade de sa componente \theta in su raju R, e iscriende su vetòre logu cun sa litera r:
Letera
Istòria
Sas leteras sunt istadas impreadas zai dae s'antigòriu, mescamente in sos campos de batalla e in sas situassiones in ue sos beìculos de azutòriu fiant imbarados dae sas cundissiones puriosas de su terrinu. Sa forma prus sintzilla cunsistit in unu telu a ue s'arrambat su passiente, e duas pèrtigas longas chi sunt agarradas dae sos letereris, ch'in custu casu fitianu sunt prus de duos. Si su trasportu cun custa letera sintzilla est realizadu dae duos azutoriadores ebia, issos podent impreare corrias chi repartzant s'isfortzu a su dossu in prus de sos bratzos.
Notas legales
Una letera devet poder esser impreada a sa sola o in cumbinadura cun unu carritu de suportu solidanu o separàbile. Issa devet esser prozetada in modu chi su pesu suo e de su passiente siat pesadu/batidu dae su pessonale incarrigadu petzi pro unu tempus mìnimu. In prus de custu, devet esser prozetada in manera ch'in tempus de su carrigamentu e s'iscarrigamentu, su pesu màssimu chi tantat in onzi membru de su pessonale incarrigadu resurtet esser sa metade de su pesu totale de su passiente prus sa letera, e siat limitadu a su tempus mìnimu possìbile, in posissione ergonòmiga otimale, in modu a minimare su prus chi si podat su pinnigamentu de su dossu.
Movimentu in caminu chirculare
=Aceleratzione=
Sa prima derivada si giamat aceleratzione angulare, s'iscriet cun sa litera grèca alpha e si medìat in rad/s2. Sa secunda componente de s'aceleratzione est sa tzentripeta. Simplifichende:
Comente si bidet inoghe s'aceleratzione tzentripeta est cuntraria a sa diretzione de su raju.
=Movimentu paremighe=
In su movimentu paremighe si podet simplificare totu e bogare sos vetòres. Sa velotzidade angulare no cambiat. Amentamus chi sa velotzidade angulare est colligada cun sa velotzidade tanghentziale cun s'ecuatzione:
Sigomente su movimentu at sa matessi velotzidade tanghentziale s'aceleratzione est sa tzentripeta sola.
= Movimentu aceleradu paremighemente =
Comente pro su movimentu in caminu deretu, custu est su solu movimentu non paremighe chi si podet istudiare. Podimus bogare ancora sos vetòres in unu istudiu fazile. Sigomente
podimus faghere duas integratziones:
Homer Simpson
Homer Simpson (Homer Jay Simpson) unu de is protagonistas de sa sèrie animada The Simpsons, babbu in sa famìlia chi ddi donat su tìtulu.
Est istadu imbentadu dae Matt Groening chi dd'at dadu su nòmine de su babbu suo, e ddi donat sa boghe Dan Castellaneta. Est apartu pro sa primu borta in su 1987 a intro de The Tracey Ullman Show e in su 1989 sa sèrie est essida indipendente e trasmìtida dae s'emitente Fox.
Homer rapresentat su tìpicu babbu de famìlia istadunidensu cun is istereòtipos suos: est mandrone, subra pesu, gaurru, inniorante e cun su vìtziu de bufare. Cun totu custu, amat sa famìlia sua e at tentu esperièntzias ispantosas, comente biagiare in s'ispàtziu e sonare cun grupos famados.
Est famada s'esclamatzione sua, D'oh!, chi est ispirada a un'espressada de s'atore James Finlayson (famadu pro àere retzitadu cun sa pariga artìstica Stan Laurel e Oliver Hardy) e est intrada in su Ditzionàriu de Oxford.
Àfniu
S'àfniu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 72 e su sìmbulu est Hf.
Est unu metallu de transitzione de aspetu lùghidu e colore de prata; in chìmicamente assimìgiat a su zircòniu e s'agatat a s'ispissu in sos minerales de zìrconiu. S'àfniu s'impreat in liga cun su tungstenu in sos filamentos e in sos elètrodos e est impreadu comente surbidore de neutrones in sas barras de cuntrollu de sos reatores nucleares.
Rutherfòrdiu
Su rutherfàrdiu (in onore de Ernest Rutherford) o fintzas kurchatòviu (in onore di Igor' Kurčatov) est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet a sìmbulu Rf (o Ku) e a nùmeru atòmicu su 104. Est un'elementu sintèticu, altamente radioativu, su cale isòtopu prus istàbile tenet un'emivida inferiore a sos 70 segundos. Custu elementu non tenet tando niuna aplicatzione pràtica e s'ischit pagu de sas propiedades suas. Su rutherfòrdiu est su primu de sos transatinòides e si suponet chi possedat propiedades chìmicas simigiantes a s'àfniu.
Domenico Millelire
Domenico Millelire, nomìnzu chi istat pro Domenico Leoni (Sa Madalena, 1761 - Sa Madalena, 14 de Austu de su 1827) fit unu patriottu italianu, ufitziale in sa Regia Marina Sarda de su Regnu de Sardigna piemontesu. Est fentomadu ca fit su primu in s'istoria italiana a si pigare sa medallia de oro a balore militare.
Bida
Fit su fizu de Pietro Leoni e Maria Ornano, fintzas sos tres frades suos fin ufitziales in Marina. In su 23 de Frearzu de su 1793 Domenico, chi fit a cumandu de sa flotta sardo-piemontesa, aìat binchidu a probe de sa Madalena sas naes de sa Republica Frantzesa. In ie bi aìat, tando cun su gradu de tenente, fintzas su zovanu Napoleone Bonaparte, chi in benidore dìat a bènner Imperadore de sos Frantzesos. Derettu a pustis, li aìan donadu comente presente sa medallia de oro e una paga de 300 francos a s'annu.
Norm Macdonald
Norman Gene "Norm" Macdonald (Québec, 17 de ladàmini 1959 – 14 de cabudanni 2021), est stètiu unu còmicu, scritori e atori canadesu.
Est connotu pruschetotu po ai pigau parti a su Saturday Night Show po cincu stagionis. At scritu unus cantu episòdius de sa sitcom famada Roseanne e est stètiu protagonista de The Norm Show, Norm Macdonald Live e Norm Macdonald Has a Show, prodùsia de Netflix in su 2018.
Est mortu su 14 de cabudanni 2021 de leucemia.
Camillo Olivetti
Est istadu su chi aiat criadu s'asienda chi aiat su nomene sou, chi aiat mandadu ainnanti su fizu Adriano.