cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sardinnia/campidanesu
Geografia
In is annus '50 ant pigau incumintzu fatus nous. Est stada bogada sa malària, gràtzias a su dinai de sa fundatzioni Rockefeller, e custu est stadu unu fatu bonu po is populatzionis de is marinas e su turismu. In su pròpiu tempus ant impostu perou sa tzerachia militari: unu muntoni de ètarus leadus a is atividadis econòmicas e postus in suta de sa cumpetèntzia militari de sa Nato e de is americanus: Su 60% de totus is tzerachias milidaris italianas funt, a dii de oi, in Sardìnnia. De is annus '60 imbecis est su "Pranu de Rinàscida", una leze de su stadu italianu chi cuntzediat finanziamentus agevoladus po fai nasci industrias mannas in Sardìnnia. De aici funt nàscius is polus chìmicu Portu Turre e is rafinerias in Sarroch. In is annus '70 po sa ligi contra a su banditismu in Sardìnnia fit stada finanziada s'indùstria de Otzana. Ma, a pustis de medas annus, si podit nai chi in parti est stadu unu faddimentu, po is dannus ambientalis e po cussus econòmicus màssimu in su casu de Otzana. S'industrializatzioni at creau puru grandis cambiamentus sotzialis. Ma in su pròpiu tempus ant fraigau in cussus annus diversas infrastruturas chi ant amellorau meda su livellu istruturali e econàmicu de s'Ìsula.
Protomartyr
Is Protomartyr sunt unu cumpressu musicale post-punk americanu, formadu in su 2008 in Detroit, Michigan. Nde faghent parte Joe Casey (boghe), Greg Ahee (ghitarra), Alex Leonard (bateria) e Scott Davidson (bassu).
Istòria
In antis de èssere Protomartyr, Greg Ahee e Alex Leonard sonant in duos e si nàrant Butt Babies. Passat pagu tempus fintzas a cando Joe Casey s'azunghet a cantare in is ispetàculos de is Butt Babies. Pro carchi tempus Kevin Boyer, chi giai sonat in su cumpressu de is Tvyek, s'aunit a issos comente bassista e segundu ghitarreri, ma lassat in presse tenende fainas cun s'àteru cumpressu. Cun s'arribu de Scott Davidson mudant nòmene in Protomartyr.
S'album de inghitzu, "No Passion All Technique", bessit in su 2012 cun sa Urinal Cake Records. Est de su matessi annu "Colpi Proibiti" peri X! Records.
S'8 de abrile 2014 bessit su segundu album, "Under Color of Official Right" peri Hardly Art record. Sighit unu tour mannu in sos Istados Unidos.
Su 14 de trìulas de su 2015, sos Protomartyr annùntziant de sa bessida de su de tres albums, 'The Agent Intellect', acumpangiadu dae sa bessida fintzas de su sìngulu 'Why Do They Shake?'. S'album bessit su 9 de santugaine suta eticheta Hardly Art Records. Aclamadu dae sa crìtica, retzit nota de 85/100 in su situ acumuladore Metacritic, e est fentomatu intre sos mègius àlbumes de su 2015 in The A.V. Club, Chicago Tribune, Rolling Stone, Metacritic, Spin, e Consequence of Sound.
Sardinnia/campidanesu
Sa Regioni
Sa Sardìnnia est una de is 5 regionis autònomas a statudu speciali de Itàlia. Sa Sardìnnia est s'ùnica Regioni de Itàlia (in paris cun su Vènetu) chi sa gente sua at de manera uficiali su nòmini de «popolo» dadu de su Parlamentu italianu.
Ettore Petrolini
Ettore Petrolini (Roma, 13 ennarzu 1884 – 29 làmpadas 1936) est istadu un'attore e unu drammaturgu italianu, attore ipecializzadu in su genere comicu, autore de diversas cantones, poesias e personaggios. Est cunsideradu una de sas figuras printzipales de su teatro di varietà, la rivista e s'avanspettacolo. Est ammentadu pro aer fattu sas beffes a sa dittadura, a su re e a Mussolini matessi. In su teatru italianu est una figura imprenscindibile diffatis medas l'ana leadu comente e modellu, in mesu ai cussos siguramente b'est Gigi Proietti.
Sardinnia/campidanesu
Sa Regioni
Assentada in sa Costitutzioni de sa Repùblica Italiana, est nàscia in su 1948. Is primas eletzionis nci funt stadas in su 1949.
Protomartyr
Istòria
Sos Protomartyr firmant cun Domino Records in su 2017, e realizant su de bator àlbumes, Relatives in Descent, chi bessit in su cabudanne 2017.
Ettore Petrolini
Sa vida
In su 1907 in Genova, Ettore Petrolini e Ines Colapietro aian fattu unu cuntrattu pro una tournée in Sudamerica. Sa coppia si fit esibida in sos teatros e caffè-concerto in Argentina, Uruguay e Brasile. Petrolini bi fit torradu finas in su 1909 e in su 1911-1912, andende finas in Messico e a Cuba. E ancora in sos annos 1920 cando aiat isperimentadu su teatru futurista. In su 1921, fit torradu in Italia de improvvisu, umpare a una bellerina giovana meda de cui issu si fit innamoradu, una zerta Elma Fernandez (chi in arte si faghiat jamare Elma Criner o Elma Krimer). Su babbu de Elma aiat denunziadu sa copia ma a sa fine, bidende sas intentziones de Petrolini, los aiat perdonados. Issos duos si fin poi cojuados in su 1932 cun ritu tzivile e in su 1936 cun ritu religiosu.
Sardinnia/campidanesu
Sa Regioni
Oi, su presidenti de sa Regioni est Christian Solinas.
Protomartyr
Istòria
Sa band faghet tour pro totu sos Istados Unidos e s'Europa e sonat in SXSW, CMJ Music Marathon, Pitchfork Music Festival, e àteros.
Anna Bassu
Anna Bassu (Nùgoro, 1989) est una ingenniera sarda, sa prima fèmina in Sardigna e in Itàlia responsàbile de un'unidade territoriale pro sa gestione de bator impiantos idroelètricos de su grupu Enel Green Power.
Ettore Petrolini
Sas cantones
Sas cantones de Petrolini faghian parte integrante de su teatro sou. Medas de sos personaggios suos cantana cantones e filastroccas. Medas de sas cantones suas sun istadas incisas in discu e ana appidu grande successo. Una de sas pius famosas fit una cantoine de su 1926, intitulada Una gita a li castelli iscritta dae Franco Silvestri ma incisa dae Petrolini. Ma sa cantone sua pius nota est Tanto pe' cantà, cun sas peraulas de Alberto Simeoni, chi Petrolini aiat incisu in su 1932; cantone ripresa dae sa mazore parte de sos aristats pius importantes de Roma, tipu: Alvaro Amici, Gigi Proietti, Gabriella Ferri e pius de totu Nino Manfredi, chi cun custa cantone aiat appidu una fortuna manna. Su matessi si podet narrer de Gastone chi est istada replicada dae medas artistas cumpresu Alberto Sordi.
Anna Bassu
Biografia
Originària de Ulìana, in su 2014 s'est laureada in ingennieria energètica e nucleare in su Politècnicu de Torinu (votu 110/110), cun esperièntzia de chirca acadèmica e unu Master internatzionale (nàschidu dae sa collaboratzione intre Enel Green Power e s'Iscola Superiore Sant’Anna de Pisa). In su 2014 cumintzat a traballare in s'Enel pro s'ocupare de seguresa e ambiente in Sòndriu. In su 2016 s'Enel la tràmudat a Sardigna, en in martzu 2017 divenit responsàbile de Plants Unit, unidade de bator impiantos idroelètricos in su lagu Coghinas (Oscheri, Tàtari), a cabu de una truma de 17 obreris, totu cantos òmines. In sos primos meses s'est dedicada a sa revisione cumpleta de sa tzentrale, gràtzias a s’Unidade Business Hydro Sardigna de Enel e cun s'agiudu de sas unidades O&M Hydro. A pustis de seis meses, sa tzentrale est resurtada a tretu de produire energia cun una mèdia annuale de belle 70 mìgia MWh, de frunire energia a belle 25 mìgia famìlias e de evitare s'emissione de 45 mìgia tonnelladas de CO2 a s'annu. De su traballu suo Anna Bassu narat: "Essere la prima donna responsabile di una centrale elettrica Hydro Enel mi rende piena di orgoglio, ma mi carica anche di grandi responsabilità: l’impianto del Coghinas ha tutte le carte in regola per scrivere altri passi fondamentali in vista dei suoi 100 anni al servizio dell’Italia". Dae su 2018 est responsàbile de s'unidade Isola Serafini in Emìlia Romagna.
Sardinnia/campidanesu
Sa Regioni
Sa Regioni tenit 4 provintzias e una tzitadi metropolitana:
Walter Tobagi
"S'Italia repubblicana, sutta a sos colpos de su terrorismu, non at fattu sa matessi fine de s'Italia liberale sutta sos colpos de s'isquadrismu. Sos politicos, sos sindacalistas, sos magistrados, sos poliziottos e i sos carabineris, sos giornalistas, e sa populatzione, ana imparadu calchi cosa dae sa tragica isperientzia de su primu dopoguerra. Si ana ischidu difende' sa repubblica, si devet finas a omines comente Tobagi e a su sacrifiziu issoro. Bonu, generosu comente fidi, si fit restadu in bida, Tobagi non si nde fit istadu antadu. Pero nois li devimus sempre unu sinzeru omaggiu"
- peraulas de Leo Valiani
Sardinnia/campidanesu
Lìngua
Càstia puru : sardu, galluresu, tataresu, catalanu aligheresu, tabarchinu, italianu. Is sardus paris a s'italianu fueddant su sardu, lìngua nou-latina arreconnota comenti uficiali paris cun sa de stadu in su 1997, a pustis de medas batàllias po cust'obietivu, ma puru atras lìnguas chi sardas no funt e costituint minorias, comenti a su galluresu, cunsiderau de unus cantus cumenti unu lìnguàgiu autònomu, o unu cossu simile a cussu de sa cidadi de Sarteni, o isulas linguìsticas a sesi, cumenti a s'aligheresu, una varianti de su catalanu orientali, su venetu in Fertìlia, Maristella, Arborea e Tanca Marchesa (bellu sparèssiu perou). Sicundu de unu studiu recenti de sa regioni, su sardu ddu iant connòsci unus 1.495.000 pessonis e fueddai unus 1.000.000, a fronti de su 3% sceti chi naraiat de no ddu connosci, de no ddu cumprendi e de no ddu bolli imparai. Ant sinnialau chi, perou, ddoi est arrìschiu chi su sardu iat podiri andai intra de pagu tempus in unu processu de estintzioni, si no si ponit remèdiu, ca no ddoi est prus su bilinguismu, biu chi nc'est unu stigma assotziau a custa lìngua e in is ufìtzius pùblicus no s'imperat a favori, oi, de s'italianu sceti: sa majoria de sardus est oi in dii italianizada.
Turismu
S'Ìsula est fentomada po is localidadis turisticas suas, e intra custas podeus arregordai sa Costa Smeralda, is isulas de La Maddalena e Caprera, sa citadi de S'Alighera, po is calas spantosas de s'Ogiastra incastradas in is falèsias calcàreas artas: Cala Goloritzè, Cala Luna, Cala Gononi e puru po s'internu suu, e in particulari su Gennargentu. In is ùrtimus annus in su Sud ant fraigau medas locandas e logus turìsticus (a SE Crabonaxa e Murera a SO Santa Margarida e Guàrdia de is Morus de Pula, Chia). Interessantis po su turismu, s'archeologia de is Ìsulas de s'Arcipèlagu sulcitanu (Santu Antiogu e Santu Pedru): in custu arcipèlagu in su perìodu Maju - Làmpadas faint oi ancora sa pisca de su Tunnu Arrùbiu (Tunnus Tynnus) cun is brancus de tunnus chi benint de s'Atlànticu, in fasi riprodutiva.
Walter Tobagi
Aiat collaboradu comente e redattore in sos giornales de Avanti, Avvenire e Corriere della Sera, est istadu mortu dae unu commando de terroristas de sa Brigata 28 marzo.
Protomartyr
Istile Musicale
Sa musica de is Protomartyr benet cunsiderada comente ammesturu de post-punk, punk-rock e garage-rock. Fitanias is cumparàntzias cun cumpressos de is annos '80, susetotus cun Wire, Fall, Pere Ubu, e àteros comente Constantines e is canteapares Iceage. Su cantadore Joe Casey e totu at esprimidu apretziamentu pro Pere Ubu e sos Fall.
Sa boghe baritonale de Casey est istada fintzas posta a cumparàntzia cun sas de Ian Curtis de sos Joy Division, Mark E. Smith de sos Fall e Nick Cave.
Katerì Tekakwitha
Katerì Tekakwitha. Naschida in una tribù Irochesa de sos pedderuia, in su Canada da oe. Rezidi su battijimu su 1676 a 20 annos in sa Missione tenta dae sos Gesuitas. Cristiana amantiosa de sa perghiera e de servire sos poberos e malaidos. Moridi a 24 annos su 17 de abrile 1680. Sa prima indiana proclamada santa dae sa creja cattolica
Kamandi
Kamandi est unu personaggiu de unu fumettu de sa DC Comics criau de s'artista Jack Kirby. Sa parti prus manna de is apparimentus suus funti stettius in Kamandi: The Last Boy on Earth, de su 1972 a su 1978.
Kamandi est unu eroe goivunu de unu crasi post-apogalittigu. A pustis de unu fattu mera importanti, nau "The Great Disaster" (Su carraxu mannu), is umanus dibenninti una minorantza perseguitara de animalis dibennius intelligentis.
Karaganda
Karagandao Qaraghandy (in kazacu: Қарағанды/Qarağandı [qɑɾɑˈʁɑndə) est una tzittade de sa Repubblica de Kazakistan, in sa zona orientale, ricca de carvone. Affacca a custa tzittade b'est istadu unu de sos tzentros pius mannos de lager sovieticos connottu comente Karlag ( 26 campos, po 250 km2 de superficie, inue sun istados recuidos 1.500.000 deportados: de issos 500.000 bocchidos inn diversas maneras).
Hieronimu Araolla
Est istadu unu importante poete chi ada iscrittu versos in sardu, italianu e in ispagnolu.
Punta Lizu
Punta Lìzu (in italianu Punta Giglio, in cadelànu Punta del Lliri) est unu promontòriu de carchìna chi b'at in s'òru nord-otzidentale de sa Sardigna in s'Alighera, chi impàre a s'ateru promontoriu (de nùmene Capu Catza) insèrrat su golfu mannu de Portu Conte.
De manèra impròpia si li nàrat "punta", ca in realtàde tènet prusaprèstu sas carateristicas de unu capu pro s'artèsa manna sua sùbra de su libellu de su mare; su nùmene chi tènet, a dòntzi modu, pòdet iscobiàre su fatu chi in cùe bi aìat unu numeru mannu de pràntas de lìzu creschènde arèste.
Punta Lìzu est in intro de su zàssu marinu protetu de Capu Catza - Isula Piana. Dae su puntu prus artu si podet miràre totu su paesàzu chi inghìriat sa punta. Pro mòre de su puntu istrategicu chi podìat dominare tottu s'area, in sa segunda gherra mundiale s'esèrtzitu italianu e cussu tedescu bi aìant fraigàdu una base antiaèrea: de cussa como bi abbàrrat galu una parìga de casermas, chi si pòdent agatàre pèri totu sa zona e fìnt fatas de carchìna pro las pòder cuàre menzus a sos ogros de sos Alliàdos.
Podgorica
Podgorica est sa capitale de Montenegro.
Sa tzitade cun unos 151.000 abitantes est sa prus manna de s'istadu.
Intre su 1946 e su 1992 at tentu nòmene de Titograd.
Geografia
Podgorica s'agatat a unu artiore de 44 metros subra su mare, in sa campura chi s'agatat a su Nord de su Lagu de Scutari. In su territoriu suo colant ses frùmenes, duos de custos, su Morača e su Ribnica, atraessant sa tzitade. Su Zeta, su Sitnica, su Mareza e su Cijevna dd'istant a curtzu.
Su montigru chi daet nòmene a sa bidda, su Gorica, lòmpet a artiore de 107 metros subra su mare..
Dziecinów (powiat otwocki)
Dziecinów est una bidda in Polonia. Tenet una popolatzione de aprossimadamente 704 abitantes (in su 2007).
Podgorica
Istòria
Sa cussòrgia prus antiga est sa de Doclea, a unos 3 km de sa tzitade, giai nodia a sos tempos de gregos e de s'Impèriu Romanu. In s'Edade de Mesu fiat su tzentru de su printzipadu serbu naradu Duklja, Duklea o Zeta, esistidu fintzas a su sèculu XIII.
Sa Podgorica de oe est imbetzis nàschida in su sèculu XI cun nòmene de Birziminium, narada a pustis in serbu Ribnica. Su nòmene de Podgorica est iscetis de su seculu XIV.
A suta de su poderiu turcu sa tzitade fiat tzentru de cummèrtzios. Is turcos nde faghiant una fortalesa chirchende de dda difendere de sas afracàdas de is repelles islavos. In su 1864 sa tzitade faghiat parte de su Vilayet de Shkodër cun nòmene turcu de Böğürtlen.
In su 1878 in su Cungressu de Berlin fiat reconnòschida s'indipendèntzia de su Montenegro. Podgorica, mancari non nde èsseret capitale nde aiat tentu balàngiu mannu pro su chi pertocaiat sa bisura econòmica.
In sa I Gherra Mundiale, de su 1916 a su 1918 sa bidda, comente totu su Montenegro fiat ocupada de is tropas Àustro-Ungheresas e cun s'agabu de sos cumbatimentos intraiat in su renniu nou de is Serbos, Croatos e Islovenos chi diat pois a pigare nòmene de Jugoslàvia. A cussu tempus Podgorica contaiat unos 13.000 bividores.
In sa II Gherra Mundiale fiat bombardada 70 bortas e liberada su 19 nadale 1944. Su 13 de trìulas 1946 fiat capitale de sa Repùbrica Socialista de Montenegro, chi fiat parte de sa Repùbrica Socialista Federale de Jugoslàvia.
De tando e fintzas a su 1992 Podgorica aiat mudadu nòmene in Titograd, in onore de su maresciallu Josip Broz Tito.
Regione de is Montes Rocosos
Sa de Montes Rocosos est una regione de is Istados Unidos de Amèrica chi impare a sa de Patzìficu format sa parte de uestu de sa natzione. Sunt totus istados atraessados de sa cadena de is Montes Rocosos.
Podgorica
Istòria
De su 21 de maju 2006, a segus de unu referendum, est capitale de s' Istadu Indipendente de Montenegro.
Regione de is Montes Rocosos
Tzitades Majores
''tzitade, istadu (nùmeru de bividores)
John Coltrane
John William "Trane" Coltrane (Hamlet, North Carolina, 23 de cabidanni 1926 – Huntington, New York, 17 de triulas 1967) est istadu unu sassofonista e composidore de jazz americanu.
Discografia
S'elenco cuntenit solu sos discos registrados cando Coltrane fit in bida e inue issu fit leader.
Pedde bianca in sa cultura giapponesa
Bihaku (美白) est unu faveddu giapponesu de su limbazu cummertziale chi bolet narrer "perfetamente biancu" e est un'imbentu pro bender cosmeticos e prodotos pro si facher sa pedde bianca. Sos prodotos sun fatos prus pro sa conca, chi non pro su restu de su corpus.
Faru de Capu Catza
Su faru de Capu Catza est in su promontòriu de carchìna chi tènet su matèssi nùmene, pòstu in s'òru nord-otzidentàle de sa Sardigna a nord de s'Alighera, a chìrriu de sa ròcca manna chi bi est in sùbra de sa grutas de Nettunu. Sa tùrre chi si bìdet còmo l'an fraigàda tra su 1950 e su 1960, ma in su promontòriu ja bi aìat unu àtteru faru, chi si pènsat chi fit de su 1864.
Persia
Antiga natzione de su Medio Oriente, a est de sa Mesopotamia, subra s'attuale territoriu de s'Iran.
Sos persianos fini unu populu chi faghian parte de su grupu de sos arianos, misciadu cun tribus nómades chi provenian dae sos paris de sa Russia e de s'Ucraina. Sos persianos appartenini a sa familia linguistica de sos indoeuropeos e si fini istantziados in s'Iran verso sa meidade de su segundu millenniu a. C.
Minnie Mouse
Minnie Mouse est unu personàgiu imaginàriu de is fumetus e de is disènnius animaus creau de Walt Disney e Ub Iwerks in su 1928, famau po essi s'eterna amorada de Mickey Mouse. Su personàgiu est apartu po sa primu borta in su film animau Plane Crazy (S'aeroplanu amachiau) e apustis in àterus film, pruschetotu de is annus trinta a is annus coranta, e in millajus de stòrias a fumetus in paisus vàrius de su mundu.
Mickey Mouse
Mickey Mouse est unu personàgiu imaginàriu de is fumetus e de is disènnius animaus creau su 16 gennaxu de su 1928 de Walt Disney e Ub Iwerks e apustis svilupau de Floyd Gottfredson, unu de is prus fumetistas famaus de su mundu.
Su personàgiu est un'icona de sa Walt Disney Company e de sa cultura populari mundiali.
Albania
S'Albania (, chi bolit nàrrere "Paesi de is Àquilas") est unu istadu de sa penìsola de sos Balcànos. Sa capitale sua est Tirana.
Cunfinat a setentrione cun su Montinieddu, a oriente cun su Kosovo e sa Matzedònia de su Norte, a meridione cun sa Grèghia e a otzidente tenit su Mare Adriàticu.
Tenet istèrrida de 28.748 km2 e populatzioni de unus 2.886.026 bividores (2016).
Istòria
Cun su declinu de s'Imperu Ottumanu, s'Albania est diventada indipendente comente Repùblica ma sùbitu pustis su generale Ahmet Zogu s'est dichiaradu rei e arit trasformadu sa repùblica in unu regnu.
S'indipendèntzia albanesa est durada pro pagu tempus, poita in su 1924 s'Itàlia fascista arit dichiarau su protetorau in pitz'e sa pitica repùblica balcànica (chi fiat de facto un'ocupatzione) e in sa segunda gherra mundiale (1939) d'arit ocupada cumpletamente. Pustis de sa segunda gherra mundiale, s'Albania est diventada una Repùblica Sotzialista de imprenta soviètica, peroe nch'est essida dae su Patu de Barsàvia in su 1961 no cumpartzende sa lìnia contraistalinista de s'Unione Soviètiga, e posteriormente s'est acurtziada de sa politica Tzinèsa. Su rezìmene comunista fiat meda tostu: sa pobuladura fiat privada de sas liberdades prus elementales, sena perunu deretu de ispressare sas opiniones suas, botare e biazare. Sa currespondèntzia cun logu istranzu fiat rigurosamente proibida, e finas s'interna fiat sutaposta a cuntrollos rìzidos, non b'aiat nemancu cassitas de sos curreos e onzi lìtera cheriat bida dae sa polima pro esser aproada e imbiada.
In is primus anu '90, cun sa disgregatziòni de su mundu sovièticu, in Albania puru nch'est ruta sa ditadura e est mudada sa polìtica econòmica, oberendisì a su mercadu mundiale.
Economia
Sa ditadura comunista aiat destruìdu s'economia e, cun s'agabu de sa ditadura e s'abertura de sas làcanas, unu numeru elevadu meda de arbanesos at dassadu su paìsu, mescamente pro s'Itàlia e sa Grètzia. S'Arbania sighit a esser unu paìsu poberu, peroe est democràtigu e s'economia sua est creschende.
Jerry Lewis
Jerry Lewis (Newark, New Jersey, 21 de martzu, 1926 – Las Vegas, Nevada, 20 de austu, 2017), fit unu còmicu e attore americanu.
Impòsitu subra de su balore annantu
S'impòsitu subra de su balore annantu (abreviadu in IBA) est un'impòsitu aprigadu subra de su balore annantu de sa produidura e de su tràmunu de benes e servìtzios. Est in fortza in 63 paìsos.
In Itàlia, su rennimentu suo est istadu aguale a 102.000,33 milliones de euros in su 2.009.
Provìntzia de Tàtari
Sa provìntzia de Tàtari o Sassari o meria de Tàtari o Sassari est una provìntzia de sa Sardigna, sa prus antiga imparis cun sa de Casteddu. At làcanas cun sa provìntzia de Aristanis e sa provìntzia de Nùgoro a meridione, e cun su mare a tramuntana, otzidente e oriente.
Sa sede est Tàtari.
Vilfredo Pareto
Vilfredo Federico Damaso Pareto (Parigi 15 de triulas 1848 – Céligny, 19 de Austu 1923), fit unu sociologo, economista, filosofu italianu. Fit naskidu in Frantza dae babu italianu, Raffaele Pareto (1812-1882) un'inzenieri esiliadu pro motivos politigos e dae mama frantzesa Marie Métenier (1813-1889).
Limba crèola
Sa definitzione de crèolu est impitada particularmente pro cussas limbas chi sunt cumpostas, a esempru, de limbas africanas cun inglesu o frantzesu.
Esempros de limbas crèolas sunt su giamaicanu e su papiamentu, is limbas faeddadas in Cabu Birde e Mauritius e su Belgranodeutsch, faeddadu in s'apendìtziu de Belgrano, in Buenos Aires.
Paba Callistu I
Callistu I, (... – 222) paba, santu e màrtire.
Biografia
Fortzis est istadu unu ischiavu, e a poi fut fatu diàconu dae Paba Zefirinu (199-217). Comente diàconu at tentu contu de su campusantu de sa Via Appia. Callistu, est diventadu Paba su 218, at organizadu sos camposantos de Roma, sas catacumbas inue beniant sepultados sos martires de sas persecutziones e ateros cristianos, e su campusantu de sa via Appia fut connotu comente su Coemeterium Callisti. In su 1800 custu campusantu est istadu esploradu e bogadu a pizu dae s'archeologu Giuanne Batista de Rossi e indicadu comente sas Catacumbas de Santu Callistu. Callistu at devidu cumbatere eresias contra sa Trinidade cristiana. Est istadu unu Pastore cumprensivu. Unu parte de su cleru l'at oppostu unu Antipaba, su primu. Est mortu su 222. Est veneradu comente martire, e sa festa sua est su 14 de santuaine.
Istados bàlticos
Is bividores de Letònia e Lituània sunt acabutzados de su fatu chi faeddant limbas de matessi brancu linguìsticu - chi benit a èssere su de is limbas bàlticas - de chie sunt fintzas is ùrtimos membros galu ativos. Is èstonos faeddant intames limba de branca uràlica, meda simbigiànte a su finlandesu, preferint difatis de èssere cunsiderados nòrdicos prus chi non bàlticos.
Estònia e Letònia sunt de majoria luterana, sighint ortodossos (mescamente is bividores de orìgine russa) e àteos. Sa Lituània est intames a manna majoria catòlica.
Datos
Is paisos bàlticos fàghent parte de s'Unione Europea e ant totus adotadu s'euro: s'Estònia su 1 de ghennàrgiu 2011, sa Letònia su 1 de ghennàrgiu 2014 e sa Lituània su 1 de ghennàrgiu 2015.
Istòria
Istoricamente custos tres istados ant sighidu caminos meda diferentes. Sa Lituània, durante s'Edade Mèdia formaiat una federatzione cun sa Polònia in unu de is istados prus istèrridos de s'Europa de s'època. Letònia e Estònia cundivident manna parte de s'istòria, èssende ambaduas istadas guvernadas de s'élite tedesca de su balticu pro prus de 700 annos.
Totu is tres sas natziones ant fatu parte de s'Impèriu Isvedesu pro unos chent'annos e a pustis, fintzas a su 1917 de s'Impèriu russu che guvernadorados de su bàlticu. A s'acabu de sa prima gherra mundiale aiant otentu indipendèntzia impare a su Granducadu de Finlàndia.
Michigan
Su Michigan ([ˈmɪʃɨɡən]) est unu istadu federadu de su Nord de sos Istados Unidos chi s'agatat in sa regione de is Lagos Mannos.
Istados bàlticos
Istòria
Ant torradu a cunchistare indipendètzia in su 1991 a s'iscontzadura de s'Unione Soviètica, dae chi sunt istados is primos istados a si decrarare indipendentes.
Michigan
Su nòmene benit de su Lagu Michigan, chi ddu pigat de unu acontzu frantzesu de su faeddu mishigamaa, chi in limba Ojibwe cheret nàrrere "Abba Manna". Sa capitale est Lansing e sa tzitade prus manna Detroit.
Istados bàlticos
Istòria
Atualmente s'agatant galu minorias cunsistentes de russos, mescamtente in Letònia in ue custos imbatent a su 27% de sa populatzione totale. Estònia e Lituània ant intames sighidu polìticas natzionalistas prus fortes, chi sunt reduende a bellu a bellu custa minoria, oe sànsiat intre su 6 e su 7% in ambadus.
Michigan
Tenet lacana in su Sud cun Ohio e Indiana. Is làcanas otzidentales passant in manna parte in is abbas e sunt de Sud a Nord cun Illinois e Wisconsin peri su Lagu Michigan, sighint cun una parte de terra semper cun  su Wisconsin. A Nord is làcanas torrant in s'abba, custa borta cussas de su Lagu Superiore e sunt cun Wisconsin e Minnesota in su Nord-Ovest e sa provìntzia canadesa de Ontàrio a Nord e Nord-Est. Sa làcana Est tirat a su Lagu Huron giai de intrenu, e finit in su Lagu Erie in unu puntu de acosidu cun Ohio e Ontario.
Istados bàlticos
Istòria
Is istados bàlticos sunt totus membros de sa NATO e dae su 2004 de s'Unione Europea. Intre 2011 e 2015 sunt passados a tènnere s'euro che moneda.
Michigan
S'istadu est cumpostu de duas penìsulas: sa Penisula de Giassu e sa Penisula de Subra, collegadas de su ponte Mackinac Bridge.
Su territòriu de su Michigan fiat in passadu bìvidu de populos nativos, in antis de èssere colonizadu in su sèculu XVII de sa Frantza pro intrare a faghere parte de cussu chi diat pigare nòmene de Frantza Noa. Cun sa derrota in sa Gherra de is Sete Annos (chi in America at pigadu nòmene de Gherra Frantzesa-Indiana), in su 1762 fiat passadu a èssere territòriu Britànnicu, a coa tzedidu a is Istados Unidos.
Fintzas a su 1800 s'area fiat parte de su prus istèrridu Territoriu de Nord-Ovest, e a coa partzidu in is territòrios de Michigan, e in parte de s'Indiana. Su Michigan est intradu in s'Unione su 26 ghennàrgiu 1837 e comente istadu de 26. In pagu tempus s'est pois mudadu a tzentru industriale e cummertziale de importu mannu, chi atiraiat s'arribu de emigrantes.
S'economia de est in die de oe meda disvariada, ma su Michigan est connotu prusatotu pro s'indùstria automobilistica, sende chi in Detroit b'ant is sedes de is tres prus mannas cumpangias de automobiles de sos USA.
S'economia de sa Penisula de Subra, chi est pagu populada e rica de risursas naturales, s'apoderat in manna parte a subra de su turismu, sa Penisula de Giassu est imbetzes tzentru de manìgiu, de servìtzios e de indùstria de arta tecnologia.
Abolottu de Stonewall
"We are everywhere!"
"Semus in tottube!"
S'abolòttu de Stonewall est istau una sèria de iscontros sambenosos tra sos omosessuales e sa politzia in New York. Su primu note de s'abolottu est istau cussu de chenapura 27 de lampadas de su 1969, unu pacu prus a pustis de s'una e binti, cando sa politzia irrumpèit in su tzilleri de lumen "Stonewall Inn", inube sa comunidade omosessuale de su trettu locale si adobiabat.
"Stonewall" est tentu a cussideru che sa data chi fit naschiu peri tottu su mundu su movimentu de liberassione omosessuale modernu. Non de badas su 28 de lampadas su movimentu LGBT lu at isseperau che data de sa "die mundiale de sa fieresa LGBT" o "Gay Pride". Simbulu de sa pelea fit sa femina transessuale Sylvia Rivera, chi nanchi aiat dau su comintzu a sa protesta ghettande un'ampulla contr'a unu de sa politzia.
Gay Pride
Sa die internatzionale de su LGBT Pride, connotu fintzas cumente a Gay Pride o sceti Pride, est unu eventu chi sa comunidade LGBT e queer cuncordat cun sa punna de pedire agualidade e arrespetu pro sa sa colletividade issoru.
Posca de is abolotos de Stonewall, is persones LGBT de New York ant cumentzadu a atuare cumente comunidade, incumentzende sa temporada mundiale de su movimentu de liberatzione omosessuale chi sighet a die de oe.
Su fueddu ‘’pride” (orgòlliu, balentia) bolet nàrrere 'autoistima o istima chi dònnia persone depet tènnere de issa e totu cumente a dìnnia de respetu o cussideru'.
Dae du 2013 su Pride est ordingiadu dae unu cordinamentu de sòtzios sardos e pigat su nùmene de Sardegna Pride.
In s'editzione de su 2018 s'ant registradu prus de 30.000 persones in sa parada de Casteddu.
Grèghia
Sa Grètzia (in gregu: Ελλάδα, trasliteradu: Elláda), ufitzialmente Repùblica Ellènica (in gregu: Ελληνική Δημοκρατία, trasliteradu: Ellīnikī Dīmokratía) est un'istadu de s'Europa meridionale, postu subra de su tretu meridionale de sa penìsula balcànica. Est una repùblica parlamentare unitària e sa capitale est sa tzitade de Atene. Sa limba ufitziale est su gregu modernu.
S'istadu tenet istèrrida de 131.940 km² e contat polulatzione de unos 10.768.477. Su tretu peninsulare allàcanat a norte cun Albania, Matzedònia de su Norte, Bulgaria e Turchia e s'incarat in is àteros cantones a su mare Egeu, de su mare Jòniu e de su mare de Creta. Amministrat in totale prus de 6.000 ìsulas, 227 de sas cales populadas.
Sa Grètzia si cunsìderat s'ideale sighidore de sa tziviltade mitzenea e de s'antiga Grètzia, cunsiderende·si su bratzolu de sa tziviltade otzidentale e sa pàtria de sa primordiale democratzia, de sa filosofia e de is printzìpios artìsticos e geomètricos, non prus de is Giogos olìmpicos antigos, sa cale eredade est istada regorta dae is modernas Olimpìades.
La Republica afundat is raighinas suas in sa gherra de indipendèntzia grega acontèssida in su sèculu XIX contra s'Impèriu Otomanu, chi aiat dadu vida a sa Prima Repùblica Ellènica. Cun sa cunventzione de Londra de su 1832 si fiat istabilida sa nàschida de su Regnu de Grètzia, furriadu una prima borta in su 1924 cun sa nàschida de sa Segunda Repùblica Ellènica, e una segunda borta in su 1968 cun su corpu de Istadu atuadu dae is coronellos Geōrgios Papadopoulos, Nikolaos Makarezos e Ioannis Ladas, chi aiat dadu inghitzu a sa Ditadura de is Coronellos. Sa moderna Repùblica fiat istabilida in su 1974 cun sa fine de su regìmene militare.
Mancari sa forte incuida causada dae sa crisi econòmica de sos annos 2010, sa Grètzia est cunsiderada un'istadu isvilupadu, a su de trintaduas posiduras in s'iscala mundiale pro inditu de isvilupu umanu e cun unu rèditu per capite de 20 317 $ (datos agiornados a su 2019). Est unu de is 51 Istados chi in su 1945 ant aderidu a s'Organizatzione de is Natziones Unidas e dae su 1981 est parte in antis de sa Comunidade Econòmica Europea e a pustis de s'Unione Europea e at adotadu s'Euro impare cun sa parte manna de sos àteros istados membros in su 2002; est in prus membru de s'Organizatzione de su Tratadu de s'Atlànticu Norte (NATO) de su 1952, de s'Organizatzione pro sa cooperatzione e s'isvilupu econòmicu (OCSE) dae su 1961, e membru fundadore de s'Organizatzione de sa Cooperatzione Econòmica de su Mare Nieddu (BSEC) e de s'Agèntzia Ispatziale Europea (ESA).
Intre de is tzitades prus mannas s'arremonant sa capitale, Atene, chi at acasagiadu is Giogos olìmpicos modernos in su 1896 e torra in su 2004, Thessaloniki, a bortas narada fintzas Symprōteyousa (in gregu: Συμπρωτεύουσα, literalmente: "co-capitale"), Patra, printzipale tzentru de su Peloponnesu, e Iráklio, cabulogu e tzentru abitadu majore de s'ìsula de Creta.
Seada
Sa Sebàda est unu druche sardu fattu de farina, casu, limone e mele (o tuccaru). Caliccune bi ponet puru oos.
In pitzu b'andat tzùcaru o mele. In is ùrtimos annos tziculate puru.
Sully Prudhomme
At rezidu su premiu Nobel pro sa literadura in su 1901.
Istassione ferruviària de Tàtari
S'istassione ferruviària de Tàtari est su transitadorzu de trenos printzipale de sos CFN e de s'IRST in sa comuna de Tàtari.
S'istassione est rugrada dae sas bias de sa lìnia Otieri-Chilivane-Portu Turre de su grupu CFN, in prus de custu est sa conca de sas lìnias de Nugurbi, S'Alighera e Sossu de s'IRST, gasi che de sos trenos turìstigos destinados a Tèmpiu. Dadas sas ispetzifigaduras diferentes de ladària de su materiale de sas duas amministraduras, sunt presentes bias siat de 1435 siat de 950 mm. Sas CFN impreant cun iscrusividade duas bias (sa 2 e sa 4) pro su servìtziu de passizeris, addae de custu bi sunt àteras bias de servìtziu in su chirru uestu de su partile. Sa bia 3, intames, tèrminat truncada in sas duas istremidades de s'apeadorzu de sas bias 2 e 4. Pro su servìtziu suo de passizeris, s'IRST impreat duas bias truncadas chi s'inconcant in su chirru nordu de su fraigu de biazadores, e chi sunt utilizadas pro sos trenos destinados e arribende dae Nugurbi e Sossu.
Sa bia 1 de s'istassione, sa prus a curtzu de su fraigu de biazadores, tenet sa peculiaridade de presentare ladària dupra, su chi nde permitit s'impreu tantu a sos trenos CFN che a sos IRST, in particulare pro su chi pertocat sas relassiones cun S'Alighera. S'istassione est pessonalada pro su bonu de sa die, e cando custu no acontessit est telecuntrollada, a su nessi pro su chi pertocat s'aprofetamentu de sos CFN. A su propòsitu naradu, in custu casu sa prima bia est isulada dae sas àteras de ladària normale, e duncas s'agatat règhida unigamente dae sos sistemas de s'IRST. Sende gasi, cheret postu in craru chi, finas a sos annos otanta de su sègulu coladu, sa bia de ladària dupra fiat sa 2, chi si recunetaiant cun sa filera de ladària minimada rugrende sa bia 1 betza in manera belle perpendigulare.
Ambas amministraduras sunt probidas de unu depòsitu de locumotivas issoro pròpiu (a su suddu de su fraigu de biazadores sos CFN, a unos 800 metros dae s'istassione in sa deretura nordu s'IRST), in prus de custu sos Caminos de Ferru nassionales disponent de un'ischerriadorzu de mercantzias cun filera de bias apositiva annanta. Addae de custu, est disponìbile finas un'aparcadorzu de tràmunu pro automòbiles e bitzicretas.
Cun s'intrada in servìtziu in su 2006 de su metrotrambiu de Tàtari, isse puru zestionadu dae s'IRST, sos trambios AnsaldoBredaSirio pro nche sizire sos remunidorzos de s'impresa, e dae su 2009 sa conca noa de lìnia de Santa Maria de Pisa, trànsitant peri s'istassione impreende sa prus perifèriga de sas bias de ladària minimada a su nordu de su fraigu de biazadores, una bia chi est echipada apositivamente cun una cadenària e cunetada cun s'arressada metrotrambiale probiana de s'istassione.
Velotzidade
Sa velotzidade de un'ogetu est su tassu de variatzione de sa positzione sua cunfronta a unu cuadru de riferimentu e est una funtzione de su tempus. Sa velotzidade est ecuivalente a sa derivada de sa positzione sua e de sa diretzione sua de movimentu (a esèmpiu 60 km/h cara a nord). Sa velotzidade est unu cuntzetu importante in sa tzinemàtica, su ramu de sa mecànica clàssica chi descriet su movimentu de sos corpos.
Sa velotzidade est una cantidade de vetore fìsicu; siat sa grandesa chi sa diretzione sunt netzessàrias pro lu definire. Su balore assolutu iscalare (grandesa) de sa velotzidade est mutidu "lestresa", essende un'unidade coerente derivada cun una cantidade chi est mesurada in su SI (sistema mètricu) che a metros a su segundu (m/s) o comente unidade base SI de (m⋅s-1). A esèmpiu, "5 metros a su segundu" est un'iscalare, mentras "5 metros a su segundu EST" est unu vetore. Si b'at una mudada de lestresa, diretzione o ambos, tando s'ogetu tenet una velotzidade variàbile e si narat chi siat subende un'atzellerada.
Velotzidade costante vs atzellerada
Pro tènnere una velotzidade costante, un'ogetu depet tènnere una lestresa costante in una diretzione costante. Sa diretzione costante vìnculat s'ogetu a su movimentu in unu percursu deretu, tando una velotzidade costante signìficat movimentu in lìnia reta a una lestresa costante.
A esèmpiu, una màchina chi si movet in manera costante a 20 chilòmetros a s'ora in unu percursu tzirculare tenet una lestresa costante, ma non tenet una velotzidade costante ca sa diretzione sua càmbiat. Tando, sa màchina est cunsiderada in fase de atzellerada.
Distintzione intre velotzidade e lestresa
Sa lestresa descriet petzi cantu lestru un'ogetu s'est movende, mentras sa velotzidade dat siat sa lestresa sa diretzione de movimentu de s'ogetu. Si si narat chi una màchina biàgiat a 60 km/h, sa lestresa sua est istada ispetzificada. Nointames, si si narat chi sa màchina si movet a 60 km/h cara a nord, sa velotzidade sua est istada como ispetzificada.
Sa diferèntzia manna si podet notare cando pigamus in cunsideru su movimentu a fùrriu a unu chircu. Cando carchi cosa si movet in unu percursu tzirculare (a lestresa costante, bide subra) e torrat a su puntu suo de partèntzia, sa velotzidade mèdia sua est zero ma sa lestresa mèdia sua benit agatada dividende sa tzircunferèntzia de su chircu pro su tempus impreadu pro si mòere a fùrriu a su chircu. Custu ca sa velotzidade mèdia benit contada cunsiderende petzi su mudamentu intre sos puntos initziale e finale mentras sa lestresa mèdia cunsìderat isceti sa distàntzia totale cursada.
Velotzidade mèdia
Sa velotzidade est definida comente a sa resone de sa mudada de positzione cunfronta a su tempus, chi si podet fintzas indicare che a sa velotzidade istantànea pro pònnere ènfasi in sa distintzione cun sa velotzidade mèdia. In unas cantas aplicatziones diat pòdere èssere netzessària sa "velotzidade mèdia" de un'ogetu, est a nàrrere sa velotzidade costante chi diat frunire su matessi mudamentu risultante comente una velotzidade variàbile in su matessi tantu de tempus, v(t), pro unu tzertu perìodu de tempus Δt. Sa velotzidade mèdia podet èssere rapresentada comente:
Sa velotzidade mèdia est semper prus minore o uguale a sa lestresa mèdia de un'ogetu. Custu si podet bìdere realizende chi mentras sa distàntzia creschet semper in manera istrinta, su mudamentu podet crèschere o diminuire de mannesa e cambiare diretzione.
In tèrmines de unu gràficu de mudamentu (x vs. t), sa velotzidade istantànea (o, in manera simpre, velotzidade) podet èssere pensada comente a sa pendèntzia de sa lìnia tangente a sa curva in cale si siat puntu e sa lestresa mèdia comente a pendèntzia de sa lìnia secante intre duos puntos cun coordinadas t pares a sos lìmites de su perìodu de tempus pro sa velotzidade mèdia.
Sa velotzidade mèdia est sa matessi de sa lestresa mediada in su tempus, est a nàrrere sa mèdia ponderada in su tempus sua, chi podet èssere contada che a s'integrale temporale de sa lestresa:
ue podimus identificare
e
Velotzidade istantànea
Si cunsideramus v che a sa velotzidade e x che a su vetore de mudamentu (cambiadu de positzione), tando podimus espressare sa velotzidade (istantànea) de una partighedda o ogetu, in onni momentu t, comente derivada de sa positzione cunfronta a su tempus:
Dae custa ecuatzione derivada, su casu unidimensionale faghet bìdere chi s'àrea in suta de una velotzidade cunfronta a su tempus (gràficu v vs t) est su mudamentu, x. In tèrmines de càrculu, s'integrale de sa funtzione de velotzidade v(t) est sa funtzione de mudamentu x(t). In sa figura, custa currispondet a s'àrea groga in suta de sa curva cun eticheta s (s una notatzione alternativa pro su mudamentu).
Sigomente sa derivada de sa positzione cunfronta a su tempus dat sa mudada de positzione (in metros) divididu pro sa mudada de tempus (in segundos), sa velotzidade benit mesurada in metros a su segundu (m/s). Cando chi su cuntzetu de velotzidade istantànea potzat, in comintzu, pàrrere malu a l'intuire, lu si podet pensare comente a sa velotzidade chi s'ogetu at a impreare sighende a biagiare si acabbaret de atzellerare in cussu momentu.
Raportu cun s'atzellerada
Mancari sa velotzidade siat definida comente a sa resone de sa mudada de positzione, est comunu a s'sispissu incumentzare cun un'espressione pro s'atzellerada de un'ogetu. Comente si bidet dae sas tres lìnias tangentes birdes in sa figura, s'atzellerada istantànea de un'ogetu in unu puntu in su tempus est sa pendèntzia de sa lìnia tangente a sa curva de unu gràficu v(t) in cussu puntu. In àteras paràulas, s'atzellerada est definida comente sa derivada de sa lestresa cunfronta a su tempus:
Dae cue, podimus otènnere un'espressione pro sa velotzidade comente s'àrea in suta de unu gràficu a(t) de atzellerada cunfronta a su tempus. Comente a subra, custu si faghet impreende su cuntzetu de integrale:
Atzellerada costante
cun v comente sa velotzidade a su tempus t e u comente sa velotzidade a su tempus t = 0. Cumbinende custa ecuatzione cun s'ecuatzione de su motu x = ut + at2/2, est possìbile currelare su mudamentu e sa velotzidade mèdia comente
Est fintzas possìbile derivare un'espressione pro sa velotzidade indipendente dae su tempus, nòdida comente a ecuatzione de Torricelli, comente custa:
ue v = | v |
etz.
Sas ecuatziones de subra sunt bàlidas siat pro sa mecànica newtoniana chi pro sa relatividade ispetziale. Ue sa mecànica newtoniana e sa relatividade ispetziale diferint, est in su modu in cale diversos osservadores descrient sa matessi situatzione. Pro l'acrarire prus a sa minuda, in sa mecànica newtoniana totu sos osservadores cunsertant in su balore de t e sas règulas de mudadura pro sa positzione creant una situatzione in ue totu sos osservadores no-atzellerantes descrient s'atzellerada de un'ogetu cun sos matessi balores. No est beru mancu pro sa relatividade ispetziale. In àteras paràulas, si podet cunsiderare petzi sa velotzidade relativa.
Cantidades chi dipendent dae sa velotzidade
S'energia tzinètica de un'ogetu in movimentu dipendet dae sa velotzidade sua e est dada dae s'ecuatzione
disconnoschende sa relatividade ispetziale, ue Ek est s'energia tzinètica e m est sa massa. S'energia tzinètica est una grandesa iscalare in cantu dipendet dae su cuadradu de sa lestresa, nointames una cantidade currelada, cantidade de movimentu, est unu vetore e nd'est definidu dae
In sa relatividade ispetziale, su fatore adimensionale de Lorentz aparit in manera fitiana, e est dadu dae
Jeanne Hersch
Est istada un ativista de s'UNESCO.
Velotzidade
Cantidades chi dipendent dae sa velotzidade
ue γ est su fatore de Lorentz e c est la lestresa de sa lughe.
Sa velotzidade de fua est sa lestresa mìnima chi serbit a un'ogetu balìsticu pro chi potzat fuire dae unu corpus massitzu che a sa Terra. Rapresentat s'energia tzinètica chi, si agiunta a s'energia potentziale gravitatzionale de s'ogetu, (chi est semper negativa) est uguale a zero. Sa fòrmula generale pro sa velotzidade de fua de un'ogetu a una distàntzia r de su tzentru de unu praneta cun massa M est
ue G est sa costante gravitatzionale e g est s'atzelerada gravitatzionale. Sa velotzidade de fua de sa superfìtzie terrestre est de belle 11 200 m/s e est indipendente dae sa diretzione de s'ogetu. Custu faghet in manera chi "velotzidade de fua" siat un'agigu impròpriu, ca su tèrmine prus adatu diat èssere "lestresa de fua": cale si siat ogetu chi sègudat una velotzidade de custa mannesa, in manera indipendente de s'atmosfera, at a lassare sa bighinàntzia de su corpus de base fintzas a cando no at a addobiare carchi cosa in su percursu suo.
Pedru Crisòlogu
Sa festa, su 30 de triulas.
Velotzidade
Velotzidade relativa
Sa velotzidade relativa est una medida de sa velotzidade intre duos ogetos determinada in unu sistema de coordinadas sìngulu. Sa velotzidade relativa est fundamentale in sa fìsica clàssica e moderna, dae chi medas sistemas in fìsica s'òcupant de su motu relativu de duas o prus partigheddas. In sa mecànica newtoniana, sa velotzidade relativa est indipendente de sa curnisa de riferimentu inertziale seberada. Custu no est prus su casu de sa relatividade ispetziale in ue sas velotzidades dipendent dae su sèberu de su fotogramma de riferimentu.
Si un'ogetu A si moet cun su vetore de velotzidade v e un'ogetu B cun su vetore de velotzidade w, tando sa velotzidade de s'ogetu A cunfronta a s'ogetu B est definida comente sa diferèntzia intre sos duos vetores de velotzidade:
A sa matessi manera sa velotzidade relativa de s'ogetu B chi si moet cun sa veloztidade w, relativa a s'ogetu A chi si moet cun sa velotzidade v est:
A su sòlitu benit seberada sa trama inertziale in ue s'ùrtimu de sos duos ogetos mentovados est in pasu.
Velotzidades iscalares
In su casu unidimensionale, sas velotzidade sunt iscalares e s'ecuatzione est:
Coordinadas polares
In coordinadas polares, una velotzidade bidimensionale est descrita dae una velotzidade radiale, definida che a su cumponente de sa velotzidade a largu de, o cara a, s'orìgine (nòdida fintzas comente a velotzidade currigida), e una velotzidade angulare, chi est su tassu de rotatzione a fùrriu a s'orìgine (cun cantidades positivas chi rapresentant sa rotatzione in sensu antioràriu e cantidades negativas chi rapresentant sa rotatzione in sensu oràriu, in unu sistema de coordinadas cara a destra).
Sas velotzidades radiales e angulares podent èssere derivadas dae sos vetores de velotzidade e mudamentu cartesianos mediante sa decumpositzione de su vetore de velotzidade in cumponentes radiales e trasversales. Sa velotzidade trasversale est su cumponente de sa velotzidade longu unu chircu atzentradu in s'orìgine.
ue
Sa mannaria de sa velotzidade trasversale est cussa de su produtu vetoriale de su vetore unitàriu in sa diretzione de su mudamentu e de su vetore de velotzidade. Est fintzas su produtu de sa velotzidade angulare \omega\ e de sa grandesa de su mudamentu.
in manera chi
Su momentu angulare in forma iscalare est sa massa multiplicada pro sa distàntzia a s'orìgine multiplicada pro sa velotzidade trasversale o, in manera ecuivalente, sa massa pro sa distàntzia cuadrada multiplicada pro sa velotzidade angulare. Sa cunventzione de sinnu pro su momentu angulare est sa matessi de cussa pro sa velotzidade angulare.
S'espressione mr^2 est connota comente momentu de inèrtzia. Si sas fortzas sunt in sa diretzione radiale petzi cun una dipendèntzia cuadràtica furriada, comente su casu de un'òrbita gravitatzionale, su momentu angulare est costante e sa velotzidade trasversale est proportzionale a s'imbesse a sa distàntzia, sa velotzidade angulare est proportzionale a s'imbesse a sa distàntzia a su cuadradu e sa velotzidade cun sa cale s'àrea benit mundada est costante. Custas relatziones sunt connotas che a sas leges de Keplero de su motu planetàriu.
Maria Teresa Cau
Est istada una protagonista de su Cantu a chiterra. Umpare a Leonardo Cabitza aiat formadu su "Quartetto Logudoro", inue bi fin finas su chitarrista Aldo Cabizza e i su fisarmonicista Antoni Ruju. In su 1972/73 aiada incisu cun sa casa discografica Tirsu sas cantones: Ave Maria sarda, Su bandidu, Folklore di Sardegna.
Is carrus de s'àlinu
Is carrus de s'àlinu o Is carrus de s'àbiu (in sa fueddada de bidda) funt is carrus cuncordaus po andai a su sartu, cun su scomu de s'àlinu in nòmini de San Giovanni Battista, sa festa ca benit celebrada me in Pabillonis, una bidda de su Campidanu de mesu me in sa provìntzia de su Sud Sardigna.