cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Litru
Etolitru
S'Etolitru (abreviadu cun hL) est un'unidade de mesura pro sos lìcuidos chi agualat a chentu litros, est una de sas importantes. S'utilizat a fitianu in s'indùstria de bèvidas.
Chilolitru
Su Chilolitru (abreviadu cun kL) est un'unidade de mesura pro sos lìcuidos chi agualat a milli litros. S'utilizat pro medire o dare resurtados in abba in grandu cantidades comente pantamos o semplitzemente depòsitos de abba. Si podet puru utilizare pro medire grandu estensiones de abba comente mares, lagos e otzèanos.
Cunversiones non mètricas
S'adotzione de su Sistema Internatzionale de mesuras, at fatu obsoletas medas de sas unidades anterioras de mesura de volùmenes. Restende in un'istadu de atzetatzione pro parte de sa CGPM, cunsiderende·si s'ecuivalente a su decímetru cùbicu, in s'ora de sestare sas mesuras antigas costumat si pigare su litru comente a base. In sos capìtulos e tàulas imbenientes s'agatat carchi ecuivalèntzia de unidades.
Relatzione cun su litron
Su litron est un'antiga unidade frantzesa de volùmene, chi s'impreaiat pro medire arena. De custa unidade si derivat in manera etimològica su nùmene de su litru. Su volùmene de unu litron est ecuivalente a 0,813 L.
L majùscula e l minùscula
Sos duos sìmbulos L e l sunt reconnotos. In Unicode sa « ℓ minùscula rotundada » (Unicode U+2113, 8467 in deghimale) est su caratere tipogràficu racumandadu dae su sìmbulu istòricu, cun totu chi custu sìmbulu non tenet su reconnoschimentu de s'Ufìtziu Internatzionale de Pesos e Mesuras (cun acrònimu BIPM in frantzesu). In generale si connoschet chi su sìmbulu de un'unidade non si depet iscrìere in majùscula si non currispondet a unu nùmene pròpiu, comente podet èssere su casu de su newton (N). In custu sensu nche figurat su contu istòricu de istabilire unu personàgiu fitìtziu pro isòrvere sas irregularidades cummìtidas reconnoschende su sìmbulu in majùscula. Su personàgiu est istadu numenadu Claude Émile Jean-Baptiste Litre cun una bibliografia originale disvilupada su 1977.
Mancari su printzìpiu de sas majùsculas petzi a sas unidades de nùmenes pròpios, sos litros fiant fàtziles de confùndere cun sa tzifra 1 in sas iscrituras mecanografiades, cosa chi at favoridu s'istabilimentu de s'etzetzione cun custa unidade.
Unidades derivadas
Su litru-atmosfera est un'unidade de traballu impreada in s'àmbitu de sos motores tèrmicos. Est su traballu chi risultat de iscostiare unu pistone de unu decímetru cuadradu de àrea ricurrende una carriera de 1 dm de distàntzia, traballende contra una pressione de un'atmosfera. Est ecuivalente a 101,3 J.
Antonio Pigafetta
Antonio Pigafetta (Vicenza 1492 – 1534), navigadore. Autore de sa Relazione del primo viaggio intorno al mondo fattu dae Ferdinando Magellano, e a su cale aiat partetzipadu.
Tzili cun petza
Su tzili cun petza (“chili con carne”), naradu fitianu sintzillamente “tzili”, est unu ghisadu pitigosu ameriganu naturale de su Texas, de su cale est cussideradu su pratu prus tìpigu, e ispainadu oe in totu su paìsu. Nostamis de su nùmene suo orizinale partiarmente ispannolu, non tenet nudda de ite bider cun su Mèssigu e sa coghina sua. Cuntenet piberone pitigosu, petza (normarmente baga), tomata e, fitianu, basolu. Àteros cunfetos podent incruer azu, chibudda e cuminu. Sas bariantes, zeogràfigas e pessonales, podent cunzugher diferentes tipos de petza, gasi etotu che una bariedade de àteros ingredientes. Sas retzetas bariadas sunt mitza de disputa intre sos apentados, unos cantos de sos cales insistint chi sa paraula “tzili” si podet aprigare petzi a su pratu bàsigu. Su tzili cun petza est amaniadu de frechente in s'ocasione de sas grelladas. Su tzili s'impreat comente ingrediente in unu nùmeru de àteros pratos.
Odorico de Pordenone
Odorico de Pordenone (Villanova di Pordenone, intre su 1280 e su 1285 – Udine, 14 ghennàrgiu 1331) est istadu unu frantziscanu e missionariu. Diventat preideru, e in su 1320 partit po s' Asia Minore (sa Turchia de oe), arrivat in Persia, in India, in  Cina e in su Tibet e primmu de sos europeos intrat in Lhasa. A poi de 7 annos, in su 1330 a Venezia dettat una relatzione de sos viaggios suos. Morit a Udine.
Beta Israel
Is Beta Israel (in ebreu: בֵּיתֶא יִשְׂרָאֵל, Beyte (beyt) Yisrael; in limba ge'ez: ቤተ እስራኤል, Bēta 'Isrā'ēl; signìficu de "Domo de Israele" o "Comunidade de Israele"), connotos fintzas che Falascias (nùmene pagu apretziadu intre issos e issos, sende chi cheret nàrrer istrangios o esiliados), o prus simpremente Ebreos Etìopes (in ebreu: יְהוּדֵי אֶתְיוֹפְּיָה: Yehudey Etyopyah; in limba ge'ez: የኢትዮጵያ አይሁድዊ, ye-Ityoppya Ayhudi), sunt is comunidades de ebreos chi ant tentu cussòrgia pro sèculos in s'àrea de su corru de Àfrica, in particulare in su territòriu atuale de s'Etiòpia setentrionale. Oe sunt sa prus parte de issos est emigrada a Israele.
Is Beta Israel s'agataiant in prus de 500 biddas ispartas in unu territòriu meda istèrridu, impare a populatziones de religione islàmica e prevalentemente cristiana. Sa majoria biviat cuntzentrada in is regiones de Amara e Tigrè.
Cuntatos noos cun is àteras comunidades ebreas torrant a sa fine de su de 20 sèculos. A pustis de cuntierras costitutzionales e de s'Halakhah, is autoridades israelianas ant detzididu su 14 de martzu de su 1977, ca sa Lege de sa torrada aplicaiat fintzas a is Beta Israel.
Unu grupu relatu a custu e su de is Falascia Mura, de pesada Beta Israel ma cunvèrtidos a su cristianèsimu. Is capos ispirituales de is Beta Israel, intre chie su Liqa Kahnet Raphael Hadane, ant traballadu pro s'atzetatzione de is Falascia Mura che ebreos. Su guvernu de Israele in su 2003 at detzididu ca is de pesada dae mammas ebreas tenent deretu de tzitadinàntzia israeliana, ma isceti chi si cunvèrtent a s'erbraismu ortodossu. Custu cumbenidu est istadu causa de cuntierras medas in sa sotzidade israeliana.
A s'acabu de su 2008 si contaiant prus de 119.000 israelianos de origines etìopes, intre chie unos 81.000 nàschidos in Etiòpia e unos 38.000 nàschidos in Israele.
Lista de sos musicistas jazz
Custu est unu elenco de musicistas de jazz
Pedru Pisurzi
Juan Maria Demela Pesucciu o Pisutzu, connòschidu comente Pisurzi (e, pro isbàlliu, comente Pedru Pisurzi) (Bantina, 1707 - Bantina, 1796) est istadu unu poeta e religiosu sardu.
Lista de sos musicistas jazz
Giants of Jazz (Gigantes de su Jazz)
Istrumentistas
Vocalistas
Pedru Pisurzi
Biografia
Su nùmene de custu poeta sardu in sa forma Pisurzi o Pesuccio (Pedru), est su frutu de un'identificatzione mala fata dae su primu biògrafu Pasquale Tola, comente ant naradu dae tempus meda unos cantos istudiosos e a ùrtimu, cun documentatzione e argumentos medas, Giancarlo Porcu. A s'anàgrafe, su poeta, vitzepàrrocu de Bantine, resurtat èssere Juan Maria Demela, a bortas acumpangiadu dae unu sambenadu de duos iscritu cun una variedade manna de formas, intre sas cales sas prus fitianas sunt: Pesuchu (sighende sa grafia ispagnola de su tempus), Pesucciu o Pisuçu (chi est ecuivalente a Pisutzu in s'iscritura moderna de su sardu). Est su de duos sambenados de su babbu de su poeta (Salvadore Demela Pisuçu). Su nùmene Pedru est istadu, in realidade, de unu frade minore de su poeta, nàschidu in su 1724 e mortu in fascas, mutidu Pedru Maria Pisuciu in s'atu de batiare chi ant iscambiadu pro cussu de su poeta. S'ùnica forma legìtima pro mutire s'autore restat duncas su sambenadu Pisurzi ebbia (dae su sardu pisurtzi), base etimològica de sos adatamentos Pesucciu/Pisucciu e Pesutzu/Pisutzu.
De Pisurzi ant tramandadu 19 cantzones e poesias chi si pensat chi siant autènticas: 9 chi apartenent a sa vulgata trasmìtida in sas regortas curadas dae Giuanne Spano ; sas àteras 10 in iscobertas dae pagu dae Giancarlo Porcu e propònnidas in editzione crìtica. Intre sos testos prus nòdidos si tzitant Cantone de susu cabaddareddu, S'abe, S'anzone, Cantone de sos ballos, Cantone de sas festas, Cando nos semus amados.
Mortorzu
Podet esser antimeledadu o pro incautela cunforme siat cumìtidu o menu cun intentu dae su suzetu chi lu realizat. Sinònimu de mortorzu est assassinamentu, unu tèrmine chi, belle gasi, in unas cantas lezisraduras ìnditat una sutacategoria separada, chi cumprendet sos casos prus graes de mortorzu (pro narrer, in Frantza su delitu de “assassinat” currespondet a su mortorzu boluntàriu antismeledadu de su sistema italianu).
Su mortorzu est un'assione cundennada sotziarmente, mancari sa proibidura in onzi forma sua apat tentu un'illestrimentu petzi moende cun su de XX sègulos. Su mortorzu est istadu dissiplinadu comente delitu in totu sas lezisraduras istòrigas, e galu oe est ozetu de numerosos disponimentos de tipu penale. Sende gasi, peruna sotzietade at asseguradu carchi bia un'amparu assolutu de sa bida umana, proibende-nde sa suprimidura in onzi casu: pro isempru, medas sotzietades atzetant o foras male isartant s'ochidura de s'inimigu in sa gherra: sa zeneralidade de sos sistemas zurìdigos de su tempus coladu e unos cantos sistemas cuntemporanos autorizant sa suprimidura de sa bida umana comente pena (pena de morte); tzertas sotzietades, in prus de custu, pratigaiant su sacrifìtziu de èsseres umanos a sa divinidade.
Tenent numenaduras particulares su mortorzu de su babu (babitzìdiu), de sa mama (mamitzìdiu), de su cojuadu (muzeritzìdiu e mariditzìdiu), de su frade o de sa sorre (fraditzìdiu) e de su soberanu (rezitzìdiu) chi refretint s'indinnadura particulare reservada dae sa sotzietade a sos chi ochient custas pessones.
Muro (Majorca)
Est in custa zona chi s'agatant sas mègius prajas de sa costa de levante de s'ìsula, est possìbile passigiare siat a pees siat in màchina bisitende pro esempru su Parque Natural S'Albufera. Interessante in piessignu pro sos amantes de s'ornitologia bidu chi at a èssere possìbile osservare unu nùmeru meda mannu de pugiones.
The Three Caballeros
Est su de sete Clàssicos Disney, chi contat un'aventura in Amèrica Latina impreende una tècnica ammisturada de animatzione e retzitatzione de atores. Ddoe pigant parte unas cantu atoras latinu-americanas famadas in cussu perìodu, comente Aurora Miranda, Dora Luz e Carmen Molina.
Sighit sa pellìcula Saludos Amigos de su 1942, ambientada in s'Amèrica Latina etotu, e tenet torra a Donald Duck comente protagonista, acostadu dae àteros comente José Carioca e Panchito Pistoles.
Petra (Majorca)
Petra est una comuna ispagnola de 2.886 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
De bisitare su Santuàriu de Bonany de Petra e sa crèsia.
Economia
Petra est famosa in totu Maiorca pro sa produtzione de binos.
Limba ge'ez
Su geʻez (ግዕዝ) est una limba semìtica meridionale originària de s'Etiòpia e s'Eritrea, in su corru de Africa. Diventada limba uffitziale de su rennu de Aksum e de sa corte imperiale etìope, sighit oe a bìvere che liba litùrgica de sa crèsia ortodossa etìope e eritrea, de sa crèsia catòlica etìope e de sa comunidade ebrea Beta Israel.
Est de unos istudiosos cunsiderada limba mamma de sa limba etìope moderna, mancari segundu àteros diat èssere prus a prestu una limba sorre antiga.
Andria Degortes (Aghedu)
Andria Degortes (Terranoa, 1 maju 1943), naradu Aghedu, est unu zinete antigu sardu.
Pannu de Siena
Su chi l’at rènnidu de numenada manna a Aghedu est istadu su Pannu de Sena, currera in ue su zinete terranoesu at logradu finas a 14 bintòrias (petzu una prus pagu a petus de su primadu bardadu in agualidade dae Bastiancino e dae su Gobbo Saragiolo) subra de 58 partetzipaduras.
Limba ge'ez
Su ge'ez est iscritu in unu alfabetu pròpiu chi, cun pagus mudàntzias rapresentat fintzas su chi est impitau pro s'amaricu in die de oe. Is primas iscrituras in custa limbas torrant a su de 5 sèculos; sa produtzione leterària torrat però a coa a su de 4 sèculos, cun sa cristianizatzione de s'àrea.
Andria Degortes (Aghedu)
Pannu de Siena
A pustis de si tramudare a zòvanu zòvanu a Tuscana, Andria Degortes si fiat fatu evidente in sas carreras de caddos disputadas in sas leadas de su de Sena, “trampolinos de fulliada” naturales chirru a sa grandu porfia senesa. In ie s’istrena fiat acontèssida luego meda, addaghi Degortes teniat petzi 21 annos: pro su Pannu de su 2 de triulas de 1964, mutidu dae s’Oruga, arrodu chi teniat bastante cantu pagas opsiones pro cussa carrera, aende retzidu s’assinnadura de Olimpico su caddu istrenadore, a Andria Degortes l’aiant dadu su paranùmene de Pinna Negra: no aiat bintu, peroe s’Oruga l’aiant recunduìdu pro su Pannu de s’Assunta de su matessi annu pro montare a Topolone, unu de sos caddos prus fortes de totu sos tempos.
Un’annu pretzisu a pustis de s’istrena, su 2 de triulas de 1965, Degortes, chi fiat istadu paranumenadu definitivamente Aghedu, aiat otentu sa prima bintòria: difatis, mutidu dae s’Àbila pro montare pretzisamente a Topolone, Aghetu aiat bìnchidu, nostamis de sa presèntzia de Pantera sa rivale, determinada a imbarare sa prendidura abilesa.
Tsvi Piran
Tsvi Piran (in ebreu צבי פירן, Tel Aviv, 6 maju 1949) est unu astrofìsicu israelianu, professori ordinàriu de fìsica teòrica accanta s'Universidade Ebràica de Gerusalemme, in Israele. Titulari de sa cadrea Schwarzmann de fìsica teòrica de su 2004, sa chirca de Piran esti focalizada en s'ambitu de s'astrofìsica de sos artos energias, de sos lampus gama e de sa relatividade generale.
Carriera acadèmica
Naschidu in Tel Avìv, at cunsighidu sa làurea triennale in su 1970 e sa làurea magistrale in fìsica in su 1972 acanta s'Universidade de Tel Avìv. Posca cunsighit su dotoradu de chirca in su 1976 a s'Universidade Ebràica de Gerusalemme suta de sa supervisione de Jacob Shaham e Joseph Katz cun una tesi subra de sos protzessos astrofìsicos in curtzesa de sos istampas nieddos chi l'est bàlida su prèmiu Landau.
At sighidu sa carriera acadèmica sua comente a ricercadore postdoc acanta s'Universidade de su Texas a Austin in su grupu de relatividade numèrica de Bryce S. DeWitt de su 1977 a su 1979, e posca a s'Istitutu pro sos Istùdios Avantzados de Princeton de su 1979 a su 1981. De su 1981 prestat servìtziu comente a ricercadore acanta s'Universidade Ebràica de Gerusalemme e, in sa matessi, est posca numenadu professori ordinàriu de astrofìsica in su 1986. De annos Piran tenet in manera regulare su cursu de relatividade generale e gravitazione acanta s'Universidade Ebràica de Gerusalemme.
Intre sos istudiantes suos de dotoradu funti, in particulare, Re'em Sari, Ehud Nakar e Amos Oros, devènnidos totus professores ordinàrios acanta s'Universidade Ebràica, s'Universidade de Tel Avìv e su Technion, de pare a pare.
Printzipales contributos
Sa chirca de Piran s'est focalizada siat subra de sos aspetos teòricos e numèricos de sa relatividade generale chi subra de s'astrofìsica de sas artas energias. In su 1985 at iscritu su primu còdighe numèricu chi càrculat su collassu e sa formatzione de un'istampo nieddu rotante e sa chi resurtat forma de unda de sa radiatzione gravitatzionale.
Ultres a custos traballos, Piran at dadu contributos subra de unos cantos problemas de astrofìsica relativìstica e relatividade generale, dimustrende sa dipendèntzia crìtica de s'istabilidade de sos discos de acreschimentu de sos mecanismos de isfritamentu e riscaldamentu. At in prus frunidu unu de sos prus fortes contraesempros a s'ipòtesi de sa tzensura còsmica, dimustradu s'instabilidade de s'istrutura interna de un'istampo nieddu. e chi s'insorgere de s'inflatzione no est de su totu genèricu e recheret ispetzìficas cunditziones initziales.
Sa chirca de Piran contat prus de 42 000 tzitas e un'inditze H de 102.
Vida privada
Est cojuadu cun sa fìsica teòrica Dalia S. Goldwirth, de cale at tentu duas fìgias.
Reconnoschimentos
Piran resurtat binchidore de tres ERC Advanced Grant de pare a pare in su 2009, 2015 e 2022, e in su 2019 su prèmiu EMET. Piran at retzidu unu prèmiu Marcel Grossmann pro su 2021.
Caracas
Caracas (ufitzialmente Santiago de León de Caracas) est sa capitale federale de Venezuela, comente fintzas su tzentru amministrativu, finantziàriu, cummertziale e culturale de sa natzione, non prus est de sede de su guvernu natzionale.
S'agatat in sa zona tzentru-setentrionale de su istadu, a 9 chilòmetros de su mare Caraìbicu, dae chi est ischirriada dae su Parcu natzionale Waraira Repano. Su riu Guaire rugrat sa tzitade de ovest a estu. A càusa de s'orografia de su territòriu, s'artària bàriat dae 870 a 1.043 metros subra su livellu de su mare, cun 900 m in su tzentru istòricu.
S'àrea metropolitana tenet cumprou in su Distretu Metropolitanu de Caracas, un' entidade amministrativa chi cumprendet chimbe comunas, isterrende·si intre duos istados de su Venezuela: su Distretu Capitale (comunu de Libertador, cun 1.943.901 bividores in su 2011) e s'Istadu Miranda (comunos de Chacao, Baruta, El Hatillo e Sucre). S'àrea metropolitana tenet una populatzione de 3.242.000 bividores.
Caracas est sa prus setentrionale de sas capitales de su Sud Amèrica e est unu de sos tzentros culturales suos e econòmicu-finantziàrios de majore importu.
Cristo si è fermato a Eboli
Cristo si è fermato a Eboli (in sardu:Cristos s'est arressadu in Eboli) est unu romanzu autobiogràfigu de Carlo Levi s'iscritore, iscritu intre su nadale de su 1943 e su triulas de su 1944 in Frorèntzia e pubrigadu dae Giulio Einaudi Editore in su 1945.
Suta de su rezìmene fassista, in sos annos 1935-1936, s'iscritore fiat istadu cundennadu a s'assètiu in Lucània pro neghe de s'atividade sua contrafassista e duncas aiat dèvidu barigare unu tempus longu in Basilada, cuncretamente in Aliano (ch'in su libru est naradu “Gagliano” imitende sa pronùntzia logale), in ue aiat tentu sa manera de cunnoscher sa realidade de cussas terras e de sa zente issoro. In sa torrada dae s'assètiu Levi, a pustis de barigare unu tempus longu in Frantza, aiat iscritu su romanzu in ue amentat su perìodu coladu in Gagliano e s'anteriore in Grassano. Levi etotu iscriet in sa prefassione sua: “Che in unu biazu a su printzìpiu de su tempus, “Cristos s'est arressadu in Eboli” contat s'iscoberta de una tzivilitzadura diferente. Est sa de sos massarzos de su Merie: foras de s'istòria e de sa resone progressiva, saviesa antiga antiga e dolore passientziosu. Sende gasi, su libru no est unu diàriu; fiat istadu iscritu medas annos a pustis de s'isperièntzia dae sa cale nch'aiat bogadu s'orìzine, addaghi sos imprensos reales non teniant prus s'urzèntzia prosale de su documentu”.
Rocco Scotellaro at iscritu: “Cristos s'est arressadu in Eboli est su memoriale prus apentadore e cruele de sas biddas nostras”.
No esistit atuarmente bortadura sarda de su romanzu.
Eccellenza Sardigna 1991-1992
Su campionadu italianu de fùbalu de Eccellenza Sardigna 1991-1992 est istadu su primu organizadu in Itàlia. Rapresentat su de ses livellos de su fùbalu italianu.
Custu est su campionadu regionale de Sardigna organizadu dae su Comitadu Regionale Sardu. A fine làmpadas 1992 su Comitadu Regionale, obedessende a sas diretivas F.I.G.C. chi cheriant a insertare su nùmene de sa regione in sa denumenatzione ufitziale, at cambiadu denumenatzione abolende sa paràula Sardu e divenende Comitadu Regionale Sardigna.
Sa prima editzione de s'Eccellenza Sardigna fiat istada binta dae su Castelsardo pro sa prima bia in s'istòria sua.
Bibliografia
S'annuàriu est cunservadu in:
Libros
Venezuela
Su Venezuela, ufitzialmente Repùblica Bolivariana de Venezuela (in castillianu: República Bolivariana de Venezuela), est un'istadu situadu a manu de sa costera norti de Sudamèrica. Sa capitale est Caracas.
S'istadu tenet istèrrida de 912.050 km² e contat populatzione de unos 30.5 milliones de bividores. Su territòriu venezuelanu incluet, in prus, diversas ìsulas localizadas in su mare Caraìbicu. Su Venezuela làcanat cun sa Gujana in s'estu, su Brasile in su sud, e sa Colòmbia in s'ovest. Sas ìsulas de Trinidad e Tobago, Grenada, Saint Lucia, Barbados, Curaçao, Bonaire, Aruba, Saint Vincent e Grandine e sas Antillas sutabentu s'agatant a curtzu de sa costera venezuelana.
Antiga colònia ispagnola, su Venezuela s'est fatu indipendente in su 1821. Mantenet perricas territoriales cun sa Guajana (s'àrea de Essequibo) e cun sa Colòmbia (in su Golfu de Venezuela). In die de oe, sa Repùblica Bolivariana de Venezuela est connota pro s'indùstria de petròliu e sa biodiversidade ambientale de su territòriu (est unu de sos 17 paisos megadiversos de su mundu).
Su Venezuela est unu de sos istados prus urbanizados de Sudamèrica, e fintzas de su mundu. Sa magoria manna de sos venezuelanos bivet in sas tzitades de su norte, mescamente in Caracas, sa capitale e sa tzitadi magore.
Su territòriu est istadu residèntzia de importantes grupos tribales amerìndios comente sos caribes. Fiat isploradu pro sa prima borta dae Cristolu Colombu in su 1498, e a partire de cuddu momentu at tentu inghitzu sa colonizatzione e su protzessu suo de ammesturu culturale. Su Venezuela est istadu su primu istadu latinu-americanu in ue sunt cumintzados sos movimentos de emantzipatzione contra sa Corona Ispagnola, unu protzessu chi s'est cunsolidadu cun sa batalla de Carabobo. A pustis de unu capìtulu longu de cunflitos tziviles, sa noa Repùblica Bolivariana de Venezuela at agatadu sa bia sua pro sa modernizatzione peri guvernos nodiamente autoritàrios. A metade de su de 20 sèculos s'est cumintzadu a cumbàtere pro unu sistema democràticu, chi s'est afirmadu a pustis de sa bogada de su generale Marcos Pérez Jiménez, in su 1958. Gràtzias a s'indùstria petrolìfera, su Venezuela at bìvidu unu perìodu de crèschida econòmica manna, chi est istadu interrùmpidu dae sa crise energètica de sos annos 1980, batende a una tapa de instabilidade polìtica e sotziale alternada cun artos e bassos finantziàrios.
Su Venezuela si cunsìderat in die de oe unu istadu in isvilupu, cun un'economia basada primariamente subra s'estratzione e su refinu de su petròliu e àteros minerales, gasi comente atividades agrìcolas e industriales. Es reconnotu puru pro èssere unu de sos 19 istados cun majore diversidade ecològica de su mundu, cun una geografia irregulare chi cumbinat àreas tropicales, climas desèrticos, territòrios selvàtics, mannos pranos e ambientes andinos. Tenet fintzas is àreas amparadas prus istèrridas de s'Amèrica Latina chi ammuntant casi su 63% de su territòriu natzionale. Sa populatzione est ampramente ammesturada, integrende ratzas indìgenas, europeas, africanas, e in minore gradu asiàticas, situatzione chi influentzat in sa cultura e sas manifestatziones artìsticas suas.
Antònia Mesina
Antònia Mesina (Orgòsolo, 21 de làmpadas de su 1919 – Orgòsolo, 17 de maju de su 1935) est venerada che a biada dae sa Crèsia catòlica, chi nde tzèlebrat sa memòria litùrgica su 17 de maju.
Che a Maria Goretti, Antonia Mesina, sòtzia lega de s'Atzione Catòlica, l'ant ochida in su mentres chi si fiat oponende a unu tentativu de violèntzia sessuale; pro custu sa Crèsia reconnoschet in issa una "màrtire de sa puresa".
Biografia
Antònia Mesina est nàschida in Orgòsolo, tzentru barbaritzinu in provìntzia e diòtzesi de Nùgoro. Fiat sa segunda de sos deghe fìgios de Agostinu Mesina, guàrdia campestre, e de Gràtzia Rubanu. L'ant batiada in sa parròchia de Santu Perdu e at retzidu sa Crèsima su 10 de santandria de su 1920, dae sas manos de su pìscamu de Nùgoro Luca Canepa.
Su mangianu de su 17 de maju de su 1935, a pustis de àere pigadu parte a sa missa in parròchia, est andada a su sardu a fùrriu a sa bidda chirchende linna, netzessària pro sa coghidura de su pane in domo. In caminu at adobiadu una bighina de domo, Annedda Castangia, chi a pustis diat divènnere su testimòngiu printzipale de sos fatos in su protzessu penale e de beatificazione.In su mentres chi sas duas giòvanas fiant lighende in fàscios, postos in terra a carchi deghina de metros unu cun s'àteru, sa linna collida, Ignazio Catgiu, paesanu suo de bintun'annos, at agraedidu a Antònia Mesina, l'at tragada a intro de sas tupas e at intentadu de la violentare. Non chessinde in s'intentu suo, Catgiu at bisestradu sa pitzoca cun 74 corfos de perda, comente at verificadu s'autopsia. S'ùrtimu corfu, infertu cun una perda manna, l'at segadu sa conca e isfiguradu sa cara. Antònia Mesina non teniat nemmancu sèighi annos cando l'at ochida. S'interru, partetzipadu dae totu sos orgolesos, l'ant fatu in su 19 de maju. Ignazio Catgiu l'ant pigadu e cundennadu a morte su 27 de abrile de su 1937, sentèntzia esecutada pro mèdiu de sa fusilatzione acontèssida su 5 de austu de su matessi annu in Pradusardu, in sa comuna de Nùgoro.
Beatificatzione
Armida Barelli, chi aiat connotu Antònia Mesina durante una bìsita a Orgosolo, su 5 de santugaine de su 1935 at informadu su paba Pio XI de su fatu, presentende sa giòvana cun custas paràulas: "Nos permitimus de presentare su primu frore de sa Gioventude Feminina de s'Atzione Catòlica Italiana, su primu fìgiu segadu dae su martìriu, sa seighenne Antonia Mesina de Orgòsolo, educada a s'iscola de Maria Goretti".
Su 22 de cabudanni de su 1978 paba Giuanne Pàule I at fatu incumentzare su protzessu de canonizatzione. Antonia Mesina, in paris cun Pierina Morosini e Marcel Callu, l'ant beatificada su 4 de santugaine de su 1987 Giuanne Pàule II.
Su corpus de sa biada est espostu a sa veneratzione de sos fideles in sa cripta de sa crèsia parrochiale moderna de Orgòsolo, in su tzentru de sa bidda, a curtzu a sa domo de nàschida sua.
Porreres
Porreres est una comuna ispagnola de 5.428 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Regnu de su Cungressu
Su Regnu de su Cungressu est istadu un'Istadu vassallu suta controllu de s'Impèriu Russu esìstidu dae su 1814 fintzas a su 1915. Regnu de su Cungressu (in polacu: Królestwo Kongresowe) est unu trèmene no ufitziale impreadu pro definire su Regnu de Polònia criadu a fatu de s'iscontzu de su Ducadu de Varsàvia cun su Cungressu de Vienna in su 1815, cando sos Istados de s'Europa aiant torradu a organizare su continente a pustis de sa ruta de Napoleone Bonaparte.
Connotu fintzas comente Polònia russa, a pustis de s'avolotu polacu de su 1830 fiat integradu in s'Impèriu russu fintzas a su 1915 cando in sa Primu Gherra Mundiale fiat ruta in manos de Germània.
Orìgine
S'esistèntzia de su Granducadu de Varsàvia aiat atiradu s'atentzione de is potèntzias europeas mannas in su Cungressu de Vienna, paris comente respondiat a su bisòngiu de cumpensare a sa Rùssia pro s'agiudu in sa gherra de sa De sa de ses Coalitziones e santzionare a is polacos pro apogiare sa Frantza napoleònica.
Mancari custu, is tensiones intre Bretagna Manna e Àustria dae unu cantone, e de Rùssia e Prùssia de un'àteru, aiant fatu chi suta cussìgiu de s'ambasciadore frantzesu Talleyrand si crearet un'istadu satèllite polacu, su gurrei de su cale diat èssere su tzar russu ma cun tzerta autonomia culturale e de duana, prus de possèdere un'assemblea de nòbiles pròpia e unu esèrtzitu minore cosa sua, Istadu a chi si diat nàrrere Polònia de su Cungressu. Custu pranu fiat istadu ativadu cun s'agiudu de su diplomàticu polacu Adam Jerzy Czartoryski, a su servìtziu de su tzar Lisandru I durante su Cungressu de Vienna. Custu Istadu nou diat cumprèndere is regiones polacas de Kalisz, e àteras zonas chi pertocant is atuales voivodatos de Lublin, Świętokrzyskie, Łódź, Mazovia e sa Padljašša, cun 3,3 milliones de bividores e unos 128 500 km².
Evolutzione
Sa Polònia de su Cungressu fiat istada batijada ufitzialmente comente "Regnu de Polònia" ma in pagu tempus s'autonomia interna polaca - sa cale aiat aprovadu pro fintzas sa Costitutzione polaca de su 1815 - aiat tzocadu a forte cun sa traditzione de autocratzia tzentralista de s'Impèriu russu, is autoridades de su cale s'aguantaiant cun istentu a rispetare s'autonomia polaca. De su restu in sa Rùssia matessi no aiat lìmites de pòdere de su tzar, s'istadu si diat dotare de sa prima Costitutzione petzi in su 1906.
Pèrdida de autonomia
Su fallidu avolotu polacu de su 1830-1831 pro s'indipendèntzia totale aiat causadu chi su tzar Nicolau I (sighidore de Lisandru I dae su 1825) minimaret meda s'autonomia polaca, suprimende s'assemblea de is nàbiles, sa duana polaca, e s'esèrtzitu autònomu, e boghende dae s'amministratzione pùblica is funtzionàrios nadios, remplasende·ddos cun funtzionàrios naschidos in Rùssia, situatzione chi fiat istada peorada cun normas vàrias chi faghiant sa Polònia semper prus dipendente de sa Rùssia. In su 1832, Nicolau I aiat abolidu sa Costitutzione polaca, tenende in contu chi sa matessi Rùssia fiat una autocratzia e mancaiat de Costitutzione. Nicolau I aiat mantentu su tìtulu de "Re de Polònia", insistende a integrare in manera prena is territòrios polacos a su restu de s'Impèriu Russu, impidende sas atividades de su cleru catòlicu polacu e imponende una tzensura severa de imprenta.
Sa derrota russa in sa Gherra de Crimea in su 1856 e s'abolitzione de su tzerachiu in 1861 a banda de su tzar Lisandru II aiant dadu ànimu a un'afannu de liberalizatzione in sa Polònia de su Cungressu, comintzende de una sèrie de rivendicatziones natzionalistas in favore de is polacos. Custas fiant istadas refudadas dae manera tassativa dae sa corte russa e aiant causadu un'avolotu nou in 1863.
Su avolotu a sighire in su 1863 tambene fiat istadu suprimidu cun sa violèntzia dae sa Rùssia, e in sa pràtica aiat eliminadu totu rasta de autonomia de sa Polònia de su Cungressu: s'amministratzione tzivile fiat abarrada in manos de funtzionàrios russos de manera agiomai esclusiva, s'imparu universitàriu o iscolàsticu in limba polaca fiat abarradu proibidu in totu is formas suas, fiat istada impedida sa difusione de istùdios bullados dae "cuntrastados" dae sas autoridades russas comente s'istòria de Polònia o s'anàlisi de sa literadura polaca, e is provìntzias polacas fiant istadas achiridas a s'Impèriu Russu suta su nùmene de "Terras de sa Vístula" (in russu Privíslinski Krai) pro evitare de usare su nùmene "Polònia".
In parallelu, parte manna de s'èlite culturale polaca, suspetada de "natzionalismu e separatismu" fiat dèpida andare in disterru o fiat istada deportada a Sibèria dae sas autoridades tzaristas, chi aiant impostu tando guvernadores militares in s'antiga Polònia de su Cungressu, mentras su matessi tzar escluiat a is "Terras de sa Vístula" deagiunghere a is polìticas liberales suas e imponiat in ie is printzìpios de "Ortodossia, Autocratzia e Natzionalismu" - isvilupados dae su conte Sergej Uvarov - comente base de su règimene, cumprendende chi sa "Polònia de su Cungressu" si depiat integrare a su restu de s'Impèriu Russu suta custos tres elementos: primore de su cristianèsimu ortodossu, ubbidièntzia a s'autocratzia de su tzar, e sugetzione a su natzionalismu russu, eliminende su natzionalismu polacu.
De paris manera, cara a su 1875 su tzar nou Lisandru III aiat proibidu s'impreu de sa limba polaca in is istitutziones guvernativas de totu ispètzie, gasi comente in documentos ufitziales e cartellos pùblicos, chi depiat èssere remplasadu dae sa limba russa. Annotamala fiat imposta una tzensura severa contra totu classe de publicatzione in limba polaca, promovende sa russificatzione de is "Terras de sa Vístula" e mantenende un'aparatu ampru de repressione de sa politzia tzarista contra suspetados de "natzionalismu polacu".
Ùrtimos annos
Cun totu de custas dificultades graes, sa "Polònia russa" aiat mantentu unu livellu de crèschida econòmica majore a su de su restu de is provìntzias imperiales russas, e su sentimentu natzionale polacu si fiat mantentu biu. S'intentu de russificatzione sustentadu in manera ativa dae sas autoridades tzaristas fiat fallidu, a su puntu chi cara a sa fine de su de sèculu XIX sa Polònia russa manteniat una populatzione de casi 9 milliones de indivìduos cun tzentros industriales de importu in Varsàvia, Łódź e Lublin, gasi comente una sèrie de ferrovias chi dd'acapiaiant a discansu a su restu de s'Impèriu Russu.
Su regnu de Nicolau II dae 1893 aiat permìtidu una liberalizatzione lèbia chi aiat permìtidu su naschimentu de partidos polìticos intre is polacos, gasi comente una cuntierra polìticu-sotziale prus ampra e manifestatziones in favore o in contras a is movimentos polìticos acontèssidos in s'Impèriu (comente sa Rivolutzione russa de 1905 e sa creatzione de sa prima Duma), mancari su guvernu tzarista aiat mantentu unu tzentralismu firmu e aiat impididu in sa Polònia russa totu forma de autonomia polìtica efetiva.
Sa Prima Gherra Mundiale aiat alteradu in mànera dràstica sa Polònia russa, e in unu primu momentu tantis s'Impèriu Russu comente is Potèntzias Tzentrales aiant ofertu s'indipendèntzia a sa populatzione polaca chi s'uniat a costadu issoro, e difatis in ambos duas afiladuras de sa cumbata si fiant agatados contingentes militares polacos. Is derrotas russas de su 1915 in sas manos de is tedescos aiant motivadu sa Retirada manna russa (1915) in ue sas autoridades tzaristas e is tropas suas aiant abbandonadu sa majoria de sa Polònia de su Cungressu atuende unu pranu de terra brusiada subra s'infrastrutura polaca, fintzas a cando in su cabudannu de su 1915 giai totu sa Polònia russa fiat suta controllu militare de s'Impèriu tedescu e de s'Àustria-Ungheria. Su 5 de santandria de su 1916 is imperadores de ambas duas potèntzias tzentrales aiant criadu mediante una lege sa "Reghèntzia de Polònia", ponende fine de manera efetiva a sa "Polònia de su Cungressu".
In sa "Polònia de su Cungressu" fiant naschidos Marie Curie, Józef Piłsudski, Henryk Sienkiewicz, Rosa Luxemburg, Maksymilian Kolbe e David Ben-Gurión. = Bibliografia=
Wladimir Belli
Wladimir Belli (Sorengo, 25 de triulas 1970) est unu ciclista italianu (naschidu in Isvitzera), professionista de su 1992. Scalatori, altu 179 cm e grai 64 kg.
Alan Ford/campidanesu
Alan Ford est su titulu de unu fumetu publicadu dae su màju de su 1969, ki narat sas aventuras de una banda strolica de agentes segretos: su Grupu TNT.
Elio (cantadore)
Elio, pseudònimu de Stefano Belisari (Milanu, 30 de trìulas de su 1961) est unu cantadore, composidore, flautista e atore teatrale italianu, ghia de su grupu de sos Elio e le Storie Tese, fundadu dae issu in su 1980, canto teniat 19 annos, in paris cun su baterista Luigi Zuffellato.
Est sa boghe solista de sa banda ma s'ammustrat sonende fintzas sa chiterra e su flàutu traessu, trastu in cale s'est diplomadu in su Cunservatòriu Giuseppe Verdi de Milanu. Carchi borta at sonadu fintzas su bassu elètricu. In sos ùrtimos annos est istadu intèrprete de partiduras iscritas pro issu dae composidores de provenièntzia clàssica, comente a Luca Lombardi o Nicola Campogrande. Est giùighe de X Factor dae sa de bator a sa de sete e de sa de noe editziones.
Su nùmene beru de Elio est istadu tentu istichidu pro annos. In ocasione de cuntzertos o intervistas, Elio a s'ispissu si pigaiat giogu de sos interlocudores "rivelende·li" de si mutire cun nùmenes imbentados in cussu momentu, comente a "Roberto Moroni" o "Roberto Gustavivi".
Biografia
De orìgines marchigianas (sos genitores sunt originàrios de Cossignano, in provìntzia de Ascoli Piceno), si diplomat in su litzeu iscientìficu Einstein, e fintzas in s'iscola tzìvica de mùsica Cunservatòriu Giuseppe Verdi de Milanu e, cun calma, in su 2002 si làureat in ingegneria eletrònica in su Politecnicu de Milanu. Cojuadu, dae s'11 de santandria de su 2009 est babbu de duos gemellos, Dante e Ulisse.
Artista eclèticu, contat, intre s'àteru, partetzipatziones a òperas teatrales (S'òpera de tres soddos de Bertolt Brecht, Istòria de Amore e de Anarchia, musical de Lina Wertmüller) e tenet a s'ativu medas collaboratziones a discos de mùsica lèbia, intre sos cales cussa cun Giorgio Conte, cun su cale at cantadu Modulazione di frequenza in s'album de su cantautore astigianu de su 1993 Giorgio Conte.
Paris cun Faso, Rocco Tanica, Cesareo, Mangoni e Linus presentat sa trasmissione radiofònica de Radio Deejay Cordialmente, in direta dae su 1993. At assentadu belle totus sas siglas de Mai dire Gol partetzipende·bi medas bortas comente a istràngiu in sos medas annos. In su 2001 est istadu istràngiu fissu de sa trasmissione cun totu su grupu chi, pro s'ocasione, at pigadu su nùmene de "Tripudio Intestinale".
In s'istiu de su 1992 at connotu sos cantadores de su Tenore de Neunele, cun sos cales at collaboradu pro annos, siat (in paris cun Jantoman, Faso, Christian Meyer e Vittorio Cosma, totus àteros membros de Elio e le Storie Tese) in su discu Terra Nostra de su 1996, in ue at cantadu una versione in sardu de La terra dei cachi, siat in cussu de su 2000, Barones,, in ue at cantadu (semper in sardu) su branu Intantu , e fintzas in cussu de su 2003, D@e Coro, in ue de cantzones in sardu nd'at cantadu bator: Sartiglia, Miniera, Nerone e Trallallera. Elio e su Tenore de Neunele ant fatu fintzas medas cuntzertos paris, formende su grupu connotu comente NeonElio.
A curtzu a s'agabbu de sos annos noranta at dopiadu su pessonàgiu de Butt-head de su cartone animadu Beavis and Butt-Head in direta in MTV paris cun Nicola Fasani (chi at dopiadu Beavis), dae sa de bator sèries finas a sa de sete. At collaboradu a s'iscritura de su dopiàgiu de su film Austin Powers: La spia che ci provava. Sa carriera de dopiadore sua est sighida cun su film de animatzione Terkel in Trouble (2004). At imprestadu sa boghe fintzas a Pino su Pinguinu, mascote de sa publitzidade de sa Vodafone de su 2013.
In su 2002 pùblicat, comente pianista e chitarrista, su sìngulu C'è solo l'Inter, cantadu dae Graziano Romani, innu nou de s'iscuadra de fùbalu de sa cale est tifosu. In su 2004 at publicadu su libru Fiabe centimetropolitane e, cun Faso, Rocco Tanica, Cesareo e Chiara Rapaccini, Animali spiaccicati. In su 2006 essit Vite bruciacchiate, s'eterobiografia de sos Elio e le Storie Tese iscrita dae issos matessi e dae medas amigos e collaboradores issoro.
In su 2003 est istràngiu de su discu "X" de sos Ossi Duri, banda piemontesa esperta in su repertòriu de Frank Zappa, cun sos cales registrat sa cover "City of tiny lites" e s'inèditu "Balletto". In su cursu de sos annos, Elio e sos Ossi Duri realizant medas cuntzertos paris, unu de sos cales est istadu registradu in su discu "Gnam Gnam", essidu in su 2004. At collaboradu cun Maurizio Crozza in sa trasmissione Crozza Italia in LA7 (2006). In su martzu 2007 essit Tre colori, s'album nou de su rocker Graziano Romani, in ue Elio duetat paris a Romani in su branu tituladu Giorni sporchi. At leadu parte a sa realizatzione de su branu Invisibile traccia in s'album Stonata de sa cantante Giorgia, sonende su flàutu traessu.
In su 2009 Elio at incumentzadu a resare in sa sèrie TV Drammi medicali, in lìnia in Flop Tv. In custa ocasione Elio, chi no amat èssere mutidu cun su nùmene de batiare suo, s'est imbentadu unu nomìngiu fitìtziu, Julio Hammurabi, de dare a s'atore chi at interpretadu su pessonàgiu suo, su Dotore Ovidio Giolsot. In sos tìtulos de agabbu, difatis, nen Stefano Belisari nen Elio e le Storie Tese aparint comente a membros de su cast, ma s'agatat su nùmene de Julio Hammurabi, alter ego de su pessonàgiu, cantante, atore, còmicu. Est de su 2009 fintzas s'intzisione, paris cun sos Artisti uniti per l'Abruzzo, de su branu "Domani", in ocasione de su terremotu terrorosu chi at còrfidu s'Abrutzu. Su 24 martzu 2009, in su MAXXI de Roma, Elio s'est presentadu pro pigare su Prèmiu a sa Carriera de sa XV Quadriennale de Arte de Roma destinadu a Maurizio Cattelan, sustentende de èssere Cattelan. Durante sa cunferèntzia Elio Cattelan at retzidu su prèmiu e arresonadu in manera amàbile cun Francesco Prosperetti, Anna Mattirolo, Gino Agnese, Stefano Chiodi, Andrea Cortellessa, Cornelia Lauf e rispòndidu a sas dimandas de su pùblicu presente, firmende fintzas autògrafos cun su nùmene "Maurizio Cattelan". In s'istiu de su 2010 Elio est istadu isseberadu pro fàghere parte pro sa prima borta de sa giuria de su talent show famadu de Rai 2, X Factor, in paris cun Mara Maionchi, Enrico Ruggeri e Anna Tatangelo. Comente a giùighe Elio at tentu una popularidade manna e at batidu a sa puntada finale de su programma, su 23 de santandria de su 2010, dues de sos tres cantantes de s'iscuadra sua, est a nàrrere Nevruz Joku, chi s'est classificadu tertzu, e Nathalie, binchidora de su programma. Est giùighe fintzas in sa de chimbe e de ses editziones de s'ispetàculu in direta in Sky Uno, presentadu dae Alessandro Cattelan in paris cun Arisa, Morgan e Simona Ventura, e in sa de sete in paris a Mika, Morgan e Simona Ventura. A pustis de una pàusa, torrat in sa de noe editziones e est giùighe in paris a Fedez, Mika e Skin.
In su maju de su 2011 est essidu su film Paul, in ue Elio dòpiat s'alienu protagonista. In su 2011 Elio collàborat cun sa Nokia e realizat pro s'Ovi Store s'estensione "Elio ti guida", programma agiuntivu destinadu a sos navigadores satellitares inclùdidos in sos terminales. In su matessi annu essit unu videoclip in ue cantat Muppettissimo Show, una cantzone pro su film nou I Muppet. Semper in su 2011 est istràngiu fissu de s'ispetàculu The Show Must Go Off presentadu dae Serena Dandini in La7. In su 2013 Elio partètzipat a su Fèstival de Sanremo, classifichende·si a su segundu postu. At partetzipadu a sa realizatzione de duos branos chi s'agatant in s'album Frankenstein de Enrico Ruggeri, sonende su flàutu traessu. Intervenit in s'album de Max Pezzali tituladu Max 20 cantende Nord sud ovest est. Dae su santugaine de su 2014 interpretat Gomez in su musical "La Famiglia Addams" in paris cun Geppi Cucciari, Giulia Odetto e Pierpaolo Lopatriello. In su 2015 collàborat a s'album de sa cantautora sitziliana Cassandra Raffaele Chagall in sa rasta Meditazione.
In su 10 de Santandria de su 2017 Elio duetat cun Cristina De Avena pro su branu Siamo fatti così intzisu in s'album in istùdiu Duets - Tutti cantano Cristina.
Sant Joan
Sant Joan est una comuna ispagnola de 1.962 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
2008
S'annu 2008 (MMVIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia a segunda de su calendàriu gregorianu.
Bertzeddi
Bertzeddi (in italianu: Vercelli) est una comuna italiana de 47.243 abitadores, cabitale de sa provìntzia numenale peemontesa. Est sa de ùndighi leadas de su Peemonte pro nùmeru de bividores. Sa bidda est posta in s’oru deretu de su riu Sèsia e est una leada importante agrìcula e cumertziale; possuit in particulare su mercadu rosale prus mannu de Europa, chi l’at fatu lograre sa definidura de “cabitale europea de su rosu”.
In Bertzeddi s’agatant indùstrias mecànigas, tèssiles, chìmigas e alimentàrias.
In prus de s’istassione sperimentale de rosucurtura, tenet sa Borsa de su Rosu prus importante de Itàlia.
S’arrodu istòrigu s’isterrit in s’arzola de unu logu fortifigadu romanu e est alindadu dae zirones chi current in su trassadu de sos muros antigos; prus in cue si sunt isvilupados sos bighinados modernos.
Est de tradissione antiga s’artesania de sa prata.
Poete
In sensu istrintu unu poete est un'iscritore de poesias. Su sustantivu derivat dae su verbu gregu ποιέω (traslit. poieo), su cale significadu literale est "fàghere".
Sos primos poetes resaiant sas òperas issoro in manera orale, acumpangende·si cun sa mùsica, comente a giai Omero, su poeta prus famadu de s'antighidade. In su mundu gregu e romanu sunt medas sos poetas dignos de nòdida:
Su balore de sos testos de sos poetas andat prus a dae in antis de su significadu beru de sas paràulas, e interessat tratos fonèticos e musicales, pro mèdiu de unu limbàgiu chi s'ispissu si prestat a vàrias interpretatziones e podet intzitare fortes emotzionet. Pro custu, in manera zenerale, si customat definire poete cale si siat - artista o nono - manifestet custa capatzidade in sas pròpias òperas o fintzas feti in su pròpiu modu de comunicare."Il poeta che indossa la guarnacca del critico rinnega se stesso"
- Mario Rapisardi
2003
S'annu 2003 (MMIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu mèrcuris a segunda de su calendàriu gregorianu.
Mare Bàlticu
Su Mare Bàlticu est unu mare internu de s'Otzèanu Atlanticu chi s'agatat in s'Europa de su Nord. Est serradu a su Nord-Ovest de sa Penìsula de Iscandinàvia, a su Sud de s'Europa tzentrale e orientale, e si ghetat a Sud-Ovest in su Mare de su Nord.
Is istados chi ddu inghiriant sunt: Isvètzia, Åland, Finlandia, Russia, Estonia, Letonia, Lituania, Polonia, Germania, Danimarca.
Limba giudeu-ispagnola
Su giudeu-ispagnolu (ג'ודיאו-איספאניול; trasliteradu: djudeo-espanyol), tambene ladino, djudezmo [pronuntziadu /d͡ʒuˈdezmo/] o ispagnolu sefaradita, est una limba faeddada dae is comunidades giudeas de iscratza de ebreos denominados sefarditas, chi aiant bìvidu in sa penìsula ibèrica fintzas a su 1492, cando fiant bogados dae Ispagna pro chèrrere de is Gurreis Catòlicos. Su giudeu-ispagnolu, mancari derivet dae su castillianu medievale, presentat fintzas in proportziones diferentes rastos de àteras limbas peninsulares e mediterràneas. Essende una limba giudea, cuntenet carchi contributu de s'ebràicu, cun carchi influèntzia de su turcu e pro fintzas de su gregu, mescamente, dipendende dae sos ambientes in ue s'est isvilupadu. In prus, su giudeu-ispagnolu cuntemporàneu tenet una cantidade notàbile de vocàbulos frantzesos, pro influèntzia de s'Alliàntzia Israelita Universale in tzitades comente Thessaloniki, Istanbùl e İzmir.
Santa Eugènia de Berga
Santa Eugènia de Berga est una comuna ispagnola de 1.973 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
2002
S'annu 2002 (MMII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia a segunda de su calendàriu gregorianu.
Lista de sas cantantes de jazz americanas
Custu est unu elenco de cantantes fèminas de jazz
Sotziedade de Natziones
Sa Sotziedade de Natziones fiat una organizatzione interguvernamentale fundada su 20 de ghennàrgiu 1920, a resurtu de sa cunferèntzia de paghe de Parigi chi aiat postu fine a sa prima gherra mundiale. Est istada sa prima organizatzione internatzionale chie tènneret punna primàrgia de mantènnere sa paghe in su mundu. Obietivos suos fiant de prebènnere is gherras peri una seguràntzia colletiva e sa negotziatzione de is perricas internatzionales. Àteras chistiones chi ddi pertocaiant fiant is cunditziones de is traballadores, su tratamentu de is populatziones nadias, tràfficu de umanos, de drogas e de armas, sa salude globale, is presoneris de gherra e s'amaparu de is minorias in Europa. In su perìodu de massima addillida, intre su 28 de cabudanne 1934 e su 23 de freàrgiu 1935, nde faghiant parte 58 membros.
Sa filosofia diplomàtica subra chi s'apoderaiat sa Sotziedade rapresentaiat unu càmbiu de passu fundamentale, postu in cumparàntzia cun is polìticas de su sèculu cabudianu. Sa Sotziedade ammancaiat de fortzas armadas propias e dipendiat dae is potèntzias majores de s'època pro aplicare is resolutziones suas, mantènnere is santziones econòmicas o mòvere unu esèrtzitu cando abbisongaiat. Nointames, is istados membros fiant fatuvatu relutantes a nd'apogiare is cumbennidos, sende chi is santziones podiant andare contra issos etotu.
Entropia
In termodinamiga s'entropia est una funzioni de istadu ki si introduiri impari a su segundu printzipiu de sa termodinamiga e ki est interpretara cum'enti una misura de su carraxu de unu sistema fisigo o prus in generali de s'universu. Sighendi custa definitzioni si poi nai, in forma non rigorosa ma esplicativa, ki candu unu sistema passara de un'istadu ordinau a unu disordinau s'entropia sua bessiri prus manna.