cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aritzu
Su sartu
Posta in sa Barbàgia de Brebì, a belle e 800 metros subra su livellu de su mare, a peales de su monte Genna de Crobu, inghiriada dae buscos de castàngia e de nutzola. Est a làcana a nord cun Dèsulu, a est cun Àrthana e Gadoni, a sud cun Làconi e a ovest cun Brebì e Meana Sardo. Si s’arribat in màchina dae Casteddu o dae Aristanis tocat de pigare sa SS 131 finas a su bìviu pro Futei, si sighit in diretzione de Barùmini e a pustis de Làconi, finas a agatare s'istatale 295 chi nche pigat dereta a Aritzo. Dae Tàtari imbetzes tocat de arribare finas a Nùgoro, dae ue si pigat s’istrada Fonne-Dèsulu, si podet o colare in Dèsulu o girare pro Tonara, si intrat a Brebì e a pustis s’agatat Aritzo. Contat unos 1700 abitantes, cun unu territòriu de 760 ètaros; a cara a cara de sa bidda su chi si faghet notare deretu est su Texile, unii monte calcàreu chi paret unu tuntunnu, artu unos 975 metros, chi est istadu insertadu in sa lista de sos monumentos naturales de sa Sardigna. In is terrinos a in tundu a sa bidda s’agatat galu carchi domus de janas, che a sas de Is Forros in su Monte de Susu, non si bi connoschet imbetzes nuraghes. In costos montes si sunt galo cunservadas is domos de nie, sa prus famada est sa de sa Fontana Cungiada, costas fiant un’ispètzia de putzos chi in ierru, is niàrgios prenaiant de nie, custu beniat cunservadu finas de s’istiu, cando si segaiat s’astra a cantos, tando beniat bene frighinadu, si bi agiunghiat unu pagu de limone e de tzùcaru e si bi faghiat sa carapigna, chi sos benduleris de Aritzo andaiant a bèndere in is biddas de sa Sardigna a is festas.
Oklahoma City
Oklahoma City est una tzitade de unos 592.000 bividores chi s'agatat in is Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de Oklahoma e sea de sa contea omònima.
Aritzu
S'economia
Sa bidda fiat frecuentada giai dae su comintzu de su 1900 dae sas persones chi beniant dae totu sa Sardigna e mescamente dae s'ala de Casteddu pro s'àera bona chi si b'agataiat. Aritzo at duncas fatu de su setore turìsticu s'atividade prus de importu de totu s'economia de sa bidda. Medas sunt difatis sas istruturas fatas a collire sos turistas: albergos e ristorantes. Galu bia est peri s'arte de traballare sa linna, mescamente cussa de castàngia, da ue bi faghiant càscias, mòbiles, cadiras; in su tempus coladu dae sa linna de castàngia si bi faghiant peri sos balcones e sas ghennas de sas domos.
Sa cultura e s'istòria
In s'edade de mesu fiat parte de su Giuigadu de Arborea e a pustis de su marchesadu de Aristanis. In su 1480 at àpidu unu privilègio dae Ferdinandu II de Aragona, chi cun unu pabiru reale at fatu a manera chi sa bidda esseret apartènnida a manera dereta a sa Corona e àeret pòdidu numenare is amministradores suos intre sa gente de sa bidda.
Oklahoma City
Sa fundatzione de sa bidda torrat a coa in su 22 de abrile 1889. In una sola die 10.000 pessones si fiant istabilidas in s'àrea chi oe nd'est tzentru. A tentu pois crèschida meda lestra, fintzas a èssere fata capitale de istadu in su 1910. Sa fortuna de sa tzitade est istada dada fintzas de s'iscoberta de su petròliu, chi dd'at permìtidu de s'arrichire e si faghere manna e bella.
Cun totu s'àrea metropolitana contat unos 1,3 milliones de residentes.
Aritzu
Sa cultura e s'istòria
Su nùcleu prus antigu de Aritzo est su tzentrale e li narant: S'ortu de su para, cun is domigheddas in pedra de lavagna e is istauleddus. Inoghe bi sunt peri sas presones betzas, chi sunt de su 1600, fraigadas cun pedra de lavagna, partzidas in tres aposentos e una cortighedda, custas sunt frunidas peri de unu coladòrgiu chi si narat Sa bòvida; àteru dominàriu de importu, semper in su tzentru de sa bidda, est su Casteddu Aranginu, fraigadu in su 1700, totu in pedra de lavagna, giughet sa forma de unu casteddu cun sa turre arta chi dòminat sa bidda e totu sa badde, sinnu de cantu fiat manna s'autoridade de custa famìllia a cussos tempos.
Marlene Kuntz
Is Marlene Kuntz funt unu gruppu alternative rock italianu naschidu in su 1990 in sa provìntzia de Cuneo. Si faint aconnoschere in sa metade de is annus noranta. Stilisticamente s'accostiant a is Sonic Youth e a su sonu de genia noise rock abarrende in s'arrastu originale issoru de imprenta cantautoriale italiana.
Aritzu
Sa cultura e s'istòria
Interessante meda est peri sa domo de is De Villa, de su de XVII sèculos, in istile ispagnolu, e is villas de Fossataro e Asquer, fraigadas intre su 1910 e su 1920.
De importu est peri sa crèsia de Santu Micheli, fraigada in su 1500, cun una istrutura tardogòtica; in intro de custa crèsia sunt collidas una rughe de prata de su XV sèculu e duas istàtuas de linna polìcromas chi retratant una sa Piedade e una Santu Cristolu, semper in sa crèsia est costoida carchi tela de su pintore aritzesu Antoni Mura.
Persones e festas
Sa castàngia est protagonista, s’ùrtima domìniga de santugaine, de sa festa manna de Aritzo, chi difatis si mutit Sagra de sa castàngia, insertada in sa manifestatzione “Autunno in Barbagia”; àteras festas de importu sunt sa de Santu Basili, sa prima domìniga de cabudanni, e sa de su patronu de sa bidda Santu Micheli, chi si faghet in beranu.
Intre is persones de importu ammentamus Bachis Sulis (1795-1838), su poeta improvisadore in limba sarda; is cantzones suas las cantant galu oe a cuncordu e a tenore. Poeta isfortunadu, a pustis de èssere istadu bandidu l’ant mortu a 43 annos in dae in antis de domo sua.
Lippia dulcis
Sa lippia dulcis (o Phyla dulcis) est un'ispetzie de erba chi creschet in Messicu de zosso, su Caribe (Cuba, Hispaniola e Puerto Rico), America tzentrale, Columbia e Venezuela. Si connoschet chin paritzos lùmenes, cumpresos "erba durche azteca", "erba de mele", "hierba dulce" e "tzopelic-xihuitl" (Nahuatl). Su frore de sa pranta si podet bender comente dushi ("durche" in papiamentu).
Impreu
Custa pranta la impreàban istoricamente comente tùcaru naturale e medìchina in Messicu e America tzentrale. Fit in imprèu fitianu de sos Aztecos e battìa a foras cando la aìan connotta sos colonitzadores ispagnolos.
Su sapore durche meda est traballu de unu compostu de sesquiterpene connottu comente hernadulcine, chi fit iscopertu in su 1985 e chi nde faveddàbat puru su fisicu ispagnolu Francisco Hernández in su seculu de XVI.
Reinhold Messner
Reinhold Andreas Messner (Bressanone, 17 cabudanni 1.944) est un'arpinista, isproradore e iscritore italianu, de limba mama alemanna.
Nch'est artiadu a su primu pranu in su mundu de s'arpinismu pro aer batidu torra a sa pobularidade s'apiligada lìbera in unu tempus in ue dominaiat sa progressura artifitziale: in su 1.968, difatis, est su protagonista de su de VIII grados in sa lìbera (sighende sa “lìnia lòziga”) in su Pilotu de Mesania de su Sass dla Cruse.
Su nùmene suo est relassionadu cun incontàbiles isproraduras e apiligadas, peroe est cunnotu a su pùbrigu mannu pro esser istadu su primu arpinista chi at iscaladu totu sos batòrdighi cùcuros chi sùperant 8.000 metros in subra de su livellu de su mare, fitianu dae chirradas o in cundissiones de dificurtade istraordinària.
Est istadu pro custu unu grandu himalajista, a tretu de s'apostivigare semper obetivos noos e de los comunicare cun eficàssia manna finas a unu pùbrigu no formadu dae incarrigados de traballos. Est cussideradu unu partidàriu de su gasi naradu “istilu arpesu” in sos montes himalayanos mannos, a ue bi fiant tando mescamente ispediduras cun medas iscaladores e costosas in manera cussideràbile. A cussu propòsitu, fiant istados fundamentales duos imprendimentos: in su 1.978, est su primu òmine ch'iscalat s'Everest sena impreare ossìzenu, realizende s'artiada impare cun Peter Habeler, cando ch'in su 1.980 nche sizit su matessi pitzu a sa sola.
In mesu de sos àteros imprendimentos, si podent fontomare sa rugrada de s'Antàrtida e de sa Grenilàndia sena s'impreu de beìculos motorizados nen canes de trinu, e sa rugrada de su Desertu de su Gobi.
Messner at iscritu medas libros e, dae su 1.999 a su 2.004, est istadu membru de su Paralamentu Europeu elèghidu comente independente in sa lista de sos Birdes italianos. Est agricurtore e si cunsagrat a sa zestione de su Messner Mountain Museum, unu cumparis museale dedigadu a totu sos aspetos de su monte in su tzentru de sos Arpes, in Bortzanu, Solda, Castel Juval (in ue Messner istat dae su 1.983), Monte Rite (Cibiana di Cadore)) e su Casteddu de Brunico. Est membru onoràriu e medalla de oro de su Clube Arpesu Italianu.
Galsi
Su Galsi, acrònimu de Gasdottu Algerìa Sardigna Italia, est unu prozèttu chi dìat punnàre a fravicàre unu gasdottu chi podat battìre su gas naturale de s'Algeria in continente biazànde pèri tottu sa Sardigna.
Si tìmet, in summas, chi su Galsi pòdat diventàre un'attera teracchìa energetica italiana in prus de cussas chi ja bi sun.
Cinema Novo
"Uma câmera na mão e uma idéia na cabeça"
- su motto chi riassumet s'atteggiamentu de su movimentu
Cinema Novo (in sardu:Cinema Nou) est unu movimentu cinematográficu brasilianu, influentzadu dae su Neo-realismo italianu e dae sa "Nouvelle Vague" frantzesa, e connottu a livellu internatzionale.
Maine
Su Maine (/ˈmeɪn/; frantzesu: État du Maine) est unu istadu federadu chi s'agatat in sa Noa Inghilterra, regione Nord-orientale de sos Istados Unidos de Amèrica. Est s'istadu prus a Nord e a Est de sa Noa Inghilterra. Sa capitale est Augusta e sa tzitade prus manna Portland.
Provìntzia de Aristanis
Sa provìntzia de Aristanis fut creada in su 1974 cun is comunes tirados de is Merias de Tàtari, Nùgoro e de Casteddu, amanniada de pagu cun àteros comunes de sa provìntzia de Nùgoro. Oe contat 88 comunes.
Maine
Allàcanat in s'Ovest cun s'istadu federadu de New Hampshire, in su Nord-Ovest cun sa provìntzia canadesa de Québec e in su Nord-Est cun sa de Nou Brunswick, in s'Est e Sud si ghetat in s'Ocèanu Atlànticu.
Su Maine est su de 39 istados prus istèrridos e su de 41 prus populados de is Istados Unidos. Est fintzas cunsideradu unu de is istados prus siguros de sa natzione.
Pennsylvania
Sa Pennsylvania (/ˌpɛnsɨlˈveɪnjə/), uffitzialmente Commonwealth of Pennsylvania, est unu istadu de sos Istados Unidos chi s'agatat in su Nord-Est de sa natzione, in sa regione de Mèdiu-Atlànticu e in cussa de is Lagos Mannos. Sa capitale est Harrisburg.
Provìntzia de Aristanis
Tirat 82.433 km² e contat 160.746 bividores (2016).
Phlebotomus papatasi
Su Phlebotomus Papatasi, in limba sarda naradu muschineddu, babballotti pungidori, cruabeddu o màndiga e càglia, est unu babbautzu chi istat peri totu su Mediterraneu. Est unu ditteru de su suttaordine Nematocera e de sa familia Psychodidae, est a nàrrer unu de cussos sutza-sambene, pretzìsu a una tzintzula pitìca.
Maine
Is bividores de su territòriu de Maine sunt istados pro migliajas de annos populos indìgenos. A s'arribu de is europeos bi bivinat gentes de limba algonchina.
Ne (Itàlia)
Ne (Né in limba ligure) est unu comune italianu de 2.432 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Phlebotomus papatasi
Virus Toscana
Cando punghet, su muschineddu podet trasmitter unu virus de sa familia Bunyaviridae, chi in intro de un'omine est cajone de una maladìa narada "dengue mediterranea" o "dengue adriatica"; sas segnas sun astenia, tzudda, punta de dolore a conca, musculos e pena de matta.
Maine
Is primas cussòrgias de colonizadores fiant frantzesas, in su 1604, in s'ìsula de Saint Croix, fundadas de Pierre Dugua, Sennore de Mons.
Pregadoria
Sa Pregadoria est una de sas praàticas comunas a totu sas religiones. Est su modu de se rivòlgere a Deus o a Nostra Segnora o a sos Santos dae parte de unu credente, unu chi eppada una fide religiosa. Sos modos de pregare sunu varios: po ringratziare, po pedire agiudu, po retzire una grascia. Custas podene essere preghieras personales, individuales, o bi sunu sas preghieras in cumone (comunitarias). In sa Religione cristiana catolica sa preghiera pius manna est sa Missa. Ateras preghieras nodidas a sos catolicos sunu: s'Arrosàriu, sa Via Crucis, s'adoratzione de su Santu Sacramentu, sas novenas e in Sardigna sos Gosos. In tempos pius vicinos sa preghiera de sas Lodes o de sos Pesperos, puru po chi non est predi.
Maine
Sa prima cussòrgia inglesa, chi at tentu durada curtza, est istada sa colònia de Popham, istabilida de sa Plymouth Company in su 1607. A custu nde fiant sighidos medas àteros a cara de sa costera in su 1620, cun tantu ca bi èsserent cunditziones de vida aspras e brigas cun is populos nativos. A primìtziu de su sèculu XVIII petzi mesa dosina de cussas cussòrgias sighiat a s'agatare.
In sa Rivolutzione Americana, sa zona de s'istadu est istada perricada intre lealistas e rivolutzionàrios, e aici puru in sa gherra de su 1812.
Phlebotomus papatasi
Leishmaniosi
Meda prus grae est sa leishmaniosi animale chi podet acabbare a un'omine, si no si movet a la sanare in presse.
Maine
Fintzas a su 1820 su Maine est istadu territòriu de su Massachusetts. Su 15 de martzu 1820 est istadu ammitidu in s'Unione comente istadu de 23.
Su Maine est famadu in sos USA pro is paisàgios bicheddados, pro sa costera de roca, pro is montes, is padentes, is rios e sa coghina de mare, prus de totu allegusta e còciua.
Su 94.4% de sa populatzione de su Maine est de ratza bianca e de custos unu 24% est de orìgines frantzesas o franco-canadesas. Prus de su 5% de is bividores tenet difatis su frantzesu a limba mamma.
Is nomìngios suos sunt "The Pine Tree State" (S'Istadu de sas Matas de Opinu), e "Vacationland" (Terra de Ferias).
Pennsylvania
S'istadu tenet làcana a Sud-Est cun su Delaware, a su Sud cun su Maryland, a su Sud-Ovest cun sa Virgìnia Otzidentale, a s'Ovest cun s'Ohio, a su Nord-Ovest cun su Lagu Erie e sa provìntzia canadesa de Ontario, a su Nord cun su New York e a s'Est cun su New Jersey. Non tenet bessida a mare.
Est atraessadu in mesu de sos Montes Apalacos.
Sa Pennsylvania est su de 33 stados prus mannos, su de 6 prus populados e su de 9 cun densidade majore. Is tzitades prus de importu sunt Filadelfia, Pittsburgh, Allentown, e Erie.
Est istadu fundadore se is Istados Unidos.
Cinema Novo
Naschede in sercunstàntzias idènticas a i cussas de su movimentu omónimu portughesu, jamadu Novo Cinema.
Su movimentu Cinema Novo s'est isviluppadu in Brasile in sos primos annos '60 gratzias a sas produtziones eterogeneas de diversos registas comente: Nelson Pereira dos Santos (1928), Glauber Rocha (1931–1981), Ruy Guerra (b. 1931), Carlos Diegues (1940), Joaquim Pedro de Andrade (1932–1988). Fidi unu movimentu politicizadu chi fit contra a su neocolonialismu, ispintu dae sa cultura revolutzionaria naskida poi de sa Revolutzione Cubana de i su 1959.
Atòliu volumètricu
S'atòliu volumètricu in s'ingenieria de sos motores a brujamentu internu est definidu comente su raportu de sa densidade de sa massa de sa mistura àera-combustìbile ghetada intro de su tzilindru a pressione atomosfèrica (intro de sa fase de aspiratzione) e de sa densidade de massa de su matessi volùmene de àera in su colletore de intrada. Sa paràula est usada fintzas in àteros contestos de s'ingenieria, comente pompas idràulicas e componentes eletrònicos.
Jòdiu
Su jòdiu o iòdiu est un'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 53 postu in su grupu de sos alògenos (grupu 17) de sa tàula periòdica de sos elementos. Su sìmbulu suo est I. Est un'oligoelementu e s'impreat mescamente in meighina, fotografia e comente a colorante. Chimicamente, s'jòdiu est s'alògenu prus pagu reativu e prus pagu eletronegativu.
Su jòdiu est unu sòlidu nieddu e cun lèbiu lugore metàllicu, chi sublimat in conditziones normales dende unu gasu de colore viola e fragu alliadore. Uguale chi su restu de alògenos format unu nùmeru mannu de cumpostos cun àteros elementos, ma est su prus pagu reativu de su grupu e tenet tzertas caraterìsticas metàllicas.
Istròntziu
S'istròntziu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 38 e cun sìmbulu Sr. Pertenet a su grupu de sos metallos alcalinu-terrosos e si presentat comente unu metallu modde, colore de prata, biancu o in lebiamente grogu; cando espostu a s'ària format unu pìgiu de òssidu iscuru.
S'istròntziu possedit propiedades fìsicas e chìmicas pròssimas a cussas de sos duos elementos chi dd'istant verticalmente a costadu in sa tàula periòdica: su càlciu e bàriu. In natura si presentat printzipalmente in sa tzelestite e in s'istrontzianite. Mentras s'istròntziu naturale est istàbile, s'isòtopu 90Sr est radioativu cun un' emivida de 28 annos e est unu de sos cumponentes prus perigulosos de su fallout nucleare, bidu chi est surbidu dae su corpus in unu modu pròpiu a su càlciu. De àteru cantone, s'istròntziu istàbile naturale no est perigulosu pro sa salude.
Siat s'istròntziu siat s'istrontzianite pigant su nùmene de Strontian, una bidda de Iscòtzia in sos intòrinos de chi su minerale est istadu iscobertu in su 1790 de Adair Crawford e William Cruickshank.
Arbëreshë
Sos arbëreshë (pron. [ar'bəreʃ]) o albanesos de Italia sun una minorìa etno-limbìstica albanesa chi b'est in sa penisula italiana e in Sitzìlia commo carchi seculu.
Issos fin bènnios dae s'Albania e dae comunidades albanofonas de sa Grèghia e si an fattu dommo in Italia tra su seculu de XV e su de XVIII, a pustis de s'iscumpàrta de s'eroe nassionale albanesu Gjergj Kastrioti Skënderbeu e de sa conchìsta turcu-ottomana de s'Albania e de tottu s'imperu bizantinu. Sa curtura issoro si bìet in limba, relizione, tradissiones e cochìna, tottu cosas chi sos arbëreshë galu mantènen sènde cussientes de esser unu grùstiu etnicu a banda.
Sa prus parte de sas chimbànta comunidades arbëreshë galu mantènen sa funtzione grecu-bizantina. Issos pònen in fattu a duas eparchìas: cussa de Lungro pro sos chi b'istan in Italia continentale e cussa de sa Pràna de sos Albanesos pro sos chi sun de dommo in Sitzilia. Sa Crèsia italu-albanesa, e dùncas sas Eparchias bizantinas sorres, est sa realtade curturale a fundamentu de sa cussèntzia etnica de sa minorìa albanesa de Italia.
Sos arbëreshë favèddan s'arbërisht chi est una variedade antica de su toscu, limbàzu albanesu chi si chistiònat in s'Albania de zosso e pertènet a su grùpu de sas limbas indo-europeas. Sa limba albanesa l'amparat sa leze n. 482 pro su chi pertòccat sas minorìas limbisticas istòricas.
Si crèdet chi sos arbëreshë sìan unos 100.000. Vìven pèri tottu s'Italia de zosso e in s'isula sitziliana, e sun una de sas minorìas etno-limbisticas prus mannas chi bi sìan a commo in Italia. Sa nassione issoro est sa gài nàda Arberia.
Diada de sa Catalugna Nord
Su 7 de santandria est sa Diada de sa Catalugna Nord, chi ammentat sa partidura de Catalugna e s'annessione de s'atuale Catalugna Nord in Frantza in virtude de su Tratadu de sos Pireneos (1659). In su cuntestu de sa Diada, su fine de chida prus a curtzu de sa die 7, funt organizados paritzos eventos in sa Catalugna Nord, intre sos cales una manifestatzione in Perpignanu e sa fine de su Correllengua.
Istòria
Sa prima manifestatzione pro sa Diada est istada su 1984 in Perpignanu. Organizada dae su colletivu 7 de santandria, nch'ant assistidu a pagu prus o mancu milli persones. Dae tando, àteros colletivos e partidos polìticos (Giòvanu Movimentu Feminista de Perpignanu, Casal Jaume I de Perpignanu, Aire Nou, ERC Catalugna Nord) ant cramadu a sa partetzipatzione. A càusa de sos eventos polìticos in Catalugna Sud, su nùmeru de assistentes a sa manifestatzione est crèschida in sos ùrtimos annos.
Rivolutzione industriale
S'espressione rivolutzione industriale fiat usada pro sa prima borta in Frantza a inghìriu de su 1820 pro designare s'imparis de càmbios chi si fiant produidos in Inghilterra e Iscòtzia in sa segunda metade de su sèculu XVIII. Is adelantaduras tècnicas —sustotus sa màchina a pampore—, s'isciopu demogràficu chi fiat cumintzadu partende dae su 1750 e s'abbandonu de sa vida rurale aiant cumportadu càmbios a fundu de sa sotziedade.
Singapore
Singapore (AFI: /sinɡaˈpore/) ufitzialmente Repùblica de Singapore (in malesu Republik Singapura; in inglesu Republic of Singapore; in tzinesu 新加坡共和国, trasliteradu Xīnjiāpō Gònghéguó; in tamil சிங்கப்பூர் குடியரசு, trasliteradu Ciŋkappūr Kudiyarasu), est una tzitade-istadu de su sud-estu asiàticu, posta in s'estrema atza meridionale de sa penìsula malesa, 152 km a norte de s'ecuadore. Tenet istèrrida de 725.1 km2 e s'isvilupat in un'artzipèlagu formadu dae unas 60 ìsulas, sa prus manna e printzipale de sas cales est s'ìsula de Singapore in ue s'agatat sa metròpoli. In su norte Singapore est seberada dae sa Malaysia de s'Istrintu de Johor, in su sud est separada dae sas ìsulas Riau indonesianas dae s'Istrintu de Singapore.
Rivolutzione industriale
Custa rivolutzione aiat marcadu una truncadura in su cursu de s'istòria e aiat trasformadu sos èsseres umanos dae massajos e pesadores in manipuladores de màchinas. Duncas, sa rivolutzione Industriale aiat modificadu is bases econòmicas de sa sotziedade, chi, de manera progressiva, fiat basende·si subra sa produtzione industriale. Is tzitades si fiant cunvèrtidas in tzentros superpopulados in ue b'aiant is logos de domo e traballu de una classe sotziale noa, sa classe operaja, chi fiat nàschida cun s'imbentadura de sa cadena de montàgiu. S'esistèntzia de custu nou istadu sotziale, aiat portadu a sa cumparèssida de ideologias noas comente su liberalismu e su sotzialismu, chi diant cunfigurare su mundu cuntemporàneu.
Singapore
Sa tzitade-istadu est su de bator printzipales tzentros finantzieris de su mundu e est una de sas printzipales tzitades cosmopolitas de su globu, cun un'importante rolu in su cummèrtziu internatzionale e in sa finàntzia. Su suo portu est intre de sos primos chimbe pro fainas e tràficu subra iscala mundiale.
Rivolutzione industriale
Custu protzessu, cumintzadu in Bretagna Manna, si fiat impostu a bellu a bellu in su restu de paisos europeos —mancari sa farta de matèrias primas e de mercados—, in is Istados Unidos e in Giapone; a pagu a pagu si fiat istèrridu a àteras partes de su mundu. S'efetu suo subra sa sotziedade fiat istadu enorme. Partende dae su 1870, si fiat produidu unu brincu nou in s'isvilupu de su sistema capitalista cando sa prima Rivolutzione Industriale si fiat fùndida cun sa chi diat pigare nùmene de segunda rivolutzione industriale. In custa segunda fase, su progressu tecnològicu e econòmicu aiat retzidu una impèllida manna cun su fraigu de màchinas alimentadas cun pampore –chi fiant usadas pro is naes e trenos–, e partende dae 1873, sa cumpàssida de su motore de combustione interna e s'energia elètrica.
Singapore
Singapore est unu Paisu cun una longa istòria de immigratzione. Tenet una populatzione bària e sos prus de 5 milliones de bividores sunt prevalentemente de etnia tzinesa, malesa, indiana e unas àteras iscratzas de asiàticos e europeos.
Rivolutzione industriale
B'ant cuntierras intre is istòricos pro su chi pertocat su perìodu de inghitzu de sa Rivolutzione Industriale. Eric Hobsbawm defendet sa tesi segundu chi sa rivolutzione fiat cumintzada durante sa dècada de su 1780 e non si fiat isvilupadu in manera prena fintzas a sos annos 1830 o 1840, mentras chi T. S. Ashton sustenet chi aiat partidu, tzirca intre sos annos 1760 e 1830.
Singapore
Su 42% de sa populatzione est istràngia, inoghe presente pro traballu o istùdiu. Sos traballadores istràngios costituint su 50% de su setore de sos servìtzios.
Singapore est su segundu istadu prus densamente pobuladu de su mundu a pustis de su Printzipadu de Mònaco e in su 2009 est imbàtidu a sa prus arta cuntzentratzione de millionàrios in raportu a sa populatzione, in antis de Hong Kong, Isvìtzera, Qatàr e Kuwait.
Babez For Breakfast
Babez for Breakfast est unu album de sa banda Lordi, pubblicadu in su 2010.
Provìntzia de Carbònia-Igrèsias
Sa Provìncia de Carbònia-Igrèsias, su nòmini ufficiali est in italianu Provincia di Carbonia-Iglesias (in tabarkinu Provinsa de Carbònia-Igréxi e in sardu logudoresu Provìntzia de Carbònia-Igrèsias), podit essiri nomenada comenti Contau de Carbònia-Igrèsias, o puru Meria de Carbònia-Igrèsias, est è una provìncia italiana de sa Sardigna o Sardinia in su territòriu de sa Maurreddia o Sulcis e s'Igresienti, e sa prus piticca comenti estensioni in sa Regioni Sarda. Custa noa provìncia, fatta de pagu tempus (istituida in su 2001 e attivada da su 2005), tirat 1.494,95 km², hat 127.133 bividoris o habitantis residentis (in su 2015) e tenit 23 comunus o municìpius (cittadis e biddas), tiraus de su Contau de Casteddu Mannu, o Provìntzia de Casteddu Mannu o Provìncia de Casteddu Mannu, o puru Meria de Casteddu Mannu. Confinat cun sa Provincia de su Mesu Campidanu (in italianu Provincia del Medio Campidano) a settentrioni, cun sa Provìncia de Casteddu Mannu (in italianu Provincia di Cagliari) a orienti e a meridioni, infini a occidenti is costas suas funt in su Mari de Sardigna o Mediterràneu, aundi s'accattant puru is isulas de Sant'Antiogu e Santu Perdu (e attras isulas minoris), chi fun parti de su territòriu provinciale. Cun un PIL pro capite nominali pari a 14.346 € in su 2009 risultat essiri sa provincia prus pòbera de s'Itàlia. No tenit po immoi una seu unica definida comenti capulogu provinciali, ma is comunus o municìpius prus mannus, chi funt Crabònia e Igrèsias, funt is seus: su primu de sa Giunta Provinciali e sa segundu de su Consìliu Provinciali. Po custa rexioni Carbònia est considerada diaderu su capulogu provinciali.
= comunus o municìpius (cittadis e biddas) =
Harrisburg
Harrisburg est una tzitade de unos 50.000 abitantes de sos Istados Unidos, capitale de s'istadu federadu de Pennsylvania e sea de sa Contea de Dauphin. S'area metropolitana, cun 643.820 abitantes, est sa prus manna de bator in s'istadu.
Dialettu milanesu
Su Dialettu Milanesu (milanès) est unu dialettu de sa Limba Lombarda, faveddadu printzipalmente in sa tzittade de Milano e in sas biddas a curtzu comente Sesto San Giovanni.
To Beast or Not To Beast
To Beast or Not To Beast est unu album de sa banda Lordi, pubblicadu in su 2013.
Sestu Santu Zuanne
Sesto San Giovanni (Sestu San Giovann in Dialettu milanesu) est una bidda de 81.515 in sa Provintzia de Milano. Fintzas a su 2016 sa bidda fiat narada fintzas sa Stalingrado de Italia, proite sos sindigos suos fiat semper de sos partidos de manca.
Virgìnia Otzidentale
Sa Virgìnia Otzidentale (in ingresu West Virginia: /ˌwɛst vərˈdʒɪnjə/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos, chi s'agatat in sa regione de is Apalacos. A intro de sa natzione benit cunsideradu istadu de su Sud, mancari potzat èssere cunsideradu fintzas in sa regione de Atlànticu Mèdiu, Atlànticu de Sud, e artu sud.
Tenet làcana is su Sud-Est cun s'istadu federadu de Virgìnia, in su Sud-Ovest cun su de Kentucky, in su Nord-Ovest cun su de Ohio, in su Nord cun su de Pennsylvania e in su Nord-Est cun su de Maryland. Sa capitale e tzitade prus manna est Charleston.
Sa Virgìnia Otzidentale est su de 41 istados in istèrrida e su de 38 in nùmuru de residentes.
Sa Virgìnia Otzidentale est s'istadu de sa Cunventzione de Wheeling, in tempus de sa Gherra de Setzessione, sende chi is meres de terras chi bi biviant teniant pagus iscravos. S'intrada in sa federatzione est de su 20 de làmpadas 1863. Fiat su solu istadu a si formare separende·si de sa Cunfederatzione de is Istados de Sud; est fintzas unu de is duos (s'àteru est su Nevada, chirriadu de su Utah) nàschidos cun sa Gherra de Setzessione.
S'istadu est connotu pro is montes, is indùstrias de linna e sas minas de carbone.
Mohandas Karamchand Gandhi
"Sias su cambiamentu chi bolis biri acontèssiri in su mundu"
- Mahatma Gandhi
Prus chi àteru fiat connotu cun su nòmini de Mahatma Gandhi ([महात्मा], "àmina manna" in sanscritu) allomìngiu donau po primu dae su poeta Rabindranath Tagore. In Ìndia ddu tzèrriant Bapu (in devanagaresu: બાપુ bāpu, "Babbu"). Gandhi est istadu unu de is primus a teorizari e pònniri in pratica sa satyagraha, sa resistèntzia a s'opressioni disubidiendi a modu civili totu su pòbulu impari sighendi su printzìpiu de sa non-violèntzia. Proprio custu at portau s'Ìndia a s'indipendèntzia e at inspirau medas àterus movimentus pro is deretus civilis in totu su mundu e medas àterus polìticus in totue. Est onorau ufitzialmenti in Ìndia comente Babbu de sa Natzioni tantis chi ant detzìdiu chi sa die sua de nàscita siat festa natzionali (Gandhi Jayanti) e in totu su mundu est sa Die Internatzionali de sa non-violèntzia.
Pipiesa
Mohandas Karamchand Gandhi nàscit su 2 de santuaine a Porbandar, una bidda de piscadoris in s'istadu de Gujarat, in Ìndia. Sa famìlia sua apartenet a sa comunidade modh, grupu de traditzioni cumerciali. Istudiat a sa Alfred High School a Rajkot, incuni su babbu est su Primu Ministru de su printzipadu locale. In su 1881, a s'etadi de trexi annus Gandhi si còiat, cun d-una coia combinada comenti narat sa traditzioni indù, cun Kasturba Gandhi fedali sua. Ant a tènniri cuatru fillus totus mascus.
Disterru in Europa
A dixaset'annus partit po istudiari de abbogau in sa University College de Londra innui si cuncordada e si bestit comenti unu gentleman ingresu. Po mori de custu benit bogau dae sa casta sua.
Recuida a domu
At a torrari in Ìndia su 12 de làmpadas de su 1891, duas dis a pustis de àiri passau is esamis de giurisprudèntzia: apena chi arribat ddi nanta ca sa mama est morta. Cun s'agiudu de su fradi torrat a intru de sa casta e incumentat a traballari comenti abbogau ma tenit meda problemas poita non portat isperièntzia non connoscit beni is legis indianas e timit a fueddari in pùbricu. Prova a si cuncordari in Bombay (imoi tzerriada Mumbai) ma lassat pèrdiri po problemas de dinai.
Su ratzismu in Sudàfrica
Tandus Gandhi torrat a Rajkot po traballari anchè su fradi (issu puru abbogau). A pustis de dus annus s'impresa Dada Abdulla & C, ca cumèrciat in su Natal, ddu incarrigada de difèndiri una càusa in Sudàfrica. Fintzas a custu momentu Gandhi est istadu unu tipu druci, timorosu e proddincu candu depit fueddari in tribunali.
In Sudàfrica connoscit s'apartheid (segregatzioni de is nieddus), mescamenti su ratzismu de sa genti pro is 150 milla indianus chi biviant innia. At biu ca is cunnatzionalis suos fiant comenti isciabus e custu ddi fait fàiri una evolutzione a intru de su sentidu ispantosa. Issu etotu est su testimongiu in prima persona de fatus de ratzismu, intolleràntzia e ingiustìtzia in Sudàfrica. Nomenau est su fatu candu fiat in d-unu trenu cun su billettu de prima classi e ddu boliant fàiri andari in segunda classi ma issu protestendi s'est fatu bogari. Fintzas in su tribunali ci dd'ant bogau poita s'est arrefudau de si ndi tirari su turbante dae sa conca.
Custus e àterus fatus cunbincint Gandhi a pigari alientu po pigari parti ativa in su çertu contras custas ingiustìtzias ca beniant fatas a is indianus in su Natal. Tandus iscridit missadas de protesta a is giornalis e fait unu atòbiu in Pretoria cun totus is cunnatzionalis suos innui fait su primu discursu pùbricu e una petitzioni de protesta. Medas funt is atzionis de Gandhi in su Natal, issu est giai unu capu, difatis in su 1893 fundat su Natal Indian Congress e diventat su segretàriu.
S'intrada in polìtiga
In su 1901 Gandhi torrat in Ìndia e partecipat po sa prima borta a su Cungressu Indianu e otenit unu detèrminu po sa situatzioni de is indianus in Sudàfrica. Girat po un annu totu s'Ìndia in trenu bestiu comenti unu pòberu pedditzoni e pustis torrat in Sudàfrica. Contribuiscit in su 1903 a sa fundatzioni de su giornali Indian opinion e s'interessat de induismu. Còmporat una portzioni de terra a Phoenix (Durban) pro imprentari su giornali e po coltivari impari a famìlia e collaboradoris. Su dominàriu de Phoenix est su primu modellu de ashram poita si praticat sa pregadoria e su traballu e totus funt retribuius cun su matessi tantu chentza diferèntzia de natzionalidadi o colori de peddi.
Gandi fait su voto de castidadi, cumintzat sa preparatzioni spirituali e sa pràtica de su digiunu, non bufat prus su lati. Si ndi segat is pilus e sciàcuat bassas e fognas.
Partecipat a sa protesta de su Congressu Indianu contras a s'Imperu britànnicu, e a cussa sempri non-violenta contras sa lei ratzista in Sudàfrica innui benit arrestau impari a àterus indianus e cinesus (unas cantas de custus ant a èssiri bocìus). Sa protesta s'ammàniat e su Generali Jan Christiaan Smuts est costrintu a negotziari cun Gandhi e is leis ratzialis benint burradas.
Primus beni fatus
Gandhi si nd'andat dae su Sudàfrica in su 1914 po andari in Inghilterra. Po mori de unu dolori chi dd'increscit depit torrari in Ìndia. Isbarcat in su portu de Bombay su 9 de gennaxu de su 1915 innui ddi faint is festas de eroe natzionali. Cuss'annu etotu girat totu s'Ìndia in trenu ne is biddas de sa natzioni.
A pustis de dus annus in su Champaran, unu distretu de su Bihar, organizada sa disobedièntzia civile de millas massàius chentza de terra opressius dae is impresàrius ingresus, mali pagaus e pòburus meda ca funt cunstrintus a coltivari indiosfare (ca serbit po fàiri s'indaco) a su postu de cosa de papari. In su mentris cun àterus volontarius fàbricat iscolas e uspidalis.
S'autoridade ddu bolit impresonari po turbamentu de s'òrdini pùbricu ma gratzias a is massaius ca protestant a su processu suo e gratzias a s'atzioni de Gandhi etotu ca provat a creari unu cumpromissu cun is impresarius s'acusa benit arritirada. Assafinis s'autoridade creat una Comisioni, cun Gandhi a intru, chi detzidit ca sa situatzioni de is massàius depit acabari.
Giai in su matessi tempu Gandhi intendit ca is massaius de su Kheda non ci dda faiant a pagari is tassas po mori de una carestia, tandus organizat is massius, ddis imparat su satyagraha e a pustis de unu sciòperu de 21 dis arribat a un acòrdiu ca donat fama e notidadi a Gandhi in totu s'Ìndia. Dae custu momentu benit batiau dae su pòbulu Bapu (babu).
Sa non-cooperatzioni
Partit su boicotàgiu de totu is produtus istrangius mescamenti cussus ingresus. Gandhi narat a sa genti de si bestiri cun roba indiana e no ingresa, de lassari is traballus po su guvernu e de nci fuliari is tìtulus e is ònerus britànnicus.
Su massacru de Chauri Chaura
Sa non-cooperatzioni otenit bona sorti meda e totu sa pobulatzioni, onnia casta indiana, partecipat prexada. Fintzas a freàxiu de su 1922 candu sa pobulatzioni intzitziada dae sa politzia s'arribellat massacrendi e abruxendi bintidus politziotus. Gandhi abarrat deludiu meda dae su balossimini de su pòbulu tandus arrepianat sa disubidièntzia civili e digiunat po cincu dis. Su dexi de martzu 1922 benit impresonau e processau po sovversioni. Gandhi narat de èssiri faltosu e pedit su màssimu de sa pena. Benit cundannau a ses annus de presoni ma est lassau a pustis de dus annus. S'arritirat dae is protestas, s'ocupat de su partidu e incumintzat a iscriri s'autobiografia.
Su Purna Swaraj
Torrat in fortzas in su 1928. S'annu in antis su guvernu britànnicu aiat nomenau una cumissioni noa cun a intru unu indianu isceti. Sa cumissioni benit boicotada dae totus is partidus indianus. Gandhi suportat su detèrminu de su Cungressu de Calcutta de su nadale 1928 ca pedit a su vice-rei Lord Irwing de scioberari tra concèdiri a s'Ìndia s'istatudu de protetorau (Dominion) o de s'abetari una protesta manna non-violenta po otènniri s'indipendèntzia. Su guvernu britànnicu, presièdiu dae su laburista Ramsay MacDonald, non concedit s'istatudu tandus su Cungressu Indianu, dirìgiu dae Jawaharlal Nehru, aprovat unu documentu ca dichiarat su Purna Swaraj, s'indipendèntzia cumpleta. Su 31 nadale 1929 benit artziada a Lahore sa bandera indiana. Su 26 gennaxu 1930 benit celebrau dae su partidu de su cungressu indianu e dae sa magioria de s'organizaduras indianas comente Die de s'indipendentzia de s'Ìndia.
Sa caminada de su sali
Gandhi fait isciri ca sa satyagraha torrat a incumentzari. In su martzu 1930 si fùrriat contras sa tassa de su sali. Incumentzat aici sa nòtida caminada de su sali chi partit cun sessantotu satyagrahis dae s'ashram de Ahmedabad su 12 martzu e acabat a Dandi su 6 abrili 1930 pustis 380 km de caminada. Arribaus a sa costa de s'Oceanu Indianu Gandhi e is suos estraint su sali frighendisindi de su monopolio Reale e benint copiaus dae migliajas de indianus ca fiant allobaus in su mentris de sa caminada.
Su viàgiu in Europa e s'arritiru dae sa polìtiga
Candu in su 1931 bessit de presoni, su guvernu britànnicu, impersonau dae su vice-rei Lord Edward Irwin, detzidit de negotziari cun Gandhi. A pustis de otu longus cunfrontus, is duus, firmant su Patu Gandhi-Irwing (Patu de Delhi): is britànicus depint liberari is prisoneris polìticus, legitimari s'arregollidura de sali po cuxina a su pòbulu e depint arriconnosciri su deretu de is indianus a boicotari sa roba ingresa. Gandhi depit in càmbiu fàiri acabari su movimentu de disubidièntzia civili.
In prus Gandhi benit cumbidau a una mesa tunda in Londra, comenti ùnica persona de su partidu de su Cungressu, po chistionari de una noa carta costitutzionali indiana. Si tratenit in Europa tres mesis innui atòbiat fintzas Benito Mussolini. Su Papa Pio XI non ddu bolit atobiari poita narat ca Gandhi no est bestiu beni.
Gandhi torrat in Ìndia pustis sa faddina de sa Cunferentzia. Is ingresus ant fueddau isceti de pricìpius indianus e de minorias ma no ant fueddau de trasladari is poteris dae s'imperu britannicu a s'autoridadi indiana. In su matessi tempu su marchesi Freeman-Thomas, ca at pigau su postu de Lord Irwing, incumitzat a cumbàtiri is natzionalistas indianus e Gandhi benit impresonau torra. In su 1932 candu est ancora in sa presoni de Yeravda Gandhi arrenescit cun d-unu digiunu de ses dis a fàiri arritirari e revocari su provedimentu de su guvernu MacDonnald ca faiat votari is intocabilis in d-unu logu diversu de is àterus.
In su 1934 Gandhi s'arritirat dae sa vida polìtiga, dedichendisia de prus a sa riforma spirituali de s'Ìndia e non prus a s'indipendèntzia.
S'iscòpiu de sa segunda gherra mundiali
In s'istadi de su 1934 ant a tentari tres bortas de bociri Gandhi ca, peri in mesu a is annus Trinta, sighit a èssiri cunsiderau dae su guvernu de Londra s'allegadori principali cun su cali negotziari su passagiu de s'Ìndia a su regime polìtigu nou.
Is cumpunentis de su Cungressu non consultaus s'ofendint e donant is dimissionis in truma. Gandhi, pustis cuntierras longas, càmbiat pensamentu e narat ca s'Ìndia non podit partecipari a sa gherra po sa libertadi de sa democazia chi custa non benit arreconotta mancu a s'Ìndia etotu. Mancari fiant solidarius cun is vìtimas de is Nazistas, Gandhi e su partidu de su Cungressu difati narant ca s'Ìndia diat contribuiu a sa ghera isceti chi is ingresus diant arreconnosciu a is indianus sa libertadi chi ddis fiat denegada.
Su detèrminu Quit India
Su guvenu non amollat a pitzu de s'indipendèntzia prus a prestu cicat de creari un'iscorriu tra induistas e munsulmanus intre su movimentu polìtigu indipendentista indianu. In càmbiu Gandhi infòrtiat is preguntas de indipendèntzia iscriendi su 13 abrili 1942 unu detèrminu ca pedit a is britànnicus de lassari s'Ìndia: Quit India. Cun custu su Mahatma cumbidat a sa furriada non-violenta totali. Benint organizadas amostaduras mannas de protesta.
Segundu Gandhi e su Partidu de su Cungressu custa est sa furriada prus radicali mai fata. Is ingresus s'oponint cun d-una truma de impresonaduras, violèntzias, oprissionis mai bias. Migliajas de indipendentistas benint bocius o fertus dae sa politzia, àteras centenas de migliajas benint ingabiaus. Gandhi e totus is dirigidoris funt impresonaus a Bombay su 2 austu 1942. Gandhi abarrat impresonau po dus annus in su palatzu de Aga Khan a Pune. Innoi acontessint duas malafatas ca dd'increscint meda: in antis su consilleri suo Mahadev Desai morit a pustis de ses dis de presoni de infartu. In fatu sa pobidda Kasturba morit a pustis de 18 mesis de presoni po mori de una polmonite.
In su 1943 Gandhi, ancora in presoni, digiunat po 21 dis po fàiri penitèntzia po totus is violèntzias acuntèssias in su mentris de s'insurretzioni pobulari indiana. Su movimentu Quit India s'iscòviat comenti una disgràtzia.
Gandhi benit spresonau su 6 maju 1944 po èssiri operau: fiat malàidu meda de malària e dissenteria e is britànnicus timiant chi potzat mòrriri in presoni e timiant sa protesta pobulari in fatu.
Cun totu chi sa violenta oprissioni, assafini in su 1943 su movimentu Quit India arrennescit a otènniri arresurtaus. Difati, acabada sa gherra, su Primu Ministru britànnicu nou Clement Attlee (su in fatu a Churchill) fait isciri ca su podere at a èssiri trasladau a is indianus. Tandus Gandhi fait acabari su certu e 100.000 impresonaus polìtigus benint liberaus. A pustis de pagu tempu su vice-rei Wavell incarrigat Jawarhallal Nerhu de formari unu guvernu de s'Ìndia indipendenti.
Sa liberatzioni e sa partzidura de s'Ìndia (1945-1947)
Su Rennu Auniadu, gratzias a is pressionis de su motu anti-coloniali, detzidit de donari s'indipendèntzia prena a sa colonia sua e su 24 martzu 1947 nòmenat vice-rei e guvernadori generali de is indias Lord Mountbatten, cun su còmpitu dificoltosu de preparari s'indipendèntzia. Sa Lega Munsulmana, su segundu partidu indianu, fiat in cussu tempu ghiau dae Mohammad Ali Jinnah: Jinnah fiat unu natzionalista islamicu e est istadu su primu chi, in su 1940, at fatu isciri su pensamentu suo de una natzioni indiana islamica, su Pakistan. Sa lìnia polìtiga de sa Lega Munsulmana mirada a una divisioni de is duas prus mannas comunidais religiosas.
A-i custu puntu tantu sa Lega Munsulmana chi su partidu de su Cungressu funt cunvintus chi àteras solutzioni non ddu est chi non cussa de su piano Mountbatten (partzidura Pakistan e Ìndia) po istransiri una gherra civile intre munsulmanus e indùs.
Sa gherra indo-pakistana
A pustis de s'indipendèntzia tensione meda ddu est intre Pakistan e Ìndia po mori de chistonis de territotius e violèntzias avennias in fatu a sa separatzioni. Sa tensioni prus manna est cussa de su Kashmir. Su maharaja indù de su Kashmir, candu depiat detzìdiri chi s'uniri cun s'Ìndia o cun su Pakistan at arretudau e in cussu momentu s'istadu suo dd'ant invàdiu is islamicus cun d-unu carraxu de tribùs. Assafini su maharaja detzidit de s'uniri cun s'Ìndia mancari sa magioria de sa pobulatzioni siat munsulmana e custu amanniat sa tensioni in sa regioni. S'arribat aici a sa gherra indo-pakistana de su 1947.
Su 13 de gennaxu 1948, a s'edadi de 78 annus, Gandhi s'ùrtimu digiunu cosa sua a Delhi. Preguntat de fàiri acabari sa violèntzia sùbitu, pedit chi siat su Pakistan siat s'Ìndia donant garantzias de paridadi po is praticantis de totu is religionis, e chi s'Ìndia torrit su dinari (550 milionis de rupias) chi depit a su Pakistan. Gandhi timit ca s'instabilidadi e s'insiguresa si potzat amanniari creendi una gherra civili in Ìndia. Mancari ddu fueddint meda po ddu fàiri papari issu non acabat su digiunu. Su guvernu indianu est custrintu tandus a pagari is 550 milionis a su Pakistan. Fintzas is dirigentis de is àteras comunidadis dd'assicurant ca ant a acabari sa violèntzia. A-i custu puntu Gandhi acabat su digiunu buffendi·sì suci de aràngiu.
Sa morti
Su 30 gennaxu 1948 anchè sa Birla House, in Delhi Noa, in su mentris chi fiat andendi in su giardinu po sa sòlita pregadoria de is 5 de merí, acumpangiau dae is netas Abha e Manu, Gandhi benit bocidu cun tres cropus de arrivortella dae Nathuram Godse, unu fanàticu indù radicale. Godse pensaiat ca Gandhi fiat s'arresponsabili de is cedimentus de s'istadu indianu a favori de su Pakistan. Prima de sparai Godse s'incrubat po reverèntzia a su fronti de Gandhi, poi provat a si fuiri ma gratzias a sa genti ca ddu bolia arropari si cunsegnat a sa politzia. S'otu de santandria Godse benit cundannau a morti e giustissiau sa chida in fatu.
Sa formatzioni culturali
In Ìndia, po mori de is teosoficus, Gandhi iscoberrit su libru Bhagavad Gita ca dd'at a mudari meda su pensamentu e su sentidu, mescamenti s'idea ca su disìgiu est portadori de patimentu e tribulia. Dae custu momentu s'at a interessari de religioni, non prus isceti de Induismu ma peri de Buddismu, Islam e Cristianèsimu.
Fintzas a cuddu momentu issu si fiat formau isceti cun librus sagraus de sa religioni induista. Candu andat a Londra cumintzat a connosciri sa cultura otzidentali ligendi librus a pitzu de socialismu libertàriu de William Morris, de anarchismu cristianu e pacifista de Lev Tolstoj, de sa teoria non-violenta de s'iscritori americanu Henry David Thoreau e de vegetarianismu de H.S.Salt. Intre sa vida sua Gandhi sighit a lìgiri testus sagraus indù, cun s'aciunta de àterus comente Tolstoj e Ruskin.
Bibliografia
Sa chi sighit est sa bibliografia in limba italiana:
Intzidente de Vermicino
S'intzidente de Vermicino fiat istadu unu casu de cròniga italiana de sos primos annos '80 de su de XX sègulos, in ue aiat pèrdidu sa bida Alfredo Rampi naradu Alfredino (nàschidu in Roma s'11 de abrile de 1.975), chi nche fiat rutu a unu putzu artesianu in via Sant'Ireneo, in sa logalidade de Selvotta, unu trighinzu minore de sartu a curtzu de Frascati, postu a longu de sa bia de Vermicino, chi aunit Roma suddu cun Frascati nordu. A pustis de belle tres dies de tentativos disintzertados de sarvamentu, Alfredino fiat mortu intro de su putzu, 60 metros in suta de sa superfìtzie.
S'acontèssida sua, chi aiat tentu meda faeddonzu, fiat istada sighida a sa dereta dae sas telecàmaras pro sas ùrtimas 18 oras, e custa cuguzadura ziornalenca aiat rènnidu su fatu de cunnoschimentu ampru a beru inche s'opinione pùbriga.
Ortzai
Ortzai est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Barbàgia de Ollolai, in ue b'istant 880 persones.
Su nùmene
Su nùmene pro Màssimu Pittau at orìgines sardianas o nuràgicas, cun raighina “ort", pro sa presèntzia de ortos e giardinos.
In su “Codex Diplomaticus Sardiniae” de su 1388 cumparet pro sa prima borta su nùmene OLTAI.
Su sartu
Ortzai est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro, a làcana cun Sarule, Ollollai, 'Teti, Austis, Nughedu Santa Itòria, Sorradile, Sèdilo, Otzana.
S’artària dae mare est de pagu prus o mancu 430 m., s’isterret pro 69,85 chilòmetros cuadrados e tenet unos 900 abitantes. Sa bidda est rugrada dae su riu Bisine, chi est istadu incanaladu in su 1921, a pustis de unu allagamentu de sa bidda. Su sarto de sa bidda at medas rocas de granitu, e montes: Eliai (851 m.), Nodu Fasolu (920 m.), Fronte Oroniai (905 m.), Monte San Sebastiano (1038 m.), Nodu Gosolodine (961 m), Punta S’Asisorgiu (1127 in), Pala Lepazzai, Su Cannisene (544 m.) e Pala de Laro (46301.).
S'istòria
Sos insediamentos bi sunt dae su tempus nuràgicu, comente mustrant menhir, dolmen e nuraghes; Portoni, AndriaMula, Oritti, Su puddu, sa Femmina, Comiddo, Barbarighinos o sos Pianos, Oroeai e àteros.
De importu mannu est sa tumba de sos gigantes de s'Ena 'e sa vacca, in su caminu chi dae Ortzai andat a Sèdilo, longa 5 m. e larga 3,20 m., e sa de Abini.