cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sardigna e Còrsica
S'ocupatzione
Sos tratados imperituros non durant mai cantu promitent e Roma fiat difatis impinnada in sa prima gherra pùnica, giai dae su 264 a.c., cando su cònsule romanu Lùtziu Cornèliu Iscipione in su 259 fiat isbarcadu in Còrsica a curtzu de s'istàniu de Dianas, a unos 3 km de Aleria, e aiat assitiadu sa bidda; mancari s'invasore contarat subra s'efetu ispantu, Aleria at resistidu a longu e a pustis de sa capitulatzione Iscipione dd'aiat sachigiada cun incanimentu, cosa chi segundu Floru diat difùndere s'ispantu in sas populatziones corsicanas. In antis de si pòdere dedicare a acabare s'ocupatzione de Còrsica, Iscipione si fiat allonghiadu a Sardigna in ue sos locales fiant in avolotu contra de Roma, segundu Giovanni Zonara ca proite intzullados de su generale cartaginesu Annone ; subra s'avolotu non bi sunt dudas, ma sunt istadas espressadas perplessidades in propòsitu de sa proposta fomentatzione cartaginesa, a esempru Stephen L. Dyson aiat definidu s'afirmatzione de Zonara a cryptic passage. . Comente si siat, Iscipione aiat ochidu Annone e nd'aiat organizadu s'interru. A sa torrada de su cònsole a Roma si diat tzelebrare su triunfu pro sa vitòria subra Cartaginesos, Sardos e Corsicanos. S'annu a sighire, in su 258 a.C., Gàiu Sulpìtziu Patèrcolu fiat isbarcadu in sas abbas de Sulci in Sardigna, aici ca in sos binti annos chi fiant sighidos non si fiat faeddadu prus de Romanos in Sardigna e sa paghe de su 241 a.C. aiat lassadu s'ìsula suta de s'egemonia de Cartàgine, fintzas pro ite sa partzidura de su Mediterràneu in ròdias de influèntzia aiat induidu sos Cartaginesos, una borta pèrdida sa Sitzìlia, a iscostiare atentzione issoro cara a unas àteras zonas afachiadas a su Mediterràneu e su cale possessu non ddos ponneret in cuncurrèntzia cun sos Romanos. Ma in cussu matessi annu, sighende s'esempru de sos cummilitones de Àfrica, sos mertzenàrios istantziados dae Cartagine in Sardigna si fiant rebellados e fatos meres de su pòdere in s'ìsula, acumprinde·nche onni sorte de cruelidade fintzas a cando sos Sardos, esasperados, si fiant rebellados issos a totu e ddos aiant bogados dae sa terra issoro. Sa truma de invasores sambenàrios aiat agatadu aprigu tando in Itàlia in ue aiat cumbidadu a sos Romanos a pigare possessu de Sardigna, de momentu chentza de defensas. Su cumbidu fiat istadu acollidu: Roma, boddende s'ocasione de sos preparativos pùnicos pro s'ocupatzione torra de Sardigna, aiat acusadu Cartagine de preparare s'invasione de su Latziu e, in su 238 a.C., aiat imbiadu sas legiones suas a Sardigna. Cartàgine, chi no fiat tando in cunditziones de printzipiare una gherra noa contra Roma, aiat padèssidu su reprusu.
Sas primas rebellias
Gasi comente sos Corsicanos, fintzas sas populatziones sardas chi in pretzedèntzia aiant finidu cun s'atzetare sa presèntzia de sos Cartaginesos collaborende in parte cun issos, como non fiant pro nudda dispostas a padèssere su domìniu de custa gente noa, issa fintzas bènnida dae camba de mare cun sas armas in pùngiu, e aiant printzipiadu luegus una resistèntzia a s'invasore incanida in sos modos de un'ostinada e persistente gherrilla. Issos difatis fiant armados a sa ligera: impreaiant sas peddes de mugrone che coratzas naturales, paris a unu iscudu minore e a una ispada minore.
Giai in su 236 difatis, duos annos a pustis de sa conchista a banda romana de su tzentru sardu-pùnicu de Sardigna, sos Romanos aiant giutu vàrias operatziones militares contra de sos Sardos chi refudaiant de si sutamìtere. In su 235, intzullados de sos Cartaginesos chi "agiant in manera secreta", sos Sardos si fiant rebellados, ma s'avolotu fiat istadu istudadu in su sàmbene de Mànliu Torcuatu, chi diat àere tzelebradu su triunfu subra sos Sardos su 10 martzu de su 234.
In su 233 unas àteras rebellias fiant istadas rèprimidas in su sambene de su Cònsole Carvìliu Màssimu, su cale triunfu diat èssere istadu tzelebradu su 1º abrile de su matessi annu. In su 232 fiat istadu su cònsule Màniu Pompòniu a derrotare a sos Sardos e a retzire sos onores de su triunfu su 15 de martzu. Sa resistèntzia, però, fiat belle a tesu de s'èssere istada istudada e prusaprestu su clima si fiat fatu buddende. Semper in su 233 a.C. sos cònsules Marcu Emìliu Lèpidu e Publìtziu Mallèolu, de torrada de un'imbiu in Sardigna in ue aiant bardanadu unas cantas biddas, fiant istados custrintos dae una traschia a pigare terra in Còrsica; sos bividores ddos aiant assartiados, aiant massacradu sos sordados e ddos aiant irrobados de s'istafa sarda. Su Senadu de Roma aiat imbiadu tando a s'ìsula su cònsule Càiu Papìriu Masu, su cale a pustis de una sèrie de resissidas bonas in sas zonas de costera, si fiat postu currillare a sos corsicanos (pro Roma "sos rebeldes") in sos montes. Inoghe sos meres de domo aiant tentu a discansu sa mègius, depende su romanu fàghere sos contos fintzas cun s'iscàssia de frunimentos e perdende òmines, francu chi pro sas atziones militares, fintzas pro s'ismarridura de sas tropas suas. Papìriu fiat istadu custrintu a una rèndida e aiat sutascritu unu àteru tratadu sas cales minudas non sunt nòdidas, ma chi aiat asseguradu unu bella iscuta de paghe. A segus Roma aiat cumpletadu s'ocupatzione de sa Còrsica durante sa prima gherra pùnica, dende s'inghitzu a una fase de dominatzione chi fiat durada de sighidu pro unos sete sèculos.
In su 231, a sa lughe de sa situatzione de perìgulu grae, fiant imbiados pro fintzas duos esèrtzitos consulares: unu contra de sos Corsicanos, cumandadu dae Papìriu Masone, e unu, ghiadu dae Marcu Pompòniu Matone, contra de sos Sardos. Sos cònsules no aiant otentu su triunfu, dados sos resurtados fallimentares cunsighidos. E a pagu fiat bàlidu a Papìriu Masone tzelebrare de ispontu suo su triunfu, chi ddi fiat dennegadu dae su senadu, in su monte Albanu in logu de su Campidoglio e cun una corona de murta in logu de su laru.
Càlares
In su primu sèculu p.C. sa tzitade fiat istada dotada de elegantes passìgios ammuntados dae pòrticos mentras in su segundu sèculu p.C. fiat istadu fraigadu s'anfiteatru, galu impreadu pro sos ispetàculos in die de oe, semi-isgavadu in sa roca, chi podiat acasagiare fintzas a 10.000 persones. Su tìtulu de municipium fiat istadu otentu petzi a s'acabu de su primu sèculu a.C.; fiat unu tìtulu importante pro ite ddi permitiat de èssere una tzitade autònoma cun tzitadinàntzia romana.
Pro cantu pertocat sas diferèntzias intre sos vàrios bighinados, sos sennoriles istaiant in su territòriu a norte de Santu Tènneru e in s'àrea de Santu Lutzìferu; in ie s'agataiant sas termas, sos templos, unos cantos teatros e numerosas ricas domos; sos bighinados mercantiles s'agataiant in sa zona de sa Marina e sos bighinados populares a curtzu de su portu, intre s'odierna Via Roma e su Cursu Vittorio Emanuele.
Avolotu sardu de Ampsìcora e annos de sa gherra de Annìbale
Cara a sa fine de su 216 a.C. fiat arribada a Roma una lìtera de su propretore Àulu Cornèliu Mammula, su cale si chesciaiat de su fatu chi non fiant istados currespòstos sos stipendia a sos sordados suos de istàntzia in s'ìsula, e ca bi fiant iscàssias graes de fruniduras de trigu. A su matessi fiat istadu respostu de dèpere probìdere cun mèdios pròpios, ca pro su momentu non bi fiat possibilidade peruna de satisfàghere tales rechertas.
Càlares
Clàudiu Claudianu, in su de 4 sèculos, aiat descritu gai sa tzitade de Càralis: "Càralis, si isterret in longària e insìnuat intre sas undas unu montrigu minore chi frange sos bentos opostos. In mesu a su mare si format unu portu e in unu amparu mannu, protègidu dae totu sos bentos, s'apasigant sas abbas lagunares"
Portu Turre
Unas àteras proas istòricas sunt dèpidas a Tzitzerone in una lìtera sua ddi narat "Montigru" ma, bistos sos agatamentos archeològicos agatados, podemus afirmare cun seguridade chi Turris Libisonis no fiat istada pro Roma petzi unu montigru. No est unu casu chi sa tzitade aiat sighidu a esìstere in sos sèculos a sighire mantenende inalteradu s'importu istratègicu suo a su tzentru de su mediterràneu. De interèssiu importante no architetònicu no est istadu petzi su ponte romanu e sas termas mosaicadas meda ma fintzas sas istradas: in carchi tretu s'atuale Istrada istatale 131 Càrolu Felitze resurtat acostagiada dae s'istrada romana antiga, chi sighiat su matessi percursu intre sos duos polos de s'ìsula.
Avolotu sardu de Ampsìcora e annos de sa gherra de Annìbale
In assolutu, su prus importante avolotu de sos Sardos fiat istadu su de su 215 a.C., tzocadu a s'incras de sas vitòrias mannas de Annìbale in Itàlia. Lìviu sustentat chi: "[...] s'ànimu de sos Sardos fiat istracu de sa durada longa de su domìniu romanu, isfidigadu e abbramidu [...]; fiant istados oprimidos dae tributos graes e cun imponimentos ingiustos de frunimentos de trigu."
Primos duos sèculos de s'Impèriu
In su 6|6 p.C. sos Sardos si fiant rebellados, no isceti in s'internu ma fintzas in sas pranuras, e aiant manifestadu su malacuntentu unende·si a sos piratas de su Tirrenu. Sa violèntzia de custu avolotu aiat custrintu Augustu a bogare sos senadores de su cumandu de Sardigna e a nde pigare issu matessi su controllu deretu. Fiat istadu imbiadu unu distacamentu de legionàrios, cumandados dae unu prolegatu (in logu de unu legatu) de rangu ecuestre o de unu prefetu, a afortiare sa presèntzia militare in s'ìsula chi in antis fiat fidada petzi a unas coortes ausiliàrias. S'avolotu fiat istadu gai violentu chi unos istòricos ant ipotizadu chi Sardigna e Còrsica fiant istadas divìdidas e fidadas a duos guvernadores de paris gradu indipendentes su unu de s'àteru; est difatis atestada s'esistèntzia de unu praefectus corsicae. Prus acreditada est però s'ipòtesi chi bolet chi custu prefetu de Còrsica fiat unu subordinadu a su guvernadore de Sardigna.
Sulci
In època romana Sulci, chi currespondet a s'àtuale Santu Antiogu, aiat sighidu a frorire fintzas a si fàghere, ponende a mente su geògrafu gregu Istrabone, sa tzitade prus frorida de sa Sardigna romana paris cun Càralis. S'isfrutu de sos lutones mineràrios de s'Iglesiente, in ue paret s'agataiat sa bidda de Metalla, no agataiat pàsidu, e cun issu s'intensu tràficu in su portu sulcitanu: de inoghe s'apellativu de s'antiga Sulci "Insula plumbea". Sa tzitade aiat dèpidu dispònnere de risursas finantziàrias mannas chi in s'època de sa gherra tzivile intre Tzèsare e Pompeu (primu sec. a.C.) aiat pòdidu pagare una multa de unos 10 milliones de sestèrtzios chi ddi fiant infèrridos a banda de Tzèsare, acùdidu in s'intertantu in s'antipompeiana Càralis.
Primos duos sèculos de s'Impèriu
Isvetòniu nos narat chi Augustu aiat bisitadu totu sas provìntzias foras de Sardigna e Àfrica ca sas cunditziones de su mare non si ddu aiant permìtidu, mentras cando su mare non si ddu impediat non b'aiat abbisòngiu chi partiat: custu faghet cumprèndere chi s'avolotu puru essende violentu non fiat duradu meda. Difatis in su 19 Tibèriu aiat sostituidu su distacamentu de legionàrios cun 4000 libertos (o fìgios de libertos) ebreos. Sa situatzione fiat torradu tranchilla e Clàudiu aiat torradu a dare su cumandu a su senadu.
Bogadura minerària
"S'Ìndia est famada pro su marfìliu, sa Sardigna pro sa prata, s'Àtica pro su mele."
Bonolva
Su generale sabàudu Alberto La Marmora, in esploratzione a curtzu de Santu Simeone de Bonolva, aiat identificadu una fortilesa romana chi fiat istada ismentigada pro totu custu tempus. Sa cobertura inditat in realidade chi si trataiat de una fortilesa pùnica, chi fiat istada ocupada dae sos romanos. Nudda però dimustrat una presèntzia militare in custu logu pro sos primos sèculos de s'Impèriu romanu.
Primos duos sèculos de s'Impèriu
Sa richesa de Sardigna fiat dèpida a un'isfrutu agrìculu e mineràriu chentza de pretzedentes: s'ìsula difatis esportaiat prumu, ferru, atzàrgiu e prata gràtzias a sas minas suas, e trigu pro 250.000 persones. Ma cun totu custu, sa Sardigna fiat semper cunsiderada, e non petzi suta de sos Romanos, che una terra istesiada e de ajudu petzi pro isulare presoneris e inimigos de s'impèriu. Intre sas vàrias persones chi fiant lòmpidas a Sardigna dae su mare bi fiant numerosos criminales, rivolutzionàrios ma fintzas cristianos meda intre chi fintzas pabas Callistu (174) e paba Pontzianu (235) e su famadu preìderu Ipòlitu.
Fanum Carisii
S'«Itineràriu Antoninu» compiladu suta de s'imperadore romanu Caracalla (211-217 p.C), a metade de sa bia romana chi sighiat sa costera orientale de Sardigna, presentat una mansio o istatzu a chi si ddi narat Fanum Carisii Sa mansio s'agataiat longu sa bia "a portu Tibulas Caralis". La Marmora dda localizaiat in sos intòrrios de sa crèsia de Santa Maria de Mare in sa marina de Orosei, ipotesi chi podet èssere galu cumpartzìbile, fintzas chi non dae totu sos istudiosos. Est istada proposta fintzas una collocatzione in sos territòrios de sas comunas de Irgoli o Garteddì. Su topònimu de Fanum Carisii est ogetu de cuntierras issu e totu: si podet interpretare comente ‘templu de Carìsius’, cun riferimentu a carchi divinidade locale.
Printzipales bias de comunicatzione
Cando sos Romanos aiant incumentzadu sa conchista de Sardigna bi aiant agatadu giai una retza de istradas pùnica; custas però colligaiant intre issos isceti unos cantos tzentros de costera, lassende discoidada in manera cumprida sa parte de intro; in ierru fiant impraticàbiles pro neghe de sas propiduras e sos Romanos fiant istados tando custrintos a nde fraigare unas noas chi si subraponiant a sa pretzedentes petzi in parte. Sos Romanos aiant fraigadu 4 artèrias istradales mannas: 2 a longu de sas costas e 2 internas. Sas viae principales fiant sas gai naradas bias antoninianas, totus cun diretzione norte-sud. Ammentende·ddas in òrdine dae est a ovest: sa litorànea otzidentale (a Tibulas-Karales), dae Carales (Casteddu) a Turris Libisonis (Portu Turre); s'interna otzidentale (a Turre-Karales); l'interna orientale (a Olbia-Karales pro Mediterrànea); sa litorànea orientale (a Tibulas-Karales), dae Càrales a Terranoa.
Tàtari
S'àrea rica de frora e benas, fiat unu logu agradèssidu dae sas famìlias patrìtzias de sa colònia de Portu Turre a costadu, pro chi oe sunt presentes in su territòriu sas ruinas de unas cantas residèntzias de època romana, sa prus famada de sas cales posta in sos suterràneos de sa catedrale de Santu Nigola, medas edifìtzios medievales fiant istados pesados torrende a impreare materiales batidos dae domos romanas, sas colunnas presentes in sa pratza de su santuàriu de Santu Pedru de Silki, acudint de unu templu romanu iscontzadu chi istaiat in sa zona.
Messaria
Sa messaria fiat difùndida in s'ìsula massimamente in sas àreas de pranura e in piessignu in sa pranura de su Campidanu in sa parte meridionale de Sardigna. Su trigu fiat prodùidu in cantidades tales chi sa chi s'esportatzione a sola bastaiat a nudriare 250.000 persones. Pro custu motivu sa Sardigna, durante sa repùblica, aiat assùmidu su tìtulu de "istàulu de Roma".
Fordongianus
Fordongianus, Forum Traiani, s'agatat oe in provìntzia de Aristanis e est importante in manera piessigna pro sa positzione geogràfica sua chi dda bidet incrieddada intre sos montes de sa Badde de su Tirsu, naturale bia de penetratzione de sa pranura a s'intruterra e puntu de cuntatu intre sos duos diversos mundos. Giai dae sa fundatzione sua fiat istada unu tzentru nodidu pro sas termas suas, chi isfrutaiant una fonte naturale de abba caente e meigosa.
Useddus
Cuintu Tzitzerone, frade de Marcu Tùlliu, bi fiat istadu Pretore. Cust'ùrtimu istadu giurìdicu est atzertadu in sa Geografia de Tolomeu e in una tàula pretziosa meda de brunzu de s'annu 158 p.C., comente si deduit dae su nùmene de sos cònsules, chi cuntenet unu decretu de ospitalidade e clientela, chi pertocat s'antiga Useddus.
Printzipales bias de comunicatzione
A custa ossadura longitudinale si congiunghiant siat sas "Viae Transversae" comente sa Cornus-Macopsissa-Nùgoro-Orosei e medas àteras bias prus modestas (bighinales) chi colligaiant sos tzentros minores de s'internu intre issos e issos e cun sas prus mannas tzitades costeras. Custu sistema de comunicatzione fiat meda efitzente e aiat criadu sas cunditziones favoràbiles a sa penetratzione culturale romana intre sas populatziones locales.
Avolotos de su segundu sèculu
Su segundu sèculu a.C. fiat istadu, prus che totu in sa prima parte, unu perìodu de importantes fermentos rivolutzionàrios. In su 181 a.C. bi fiat istadu un'avolotu de sos Corsicanos, istudadu in su sàmbene dae su pretore Marcu Pinàriu Posca, chi nd'aiat ochidu unos 2000 e aiat fatu unu tzertu nùmeru de iscraos. In su 173 a.C. una rebellia noa aiat fatu intervènnere Atìliu Servatu, pretore in Sardigna, chi fiat istadu derrotadu e custrintu a chircare aprigu in s'àtera ìsula ; Atìliu aiat pedidu afòrtzios a Roma, custa aiat imbiadu Càiu Tzitzèriu chi, a pustis de àere fatu votu a Giunone Moneda de ddi pesare unu templu in casu de sutzessu, aiat otentu torra unu sutzessu sambenosu, cun 7000 corsicanos ochidos e 1700 fatos iscraos. In su 163 a.C. a ammasedare una rebellia noa fiat istadu imbetzes Marcus Juventhius Thalna, de sos cales ingestos no est istadu tramandadu. Francu su mudìmene literàriu subra s'imbiu, corfint duos aspetos fintzas prus singulares de su pagu chi nd'est istadu tramandadu: su primu est ca a pustis de àere tentu nova de sa resessida su senadu romanu aiat fissadu unas pregadorias pùblicas, su segundu est chi ischìpidu issos matessi de cantu importante fiat istadu cunsiderende su sutzessu suo, Thalna nde fiat istadu tantis cummòvidu de nde mòrrere pro fintzas. Mortu Thalna, sa rebellia fiat dèpida torrare a cumintzare luegus, afirmat Colonna, sende chi Valèriu Màssimu, puru chentza de faeddare de unos àteros avolotos, signalat comente dae Sardigna fiat dèpidu mòvere a s'ìsula corsicana fintzas Iscipione Nasica a cumpletare s'apaghiamentu; pro su chi pertocat s'atzione cumplessiva romana de reprimida de sas insurretziones, su matessi Colonna sugerit annotamala chi in perunu casu si depat èssere tratadu de resìssidas prenas ca, a parte su primu, a niunu de sos àteros dugones fiat istadu a fatu prus cuntzèdidu su triunfu.
Ùrtimos tres sèculos de s'Impèriu
In su 286 Diocletzianu aiat unidu sa provìntzia a sa Dioecesis Italiciana. A pustis de sa partzidura de sa diòtzesi atuada dae Costantinu, fiat istada cumprèndida in s'Itàlia Suburbicària.
Avolotu sardu de Ampsìcora e annos de sa gherra de Annìbale
Asdrùbale su Calvu in s'intertantu fiat imbàtidu a Sardigna, fiat isbarcadu in Tharros e aiat rebusadu sos Romanos cara a Càralis. A issos si fiat unidu Amsicora cun su restu de s'esèrtzitu sardu. S'iscontròriu cun sos Romanos fiat acontèssidu in sa prana de su Campidanu meridionale, intre Dèximumannu e Sestu. A pustis de una batalla sambenosa sa coalitzione sardu-pùnica fiat istada derrotada in manera tosta, fiant mortos 12.000 intre Sardos e Cartaginesos e 3.700 fiant istados fatos presoneris, intre sos cales Asdrùbale su Calvu e Annone. Jostu fiat mortu in batalla. Amsicora abàtidu de su dolore pro sa morte de su fìgiu, non bolende finire in sas manos de sos Romanos si fiat ochidu.
Fordongianus
In ie s'agatat un'iscritzione chi testimòniat comente s'atividade de sas gentes de Barbària fiat galu biva in su primu sèculu p.C. ca fiant istados custos a dedicare un'iscritzione a un'imperadore, cun probabilidade Tibèriu, atzapada in Forum Traiani.
Pesadiu
Su pesadiu pro esportatzione fiat una faina econòmica ispaniada in totu Sardigna. Intre porcos, bacas e arbeghes (in piessignu sos mugrones ) petzi sos primos fiant bèndidos in bonas cantidades a su restu de s'impèriu. Sas arbeghes fiant importantes pro sa lana e sos casos chi sos sardos pedditos de s'internu bendiant a Roma; difatis su pastoriu fiat una pràtica meda difùndida in sa parte tzentrale de Sardigna. Ischimus cun tzertesa chi sos pòpulos de s'internu, gràtzias a custa pràtica, fiant istados capatzos de s'arrichire cunvertende su pastoriu de faina de sussistèntzia a faina de esportatzione.
Sulci
Sulci si fiat torrada a sanare in belle pagu tempus de s'istrùnchiu padèssidu, forte fintzas de sa richesa de suportu suo e duncas de s'economia sua, fintzas a cando, a manu de su primu sec. p.C., suta de Clàudiu, fiat istada a torrada a abilitare in su pranu polìticu e artziada a su rangu de Municipium.
Avolotu sardu de Ampsìcora e annos de sa gherra de Annìbale
-.
Bogadura minerària
Importante fiat fintzas sa bogadura minerària, difùndida in totu Sardigna. Prata e prumu fiant bogados in sas minas de Sulcis in cantidades tales de fàghere basciare su costu de custos metallos in totu s'impèriu; fiat bogadu fintzas su ferru e su ràmene, cust'ùrtimu dae sas setziduras a manu de Gadoni. Pro sa bogadura non fiant impreados petzi iscraos de gherra ma fintzas pessonàgios incòmodos in su campu de sa polìtica o pro sa religione de issos professada.
Avolotos de su segundu sèculu
In custas èpocas, unu mannu nùmeru de Sardos chi fiant istados fatos presoneris fiant istados bèndidos comente iscraos in sos mercados de Roma, a su puntu chi si fiat fata proverbiale sa frase de Lìviu: "sardos venales" (sardos baratos).
Fordongianus
In un'àrea a costadu de s'atuale tzentru abitadu est istadu atzapadu s'anfiteatru, a curtzu de sa necropoli tardu-antiga in sa cale est istada fraigada in su de 11 sèculos sa crèsia de Santu Lussùrgiu.
Neapolis
Neapolis s'agataiat in sa costa otzidentale, a s'estremidade meridionale de su golfu de Aristanis, in s'atuale localidade de Santa Maria de Nabui, territòriu de sa comuna de Gùspini, provìntzia de su Sud Sardigna. S'orìgine de su tèrmine Nabui cunsìderat su nùmene sardu una derivatzione dereta dae s'antigu nùmene gregu (Neapolis > Nabui); Su topònimu "neapolis" diat èssere issu e totu unu carcu gregu de su nùmene pùnicu "tzitade noa" overas "Cartàgine". Sa tzitade, documentada giai dae su neolìticu, fiat istada suta de controllu fenìtziu-pùnicu e a pustis romanu. Est descrita dae Plìniu comente una de sas prus importantes tzitades de Sardigna, e su nùmene suo cumparet fintzas in Tolomeu e in sos Itineràrios. Su fatu chi in sa tzitade siant istados atzapadas monedas de su 27 a.C. evidèntziat su prestìgiu suo fintzas a su perìodu pre-bizantinu. Sas ruinas de Neapolis sunt galu visìbiles a sa foghe de su riu Pabillonis, in su puntu in ue sa currente format un'estuàriu o sa laguna de s'Istàniu de Marceddì, e sunt presentes rastas significativos de fàbricos antigos comente sas vestìgias de un' istrada romana e de un'acuedutu.
Primos duos sèculos de s'Impèriu
Sos guvernadores, in custa fase, pariant difatis unos moderadores manageriales, cun esperièntzia in su frunimentu e in su trasportu de su trigu, prus chi òmines de armas. Ischimus oe in die cun tzertesa ca, in su 170, sa Sardigna fiat suta de su cuntrollu senatoriale. Chi Ipòlitu est pretzisu in sa terminologia sua, su guvernadore de sa provìntzia fiat naradu procurator. Custos guvernadores (procuradores) aiant gestidu su territòriu in modu paghiosu fintzas a su 211, ma a pustis, comente de su restu in totu s'impèriu, aiat torradu a cumintzare su malecuntentu de sa populatzione, chi aiat custrintu sos guvernadores a reprìmere sos avolotos cun s'impreu de sa fortza, in sos casos prus graes.
Cun probabilidade pro evitare fuidas de notitzias o ricatos Anitzetu fiat istadu imbiadu a Sardigna in ue aiat bìvidu intre sos àsios a su seguru fintzas de eventuales sicàrios de s'imperadore. Sèneca, su tutore de Nerone, aiat passadu deghe annos in esìliu in Còrsica partende dae su 41.
Religione
Sos Romanos, comente est nòdidu, permitiant una tzerta libertade de cultu ; custu aiat permìtidu a sas populatziones internas de sighire a praticare sas religiones preistòricas issoro de ispiratzione naturalìstica, e a cussas de sas costas sa religione pùnica cun totu sos deus suos (Tanit, Demetra e Sid, torradu a batijiare Sardus Pater dae sos Romanos, veneradu in su Templu de Antas); ma cun su colare de su tempus aiant agatadu ispàtziu fintzas sos cultos de Giove e Giunone a pustis remplasados dae su Cristianèsimu.
Defensa e esèrtzitu
Su rescatu de sa Sardigna fiat acontèssidu cun sa flota; difatis sos Sardos fiant sa prima fonte de reclutamentu otzidentale de sa flota de Miseno. Cunsiderende imbetzes totu s'impèriu, s'ìsula fiat fata sa de bator fontes de reclutamentu de sa matessi flota, superada feti de sas provìntzias de Egitu, de Àsia e de sa Tràtzia chi teniant una populatzione meda de prus manna.
Useddus
Useddus aiat gosadu de mannu lughidore mescamente in su perìodu romanu. Fiat istadu in su segundu sèculu a.C. chi fiat fundada s'antiga "Colònia Iulia Uselis" su cale tzentru s'agataiat cun meda probabilidade subra de su montigru de Donigala (Santa Reparata) no a tesu de cuddu atuale.
Olbia
Una fantzedda de Nerone de nùmene Autas aiat fatu pesare in Terranoa unu templu a Tzèrere, e gràtzias a s'imperadore aiat tentu latifundos in s'agru e fiat istada fintzas mere de un'ofitzina chi fraigaiat làdiris. Su portu, in cuntatu cun sos printzipales iscalos de su Mediterràneu, fiat istadu de primàriu importu in s'àmbitu de sa Sardigna setentrionale ca dae in ie partiant a manu de Roma bona parte de sos produtos, mescamente de laore, de su norte de s'ìsula chi si poniant a pare in sa tzitade gràtzias a tres bias mannas. Pro custu motivu in su 56 a.C., si fiat firmadu in sa tzitade Cuintu, frade de Marcu Tùlliu Tzitzerone, chi compidaiat sos cummèrtzios pro òrdine de Pompeu.
Tàtari
Cun totu chi sa tzitade de Tàtari siat istada fundada in perìodu Medievale, su territòriu suo cunserbat testimonias ricas de època romana, partende dae òperas infrastruturales de annotu comente a sos rastos de s'istrada chi ligaiat Casteddu a Portu Turre e sas ruinas de s'acuedutu romanu chi serbiat a sa colònia romana de Turris.
Gherras Sotziales
Mortu Silla, su pretore Càiu Valèriu Triàriu aiat mantentu sa Sardigna fidele a su partidu senatòriu ghiadu dae Pompeu (s'ìsula aiat pagadu a custu ùrtimu unu tributu enorme in atzàrgiu pro sas armas de s'esèrtzitu suo in su 47 a.C.), fintzas a cando Càrales (Casteddu) non si fiat afilada cun Tzèsare, imitada pagu a pustis de totu su restu de s'ìsula. Fiat istadu bogadu su logutenente de Pompeu, Marcu Cota, e fiat istadu acollidu in manera favoràbile su de Tzèsare, Cuintu Valèriu Orca. Sos pompejanos non si fiant dados pro bintos e aiant incumentzadu una sèrie de atziones de gherra cun sa punna a sa conchista torra de sas tzitades de costera. Sulci si fiat rèndida mentras Càrales aiat resistidu: pro custu motivu, Tzèsare aiat castigadu a sa prima e aiat premiadu a sa segunda. Sa situatzione si fiat torrada a furriare in su 44 a.C., cando sa Sardigna, assignada a Otavianu, fiat istada imbetzes ocupada dae Sestu Pompeu chi dd'aiat tenta comente pretziosa base pro sa gherra sua contra de sos tzesarianos fintzas a su 38 a.C., cando, traighidu dae su logutenente suo, fiat istadu definitivamente remplasadu dae Otavianu in su possessu de s'ìsula.
Sarcapos
Sarcapos (o Sarcopos) fiat una tzitade de orìgine fenìtziu-pùnica posta in sa regione de su Sàrrabus (chi dae issa retzit nùmene). Est mentovada in s'Itineràriu antoninu de su de 3 sèculos. Oe si tendet a dda localizare in territòriu de Biddeputzi, a curtzu de su montrigu de Cuccuru Santa Maria, in localidade Eringiana, pagu a tesu de sa foghe de su Flumendosa. De issa abarrant unas cantas rastas comente sas ruinas de unu fàbricu chi si presumit fiat unu templu e una necròpoli chi at rèndidu prus de 170 sepulturas pùnicas e romanas. Fiat su tzentru de suportu de sos itineràrios cara a s'Etrùria, ùnicu portu fluviale de sa costa orientale sarda.
Càlares
Casteddu (Carales o Karalis ) fiat sa tzitade prus importante de Sardigna. Su fatu chi dae in ie partiant belle che bator caminos chi rugraiant s'ìsula intrea de sud a norte, sa tzircustàntzia chi su portu fiat unu tzentru istratègicu de importu pro sas bias cumertziales de su Mediterràneu otzidentale (chi annotamala acasagiaiat unu distacamentu de sa flota de Miseno e fiat su portu dae in ue partiat su trigu pro su frunimentu de Roma) e chi sa populatzione sua fiat de unos 20.000 bividores, faghiat Carales una de sas prus importantes tzitades marìtimas de sa zona otzidentale de s'Impèriu romanu.
Sa zona abitada s'isvilupaiat in sa costa pro unos 300 ètaros, su tzentru de custa tzitade fiat su foru, in ue s'agataiant fàbricos numerosos comente sa cùria munitzipale, s'artzivu provintziale, sa sede de su guvernadore, sa basìlica, su templu de Giove Capitulinu. Sa tzitade fiat istada interessada dae una sèrie de interventos edilìtzios de pùblica utilidade comente sa realizatzione de una retza cumplessa de bassas e s'impamentadura de istradas e pratzas, su fraigu de un'acuedutu (in su 140 p.C.) chi cun probabilidade manna pigaiat s'abba de sa bena de Biddamatraxa e, pro mèdiu de Silìcua, Deximumannu, Assèmini, Su Masu, arribaiat a sa tzitade colende pro su bighinadu de Stampaxi.
Avolotu sardu de Ampsìcora e annos de sa gherra de Annìbale
Su pretore nou imbiadu a s'ìsula, Cuintu Mùtziu Iscèvola, si fiat maladiadu cun probabilidade de malària dae sa descriidura chi nd'at fatu Titu Lìviu. E cando si fiat bènnidu a ischire de sa maladia sua in Roma, ddi fiant imbiados afòrtios (paris a 5.000 fantes e 400 cadderis), postos suta de su cumandu de Titu Mànliu Torcuatu.
Ùrtimos tres sèculos de s'Impèriu
Sardigna e Còrsica fiant abarradas suta Roma pro totu su de 4 sèculos e sos primos deghes de annos de su de 5 (in su impèriu romanu de Otzidente), fintzas a cando in su 456 sos Vàndalos, torrende dae sa penìsula, in ue aiant sachigiadu a Roma, en passant ddas aiant conchistadas e ddas aiant annessionadas a su regnu issoro. Ma aiant bintu isceti in sas costas, ca sos Sardos de s'internu, comomai abistos, luegus si fiant rebellados a sos Vàndalos impedende·ddi de intrare in sa zona issoro. Aleria, in Còrsica, fiat istada sachigiada e, abbandonada, fiat finida in ruina, su matessi destinu fiat tocadu a Terranoa.
Religione
In edade romana fiat difùndidu in Càrales, Sulci e Turris Libisonis su Cultu de Ìside, costantemente assotziadu a una abundante presèntzia mercantile.
Tzentros provintziales majores e tribùs autòctonas
Semper sos Romanos, in sos sèculos cando aiant dominadu sa Sardigna, aiant fundadu unas cantas tzitades noas comente Turris Libisonis (oe Portu Turre) e aiant fatu isvilupare medas tzentros abitados mescamente in sas costas, comente Carales, Òlbia, Fanum Carisii (oe Orosei), Nora e Tharros, ma fintzas in s'internu, comente a Forum Traiani (oe Fordongianus), Forum Augusti (oe Aùstis), Valentia (oe Nuragus), Colònia Julia Uselis (oe Useddus), e infines fiant artziadas tzitades medas a su rangu de munitzìpiu.
Religione
Ischimus chi carchi divinidade, comente unu dimòniu feu ma benèficu rapresentadu comente su Deus Bes (divinidade egitziana assimilada in su pantheon cartaginesu), fiant istados assotziados a unos cantos Deus Romanos (in custu casu a Esculàpiu, divinidade saludare romana).
Defensa e esèrtzitu
Sos Sardos sunt intrados fintzas a fàghere parte de s'esèrtzitu romanu dende su modestu contributu issoro in totue si bi agataiant tropas; difatis, pro cantu pertocat sos legionàrios, no essende un'ìsula meda pobulada, e sende chi sos tzitadinos no aiant tentu sa tzitadinàntzia (otenta a pustis de sa reforma de Caracalla), su nùmeru est istadu semper bàsciu meda e intraiant in sas istadìsticas petzi in s'època a fatu de Adrianu.
Nora
Numerosas fiant sas villas e sas domos de sos nòbiles e de sa plebe; de sos fàbricos no abarrat meda ca fiant pesados cun una base in pedra e sos muros in matones cruos. A diferèntzia de sas domos e de sas villas sas istruturas pùblicas fiant fraigadas cun tzimentu e torrados a bestire de làdiris o blocos mannos de pedra. Sas òberas prus importantes de sa tzitade fiant: su teatru, fraigaidu in edade augustea, e sas termas a mare, fraigadas intre sa fine de su segundu e sos cumintzos de su su de 3 sèculos p.C.
Useddus
Fiat fundada mescamente comente a baluardu militare pro cuntrastare sas curreras sighidas de sos mai ammasedados barbaritzinos de s'internu de s'ìsula. Aiat pòdidu isfrutare de su lughidore de Roma chi dd'aiat artziada a primu a Municipium e a pustis dd'aiat elèghida Colònia Julia Augusta suta de s'Imperadore Tzèsare Augustu, in onore de sa fìgia Giùlia e eleghende in paris tempus sos bividores suos a "cives".
Valentia
Valèntia est istada localizada pro more de sa continuidade toponomàstica e de sas rastas archeològicas notàbiles in su situ chi pigat nùmene de Alenza, atuale territòriu de sa comuna de Nuragus. Nàschida comente istatzione militare, est fentomada dae Plìniu su Betzu in su Naturalis Historia e dae Tolomeu in s'Itineràriu comente “Statio de Valentia”, chi istaiat longu sa bia "a Karalibus Olbiae". Su logu fiat istadu populadu de sighidu fintzas a època  vandàlica, cara a sa metade de su de 5  sèculos p.C.,  perìodu cando s'ipotizat s'iscagiamentu de su tzentru e s'abbandonu de sa zona a banda de sos bividores suos.
Sulci
S'antigu tzentru romanu beniat a s'agatare, comente a si podet deduire a discansu galu oe dende atentzione a su disponimentu de sos asses viàrios majores e minores, in s'àrea chi cumprendet sas atuales bias Garibaldi, XX Cabudanni, Mazzini, Lionora de Arbaree, Cavour, in localidade narada "Su Narboni". In ie, e pretzisamente a sa rugrada intre sas atuales bia XX Cabudanni e Lionora de Arbaree (presumidamente in s'àrea in ue istaiat su foru, no àncora localizadu), s'agatat unu mausoleu nodidu che Sa Presonedda o Sa Tribuna datàbile a su primu sec. a.C., grussu modu canteapare de su ponte romanu, postu in currespondèntzia de s'istmu, e a su templu de Ìside e Seràpide sas cales ruinas oe non s'agatant prus.
Cuartu
Su tèrmine Cuartu, a sos tempos de sos romanos, istaiat a inditare sa distàntzia in mìllios chi istesiaiat s'antiga bidda cuartesa dae Casteddu. Difatis fiat a tesu 4 mìllios romanos dae Càrales. Fiat istada dae semper unu logu bramidu, bidas sas possibilidades chi oferiat, gràtzias a un'economia agrìcula istàbile e frutosa integrada a sa pisca e a sa cassa.
Bogadura minerària
Sa pedra e su granitu fiant imbetzes bogados in s'internu e longu sas costeras. Sa pedra chi sos isolanos aiant semper impreadu pro su fraigu de sos nuraghes e de sos templos megalìticos de cosa issoro fiat como destinada a arrichire sos fàbricos de sos ricos Romanos. Galu oe, in sas ìsulas de sa Marmorata e in sas marinas de Lungoni, in su chirru nord-orientale de s'ìsula, no est difìtzile de intzapare in blocos "segados" cun regularidade o puru in tacas de colunnas, fuidas a sos numerosos càrrigos fatos dae sos Romanos durante totu su perìodu de sa dominatzione issoro, duradu unos setighentos annos. No fiat fàtzile difatis imbarcare in sas naves de càrrigu sos blocos de pedra in sos tretos de mare chi istaiant a in antis de sos ispuntones pedrosos. Sas currentadas e sas cunditziones atmosfèricas provocaiant fatu·fatu de naufràgios o custringhiant sos marineris a si liberare de sos càrrigos graes pro evitare chi sas bracas afundarent.
- Archita
Macumere
Fundada intre 6 e su su de 5 sèculos a.C. dae sos Pùnicos, Macopsissa costituiat un'importante tzentru pro su controllu de su territòriu. S'importu suo fiat crèschidu durante su perìodu romanu, faghende·si un'importante isorbimentu intre Càlares e Turris Libisonis. Macumere fiat un'importante nou de sa retza viària criada dae sos Romanos in s'Ìsula.
Avolotu sardu de Ampsìcora e annos de sa gherra de Annìbale
Un'autorèvole esponente de s'aristocratzia terriera sardu-pùnica, cudd'Amsìcora (o Ampsìcora) chi Titu Lìviu aiat definidu: «qui tum auctoritate atque opibus longe primis erat» (su chi tando fiat in manera larga primu pro autoridade e pro richesas), fiat difatis resissidu non isceti a pònnere in campu un'esèrtzitu sardu bastante cunsistente, ma fintzas a otènnere afòrtzios militares dae Cartàgine, imbiende·nde ambasciadores in secretu. Segundu carchi fonte paris cun Amsicora a ghiare s'avolotu s'agataiat puru Annone, unu ricu tzitadinu pùnicu de Tharros. Cartàgine aiat sustentadu s'avolotu imbiende una flota forte de 15.000 armados, suta de su cumandu de Asdrùbale su Calvu. Su pranu de Ampsicora fiat su de dare batalla petzi cando totu sas fortzas disponìbiles si diant torrare a unire. Pro sighire su reclutamentu intre sos sardos de s'internu, aiat lassadu su cumandu a su fìgiu Jostu in Cornus cun una parte de s'esèrtzitu. Sos afòrtzios de Cartàgine però non fiant arribados in tempus pro neghe de una traschia chi aiat disviadu sas naes a sas ìsulas Baleares in ue fiant abarradas pro meda tempus pro èssere assentadas; e sos Sardos de s'internu aiant abetadu tropu in antis de s'unire a su grupu suo. Jostu aiat atzetadu in manera imprudente sa batalla ofèrida dae su cumandante Mànliu Torcuatu. S'esèrtzitu sardu fiat istadu derrotadu padessende sa pèrdida de 3.000 sordados, 800 fiant istados fatos presoneris.
Tzentros provintziales majores e tribùs autòctonas
Plìniu nos informat ca "In ie (Sardigna), sos prus famados (sunt): intre sos pòpulos, sos Ilieses, sos Balares e sos Corsicanos" ; sunt annotamala mentovados in prus furriadas unos àteros pòpulos minores comente a sos Paratos, sos Sossinatos e sos Aconitos, chi segundu sos istòricos romanos biviant in sas grutas e irrobaiant sos produtos de sos àteros Sardos chi traballaiant sa terra e chi cun sas naes issoro s'ispinghiant finas a sas costas de s'Etrùria pro dd'irrobare.
Messaria
Si naraiat ca pro cuntènnere sa cantidade de trigu pigadu dae sos Romanos in Sardigna non bastaiat totu sos istàulos de s'Urbe, e ca nd'aiant dèpidu fraigare unos noos pro càpere totu. Su coltivu de laore fiat isvilupadu massimamente in sa parte setentrionale, mentras su de s'olia e de sa vide fiat difùndida in totu s'ìsula.
Fordongianus
Comente giai atzinnadu in pretzedèntzia, intre sas motivatziones originàrias de sa bidda, si ponet sa presèntzia de una fonte de abba naturalmente caente e meigosa. Isfrutende sa fonte fiat fraigadu, pròpiu a curtzu de su riu, un'ampru fàbricu termale (chi costituit oe su nùcleu de s'atuale àrea archeològica) caraterizadu dae una pischina manna, in orìgine ammuntada, in ue arribant sas abbas caentes temperadas cun un'annantu de abba frita. S'aspetu meigosu de sas termas est sutaliniadu dae s'agatamentu de duas istàtuas de su deus Bes, divinidade ligada a sos cultos salutìferos, e s'importu issoro est postu in evidèntzia de sa reghente iscoberta de un'ispàtziu sacru minore dedicadu a sas ninfas, divinidades de sas abbas.
Calanzanus
In s'atuale Calanzanus est identificadu s'oppidum de Calangiani o Calonianus, fentomadu in sa Geographia de Fara. Foras de sas diversas rastas d'istrada romana a Terranoa e Tìbula, sunt istadas agatadas ruinas de s'oppidum in sos intòrrios de Monte Biancu e de sa localidade Santa Margarita, unu bustu de Demetra a Monte de Deu e un'ànfora in s'internu de su nuraghe Agnu. Annotamala, su topònimu diat derivare de sa divinidade Janus, su cale cultu fiat meda difùndidu in Sardigna.
Limba e romanizatzione
Paret atzertadu ca sa Còrsica fiat istada fintzas issa romanizada e colonizada dae sos Romanos mescamente pro mèdiu de sas ispartziduras de terras a veteranos aproliende dae s'Itàlia meridionale - o dae sordados bènnidos de sos matessis pìgios sotziales e ètnicos, a sos cales fiant istados in manera simigiante assignadas terras mescamente in Sitzìlia - su chi diat agiudare a ispricare unas cantas afinidades linguìsticas averguadas galu oe intre corsicanu meridionale e dialetos sìculo-calabresos. Segundu unas àteras ipòtesis, prus reghentes, sos influssos linguìsticos diant pòdere èssere dèpidos a migratziones prus tardas, chi andant torra a s'arribu de pròfugos dae s'Àfrica intre su de 7 e su su de 8 sèculos. Sa matessi undada de migratziones diat èssere lòmpida fintzas a Sitzìlia e Calàbria.
Portu Turre
S'importu econòmicu imbetzes est craru dae sas ruinas chi abarrant, termas imponentes e una màllia urbana impressionante, su tzentru pro àteru fiat in comunicatzione dereta cun Roma, tantis est beru ca in s'Òstia antiga, s'agatat unu mosàicu chi leat "Naviculares Turritanos", faghende riferimentu a sos cummertziantes de Turris. Difatis sas esportatziones de laores fiant notàbiles, gràtzias a sa pranura manna de sa Nurra, in acàpiu deretu cun sa colònia mediante su "ponte romanu" (fraigu prus imponente de su gènere suo in s'intrea provìntzia), a subra de su riu Riu Mannu, chi intre sas àteras cosas fiat impreadu comente bia alternativa pro sos tràficos cun s'internu de s'ìsula, s'ipotizat sa presèntzia de unu portu fluviale, foras a su marìtimu. Ma foras pro sas esportatziones de laore, fiant massitzas fintzas cussas mineràrias, e salinas, chi beniant dae sos logos a curtzu. Cosa piessigna fiat sa presèntzia de su cultu de Ìside.
Avolotos de su segundu sèculu
Intre sos ùrtimos avolotos de unu carchi importu andant tzitados cussos de su 126 e de su 122: custu ùrtimu aiat permìtidu a Lùtziu Aurèliu de tzelebrare s'8 de nadale su penùrtimu triunfu romanu subra sos Sardos. S'onore però de s'ùrtimu fiat istadu dadu dae su Senadu a su cònsule Marcu Tzetzìliu Metellu chi in su 111 a.C., a pustis de 127 annos de lutas, aiat derrotadu s'ùrtima resistèntzia de sos Sardos unidos (cuddos de sas costas e de s'internu). Dae custu momentu, sos Sardos de sas zonas de costera e de sas pranuras de s'Ìsula aiant acabadu de si rebellare e cun su passare de su tempus si fiant romanizados. Aiant sighidu imbetzes sas rebellias sas tribùs de s'internu inditadas a sighire, chi aiant costrintu sas guarnigiones romanas a campagnas militares isteniadas.
Mamujada
Mamujada fiat cun probabilidade un'istatzu militare romanu in s'ìsula, difatis diversos istudiosos modernos sunt portados a fàghere derivare su nùmene suo dae mansio manubiata (istatzione vigilada, bardada). Àtera proa in favore de custa ipòtesi est su nùmene de su bighinadu prus antigu de sa tzitade "su Qastru" (de su lat. castrum, campu afortigadu, acampamentu militare).
Gherras Sotziales
Durante sas gherras tziviles romanas sa Sardigna fiat istada a primìtziu ispinta cara a sa fatzione mariana de su guvernadore suo Cuintu Antòniu e pagu a pustis induida a s'afilare in su campu opostu dae s'arribu de su rapresentante de Silla. In su 81 a.C. fiant istados sos legionàrios de Silla a agatare in Còrsica su logu de aposentamentu, custa borta a curtzu de Aleria.
Nùgoro
Sunt istados duos sos primos nùcleos tzitadinos, difatis sos primos duos grupos si fiant istabilidos in partes diferentes: unu grupu si fiat istantziadu in su monte Ortobene, s'àteru in su bighinadu de Sèuna, s'àteru in su bighinadu de Santu Predu. A segus sos duos grupos si fiant torrados a unire dende orìgine a sa bera e pròpia tzitade. Importante est fintzas su fatu chi in Nùgoro in sa zona prus rica de su puntu de bista agrìculu, francu Badu e'Carros, bi esseret unu presìdiu militare. Custa zona difatis si narat "Corte", e ammentat meda sa Coorte, chi in su perìodu romanu fiat unu grupu de sordados.
Avolotu sardu de Ampsìcora e annos de sa gherra de Annìbale
A sa fine de s'istiu de su 210 a.C., una flota cartaginesa de 40 naes, cumandada dae Amìlcare fiat cumpàrida a in antis de sa tzitade de Terranoa, posta in sa costa nord-esta de Sardigna e dd'aiat bisestrada; a pustis cando fiat cumpàridu su pretore Mànliu Vulsone cun s'esèrtzitu, su cumandante cartaginesu aiat acoitadu a s'istesiare fintzas a imbàtere a Càralis (Casteddu), chi aiat sachigiadu e dae in cue fiat torradu a Àfrica cun un'istafa manna.
Olbia
Òlbia o segundu sa denominatzione sarda moderna Terranoa aiat ocupadu in edade romana sos matessis logos de sa tzitade pùnica fintzas a sos lìmites de s'edade imperiale. Difatis non paret chi durante sa repùblica si siant averguados sustantziales mudadas in s'assètiu urbanìsticu chi aiat sighidu a mantènnere, intatu, su primitivu imprantu ortogonale de sos fundadores cartaginesos. A pustis sa tzitade si fiat arrichida de òberas pùblicas: fiant impamentadas sas istradas, fiant fraigados duos imprantos termales e un'acuedutu, sos cales restos sunt totora visìbiles a norte de sa tzitade, e fiant torradas a annoare unas cantas istruturas templare.
Primos duos sèculos de s'Impèriu
In su 73 Vespasianu, aiat pigadu a su senadu su controllu de sa Sardigna - fortzis un'àtera borta in fermentu - e dd'aiat fidadu a unu procuradore. S'imperadore Traianu intre su 115 e su 117 aiat torradu a istruturare e aiat afortigadu su tzentru de Aquae Hypsitanae chi aiat assùmidu in onore suo nùmene de Forum Traiani. Su segundu sèculu fiat istadu unu momentu de isvilupu e de prosperidade fintzas pro sa Sardigna: totu sos bividores, fintzas sos de Barbària, s'ammustraiant cuntentos de sa polìtica romana (a su nessi segundu s'istoriografia ufitziale) e in pagu tempus totu s'ìsula diat àere faeddadu latinu (sa limba de sos Cartaginesos est atestada fintzas a su printzipadu de Marcu Aurèliu). In custu perìodu non bi fiant istadas rebellias e sos Romanos aiant tentu sa possibilidade de torrare a fraigare e megiorare sa retza istradale pùnica ispinghende·dda fintzas a s'internu, aiant fraigadu termas, anfiteatros, pontes, acuedutos, colònias e monumentos.
Avolotos de su segundu sèculu
Sa resistèntzia de sos Sardos fiat perdurada galu in su segundu sèculu a.C. Pro istudare sa rebellia de sos Balares e de sos Ilieses de su 177/176 a.C., su Senadu aiat imbiadu su cònsule Tibèriu Sempròniu Gracu a su cumandu de duas legiones de 5.200 fantes cadauna, prus 300 cadderis, a sos cales si fiant assotziados unos àteros 1.200 fantes e 600 cadderis intre alliados e Latinos. In custu avolotu aiant pèrdidu sa vida 27.000 sardos (12.000 in su 177 e 15.000 in su 176); a fatu de sa derrota, a custas comunidades fiat istadu addopiadu su càrrigu de tassas, mentras Gracu aiat otentu su triunfu. Titu Lìviu documentat s'iscritzione in su templu de sa diosa Mater Matuta, in Roma, in ue sos binchidores aiant espostu una tumba tzelebrativa chi naraiat:« ''Suta de su cumandu e sos auspìtzios de su cònsole Tibèriu Sempròniu Gracu, sa legione e s'esèrtzitu de su pòpulu romanu sutamitiant a sa Sardigna. In custa provìntzia sunt istados ochidos o cassados prus de 80.000 inimigos. Giutas sas cosas in sa manera prus felitze pro s'Istadu romanu, liberados sos amigos, restauradas sas rendas, issu at torradu a segus s'esèrtzitu sanu e salvu e ricu de istafas; pro sa segunda borta est intradu in Roma triunfende. In ammentu de custos acontessimentos at dedicadu custa tàula a Giove.''» Sa Sardigna in època romana teniat a penas su de chimbe unu de sos bividores atuales (300.000 contra 1.600.000 atuales) e sa Barbàgia (prossimai sa provìntzia de Nùgoro) podiat tènnere tando a penas 55 000 bividores (su de chimbe unu de sos atuales 280 mila). Chi s'epìgrafe contaiat su berus, sos Romanos aiant ochidu sa metade de is bividores, in prus totus mascros e adultos .Sos avolotos de sos Sardos non si fiant concruidos, ma fiat tocadu de abetare a sos annos 163 e 162 a.C. pro nde bìdere torra (13-14 annos a pustis de s'istràlia acumprida dae Sempròniu Gracu). Non s'ischit meda subra custos avolotos ca sunt andados pèrdidos sos testos de Titu Lìviu chi sighint su 167. S'ischit però de unas àteras fontes chi sas rebellias causadas dae s'esagerada pressione fiscale de sos pretòrios romanos aiant sighidu e sos esèrtzitos e sos generales romanos chi si fiant sighidos a pare in su còmpitu de ammasedare custa terra aiant impreadu semper sa pròpia istrategia: eliminare su majore nùmeru de Sardos possìbile.