cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Isvètzia
Cun un'istèrrida de 450 295 km², ​ est su de chimbe paisos prus mannos de Europa. In su 2016, contaiat una populatzione totale de pagu prus de 10 milliones de persones e una densidade de petzi 22 h/km², simigiante a àteros paisos de matessi àrea geogràfica.Allàcanat in su norte cun sa Norvègia e sa Finlàndia, in s'estu cun sa Finlàndia e su golfu de Bòtnia, in su sud cun su mare Bàlticu e in s'ovest cun su mare de su Norte e sa Norvègia. Est fintzas giunta a sa Danimarca pro mèdiu de su ponte de Øresund.
Provìntzia de Foggia
Sa Provìntzia de Foggia est una provìntzia italiana de sa Pùglia, cun 594.402 bividores. Sa biddamanna de provìntzia est sa tzitade de Foggia.
Isvètzia
Tzirca su 98% tenet atzessu a Internèt, cosa chi nde faghet su paisu cun sa penetratzione prus istèrrida de su servìtziu in su mundu. Su 84% de sa populatzione bivet in zonas urbanas. Sa cunservatzione de sa natura, sa protetzione de s'ambiente e s'eficatzidade energètica sunt, in generale, una prioridade in sa formulatzione de polìticas e contant subra un'apoderdura isparghinada a banda de sa populatzione.​
Provìntzia de Lodi
Sa Provìntzia de Lodi (Pruìncia de Lòd in limba lumbarda, Provincia di Lodi in italianu) est una provìntzia de sa Lombardia de 225.798 bividores (2012). Portada una tirada de 782,25 km², est formada dae 61 comunes.
Provìntzia de Foggia
Allàcanat a nord e est cun su Mare Adriàticu, a ovest cun Molise e Campània, a sud cun sa Campània e sa Basilicata, a sud-est cun sa Provìnzia de Barletta-Andria-Trani.
Intzidente ferruviàriu de Castelldefels
S'intzidente ferruviàriu de Playa de Castelldefels de 2010 fiat acontèssidu in s'istassione de Castelldefels Playa, in sa logalidade ispannola de Casteldefels (Bartzellona) su 23 de làmpadas de 2010. In s'intzidente fiant obitadas 12 pessones.
Isvilupu de sos fatos
A sas ùndighi e degheotu de sero de sa die de s'intzidente, unu trenu de probianias aproghilende dae Bartzellona, chi fiat moidu a sas 11:06 cun destinu a Sitges, faghet arressada in Castelldefels Playa. Dae su trenu, unu Sèrie 451 de Renfe de formadura dupra, cun capatzitade de 1816 pessones, nche fiat faladu unu nùmeru de pessones meda superiore a s'avesale, pro more de su fatu ch'in sa praja probiana aiant programmadu diferentes eventos pro sa tzelebradura de sa note de Santu Zuanne. In s'istassione s'agataiant azentes bariados de polima de cara a s'aturmadura de zente.
Bucky Pizzarelli
John Paul Bucky Pizzarelli (Paterson, New Jersey, 9 de ennalzu 1926 – Saddle River, 1 de abrile 2020) est istadu unu chitarrista e banjoista americanu.
Provìntzia de Foggia
Est sa de tres provìntzias prus mannas de Itàlia, a pustis de Tàtari e Bolzanu, cun un'estensione de 7.007,54 km².
Intzidente ferruviàriu de Castelldefels
Isvilupu de sos fatos
A pustis de achirrare dae su trenu, sos biazadores deviant colare a s'àtera ala de sas bias pro nch'essire dae s'istassione. Pro custu, s'istrutura disponiat de unu sutacoladorzu de fraigamentu reghente e de una pontiga superiore. Sa pontiga fiat cunzada pro traballos, su chi fiat inditadu petzi dae una cadena, duncas unos cantos biazadores arribados aiant proadu a essire peri cussa pontiga pro dever a pustis torrare a s'apeadorzu. In unu printzìpiu, si fiat cussiderada sa possibilidade de un'istrampada de su sutacoladorzu, mancari sos azentes chi dispensaiant servìtziu in s'istassione decrarent chi sa zente nch'essiat cun normalidade. Argunos testimonzos aiant decraradu chi non fiant istados capatzos de bider chi esistiat unu sutacoladorzu.
A pustis de sa moida de su sutaurbanu, unu grupu de unas 30 pessones detzidit de rugrare sas bias.
Incherta
Su fatu fiat istadu sutapostu a duas inchertas: una tènniga, dae bandas de sa Cummissione de Incherta de Intzidente Ferruviàrios, e s'àtera zudissiària, dae bandas de su Tribunale 1 de Gavá.
S'imbestigadura de sa Cummissione fiat terminada su 31 de ghennarzu de 2011, crompende a su cuncruimentu chi totu sos sistemas aiant funtzionadu in manera adeguada e chi sos machinistas aiant assionadu curretamente e cunforme a su regulamentu. Sa seguràntzia de s'istassione fiat istada cumparada cun sas normas de àteros paìsos de s'Unione Europea, isprendende chi fiat normale dessintotu e non teniat bisonzu de modifigaduras. Non fiat istada realizada peruna casta de recumendadura.
S'imbestigadura zudissiària fiat terminada in sa prima istàntzia cun s'archivadura de su pretu su 30 de triulas de 2010, iscumbatende chi s'intzidente fiat istadu dèvidu a unu cumportamentu “incautelosu e malatrividu” dae bandas de sas bìtimas e chi s'istassione e sos servìtzios suos cumpriant cun sa regulativa e sas cundissiones de seguràntzia. Pro su chi pertocat su machinista, aiat dadu negativu in sa proa de arculemia e cunsumidura de trassicadores e sa reassione sua fiat istada lestra e curreta.
"Sas imbestigaduras zughent a s'ùnigu cuncruimentu chi sos òbitos siant dèvidos a unu cumportamentu incautelosu e malatrividu de sas bìtimas etotu”.
Sos familiales aiant recurtu a su Tribunale Provintziale, chi lis aiat dadu sa resone in parte, cussiderende chi fiat istadu bioladu su deretu issoro a un'amparu efetivu, e aiat cumandadu sa reabertura de su casu. Su zuighe s'est negadu a imputare su machinista de su trenu.
Bìtimas
Sas bìtimas mortales de su disacatu fiant istadas treighi pessones, chi duas teniant edades cumpresas intre 16 e 28 annos (sete de nassionalidade ecuadoriana, duos culombianos, duos bolivianos e una rumena) e una fèmina de 46 annos. Àteras batòrdighi pessones fiant resurtadas fertas (otu òmines e ses fèminas), una de issas in istadu crìtigu.
Isvètzia
Mantenet su modellu nòrdicu de benistare chi oferit assistèntzia sanitària universale e istrutzione superiore gratùita a is tzitadinos, tenet sa de ùndighi intradas pro càpita prus artas de su mundu e ocupat posiduras artas in inditos medas de isvilupu umanu, inclùdida sa calidade de sa vida, seguresa, salude, educatzione, egualidade, e prosperidade.
Crotone
Crotone est una tzitadina de 61.290 abitantes (a su 30 de lampadas 2009) de sa Calabria, capoluogo de s'omonima provintzia edd'est collocada subra unu promontoriu chi s'accerada subra su mare Ionio.
Isvètzia
Su megioru de is trasportos e is comunicatziones at permìtidu s'isfrutu in iscala manna de benes naturales, susetotus sa linna e su minerale de su ferru. In is annos 1980, s'iscolarizatzione universale e s'industrializatzione ant permìtidu a su paisu isvilupare un'indùstria manufatura de sutzessu. Tenet un'oferta rica de energia idroelètrica, antimes de petròliu e setziduras de carbone iscassos. In su sèculu XX s'est agatadu in manera costante intre is paisos cun mègius Inditu de Isvilupu Umanu.
Is orìgines de s'Isvètzia torrant a su sèculu X, mancari no esistet unu cunsensu istòricu a berus subra sa data de s'unificatzione sua. ​ S'Isvètzia moderna est nàschida dae sa separatzione dae s'Unione de Kalmar in su 1523, durante su guvernu de su re Gustav Vasa. Durante sa Gherra de is Trinta Annos, s'Isvètzia aiat cumintzadu un'ispainadura territoriale chi diat giughere a sa formatzione de s'Impèriu Isvedesu in su sèculu XVI. Sende gasi, sa majoria de is territòrios conchistados foras de sa penìsula iscandìnava fiant pèrdidas durante is sèculos a sighire. Sa metade orientale de Isvètzia, s'atuale Repùblica de Finlàndia, costituida dae sa metade orientale de Norrland e Österland fiat istada pèrdida a avantàgiu de s'Impèriu Russu in su 1809. Dae su 1814 a in antis, no at pigadu parte a cunflitu perunu, mantenende una polìtica èstera de paghe e neutralidade in tempus de gherra.
John Ruskin
Architetura
Ruskin s'est interessadu bastante de architetura, edd'est istadu unu de sos printzipales animadores de su Gothic revival, pro cantu reguardat su restauro Ruskin pensaiat chi su restauro fit distrutzione; e chi sas costrutzionea antigas devian essere arribadas comente fini.
Istadu satèllite
Su trèmene, analogia de is corpos tzelestes chi orbìtant a ròdiu de unu prus mannu, fiat istadu a conìmintzu primas usadu dae s'imprenta otzidentale pro si refèrrere a is paisos de su Patu de Varsàvia pro sa relatzione istrinta issoro cun s'Unione Soviètica durante sa Gherra Frida. Àteros Istados sotzialistas, comente Corea de su Norte (susetotus a pustis de sa Gherra de Corea) o Cuba (mescamente a pustis de s'integrare in su COMECON) puru fiant istados in carchi momentu catalogados «satèllites sovièticos». Pro parte sua, s'imprenta de su campu sotzialista de costùmene usaiat definitziones de càlibru simigiante pro si refèrrere in istados capitalistas perifèricos e a is alliados de sos Istados Unidos in sa NATO, contraparte de su Patu de Varsàvia. Aici, tantis s'imprenta de sa Repùblica Democràtica Tedesca comente sa de àteros paisos sotzialistas, si referiat a fatu·fatu a sa Germània Otzidentale comente unu guvernu buatone de sa NATO e de sos Istados Unidos.
Orgòsolo/logudoresu
Orgòsolo est una bidda de s'ìsula de Sardigna cun 4538 bividores de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Barbagia de Ollolai.
Newark
Newark (/ˈnuː.ərk/ o /nʊərk/) est sa prus manna tzitade de s'istadu federadu de New Jersey, in sos Istados Unidos, e sea de sa Contea de Essex. Tenet populatzione de unos 280.000 abitantes, chi nde faghet su comune prus populosu de 67 in sa natzione.
Orgòsolo/logudoresu
S'economia sua est basada in sa pastoria e in su turismu, mascamente pro bisitare sos Murales, oe si at sa connoscentzia de sa bidda in Italia e in foras de Italia. Custa traditzione de sos murales est naschida in sos annos '60, paris cun sa protesta polìtiga contras a s'idea de s'Istadu de ponner bases de addestramentu militare in sa localidade de Pratobello, a mesu caminu dae Orgòsolo a Fonne. Sos Murales sunt rappresentados disignos politigos, problemas antigos, iscenas quotidianas de sa bidda o traditziones antigas.
Mancari su Patronu de sa bidda siat Santu Perdu e sa sua festa siat meda intesa e tzelebrada, sa festa chi si faghet de pius est Nostra Segnora de Mesaustu, propriu sa die de mesaustu, su 15 de Austu de cad'annu. In custa festa si faghet una manna protzessione, cun prus de 100 caddos e medas costùmenes traditzionales orgolesos. In sa protzessione bator omines leant sa Madonna drommida, chi est meda pesante. Sa festa sighit cun sa Vardia, sa famosa cursa de sos caddos. Sa festa cumentzat su 13 e finet su 23, e su 23 si faghet una atera protzessione, a de notte, peroe bi sunt sempere medas costùmenes e caddos.
Newark
Newark est partzida in chimbe distretos. In sa tzitade b'est su parcu de Branch Brook, su prus antigu parcu de contea in sos Istados Unidos, e su prus mannu de sa natzione chi tèngiat àrbures de carèsia (unos 4.300).
Sindia
Su nùmene
Sighende sa paretimologia su nùmene de sa bidda benit dae su latinu SINE DIE, ca sa bidda fiat posta in sos tempos antigos in mesu de unu litu mannu, chi a die de oe b'addurat petzi s’ammentu toponomàsticu in sa localidade Matta ’e Sindia a curtzu a sa bidda. Su canònigu Giuanne Spano faghet bènnere su nùmene de Sindia dae sa paràula fenìtzia SCIN chi cheret nàrrere “dente, logu malu”, ca Sindia est in s’oru de unu irrocadòrgiu. Màssimu Pittau narat chi su significadu benit dae su gregu SINDÒN, SINDÒNOS, chi cheret nàrrere “telu de linu”, ligadu a sa coltivatzione de su linu in su territòriu. Pro Dedola su nùmene de Sindia si prendet a sa populatzione de sos SINTOS chi traballaiant su ràmene; Botticini lu faghet bènnere dae su sumèricu SIN ligadu a su cultu de sa luna.
Su sartu
Su territòriu de Sindìa mesurat 58,30 Km cuadrados e est postu pro su prus in pranu in sos campos de Campeda chi si podent bisitare leende sas istradas chi andant dae Macumere a Sindia e dae Macumere a Putumajore. Semper andende dae Macumere a Sindia si podent bìdere sos terrinos impischinados de sa Pischina ’e Fustes, sa Pischina Rugia e sa Pischina ’e sa Pruna; a làcana cun territòriu de Macumere s’agataiat s’istagnu de Bara, chi est istadu bonificadu a pustis de sa segunda gherra manna in su sèculu passadu. Sighende s’istrada istatale s’arribat a Matta Sindia, Monte Giuandalu e Monte Codes chi in antis fiant unu litu mannu meda. Sighende s’intrat in s’istrada provintziale de sa tzirconvallatzione chi pertocat a Muccores, Tanca Inza, Sa Pedrosa, Badu Iscanesu, Serras, Su Furrighesu.
Addurende imbetzes in s’istrada istatale 129 bis si nche calat a Narbones, Sa Niera, Piena Porcalzos e Bullitas pro nch’imbàtere a sa tzirconvallatzione. Su giassu de monte de sa bidda si podet bìdere pighende dae sos caminos pro artziare a su Monte de Sant’Antoni o a su nuraghe de Sant’Arvara: su giassu prus artu est cussu a inghìriu de su Nuraghe Fiorosu, Crastu Ruggiti, Crastu Furones, Matta Donna. Est de importu mannu su giassu a nord de su territòriu sindiesu in ue b’est su Riu Mannu cun s’Adde e sas Campedas postas a làcana cun sos territòrios de Putumajore, Semèstene e Macumere.
S'istòria
Sas primas atestatziones documentàrias de Sindia benint dae su Condaghe de su monasteru de Santu Nigola de Truddas in sos sèculos XI-XII. Su territòriu de Sindia l’ant abitadu dae sos tempos prus antigos comente testimòniant sas istigas archeològicas chi bi sunt in su territòriu: prus de 40 nuraghes tzensidos dae su comunu e dae sos istùdios fatos in su tempus. Sos nuraghes sunt: Miali 1, Miali 2, Sos Bandidos, Utturos de Gannas, Tziu Andria, Su Furrighesu, Stioccoro-Istioccoro-Su Ludrau, Corizanas, Tziu Mameli, Serras, Nelu, Serrese, Sa Fenestra, Sa Cherina, Biancu, Bidu Margiani, Codinatta, Su Annargiu, Mariotto, Nela, Sant’Alvara, Sos Benales, Pizzinnu, Fiorosu, Sa Casina, Monte Codes, Giambasile, Moresa, S’Ena ‘e Solomo, Losa, Mura 'e Coga, Elighe, Giunturas, Mura ‘Ena 1, Mura‘Ena 2, Sa Tanca ‘e sos Salighes, Mandra 'e Puddredros. Àteras istigas sunt sos dolmen de Serrese, Su Furrighesu e Nele e sas tumbas de gigantes de Su Furrighesu, Solomo e su putzu sacru chi b’est in Solomo.
De importu mannu sunt sa crèsias de Sindia: sas ruinas de s’abbadia e de su monasteru de Santa Maria de Corte o Cabuabbas fraigada in su 1147-1149 pro sa voluntade manna de Gònnariu II de Lacon, Giùighe de su Logu de Torres; sa cresiedda romànica de Santu Pedru posta in su tzentru istóricu; sa crèsia gòtica de Santu Giorgi fraigada in s’ala prus antiga in su de XII sèculos; sa crèsia de Santu Deormiti fraigada in su sèculu XVII cun sos contones de sa derruta abbadia de Santa Maria de Corte; sa crèsia parrochiale de su Rosàriu fraigada comente est oe in su de XIX sèculos illonghiende sa crèsia de su de XV sèculos. Un’àtera crèsia dedicada a sa Santa Rughe fiat in intro de sa domo de s’Asilu Parrochiale in su 1936, mentras ispèrdidas sunt sas crèsias de Sant’Alvara, e sas crèsias de Santu Lianu e de Sant’Elene chi b'addurat petzi s’ammentu toponomàsticu in sos documentos.
Segundu de sa traditzione orale, chi est istada afortiada dae sos istùdios de Muns. Masia in su sèculu passadu, in su territòriu sindiesu bi fiant puru sas crèsias de Santa Sofia e de Santu Micheli.
Sa cultura
Sa cultura in Sindia est isvilupada meda: non mancant mai ocasiones de addòbios pro presentare libros e fàghere connòschere s'istòria e su territòriu. In sos ùrtimos annos s'Amministratzione Comunale at organizadu cuncursos de poesia e at fatu parte de su tzircùitu de sas manifestatziones naradas Beranu in su Màrghine.
S'economia
S'economia de Sindia est fundada prus che totu s'allevamentu de sas berbeghes e de sas bacas. Connotu meda puru s'allevamentu de sos porcos e de sos caddos e de sas cabras, in s'annu 2001 b'aiat prus de 200 aziendas registradas. In sos ùrtimos annos sunt essidas a campu àteras produtziones agro-alimentares de calidade manna che a su mele e s'antunna.
Sas festas
Sa festa de importu prus mannu de Sindia est sa chi si faghet pro Nostra Segnora de Corte o de Cabuabbas, cada annu in s’abbadia tzistertzense de Santa Maria a 2 Km dae sa bidda, cun unu bizadolzu su sero de su 7 de cabudanni. Sa die de s’8 de cabudanni, imbetzes, a sa torrada de su simulàcru a sa bidda si faghet una professone cun sos cadderis, sos grupos folk e sos assòtzios.
Su 17 de santugaine si festat a Santu Deormiti in una crèsia chi in antis fiat in fora dae sa bidda; sa note in antis si faghet unu bizadolzu. Benint festadas puru Sant’Arbara (su 4 de nadale) e Santa Lughia 13 de nadale); Sant’Arvara est una festa noa, organizada dae sos ex minadores sindiesos e dae sos fìgios issoro emigrados dae sos annos 30 in antis in sas minas de su Sulcis e a pustis in Bèlgiu, Germània e Frantza. De importu mannu sas tres dies de festa chi si faghent tres chidas a pustis de sa Pasca Manna; Santu Giorzi, Santu Sidore e Santu Rafaele e cada die bi faghent duas àrdias. Àteras festas sunt sas de Sant’Antoni de su fogu su 16 de ghennàrgiu, Santa Giuanne cun sos fogos sa note de su 23 de làmpadas e de sos Santos Pedru e Pàulu su 29 e de su 30 de làmpadas.
Pasada
Pasada (in italianu Posada: ) est una bidda sarda de 2 961 abitantes de sa provìntzia de Nùgoro, e su cabu-de-logu istòricu de sa Baronia omònima.
Su nùmene
Massimo Pittau ispricat chi cando si faeddat de su nùmene de Pasada non tocat a pensare chi su nùmene siat de orìgine catalana (posada), ca su topònimu est atestadu in tempos prus antigos. Duncas si podet pensare chi potzat derivare deretu dae su verbu latinu pausare “pasare, arreare”.
Su sartu
Pasada est una bidda posta in sa regione istòrica de sa Baronia de susu, posta a 37 metros dae su livellu de su mare, e b'at 3018 residentes chi istant in sa bidda e in sas fratziones de Sas Murtas, Montelongu e Santu Giuanne. Su territòriu comunale est a làcana cun su mare e cun sos territòrios de Budune, Torpè e Thiniscole.
Pasada naschet in una pala de unu cùcuru calcàreu, in ue in sa punta ant fraigadu “su turrione” chi li narant “Casteddu de sa fae”. Sa vista dae su turrione est ispantosa, ca si podet mirare totu sa prana de bassa in ue curret su riu Pasada. In suta de su casteddu s’agatat su tzentru istòricu cun domos galu bene mantesas cun istruturas de su tempus de mesu. In sa parte nord de su territòriu s’agatat sa pineta de “Orvile”, cun sos areniles biancos, mentres a sud s’agatat sa turre antiga de santu Giuanne, fraigada pro amparare su logu e sa gente dae sas bardana de sos moros. De sutalineare chi una parte manna de su porto de Sa Calita est in comunale de Pasada.
In su printzìpiu
Su logu in ue naschet Pasada est una de sas baddes alluvionales prus fèrtiles de sa costa orientale de sa Sardigna. Est forsis pro more de custu chi in sos giassos pasadinos est possìbile a agatare sa presèntzia de s'òmine giai dae sos tempos prus antigos, sighende in sos tempos de sos romanos e de su tempus de mesu pro cròmpere a s’era moderna. Giai dae s’època neolìtica s'òmine istaiat in custos giassos, mancari sas trassas prus nèbidas sunt de s’època nuràgica, ca s’agatant nuraghes (Predu Pascale, Monte Idda, Pitzinnu, Mannu e Abbaia) e tumbas de gigantes (Paule Predu e Pilusinu). In su nuraghe Abbaia, pro more de unu traballu archeològicu, b’ant agatadu tres brunzetos nuràgicos chi como sunt in su Museu Natzionale “G. A. Sanna” de Tàtari. De importu mannu est fintzas su chi ant numenadu “s’Èrcole de Pasada”, àtera istatuedda de brunzu (costoidu in su Museu Archeològicu Natzionale de Casteddu), chi est un'assempru de iscultura etrusca-itàlica (V-IV a. C.), e iscoberta in sos annos '20 paris a àteros repertos de sa matessi època, est un’àtera proa chi in sas costas pasadinas bi fiat a beru sa bidda chi Diodoru mentovaiat: Pherònia.
Difatis Pasada fiat istadu unu tzentru itàlicu-etruscu (capatzes faliscu), ligadu cun probabilidade a su primu tentativu de colonizatzione de sa Sardigna fatu dae sos romanos giai in època pùnica. Diodoro Siculo referit de s'imbiu a s'ìsula de 500 colonos romanos intre su 378 e su 377 a.C. (unu sèculu in antis de sa conchista).
Feronia
Feronia est su nùmene chi s'agatat pro àreas chi pertocant a sas de Pasada in sas primas cartas nàuticas, e fintzas unos cantos documentos indicant s'esistèntzia de unu tzentru abitadu cun custu nùmene. Su logu est però ispàrfidu e petzi carchi teoria mirat a nd'identificare su situ cun s'àrea narada de Santa Caterina.
Feronia, a nàrrere sa beridade, est fintzas su nùmene de una dea etrusca, chi teniat unu cultu chi si tzelebraiat in Capena (tzitade antiga pagu a nord de Roma) e in Terracina, in su Sud pontinu. Fiat una dea de sa fertilidade, de sas abbas, de su cummèrtziu e de medas àteras cumpetèntzias de importu, e s'est proadu a averguare si sos topònimos, chi podet dare chi si siant estèndidos dae tèmpios o dae tzentros dedicados a sa dea, poderent riflètere elementos de ligàmenes intre sa custu e sas cussos logos.
S'elementu comunu printzipale paret chi siat de agatare in sa positzione de coladòrgiu, cun sa presèntzia de unu forum mercantile, a paga distàntzia (in relativu) de s'abba (su riu Tèvere pro Capena); a beru, sos tres sìtios fiant mercados de iscàmbiu navale-terrestre de importu mannu, e fiant totus tapa intermèdia, naramus distribudora, pro sas zonas de s'internu, e sa dea difatis patrotzinaiat a su cummèrtziu, paris a sa fertilidade de sas terras (cosa de importu pro sa Sardigna, produtora de trigu).
In tema de etimologia toponomàstica, s'est fintzas formulada s'ipòtesi latina (coordinada cun cussa pro su topònimu de Onieri) chi narat chi su nùmene diat bènnere imbetzes dae carchi forma de su verbu "batire" (fero, fers) sighida dae "omnia", a indicare su logu in ue "totu si batit" (intendende sa connotatzione de mercadu - riferimentu bàlidu fintzas pro Onieri). Tando pro custa teoria su matessi nùmene etruscu non diat èssere chi una cointzidèntzia. Cheret naradu però chi custa tesi non godit de suportu meda intre sos istudiosos.
Nemmancu sa lòmpida de sos Romanos aiat dèpidu èssere ocasione de s'iscumpartza de su giassu, ca sas cartas nàuticas chi lu mentovant sunt de meda a pustis de s'arribu issoro.
Edade romana
Est interessante notare chi Pasada, tando, fiat unu tzentru bivu de iscàmbiu cun sos mercados de s'internu, faghende de tapa intermèdia cun Terranoa; a Terranoa difatis lompiat su navile de tonnellàgiu mannu bènnidu dae Òstia e dae sos unos àteros portos tirrènicos, e dae Terranoa sighiat cun natantes prus lestros pro su Portus Liquidonis, ue diat èssere istadu isbarcadu pro sighire in terra cara a su chirru de Nùgoro serente sas baddes costa-costa cun su Monte Arbu. Su percursu nàuticu fiat perigulosu meda, pro neghe de sa cunformatzione de sas costas, pedrosas, prenas de iscòllios e proadas dae unu tremendu bentu de Maestrale o de Sirocu; sos Romanos, duncas, previdiant in manera realìstica, e duncas giai contaiant, una pèrdida de una parte de tres de su naviu chi biagiaiat intre custas duas destinatziones, chi sunt a largu una dae s'àtera belle una trentina de mìllios nàuticos.
In sas abbas de su Golfu de Pasada, piscadores de sa metade de su Noighentos ant referidu de medas acatamentos de òperas marmòreas e de brunzu, istàtuas e àteras fainas destinadas, podet dare, a s'arredamentu de abitòrios de rapresentantes de s'Urbe. Custos repertos, manchende de connoschèntzia de su balore potentziale issoro, beniant petzi iscostiados in zonas non navigàbiles o cara a su mare abertu, essende su bisòngiu primàriu issoro su de salvaguardare sas retzes.
Cun sos Romanos cumintzat a si difùndere su nùmene nou de "Pausata" (poi postu a pare in su de como, prus a curtzu a s'ispagnolu), fintzas in sas variantes "Possata", "Pasada" (su de oe in sardu), "Passata" (latinu vulgare). In su nùmene, su destinu de unu logu de pàsida, tapa de biàgiu, istatzione de muda de caddos, nodu de iscàmbiu intre trasportu terrestre e marìtimu. Logu de frontera, duncas, intre terra e mare, ma fintzas intre "terras" e "terras".
Comente narant àteros istudiosos, su nùmene Pausada diat pòdere derivare de su nùmene antigu Pausania (o Fausina) chi de sòlitu benit ligadu a sa Terranoa antiga e no imbetzes a sa Pasada de oe. Su nùmene, annotamala, gasi comente si bolet pro medas àteras localidades postas a sa foga de unu riu diat pòdere significare pròpiu custu: "logu ue su riu (formende istànios in antis de ghetare·si a mare) si posat". In su 1095, cun sa bulla de su 4 de abrile, su paba Urbano II (s'ispiradore de sas Crosadas) nòminat sa prima borta Pasada in documentos ufitziales de s'Edade Giudicale: sa "corte" de Santu Istèvene de Pausade (in manera pobulare mutida "sa Cathedrale") fiat cunfirmada intre sas disponibilidades de sos mòngios benedetinos clunyacensos de s'abbadia de Santu Vitore de Marsìglia, sos "Vitorinos". In su 1088 fiat istadu Gregòriu VII a la dare a issos in cuntzessione pro chi devenneret sede de prioradu e ispidale. Salvatore Italo Deledda, istòricu sardu, s'ispinghet a identificare Pasada cun sa Phausania no atzertada chi a s'ispissu cumpariat in sos documentos de s'època comente a tzentru de sos interessos de sos mòngios benedetinos e de s'afirmadura de su pòdere temporale isoro in s'Ìsula, fintzas "caserma" teològica pro s'òpera de evangelizatzione de sas àreas internas, e probàbile sede de diòtzesi. Pro àteros su nùmene Pasada diat pòdere derivare de Poseidon.
Su perìodu giudicale
S'edade de sos giudicados sardos, chi andat dae su IX sèculu a su XV sèculu, aiat bìdidu Pasada belle in manera costante in una situatzione difìtzile de terra de làcana, in su lìmite meridionale de su giudicadu de Gaddura (de cale fiat una curadoria) e a cussu superiore de su giudicadu de Arborea.
A custu si depent duncas su fàbbricu de su casteddu de sa Fae (XII sèculu), prus tardu definidu "multis proeliis clarum" e sa fortificatzione de s'abitadu cun prus chintas muràrias, de sas cales subravivet sa prus arta ebbia. Conchistadu e torra pèrdidu prus e prus bortas, a pustis de ocupatziones diferentes su casteddu fiat istadu sede de residèntzia de sos giùighes gadduresos e, però, bi istaiat ònnia tantu fintzas Lianora de Arborea. No essende unu presìdiu militare fàtzile de difèndere (cunfronta a sos àteros casteddos de su tempus) e tando "seguru", medas istudiosos adduint chi si poderet tratare de a beru de una casta de residèntzia turìstica ante litteram.
Pagu pustis Pasada fiat istada torra arborensa e gasi fiat abarrada finas a su declinu definitivu de sa potèntzia autòctona.
Est in custu tempus chi Pasada devennet sa capitale econòmica, militare e istratègica de totu sa Baronia, dae tando fintzas a s’època moderna. De sutalineare una particularidade: in su “Liber Fondachi” (registru pisanu de sos benes, 1317/1319) sunt numenados bator bidditzolos chi fiant a curtzu de Pasada, Arischion, Sellai, Loquilla, Stelaya, giassos chi galu oe non s’ischit in ue fiant.
Sa Baronia
Rùida Arbarè in su 1410, s'ùrtimu Giudicadu sardu, Pasada diat èssere istada infeudada deretu dae sa Domo de Aragona a sos Carroz, contes de Mandas e Terranova (1431), fintzas artziada a su rangu de Baronia (lu fiat giai, nessi territorialmente, de belle unu sèculu) e organizada comente a cabu-de-logu de cussu agrupamentu de bidditzolos chi naturalmente bi si diant èssere referidos: Torpè, Thiniscole, Lodè.
Sos Barones chi bi s'aiant sutzèdidu no aiant tentu mai meda cura de su fèudu, tantu chi in su 1623, a pustis de una de sas medas furas sambenosas, su Cussìgiu de su Real Patrimonio de Aragona in pràtica aiat secuestradu su fèudu a su titulare legìtimu (Michele Portugues, chi non b'aiat organizadu sistema difensivu perunu, provochende·nde gasi sa debilesa) e l'aiat costrintu a protzedimentos giuditziàrios de riscatu chi poi l'aiant conduidu a sa pèrdida fallimentare de sa propiedade e de su tìtulu.
Su bandidòngiu, si naraiat, aiat cunditzionadu sas fainas produtivas locales, cun su resurtadu de impoverire sas comunidades a su puntu de si registrare una carestia in su 1681 nòdida meda; comente si podet immaginare, su Seschentos fiat tando istadu fintzas su sèculu de sa peste, chi - ponende·si in subra a sa "traditzionale" malària - aiat deghinadu sa populatzione (Torpè fiat istada addiritura ispèrdida) e aiat batidu fintzas àteros bandidos noos in sas filas de sos malos.
Coladu su Setighentos belle petzi in sa funtzione dòpia de pagadora de tassas e de frunidora de tropas pro esèrtzitos esternos, sa Baronia de Pasada diat èssere poi istada s'ùrtimu fèudu a èssere pigadu dae sos Savoja, a curtzu a su 1860, s'ùrtimu impèigu a sa cumpositzione de su Regnu de Itàlia.
Su Noighentos
Su de colare a s'istadu italianu fiat istadu bìvidu in Pasada sena entusiasmos mannos e sena disacatos graves. S'amministratzione noa de istampu piemontesu aiat pigadu pee in logu de sa s'organizatzione feudale anteposta, imponende unu sistema chi dae totu s'ìsula fiat istadu bìvidu comente a esternu e chi fintzas in cue aiat tardadu a èssere atzetadu de su totu.
Comente a aterue, fintzas inoghe fiat istada mescamente sa mudadura de su sistema de sas propiedades de terra (impostu giai dae su 1820 cun su nòdidu "editu de sas serraduras") a creare chesciosos e iscunsertos lentos a ismentigare. Gasi sa netzessidade de unu riòrdinu catastale, no acumpridu pro sos assetos de potestade. Sa sutzessione de sos cambiamentos, sa burocratitzazione de s'istadu, no aiant tentu un'acumprimentu lestru a curtzu a Pasada, e fintzas in suta de su regìmene fascista bi fiat istadu una continuidade de caos amministrativu ebbia.
Sa tzèdida progressiva de territòrios colados a sos comunos noos de Santu Diadoru e de Budune at, in su tempus, privadu Pasada de terrenos chi a pustis si sunt rivelados istratègicos in suta de unu perfilu econòmicu, pro more de su fenòmenu turìsticu, cando chi pro su restu non los poderet gestire e antis non b'ammustraret interessu perunu. Su giai mentovadu iscunsertu catastale at fatu fintzas in manera chi sa comuna de Santu Diadoru, non prus a làcana, possedat enclaves in sas zonas meridionales de sa comuna de Pasada chi non podet impreare.
Tocat a nàrrere però chi sas biddas de Budune e Santu Diadoru, pro cultura e variante linguìstica (de su sardu), sunt a totus sos efetos terras de Gaddura, pagu simigiantes de mentalidade cun sos Baroniesos mancari sa distàntzia minore; sas tzèdidas a sos comunos noos no aiant fatu duncas chi torrare giustìtzia a custas diferèntzias.
Pòbera prus chi in antis in suta de sa segunda gherra mundiale, Pasada fiat istada in parte ispatada in su pustis-gherra in su cuadru de su pranu Marshall, e pustis (ma non pro cussu) fiat torradu a naschere carchi tìmigu protzessu produtivu de laorera, cando chi sas oportunidades ofertas dae su territòriu (fèrtile mescamente gràtzias fintzas a s'orìgine alluvionale sua) siant pagu impreadas.
A sos ùrtimas deghinas de annos sunt ligadas sas giai medas initziativas de recùperu de su tzentru istòricu ermosu de Pasada, rapresentativu galu oe de su burgu medievale originàriu.
Sos bidditzolos iscumpartos
Paris a sa giai mentovada Feronia, si ischit de sa presèntzia, a curtzu a Pasada, de àteros tzentros abitados iscumpartos. Si trataiat de comunidades chi connoschimus gràtzias a sas registratziones de su "Liber fondachi", una ispètzie de registru de sas intradas fiscales, in ue si deduit chi finas a su Treghentos inoltradu si retziant tributos de sos bidditzolos Arischion, Sollai, Loquilla, Stelaya, e de àteros logos chi però non connoschimus de nùmene.
A subra de su tretu in ue fiant custu giassos bi sunt medas ipòtesis, o mègius indìtzios, mancantes però de iscumbatas bàlidas. Pro esempru, si narat chi Sollai fiat a curtzu a sa fratzione de Sas murtas, ma non sunt mai istados fatos iscavos pro nd'averguare sa noa.
Andat registradu chi, mancari siat reconnotu su balore potentziale de un'aprofundimentu subra de custos argumentos, pro su chi pertocat a sa punna de determinare cun pretzisione prus manna ite e cantas tziviltades si siant sutzèdidas in su territòriu (e cando), s'interessu de sos istudiosos e de sas Autoridades sighit andantas dudosas, a bortas sugerende campagnas de istùdiu noas, àteras custoende operatziones de iscavu prontas pro partire, non podende però esclùdere influèntzias de interessos ligados a sa terra, partende dae sos traballos pro sa realizatzione de su caminu mannu Terranoa-Nùgoro, in cuntrastu cun sas fainas archeològicas.
Logos de interessu naturalìsticu
In su comunu de Pasada b'est un'ala de su territòriu de su Parcu naturale regionale de Tepilora, Santa Anna e Riu Pasada chi acasàgiat sa badde de su riu omònimu finas a sa foga sua. Sa badde de Pasada, nàschida pro more de sa sedimentatzione alluvionale in sas fogas de su Riu Pasada, cuntenet medas ispuntos de interessu naturalìsticu.
Si giai sa cunformatzione geològica peculiare manteniat una dificultade de annotu de atzessu a sas terras iscobertas, sa positzione de medas istànios e bidiles, dèvida dae sos cantzos diferentes de su riu, at de seguru tentu unu ruolu de importu suo in su presarbamentu de endemismos e raridades botànicas e de fàuna, tenende suta controllu sos protzessos fisiològicos de antropizatzione.
Fintzas su de-infetamentu contras a sa malària de su pustisgherra fata dae sa Fundatzione Rockefeller (chi l'ant dedicadu una de sas pratzas printzipales de sa bidda) in esecutzione de su pranu Marshall, no at lassadu rastas ladinas de su colare suo, bidu chi nemos at agatadu resìduos contaminantes (DDT) a una verìfica esperta pagos annos a oe. In dies de oe est possìbile a praticare osservatziones naturalìsticas, a bortas sena nemmancu abbandonare sos caminos asfaltados, de seguru interessu e prètziu. Dae sa tostoine de abba durche a su cadderi de Itàlia e su puddu sultanu, unu pugione de colore biaitu intensu chi faghet su nidu dae annos in unos cantos logos de su delta de su riu Pasada. Presente fintzas s'astore de paule, maestosu e fàtzile a reconnòschere gràtzias a una mantza bianca in sa conca. Sas zonas oferint medas iscenàrios de fàuna singulares meda, essende cussos entomològicos, ornitològicos e botànicos no ùnicos.
Fintzas su mare, cando chi oramai est belle chene pische pro neghe de sa pisca a istràscicu, abarrat ammajadore e ìnnidu, siat gràtzias a sas dimensiones de sas marinas chi in ònnia casu non curret arriscos de s'atrupare (su Golfu de Pasada s'estendet, dae s'atza de Orvile a Santa Lughia de Thiniscole, pro belle 20 km), siat pro more de su raportu intre sa longària de sas marinas e su fronte de s'internu chi si podet isfrutare in manera direta (est a nàrrere sas zonas no ùmidas).
Comente a in su restu de sa Sardigna, sunt andende a in antis programmas de fàbbricu, chi unas cantas persones bident che a unu perìgulu pro s'ambiente ca pertocant a àreas belle in su tretu de sos oros de sas zonas ùmidas. Custu atinu, chi non pro àteru non tenet unu fundamentu econòmicu cuncretu, essende chi sa volumetrias disponìbiles sunt giai meda prus mannas de sa dimanda de allògiu fintzas pro sos turistas, at agiumai remplasadu de su totu sos progetos antepostos de realizatzione de unu parcu de riu amparadu (de sos annos noranta).
Etnias e minorias istràngias
Segundu sos datos ISTAT a su 31 de nadale de su 2010 sa populatzione istràngia fiat de 193 persones. Sas natzionalidades de minoria rapresentadas in base a sa pertzentuale issoro in su totale de sa populatzione residente fiant:
Limbas e dialetos
Sa variante de su sardu faeddada in Pasada est sa logudoresa tzentrale o comuna.
Cultura
In Pasada si podent galu mirare sas bellesas architetònicas chi pertocant su perìodu giuigale e catalanu: de importu mannu sunt difatis sa crèsia de Sant’Antoni de su fogu, sa crèsia de su Rosàriu e una turre antiga, Su palatu de su Conte Taddeu de Monteorgiale, chi unu tempus fiat una domo padronale e in ue oe b’est imbetzes sa biblioteca comunale. Semper de custu tempus tocat de ammentare sa domo de sas damas, “sa porta” chi diat èssere sa ghenna manna pro intrare a sa bidda antiga e “sa corva”, una ghenna de sos muros de s’ala de in intro.
Àteros monumentos de importu de Pasada sunt sa cresiedda de Santa Luchia, sa Crèsia de Santu Sarvadore de Orta in Sas Murtas, sa crèsia de Santu Migalli e sa cresiedda de Santu Juanne ‘e mare.
Sas festas
De sas festas mannas de Pasada non si podet fàghere a mancu de numenare a Sant'Antoni de su fogu, patronu de sa bidda, chi si festat su 17 de ghennàrgiu, mancari sa festa manna si fatzat su 16 a sero, a pustis de sa missa. Dae sa crèsia de Sant'Antoni essit sa professone pro andare a sa pratza de Goghe Fae, in ue s'allughet unu muntone mannu de frasca de mudegru. Sa professone faghet tres giros in tundu a su fogulone e si beneighet su fogu. Sas fèminas girant in mesu de sa gente cun canisteddas prenas de "cogoneddos" e de "arantzada" beneitos in sa missa. In prus unu comitadu ammàniat paninos e sartitzas e los cumbidant paris cun su binu.
In sos ùrtimas deghinas de annos si sunt multiplicadas in Pasada sas initziativas culturales, mescamente ligadas a su recùperu de balores de valèntzia regionale.
In sa literadura sarda, Pasada est sede de su prèmiu de Poesia omònimu e famadu. Su sèberu riguardat òperas in limba sarda, rimadas o nono, agrupadas in medas setziones. In prus, est sede de su Prèmiu Literàriu Casteddu de sa Fae, fundadu in su 1979 dae s'artista e intelletuale Màuru Deledda e organizadu dae sa Sotziedade Culturale Casteddu de sa Fae cun su patronadu de su comune, unu prèmiu de importu ca a diferèntzia de sa parte manna de sos àteros prèmiat romanzos iscritos in limba sarda.
Dae unos cantos annos a como àteru apuntamentu fissu est sa manifestatzione Sonos e Ammentos ammaniada dae sa Pro Loco de Pasada, su sero de s'ùrtimu sàbadu de trìulas in su tzentru istòricu de sa bidda. In sos gùturos antigos si podent agatare produtos traditzionales, artesanos, de onni genia e calidade, grupos folclorìsticos, tenores e cuncordos.
S'economia
Dae chi est a curtzu a su mare, s'economia de Pasada est mescamente turìstica: sos albergos, sas domos de afitu, sos agriturismos e sos B&B sunt in totu su territòriu: in su tzentru istòricu, in sa "traversa", in sas fratziones e fintzas in su sartu. B'est fintzas sa possibilidade de pigare in afitu domos tziviles pro un'istajone. Sas localidades de allògiu sunt su tzentru istòricu de Pasada, sas zonas perifèricas e sa borgata de San Giovanni (in su mare).
In sos areniles de Santu Giuanne, Su Tiriarzu, Iscràios, sos Duos Pinos e Orvile b'at atividades cummertziales, nàschidas mescamente in custos ùrtimos annos, ma b'at fintzas àndalas naturalìsticas de fàghere o a pee o in bitzicleta; dae pagu tempus b'est fintzas sa possibilidade de artziare in su riu cun sas canoas.
Paris a sas marinas de San Giovanni, Su Tiriarzu, Iscraios, Suta 'e Riu e Orvile, sunt ogetu de bìsita sos percursos fluviales, su lagu de Maccheronis in su comunu a de Torpè, chi est a làcana, su tzentru istòricu, sos nuraghes e sa tumba de sos gigantes. De ammentare chi sos areniles de Pasada ant retzidu dae Legambiente su reconnoschimentu de importu de "Le Cinque Vele", dae su 2008 a su 2013 e chi in cust'ùrtimu annu Pasada est istada premiada pro s'arenile prus bellu de totu s'Itàlia.
Àtera atividade de importu est su portu de Sa Calita (1000 postos de barcas) gestidu paris cun sa comuna de Thiniscole. Galu como sunt faghende traballos pro l'ismanniare: àteras istruturas e àteros servìtzios pro diportistas.
Custa economia - acumpangiada dae un'economia edile semper prus manna (francu sos ùrtimos 5/10 annos), dae un'economia agrìcula galu in possa, e pro more chi est a metade de camino intre Terranoa e Nùgoro e chi tenet a curtzu so caminu istatale 131 - at fatu a manera chi Pasada esseret crèschida meda. Una crèschida demogràfica a s'imbesse cunfronta a sas àteras biddas de sa provìntzia, chi imbetzes ant minimadu.
Thiniscole/nugoresu
Thiniscole est una tzitadina de sa costera orientale de sa Sardigna, in Provìntzia de Nùgoro, est su tzentru prus importante de sa Baronìa e jughet 11 492 bividores.
Inoche sun naschitas personalitates importantes comente Luisu Ozzanu, politicu antifascista chi hata fundatu cun Emilio Lussu su Partitu Sardu - Partito Sardo d'Azione e chi est istatu senatore de sa Republica Italiana; Albinu Bernardini, iscritore e mastru de iscola chi comente educatore at collaboratu cun Gianni Rodari. Su nugoresu Salvatore Sirigu, jogatore de pallone est creschitu in Thiniscòle. Su cantante Vasco Rossi b'at passatu sa pitzinnia.
S'origine de su nùmene
Segundu tzertos linguistas su nùmene est naschitu prima de sa dominatzione romana, pro su glottologo Massimo Pittau benit invetze da su latinu fīnis scholae (confine de corte); in logu est acostatu in manera paretimologica a fīnis colle (a sos pedes de sa collina).
Tempus prenuragicu e nuragicu
In sa punta e Mont'arbu sun presentes: nurache Sas Piperas, nurache de Punta 'e su pitzu e Bona fraule, nurache Concas, nuraghe sa Punta 'e sa Thurulia, nurache punta nurache, nurache punta su Ramasinu, e nurache punta Ischiriddè; grutta sa Prejone e s'orcu, grutta sa Conca ruja. In monte Lattu nurache sa Gurutta. A sos pedes de Monte Tintiri, ichinu a su caminu chi porta a sa Caletta su nurache Gorropis. Nurache sa Domo bianca, in ie un monumentu proprio in sa foce de su riu de Thiniscòle in su giardino de un'abitazione. Nurache Conca umosa, nurahce Paule 'e Luca e su bidditzolu de Rempellos ichinu a Bèrchida. Nurache Artora, s'estrema punta di Capo Comino a 158 m de altaria. Nurache Nidu de abile, a Capo Comino oie diruttu chin una punta de 126 m s.l.m.. Domus de Janas di Cuccuru 'e Janas in s'istrata provinciale intra Thiniscòle e Sa Caletta. Tumbas de sos Gigantes de su Piccante, di sas Colovranas e su Itichinzu intra Capo Comino e Irgoli.
Bagnara Calabra
Bagnara Calabra est unu comune de 10.816 abitantes in sa provìntzia de Reggio Calabria.
Monròvia
Monròvia (in inglesu Monrovia) est sa capitale e sa tzitade printzipale de Libèria. Situada in sa costera de s'Atlànticu, in su 2003 teniat unos 572.000 bividores.
Sa tzitade at pigadu cunstu nùmene in donu a su presidente nordamericanu James Monroe, chi guvernaiat in su momentu chi sos iscraos nieddos liberados de Istados Unidos fiant istados aposentados in sa costera africana pro fundare unu istadu pròpiu.
Antoni abate
Sant'Antoni abate (Qumans, acanta 251 – desertu de sa Tebaide, 17 ghennàrgiu 357), fiat unu eremita egitzianu, est cunsideradu su fundadore de su monachèsimu cristianu e su primu de sos abates. Est venerau a santu de totu is Crésias chi amitint su cultu de is santus.
Lista de tribù nuraghesas
Acò una lista de tribù nuraghesas, postas in accordu de sa provintzia latina o su trettu in ube vivìan. Calicuna est una tribù, atteras sun prusaprestu unu grustu de tribù cunfederadas.
Antoni abate
Biografia
Nàschidu in sa biddighedda de Coma in s'altu Egitu, in una famìlia cristiana chi at pensadu a sa educatzione sua. Est rimastu orfanu a mancu de vinti annos cun una sorre pius minore. Una die in creja intendet legere: «Si cheres essere perfetu, bae, bende su chi asa e dalu a sos poberos a poi beni e sighimì»(Mt 19,21). Custu invitu Antoni lu intendet rivoltu propiu a isse, e lassat totu  po sighire a Cristos in una vida austera e solitaria in su desertu, occupende su tempu in preghiera, lettura e trabagliu cun sas manos. Creschiat su numeru de cuddos chi cheriant vivere suta sa guida sua. A poi de paritzos annos de vida de eremida, in su 305 fundat unu monasteriu a Phaiun.
Lista de tribù nuraghesas
Innàntis de sa conchista romana in su seculu de Tres A.C., bi aìat tres populos chi istàban in sas duas isulas sorres: sos Cossos (chi fin in Sardigna ma an dàu su lùmen issòro a s'isula chi lis fit a curtzu), sos Balares e sos Ilienses. Cadaunu tenìat in sinu suo paritzas tribù minores. Chin sa conchista romana, sos latinos aìan fundàu sa provintzia de Sardigna e Cossiga (Provincia Sardinia et Corsica), chi tando benìat a secunda provintzia de sa Repubrica Romana a esser fatta, a pùstis de cussa de Sitzilia.
Antoni abate
Biografia
Cando iscopiat sa persecutzione de Massiminu contra a sos cristianos, Antoni andat a Alessàndria po incuraggiare sos chi funt persighidos e arrestados po sa fide cristiana. Finida sa perzecutzione si che torrat a su logu in cue aiat fundadu sos monasterios, inue bi funt mizas de monacos, e  meda fint eremidas. Po disizu de una vida solitaria pius austera ancora si ch'est andadu in su desertu a est de su Mar Ruju, e viviat in una tzella minoredda. In su 355 torrat a Alessàndria e collaborat cun santu Atanasiu a cumbattere sos Arianos. Sant'Atanasiu at iscritu unu vida de Antoni. Antoni morit a pius de chent'annos, su 17 de bennalzu 356. Est cunsideradu su fundadore de su monachesimu cristianu. Ma no paret chi eppat iscritu una Regula, ma literas meda po guidare sos monacos. Est veneradu comente su protetore de sos animales.
Lista de tribù nuraghesas
S'appartenentzia etnicu-limbistica de sos Sardos anticos est galu a istudiare. A commo si ischit chi dìan poder esser aggantzàos a Ibericos e Acuitanos, chi fin populos pre-indoeuropeos e chi, duncas, faveddàban limbas pre-indoeuropeas: s'acuitanu (babbu de su bascu modernu) e s'ibericu. Bi at fintzas sa possibilidade chi sos nuraghesos tenìan lìgamines istrintos chin sos Etruscos e atteros populos tirrenicos. Pro more de custos cussideros, sos nuraghesos puru dìan poder esser istàos pre-indoeuropeos.
Sos nuraghesos sun sos avos de sa prus parte de Sardos e Corsicanos chi viven in sas duas isulas oje in die, e sa limba o limbas issòro, comente su paleo-sardu, sun a fundamentu de su sardu e corsicanu modernu (ambosduos pertenen a sa camba nou-latina). Unu de sos Populos de su Mare, sos Shardana o Sherden, fin mancàri una populassione sarda o unu grustu de tribù aunìdas chi fit bènnia a Sardigna in anticorju classicu.
Si sos Cossos fin unu populu ligurìnu e unu grustu de tribù de radìchina tzelta indo-europea, tando fin a diversu dae cussos sardos. "Nuraghesu" dìat poder indittare prus unu lùmen zeograficu e istoricu pro paritzas populassiones de erentzia diferente, chi nono unu populu ebbìa de orizine singula.
Abbey Road (album)
Abbey Road est unu album de sa banda inglesa The Beatles, pubblicadu in su 1969. Totu sas cantones fini de sa copia John Lennon - Paul McCartney si no est specificadu diversamente.
Motore
Motori
Unu motori esti una macchina capassa de trasformai un a sorgenti d'engia,chi podidi essi chimica(ini presenza e' unu combustibbili), elettrica,o de calori ini energia meccanica o trabbalu continusu.
Favale di Malvaro
Favale di Màlvaro (Favâ in limba ligure) est unu comune italianu de 512 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Federica Pellegrini
Federica est sa chi ada sos record mundiales de sos 200 e 400 m stile libero.
Galisteo
Galisteo est una comuna ispagnola de 1984 abitantes situada in sa comunidade autònoma de s'Estremadura, in sa Provìntzia de Cáceres.
Su comunu est caraterizadu dae sos muros suos de tzinta, costruidos dae is àrabos intre su VIII e su X sèculu, de sa crèsia costruida in pitzu de sa moschea àraba (de cale abarrat s'"àbside mudéjar"), de su Palatzu, de cale restat sceti sa "Torre de s'Homenaje", mutida "Picota" de sos abitantes).
Intro sos muros s'agatant de is domos "señoriales" e a belle 1 km  su campusantu costruidu in pitzu de unu cunventu.
Galisteo aiat subidu unu forte decreximentu demogràficu pro s'emigratzione de is abitantes suos, destinu comunu a totu s'Estremadura, mescamente de sos annos '50-'60 e finas sos annos 90. Attualmente su Guvernu de sa Regione est portende dae in antis unu pranu pro fàer torrare is "extremeños".