cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ñico Saquito
Ñico Saquito (su nomene justu Benito Antonio Fernández Ortiz, Santiago de Cuba, 17 ennarzu 1901 - Havana, 04 Austu 1982) fit unu chitarrista, cumposidore e cantante Cubanu. In totta sa carriera at cumpostu pius de 500 cantones. Est istadu s'inventore de su tipu 'e cantu jamadu guaracha.
Sa Vida
A 15 annos si fit ja fattu notare pro sas cantones suas, gai lasseit sa carriera de su baseball e aiat sighidu a cantare e iscrier cantones. In su 1920 aiat formadu su gruppu sou, e dae tando e pro tottu sos annos '30 at giradu a Cuba. In su 1937 Ñico Saquito at fundadu su trio Compay Gallo Trio. Dapoi, torradu a Santiago at fundadu su gruppu Guaracheros de Oriente, chi at giradu dae Havana, a Puerto Rico e Venezuela finas a su 1950. Poi de sa rivolutzione de Fidel Castro issu torreit a Cuba ma sos atteros componentes de su gruppu nono.
Sa Mùsica
Issu at cumpostu printzipalmente guarachas ma finas medas guajiras e sons. Sas cantones suas pius famosas sunu:
Guyana
thumb|right|250px|Bandella de sa Guyana. thumb|250px|Collocatzione de sa Guyana Sa Guyana est una repubblica (su nomene justu est Co-operative Republic of Guyana) (214.970 km², 697.181 bividores, sa capitale si narat Georgetown). Este sa pius a ovest de sas Guayanas, este una natzione de su nord de s'América de su Sud. Est a lacana cun su Surinam, cun su Venezuela e cun su Brasile.
Etimologia
thumb|right|250px|Famiglia de amerindios Caraïbos, comente los immaginaiat [[John Gabriel Stedman in su 1818]]
Istoria
Abitata in origine dae tribùs de Arawaks (in it. aruachi) e caribos (in it. caribi), s'attuale Guyana, est istada esplorada dae sos europeos dae sos primos annos de su 1500. In su 1600 sos olandesos b'an fundadu sos primos insediamentos istabiles, criende tres colonias: Essequibo (1616), Berbice (1627), e Demerara (1752). Verso sa fine de su 1700 sos inglesos aian leadu controllo de su logu. In su 1814 sos olandesos ana zedidu formalmente a sa Gran Bretagna sas tres colonias cun sa frimma de una Conventzione de Londra. Dae su 1831 sas tres colonias sunt diventadas un unica colonia connotta cun su numene de "Guyana Britannica".
Custa fit s'unica colunia britannica in sa regione, diffattis si naraiat British Guyana. Sa natzione est diventada indipendente in su 1966.
Su presidente est Bharrat Jagdeo
Una tragedia singolare
In su 1974 vicinu a Port-Kaituma est istada criada sa comunidade Jonestown dae su padre Jim Jones, chi fit su cabu de una setta jamada su Tempiu de su Populu. Sa noticia chi aiat fattu su giru 'e su mundu fit cussa, de su 18 novembre 1978, de su suicidiu collettivu de 914 persones de sos cales 276 fini criaduras.
Economia
Sa Guyana est una natzione meda povera. Una de sas printzipale' risorsas de sa natzione este sa deforestatzione de sa foresta tropicale chi coperit su 75% de su territoriu. Ultimamente su presidente Jagdeo, pro frimmare sa deforestazione, at propostu de dare sa foresta tropicale a pagamentu a organitzaziones publicas e privadas, a tales chi issa restet intrea e potat servire comente frenu a s'effetto serra, chi oramai est diventadu unu problema seriu. In pius sa foresta podet essere utilizzada pro ecoturismo e pro istudios farmaceuticos. Una sotziedade inglesa de Londra sa Canopy Capital at frimmadu pro mantennere intatta Iwokrama chi est un'area de 370.000 ha. Pro custu affare in sa Guyana ana a bintrare 60 milliones de dollaros americanos a s'annu.
Repùbrica Sotzialista de Islovènia
Sa Repùbrica Sotzialista de Islovènia fut una parte de Iugoslàvia.
Opfenbach
Opfenbach est una bidda de sa Germània. Tenet una popolatzione de 2.247 abitantes.
Rennu de sos Serbos, de sos Croatos e de sos Islovenos
Su Rennu de sos Serbos, de sos Croatos e de sos Islovenos (in serbocroatu: Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca / Краљевина Срба, Хрвата и Словенаца; en esloveno: Kraljevina Srbov, Hrvatov in Slovencev) fuat su nùmene de unu istadu balcànicu chi fiat esìstidu dae su 1 de nadale de su 1918 a su 3 de santuaine de su 1929, cando fiat sighidu dae su rennu de Jugoslàvia. Cumprendiat aprossimadamente s'àrea de sas atuales Bòsnia e Erzegòvina, Sèrbia, Montenegro, Repùblica de Matzedònia e de sa manna majoria de sa Croàtzia e Islovènia.
Su rennu teniat istèrrida de 247 542 km² e contaiat unos 14 milliones de bividores. Sa capitale fiat Belgradu
A sa fine de sa prima gherra mundiale, s'iscontzu de s'Impèriu Austro-Ungheresu aiat permìtidu s'unione de bàrias comunidades islavas de sos Balcanos in unu istadu nou, chi uniat is antigas monarchias serbas e montenegrinas cun sos territòrios ischirriados dae s'impèriu. Su rennu nou, chi contaiat meda mannas diferèntzias econòmicas, sotziales, linguìsticas, legales e polìticas, aiat comintzadu s'esistèntzia sua de manera treulada, rodiadu dae natziones inimigas e cun desacòrdiu fundamentale subra sa forma de istadu (tzentralista o federale) chi diat marcare totu sa durada sua. Politicamente instàbile e cubisionadu, cun cambiu fitianu de guvernos cun vida curtza meda, no fiat istadu mancu capatzu de aplicare mètidos econòmicos e sotziales chi podiant megiorare sustantzialmente sa poboresa in ue s'agataiat sa manna parte de sa populatzione sua. Sa crise polìtica e s'apolojadura de sas reformas aiat batidu a s'instauratzione de una ditadura reale in su 1929 chi aiat lassadu su passu unu perìodu nou in ue s'istadu aiat cambiadu nùmene, mudende·lu in rennu de Jugoslàvia.
Lech Wałęsa
Lech Wałęsa est nasciu a Popowo su 29 de santandria de su 1943. Est stetiu unu politigu e attivista po is dirittus umanus polaccu. Est stetiu presidenti de sa Polonia de su 1990 a su 1995. In su 1983 ada bintu su Premiu Nobel po sa paxi.
Bodolz
Bodolz est una bidda de sa Germània. Tenet una popolatzione de 3.125 abitantes.
Gestratz
Gestratz est una bidda de sa Baviera, in Germània. Tenet una popolatzione de 1.220 abitantes.
Christian Panucci
Christian Panucci (Savona, 12 de aprile 1973) est unu giocatore de pallone italianu. Giogada cumente difensore in sa Roma.
Tirìa
right|thumb|200px|Calycotome spinosa
Sa tirìa (Calycotome spinosa) de sa Familia Leguminose. Arbustu o mata cun ramos ispinosos.Sas fozas minoreddas, e-i sos fiores grogos; fioridi chitto in beranu. Creschede in terrinos aridos.
Astrid Lindgren
Astrid Anna Emilia Ericsson cojuada Lindgren (Vimmerby, 14 santuandria 1907 – Stoccolma, 28 ennalzu 2002) fit una iscrittrice isvedesa, massimu de liberos pro criaduras. S'obera sua pius connotta est zertamente (Pippi Långstrump) Pippi Calzelunghe.
Gianfranco Manfredi
Istudiat e si laureada in filosofia in s'Universidade Istatale de Milano, frequentada sa redazione de sa rivista Re Nudo. Est autore fra sos ateros de s'album Ma non è una malattia de su 1976 e de sos fumettos Volto Nascosto e Magico Vento.
SARDU (informatica)
SARDU (Shardana Antivirus Rescue Disk Utility) est unu programma chi permìtit de fàcher sistemas Multiboot Live USB o Live DVD chi tènen Rescue Disks cuntravirus, parìtzas Utilities e Recovery Disks, Live CD Linux, Windows PE; si podet impreàre fìntzas pro bi carricàre Windows chène masteritzare su CD o su DVD, ma impreànde una cràe USB o unu USB hard-disk ebbìa.
Chin SARDU si podent iscarricàre sos live CD criados po su sistema impreadu in su calculadore, cracànde su butone chi lu faghet, oppuru si li podet dare su propriu file .iso. Chin SARDU fachet a masteritzare sas .iso. Sas immagines .iso e sas USB multiboot ottèntas si poden provare chin QEMU in intro suo.
Caratteristicas
SARDU podet fàcher unu Multiboot Live USB o Live DVD; pro b'intrare in su software isseperàu, si fachet imprèu de unu menu. S'iscarricamèntu de sas .iso si podet cumintzare cracànde in su buttone appositu. S'issèperu de sas .iso si fachet cracànde in su checkbox appositu chi est a costàzu a su butone pro s'iscarricamentu. A differèntzia de UNetbootin, SARDU podet criàre unu supportu unicu de bi pòder intrare fìntzas chin prus Live CD. Chind unu modulu chi si nàrat "barrosu" si pòden assettare Windows Vista, Windows 7 e Windows 8 ind una USB FAT32 ebbìa.
Cagarantu
Cagarantu, (Chrysanthemum coronarium) de sa Familia Composite. Flore, bundante in campagna e in sos pasculos; comente una margarida, de colore grogu. Floret chitto in beranu.
Bruno Martino
Bruno Martino (Roma, 11 de santandria 1925 — Roma, 12 làmpadas 2000) fit unu compositore de jazz, cantante e pianista italianu. A livellu internatzionale esty meda connotu pro su pius pro sa cantone Estate, cumposta in su 1960, chi est diventadu unu jazz standard chi est istadu ripresu dae meda jazzistas e non solu comente Joao Gilberto e Michel Petrucciani.
Sa vida
Aiat comintzadu sa carriera musicale in su 1944, cando comente pianista fit intradu in sa orchestra de sa radio RAI. In su matessi tempus sonaiat cun jazz bands locales. In su 1947 at lassadu s'Italia e at comintzadu a sonare per i sos locales in tota Europa massimu in sa Danimarca. S'orchestra sua sonaiat una muùsica a misciu tra jazz, cantones napoletanas e composiziones suas, ma sempre a unu livellu meda altu. Poi chi torreit in Italia, aiat comintzadu a iscriere cantones pro cantantes comente Caterina Valente, Renato Rascel e Wilma de Angelis. Finas a tando non aiat mai cantadu, ma una orta essendeli mancadu unu cantante de improvvisu si ponzeit a cantare e dae tando sigheit pro tota sa carriera, cun bonos resultos.
Fit connotu cun s'isunzu "Principe dei nights" ("prinzipe de sos night clubs") e sas cantones suas chi andaian de pius fini "Sono stanco", "Sabato sera", "Cos'hai trovato in lui" e "Baciami per domani". Su sucesso pius mannu est istadu - "E la chiamano estate" - chi fit istada registrada finas dae Fred Buongusto e dae pagu Laura Pausini. Ma sa cantone chi l'at resu famosu in totu su mundu est istada " Estate, in italianu l'ana interpretada Mina, Joao Gilberto Mia Martini, Ornella Vanoni, Vinicio Capossela, La Crus, Irene Grandi, Andrea Bocelli e ultimamente Sergio Cammariere. Estate est diventadu unu standard chi ana eseguidu diversos jazzistas comente Joe Diorio, Chet Baker, Toots Thielemans, Mike Stern e Michel Petrucciani.
In sos annos a sighire at giradu cun s'orchestra sua totu sos mezus Night clubs de su mundu dae Monte Carlo a Las Vegas.
Bruno Martino est mortu de infarto su 12 de lampadas de su 2000 a 74 annos
Heimenkirch
Heimenkirch est una bidda de sa Germània. Tenet una popolatzione de 3.721 abitantes.
Bessude
Bessude est una bidda de 501 abitantes in sa provìntzia de Tàtari, in s'antiga regione de su Meilogu. Distat 32 km dae su capoluogu.
Istoria
S'area 'e Bessude fit abitada già dae sa preistoria comente si podet notare dae su nuraghe 'e Santu Tiadoru vicinu a sa tzitade. Sa tzitade est istada fundada in su XIII sèculu. In su XVIII sèculu sa peste at bocchidu bona parte de sa popolazione. Retzentemente sa bidda rischiat s'ipubulamentu (dae sos 810 abitant 'e su 1911 ae sos 501 de su 2001).
Logos
In sa bidda bi sunt tres chejas: Santa Rughe a s'intrada 'e Bessude, Santu Martine in su puntu pius altu 'e sa tzitade e Santu Leonardu, restaurada retzentemente.
Fora 'e sa bidda bi sunt sa cheja de Santa Maria, su Nuraghe 'e Santu Tiadoru e sas domus de janas.
In sas paredes 'e sas domos bi sunt varios murales; calicunos sunt istados pintados dae pagu e si distinghent ca sunt pius minudos 'e sos àteros.
Amministratzione
Sìndigu: Sechi Giuseppe
Agedabia
Agedabia est una tzidade de sa Lìbia. Tenet una popolatzione de 140.000 abitantes.
EL Azizia
Al 'Aziziyah est una tzidade de sa Tripolitania in Lìbia. Tenet una popolatzione de 32.000 abitantes.
Beida
Al Bayda (in gregu: Ελπίδα) est una tzidade de sa Lìbia. Tenet una popolatzione de 250,000 abitantes.
Limone
Limone (Citrus × limon), de sa Familia Rutacee. Arvure minore, sempre irde, cun fozas a ou, birde giaru, coriattas; sos fiores biancos e rujos, meda profumados. Sos fruttos, cantu un ou o pius mannos, cun buccia russa de colore grogu: po rattare, o po faghere limonada e impreadu in coghina.
El Merj
Al Marj est una tzidade de sa Lìbia. Tenet una populatzione de 120.000 abitantes.
Angola
S'Angola (ufitzialmente Repùblica de Angola) est un'istadu postu in sa costa otzidentale de s'Àfrica meridionale. Cun istèrrida de 1.246.700 km² est su de sete istados africanos pro istèrrida e làcanat a norte cun sa Repùblica Democràtica de su Congo, a est cun su Zàmbia, a sud cun sa Namìbia e a ovest s'acarat in s'otzèanu Atlànticu. Faghet parte de s'istadu fintzas s'exclave de Cabinda posta a sa làcana intre Repùblica Democràtica de su Congo e Repùblica de su Congo. Sa capitale e tzitade prus manna est Luanda.
Su territòriu de s'Angola est abitadu giai dae de su Paleolìticu, e at acasagiadu una variedade manna de grupos ètnicos, tribùs e regnos. S'istadu natzionale de s'Angola at tentu orìgine de sa colonizatzione portughesa, incumentzada cun aposentamentos in sa costa e trading post fundados in su de 16 sèculos. In su de 19 sèculos is colonos europeos aiant incumentzadu a s'aposentare in s'internu. Sa colònia portughesa chi si diat faghere a pustis Angola no at tentu is làcanas atuales fintzas su de 20 sèculos, pro neghe de sa resistèntzia de grupos comente a is Cuamato, is Kwanyama e is Bundas.
A pustis de unu abbolotu anti-coloniale longu, at otentu s'indipendèntzia in su 1975 che a Repùblica Populare de Angola marxista-leninista, un'istadu monopartidicu sustentadu dae s'Unione Soviètica e dae Cuba. Sa gherra tzivile intre su Movimentu Populare de Liberatzione de s'Angola a su guvernu e is rebeldes anti-comunistas de s'Unione Natzionale pro s'Indipendèntzia Totale de s'Angola, sustentados dae sos Istados Unidos e de su Sudàfrica, est durada fintzas a su 2002. S'istadu soberanu dae tando s'est fatu una repùblica costitutzionale presidentziale unitària relativamente istàbile.
S'Angola possedit riservas minerales e de petròliu ampras, e s'economia sua est intre de is chi prus a sa lestra sunt creschende in su mundu, ispetzialmente dae sa fine de sa gherra tzivile. Nointames, s'istandard de vida abarrat bàsciu pro casi totu sa populatzione, e s'isperu de vida in Angola est intre de is prus bàscios in su mundu, mentras sa mortalidade infantile est intre is prus artas. Sa crèschida econòmica angolana no est omogènea, cun sa majoria de sa richesa natzionale cuntzentrada in una fita de populatzione meda reduida.
S'Angola est un'istadu membru de s'Organizatzione de sas Natziones Unidas, de s'Opec, de s'Unione Africana, de sa Comunidade de sos Istados de limba portughesa e de sa Comunidade de isvilupu de s'Àfrica meridionale. Si tratat de un'istadu meda multiètnicu, e sa populatzione de 25,8 milliones de persones partenet a diversos grupos tribales, chi faghent relatu a traditziones distintas. Sa cultura angolana rifletet sèculos de domìniu portughesu, in piessignu in sa limba e in sa Crèsia catòlica.
Cannes
Cannes est una tzitade in Frantza.
Iran
S'Iran (persiana: ايران‎, /irɒn/), ufitzialmente Repùbrica Islamica de Iran, est una nazione mediorientale se su sud-ovest asiaticu. Fintzas a su 1935 si tzerriada Pèrsia. Sa capitale est Teheran.
Asia
S'Asia est su continente pius mannu e populadu, e occupat su 8.7% de sa superficier totale de sa Terra (o su 30% de sa terra frimma) edd'est abitada da uno 3.9 milliardos de persones, chi equivalidi a su 60% de sa populatzione mundiale.
Apartheid
Apartheid (pronuntziadu ɐˈpartɦɛit in afrikaans) cheret narrer separatzione in sa limba Afrikaans e fit unu sistema legale de segregatzione ratziale mantentu in pè dae su guvernu de su National Party in Sudàfrica, dae su 1948 a su 1994.
Su primu atzinnu chi s'at de sa paràula est in unu discursu de Jan Smuts de su 1917, su tando primu ministru. Su tèrmine est istadu adotadu dae medas àteras limbas, creschende·nde su significadu pro isplicare situatziones de discriminatzione ratziale, e reclamadu cun pius o pius pagu sutzessu dae pòpulos o grupos oprìmidos vàrios. Sa segregatzione ratziale in Sudàfrica fiat comintzada durante su colonialismu, ma s'ufitzializatzione de s'apartheid fit comintzada pois de sas eletziones zenerales de su 1948. Sa lezislatzione noa classificaiat sos abitantes in grupos ratziales (biancos, nieddos, coloured e indianos) e sas zonas residentziales fint inserradas pro mèdiu de tramudaduras fortzadas. Sos abitantes nieddos fint ispozados dae sa tzitadinàntzia e tramudados a unos 10 territòrios autònomos tribales o bantustans de su paisu, bator de sos cales diant divènnere istados indipendentes. Su guvernu aiat segregadu s'educatzione, sa sanidade e àteros servìtzios pùblicos, e aiat reservadu pro sos biancos cussos de calidade mezus e pro sos nieddos cussos peus.
S'apartheid aiat contadu subra una resistèntzia interna de cunsideru. Su guvernu aiat rispostu a sas protestas e abolotos faghende illegale s'opositzione, promovende una reprimida forte e impresonende a sos cabos pius significativos de anti-apartheid, comente Nelson Mandela. Sas riformas promòvidas in sos annos '80 non fint resèssidas a suffogare s'opositzione, e in su 1990 su presidente Frederik Willem de Klerk aiat comintzadu sas negotziatziones pro pònnere fine a su sistema. In su 1994 fint tzelebradas eletziones multiratziales a sufràzu universale chi aiat bintu su Cungressu Natzionale Africanu de Nelson Mandela.
Homs (Lìbia)
Al Khums est una tzidade de sa Lìbia. Tenet una popolatzione de 192.000 abitantes.
Lingua Rapa Nui/campidanesu
Sa lingua rapa nui (o rapanui) est una lingua polinesiana de levanti fueddada in Cile in s'ìsula de Rapa Nui.
Ecoturismu
Ecoturismu (opuru turismu ecolòicu) est una peràula cumposta dae sas peràulas ecològicu e turismu, e ìndicat una fromma de turismu basadu subra sa vìsita de logos in areas protettas chirchende de aere su minimu impattu possìbile. Iscopos de s'ecoturismu sunt cussos de educare su viaggiadore; regògliere fundos pro sa conservatzione de tzertas àreas, benefìcios direttos pro s'iviluppu economicu, su coinvolgimentu de sa classe polìtiga de sas comunidades, rispettu e defesa de sa biodiversidade e rispettu pro sas culturas diversas e de sos dirittos umanos.
Michael Ende
Sas oberas suas pius connottas sunu Momo (1973) e Die unendliche Geschichte (S'istoria chena fine) de su 1979 e Der Spiegel im Spiegel (1986) (S'ispiju intro s'ispiju).
Teheran
Teheran est sa capitale de s'Iran.
Trigumoriscu
Trigumoriscu (Zea mays), fintzas trigainde de sa Familia Graminacee. Pianta ervosa, chi creschet meda in altaria, si benidt abbada. Cultivada in sos campos, servit comente foraggiu o po mangime po su bestiamene. Produet una ispiga (pannocchia) cun sos ranos attaccados a s'ossu. Sos ranos sunt tundos e cando sunt maduros, de colore oro. Maghinadu a farina si faghet sa pulenta, impreada meda in nord Italia. Cun su trigumoriscu si faghet puru s'ozu de semenes de mais (e si nd' agatat in commerciu).
E. A. Mario
Giovanni Ermete Gaeta in arte E. A. Mario (Napoli, 5 maju 1884 – Napoli, 24 lampadas 1961), est istadu unu musicista e paroliere italianu, autore di meda cantones famosas ispetzie in napolitanu. Est de cunsiderare umpàre a Salvatore Di Giacomo, Ernesto Murolo e Libero Bovio, tra sos massimos esponentes de sa cantone napolitana.
Cairo
Cairo (in arabu:القاهرة|al-Qāhira) est sa capitale e sa tzitade pius populada de s'Egittu, ada unos 8 milliones de abitantes e pius de 15 milliones in s'area metropolitana. Est finas sa tzitade pius manna de tota s'Africa e de su Vicinu Oriente edd'est sa treighesima metropoli pius populada de su mundu.
Phytolacca dioica
Phytolacca dioica, de sa Familia Phitolacacee. Arvure originaria in su sud America. Podet creschere manna meda. Sos ramos sunu fozudos, cun fozas bastante mannas chi creschent fintzas in basciu in su truncu. Cust'arvure s'agatada in viales affaca a mare poite resistit bene a s'àera marina. S'arvure perdet sas fozas in ijerru. Su truncu e -i sos ramos sunu gobbosos. Su truncu a su pe de s'arvure s'allargada meda fintzas 1-2 metros de diametru. Sa linna de cust'arvure no tenet  valore.
Carlo Collodi
Su nomene sou in s'anagrafe fit Carlo Lorenzini est connottu pro su capolavoro sou Pinocchio.
Muristeni
Muristeni (in italianu Monastir) est unu comunu de 4.496 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
ATPasi trasportanti H+ in mesu a dùas settoris
Nomenclatura
Sa fratzione F1 derivat su nòmene suo de su tèrmine "Fraction 1" e FO (iscritu comente sa litera "o", no "zero") derivat su nòmene suo de su èssere su sotziu oligomycin, unu tipu deantibiòticu de derivatzione naturale ca est capassu de inibire s'unidade FO de sa sintassi ATP.
Al Gore
Albert Arnold "Al" Gore, Jr. (Washington su 31 de Martu 1948) est unu attivista ambientalista americanu chi est istadu vice presidente de sos Istados Unidos dae su 1993 a su 2001. Est un imprendidore, un autore de liberos e unu ex giornalista. In su 2007, at leadu su Premiu Nobel pro s'impignu sou contras a sos cambiamentos climàtigos.
Aranzu
Aranzu (Citrus aurantium) de sa Familia Rutacee. Arvure e frutu. Arvure de una deghina de metros de altaria, chi creschede in sas regiones de su Mediterraneu. Cun ramos ispinosos. Fozas sempre irdes, coriattas. Fiores biancos, minoreddos e profumados. Su fruttu est tundu e a ispijos, cun buccia de colore arantzone, gustosu po mandigare, o po faghere s'arantzada.
Estate (cantone)
Estate (in sardu: istìu) est una cantone italiana iscritta in su 1960 dae Bruno Martino cun sas peraulas de Bruno Brighetti. Custa cantone aiad appidu unu sucesso limitadu in Italia, ma in sos annos, est diventadu unu jazz standard massimu poi de sa interpretatzione de João Gilberto.
A sa musica sun istados abinados sas peraulas in inglesu de duos autores su primu cun su titulu "Estate" dae Joel E. Siegel e-i s'atteru intitolada "In Summer" dae Jon Hendricks.
Varios interpretes
In italianu l'ana interpretada Mina, Joao Gilberto, Mia Martini, Ornella Vanoni, Vinicio Capossela, La Crus, Irene Grandi, Andrea Bocelli e ultimamente Sergio Cammariere. Estate est diventadu unu standard chi ana eseguidu diversos jazzistas comente Joe Diorio, Chet Baker, Toots Thielemans, Mike Stern e Michel Petrucciani.
Patata
Patata (Solanum tuberosum) de sa Familia Solanacee. Unu fruttu tra sos pius importantes po s'alimentatzione umana. Originariu de s'America Meridionale, est arrivadu in Europa a poi de s'iscoberta de s'America. In Europa est coltivada in totue. Est unu tuberu de una pianta ervosa, e creschede suta terra. Sa patata benidi coltivada e si nde produede in cantidade manna, e si nd consumada meda. B'est sa patata bianca sa pius comuna, e -i sa ruja. Si mandigada cotta, buddida, cotta a furru, arrustu. Sos cicciones (gnocchi) sunu de patata. Est impreada meda in coghina.
Skopje
Skopje (in macedone Скопје, in albanesu Shkup) est sa capitale de sa Repùbrica de sa Macedònia de su Norte.
Giorgio Marras
Giorgio Marras (Marrùbiu 15 Santuaine 1971) est un ex atleta ipecializzadu in sos 200 metres. In su 1994 in sos campionados europeos at balanzadu una medaglia de brunzu in s'istafetta 4 X 100, umpàre a Ezio Madonia, Domenico Nettis e Sandro Floris. Est arrividu quartu in sos 200 metres in su 1992 in sos Campionados Europeos Indoor.
Su mezus personale sou de sos 200 metres este cun su tempus de 20.48 segundos fattu in su mese de triulas in su 1994 in Sestriere. Su mezus personale de sos 100 metres este 10.32 segundos e l'at fattu in Nùgoro in trìulas de su 1993.
Charles Jencks
Charles Jencks (Baltimora in su 1939) est unu teoricu de s'architetura americanu, unu architetto de su paesaggiu e unu designer.
Issu primu aiat istudiadu Literadura Inglesa in s'Universidade de Harvard, poi aiat leadu una laurea in architetura in sa Harvard Graduate School of Design in su 1965, pro finire aiat leadu su PhD (dottoradu de ricerca) in Istoria de s'architetura in s'University College de Londra.
Finas si no est istadu coniadu dae issu, su termine postmodern, chi fit in su titulu de unu liberu sou de su 1977 The Language of Post-Modern Architecture, est dae tottu reconnottu chi l'aiat resu populare issu, massimu in relatzione a s'architetura.
John Milton
Est istadu unu poete, autore de su poema Paradise Lost su Paradisu perdidu, bessidu in su 1667 in deghe liberos e calchi annu appoi in 1674 in doighi liberos. Milton ada iscrittu in inglesu,latinu, grecu e in italianu, pro cussu, ancora in vida, fit meda connottu a livellu internazionale, massimu pro su saggiu Areopagitica, iscrittu in su 1644 acontro a sa censura e a favore de sa libertade de peraula e de sa libertade de istampa.
Lubiana
Lubiana (pronunciadu [ʎub'ʎʌna], in islovenu: Ljubljana, in tedescu: Laibach, e in italianu: Lubiana) est sa capitale e sa tzitade pius manna de sa Repùblica de Islovènia. Est situada a su centru de sa natzione e tra sos rios Ljubljanica e Sava, e tenet una populatzione de 310.000 abitantes.
Ortensia
Ortensia (Hydrangea hortensia). Pianta o mata de fiores chi naschede coltivada in sos giardinos. Podede creschere manna, pius de unu metro. Fozas mannas seghettadas e fiores a bulbu mannu, bellos meda, formados dae fiorittos numerosos de colore biancu, rosa, biaittu e de ateros colores. Pianta originaria de su Lontanu Oriente, ma creschede bene in Europa e sa zona mediterranea, in logos unu pagu umbrosos e friscos, e ada bisonzu de abba. Sa pianta creschede puru in vasu.
Sarajevo
Sarajevo (in serbu tzrìllicu, Сарајево ; antigamente Bosna-Seraï) est sa capitale e sa bidda prus manna de sa Bòsnia e Ertzegòvina.
In antis de sa gherra, s'ùrtimu tzensimentu de su 1991 carculaiat una populatzione de prus de 429.000 bividores, oe calada segundu is istimas a prus pagu de 300.000.
Sa bidda, fundada in su 1461 dae sos otomanos, est cunsiderada una de is prus importantes istoricamente in sos Balcanos. Est fintzas su logu in ue in su 1914 fiat bochidu s'erederi pro sa corona de s'Impèriu Àustro-Ungheresu, dende origine a s'iscòpiu de sa prima gherra mundiale.
Durante sos annos 90 est istada ogetu de unu longu assìtiu, e galu oe sighint a s'agatare is rastas de sa gherra in is fatzadas de is fàbricos. S'assìtiu, duradu 1000 dies at causadu 10.000 mortos. Torrada sa paghe, sa tzitade est galu meda addanniada siat in sas istruturas, siat in s'identidade, essende istoricamente istada logu in ue religiones e pòpulos diferentes ant bìvidu impare.
S'economia est istentende a si torrare a pesare. Su turismu est nointames una faina chi est crèschende meda in presse.
Islovènia
Islovènia (islovenu: Slovenija) est unu istadu de sa penìsola de sos Balcànos. Sa capitale sua est Lubiana. Tenet una populatzione de 2.009.000 abitantes. A manera aprossimada, 400.000 islovenos vivene fora de sa natzione, massimu in Itàlia, Austria e Istados Unidos.
Limbas de s'Europa
Sas limbas de Europa sun sas limbas chi sas comunidades limbisticas chistiònan, a libellu istòricu, in su continente curturale e zeograficu europeu. S'impàru de custas, s'isvilùpu istoricu issòro, sos aspettos sotziolimbìsticos e atteros gàlu sun campos chi pertòccan a sa gòi nàda "eurolimbistica".
Su prus de sas limbas europeas sun, dae su puntu de bìsta filogenèticu, sorres e ghermànas, fachènde parte de sa famìlia de sas limbas indo-europeas.
Su Cunsìzu de Europa, assòtziu internassionale chi attròpat tottus sos istados europeos fràncu sa Bielorùssia, promòghet tottus sas limbas europeas chin attentzione ispetziale pro cussas de minorìa o regionales, gràssias a su trattàu internassionale de sa Carta europea de sas limbas regionales o de minorìa. Chin custa, sos istados chi bi pònen sa fìrma si cumpromìtin a las protèzer de calesisiat manèra.
[[File:Germanic languages in Europe.png|300px|thumb|right| S'isparghimèntu de sas limbas germanicas oje in dìe chistionàdas in Europa:
Limbas germanicas de su Nord {{legend|#00FFFF|Islandesu}} {{legend|#00CED1|Faroesu}} {{legend|#007ffe|Norvegesu}} {{legend|#003f7f|Isvedesu}} {{legend|#0000FF|Danesu}} Limbas germanicas de Ponente {{legend|#D2691E|Scots}} {{legend|#ffa500|Inglesu}} {{legend|#E2BD00|Frisone}} {{legend|#FFF435|Olandesu}} {{legend|#ADFF2F|Bassu tedescu}} {{legend|#008000|Tedescu}} ]]
Lao Tze
Lao Tze (cinesu:老子, nadu puru Lao Tzu, Lao Tse, Laozi, Lao Tzi e ateras) est una de sas figuras printzipales de sa filosofia cinesa. Segundu sa traditzione cinesa, issu aiat vividu in su VI secolu a.C., ma medas istoricos lu collocana in su IV secolu a.C.. A issu est attribuida s'iscrittura de su Tao Te Ching, chi est su testu sacru de su taoismu, de cui issu matessi est cunsideradu su fundadore.
Murichessa
Murichessa (Morus nigra), de sa Familia Moracee. Pianta e frutu. Pianta non tantu alta, robusta, cun fozas bastante mannas. Produet frutos, comente una mura allonghiada, de colore nieddu, gustosa, e si mandigat. Sas fozas s'impitant pro mandigu de sa ruga de sa seda (mandiga solu sa foza de sa Murichessa). Unu tempus binde fint meda in sas lacanas de sos ortos in Thathari ca faghiant allevamentos pro produire sa seda.
Botswana
Su Botswana ufitzialmente Repùblica de su Botswana (in inglesu Republic of Botswana; in setswana Lefatshe sa Botswana) est un'istadu indipendente de s'Àfrica meridionale. Sa capitale est Gaborone.
Is limbas ufitziales sunt s'inglesu e su tswana, limba de su pòpulu omònimu, chi tenet istatus de limba natzionale. Cun su nùmene de Bechuanaland est istadu protetoradu britànnicu fintzas su 1966, annu cando aiat otentu s'indipendèntzia.
Est unu de sos istados prus istàbiles de Àfrica. Politicamente est organizadu comente una democratzia e segundu sos organismos internatzionales retzit calificatziones bonas pro su chi pertocat su respetu de is deretos umanos.
S'economia, ligada in manera istrinta a sa de su Sudàfrica, est basada subra su pesamentu e subra sa bogadura, in piessignu de diamantes.
Su Botswana presentat unu de is tassos prus artos de su mundu de infetados dae HIV. In su 2002 su 38,8% de sa populatzione adulta fiat seropositiva. In su 2003 su guvernu at cumintzadu unu programma chi incluet s'amministratzione gratùita o econòmica de meighinas genèricas antiretrovirales e una campagna informativa destinada a parare s'ispaniadura de su virus.
Tisichèntzia
Cunsiderada gia dae sa metade de su de 20 sèculos una maladia grae, invalidante e a sa longa mortale candu non prontu diagnosticada e curada, devènnida oe in is paisos otzidentales prus fàtzile de diagnosticare e curare, sa tisichèntzia atacat pro s'in prus is purmones (tisichèntzia purmonare), ma podet corfire fintzas unas àteras partes de su corpus (tisichèntzia extraprumonare). Si trasmitet pro bia aèrea pro mèdiu de istiddieddos de salia emìtidas cun su tusse sicu. Sa majoria de is infetziones chi corfint is èsseres umanos resurtat èssere asintomàticas, est a nàrrere si tenet un'infetzione latente. Su de deghe unu de is infetziones latentes a segus progredit in maladia ativa, chi, chi non tratada, ochit prus de su 50% de is persones infetadas.
Is sìntomos clàssicos sunt unu tùssiu crònicu cun ispudu rigadu de sàmbene, calentura a raru arta, sudoramentu a de note e pèrdida de pesu. S'infetzione de unos àteros òrganos pròvocat un'ampra variedade de sìntomos. Sa diàgnosi si basat subra s'esàmene radiològicu (comunemente una radiografia de su toratze), una proa cutànea a sa tubercolina, esàmenes de su sàmbene e s'esàmene microscòpicu e coltura microbiològica de is flùidos corpòreos. Su tratamentu est difìtzile e rechedet s'assuntzione de antibiòticos mùltiplos pro longu tempus. Sa resistèntzia a is antibiòticos est unu problema chi creschet in su tratamentu de sa maladia. Sa preventzione si basat subra programmas de screening e de vatzinatzione cun su batzillu de Calmette-Guérin.
Si cunsiderat chi su tres unu de sa populatzione mundiale siat istadu infetadu cun M. tuberculosis, e infetziones noas acontessent a unu ritmu de agiomai unu a su segundu. In su 2007 bi fiant unos 13,7 milliones de casos crònicos ativos e in su 2010 8,8 milliones de noos casos e 1,45 milliones de mortes, mescamente in sos paisos in bia de isvilupu. Su nùmeru assolutu de casos de tisichèntzia est in abasciamentu dae su 2006 e su nùmeru de is casos noos dae su 2002. Annotamala, is populatziones de sos paisos in bia de isvilupu cuntraent sa tisichèntzia prus a discansu, ca tenent a s'ispissu unu sistema immunitàriu prus cumpromìtidu pro neghe de is artos tassos de AIDS. Sa partzidura de sa tisichèntzia no est uniforme in totu su mundu, unu 80% de sa populatzione residente in medas paisos asiàticos e africanos resurtat positiva in is proas de sa tubercolina, mentras isceti su 5-10% de sa populatzione de is Istados Unidos nd'est malàida.
Pitigaìa
Pitigaìa (Urtica), de sa Familia Urticacee. Pianta ervosa, debile, chi creschede in logos no coltivados, affaca a muros betzos, in sas manchìnas de sas istradas. Ada ramos e fozas cun pilos chi si si tòccana cun sas manos o cun ateras partes nudas de su corpu procùrana pistighinzu e fastizu chi durada unu pagu 'e tempus.
Perdaxius
Perdaxius est unu comunu de 1.465 bividores de sa provìntzia de su Sulcis Igresiente in su Sulcis.
Mandarinu
Mandarinu (Citrus reticulata), Familia Rutacee. Arvure no tantu mannu, creschde in climas caldos de s'Europa; fiores biancos, profumados, e fozas unu pagu coriattas; su fruttu est pius minore de s'arantzu, a ispijos, cun buccia fina, arantzone, e chi si mandigada. Madurada in s'ijerru.
Bono
Bono est una bidda de 3.800 abitantes in sa provincia de Tathari.
Nùgoro
Nùgoro est sa sea de sa Provìntzia de Nùgoro e est su tzentru prus mannu de sa Barbàgia de Nùgoro, in sa Sardigna.
Posta a sos pees de su Monte Ortobene, in unu tacu de granitu a unos 600 m.s.m., Nùgoro est crèschida comente tzentru amministrativu a cumintzare dae sa segunda metade de s'800.
Inoghe sunt nàschidos Gràtzia Deledda, iscritora, binchidora de su prèmiu Nobel pro sa Literadura in su 1926, Salvatore Satta, autore de "Il Giorno del Giudizio" e Frantziscu Ciusa, iscultore chi at fatu s'òpera "La madre dell'ucciso" fentomada bene puru a sa "Biennale di Venezia".
Su nùmene
De su nùmene de sa bidda s’agatat su primu iscritu in su Condaghe de Santu Nigola de Truddas e in su de Santu Micheli de Salvenor cun sa forma de Nugor. A pustis est mentovadu in su Codex Diplomaticus Sardiniae e in su Rationes Decimarum ltaliae comente Nuor e in su Chorographia Sardiniae comente Nuoro.
S’etimologia de sa paràula no est crara. Segundu M. Pittau est topònimu sardianu o nuràgicu cun base latina: lat. Nuce(m) + su sufissu plurale nuràgicu or(o); segundu V. Tetti benit dae su sardu nughe, nughedu.
Segundu F.C. Casula benit dae su radicale nur, chi est collegadu a sa paràula nuraghe. Su radicale nur- s’agatat fintzas in s’iscritzione de s'època romana (FIN...NUR...) subra de una làbida posta in sa làcana intre Nùgoro e Oroteddi.
Su sartu
Sa tzitade de Nùgoro est su cabo de logu de sa provìntzia. Est collocada in una serra de granitu, inghiriada dae baddes e montes, a 532 metros de artària. Est a pees de su Monte Ortobene, artu 955
metros, ricu de buscos, funtanas e monumentos archeològicos.
Su tempus est temperadu fritu cun temperaduras mèdias de 13°-14° in s’arcu de s'annu e puntas suta de su zero in s’ierru e subra sos 30° in s’istiu. Prus de su mesu de su territòriu de sa Comuna de Nùgoro est ocupadu dae pàsculos, su tres-unu dae buscos e su restu dae terrinos de semenare e colturas linnosas.
Sa cultura
Sa tzitade de Nùgoro est unu puntu de riferimentu importante pro sa cultura de totu sa Sardigna. Sa limba sarda est galu faeddada e impreada a fitianu. In su campu de sa mùsica est forte sa polifonia traditzionale de su càntigu a tenore e de sa versione prus moderna de sos coros polifònicos, su cantu a chiterra, sas garas de poesia a bolu e sos ballos. Sa literadura sarda est bene rapresentada dae medas poetas contemporàneos, iscritores, disegnadores de fumetos, tradutores, giornalistas, artistas e intelletuales modernos chi impreant su sardu iscritu e faeddadu pro sas óperas issoro.
In tzitade medas sunt sos assòtzios culturales impignados in cada setore de sa cultura e de sa vida de sa comunidade. S'ambiente culturale nugoresu de primos de su Noighentos est istadu sa madrighe in ue si sunt formados e ant operadu intelletuales e artistas de importu siat nugoresos siat de sa provìntzia. Iscritores, pintores, iscultores, poetas chi ant lassadu un'eredade manna a sa tzitade. A dies de oe puru, sa vida culturale est bia fintzas pro sa presèntzia de tzentros culturales comente a s'Istitutu Superiore Regionale Etnogràficu (I.S.R.E.), su Museu de Arte Nugoresu (M.A.N.), s'Assòtziu Lìbera Universidade Nugoresa (A.l.L.U.N.) su sistema bibliotecàriu "Sebastiano Satta", su Museu Archeològicu Natzionale. Àteras ainas culturales sunt su recùperu de su Mercadu Tzìvicu intro de su progetu de isvilupu de su Parcu Gràtzia Deledda", su recùperu de su Teatru Eliseo, su progetu "Sos itineràrios de sa cultura Pratzas de Janas", sa retza de "Percursos de Arte" chi tocat temas diferentes (pintura, iscultura, literadura, poesia, mùsica, teatru, fotografia, artesania e traditziones populares.
S'istòria
Sos sinnos prus antigos de sa presèntzia de s’òmine in su territòriu de Nùgoro sunt sas domos de gianas (bìrghines in nugoresu) de su de IV-III millènnios in antis de Cristu, intre sa fine de su Neolìticu e su cumintzu de s’edade de sos metallos. Deghe sunt sas necròpolis ipogèicas in su sartu de sa tzitade e b'ant agatadu istrales de pedra e repertos de tzeràmica o de ossidiana. De ammentare est fintzas su menhir de Preda Longa.
Sos nuraghes coronant belle e totus sos montigros de sa tzitade e bortas medas sunt a intro de s’intessidura de sos bighinados (nuraghe Tanca Manna, Ugolio, Biscollai) o in sas periferias (Corte, Tigologoe, Tèrtilo, Tres Nuraghes, Gabotele).
A pustis de sa derruta de s’imperu romanu sa Sardigna connoschet su domìniu de sos vàndalos chi però non lassant sinnos in sa parte interna de s’ìsula.
De su perìodu de su domìniu bizantinu, chi est duradu bator sèculos, sunt pagos sos repertos archeològicos àpidos in Nùgoro. In su 1975 in carrera Ballero s’est àpida una tumba colletiva de sordados bizantinos mortos in batalla in su VI-VII sèculu. In intro b’aiat lantzas e àteras ainas chi dimustrant sa presèntzia bizantina in su logu.
Intre sa fine de s’imperu bizantinu e su cumintzu de sas bardanas de sos àrabos in su Mediterràneu, cara a s’Annu Milli, naschent sos bator Giuigados sardos: Càlaris, Arborea, Gaddura e Torres. Sa bidda de Nùgoro faghiat parte a su de Turres ma a metade de su de XIII sèculos colat a su Giuigadu
de Arborea. Su territòriu de su Giuigadu-rennu fiat partzidu in curadorias. Nùgoro fiat in sa curadoria de Dore paris cun Orgòsolo, Locoe, Sarule, Orane, Onieri, Oroteddi e Otzana chi fiat finas sa sea de su pìscamu.
su Treghentos e su Batorghentos est una bidda de milli abitantes connota comente Nugor e, a su chi narant sos istòricos, resurtat dae s’unione de duos trighìngios: Santu Pedru e Sèuna. Sa bidda faghet parte a su fèudu de Don Pietro Maça de Lizana y Rocafull dae su 1499 a su 1543. A pustis, in su 1548 passat a Don Raimondo Ladron.
In su 1573 intrat in poderiu de su fèudu Don Francesco de Portugal y Borja e dae issu a sa sorre Anna chi otenet dae su re de Ispagna de costituire su Marchesadu de Orane cumpostu dae sas biddas de Orane, Nùgoro e Bitzi, in su 1616.
Istantu sa bidda creschet e in su Seschentos si contant 15 crèsias urbanas, 7 de periferia e 9 foranas.
S’economia est fundada subra de su pastoriu e de sa massaria ma b’at finas maistros e cummertziantes e cumbentos de padres de diversos òrdines. A sa fine de su Seschentos sas pestes e sas tassas tropu artas rallentant s’isvilupu ma mancari gasi, cara a sa fine de su sèculu, Nùgoro est sa bidda prus manna de totus sas zonas a fùrriu.
In su 1720 su Rennu de Sardigna intrat in manos de Vitòriu Amedeu II de Savoja chi aunit s'ìsula cun sos àteros possedimentos suos comente a su Printzipadu de Piemonte, sos Ducados de Savoja, su de Aosta e àteros. Su domìniu de sos Savojas sighit in sas istigas de sos ispagnolos e in su 1820 su re de Sardigna Vitòriu Manuelle I faghet su pregone de sas cresuras in ue autorizat chie si siat a serrare a muru o a cresura sas terras, fintzas cussas chi fiant, pro traditzione antiga, de propiedade de totus, introduende in custu modu sa propiedade privada. Custa e àteras leges pregonadas dae su re in sos annos in fatu batint sos sardos a su puntu de si bortare ma sas protestas sunt reprimidas cun arrestos e impicos chene protzessu. Nemmancu s’intrada in su Regnu de Itàlia in su 1861 faghet cambiare sas cosas in Sardigna.
In Nùgoro in su 1868 s’ammentat s’arrempellu de Su Connotu in ue un'abbolotu sutzedet pro un’atu de s’amministratzione Comunale chi intregat a privados una parte de sos pàsculos de s’ Ortobene chi fiant de totu sa comunidade. Sa gente s’arrepellat e nche andat a sa Domo de sa Comuna e la òcupat, brusiende sos documentos de còmpora e bèndida de sos terrinos e domandende de torrare a su sistema de gestione de sa terra comente fiat in antis, a su connotu.
In su 1779 Nùgoro divenit sea de pìscamu e diòtzesi, dae su 1807 est sa sea de su Tribunale de Prefetura, in su 1836 divenit tzitade e in su 1848 Divisione Amministrativa de Prefetura, finas si in su 1859 su guvernu la torrat a suta prefetura.
In su 1853, pro voluntade de su pìscamu Munsennore Bua, benit cumpletada sa Catedrale de Santa Maria de su Nibe, fraigada a istile neoclàssicu.
Dae sa metade de s’otighentos Nùgoro si isvilupat semper prus comente tzentru amministrativu. In su Noighentos, creschende sos postos de traballu in s’amministratzione e in sos servìtzios, cumintzant a andare a istare a sa tzitade finas gente de sas biddas a curtzu e in mesu a custos b’at finas carchi artista. Cumintzat in custu perìodu su movimentu culturale chi at a animare avanguàrdia artìstica sarda. Si faghent a connòschere finas in continente sas òperas de Gràtzia Deledda, de sos pintores e de sos poetas. Famadas pro sa finesa sas isculturas de Frantziscu Ciusa. Nùgoro divenit  unu tzentru culturale de primore.
Sa gherra italo-turca e mesches sa I gherra mundiale messant a mìgias e mìgias sos giòvanos sordados sardos e Nùgoro puru pagat unu tributu artu.
Sos annos intre sas duas gherras mundiales sunt animados dae una cussèntzia sotziale noa in sa tzitade comente in totu s’ìsula ma s’economia est ancora in crisi pro more de sa gherra. Suta su fascismu, in su 1927, Nùgoro divenit cabu-de-logu de provìntzia. In su 1931 contat 9.000 abitantes e sighit a crèschere isterrende·si a fùrriu de sos bighinados de Santu Predu, Sèuna e Santa Maria. Sos àteros bighinados sunt S’Ispina Santa, Irillai, Santu Càralu, Su Serbadore, Corte de susu, Santa Ruche, Sete Fochiles, Fossu Loroddu, Su Càrmine e Lollobeddu.
A pustis de sa II Gherra Mundiale sos abitantes de Nùgoro aumentant in presse. In giru de 20 annos su nùmeru de sos residentes nche pigat dae 16.949 de su 1951 a 31.033 de su 1971. Costos sunt sos annos de s’industrializatzione de su su tzentru Sardigna cun sas fàbricas de Otzana, sos annos de su Pranu de rinàschida istudiadu dae su Guvernu italianu e de sa delusione pro su fallimentu de su pianu matessi.
Dae su 1971 sa crèschida de sa tzitade rallentat e nch’arribat a su màssimu in su 1991 cun 37.527 abitantes. A pustis, pro more de s’emigratzione de sos giòvanos e de sas pagas nàschidas, su nùmeru de sos residentes est minimende cada annu. S’ùrtimu datu de su 2012 est de 36.379 abitantes.
S'economia
Sas impresas sunt prus che àteru minores e sos setores prus importantes sunt su cummèrtziu cun su 38% e sos àteros servìtzios cun su 40%.
Lione
Lione (in frantzesu Lyon) est sa terza tzitade frantzesa. Est situada in su sud-est de sa Frantza, inue confluini sos rios Saona e Rodano. Lione este sa capitale de sa regione Alvernia-Rhône-Alpes.
Nùgoro
S'economia
S'indùstria e sas aziendas artesanas sunt collocadas in sa zona atretzada de Pradu cun prus de dughentas impresas.
Lollobe
Dae su 1857 est fratzione de Nùgoro e nch’est a 15 km dae su cabu-de-logu. Si bi podet arribare o dae su caminu betzu chi nch’essit dae carrera de Lollobe in Nùgoro colende dae sa badde de Lòcula, si nono dae sa 131 bis essende·nche in s'essida pro Orane.
De sas orìgines s’ischit pagu e sos primos documentos iscritos sunt de su XVII sèculos. Est unu burgu minore in ue nch’istant como pagas famìllias. Su bonu de sos abitantes, chi fiant prus de 400 in sos annos Sessanta, at lassadu Lollobe pro si nche tramudare a sa tzitade.
Sas domos de custu burgu sunt fraigadas in pedra a istile sardu antigu, sa crèsia de sa Madalena, fata a fine de su XVI sèculos est a istile gòticu, a tres navadas, cun colunnas de pedra mòlina e arcadas a punta e cun unu rosone a istile romànicu in sa fatzada.
1065
S'annu 1065 (in numeros romanos:MLXV) est comintzadu in sàpadu secundu su Calendariu Giulianu.
Pilota de dispositivu
In informàtica, unu pilota de dispositivu (connotu fintzas comente a device driver, o driver isceti) est una protzedura de programma chi manìgiat is dispositivos de un'elaboradore. Est de sòlitu cunsideradu parte de su sistema operativu e tenet sa masione de incumentzare is operatziones de intrada/essida e de nde giùghere s'acabu.
Descritzione
Dae su puntu de annotu de s'impitadore de un'elaboradore, su pilota de dispositivu est unu programma frunidu cun unu cale si siat dispositivu collegadu e chi bolet installadu pro ddu fàghere funtzionare. De onni manera, medas sistemas operativos modernos oe sunt bonos a iscarrigare a solos sa parte manna de is pilotas netzessàrios e medas aparatos, comente a telefoneddos e tauleddas, ddos tenent integrados in sa memòria ROM, duncas s'interventu manuale no est netzessàriu in custos casos.
Pro un'isvilupadore de sistemas operativos, est una parte delicada e de importu mannu de su progetu, ca unu pilota chi funtzionat male podet blocare su dispositivu chi manìgiat o fintzas su sistema intreu.
Su pilota de dispositivu est unu programma dislindadu pro cada dispositivu o, in pagos casos comente pro is sòrighes, pro unu tipu de dispositivu. Sa masione sua est a iscrìere e lèghere in e dae is registros de su dispositivu pro ddi imbiare cumandos o pro lèghere datos in intrada o imbiare datos in essida. Gràtzias a is pilotas, su sistema operativu podet frunire a is programmas de s'usuàriu un'interfàtzia indipendente dae is dispositivos, a manera de pòdere impreare perifèricas de sa pròpiu classe de mollos e produtores diferentes (a esempru, un'ischeda video ATI e una nVidia) cun su pròpiu còdighe.
Is pilotas de dispositivu podent èssere impreados fintzas pro pònnere in òpera àteros servitzios de su sistema, comente a protocollos de retze o sistemas de archìviu, chi recherent su suportu de su sistema operativu. Custu acuntessit in Windows e in carchi sistema tipu-UNIX.
In is sistemas operativos traditzionales, comente a UNIX, su pilota de dispositivu est parte de su nùcleu, mancari chi, comente acontesset in Linux e Windows, potzant èssere carrigados a manera dinàmica pro non si dèpere generare unu nùcleu nou onni borta chi unu dispositivu nou depet èssere manigiadu dae su sistema operativu. Sistemas cun unu disinnu prus modernu, comente GNU/Hurd e MINIX chi impreant unu micro-nùcleu e is versiones prus reghentes de Windows, ant iscostiadu is pilotas de dispositivu dae su nùcleu a s'ispàtziu impitadore pro una seguresa majore e pro lassare su nùcleu prus lèbiu.
Esempru de funtzionamentu
Immaginemus chi unu programma bògiat lèghere un'archìviu dae su discu fissu de s'elaboradore. Custu est su chi acontesset in un'elaboradore tìpicu :
Sebastião José de Carvalho e Melo
Connottu comente Marchesi de Pombal. Poi de su terremoto de su 1 de santandria de su 1755 chi aiat dirruttu sa tzitade de Lisbona su marchesi aiat progettadu sa fromma e s'organizatzione noa de sa tzitade.