cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Buddhismu
Buddhismu e religioni
Onnia modu, pagu tempus a pustis de sa moti de su Buddha, si cummintzat a biri unu protzessu de «deificatzioni» de su maistu, contzepiu sempri prus pagu commenti omini ugualli a is atrus e sempri prus commenti creadura dotada de facultadis ispantosas e subrumanas. A custu protzessu de deificatzioni si nd'acostat unu cultu populari relativu a su Buddha e a is arrelìchias suas. In su sèculus a pustis, duncas, benit isvilupada a intru de su Buddhismu una fenomenologia devotzionali, fata de témpius, oratzionis e mitologia ca si cunfigurat a intru de is lacanas commenti una religioni de a berus. Castiendi•ddu aici ddui est chi afirmat, po cantu spetat a su Buddhismu Mahāyāna, ca issu siat una religioni.
Sardigna e Còrsica
Tzentros provintziales majores e tribùs autòctonas
Cun totu custu cheret tèntu a mente chi sos logos abitados dae custos pòpulos minores ant bidu medas sèculos in antis de s'arribu de sos Romanos su frorire de sa tziviltade Nuràgica, comente a in totu su restu de Sardigna, s'aparente grusseria de tales pòpulos fiat cun probabilidade dèpida a sas pèrdidas mannas padèssidas contra de sos Cartaginesos e mescamente contra de sos Romanos, chi aiant batidu a su cunfinu de sas populatziones rebellas in sos montes internos, criende una partzidura intre sos Sardos bividores de tzitades e de biddas in sas pranuras e in sas costas e sos Sardos de montes chi in manna parte si fiant "imbarbaridos" e si fiant dados a su banditismu.
Gherra de Biafra
Imbuscada de Abagana
Su 31 de martzu de su 1968 una colunna de 6000 sordados nigerianos suta su cumandu de su coronellu Murtala Mohammed si fiat dirìgidu dae Enugu conca a Onitsha cando fiant istados afracados a curtzu de sa bidda de Abagana dae fortzas rebeldes suta su cumandu de su majore Jonathon Uchendu. Is sordados nigerianos fiant istados massacrados. In custa batalla si fiant contados 7000 mortos (6000 nigerianos e 1000 rebeldes). Custa fiat sa vitòria prus importante pro su Biafra e aiat significadu sa destitutzione de su cumandante Murtala Mohammed in sa zona de Onitsha. A pustis de custa batalla, is nigerianos ant preferidu inghiriare su Biafra ochende de fàmene sa populatzione e isetare chi custa s'indebilitaret pro atacare una àtera borta.
Antetzedentes a sa gherra
A fatu de s'iscoberta de cantidades mannas de petròliu a su delta de su frùmene Niger, is provìntzias de su sud-estu ant ocupadu custa regione pro èssere autosufitzientes e prus ricos. Ma s'esclusione de su pòdere de is regiones orientales aiat fatu chi medas timerent chi is benefìtzios otentos dae su petròliu esserent utilizados a lùcuru de su norte e de su sud-ovest. Custu aiat fatu chi is igbos pedirent sa setzessione.
Buddhismu
Is cuatru nobilis beridadis
In sa vida de s'omini ddui est unu sunfrimentu de tipu esistentziali de candu nascit: custu est depiu a s' impossibilidadi de permanèntzia de sa situatzioni esistentziali chi acumpangiat s'Omini de su nascimentu e po efetu de su nascimentu suu chi est aciufau in su "saṃsāra". Custu sunfrimentu esistentziali si scoviat i no est sceti avértiu candu si bit s'inevitàbilidadi de sa mobadia, de sa beciesa e de sa mòrti, ma puru candu seus custrintus a su cuntatu cun su chi no amaus commenti, po esempiu, connessionis, relatzionis, connoscèntzias cun personas, cosas o fatus ca si dispraxint. Ma no est sceti in custas circustàntzias ca s'intendit: su sunfrimentu esistentziali si scoviat i est avèrtiu puru candu custrintus seus a sa separatzioni de su chi amaus, commenti candu seus privaus de bisionis, sonus, fragus, saboris o sensatzionis de aprapuddu disigiosas, praxerosas, ca s'allucant; opuru commenti candu unu no arranescit a scrufiri cuntatus, relatzionis, connoscèntzias cun personas, cosas o fatus ca produsint su beni suu, su benessìri suu, sa comodidadi sua, sa libertadi sua de sa scravidadi, o candu unu si depit separai a marolla de sa mamma, de su babbu, de is fradis, de is sorris, de is amigus e de is cumpangius, de is parentis amaus. Sa repressioni de is disigius est una de is prus abitualis percetzionis de su "dukkha", de su chi narant "sunfrimentu esistentziali". Prus in generali, su ca si cumprendit in sa "Prima Nobili Beridadi" est ca esistit in sa vida de s'Omini unu sunfrimentu esistentziali assotziau a s'impermanèntzia de totu is cosas, a su fatu ca su destinu de onnia cosa est su de agabbai. Su sunfrimentu esistentziali no est nexi de su mundu, nimmancu de su destinu o de una divinidadi; nimmancu sutzedit acasu. S'origini sua est a intru de nosu, de su cicai nostu sa felicidadi in su chi est transitòriu, spintus de su disigiu (trsna, in pāli: «taṇhā» o «brama») po su chi no est satisfadori. Si manifestat me is tres formas kamatrsna o «disigiu de ogetus sensualis»; bhavatrsna o «disigiu de essiri»; vibhavatrsna o «disigiu de no essìri». Po sperimentai s'emancipatzioni de su sunfrimentu esistentziali, tocat lassai fuiri de nosu s'incuru po trsna, s'atacadura a is cosas e a is personas, e cumprendiri ca sa scaba de valoris ca si fait incurai de issu est ingannosa poita si fait crei ca su chi est provisoriu est prus disigiabili. Est su caminu spirituali de pigai po s'acostai a su nirvana. Issu est connotu commenti su «Nobili Caminu de Otu partis».
Germània nazista
Cun Germània nazista, o Germània natzional-sotzialista o Su de Tres Reiches si inditat s'istadu tedescu ghiadu de Adolf Hitler de su 1933, annu cando fiat eleghidu cantzelleri, a su 1945, annu de s'acabu de sa segunda gherra mundiale e de sa derrota de sos nazistas.
Su sistema istatale suo fiat politziescu e de tipu totalitàriu, apoderadu susetotus subra sa figura carismàtica de su Führer (trubadore, ghiadore) Adolf Hitler. Su Reich de Tres est responsàbile de s'iscòpiu de sa segunda gherra mundiale in Europa, durante chi s'est mantzadu, intre àteros crìmenes de massa, de su genotzìdiu de sos ebreos (Shoah), de sos rom (Porajmos) de Europa, e de sa bochidura sistemàtica de màrturos mentales e fìsicos.
Sende chi sa costitutzione promulgada cun sa repùblica de Weimar non fiat istada abrogada, in sos atos amministrativos e polìticos su nùmene uffitziale suo at sighidu a èssere Deutsches Reich (Impèriu Tedescu) fintzas a su 1945. A partire de su 1943 su tìtulu de « Grossdeutsches Reich » (Grandu Impèriu Tedescu) li fiat prefèridu de maigantos rapresentantes suos.
S'artziada a su pòdere de sos nazistas fiat acumpangiada, foras de sas gerarchias a cumandu (chi bi bidiant determinu in defensa de sos mandos issoro e contra a sa menatza comunista), de ampru apògiu populare. Su nazismu teniat difatis su mèritu de torrare istabilidade econòmica e assentadura sotziale a una Germània bisastrada e abbirgongiada de sa derrota in sa prima gherra mundiale, de in ue fiat bessida retenta de dèpidos e dìbile. Fintzas a tando non fiat pòdida resissire a si nche torrare a pesare, agatende·si a primìtziu de sos annos 30 imbestida de sa crisi econòmica in manera prus incolliosa chi non sos àteros istados de su continente.
Segundu sa propaganda nazista, su Reich de Tres fiat destinadu a durada de milli annos.
De s'àteru cantone s'ideologia nazista s'apoderaiat però subra printzìpios ratzistas chi susteniant sa superioridade de sos tedescos e in lìnia prus generale sos pòpulos germànicos (sos arianos) a in antis de totu sos àteros pòpulos, chi fiant de impèigu a su cumprimentu issoro. In particulare discrimenaiant sos islavos, chi in sos intentos issoros a pustis de los cunchistare dèpiant èssere abbadinados e educados pro lis fàghere a tzeracos. Fintzas sos bividores de Itàlia meridionale fiant cunsiderados inferiores o comente chi siat, no arianos.
Pro su chi pertocat sos ebreos, custos fiant bistos e rapresentados de sa propaganda che parassitos de sa sotziedade, lègios e infidados, agangadores e furones de sa richesa de sos arianos onestos. Tarea de s'ordinamentu istatale nazista fiat sa de nde limpiare sa sotziedade tedesca de issos, a primu allindende·los in sos ghettos, a coa ispederdende·los fisicamente in campos de istermìniu o fatuvatu degollos de massa durante sos rastrellamentos in sos ghettos o logos de gherra.
Saint-Pierre e Miquelon
Saint-Pierre e Miquelon (in frantzesu Saint-Pierre-et-Miquelon, in bascu Saint-Pierre eta Mikelune, in brètone Sant-Pêr-har-Mìkelon), est una colletividade ultramarina de Frantza. Est costiuida de unu grupu de deghessete ìsulas montosas postas in s'otzèanu Atlànticu a sud de Terranoa. S'ìsula prus istèrrida est s'ìsula de Miquelon (216 km²), istesiada dae s'ìsula de Saint-Pierre (26 km²) dae s'istrintu de La Baie. Sa tirada totale est de 242 km2 pro unos 6.274 bividores, su cabulogu est Saint-Pierre.
Geografia
Postu a illargu de sa costera otzidentale de sa penìsula de Burin in s'ìsula de Terranoa, s'artzipèlagu de Saint Pierre e Miquelon est cumpostu de oto ìsulas (pro unu totale de 242 km²) de chi petzi duas funt populadas. Is ìsulas sunt susetotus de roca, cun costeras percossosas e sunt geologicamente parte de sa làcana norte-esta de is montes Apalacos impare cun Terranoa.
Miquelon-Langlade, s'ìsula prus manna, si partzit de fatu in duas ìsulas; s'ìsula de Miquelon (fintzas narada Grande Miquelon, 110 chilòmetros cuadrados) est unida a s'ìsula de Langlade (Petite Miquelon, 91 chilòmetros cuadrados) dae sa Dune de Langlade (fintzas naradu Istmu de Langlade), una tula de arena longa unos 10 km. Una temporada manna ddas aiat ischirriadas in su sèculu XVIII, faghende·nde duas ìsulas a berus durante medas de deghes de annos, in antis chi is currentadas diant torrare a fraigare s'istmu. Morne de la Grande Montagne, su puntu prus artu de su territòriu, arribbat a 240m e s'agatat in Grande Miquelon.
S'ìsula de Saint Pierre, cun istèrrida prus minore, 26 chilòmetros cuadrados, est sa prus populada e su tzentru de cummèrtzios e de s'amministratzione de s'artzipèlagu. S'àeroportu de Saint Pierre est in atividade dae su 1999 e achipagiadu pro bolos a raju-longu dae Frantza.
Una de tres ìsulas, in tempus coladu populada, est Île-aux-Marins, connota che a Île-aux-Chiens fintzas a su 1931. Custa s'agatat pagu a tesu dae su portu de Saint-Pierre. Est ispopulada dae su 1963. Àteras ìsulas printzipales sunt Grand Colombier, Île aux Vainqueurs, e Île aux Pigeons.
Istòria
Durante sa segunda metade de su de 19 sèculos, s'artzipèlagu de Saint-Pierre et Miquelon aiat connotu una impèllida econòmica importante gràtzias a sa pisca de su merlutzu.
Noantimes, sa prima esploratzione ufitziae fiat istada sa de su navigadore portughesu João Alvares Fagundes, chi aiat iscobertu sas ìsulas su 20 de santugaine de su 1520 e ddas aiat batijadas Ìsulas de s'artzipèlagu de sas Ùndighi Mìgia Vìrgines (Ilhas do Arcepelleguo das Onza Mil Virgens). Custa denùmenatzione non fiat mai intrada in usu, e giai in s'annu 1536 fiat impreadu su nùmene de ìsulas de Saint-Pierre.
Durante sa Segunda Guerra Mundiale, su Cànada aiat aparitzadu unu progetu de isbarcu a s'artzipèlagu pro nde pigare possessu. Custu progetu, chi contaiat de s'aproatzione de sos Istados Unidos de Amèrica, no fiat postu in pràtica pro càusa de sa prudèntzia de su primu ministru canadesu William Lyon Mackenzie King.
Limba sarda/nugoresu
Sas bariedades
Sos limbazos sardos campidanesos sunt sa bariedade prus isparghinada, chin unas 700.000 personas chi los faveddant. Si podet nàrrere chi, bocaos sos Tabarchinos (Calasedda e Carloforte), totu sa Sardinna suta de unu raju ideale chi comintzat dae Cabras e lompet a Lotzorai chistionat campidanesu, mancari in formas diferentes de bidda a bidda.
Difusione, situatzione a die de oje e periculu de estintzione
Como bi at duas iscolas de pessamentu: a una banda, chie pessat chi s'irradichinamentu de su sardu dae sa sotziedade sarda siat arribau a unu puntu chi su sardu si credet oramai belle iscumpartu e duncas estintu, a un'àtera chie imbetze cheret torrare sa limba a sos sardos chircande de sichire s'esèmpiu de àteras limbas de minoria, comente su catalanu. Bi at una tzerta atividade pro unificare su sardu, partziu ind una cantidade manna de dialetos (unos 350) chi intra issos si podent cumprèndere, ma pro como est in suta a crìtica o polèmica (comente at sutzessu pro sa Limba Sarda Unificada e sa Limba Sarda Comuna).
Saint-Pierre e Miquelon
Istòria
In su de 18 sèculos, is ìsulas fiant abbandonadas cun sa ratìfica de su Tratadu de Utrecht, pro èssere a pustis coberadas torra ufitzialmente dae sa Frantza pro mèdiu de su Tratadu de Parigi de su 1763. In resposta de s'apògiu frantzesu a sos indipendentistas nordamericanos in sa Gherra de Indipendèntzia americana, is fortzas britànnicas presentes in Noa Iscòtzia aiant afracadu s'artzipèlagu in su 1778 e aiant obligadu sa populatzione a torrare a movere cara a Frantza. Su Tratadu de Versalles de 1783 aiat torradu s'artzipèlagu a sa Frantza e unos seschentos acadianos bi fiant pòdidos torrare.Durante sa Rivolutzione Frantzesa, sa comunidade acadiana aiat dèpidu abbandonare torra Saint-Pierre e Miquelon, giai ca in ie s'esèrtzitu republicanu frantzesu fiat derrotadu su 14 de maju de su 1793. Custu perìodu nou de dominatzione britànnica petzi aiat duradu tres annos, sende chi in su 1796, s'ammiràlliu frantzesu Richerie aiat coberadu torra s'artzipèlagu. Is istatzos de pisca fiant istados iscagiados e fintzas a su 1816 is ìsulas fiant abarradas ispopuladas.
Limba sarda/nugoresu
Documentos in sardu anticu
Istatudos tataresos, iscritos in logudoresu (1316) "Vois messer N. electu potestate assu regimentu dessa terra de Sassari daue su altu Cumone de Janna azes jurare a sancta dei evangelia, qui fina assu termen a bois ordinatu bene et lejalmente azes facher su offitiu potestaria in sa dicta terra de Sassari..."
Saint-Pierre e Miquelon
Istòria
Su Tratadu de Amiens de su 1802 aiat reconnotu sa soberania frantzesa subra s'artzipèlagu. Sa Frantza aiat torradu però a ddu pèrdere s'annu a sighire durante is gherras napoleònicas.
Limba sarda/nugoresu
Documentos in sardu anticu
Attu tra Bernardu, su piscamu de Civita (oje narada Terranoa), e Beneittu, aministradore de s'Opera 'e sa Sea in Pisa (1173, logudoresu): "Ego Benedictus operaius de Santa Maria de Pisas Ki la fatho custa carta cum voluntate di Domino e de Santa Maria e de Santa Simplichi e de indice Barusone de Gallul e de sa muliere donna Elene de Laccu Reina appit kertu piscupu Bernardu de Kivita, cum Iovanne operariu e mecum e cum Previtero Monte Magno Kercate nocus pro Santa Maria de vignolas... et pro sa doma de VillaAlba e de Gisalle cum omnia pertinentia is soro.... essende facta custa campania cun sii Piscupu a boluntate de pare torraremus su Piscupu sa domo de Gisalle pro omnia sua e de sos clericos suos, e issa domo de Villa Alba, pro precu Kindoli mandarun sos consolos, e nois demus illi duas ankillas, ki farmi cojuvatas, suna cun servo suo in loco de rnola, e sattera in templo cun servii de malu sennu: a suna naran Maria Trivillo, a sattera jorgia Furchille, suna fuit de sa domo de Villa Alba, e sattera fuit de Santu Petru de Surake ....... Testes Judike Barusone, Episcopu Jovanni de Galtellì, e Prite Petru I upu e Gosantine Troppis e prite Marchu e prite Natale e prite Gosantino Gulpio e prite Gomita Gatta e prite Comita Prias e Gerardu de Conettu ........ e atteros rneta testes. Anno dom.milles.centes.septuag.tertio"
Su sardu est una limba romanza chi su populu de Sardinna faveddat in s'isula sua, e sa comunidade sarda chistionat in disterru.
Saint-Pierre e Miquelon
Istòria
Tocat a isetare fintzas a sa restauratzione de Luisi XVIII pro chi s'ùrtima reconchista de Saint-Pierre e Miquelon esseret definitiva. Aici, in su mese de làmpadas de su 1816, is colonos antigos fiant torrados a s'artzipèlagu.
Limba sarda/nugoresu
Datos generales
Su sardu est atesu meda dae su latinu e dae sas àteras limbas neolatinas, mescamente pro su chi pertocat sa gramàtica. Sa limba sarda si acatat in s'ala otzidentale de sa latinidade, paris chin su catalanu, su frantzesu, s'otzitanu, s'ispannolu, su portughesu e àteras minores. Custu cheret nàrrere chi tenet comente caraterìstica su prurale in -s. In intro de sas limbas latinas, si sinnalat chi nde at picau s'artìculu ("su"/"sa") dae su latinu ipse, cando imbetzes totu sas àteras limbas l'ant picau dae ille (francu su cadelanu in sas Isulas Baleares chi at bocau s'artìculu es/sa dae su latinu ipse), in prus est s'unica chi frabichet su tempus benidore ponende su verbu de azudu "àere" in antis de su disfiniu (p.e.: apo a cantare dae "habeo ad cantare") e no a pustis (p.e.: it. canterò, dae "cantare habeo").
Saint-Pierre e Miquelon
Istatus amministrativu
S'artzipèlagu de Saint-Pierre-et-Miquelon est una colletividade ultramarina sutaposta a su regìmene de s'artìculu 74 de sa Costitutzione e est denumenada a livellu amministrativu "colletividade territoriale de Saint-Pierre-et-Miquelon". No est duncas ne unu dipartimentu ne una regione.
Su frantzesu est s'ùnica limba reconnota e recherida pro is servìtzios ufitziales: sende gasi, una bona parte de sa populatzione (2011) dimustrat unu connoschimentu bonu, chi no òtimu, fintzas de s'inglesu, sende fintzas ca is turistas e visitadores americanos e canadesos non-francòfonos sunt numerosos.
Limba sarda/nugoresu
Naschida de sa limba sarda
Su sardu comente limba chi benit dae su latinu comintzat a naschere in su 238 a in antis de Cristu, cando sa Sardìnna fit provìntzia de Roma. Su latinu de sos sordaos romanos, chi no fit su chi istudiabant in sos lìberos ma fit diferente meda a intro de totu sas regiones chi nde beniant, at comintzau a si amesturare luego chin sa lìmba chi sos sardos faveddabant; a dolu mannu no ischimus meda de sa lìmba chi tando chistionabamus in Sardìnna, ca no nos est abarrau documentu iscritu e duncas totu su chi ischimus est pro more de faveddos (prus chi totu relatamus a su sartu, bestiàmene, matas) chi no nde benint dae su latinu ma chi nde benint dae su “paleusardu”, comente a "làcana" o "mara". Sos Romanos peroe no ant acatau petzi su “paleusardu”, difatis tòcat a no s'irmenticare totu sas tzitades pùnicas in sas costeras, chi a fortza che ant intrau faveddos pùnicos a intro de sos sardos puru; in ube sos faveddos pùnicos chi ancoras imperamus fatu fatu sunt unos cantos, est a nàrrere "mitza", "tzìpiri", "chemu", "tzichiria", "tzingorra" (in italianu, sorgente, rosmarino, una manciata, aneto, piccola anguilla). A contu fatu duncas su sardu est una lìmba romanza comente a su frantzesu, s'ispannolu, su cadelanu, su portughesu, s’italianu, su ladinu; totu lìmbas chi sunt naschias dae su latinu de sos sordaos romanos chin sa lìmba chi sa zente de su locu faveddabant zai.
Saint-Pierre e Miquelon
Istatus amministrativu
Saint-Pierre-et-Miquelon non faghet parte de s'Unione Europea, a diferèntzia de is regiones ultraperifèricas frantzesas reconnotas dae su tratadu de Amsterdam de su 1997. S'istatus suo, in respetu a s'UE, est su de paisu e territòriu ultramarinu (PTOM).
Limba sarda/nugoresu
S’italianu in Sardinna
- Frantziscu Masala, Sa limba est s'istoria de su mundu
Documentos in sardu anticu
Su sardu est istau sa limba ufitziale de sos judicados in s'Edade de Mesu. Sa limba iscrita presentabat meda latinismos chi como no s'intendent prus e una grafia chi sufferiat s'influentzia de sos assentadores (toscanos, genovesos o cadelanos a s'ispissu). Dante Alighieri allegat de su sardu in De vulgari eloquentia e nche bocat sos sardos dae s'orbita italica, ca a parrer suo no teniant unu volgare chi si depiat tenner a contu e sichiant a istròchere su latinu ("domus nova" e "dominus meus" narant infatis): "Sardos etiam, qui non Latii sunt sed Latiis associandi videntur, eiciamus, quoniam soli sine proprio vulgari esse videntur, gramaticam tanquam simie homines imitantes: nam domus nova et dominus meus locuntur"
S’italianu in Sardinna
In su 1718 sa Sardinna divenit parte de su chi diat a èssere istau su Rennu de Itàlia. Fintzas a cussu annu perunu dominadore at tentu s’idea de nche iscantzellare sa limba sarda de su totu pro impònnere sa limba sua, ma sa polìtica savojarda teniat sa tenta de fàchere bìnchere prus de totu sas àteras sa limba italiana. Essende su sardu forte meda comente a limba, e chin sos mèdios de cussos tempos non fachiat a fàchere unu mudamentu linguìsticu in presse, s'àndala prus simpre pro italianitzare sa Sardinna fit a italianitzare su sardu in antis. Est prus simpre meda a colare dae unu sardu italizanitzau a s’italianu chi non dae unu sardu beru a s’italianu. Pro fàchere custu, su primu passu fit a nche bocare dae sa conca de sos sardos sas paràgulas chi fint atesu meda dae s’italianu e a las remprasare chin paràgulas italianas “chin sa –u a s’acabu” (sardu porcheddinu), fintzas sos vocabulàrjos e sas gramàticas de su tempus (s’Otichentos) teniant custa tenta, sa de imparare s’italianu a sos sardos colande dae unu sardu totu ammesturau. S’italianu at peroe incomintzau a s'isparghere a beru chin s'iscola pro totu su Novichentos, chin su serbìtziu de sordau e chin sos zornales. S’allestrada manna de s’italianu in Sardinna l'amus tenta chin sa televisione, chi at batiu sa limba de s'Istadu a totu sas domos sardas. In sos ùrtimos chimbant'annos, su sardu at pèrdiu unu muntone de paràulas, remprasadas dae italianismos e custu est sutzediu in totu s’ìsula, non bi sunt locos e biddas in ube custu fenòmenu no siat capitau. Sa "enna" o "janna" est bessida "sa porta", su "ajaju" est bessiu su "nonnu", su "fradili" est bessiu su "cuginu", e gai sichinde.
Documentos in sardu anticu
Sa segunda Carta in campidanesu, cunservada in Frantza, chi risalit a su 1190-1206: "In nomine de Pater et Filiu et Sanctu Ispiritu. Ego iudigi Salusi de Lacunu cun muiere mea donna (Ad)elasia, uoluntate de Donnu Deu potestando parte de KKaralis, assolbu llu Arresmundu, priori de sanctu Saturru, a fagiri si carta in co bolit. Et ego Arresmundu, l(eba)nd(u) ass(o)ltura daba (su) donnu miu iudegi Salusi de Lacunu, ki mi illu castigit Donnu Deu balaus (a)nnus rt bonus et a issi et a (muiere) sua, fazzu mi carta pro kertu ki fegi cun isus de Maara pro su saltu ubi si (.... ....)ari zizimi (..) Maara, ki est de sanctu Saturru. Intrei in kertu cun isus de Maara ca mi machelaa(nt) in issu saltu miu (et canpa)niarunt si megu, c'auea cun istimonius bonus ki furunt armadus a iurari, pro cantu kertàà cun, ca fuit totu de sanctu Sat(ur)ru su saltu. Et derunt mi in issu canpaniu daa petra de mama et filia derectu a ssu runcu terra de Gosantini de Baniu et derectu a bruncu d'argillas e derectu a piskina d'arenas e leuat cabizali derectu a sa bia de carru de su mudeglu et clonpit a su cabizali de uentu dextru de ssa doméstia de donnigellu Cumitayet leuet tuduy su cabizali et essit a ssas zinnigas de moori de silba, lassandu a manca serriu et clonpit deretu a ssu pizariu de sellas, ubi posirus sa dìì su tremini et leuat sa bia maiori de genna (de sa) terra al(ba et) lebat su moori (...) a sa terra de sanctu Saturru, lassandu lla issa a manca et lebat su moori lassandu a (manca) sas cortis d'oriinas de(....)si. Et apirus cummentu in su campaniu, ki fegir(us), d'arari issus sas terras ipsoru ki sunt in su saltu miu et (ll)u castiari s(u) saltu et issus hominis mius de Sinnay arari sas terras mias et issas terras issoru ki sunt in saltu de ssus et issus castiari su saltu(u i)ssoru. Custu fegirus plagendu mi a mimi et a issus homi(nis) mius de Sinnay et de totu billa de Maara. Istimonius ki furunt a ssegari su saltu de pari (et) a poniri sus treminis, donnu Cumita de Lacun, ki fut curatori de Canpitanu, Cumita d'Orrù (.......)du, A. Sufreri et Iohanni de Serra, filiu de su curatori, Petru Soriga et Gosantini Toccu Mullina, M(........)gi Calcaniu de Pirri, C. de Solanas, C. Pullu de Dergei, Iorgi Cabra de Kerarius, Iorgi Sartoris, Laurenz(.....)ius, G. Toccu de Kerarius et P. Marzu de Quartu iossu et prebiteru Albuki de Kibullas et P. de zZippari et M. Gregu, M. de Sogus de Palma et G. Corsu de sancta Ilia et A. Carena, G. Artea de Palma et Oliueri de Kkarda (....) pisanu et issu gonpanioni. Et sunt istimonius de logu Arzzoccu de Maroniu et Gonnari de Laco(n) mancosu et Trogotori Dezzori de Dolia. Et est facta custa carta abendu si lla iudegi a manu sua sa curatoria de Canpitanu pro logu salbadori (et) ki ll'(aet) deuertere, apat anathema (daba) Pater et Filiu et Sanctu Ispiritu, daba XII Appostolos et IIII Euangelistas, XVI Prophetas, XXIV Seniores, CCC(XVIII) Sanctus Patris et sorti apat cun Iuda in ifernum inferiori. Siat et F. I. A. T."
De chi levarit per forza mygeri coyada.
Saint-Pierre e Miquelon
Istòria
De custa manera, sa liberatzione de s'artzipèlagu, controlladu dae su règimene de Vichy, fiat abarrada in càrrigu a sa resistèntzia frantzesa. Suta sos òrdines de Charles de Gaulle, s'ammirallu Émile Muselier aiat preparadu sa liberatzione de Saint-Pierre e Miquelon a iscusi e contra sa voluntade de sas autoridades nordamericanas e canadesas. Saint-Pierre et Miquelon fiat istadu unu de is primos territòrios frantzesos in s'unire in sa Frantza liberada.
Limba sarda/nugoresu
Difusione, situatzione a die de oje e periculu de estintzione
Custa situatzione si depet a s'istadu de diglossia, a livellu sotziològicu, chi at tentu e galu tenet su sardu dae s'època moderna in susu, ca sos invasores semper ant impostu che ufitziale sa limba issoro; si depet tènnere in contu chi sos ibericos teniant sas limbas issoro affaca a su sardu, mentras chi in s'ùrtimu perìodu de dominatzione, sa piemontesa, sos de Savoia cheriant aunire su dominiu issoro fintzas linguisticamente e nche ant bocau ispannolu e sardu puru. Sa cosa si nche est galu prus imbrutada in sos annos '50 e '60 de su sèculu colau, cando sos mèdios de comunicatzione e s'imparu ufitziale ant fatu a manera chi sos sardos aiant intesu s'italianu che "limba de cultura e de zente ischida", isseperande de non imparare prus su sardu a sos fizos. In custu tempus, benit puru a pitzu su dualismu tra tzitade e bidda, in ube sa limba mama no est ancora totu isperdida. Pustis de una pelea longa incomintzada dae sos annos Setanta, si podet nàrrere chi carchi cosa siat cambiada ma solu in su 1997, pro more de una leze regionale chi at postu su sardu che limba ufitziale de sa Sardinna impare a s'italianu.
S’italianu in Sardinna
"A sos tempos de sa pitzinnia, in bidda, totus chistionaiamus in limba sarda. In domos nostras no si faeddaiat atera limba. E deo, in sa limba nadìa, comintzei a connoscher totu sas cosas de su mundu. A sos ses annos, intrei in prima elementare e su mastru de iscola proibeit, a mie e a sos fedales mios, de faeddare in s'unica limba chi connoschiamus: depiamus chistionare in limba italiana, "la lingua della Patria", nos nareit, seriuseriu, su mastru de iscola. Nois no connoschiamus sa limba italiana e, pro cussu, non istaiamus mudos de fronte a su mastru ma, tra nois, sighemus a faeddare in sa limba de mama. Su mastru, cando nos intendiat alleghende in sardu, nos daiat ses atzotadas subra sas manos, tres pro donzi manu. E, tando, istaiamus mudos puru tra nois. Gai, totus sos pitzinnos de 'idda, intraian in iscola abbistos e allirgos e nde bessian tontos e cari-tristos."
Sos pisanos in Sardinna
Bisàntziu si nde istèsiat dae sa Sardinna pro more de sos musulmanos, e duncas s'ìsula abarrat a sa sola fintzas a s'annu milli, cando sas repùbricas marinaras de Pisa e Gènova incomintzant a intrare mescamente in su Capu de Susu e in su Judicau de Casteddu, e ant lassau sa tzitade de Tàtari a sos Genovesos. S'istòricu John Day at definiu s'interatzione de Pisa e Gènova chin sos locos ocupaos comente "coloniale". Pro medas annos unos cantos linguistas ant portau a in antis s'idea chi sos pisanos apant mudau meda sa bariedade campidanesa, in sa pronùntzia e in s'evolutzione de sa limba, narande chi su campidanesu "lìngua", "silìcua", "anguidda", "ègua" o "cena", siant totu produtos de sa colonizatzione pisana e chi sas paràgulas sardas beras siant "limba", "siliba", "ambidda", "eba", "chena", chi si podent galu intèndere in su Capu de Susu. Sos ùrtimos istùdios imbetzes ant ammustrau in manera crara chi, essende chi sos pisanos sunt abarraos petzi sessant'annos in su Capu de Jossu, e essende chi no s'ant mai chèrfiu ammesturare chin sos sardos, est craru chi no ant pòtiu mudare una bariedade chi comintzat dae susu de Aristanis e chi picat prus de una perra de Sardinna. E prus pacu galu in cussos annos, in ube galu no esistiat s'iscola comente a oe, non bi fit sa ràdiu, sos zornales, sa televisione. Sas paràgulas e sos fenòmenos chi a sos linguistas istranzos che a Max Leopold Wagner sunt pàrtos istranos, simizantes a su pisanu anticu e diferentes dae su sardu de Capu de Susu, sunt naschios petzi ca est diferente s'istòria de comente su latinu est intrau e de comente est andau a in antis in Capu de Susu e in Capu de Jossu. Duncas, a contu fatu, siat "lìngua" siat "limba" (e totu sas àteras paràgulas chi amus mentovau) sunt sardas a su 100%, una peroe fachet parte de sas bariedades campidanesas e s’àtera de sa bariedades logudoresas. In cada manera, craru est chi unas cantas paràgulas sunt intradas in su sardu dae su pisanu, sas prus connotas sunt "bèciu"-"(b)etzu", "brigùngia"-"(b)irgonza".
Documentos in sardu anticu
Donatzione de Torchitoriu (1089 o 1103, campidanesu): "E inper(a)tor(e) ki l ati kastikari ista delegantzia e fagere kantu narat ista carta siat benedittu..."
Sas grafias
Fintzas a oe, mancari bi siant istaos medas traballos e bideas, pro sa limba sarda no si acatat galu unu "standard" ebbia de iscritura. S'ùnicu puntu chi acomunat sos istudiosos est sa modalidade de atzentadura: s'atzentu cheret postu in sa sìllaba de tres (cumintzande dae sa fine de sa paràgula) o in s'ùrtima. Lassande a banda sas grafias no issientìficas, chi sos iscritores e sos poetas ant sichiu peri tantos sèculos, oje bi sunt bàtor propostas printzipales pro iscrìvere su sardu:
Vocabolarieddu
Inoche si podet ghetare un'ocrada a carchi vocabolu a manera de lu ponner a cunfrontu in sas limbas romanzas.
Difusione, situatzione a die de oje e periculu de estintzione
Si carculat chi la diant a faveddare o cumprendere, nessi pro carchi fràsia, unas 1.200.000 personas de Sardinna e in prus sos disterraos chi no bi istant. Sos chi la cumprendent e la impreant de mènzus manera sunt meda prus pacos, ma no bi at cherta ispetzialìstica chi nde tratet; paret peroe, comente pro totu sas limbas de minoria, chi a la faeddare mènzus siant sos betzos, mancari bi siant giòvanos chi la istùdient e impreent bene.
Saint-Pierre e Miquelon
Istatus amministrativu
Is bividores de St-Pierre-et-Miquelon votant in is eletziones natzionales e europeas paris a totu is tzitadinos de Frantza, mancari sa comunidade non fatzat parte de su territòriu metropolitanu frantzesu nen partenet a s'àrea Schengen.
Limba sarda/nugoresu
Documentos in sardu anticu
Si podet biere carchi elementu de su sardu zai in su 1063, ma si depet isetare una bintina de annos a pustis pro biere sos primos documentos in sardu anticu, comente sa Carta Volgare (in campidanesu) e su chi si narat Privilegio logudorese, oje cunservau in Pisa: "In nomine Domini amen. Ego iudice Mariano de Lacon fazo ista carta ad onore de omnes homines de Pisas pro xu toloneu ci mi pecterunt: e ego donolislu pro ca lis so ego amicu caru e itsos a mimi; ci nullu imperatore ci lu aet potestare istu locu de non (n)apat comiatu de leuarelis toloneu in placitu: de non occidere pisanu ingratis: e ccausa ipsoro ci lis aem leuare ingratis, de facerlis iustitia inperatore ci nce aet exere intu locu..."
Volemus ed ordinamus chi si alcun homini levarit per forza mugeri coyada, over alcun'attera femina, chi esserit jurada, o isponxellarit alcuna virgini per forza, e dessas dittas causas esserit legittimamenti binchidu, siat iuygadu chi paghit pro sa coyada liras chimbicentas; e si non pagat infra dies bindighi, de chi hat a esser juygadu, siat illi segad'uno pee pro moda ch'illu perdat. E pro sa bagadìa siat juygadu chi paghit liras ducentas, e siat ancu tenudu pro leva­rilla pro mugeri, si est senza maridu, e placchiat assa femina; e si nolla levat pro mugeri, siat ancu tentu pro coyarilla secundu sa condicioni dessa femina, ed issa qualidadi dess'homini. E si cussas caussas issu non podit fagheri a dies bindighi de chi hat a esser juygadu, seghintilli unu pee per modu ch'illu perdat. E pro sa virgini paghit sa simili pena; e si non hadi dae hui pagari, seghintilli unu pee, ut supra."
Saint-Pierre e Miquelon
Istatus amministrativu
Comente in is regiones frantzesas, sa moneda ufitziale adotada est s'èuro dae su 1999 (in antis fiat istadu su francu CFA fintzas a su 1973, remplasadu a coa dae su francu frantzesu).
Economia
Is bividores si sunt bìvidos traditzionalmente de sa pisca praticada a illargu de sa costa de Terranoa. Su clima, su territòriu pagu istèrridu e fintzas pagu saliosu no ant favorèssidu sa messaria. Dae su 1992 s'economia de su pische est bivende unu declinu lestru, fintzas pro neghe de is lìmites de pisca impostos dae su guvernu canadesu. Pro su benidore sa colletividade ultramarina est imbestende in su turismu e in s'acuacultura, ma fintzas galu in una pisca prus diversificada. In paris tempus si faghent esploratziones pro agatare setziduras de petròliu e gasu de bogare.
Limba sarda/nugoresu
Sa batalla pro sa limba sarda
Fintzas in Sardinna su movimentu pro sa limba sarda si fit fatu forte meda: in s’universidade, in s'iscola, in sa sotziedade a chistionare de limba sarda non fit prus un'ispantu. Sos istudiosos che a Antoni Lèpori su professore fint incomintzande a iscrìvere ditzionàrios modernos, a istudiare sistemas ortogràfigos po iscrìvere su sardu de manera coerente. Totu custas batallas, atòbios e istùdios ant fatu nàschere, in su 1997, sa leze sarda nùmeru 26, chi est sa primu leze chi narat de manera crara chi su sardu est una limba chi fachet a l'impreare in cale si siat locu impare a s’italianu. Narat puru ca essende una sienda, un'iscusorju mannu pro sa terra e su pòpulu sardu, tòcat a l'amparare comente si tocat, in s'iscola, in sa sotziedade e in sa bida de cada die.
Sas bariedades
Sos limbistas partzint su sardu in medas bariedades, chin duas ortografias fundamentales a las intregare: su campidanesu e su logudoresu-nugoresu. Su gadduresu (cossu), s'aligheresu (catalanu) e su tabarchinu (ligurinu) no sunt dialetos sardos. Pro su tàtaresu (o turritanu) sa chistione est prus difitzile ca mancari siat de gramàtica corsicana, tenet meda de su lessicu logudoresu (80% a parrer de medas).
Derrota de Roma e Imperju Bizantinu
Incomintzande sos sèculos bator e chimbe a pustis de Cristu, in s’imperju romanu b'intrant sos "bàrbaros". Nemmancu sa Sardinna abbarrat a foras de custas intradas, e difatis intre su 450 e su 530 b'arribant sos Vàndalos, chi a su tempus a tempus aiant conchistau zai s’Àfrica romana. Essende abarraos in Sardinna petzi pro 80 annos, no ant lassau rastas in sa limba nostra. In su 534 sa Sardinna torrat a intrare in s'Imperu Romanu, ma como sa capitale non fit prus Roma ma Costantinòpoli. Medas sunt sas paràgulas chi sunt naschias dae custu addòbiu chin sos bizantinos. Nos depimus ammentare chi sa cultura issoro est intrada in totu sas partes de sa vida de sos sardos de su tempus; sas paràgulas bizantinas prus connotas sunt lepa, condaxis / condaches (regorta de atos jurìdicos), e lùmenes de pessone che a a Miali, Aleni, Giorgi, Stèvini.
Difusione, situatzione a die de oje e periculu de estintzione
Sicundu a un'istùdiu de sa regione, su sardu lu diant a connòschere unas 1.495.000 personas e faveddare unas 1.000.000, a fronte de unu tres % ebbia chi narabat de no lu connòschere, de no lu cumprendere e de no lu cherrere imparare. Ant peroe sinnalau chi bi at s'arriscu chi su sardu diat a poder andare in intro de pacu tempus in estintzione, si no si ponet remèdiu, ca su bilinguismu est galu a bìere; in prus, sichit a zirare unu stigma assotziau a custa limba, e in sos ufìtzios pùblicos no si impreat a favore, oje, de s'italianu ebbia.
Su cadelanu e su castillianu in Sardinna
Su cadelanu divenit limba ufitziale de Sardinna in su 1479, chent'annos a pustis chi sos cadelanos fint intraos chin sos sordaos in s’ìsula. Chene duda peruna, su cadelanu est sa limba istranza chi prus est intrada in su sardu, e oje in die fintzas medas paràgulas chi impreamus tenent radichinas cadelanas, est a nàrrere "ferreri", "pichepedreri", "sabateri", "mìgia", "buciaca", "cadira", "bratzolu" e gai sichinde. Custa limba fit gai forte fintzas in sa sotziedade chi esistiat unu ditzu in Casteddu “no connoscit su cadelanu” chi lu impreabant pro nàrrere de unu fulanu chi est innorante meda. Su castillianu est intrau meda su matessi, peroe prus a tardu, a s'acabu de su 1500 cando zai nche fint istaos 100 annos de influèntzia de su cadelanu. Medas notàrios l’ant impreau fintzas a s’acabu de su 1700, e in unos cantos locos fintzas in sos primos annos de su 1800, su sardu at retziu una sienda de paràgulas dae su castillianu; peroe bisonzat a nàrrere ca medas si sunt pèrdidas e pro cussu paret ca sas paràgulas cadelanas prevalessant, in dies de oe. Bi sunt medas paràgulas castillianas in su sardu campidanesu e prus puru in su logudoresu, in su primu podimus acatare: "aposentu", "brincai", "callentai", "dengosu", "fardetta", "gana", "intregai", "lei" (legge in italianu), "menguai", "nascimentu", "obra", "prenda", "resfriai", "sintzillu", "tacca", "ventana". Tocat a nàrrere ca sos verbos in castillianu prevalessent in su sardu a cuforma de cussos de su cadelanu, mentras su cadelanu prevalesset in medas àteras cosas.
Sa batalla pro sa limba sarda
In s’acabu de sos annos Sessanta e in s'incomintzu de sos annos Setanta de su Millinovichentos, in totu s’Europa b'at apiu unu mudamentu curturale in totu sos locos in ube bi fit una limba de minoria. Pro nàrrere, in Ispanna, morindesiche Franco su ditadore, sas minorias linguìsticas bascas e cadalanas ant incomintzau a traballare meda po torrare a fàchere nàschere sas limbas issoro, in su Galles in su Rennu Auniadu sos gallesos ant incomintzau sa batalla issoro pro fàchere reconnòschere sa limba gallesa e su matessi ant incomintzau a fàchere sos brètones, sos ladinos, sos furlanos e totu sas àteras minorias europeas.
Documentos in sardu anticu
In su Chimbichentos e Seschentos, su sardu diat a aer apiu faveddos medas chi beniant dae su catalanu e ispannolu, pro more de sa dominatzione. Gai puru est capitau in cussa piemontesa pro sos faveddos italianos, e galu in su periodu addurande a oje.
Saint-Pierre e Miquelon
Demografia
Sa populatzione de Saint-Pierre e Miquelon arribat a 6.274 bividores. Est massimamente de orìgine normanna, basca, brètone (is istemmas de is tres populatziones sunt fintzas inditados in sa bandera de s'ìsula) e acadiana. Sa limba ufitziale est su frantzesu. Sa limba basca, su cale impreu fiat tramandadu dae carchi famìlia de sa zona, s'est ispèrdida a sa fine de sos annos '50 de su de 20 sèculos. Sa populatzione est in manna majoria cristiana, in piessignu catòlicu-romana.
J. R. R. Tolkien
A pustis de sa morte sua, fìgiu suo Christopher at publicadu una sèrie de òperas fundadas in subra de sas notas mannas e de sos medas manuscritos non publicados dae su babbu suo, intre sos cales b'at Su Silmarillion. Custos, in paris cun Su Hobbit e Su Sennore de sos Aneddos, creant unu corpus ùnicu de contos, poemas, istòrias, limbas imbentadas e proas literàrias a pitzu de unu mundu fitìtziu mutidu Arda, in intro de su cale s'agatat sa Terra Mesania. Intre su 1951 e su 1955 Tolkien at aplicadu su cuntzetu de legendarium (legendàriu, in sardu) pro chistionare de una parte manna de custos iscritos.
Cun totu chi medas autores aiant publicadu òperas de fantàsia in antis de Tolkien, su sutzessu mannu de Su Hobbit e de Su Sennore de sos Aneddos at giutu a un'iscoperta noa de su gènere e at dadu legitimatzione prena a s'imbentu de mundos immaginàrios autònomos e coerentes, chene tènnere prus sa netzessidade de giustificare s'esistèntzia issoro che a contados de biàgiu in logos esòticos, bisos chi iscumparent a s'arbèschida o paristòrias. Sos iscritos suos ant ispiradu medas àteras òperas fantasy e ant tentu un'efetu durajolu pro totu su gènere, a su puntu chi Tolkien podet èssere cunsideradu s'iscritore de fantasy prus importante de su de XX sèculos. Custu fatu at batidu a s'identificatzione populare de Tolkien che a su "babbu" de sa literadura fantàstica moderna o, prus in manera cuncreta, de sa chi est connota cun su nùmene de high fantasy. In su 2008 The Times at postu s'iscritore inglesu in sa de ses positziones de sa lista sua de sos 50 iscritores britànnicos prus mannos dae su 1945. Forbes, in prus, l'at postu in sa de chimbe positziones in sa lista sua de sas "tzelebridades mortas", in su 2009.
Pitzinnia
Tolkien ischiat lèghere a s'edade de bator annos, e at comintzadu a iscrìere chene problemas pagu a pustis. Mama sua li lassaiat lèghere libros medas. No l'agradaiant nen s'Ìsula de s'ascusòrgiu nen su flautista de Hamelín, e pensaiat chi Alice in sa terra de sas meravìgias de Lewis Carroll fiat "ispassiosa ma neghidosa". L'agradaiant sas istòrias chi chistionaiant de "peddirujos" (nativos americanos), che a sas òperas de fantàsia de George Macdonald. In prus, sos "Contos de fadas" de Andrew Lang sunt istados mescamente importantes pro issu, e s'influèntzia sua si faghet aparente in calicunas òperas posteriores. Mabel Tolkien est istada batijada in sa crèsia catòlica romana in su 1900, fintzas cun sas protestas fortes de sa famìliasua, chi fiat batista, chi dae tando at acabadu de l'agiudare economicamente. Su 1904, cando J.R.R. Tolkien teniat 12 annos, mama sua est morta de cetoacidosi diabètica in su Fern Cottage de Rednal, in ue fiat in afitu. Mabel fiat morta a 34 annos, s'edade mèdia prus avantzada a ue una persone podiat cròmpere si teniat su diabete mellitus tipu 1 e non retziat perunu tratamentu, bidu chi s'insulina non diat èssere iscoberta finas a duas dècadas prus a tardu. Noe annos a pustis de sa morte sua, Tolkien at iscritu, noe annos a pustis de sa morte sua, chi "mama mea est istada una màrtire, difatis, e no est a totus chi Deus disponet unu caminu tantu fàtzile conca a sos donos suos comente at fatu cun Hilary e cun megus matessi, comente est a nos dare una mama chi s'est ochida cun traballu e cun dificultades pro s'assegurare chi mantenìamus sa fede.". Nos indicant comente issu assotziaret sa mama a s'apartenèntzia sua a sa Crèsia catòlica. Si diat pòdere annànghere chi, a sa morte de sa mama, sa religione aiat pigadu in sos afetos suos su locu chi issa aiat ocupadu in antis. Su cunsolu chi li daiat fiat siat emotzionale siat ispirituale.»
In antis de mòrrere, Mabel Tolkien aiat assinnadu sa podestade de fìgios suos a un'amigu corale suo, su parde Francis Xavier Morgan de su Birmingham Oratory, a su cale at pedidu chi los educaret che a bonos catòlicos. In una lìtera de 1965 a fìgiu suo Michael, Tolkien regordaiat s'influèntzia de s'òmine chi semper at mutidu «Babbu Francis»: «Fiat unu Tory de classe arta gallesu-ispagnolu, e a calicunu li pariat chi fiat petzi unu betzu contulàrgiu. Lu fiat e no lu fiat. Apo imparadu sa caridade e su perdonu pro sa prima borta gràtzias a issu; e custa lughe at trapassadu fintzas s'iscuru 'liberale' dae su cale benio, ischende prus cosa [Tolkien] a pitzu deBloody Mary' [Maria I de Inghilterra] chi a pitzu de sa mama de Deus, chi petzi si mentovaiat che un'ogetu de cultu malu de sos romanistas».
A pustis de sa morte de mama sua Tolkien est crèschidu in s'àrea de Edgbaston, in Birmingham, frecuentende sa King Edward's School in antis, e sa St. Philip's School a pustis. In su 1903 at otentu una bursa de istùdiu e est torradu a istudiare in su King Edward's. In su mentres chi istudaiat in cue, Tolkien est istadu unu de sos dischentes de su Cursu de Allenamentu de Ufitziales chi at agiudadu a formare sa lìnia de caminu de s'isfilada de coronamentu, in su 1910, de su re Jordi V. In paris cun unos àteros dischentes de su King Edward's, Tolkien l'ant postu in foras de sas ghennas de su Palatzu de Buckingham.
In Edgbaston Tolkien biviat in s'umbra de Perrott's Folly e de sa turre vitoriana de Edgbaston Waterworks, chi diant pòdere àere influentzadu sas immàgines de sas turres nieddas de sos libros suos. Un'àtera influèntzia de importu sunt istadas sas pinturas medievalistas romànticas de Edward Burne-Jones e su prerafaelitismu, dae chi in su Birmingham Museum and Arte Gallery b'aiat una regorta manna de òperas chi si podiat bisitare de badas.
Orìgines familiares
Sos antepassados de Tolkien, dae s'ala de su babbu, fiant artesanos de classe mesana chi produiant relògios e pianos, siat in Londra chi in Birmingham. Sa famìlia Tolkien fiat emigrada dae sa Germània durante su sèculu XVIII, ma si fiant cunvertidos "a inglesos in presse e a forte". Pro su chi narat sa traditzione familiare, sos Tolkien fiant arribados in Inghilterra in su 1756 che a refugiados de s'invasione de s'eletoradu de Sassònia fata dae Federicu Mannu, in intro de sa Gherra de sos Sete Annos. In die de oe b'ant medas famìlias cun su sambenadu Tolkien, o cun una trascritzione sìmile, chi bivent in su nord-ovest de sa Germània, mescamente in sa Bassa Sassònia e in Amburgu.
Beren e Lùthien
S'istòria de Beren e Lùthien est una de sas prus antigas e prus revisionadas de su legendarium de Tolkien. Custa istòria fiat una de sas tres cuntènnidas in su Silmarillion chi Tolkien pensaiat chi meressiat sa narratzione sua in formadu largu. In su 2017 ant publicadu una versione curada dae Christopher Tolkien cun su tìtulu Beren and Lùthien.
Sede de sos manuscritos
In antis de sa morte sua, Tolkien at negotziadu sa bèndida de sos manuscritos, de sos abbotzos, de sas proas e de sos àteros materiales relatzionados cun sas òperas suas giai publicadas, intre sas cales Su Sennore de sos Aneddos, S'Hobbit e Giles, su fatore de Ham, cun su Dipartimentu de Regortas Ispetziales e Archìvios Universitàrios de sa Biblioteca John P. Raynor de s'Universidade de Marquette, situada in Milwaukee, Wisconsin. A pustis de sa morte sua, totu sos documentos chi pertocant a sa mitologia de su Silmarillion, gasi comente sos traballos acadèmicos suos, sunt andados a parare a sa Biblioteca Bodleiana de s'Universidade de Oxford.
Frantza
Su 5 de làmpadas de su 1916 Tolkien s'est imbarcadu in unu trasportu de tropas chi l'at tramudadu, a de note, a Calais. Comente medas àteros sordados chi arribaiant a su paisu sa prima borta, su tenente Tolkien est istadu imbiadu in su Corpus de Ispeditzione Britànnicu (BEF, pro sa sigla sua in inglesu), positzionadu in Étaples.
Sede de sos manuscritos
In su 2009, un'abbotzu partziale de Language and Human Nature, chi Tolkien aiat incumintzadu a iscrìere paris cun C.S. Lewis, ma chi mai ant acabadu, est istadu iscobertu in sa Biblioteca Bodleiana.