cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thomas Jefferson
Thomas Jefferson (13 de abrile de 1743 – 4 de trìulas de 1826) est istadu unu de sos babos fundadores de sos Istados Aunidos de Amèriga, s’autore printzipale de sa Decraradura de Independèntzia (1776) e su de tres Presidentes de sos IAA (1801-1809). A su cumintzu de sa Rebolussione Amerigana, aiat formadu parte de su Cungressu Continentale, representende sa Birzìnia, e fiat istadu Gubernadore de custu ùrtimu istadu federale in tempus de sa gherra (1779-1781). Pagu ora a pustis de s’agabu de sa gherra, moende dae sa metade de su 1.984, Jefferson fiat istadu dipròmatigu in Parizi. In su maju de su 1785, fiat dèvennidu su Ministru Istadunidesu pro sa Frantza.
Jefferson fiat istadu su primu Segredàriu de Istadu de sos Istados Aunidos (1790-1793) in tempus de su gubernu de su Presidente George Washington. Cun s’amigu suo coriale James Madison, aiat organizadu su Partidu Democràtigu-Repubriganu, demissionende posteriormente dae su gabinete de Washington. Elèghidu bitzepresidente in su 1796, addaghi fiat arribadu segundu in palas de John Adams de sos Federalistas, Jefferson aiat opònnidu custu ùrtimu e aiat iscritu segredamente sas Resolussiones de su Kentucky e de sa Birzìnia, chi chircaiant de annullare sas Lezes subra de sos istranzos e sa sedissione.
Jefferson fiat un’òmine de curtura manna e faeddaiat fruidamente chimbe limbas. Est cussideradu unu de sos presidentes ameriganos prus grandu de totu sos tempos.
Eccellenza Sardigna 1994-1995
Su campionadu italianu de fùbalu de Eccellenza Sardigna 1993-1994 est istadu su de bator organizadu in Itàlia. Rapresentat su de ses livellos de su fùbalu italianu.
Custu est su campionadu regionale de Sardigna organizadu dae su Comitadu Regionale Sardu.
B
Sa B (manna) o b (minore), si leghet bi, est sa segunda lìtera de s'alfabetu sardu; est una cunsonante chi in sardu si podet iscrìere sia simple sia dòpia (b/bb).
Sonos e mudamentos
Sa B si est in su cumintzu de sa paràula, tendet a èssere una cunsonante mòbile chi in sa pronùntzia podet rùere (es. bidda > idda). In prus sa B est sugeta a mudare, a segunda de sa zona, in P (es. abe <> ape - bìdere lenitzione) o in V (es. bida <> vida - bìdere betatzismu).
In su sardu podet àere duos sonos diferentes: in su cumintzu de sa paràula at semper unu sonu bilabiale oclusivu [b], mentras in intro de su faeddu podet àere unu sonu oclusivu [b] o fricativu [β] (custu solu in positzione intervocàlica).
Su decàlogu de su cabu
Su decàlogu de su cabu est unu cumparis simpàtigu e ispassiadore de règulas presùmidas chi tzìrculat in ufìssios e fàbrigas zai dae medas annos, cun probabilidade dae sos setanta de su sègulu passadu, e chi ponet in craru su rolu assolutamente dominadore de su cabu in intro de s’organizadura chi aderetat. Su decàlogu esistint in paritzas bariantes e a bias sas règulas sunt bastante cantu prus chi deghe, peroe sa bersione prus ispainada est custa:
1. Su cabu tenet resone
2. Su cabu tenet semper resone
4. Su cabu non dormit, discansat.
5. Su cabu non màndigat, s’alimentat.
6. Su cabu non est atardadu mai, est retènnidu
7. Su cabu non dassat mai su traballu, est semper presente.
8. Su cabu non leghet su ziornale, si mantenet informadu.
9. Su cabu non familiarizat cun sa segredària, l’èdugat.
10. ¡Su cabu… est su cabu!
Limbas de s'Italia
Sa limba ufitziale de s'Italia est s'italianu, idioma chi benit derètu dae su toscanu, ma custu non che bocat su fatu chi si chistionent fìntzas ateras limbas, calicuna sènde a su matessi libellu, limbisticu e giuridicu (co-ufitzialidade) de s'italianu etotu: custas, chi sunt limbas a banda dae s'italianu, si narant limbas de minorìa: intra custas, medas sunt in periculu de si nche mòrrer, pro neghe de sa politica assimilatzionista chi s'istadu italianu at semper persichìu cun sas minorìas.
Reconnoschimèntu dae s'istadu italianu
S'istadu italianu reconnoschet, sicundu a sa leze numeru 482 de su 15 de Nadale de su 1999 (Art. 2, comma 1), sas limbas de minorìa chi sichint: albanesu, cadelànu, tedescu, grecu, islovenu, croatu, frantzesu, francu-proventzale, friulanu, ladìnu, otzitanu, sardu.
Sa leze, in prus, ischìrriat intra sos chi dìant a èsser grupos de minorìa (populatziones albanesas, catalanas, germanicas, grecas, islovenas e croatas) e sos chi non lu dìant a èsser (est a nàrrer, totus sos ateros).
Canale de Sardigna
Su canale de Sardigna est cussa tretu de su mare Mediterràneu otzidentale chi partzit sa Sardigna dae sas costas tunisinas. Is puntos prus pròssimos intre sa costa nordafricana e sa Sardigna sunt istesiados unos 185 km. A ovest-sud-ovest e a est-nord-estu permitet una comunicatzione profunda intre su lutone Algero-Liguro-Proventzale e cussu Tirrènicu, mentras a sud-estu si culligat cun su canale de Sitzìlia.
Geologia
Su canale de Sardigna s'agatat in currespondèntzia de una parte imbèrghida de su brancu Apennìnicu-Maghrebide de sa Cadena Alpina. Derivat de su subrapositzionamentu de duas placas tetònicas chi ant prodùsidu de pare a pare siat un'ingrussamentu de su còrgiu terrestre siat un'assutiligamentu. Custa evolutzione, pròpia de sas cadenas collisionales,  si dda podet bene abbaiadare in su canale de Sardigna: is caraterìsticas morfològicas e istruturales sunt difatis evidentes fintzas pro ite s'imberghidura de su lutone dd'at preservadu dae s'erosione aèrea.
Mare de Sardigna
Su mare de Sardigna est una parte de su mare Mediterràneu, posta intre Sardigna e sa artzipèlagu ispagnolu de sas Baleares. Si ddi narat fintzas mare Espèricu; is gregos impreaiant is tèrmines Espèria o Espèricu pro inditare sos territòrios o sas abbas chi, respetu a issos, fiant cunsiderados a otzidente.
Totu s'atza otzidentale de Sardigna nde cumponet sa làcana de estu fintzas a su mare de Còrsica e imbatet sa profundidade màssima de 3.068 m unos 150 km a nord-estu de s'ìsula de Minorca. Is golfos printzipales chi si bi agatant sunt is de S'Alighera e Aristanis; de custos golfos s'incarant a mare sos territòrios de sas omònimas tzitades, chi resurtant èssere sos tzentros majores de totu su tretu de costa. A pustis de sa Sardigna matessi e de sas Baleares, is ìsulas printzipales sunt is de Santu Antiogu e Santu Pedru, postas in su sud-ovest de Sardigna. Intre sos rios chi si nche ghetant a custu mare tenimus su Tirsu, su Temu e su Riu Mannu.
Custu mare est istadu in passadu navigadu dae tziviltades e pòpulos numerosos, cales nuràgicos, fenìtzios, cartaginesos, romanos, saraghinos, aragonesos, ispagnolos e lìgures. A testimonia de custu abarrant duas importantes variedades linguìsticas de Sardigna: su Catalanu in sa variedade saligheresa in S'Alighera e su Tabarchinu a Carluforti e Cala Seda. Àtera importante testimonia est sa zona archeològica de Tharros, in territòriu de sa comuna de Crabas o sa de Cornus in sa comuna de Cùllieri.
Pàlliu
Su pàlliu (de su latinu pallium, manteddu) est unu paramentu litùrgicu impreau in sa Crèsia catòlica, costituidu de una tiria de roba de lana bianca imboligada subra de is palas. Rapresentat sa brebei chi su pastori bortat subra de is coddus suus cumenti a su Cristu e est duncas sìmbulu de su còmpitu pastorali de chi ddu bistit.
Currispondet a s'omofòriu (omophórion) impreau in sa Crèsia ortodossa de totu is pìscopus.
Schleswig-Holstein
Su Schleswig-Holstein est su prus setentrionale de sos 16 istados federados de Germània. Su nùmene in danesu est Slesvig-Holsten, su nùmene in bàsciu sàssone est Sleswig-Holsteen. Istòricamente su nùmene si referit a una regione prus ampra, chi cumprendet s'atuale Schleswig-Holstein e sa contea danesa de su Jutland meridionale (Sønderjyllands Amt in danesu). Sa capitale est Kiel.
Su Schleswig-Holstein s'agatat a sa base de sa penìsula de su Jutland, tra su Mare Bàlticu e su Mare de su Norte.
Su Schleswig-Holstein làcanat cun sa Danimarca (regione de su Syddanmark) a nord, su Mare de su Norte a ovest, su Mare Bàlticu e su Meclemburgu-Pomerània Otzidentale in s'estu, e sa Bàscia Sassònia e sa tzitade-istadu de Amburgu in sud.
Polèsine
Su Polèsine (in vènetu Połéxine, in dialetu ferraresu Pulésan) est una regione istòrica e geogràfica italiana, cun istèrrida e làcanas chi sunt mudados in su cursu de is sèculos. In passadu fiat fintzas connotu comente Pòlesine de Rovigo.
In die de oe, de una bisura geogràficu-antròpica su Polèsine currespondet a sa provìntzia de Rovigo. ; de bisura de sa geografia fìsica est intames definidu che su territòriu chi s'agatat in su cursu bàsciu de is frùmenes Àdige e Po, fintzas a su mare Adriàticu, cun làcana uesta non definida, chi ddu chirriat de is baddes mannas veronesas. .
Su territòriu s'iscerat che una limba de terra istrinta e longa, cun isvilupu de s'uestu a s'estu, inserrada intre is duos frùmenes de s'Àdige e su Po, fintzas a su delta de su Po, ricu de unu pore de rios e rastos de antigos frùmenes. Sa prus parte de is caminos antigas s'agatant in is àrgines, duncas in unu pranu prus artu de su de sa campagna a inghìriu.
Su nòmine de Polèsine est unu faeddu vènetu chi dependet de su latinu medievale pollìcinum o polìcinum, chi cheret nàrrere "terra benatzosa".
Antigamente fiat usadu a sustantivu pro inditare is medas isuleddas chi s'agataiant in su caminu de unu o prus frùmenes.
In passadu s'àrea fiat una de is prus intemperiosas e sugetas a sa malaghera de Itàlia.
Hannover
Hannover est una tzitade de sa Germània tzentru-setentrionale de 535 061 bividores, capitale de s'istadu federadu de sa Bàscia Sassònia (Niedersachsen) e posta in sas ribas de su riu Leine, in s'afluente suo Ihme e in su Mittellandkanal. Est fintzas cabulogu de un'ente sovracomunale chi esèrtzitat funtziones prètzisas a cussas de unu distritu.
Importante tzentru industriale, cumertziale e de tràficos, est andadu casi totalmente distrùidu in sa segunda gherra mundiale, e est istadu torradu a fraigare cun critèrios urbanìsticos modernos. De sa tzitade antiga abarrant sa Marktkirche, mannu fàbricu gòticu in cotu de su de 14 sèculos e s'Altes Rathaus, àteru fàbricu gòticu in cotu de su de 15 sèculos.
Hannover est cabulogu de su Land de sa Bassa Sassònia e de un'omònimu ente sovracomunale chi esèrtzitat funtziones prètzisas a cussas de unu tzircundàriu.
Minas de sa Sardinna sudduotzidentale
In sa Sardinna sudduotzidentale s’agatat s’arzola prus istèrrida pro bariedade e ispainadura de sas atividades minencas isvilupadas in Sardinna in tempus de sos ùrtimos sègulos, un’atividade pro sa cale su Parcu Zeominencu Sardu est istadu su primu recunnotu dae s’Unescu comente primu de sa retza mundiale de sos zeoparcos.
Bàscia Sassònia
Sa Bàscia Sassònia (in tedescu: Niedersachsen; in olandesu: Nedersaksen) est unu de sos sèighi istados federados de Germània. Posta in su nord-ovest, fiat costituidu su 1946 e currispondet a sa parte otzidentale de sa Sassònia istòrica. Cun 47.614,07 km² de istèrrida e unos 8 milliones de bividores est su segundu istadu federale pro tirada a fatu de Baviera e su bator pro populatzione. Sa capitale est Hannover.
In su norte si ghetat a su mare de su Norte, làcanat cun sa tzitade istadu de Amburgu e cun su Land de Schleswig Holstein, in su nord-estu cun su Meclenburgu-Pomerània Otzidentale, in s'estu cun sa Sassònia-Anhalt, in su sud-estu cun sa Turìngia, in su sud cun s'Àssia e in su sud-ovest cun su Renània de su Norte-Westfàlia. Annotamala sa tzitade istadu de Brema (Freie Hansestadt Brema; Tzitade Lìbera Anseàtica de Brema) format duos incravamentos chentza de continuidade territoriale in intro de sa Bàscia Sassònia.
In unas cantas zonas rurales si sighit a faeddare galu su bàsciu tedescu o bassu sàssone (Plattdüütsch), e in su distretu de Cloppenburg, su frisone orientale (Seeltersk).
Bamako
Bamako (in bambaru ߓߊߡߊߞߐ, translit. Bàmakɔ̌) est sa capitale e sa tzitade prus populada de su Malì.
Su nùmene cheret nàrrere in bambara  istàngiu de si cocodrillos . Sa tzitade fiat fundada segundu sa legenda cara a sa fine de su sèculu XVI de is Nairé in antighidade narados Niakate, chi fiant Sarakollé. Niaréla est difatis unu de is bighinados prus antigos de Bamako.
Sa tzitade fiat unu tzentru cummertziale mannu e fintzas tzentru printzipale de s'imparu de s'Islam, suta de s'impèriu de su Malì, ma aiat pèrdidu de importu in su sèculu XIX.
Sa populatzione de Bamako, fiat a coa crèschida meda a lestru, e gasi cando su 22 de cabudanni de su 1960 fiat proclamada s'indipendèntzia de su Malì, Bamako fiat fata capitale de sa repùblica.
Italianos
Sos italianos sun sa populassione chi vivet in s'Europa de Zòsso, est in sutta de s'istadu italianu e chistiònat in italianu comente limba mama. Sos italianos viven in sa penìsula italiana e chìrrios a curtzu.
Secund'a carchi istìma de su 2012, b'at unos 60 miliones de italianos in Italia, unos 300.000 in San Marino e prus de 500.000 in Isvìtzera. Pro more de una diaspora longa, si carculat chi 4,5 miliones de italianos vivan in disterru, mascamente in America e Europa, e chi prus de 80 miliones de pessones apan èrentzia italiana.
Sos italianos sun connottos pro s'influentzia manna in s'arte, sa curtura e s'issièntzia de sa tziviltade de Ponente.
Puerto Rico
Originalmente bìvidu pro chentinas de annos de pòpulos indìgenos connotos cun nùmene de Taìno, s'ìsula fiat cunchistada de s'Ispagna cun Cristòlu Columbu in su segundu viàgiu a manu de is Amèricas, su 19 de onniasantu 1493. Paris a Cuba, su Puerto Rico at aguantadu che colònia ispagnola fintzas a su 1898. Mancari bi esserent is Leges de Burgos de su 1512 chi dèpiant amparare is indianos, is Taìno fiant cautivados in is primos annos de sa colonizatzione e si fiant agatados a suportare sufferèntzias graes dadas fintzas de is maladias infetivas betidas de s'Europa, chi fiant responsàbiles de epidèmias mortales intre de issos.
Su clima de Puerto Rico est tropicale e sugetu a àrias caentes pro totu sa durada de s'annu.
Su 25 de onniasantu 1897, su guvernu tzentrale ispagnolu aiat afiantziadu prus autonomia a su Puerto Rico, e soberania majore subra is affàrios locales, diventaiat duncas una provìntzia autònoma. In su 1898 però s'Ispagna fiat fortzada de is Istados Unidos a tzèdere s'ìsula, a segus de sa gherra ispanu-americana, cun su tratadu de Parigi.
In su 1917, is Istados Unidos ant afiantziadu tzitadinàntzia a is bividores de Puerto Rico. In su 1948 ddis fiat dadu deretu de elèghere unu guvernadore issoro. In su 1952, suta sa pregunta de is Istados Unidos, fiat adotada una costitutzione locale. Segundu is printzìpios de sa Lege de is Relatziones Federales de su Puerto Rico, is residentes suos sunt galu sugetos a sa giurisditzione plenària de su Cungressu de is Istados Unidos.
Atualmente, s'ìsula abarrat territòriu de is Istados Unidos, mancari unu referendum de su 2012 apat dimustradu chi sa majoria de s'eletoradu (su 54%) est pro unu càmbiu de status, cun prena istatalidade che isceberu prefèridu. Su pròpiu resurtadu est istadu cunfirmadu cun àteros duos referendum, in su 2017 cun su 97% (ma cun su 23% isceti de is eletores chi ant votadu) e in su 2020 cun su 52,52%.
C
Sa C (manna) o c (minore), si leghet ci, est sa de tres lìteras de s'alfabetu sardu; est una cunsonante chi in sardu si podet iscrìere solu simple.
Sonos e mudamentos
Sa C podet àere duos sonos diferentes:
A s'ispissu sa C tosta, si est in su cumintzu de sa paràula e est pretzèdida dae vocale, tendet in sa pronùntzia a mudare in G (es. “su cane” si podet lèghere “su gane”), mentras sa C durche tendet, mescamente in su logudoresu/nugoresu, a mudare in TZ (es. “it. città” > “camp. citadi” > “log. tzitade”). In tzertas biddas barbaritzinas sa C tosta càmbiat in unu sonu cramadu corfu de gùturu iscritu chin sa lìtera h o puru, segundu àteros, cun unu apòstrofu a càmbiu de sa ci.
In prus sa C, in sos limbàgios nugoresos, est usada a càmbiu de sa G logudoresa e campidanesa (es. “amigu” > “nug. amicu” - bìdere lenitzione).
Ollollai
Ollollai (Ollolai in italianu) est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro. Sea antiga de curadoria e capitale de sa Barbàgia chi dae issa leat su nùmene, s'agatat a s'artària de 960 metros subra su mare e giughet 1.579 bividores.
Su nùmene
Pro su prof. Massimo Pittau Ollollai est unu topònimu paleosardu o nuràgicu, pro sa desinèntzia -ai, de sa matessi genia de su latinu “aula, aulla, olla” diminutivu “aulula, ollula”.
Su linguista Giovanni Alessio aiat cullegadu su topònimu Ollollai a sa raighina latina lilium, ca in tempos antigos su territòriu fiat ricu meda de “lozu” chi in latinu est lilium, lollium.
In àteros documentos prus antigos, sa bidda est numenada che a Lola, Lolai, Ololay: galu oe in àteras biddas a Ollollai li narant Illolai.
Su sartu
Ollollai, bidda posta in su tzentru de s’ìsula, est a s’artària de 700-900 m. dae su livellu de su mare. S'isterret pro 27, 34 km cuadrados. Est una comuna de sa Provìntzia de Nùgoro, a làcana cun Sarule, Mamujada, Gavoi, Ovodda, Teti, Ortzai.
Ollollai tenet unu sartu mannu meda. Sa zona de Sant’Istianu est sa prus manna. In pees de sa bidda s’agatat su terrinu prus mannu: dae Causeli a sos Gadones, pagu prus o mancu 100 ètaros.
De importu mannu est sa Punta manna e sa Punta de s’Asisorju, su nodu Izu e Nolia.
Prus a curtzu a Sarule a 1038 m. est sa Punta ’e sant’Istianu e sa Punta ’e su Asprinu.
Ollollai est rica meda de abba, de rios: de importe mannu sunt su “Robhu Tortu”, su “Ribhu Puzòne”, sos “Bussos”, “Su Ribhu ’e sos Mulinos”.
Gian Franco Saba
Gian Franco Saba (Terranoa, 20 de cabudanni 1968) est unu archipìscopu catòlicu italianu, de su 27 de làmpadas 2017 archipìscopu metropolita de Tàtari.
Biografia
Est nadu su 20 de cabudanni 1968 in Terranoa, in sa diòcesi de Ampùrias e Tèmpiu, de una famìglia de Uddusò.
Ollollai
Istòria
Subra su monte de Santu Basili bi sunt sas rastras prus antigas de sa bidda. Inoghe s'agatant sas rastras de insediamentos umanos de su 4.000 a.C. A pustis a custas populatziones si sunt summadas àteras populatziones de nuràgicos chi si fuiant dae Campidanu pro neghe de sos cartaginesos. Àteras rastras las ant agatadas in sos logos de Sinasi, Su trichinzu, Puzone, S'enucrarzu, Sa 'erina, Sos molinos, Sos gadones, Moroniai, Orrocochina e Donnicheddu (de epuca juigale). Sos abitantes in su de IV sèculos fiant galu paganos mentras in totu sa Sardigna fiant giai cristianos, s'imperadore bizantinu Maurìtziu, aiat cumpresu ca su controllu de sa Sardigna non podiat essere cumpletu chene su controllu religiosu, duncas aiat pedidu agiudu a su papa Gregòriu Mannu, su cale tramite su capu de sos barbaritzinos Ospitone (chi fiat giai cristianu e chi si narat biviat in su monte de Santu Basili) aiat cunvertidu sa populatzione cun su agiudu de Santu Felitze e Santu Chìrigu.
Gian Franco Saba
Pesadia e ministèriu satzerdotali
In su 1992 at otentu su bacellierau in teologia ande sa Facultadi Pontifìcia Teològica de sa Sardigna in Casteddu; at posca sighiu is stùdius po sa specializatzioni ande s'Istitutu Patrìsticu Augustinianum in Roma, aundi at cunsighiu sa licèntzia in Teologia e Scièntzias patrìsticas, su diploma e su dotorau in Scièntzias patrìsticas po sa circa e sa docèntzia. Afines, s'est specializau in Interculturalité Religions et Societé (Inter-culturalidadi, religionis e sociedadi) ande s'Institut catholique in Parigi.
Ollollai
Època Giuigale
In època giudicale faghiant parte de sa curadoria de Ollollai sas biddas de Gavoi, Lodine, Fonne, Ovodda, Ortzai, Mamujada, Teti, Austis, Tìana, Orgòsolo e Ulìana. Importante de custa època est su fogu chi su 5 de Austu de su 1490 chi aiat distruidu totu sa bidda, si narat ca est istadu su frutu de sa disamistade intra sas famìlias de sos Arbau e de sos Ladu, sos primos dae sa parte de sos Aragonesos, sos ùrtimos dae sa parte de su Giuigadu de Arborea.
Gian Franco Saba
Pesadia e ministèriu satzerdotali
Est stau ordinau diàconu de su pìscopu Pietro Meloni e su 23 de ladàmini 1993 presbìteru de su pìscopu Paolo Atzei. De su 2010 a su 2015 est stau retori de su Seminàriu Pontifìciu Regionali Sardu in Casteddu.
Ollollai
Sa cultura e sas festas
De mentovare in bidda su Candhelargiu, Sant'Antoni de su fogu, su carrasegare. Sa die de su "candhelargiu" in su mese de ghennàrgiu, fiat pro sos pitzinnos una die isetada. Sos pitzinnos a s'arbèschida essiant cun sa bèrtula o unu mucadore e pediant donos. Andaiant a primu a sas domos de sos/as baghianos/anas e intrende a sa domos naraiant: "Primu Candhelargiu soe, ancu bos bèngiat una baca o unu boe", cun s'augùriu de agatare maridu o mugere intro de s'annu. Sos donos chi sa gente daiat a sos pitzinnos fiant mela, pira, castàngia, nughe, su pistiddu, mela granada e carchi istrina. Cun sos annos e cun sa modernidade finas su Candhelargiu oe est un'ammentu indedda.
Nòdida sa festa de Santu Giuanne, ligada a sas istajones. Sas pitzinnas in edade de àere maridu a pustis de su vèsperu andaiant a mudare sa "troddha", fundu agreste, cun fògias largas, cugugiadas de lanedda, artos 1 metru. A Santu Giuanne parent àrbores cugugiados de frores grogos. Isseberaiant sa prus bella, e la mudaiant de rosas e frores, e in sas fògias poniant pane, casu e tzùcaru, a manera chi sos bobborrotis aerent pòdidu pònnere pee in sas fògias. Mentres andaiant pediant a su cucu: "Cucu meu sole, cantos annos a pònnere su hoddhitu 'e listone? Cucu meulinu, cantos annos a pònnere su bardellinu? Cucu meu negale, cantos annos a m'isposare?"
Gian Franco Saba
Ministèriu obispali
Su 27 de làmpadas 2017 est stau numenau archipìscopu de Tàtari de papa Franciscu. At arriciu sa cunsacrada obispali su 13 de cabudanni 2017 de su pìscopu de Tèmpiu-Ampùrias, Sebastiano Sanguinetti, co-cunsagrantis Arrigo Miglio, archipìscopu de Casteddu, e Paolo Atzei, archipìscopu emèritu de Tàtari. At pigau possessu canònigu de s'arcidiòcesi turritana su 1º de ladàmini sighenti.
Ollollai
Sa cultura e sas festas
Onni cucu fiat un'annu, e si sos annos fiant medas sas pitzinnas irrocaiant narende "sa limba mutza". Sa die imbeniente si in sa troddha b'aiat una maria pesa bola, su maridu fiat istadu butegheri, formigas pastore, pedrupischeddu porcàrgiu. Dae sa die de santu Giuanne òmines e fèminas fiant pro totu sa vida "compares de santu Giuanne".
Nòdidas sas festas de Santu Pedru, Santu Bàrtulu (festa de sa leva), Santu Basili, Santu Micheli. In cabudanni sa festa de Santa rughe.
Pro more de su grupu folk "Balladores" Ollollai at sa caratza de Su Turcu (dae su nùmene de su bonete "alla turca"). Est sa bida e sa morte, cun su lentzolu chi cugùgiat su corpus, e una caretedda "su capiale a fronzas", impreada pro su batijare. Nòdidas finas sas caratza de su becu e de su crabàrgiu.
Renzo Salvarani
Est un imprendidore chi aiat criadu s'asienda chi aiat su nomene sou e chi contaiat 300 brevettos e aiat lineas produttivas in tottu su mundu. Su 26 de santuandria de su 1962 umpare a sos frades aiat fundadu s'associatzione ciclistica Gruppo Sportivo Salvarani. In su 1970 li fit istadu cunferidu su titulu de Cavaliere de Lavoro.
Gian Franco Saba
Genealogia obispali
Sa genealogia obispali est:
Ollollai
Limba
Particulare est su sardu chi si faeddat in Ollollai, paris cun sas biddas de Ovodda, Mamujada, Orgòsolo, Ulìana, Fonne, Lodine, Ortzai e Gavoi, chi est caraterizadu dae una oclusione laringale su corpu de gorgoena pro sas literas K e F, paris fintzas cun sas biddas de su Sàrrabus, est s'ùnicu casu intra totu sas limbas romanzas.
Persones nòdidas
Ollollai est una bidda chi at traditziones e cultura, gràtzias a persones de importu che a Micheli Columbu (1914-2012), esponente de su Partidu Sardu, su preìderu Sarvadore Bussu, chi at iscritu unu libru numenadu “Ollolai cuore della Sardegna”, chi at dadu sa possibilidade a sos ollollaesos de connòschere s’istòria de sa bidda issoro. Frantziscu Casula chi, cun sos libros e sos artìculos chi at iscritu in limba sarda, at dadu sa possibilidade de connòschere s'istòria de sa Sardigna.
Su massacru de Katyń
Su massacru de Katyn, cunnotu finas comente Su massacru de su padente de Katyn, est un'isecutadura massiva de nassionales polonesos cumìtida dae sa Cummessaria Pobulare pro sos Afares Internos (NKVD), sa polima segreda soviètiga, in abrile e maju de 1940. Su massacru aiat leadu sa frua dae sa proposta de Lavrentiy Beria su cabu de su NKVD de isecutare totu sos presoneris de su Corpus de Ufissiales Polonesos, ispressada su 5 de martzu de 1940. Custu documentu ufissiale fiat istadu aproadu e sinzadu dae su Politburo soviètigu, incrùdidu Joseph Stalin su lìderu suo. Su nùmeru de bìtimas est abaliadu a inghìriu de 22.000. Sas bìtimas fiant istadas assassinadas in su padente de Katyn in Rùssia, in sas presones de Kalinin e Kharkiv e in aterue. 8000 de sos zustissiados fiant ufissiales leados comente presoneris in tempus de s'Imbasura soviètiga de sa Polònia, àteros 6000 fiant azentes de polima e s'abarru fiant nassionales polonesos detènnidos chi cunforme a sos soviètigos fiant “azentes segredos, zendarmes, tancheris, sabotadores, domuleris, abogados, funtzionàrios e preìderos”.
Pro medas annos, su massacru fiat istadu atribuìdu dae sos soviètigos a sos natzistas, efetivamente curpàbiles de atrotzitades meda, peroe no de custa. In 1990 bi fiat istadu su recunnoschimentu ufissiale de responsabilidade dae bandas de s'Unione Soviètiga antiga.
1800
S'annu 1800 (MDCCC in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu mèrcuris segundu su calendàriu gregorianu.
Alfabetu
S'alfabetu est unu sistema de iscritura in ue sos sinnos gràficos (grafemas) rapresentant sos sonos de sas limbas. A segunda de su sistema, unu grafema podet rapresentare unu sonu solu, prus sonos o puru podet èssere unu sonu a èssere iscritu chin prus grafemas.
Sa paràula alfabetu benit dae s'unione de sos nùmenes de sas primas duas lìteras gregas, Alpha e Beta.
Alfabetu sardu
In s'iscritura de sa limba sarda, dae su medioevu a oe, ant impreadu totu is lìteras de s'alfabetu latinu. Dae unu sèculu a s'àteru sunt cambiados meda is impreos ortogràficos, mescamente pro s'influèntzia de is limbas de is natziones dominantes. Segundu s'ortografia istandard isperimentale, impreada dae sa Regione Sardigna dae su 2006, s'alfabetu sardu est cumpostu dae 22 lìteras de s'alfabetu latinu:
D
Sa D (manna) o d (minore), si leghet di, est sa de bator lìteras de s'alfabetu sardu; est una cunsonante chi in sardu si podet iscrìere sia simpre sia dòpia (d/dd)
Alfabetu
Alfabetu sardu
A (A)
D
Sonos e mudamentos
Sa D podet àere in sardu prus de unu sonu:
In prus sa D, a segunda de su logu, podet mudare in T (mescamente in su nugoresu) o in R (mescamente in su campidanesu), pro esempru chin su faeddu ludu > lutu > luru (bìdere lenitzione).
Alfabetu
Alfabetu sardu
C (Ci)
D
Sonos e mudamentos
Sa D est fintzas una lìtera eufònica chi non si marcat, ma benit lassada a sa pronùntzia, comente si sos casos: in unu (in d-unu), cun unu (cun d-unu) e gasi sighende.
Alfabetu
Alfabetu sardu
D (Di)
E (E)
F (Efa)
Georgetown (Guyana)
Georgetown est una tzitade de uno 235.000 bividores, capitale e tzitade majore de Guyana. Est situada a sa costera de s'otzèanu Atlànticu, a s'imbucadura de su riu Demerara. In orìgine teniat nùemene de Stabroek cando sos olandesos controllaiant sa regione. Ocupada a fatu dae si frantzesos, fiat passada in su 1812 a is britànnicos cun is gherras napoleònicas. A issos si depet su nùmene Georgetown, dadu in su in onore de re Giorghi III de Bretagna Manna, cando aiat otentu s'istatus ufitziale de tzitade su 24 austu 1842 durante su regnu de sa reina Vitoria. In su 1945 sa tzitade at padèssidu is dannos de unu fogu mannu.
Alfabetu
Alfabetu sardu
G (Gi)
Africada alveolare surda
Sa africada alveolare surda est una cunsonante presente in medas limbas currispondente a su digramma "tz" in sardu, a sa zeta surda italiana e a su sìmbulu "ts" de s'alfabetu fonèticu internatzionale IPA. Sa ti-zeta, in su sardu, si podet iscrìere solu simpre.
Alfabetu
Alfabetu sardu
H (Aca)
Georgetown (Guyana)
A traessu de su portu de Georgetown s'esportat tzùcaru, linnàmene, baucsite, oro e diamantes.
Alfabetu
Alfabetu sardu
J (Jota)
L (Ella)
M (Emma)
N (Enna)
O (O)
P (Pi)
R (Erra)
S (Essa)
T (Ti)
U (U)
V (Vu)
X (Scèscia)
Istajone de s'Olbia 2020-21
S'istajone 2020–21 est sa 79a istajone de fùbalu cumpetitivu de s'Olbia, cun s'iscuadra chi partìtzipat a su campionadu italianu de Sèrie C. Est sa de chimbe istajones de su club in su de tres livellos de su fùbalu italianu, e sa de sèighi in totale.
Alfabetu
Alfabetu sardu
B'at de cunsiderare chi sa X (chi in s'època ispagnola fiat impreada in totu sa Sardigna, ma chi oe est abbarrada isceti in s'iscritura de is limbàgios meridionales) no est previdida in s'alfabetu de sa Limba Sarda Comuna, ma est impreada aici etotu in s'iscritura de topònimos e sambenados. In prus pro marcare sa diferèntzia intre sa zeta surda e sa sonora, in sardu, s'impreat su digramma TZ.
Istajone de s'Olbia 2020-21
A càusa de su covid, ocannu sa Copa Itàlia de Sèrie C est istada annullada e, duncas, su campionadu est s'ùnica cumpetitzione chertada dae s'iscuadra.
Alfabetu
Áteras propostas pro su sardu
S'ùnica àtera ortografia chi at àpidu su reconnoschimentu de un'ente pùblicu est una grafia locale, pensada pro iscrìere is limbàgios meridionales ebbia, numenada “Arrègulas po ortografia, fonètica, morfologia e fueddàriu de sa Norma Campidanesa de sa Lìngua Sarda”, adotada in su 2010 dae sa provìntzia de Casteddu. Est un'ortografia chi assimìgiat bastante a sa de sa LSC, e is diferèntzias prus mannas sunt sas matessi chi distinghent su sardu faeddadu de su Cabu de Giosso dae su de su Cabu de Susu.
Intre sas grafias non reconnotas in manera ufitziale, sa de importu prus mannu est sa Limba de Mesania. Custa ortografia impreat su digramma DH pro distìnghere su sonu cacuminale dae cussu dentale, sighende un'impreu chi aiat bogadu a campu fintzas calicunu autore de is sèculos passados comente Fabrés e Pedru Casu.
S'ortografia prus a tesu dae sa LSC est sa Grafia Sarda Autònoma, istudiada dae Antoni Lèpori. Sa GSA impreat fintzas sa lìteras Ç (ci truncada), K (capa) e Y (ìpsilon/i grega) e sos digrammas LLY e NNY.
Africada alveolare surda
Sonos e mudamentos
Su sìmbulu TZ, in tzertas variantes locales, podet mudare in àteras formas che a t/th/ss/ci, pro nàrrere s'istandard putzu est presente fintzas comente putu/puthu/pussu/pùciu.
Louis-Ferdinand Céline
Louis-Ferdinand Céline, nàschidu Louis Ferdinand Auguste Destouches (Courbevoie,27 maju 1894 - Meudon, 1 triulas 1961), est istadu unu mèigu e iscritore frantzesu. Céline, chi est su nomìngiu chi usaiat pro firmare is òperas suas, fiat su nùmene de sa jaja. Est su prus traduidu e lègidu iscritore frantzesu de su de 20 sèculos a segus de Marcel Proust.
Sa pensada sua est pessimista e tipicamente nichilista. Est cunsideradu unu de is prus mannos annovadores de sa literadura frantzesa intre is cuntemporaneos, ca pro ite at intradu unu istile personale chi chircat de mentènnere sa fortza emotiva de sa limba chistionada.
Comente persona abarrat pagu istimadu dae medas crìticos pro neghe de is posuduras polìticas. Difatis Céline fortzis aiat collaboradu cun is nazistas e b'at fintzas carchi pamphlet chi lassat crèere ca fiat antisemita.
Vida
Nàschidu in Courbevoie, Louis Ferdinand Auguste Destouches est fìgiu solu de Fernand Destouches (Le Havre 1865 - Parigi 1932) e de Marguerite Guillou (Parigi 1868 - Parigi 1945). Su babbu est impreadu assegurativu e a nàrrere de s'iscritore de orìgines nòbiles, sa mamma mercadera de rendas.
In gioventude non tenet fortunatraballende de butegheri de oru, duncas est mandadu dae su babbu a s'èsteru pro imparare is limbas. Bivet unos cantos meses in Inghilterra e Germània. In su 1912, a degheoto annos intrat in s'esèrtzitu frantzesu.
In su 1914 pigat parte che volunteri a is primos cumbatimentos de sa I Gherra Mundiale in Bèlgiu, in ue abarrat ingotu a unu bratzu, cun una balla infertzida in conca. Arretzit pro custu una medàllia de prata.
In su 1916 partit a Camerun cun sa Compagnie Francaise Shanga Oubangui, pro abbaidare a unu prantamentu de cacao. Noe meses a pustis torrat a Frantza maladiadu de malària
Acabada sa gherra andat a bìvere a Rennes e si cojat cun Édith Follet, fìgia de unu diretore de iscola de meighina, e si làureat in meighina in su 1924. Sa tesi, subra su traballu de su mèigu ungheresu Ignàc Fülöp Semmelweis, podet èssere cunsiderada sa prima opera sua de literadura.
Plazas de Soberania
Plazas de soberanía ("pratzas, logos de soberania") est su trèmene chi istòricamente (su de 19 sèculos e su de 20 sèculos) s'est dadu a is possedimentos ispagnolos in su Maghreb (in contraposidura a su chi costituiat su protetoradu ispagnolu in Marrocu). Atualmente non tenent perunu connotatzione coloniale, ma unicamente amministrativa.
Louis-Ferdinand Céline
Vida
In is annos '30 cojat sa baddadora Lucie Georgette Almansor, chi at a èssere sa de tres mugeres.
Plazas de Soberania
Geografia
Is duas majores sunt in realidades tzitades autònomas (simbigiantes a is comunidades autònomas de s'Ispagna), cun cumpetèntzias majores a is de su munitzìpiu (podent decretare regolatziones esecutivas), ma minores respetu a is de una comunidade autònoma (non tenent càmbaras legislativas propriamente naradas). In su limbàgiu currente su tèrmine de plaza de soberanía casi non s'impreat pro Ceuta e Melilla. Is tres minores sunt imbetzes isùleddas situadas acanta de sa costa setentrionale de su Marrocu, chentza populatzione tzivile e amministradas deretamente dae su Guvernu ispagnolu.
Is chimbe plazas sunt parte de s'Unione Europea. Cando in su 1956 s'Ispagna aiat abbandonadu su Protetoradu e at reconnotu s'indipendèntzia de su Marrocu, no aiat lassadu is logos de soberania dae chi non fiant istados mai parte de su protetoradu. Atualmente is territòrios ispagnolos a curtzu de is costas de su Marrocu sunt pretèndidos dae sos irredentistas che a parte de su Marrocu Mannu.
Louis-Ferdinand Céline
Vida
In tempus de su regime de Vichy, Cèline non si decrarat mai fascista e sa pensada sua est tropu pessimista e nichilista pro pòdere torrare ùtile a is gerarcas. Prusaprestu, abarrant iscritos e afirmatziones subra is ratzas e sos ebreos chi lassant dudosos e pro neghe de chi, in is annos a sighire, s'iscritore s'at a dèpere giustificare bortas medas. No ant a ammancare fintzas acusas de negatzionismu.
Plazas de Soberania
Territòrios
Si nde agatant chimbe, partzidos in majores e minores.
Parma
Parma est una tzitade de s'Emilia-Romagna cun 177.251 abitantes in su 2012 est sa segunda tzitade de sa regione pro abitantes poi de Bologna.
Louis-Ferdinand Céline
Vida
Torradu dae su disterru si trasladat a bivere in Meudon, tzitade pagu a tesu de sa capitale in ue faghet vida retirada, traballende siat comente iscritore, siat comente mèigu, mancari siant pagus meda is chi galu si cherent fàghere atèndere dae issu. Morit sa prima die de trìulas in su 1961 a sighidu de una emorragia in su cherbeddu. S'acuntèssida est pagu cunsiderada dae s'imprenta, prus pagu cando s'incrasa morit unu àteru iscritore grandu e meda prus istimadu: Ernest Hemingway. Est cumbintu fintzas a sa morte chi at a èssere interradu in su campu santu de Père Lachaise, ma sa mugere ischiende ca s'opinione pùblica non diat èssere de acòrdiu, ddu faghet interrare in Meudon.
Plazas de Soberania
Territòrios
Is majores sunt:
Parma
Est istada s'antiga capitale de su ducato de Parma e Piacenza (1545-1859), edd'est un'antiga sede universitaria.
Ispagnolos
Su faveddu "ispagnolos" inditat sos grupos etnicos chi sun nàschios in Ispagna e tenen natzionalidade ispagnola.
Louis-Ferdinand Céline
Òpera
Cunsideradu unu de is prus iscritores esistentzialistas importantes, is iscritos suos sunt caraterizados dae pessimismu e nichilismu. Su chi prus nde faghet manna s'opera est su limbàgiu chi usat: chircat difatis de cuncordare unu istile literàriu cun sa fortza espressiva de su chistionadu. Pro su chi pretocat is temas, si podet agatare una cumponente autobiogràfica forte, contende cun sarcasmu arrabiadu dibilesas, bascesas e tonterias siat in sa sotziedade siat in is pessones, niunu esclùdidu. Sa leghidura si donat fatuvatu a su risu, ma est unu rìere grae de assatzu. Céline ponet a unu oru sos idealismos e chentza piedade bogat a pitzu is bisuras prus pudrigadas de sa realidade.
Plazas de Soberania
Territòrios
Is minores sunt:
Ispagnolos
Sa limba uffitziale de s'Ispagna est su castiglianu, o ispagnolu, limba nou-latina nàschia in Castiglia e chi at a bènner limba de s'amministrassione tzentralitzada a cumintzare dae s'artziada de sos Borbone a su tronu ispagnolu. Sa costitussione de su 1978 nat, in s'articulu 3.1, chi su castiglianu est sa limba uffitziale de tottu s'Istadu, e tottus sos tzitadinos tenen su derettu a la connòscher e impreàre, ma in s'articulu 3.2 ammenta chi sas atteras limbas de Ispagna sun offitziales in ube si faveddan. Oje in dìe, sas limbas chi an tentu su reconnoshimèntu de uffitzialidade sun su catalanu/valentzianu, su galegu e su bascu, mancari chi bi nd'apat atteras chi non gòdin de custu istatus, comente a s'aragonesu o s'asturo-lionesu.
Plazas de Soberania
Territòrios
Francas custas, ddoe at fintzas s'ìsula minore e disabitada de Perejil, situada a curtzu de sa tzitade de Ceuta e a pagos metros de sa costa marrochina, pro sa cale in su 2002 b'est istada una proa de fortza intre Ispagna e Marrocu; est istada denumenada dae tando comente a una plaza de soberanía, mancari istoricamente siat sempre istada terra de nemos. In manera simbigiante fintzas s'ìsula de Alborán est istada inbestida de su tìtulu de plaza de soberanía, mancari fintzas issa istoricamente no ddu siat istada mai.
Ispagnolos
In intro de s'Ispagna b'at una sèria de natzionalismos e atteros populos, chi non cheren a s'identificare chin su grupu umanu ispagnolu; b'at fìntzas unu fiòtu de latino-americanos.
Sophie Cottin
Fatta manna in Tonneins, e poi a Bordeaux, da sa mama chi fit una appassionada de sa literadura e de s'arte, Sophie Ristaud aiat comintzadu dae subitu a s'appassionare issa puru. In su 1790, a vint'annos, si fit cojuada a Jean Paul Marie Cottin, unu riccu banchieri pariginu, lassat a Bordeaux e si trasferit a Parigi. In su 1793, in piena Rivolutzione, Cottin timet gai meda de esse' denuntziadu comente e aristograticu, chi si occhit e gai Sophie restat battìa, passende a un aiu pius modestu, ma bastante pro sos disizos suos chi, in sas ateras cosas, li permittin de contivizare sos interesses suos pro sa literadura chi, daboi de tottu cussas disgrascias, li serviat de consolu. Intantu aiat comintzadu a iscriere chena aer desideriu de rende' pubricu su chi iscriiat. Ma pro una serie de secustantzias, a breve at sa possibilidade chi s'arte sua benzat connotta. Sophie Cottin aiat una curripondentzia epistolare cun d'unu cuginu (male primalzu), custu restat impressionadu dae sa lìtteras de sa cugina. Arrividu a Parigi, manifestat s'ammiratzione sua a sa cugina e chircat de l'incoraggiare a si faghe' connoschere ma issa, sende meda riservada, preferidi de esse' connotta solu dae unu intimu grupu de amigos. Ma sende in istadu de bisonzu, pro chircare de mezorare sa situazione, iscriet in pagas chidas, su romanzu Claire d'Albe chi enit pubricadu, chenza su numene de s'autore, in su 1798.
Tarquinio Sini
Tarquinio Sini (Tàtari, 27 de martzu de su 1891 - Casteddu, 17 de freàrgiu de su 1943) est istadu un'illustradore e publitzitàriu sardu.
Est istadu fintzas unu gràficu caricaturista famadu e apretziadu.
Biografia
Nàschidu in Tàtari in su 1891, in su primu Noighentos s'est tramudadu cun sa famìlia sua a Casteddu, in ue est intradu in cuntatu cun sos artistas prus de importu de sa tzitade e at printzipiadu s'istùdiu de sa gràfica. In su 1910 s'est tramudadu a Torinu, e at tentu cumintzu gai una sèrie de collaboratziones cun testadas satìricas che a vignetista e una faina de cartellonista pro s'indùstria tzinematogràfica, chi in Itàlia at bidu sa lughe pròpiu in cussos annos e in cussa tzitade.
At esordidu cun sa vigneta Una bonne inesperta in su giornale Il Pasquino, de cale prus a tardu est divenidu diretore. At traballadu fintzas comente a scenegiadore e scenògrafu siat in Torinu siat in Roma. In Roma fiat in cuntatu cun unos àteros artistas sardos, intre sos cales Mario Mossa De Murtas.
A metade de sos annos binti torrat in Sardigna, in ue agatat unu clima diferente meda dae su chi connoschiat bene: s'arte isolana est truncada in duos intre sos traditzionalistas, chi punnant a una rielaboratzione de sos motivos e de sos istiles sardos antigos, e sos chi imbetzes sustentant e s'ispirant a sos movimentos artìsticos prus modernos. Chene duda Sini, cun s'istile modernu e a s'avanguàrdia suo, est tra custos ùrtimos e, cando chi non creat in un'arte sarda, cun sa realizatzione de sas bintighimbe tèmperas Contrasti dimustrat de àere agatadu su cumponente chi dae inoghe in antis l'at a caraterizare: issu rapresentat in sas òperas suas su cuntrastu intre traditzione e modernidade ponende costa a costa tzitadinas disinibidas e sofisticadas cun desulesinas timoradas, mamas de famìlia austeras, tenores e mamuthones. In prus, collaborat cun rivistas medas chi in cussu perìodu fiant naschinde in s'ìsula.
Saprima espositzione casteddaja sua est de su 1927, e su sutzessu chi at tentu l'at batidu a realizare medas còpias e variatziones in su tema, pro mèdiu de sa forma moderna de sa cartulina. In tantu si dedicat a sa gràfica publitzitària, realizende manifestos e calendàrios medas, siat in sa penìsula chi in sa terra natia sua. Istat in Teulada in su 1929. In su 1930 si tramudat a Milanu, in ue traballat comente a illustradore publitzitàriu e de libros pro pipios.
Carchi òperas sua s'agatat in su Museu MAN de Nùgoro, in sa Galleria cumonale de arte e in sa regorta sarda "Luigi Piloni" in Casteddu e in su Museu tzìvicu de Treviso.
Sant'Anna di Stazzema
Sant'Anna di Stazzema, in Provintzia de Lucca, mentuadu pro s'istrage de 560 ca. civiles (omines, feminas, antzianos e pizzinnos) fatta dae sas SS tedescas su 12 de austu 1944 e chi ant brujadu su burgu.
Tedescos
Sos tedescos (Die Deutschen) sun unu grùstiu etnicu germanicu de s'Europa tzentrale. Su faveddu "tedescu" s'at impreàu pro inditare sos chi faveddaban su tedescu in parìtzos trettos e istados a largu de s'istoria, mascamènte in Prussia, su Sacru Imperu Romanugermanicu, s'Imperu Tedescu, sa Repùbrica Federale Tedesca o sa Repùbrica Democratica Tedesca.
De sos chi faveddan tedescu che limba mama pèri su mundu (unos 100 miliones), si intènden tedescos tra sos 66 e 75 miliones. B'at fìntzas unos 80 miliones de erèntzia tedesca in su mundu, ma de custos sa prus parte no at mantèsu su tedescu che prima limba. Duncas, su numeru de tedescos pèri su mundu est tra sos 66 e sos 160 miliones, a secunda de su critèriu chi si imprèat pro facher sa conta.
In medas zassos in ube s'allèga est cussa tedesca (Austria, Isvìtzera, Liechtenstein o Lussemburgu), oje in dìe, s'at isvilupàu una cussèntzia nassionale distinta e sa zente si podet refudàre de s'identificare chin custu grupu umanu.
X
Sa X (manna) o x (minore), si leghet ichis o puru scèscia, est sa de bintunu lìteras de s'alfabetu sardu campidanesu; no est presente ne in sa LSC ne in sos àteros limbàgios sardos. Est una cunsonante chi in sardu si podet iscrìere solu simpre e solu in intro de sa paràula e mai in su cumintzu.
Sonos e mudamentos
Sa X est cramada fricativa postalveolare sonora [ʒ]; at unu sonu chi currispondet a sa j frantzesa (es. Jean) o a su digramma ”sg” in su tataresu, in su gadduresu e in su cossu (es. Frisgiori). Su matessi sonu est presente fintzas in carchi bidda de limba logudoresa (es. jogu in carchi logu si leghet sgiogu), imbetze no esistit in su nugoresu e nemmancu in sa limba italiana.
Ildegarda de Bingen
Ildegarda de Bingen (1098 -1179) est istada una mònza benedetina tedesca, iscrittora, musicista, filosofa, poetessa, mistica. Santa. Proclamada Duttora de sa Creja dae Paba Beneditu XVI ( santuaine 2012)
Marrocu Mannu
Marrocu Mannu est sa definitzione impreada dae su partidu polìticu Istiqlal pro definire una bidea de sa natzione marrochina durante sa dominatzione ispano-frantzesa de su Paisu.
S'idea de su Marrocu Mannu, chi intre is indipendentistas de s'Istiqlal est istada sa bidea base de su partidu, no at tentu sighida meda a pustis de s'indipendèntzia. Ma a pustis de sa morte de su Mohammed V in su 1961 (chi in su 1958 aiat otentu sa tzitade de Tarfaya), su re nou Hasan II aiat torradu a bogare sa bidea de su Marrocu Mannu.
In su 1969 su Marrocu at otentu dae s'Ispagna su territòriu de Ifni e in su 1976 at ocupadu su setore setentrionale de su Sahara Otzidentale giai colònia ispagnola e in su 1979 fintzas sa parte meridionale, ocupada pretzedentemente dae sa Mauritània. S'ocupatzione de su Sahara Otzidentale no est istadu reconnota dae s'Organizatzione de s'unidade africana (OUA). Su 12 de onniasantu de su 1984 su Marrocu at lassadu s'organizatzione a fatu de su reconnoschimentu e de s'ammissione de sa Repùblica democràtica àraba Sahrawi che a paisu membru de s'organizatzione. A pustis de 33 annos de ausèntzia, su Marrocu at detzìdidu de ddoe torrare e est istadu torradu a ammìtere che a membru de s'Unione africana su 30 de ghennàrgiu 2017, chentza reconnòschere s'indipendèntzia de sa Repùblica democràtica àraba Sahrawi e sighende a sustentare sa càusa sua de integridade territoriale.
Port Moresby
Sa tzitade est situada subra de sa costera meridionale de sa parte tzentrale de sa penìsula de Pàpua, incarende su golfu de Pàpua: mancari in intro de sa Regione de Pàpua e de sa Provìntzia Tzentrale (de chi rapresentat fintzas su cabulogu), Port Moresby format unu distretu amministrativu a sese, su Distretu de sa Capitale Natzionale.
Sa tzitade fiat fundada in un'àrea abitada dae tribùs de etnia Motu: su primu europeu a dda bisitare fiat istadu su capitanu John Moresby in su 1873, chi aiat detzìdidu de istabilire in custa zona un'aposentamentu intituladu a su babbu, s'ammirallu Fairfax Moresby (1786–1877). Sa tzitade aiat achiridu importu che a nou cummertziale cara a sas ìsulas de su Patzìficu a manu de sa fine de su sèculu XIX: durante sa segunda gherra mundiale fiat istada sa sola parte de s'ìsula no ocupada dae is tropas giaponesas, e dae in ie aiat mòvidu sa conchista torra de sa Noa Guinea a banda de is alliados.
Segundu una chirca acumprida dae su semaneri The Economist in su 2012, Port Moresby diat rapresentare una de is capitales prus pagu vivìbiles de su mundu, ocupende su de 139 posiduras subra 140 tzitades cunsideradas e classifichende·si a penas in antis de Harare.
Aioli
Sa bànnia aioli (de su catalanu allioli, de s'ocitanu alhòli, de su proventzali aiòli, est a nai a ai-oli, alh-òli, "allu e ollu"), est una bànnia tìpica de s'àrea mediterrànea fata cun allu, ollu de olia e limoni, de sabori forti meda.