cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Istoria de Sardinnia
Judicados sardos
In su matessi tempus, Tatari si aìat declaradu issa etotu unu comune liberu in alliantzia cun Genova. In su segulu de batòrdighi, sa Sardinnia orientale fit in suta de sos Pisanos. In sas terras sardas chi si aiant pigadu sos pisanos e sos genovesos, a parre de s'istòricu John Day, sos meres si cumportaiant in manera coloniale. Su Judicadu de Arbaree, imbetzes, abbarraìat s'unicu Judicadu sardu fintzas a su 1420. Sa fregura prus fentomada de cussu periodu, Elianora, fit a cumandu de Arbaree in su segulu tardu de batordighi; aìat mezoradu e postu sa base pro su chi dìat esser istada sa leze sarda in balore fintzas a su 1827, sa gai nada Carta de Logu.
In sa Corona Aragonesa
In su 1323 sos Aragonesos in suta de Pedru, fizu de re Giagu Segundu, fint isbarcados in sa Sardinnia de josso, a curtzu de Iglesias. Fint intervennidos sos Pisanos, ma sos Aragonesos los aìant bintos sìat in mare sìat in terra, custringhèndelos a lassare su trettu casteddaju e cussu galluresu, e mantenende petzi su casteddu de Calari. In su 1353 Marianu IV de Arbaree, in alliantzia cun sos de Doria, aìat fatu gherra a sos Cadelanos, binchendelos in Decimum e lompende a Tàtari, ma non faghìat a occupare Casteddu. Sa paghe de Seddori (1355) che at fatu pesare unu periodu de pasu, ma sa disamistade fit torrada in su 1395, cun sos de Arbaree chi si pigaìant su prus de s'isula, francu calicunu portu. Peroe, in su 1409 sos Aragonesos che aìant bogadu una flota Genovesa chi benìat pro amparare a sos Sardos, e at literalmente segadu a cantos s'esertzitu issoro in sa battalla de Seddori cund unu derrota manna pro sos Sardos. Aristanis, su capu de logu de Arbaree, fit ruta in su 29 de Martzu de su 1410. S'urtimu judiche fit custringhidu a si bender su chi bi abbarraìat in su 1420, pro 100.000 fiorinos. S'indipendèntzia perdida, su dominiu ispagnolu (cadelano-aragonesu a primu, ispagnolu a pustis dae su 1479), impare a unu feudalesimu de s'antigorju e s'iscoberta de sas Amerigas, at cajonadu unu disacatu mannu pro sa Sardinnia. Bi aìat unu azicu de tempus in ue sos sardos parìant ischidados in suta de su nobile Lenardu de Alagon, marchesu de Aristanis chi fit resessidu a bincher a s'esertzitu ispanigu in su 1470, ma cussa pagu ispera fit posta a agabbu cando lu aìant bintu in sa battalla de Macumere (1478). Non fit de azudu su fatu chi a s'ispissu sa Sardinnia la ponìant a ferru e a fogu sos Saraghinos, e chi bi aìat medas epidemias de pesta (malas fint mescamente cussas in su 1582, 1652 e 1655).
In sa Corona Ispagnola
In su segulu de sèighi, sos Ispagnolos aìant fraigadu turres a bardia de su mare pro bider in antis si bi aìat perigulu de iscurrera ottomana. In su 1637, una flotta frantzesa aìat irrobadu Aristanis.
Sa Sardinnia fit in mesu a briga tra istados tra su 1700 e su 1720. Cando fit dada a s'imperadore Caralu de VI in su 1714, Filippu V de Ispagna si la at torrada a pigare in su 1717, ma in su 1720 sas potentzias europeas aìant isseberadu de dare sa Sardinnia a Vittoriu Amedeu de Savoia, faghende cambiu a mala gana cun sa Sitzilia chi prima tenìat. Fit tando chi, pro sorte, sa Sardinnia divenìat propiedade italo-piemontesa.
In suta de sos Piemontesos
In su 1793 sos Sardos aìant catzadu fora a sos frantzesos. In su 23 de Frearzu de su 1793, Domenico Millelire, chi fit a cumandu de sa flota sarda, aìat peri bintu a curtzu de sa Madalena sa flota de sa Republica Frantzesa, in ue bi fit Napoleone Bonaparte (tando tenente). Millelire fit su primu a tenner una medàllia dorada a balore militare de sa Marina Italiana. In su matessi mese, sos Sardos aìant firmadu un'isbarcu frantzesu in s'ispiagia de Cuartu Sant'Aleni. Gratzias a custa binchida manna, sos Istamentos sardos tenìant s'ispera de pigare su matessi deretu chi aìant sos continentales, presentende a re Vittoriu Amedeu III chimbe preguntas. Issu, peroe, no nde cherìat nemmancu s'intesa.
Tra sos sardos, su discuntentu fit tantu chi ind un'abbolotu in Casteddu, in su 28 de abrile de su 1794, aìant mortu a duos piemontesos. Custu fit su cumintzu de una pelea gherrada peri totu s'isula, sa revolutzione sarda (nada in italianu moti rivoluzionari sardi o vespri sardi), chi fit agabbada cando sos Sardos nche aìant catzadu fora dae Casteddu a sos funtzionarios piemontesos. In su 28 de Nadale de su 1795, zente protestende in Tàtari contra su regìmene feudale aìat ocupadu sa tzittade. In su 13 de Frearzu de su 1795, pro pònner unu frenu a un'abbolotu chi fit bulluzende in totue, su vicerè Filippo Vivalda aìat dadu a Juanne Maria Angioy, mazistradu Sardu, su podere de alternos, est a nàrrer su podere de fagher cosa pro contu de issu. Peroe Angioy, chi fit a s'ala de su populu sardu, aìat biazadu peri totu sas biddas, pedinde s'agabbu de su feudalesimu e bolènde fagher de sa Sardinnia una repùblica a costazu de sa Frantza revolutzionaria; ma bi aìat tropu lealistas, e tando lu aìant custringhidu a sì nche fuire a Parigi dimandende s'amparu de sa Frantza.
In su 1799, s'esertzitu frantzesu aìat catzadu a re Caralu Emanuele IV dae su Piemonte, e tando movìat a Casteddu (frade suo, Vittoriu Emanuele I, fit ghiradu a Torinu petzi in su 1814). A s'agabbu de su segulu de degheòto, aìant torradu a abèrrer sas universidades de Tàtari e Casteddu. In su 1823, Vittoriu Emanuele I aìat fatu s'editu de sas chiudendas, una leze chi proibìat su bene comunu e nche faghìat intrare su cuntzetu de propiedade privada; custu nche at pesadu polemica manna tra sos Sardos. In su 1847, in suta de re Caralu Albertu, cun sa Fusione Perfeta fit agabbada s'autonomia amministrativa de sa Sardinnia, chi como divenìat parte de s'Italia (prima nada "Terramanna") in totu e pro totu. Sa fusione perfeta est istada sa base de s'istadu tzentrale italianu, pro comente lu connoschimus oe in die.
Regnu de Italia
Cun s'aunimentu de sa penìsula italiana in su 1861, su Regnu de Sardinnia cambiaìat nòmene in "Regnu de Italia". Dae su 1855, s'eroe Giuseppe Garibaldi si aìat comporadu su prus de s'isula de Caprera in sa Madalena, a ue est acudidu cando aìat perdidu sa tzitade sua de Nitza. Sa domo, fatoria e tumba sua sunt como su museu (Compendio Garibaldino) prus bisitadu in totu sa Sardinnia.
In su 1883, su primu trenu at biazadu tra Tàtari e Casteddu, e in custa deghìna de annos si ant isvilupadu sos servìtzios publicos: istradas, digas, iscolas, cundutos e acuedotos, mescamente in sas tzitades.
In sa prima gherra mundiale, sa Sardinnia at pagadu meda in contu de mortos, meda de prus cunforma sa media italiana; sos soldados sardos de sa brigada tataresa aìant pigadu paritzas medàllias e ateros onores pro si àer distinghidu in su trintzeramentu. In su pustigherra, su parlamentu italianu aìat aprovadu unu prozetu de leze (nadu legge del milione), in ue si ponìat unu milione de francos pro isvilupare infrastruturas e incorazare sa creschida economica. Peroe, petzi unu biculu de custu fundu ant dadu, e cussu pagu chi abbarraìat lu ant ispendidu pro Casteddu ebbìa. S'iscritora Grazia Deledda at bintu su premiu Nobel pro sa Literadura in su 1926.
Sa repressione de su gubernu fascista fit chene piedade. Antonio Gramsci, unu fundadore de su partidu comunista italianu, si nche fit mortu in presone a pustis chi lu ant arrestadu. Sos fascistas aìant pigadu a fusiladas a s'anarchicu Michele Schirru a pustis de àer ischidu chi issu pensaìat a bochire a Benito Mussolini.
Sa Sardinnia fit teatru de gherra manna in sa segunda gherra mundiale; sos bombardamentos ant fatu dannu mannu in sas tzitades de Casteddu e s'Alighera. Sa gherra in Sardinnia fit posta a agabbu in su tardu 1943, cando sa Wermacht tedesca fit tucada pro andare in Còssiga. Fit goi chi s'isula, impare a su Mezzogiorno italianu, divenìat libera.
Republica Italiana e Autonomia Sarda
In su 1946, su 60% e passa de sardos aìat botadu pro sa monarchia, tantu cantu in Italia de josso, ma a botu populare una pariga de dies a pustis s'Italia fit comuncas zirada a repùblica.
In su 1948, sa Sardinnia tenìat pro sa prima bìa dae sa fusione de su 1847 una calchi forma de autonomia in logu, mancari limidada meda si posta a paragone cun sas ateras e mescamente cussa sitziliana. Sas primas eletziones de sa regione sarda fint istadas in su oto de maju de su 1949. Intro de su 1951, sa malaera fit binta cun sutzessu, gratzias a s'amparu de sa Fundatzione Rockefeller. In sos matessis annos, su miraculu economicu italianu si at bidu in Sardinnia puru, mescamente in su campu turisticu faghende ispatziu a logu de ricones comente sa Costa Smeralda (chi sos sardos li naraìant prima Montes de Mola o Monti di Mola in gadduresu). Oe in die, unos deghe miliones de zente est in Sardinnia dontzi annu.
Cun sa creschida turistica, su carbone aìat perdidu importantzia. De cada manera, deretu a pustis de sa segunda gherra mundiale ricos imprendidores italianos aìant cumintzadu unu prozetu de cumbertida industriale, su gai nadu piano di rinascita, cun sa punna de dare prus infrastruturas a s'isula. Custu bidìat sa fraigada de noas istradas, imbuschimentu, terra de cultivassione e, subratotu, unu muntone de cumplessos industriales. Custu prozetu est istadu unu faddimentu mannu, pro neghe de su pretziu artu chi si depìat pagare in contu de carradura. In sos annos Chimbanta e Sessanta, medas sardos fint custringhidos a disterrare non petzi in Italia de susu e de tzentru, ma fintzas in su restu de Europa (subratottu in Germania, Frantza e Bèlgiu); in prus, ateros medas aìant lassadu sa bidda issoro pro si nche andare in sas tzitades (mescamente Casteddu, Terranoa e Tàtari), in ue su traballu si podìat agatare prus a discassu.
In sos annos Sessanta medas, chi fint pastores e massajos, divenìant operajos, e ateros aìant agatadu traballu in sas bases militares noas, fraigadas subratotu pro sa NATO. Oe in die puru, su 60% e passa de terachias militares italianas est totu in Sardinnia, chi si isterret pro nemmancu unu dècimu de su territoriu italianu e in ue sa populatzione sua contat prus pagu de su 2,5% italianu ; totus sas bases militares postas a pare cumprendent prus de 35.000 etaras, impreadas pro isperimentare armas perigulosas in logu de gherra. Dae tando, bi at semper istadu unu movimentu de protesta chi si ponet in pensamentu pro su dannu ambientale chi sos militares sunt faghende in terra sarda.
Cun sa crisi internatzionale de s'ozu de pedra in su 1973, medas operajos fint abbarrados chene prus traballu pro campare.
In su 1983, pro sa prima bia, unu militante de unu partidu natzionalista sardu fentomadu meda, su Partidu Sardu de Atzione, fit presidente de sa regione. Custu no nche bogat su fatu chi, in s'impestantu, fint naschidos ateros movimentos indipendentistas galu prus radicales: calicunu bi la at fatta a divènner unu partidu in sos annos Novanta. In su 1999, a pustis de unu periodu longu abberu de italianitzatzione, totus sas limbas de Sardinnia fint co-uffitziales impare a s'italianu (su reconnoschimentu abbarrat petzi formale, peroe).
Oe in die, sa Sardinnia est una regione europea chi campat subratotu cun su turismu e su tertziàrju. Sos isfortzos fatos ant imminorigadu s' handicap de s'insularidade, pro esempiu cun cumpanzias aereas low cost e sa tecnologia.
Argentiera (Tàtari)
S'Argentiera est un'apenditzu de Tàtari chi s'agatat in su nord-ovest de sa Sardigna.
Est 43 km a tesu de Tàtari e 34 km de S'Alighera.
Istòria
Finas a is annos sessanta ddoe funtzionaiat una miniera pro bogare prumu e zingu e ferru cun sa parte manna de is istruturas fatas de linna. Sa faina estrativa est acabbada in su 1963. In die de su 2021, sa biddighedda est agiumai in abbandonu.
Monumentos e logos de interessu
Su situ est de importu comunitàriu e me is annos sunt istados finantziados progetos vàrios de recùperu. Su logu est fintzas cunsideradu unu destinu pro is fainas naturalìsticas, comente a su trekking. S'Argentiera faghet parte de su Parcu geomineràriu istòricu e ambientale de sa Sardigna.
In su 2015 s'amministratzione comunale de Sassari at recuperadu sa laveria, su Palatzu Podestà e sa Crèsia de Santa Bàrbara.
Su campusantu s'agatat a oru de su caminu intrende in su burgu, in antis a sa marina de Portu Palmas. Ddoe ant interradu is mineris e is famìlias issoro e est ancora impreadu pro is pagos abitantes de sa fratzione.
Sa Cala de s'Argentiera est sa marina de sa biddighedda. S'arena est grussa e murra e sa miniera, chi dda impreaiat comente logu de iscàrrigu, dda partzit in tres.
Cultura
In sa fine de su mese de trìulas, in sa pratzighedda de su burgu s'acumprit unu fèstival literàriu. In su 2014 ant pigadu parte, intre is àteros, s'atora Geppi Cucciari, s'autore e regista Pif e de presidente de su Senadu de sa Repùblica Italiana Pietro Grasso.
Tzìnema
Inoghe ant filmadu is iscenas initziales de sa pellìcula Boom!, cun protagonistas Elizabeth Taylor e Richard Burton e de Chiedo Asilo, de Marco Ferreri, cun Roberto Benigni.
Isport
In s'Argentiera curret fintzas sa proa ispetziale "Sassari-Argentiera" de su Rally de Sardigna.
Santu Sisinni de Eleni
Sighendu su chi est su contu antigu, Santu Sisinniu de Leni est su chi at batallau e bintu su tiàulu maraditu, e su chi amparat is mamais chi ant springiau de pagu. Su cultu de custu santu ndi benit de su Mediu evu sardu, gràtzias a is Condaghes, cartas a pitzus de lassas e donatzionis fatas a is cresias. In custus paperis ddoi agataus su de Santa Maria de Bonarcado abì ddoi est arremonau su nòmini de Sisinniu. Sa sarda traditzioni si contat de Sisinniu de Eleni, una bidixedda assetiada acanta de s'arriu Leni a Biddexidru, chi nàscia fut in su 123 d.C. cumenti si scoviat s'epigrafi agatàda su 17 de su mesi de Argiolas de su 1615, in su santuariu ipogeicu de San Lutziferu a Casteddu (furriàda e torràda a scrì, studiàda e traduxa de Bonfant). Bonfant apompiat ca Sisinniu aciotau e bocciu dd'iant unus cantu sicarius mandaus de su Rei etotu. Is arrelichias de su santu s'agàtant me in su Duomu de Casteddu, ma ddoi amancat una costa chi est stetia arreguada aintru de unu stùggiu de prata donada a is biddaxidresus. Oindii, custa arrelicuia est aprigada in cresia de Santa Brabara. Si contàt chi, su santu teniat una boxi bella meda, aici bella chi dd'iant acostada a su cantu de su "Sìsini", in sa fueddada biddaxidresa. Sa stima po su santu no est mai sparessia,e sa festa folkloristica in nòmini cosa sua est sa de prus importu de totu sa bidda. Inghitzant is affestus sa de una domìniga de su mesi de Austu e sighint po una cida serendu sa festa in sa cresia nòmenada a issu etotu. Is "Coggius", cantus religiosus de sa traditzioni sarda, ddu arremonant a su santu cun su nomingiu de iscongiuradori e scacciacogas. Su cultu de Santu Sisinniu fut aici stimau de is sardus campidanesus, aici meda chi is serramannesus sa arrelicuia ndi boliant furai narendu de essi is meris. Is fusilleris localis biddaxidresus nàscius fiant propiu po sa difensa de custa relicuia po totu is diis de festa. .
Antoni Simon Mossa
"S'innorantzia nostra nos fachet menispressiare tottu su chi est nostru."
"Si unu populu non si la picat s'indipendentzia politica sua, no podet esser suzetu de s'istoria sua ma at a abbarrare a s'umbra de sa nassione chi l'at binta e dominada."
Antoni Simon Mossa (Padova, 22 de Sant'Andria de su 1916 – Tàtari, 14 de trivulas de su 1971) est istau un'architettu, zornalista, poete, iscritore e politicu, esponente ideolozicu de s'indipendentismu sardu.
Bida
De erentzia s'aligaresa, si ch'est laureau in architetura e cumintzat a traballare in Tatari e in S'Alighera, in ube s'interessat meda de su sardu e de su s'aligaresu, tantu chi nd'at iscrittu unu liberu de grammatica e, in su mese de Capidanne de su 1959, fravicat un'iscola in ube s'imparabat s'archeolozia, s'istoria e sa curtura sarda in custu limbazu. Dae su 1961 pro deche annos est presidente de su sotziu curturale s'aligaresu chi aiat fundau, su Centre d'Estudis Algueresos. In su mentras, at fattu biazos de istudiu peri sa Catalugna, sa Corsica, su Paisu Bascu, sa Galitzia, s'Alsatzia, sas Friandas, su Galles ei s'Iscotzia, adobiande sas pessonalidades prus mannas de su locu. Cumintzat a picare s'istrada de su nassionalismu sardu in cuntierra chin su messazu tradissionale autonomista de s'ala sardista. Si allegat de facher torrare s'identidade sarda a sos sardos, comunidade chi tenet un'istoria, una curtura e limba propia chi si nch'est isperdende pro neghe de su colonialismu italianu. Pessat chi s'unica manera de nch'essire a capu siat cussa de su sotzialismu e, una borta chi si at tentu s'indipendentzia, si depat fravicare una federassione europea chi nde diat facher parte s'isula, aende cuntattos mascamente chin sa Corsica e sa Catalugna. At fundau, paris chin Zuanne Pedru 'e Marras, prima su "Muimentu Indipendhentistigu Revolussionàriu Sardu" e a pustis sa truma "Sardigna Libera". Siche morit de maladia in su 1971.
Àteros progetos
Sa Wikiquote italiana tenet tzitatziones de  Antoni Simon Mossa
Limba matzedònia
Sa limba matzedònia est un'idioma isravu faeddadu a dies de oe dae unos duos milliones de pessones, mescamente in sa Matzedònia de su Norte atuale, cun minorias minores in sos paìsos a curtzu e unu disterru bastante cussideràbile in nassiones che Alemània, Isvìtzera, IAA, eac.
Est meda assimizadore a su bùrgaru: ambas limbas sunt sas ùnigas de orìzine israva chi non tenent degrinaduras e possuent s'artìgulu determinadu, chi si ponet a s'agabu de sa paraula (pro narrer: "kniga", libru, "knigata", su libru). Su matzedòniu est una limba zòvana: difatis, est petzi dae a inghìriu de su 1940 chi tenet un'istandard recunnotu e una literadura rica e sighida.
In Itàlia continentale bivit una comunidade matzedònia bastante notàbile, mescamente in tzidades che Trebisu, Bissèntzia e Praghèntzia (in custa ùrtima, sos emigradores apròghilant prus chi totu dae sa zona de Strumica, una bidda de su suddu-estu de sa Matzedònia de su Norte), cando chi sa presèntzia de matzedònios in Sardinna est, pro su mamentu, iscassa.
2940
Su 2940 est un annu incomintzadu chenàbura a segunda de su calendàriu gregorianu.
Troll (Internet)
Unu troll, in is faeddos de internèt e mescamente  intru de is comunidades virtuales, est unu sugetu chi interagit cun is àteros cun messàgios provocadores, de mala manera, ifforas de tema o de manera simple sena sensu, cun s'obietivu de istorbare sa cunversatzione e "segare is patatas".
Istòria de su fenòmenu
Is primos riferimentos a s'impreu de su tèrmine "troll" sunt presentes in s'archìviu Usenet incumentzende in is annos otanta. No est ancora craru si su significadu atribuidu a su tèrmine  podet esser cuddu postu originariamente o si fotzas unu simple epìtetu impreadu intre sos varios possìbiles.
S'orìgine prus fideli de su tèrmine troll est in sa frase "trolling for newbies", chi aiat devènnidu pobulare in is primos annos 1990 in su grupu Usenet alt.folklore.urban: unu ditzu de brulla intre impitadores espertos chi presentaiant dimandas o argumentos tantu repìtidos e dibàtidos chi sceti unu nou impitadore podiat pèrdere tempus a bos rispòndere. Àteros aiant estèndidu su significadu pro inclùdere su cumportamentu de impitadores disinformados; nointames is troll fiant àncoras cunsiderados subretotu de manera irònica, prus chi provocadora.
In sa literadura sa pràtica est bènnida documentada dae Judith Donath in su 1999, chi aiat tzitadu medas esèmpios bènnidos de vàrios grupos Usenet.
Donath aiat donadu una sintètica panoràmica de is cumportamentos chi si basant in sa cunfusione intre comunidade fìsica e virtuale.
De manera alternativa, s'orìgine diat acudire de unu àteru significadu de su verbu inglesu to troll, mòere a cosa de papare de manera  de spìnghere unu pische a bicare. Segundu custa interpretatzione, sceti a pustis diat èsser naschida s'identificatzione cun su personàgiu mitològicu.
De su sustantivu troll derivant comunemente, siat in limba inglesa siat tràmite s'adatamentu a sa limba italiana, su verbu to troll (traduidu in trollare o trolleggiare), trolling (trolleggio), overas s'agire comente a unu troll (fomentare is ànimos provocatoriamente).
In su limbàgiu de internèt, donare de troll a calicunu signìficat ddi narrer a motivatzione   pro  ita agit, mentras su verbu derivadu (to troll, trollare) descriet sa pertzetzione chi si tenet  su cumportamentu suo. S'atzione de si cumportare comente a unu troll podet però èsser ligada fintzas a su cuntestu e a sa personalidade de chi iscriet. Est possìbile, difatis, agire comente a unu troll sena nd'tenner s'intentzione: irritande una comunidade in manera non voluntàriu e in bona fide.
Su significadu de troll tenet làcanas sugetivas e variàbiles a segunda de su cuntestu: unu cumportamentu chi in sa cunversatzione interpersonale diat pòder bènner cunsideradu unu simple infogu o un'iscatu de ira, diat pòder èsser etichettadu comente  "trollare" in is discussiones subra Internèt. Una discussione animada pro calincunu interessante, diat pòder èsser reputata de troll pro àteros.
Nòdidas
<references group="Troll" />
COP27
Sa Cunferèntzia asuba de su càmbiu climàticu de su 2022, connota fintzas comente COP27 est stètia sa de 27 cunferèntzias asuba de su clima de s'ONU.
Sa cunferèntzia, chi s'est svilupada me is diis 6-20 donniasantu 2022 in Sharm el-Sheikh, Egitu, fiat in orìgini pranificada po su 2021 ma est stètia cambiada po nexi de sa pandemia de COVID-19. Su presidenti fiat Samih Schukri nominau in su gennaxu 2022.
Preparatzioni
In manera ofitziali, sa cunferèntzia no dd'at ospitada s'Egitu sceti, ma totu is stadus africanus. Sa precunferèntzia PRECOP27 s'est svilupada de su 3 a su 5 de su mesi de ladàmini in Kinshasa, capitali de sa Repùblica democràtica de su Congo.
In su de 30 anniversàrius de sa Cunventzioni de is Natzionis Unidas asuba de su càmbiu climàticu adotada in ocasioni de sa Cunferèntzia de is Natzionis Unidas asuba de s'ambienti e su svilupu, sa segretària se sa Cunventzioni Patricia Espinosa Cantellano at espressau, intra su restu, chi "totu is polìticus, totu is setoris e totu is personas funt pighendi decisionis difìcilis", ca su traballu po lompi a s'obietivu de 1,5 gradus bolint prus de dopiaus.
Punnas
Su motu de sa COP 27 fiat Together for just, ambitious implementation NOW („Impari po ponni in òpera in manera ambissiosa IMOI“). Su tema primàriu fiat s'amelloramentu de is obietivus climàticus mundialis: in sa COP 26 de Glasgow unus cantu paisus ant annuntziau punnas prus artas ma sa realidadi est ancora a tesu meda.
Is punnas funt stètias specificadas in cincu temas:
Sa dii de s'abertura, sa plenària de sa cunferèntzia at detzìdiu de includi comenti a unu puntu separau in s'agenda de is negotziaus s'agiudu finantziàriu a is paisus prus pòberus po circai arremèdiu a su disacatu causau de su clima. Me is annus passaus, is paisus industrializaus iant esclùdiu custu argumentu de s'agenda.
António Guterres, Segretàriu generali de is Natzionis Aunidas, at avisau in s'arraxonu suu is cabus de stadu riunius, chi s'umanidadi ponit in giogu sa subrabivèntzia sua si no incurat sa seguresa climàtica. At nau fintzas chi s'umanidadi s'agatat "in s'autobia po s'inferru climàticu" ma chi sighit a tenni "su pei in su pedali de su gas" e chi su sceberu est cooperai o morri. Crisis medas, chi s'umanidadi bivit, funt ligadas a su "caos climàticu chi est amànniendi-sì". S'Invasioni russa de su 2022 at postu in evidèntzia is arriscus mannus de sa dipendèntzia nosta de is fontis de energia fòssilis e, che dònnia àtera crisi, no iat a depi essi una scusa po abarrai agou in sa seguresa climàtica. Po cumbati s'arriscu climàticu, Guterres pedit un'acòrdiu globali intra paisus industralisaus e paisus pòberus po limitai is emissionis de gas a efetu serra, a manera de lompi a s'obietivu de is 1,5 gradus. Po custu dònnia stadu iat a depi tenni atzessu baratu a energias renoaditzas. Unu rolu mannu in custu ddu tenit sa Cina, ca est su stadu cun s'emissioni prus manna de gas serra, ma segundu sa terminologia de is Natzionis Aunidas est ancora in su grupu de is paisus in bia de svilupu. Est custu status chi ddi permitit de no si pigai sa responsabilidadi de is dannus de su càmbiu climàticu. A su pròpiu tempus s'arrannèscia de sa gherra contras a unu càmbiu climàticu sèmpiri prus lestu est possìbili sceti assegurendi una redutzioni manna e immediada de s'emissioni de gas serra.
Arresurtaus
Su 20 de donniasantu 2022 sa cunferèntzia at aprovau unu pranu de atuatzioni de 9 pàginas.
In su pranu ddoi cumparint, intra s'àteru, is puntus chi sighint:
Sièntzia e emergèntzia
Sa Cunferèntzia «torrat a nai chi s'impatu de su càmbiu climàticu at a essi prus piticu meda cun sa crèscida de sa temperadura de 1,5°C, invecis de 2°C e si proponit de sighi su traballu po limitai sa crèscida de sa temperadura a 1,5°C» e «reconnoscit s'impatu de su càmbiu climàticu asuba de sa criosfera e sa netzessidadi de una cumprensioni prus manna de custu impatu, cumprèndiu su puntu de no torrada»
Apàsigu
Sa Cunferèntzia «connoscit chi limitai su calentamentu globali a 1,5°C bolit tempus lestus, fundudus e reduidas mannas de is emissionis globalis de gas serra de su 43% aìnturu de su 2030, cumparau cun su livellu de su 2019» e «invitat is partis a acelerai su svilupu, sa distributzioni e sa spainadura de sa tecnologia e s'adotzioni de polìticas po su coladòrgiu a sistemas energèticus a emissionis bàscias, fintzas amanniendi a sa lesta s'adotzioni de medidas de ingendradura de energia lìmpia e de atòliu energèticu, comenti s'atzelerada de su traballu po sa smenguadura graduali chena si firmai de s'energia a carboni e s'eliminatzioni graduali de s'agiudu econòmicu vanu a is combustìbilis fòssilis, frunendi a su matessi tempus un'amparu mirau a is prus pòberus e a is prus vulneràbilis in lìnia cun is cunditzionis natzionalis e connoscendi sa netzessidadi de amparu concas a una transitzioni giusta»
Adatamentu
Sa Cunferèntzia «sutalìniat su ruolu de su Fundu po is paisus prus pagu svilupaus e de su Fundu spetziali asuba de su càmbiu climàticu in su sustentai is atzionis de is paisus in bia de svilupu po acarai su càmbiu climàticu [...] e invitat is paisus svilupaus a sighi cun su cuntributu a is duus fundus»
Pèrdidas e dannus
Sa Cunferèntzia istituit, po sa primu borta, su Fundu pèrdidas e disacatus «po agiudai is paisus in bia de svilupu chi funt vulneràbilis prus de is àterus a is efetus negativus de su càmbiu climàticu», e fintzas unu comitau tènnicu po elaborai is arrègulas po realizai su fundu. Su comitau at a arrelatai in sa COP imbienienti de su 2023.
Tziviltade romana
Tziviltade Romana, fintzas Roma Antiga, inditat su pòpulu indoeuropeu de s'antighidade chi aiat fundadu s'entidade istatale in sa penìsula italiana cun capitale in Roma, e chi durante is sèculos si fiat ispainada a manna parte de su continente europeu, de s'Oriente Mèdiu e a totu s'Àfrica de su Norte. Sa tzivilitade romana, de orìgine latina, si fiat formada in su sèculu VIII a.C. partende dae s'agrupamentu de pòpulos vàrios de s'Itàlia tzentrale. ​ Roma si fiat ispainada a foras de sa penìsula itàlica e, dae su sèculu I fintzas a su sèculu V, aiat dominadu su mundu mediterràneu e s'Europa Otzidentale mediante sa conchista e s'assimilatzione de sas élites locales. Durante custos sèculos, sa tziviltade romana fiat istada una monarchia, una repùblica oligàrchica e a pustis un'impèriu autocràticu. Su domìniu suo aiat lassadu erèntzia linguìstica, giurìdica, artìstica, religiosa e culturale de importu chi diat contribuire a fundu a dare forma a sa tziviltade otzidentale.
Giuliu Angioni
Biografia
Dotzenti de Antropologia culturali in sa Universidadi de Casteddu, at istudiau pruschetotu sa laurera e sa pastoritzia sarda, publichendu: Rapporti di produzione e cultura subalterna, 1974; ''Sa laurera. Il lavoro contadino in Sardegna, 1976; I pascoli erranti: antropologia del pastore in Sardegna, 1989; Il sapere della mano: saggi di antropologia del lavoro'' 1986.
Giuliu Angioni est istau puru scritori in italianu e in sardu, de is prus importantis de sa Nouvelle vague literaria sarda. At incumentzau in su 1978 cun is contus de A fogu aintru e at sighiu a iscriri contus e romanzus fintzas a oi.
Operas suas originalis o tradusias s'agatant, in prus de s'italianu e sardu, fintzas in inglesu, frantzesu, spagnolu e tedescu.
Tziviltade romana
Partende dae su sèculu III, su mundu romanu aiat sufridu is invasiones mannas de is bàrbaros de su norte de Europa e Àsia. Pro ddi aguantare, s'Impèriu aiat dèpidu criare una istrutura burocràtica e militare noa. Custu perìodu aiat fatu a pare cun s'isparghidura de su cristianèsimu comente religione de istadu e sa partzidura de s'Impèriu in una metade otzidentale e orientale. Paralizada de s'istabilidade interna e de sas invasiones germànicas, sa parte otzidentale de s'Impèriu (chi incluiat Hispània, Gàllia, Britànnia, Àfrica de su Norte e Itàlia) fiat collassada in s'annu 476. A s'àtera banda, sa parte orientale de s'Impèriu, cun capitale in Costantinòpoli (chi incluiat Grètzia, Anatòlia, Sìria e Egitu) aiat subrabìvidu a custa crisi. Cun totu ca Sìria e Egitu fiant andados pèrdidos pro neghe de s'ispainadura musulmana, s'Impèriu orientale aiat sighidu a s'isvilupare fintzas a èssere surbidu s'Impèriu Otomanu in su 1453. Custu impèriu medievale e cristianu, naradu «Impèriu romanu» dae is bividores suos, ma naradu «Impèriu bizantinu» dae sos istòricos modernos, est s'ùrtima tapa evolutiva e chentza de interrumpidas de su pòdere imperiale e de s'amministratzione de s'Impèriu romanu.
COP27
Allarmi lestu e osservatzioni sistemàtica
Sa Cunferèntzia sutalìniat «sa netzessidadi de preni is fartas chi esistint in su sistema globali de osservatzioni de su clima, pruschetotu me is paisus in bia de svilupu, [...] una de tres partis de su mundu, cumprèndiu su sessanta po centu de s'Àfrica, no tenit atzessu a s'allarmi lestu e a is informatzionis asuba de su clima»
Finàntzia
«Po podi arribai a is emissionis zeru aìnturu de su 2050, unus 4000 milliardus de dòllarus a s'annu depint essi impreaus po is energias rennoaditzas finas a su 2030, e in prus si previdit chi sa furriadura a un'economia a emissionis bàscias de carbòniu at a bolli un'impreu de assumancu 4000-6000 milliardus de dòllarus a s'annu».
Tottoi (anime)
Tottoi est un'anime de su 1992 chi at fattu sa Nippon Animation, cun Norifumi Kiozumi sèndebi a capu, e chi sa NHK at trasmittiu. Su cartone giapponesu picat s'istoria dae su contu de s'iscritore italianu pro piseddos Gianni Padoan.
COP27
Finàntzia
Sa Cunferèntzia «cunsiderat cun pensamentu su divàriu intra is bisòngius sèmpiri prus mannus de is paisus in bia de svilupu, pruschetotu is chi si depint a s'impatu sèmpiri prus mannu de su càmbiu climàticu e a s'indepidamentu insoru chi s'amànniat», e sa spesa po is atzionis contras a su càmbiu climàticu, chi po is paisus in bia de svilupu est assumancu de 5800 milliardus de dòllarus a s'annu; «invitat is atzionistas de is bancas multilaterales de isvilupu (MDB) e de is istitutzionis internatzionalis finantziàrias (IFI) a riformare is pràticas e is prioridadis, alliniai e amanniai is finantziamentus, assegurai atzessu simplificau e mobilitai finantziamentus po su clima», coment prevìdiu in s'Agenda de Bridgetown.
Padentis
Sa cunferèntzia at arregordau chi is paisus iant a depi collaborai po smenguai e furriai s'efetu de su deforestamentu.
Tottoi (anime)
Istoria
Tottoi est unu pitzinnu, commomai mannittu, de 14 annos, fizu de unu sardu disterrau in Germania. Cando sìche morit mama sua, su babbu isseperat de cottiare a torrare a patria sua, sa Sardigna, in sa bidda ozzastrina de Durgali pro bi crescher e pascher menzus sos fizos. Tando fachen una bida nova in Cala Gonone. Accadit chi Tottoi, nadande in sas Grutas de su Boe Marinu, tenet ocasione de bier s'animale etottu, goi raru a atzappare chi si crediat iscumpartu dae belle deche annos. Su boe in chistione est una mama puru a puntu de fizare: su naschiu benit a secundu protagonista de s'anime. Su pitzinnu, grassias a s'azudu de unu naturalista chi lu accumpanzat, at a facher amistade a lestru cun su boe marinu e cun s'atteru, chi est appenas benniu a luche e chi lu an a muttire "Zabaione" pro more de una mantza groga in sa matta. Tottoi e sos amicos suos an a deper defender sos animales dae unu imprendidore americanu, chi punnat a sìche los picare chene perunu grabbu pro nche los ponner ind unu zoo privadu chi tenet in Florida.
Editziones
Pèri tottu sos trettos de s'istadu italianu no si nd'at intesu tzinnu de s'anime, mentras chi fin bendias sas pelliculas in VHS pèri sos Istados Unidos e sa Bretagna Manna. In su 2012, peròe, su filme lu an fattu bier in su teatru de sa comuna de Durgali; in ibe, sos dischentes sa 1a A de s'iscola media li an fattu s'addoppiadura puru in sardu e in italianu.
COP27
Crìticas
Ddoi funt stètias crìticas fintzas po su fatu chi sa multinatzionali stadunidensa Coca-Cola fiat su sponsor principali ca, sendi unu de is produtoris prus mannus de plàstica in su mundu, iat a essi su "prus incuinadori mannu de su mundu".
Organizatzionis po s'amparu de s'ambienti ant criticau chi a sa cunferèntzia ant pigau parti medas lobby de s'energia fòssili. In totali funt acreditaus prus de 630 lobbistas po su carboni, petròliu e gas, chi bolit nai chi ddoi funt prus lobbistas de is energias fòssilis chi no rapresentantis de is dexi paisus prus corpius de su càmbiu climàticu impari. Ativistas africanus medas in sa vigìlia de s'eventu ant sinnalau problemas cun s'acrèditu. Po unus cantu paisus africanus no ddoi fiant ativistas amìtius, faendi benni sa duda chi a sa COP27 no ddi dexat su tìtulu de "COP africana".
Fintzas s'ativista svedesa po su clima e fundadora de is Cenàbaras po su Benidori Greta Thunberg at fatu sciri chi no iat a ai pigau parti sa sa COP27. Una de is arraxonis de custu arrefudu est s'arrestu de unus cantu ativistas in Egitu. In prus, crìticat Thunberg, custas cunferèntzias funt sceti un'oportunidadi po is dirigentis de atirai s'atentzioni cun sa sciacuadura birdi. Fintzas sa sientziada po su clima Sonia Seneviratne, chi at pigau parti a grupus medas de inergovernativus apitzus de su càmbiu climàticu, no at pigau parti a sa cunferèntzia.
2941
S'annu 2941 est un annu incomintzadu domìniga a segunda de su calendàriu gregorianu.
Vitacura
Vitacura est una tzidade e comunu de s'Cile, ade 81.499 de abitantes (2002).
2943
S'annu 2943 est un annu incomintzadu martis segundu su calendàriu gregorianu.
2942
S'annu 2942 est un annu incomintzadu domìniga a segunda de su calendàriu gregorianu.
Mafia corsicana
Sa mafia corsicana est unu nòmene chi bolet indittare a paritzos grupos criminales chi bi sun in s'isula de Còssiga. Sa mafia corsicana est una de sas prus mannas a libellu frantzesu, e est ativa fintzas in Russia e in medas istados africanos e latino-americanos. Una teppa maffiosa corsicana chi tenet prus importu est cussa de sa Brise de Mer.
Salvador Allende
In su 1933 si fit laureadu in meighina in s'Universidade de su Cile.
Bloody Mary (fumettu)
Bloody Mary est su tìtulu de unu fumettu de fantascienza. Est una miniserie iscrita de Garth Ennis e pitara de Carlos Ezquerra. Est istadu publicadu in su 1994 de sa divisione Helix de sa DC.
Conan il Barbaro
Conan il barbaro est unu personagiu leterariu pensadu du su iscritore de heroic fantasy Robert Ervin Howard.
Est istado fatu a fumetos de Roy Thomas e Barry Windsor-Smith pro sa Marvel.
Mirai Nikki
Mirai Nikki - Future Diary (未来日記 Mirai Nikki?, "Su diariu de su Benidore"), est unu manga giapponesu chi at iscrittu e disinnau Sakae Esuno. Lu at prubicau Kadokawa Shoten in su paperi de Shonen Ace dae su mes'e jannarju in su 2006 a su de nadale in su 2010 e lu at colliu a pustis in 12 tankobon.
Su protagonista, Yukiteru Amano, est unu pitzoccu introversu chi non li piachet pro nudda sa zente, e tenet unu diariu in su telefoneddu suo in ube si ponet a iscriver tottu su chi li capitat e est accadinde in ziru. Yukiteru pessat de si aer fattu un'amicu imazinarju chi mutit Deus Ex Machina, su mere de su tempus. Una die, Deus isseperat de ammanizare unu jocu e torrat che presente a Yukiteru su telefoneddu suo, a pustis de lu aer acontzau, ma su pitzocu sich'abbizat a lestru chi carchi cosa est istrana; su diariu, imbetzes de tenner in intro sas informatziones chi issu iscrivet, annotat fattos chi galu no sun accadìos: difatis, su telefoneddu narat su chi at a sutzeder in benidore. Custu acontzu chi Deus at fattu a su telefoneddu de Yukiteru b'at a esser fintzas in cussu de ateras undichi pessones, in prus de Yukiteru chi est su primu (the first): su jocu est una pelea de supraviventzia (survival game) e sos chi bi sun in intro an a chircare de si uchidere s'unu chin s'ateru, fintzas secande a cantos su diariu de su benidore (mirai nikki) chi sos ateros tenen. Chie dae cughe b'at a torrare sanu e intregu at a picare su postu de Deus, diventande de custa manera su segnore de su tempus e de s'ispatziu. Ovviamente sa gherra apenas iscopiada, prena de zente chi li cheret secare sas ancas e fintzas sa pedde, at assuconau meda a unu pitzoccu chi li fachian timoria tottus, ma no est a sa sola: lu at a azudare una pitzoca in amore chin issu e chin instrobos mentales serios, Yuno Gasai, chi a su comintzu li fachet galu prus ispantu e assustu ma chi a pustis prus de una corta, chin su machighine suo, lu at a attendere e li at a sarvare sa vida.
Joe Biden
Polìticu de su Partidu Democràticu e spertu de polìtica èstera, est su de 46 presidentis de is Stadus Aunius de su 2021. De su 1973 a su 2009 est stètiu senadori po su Delaware. De su 2009 a su 2017 est stètiu vice-presidenti de is Stadus Aunius asuta de su presidenti Barack Obama.
Biden est stètiu senadori po 36 mandaus. Custu ndi fait su senadori de su Delaware chi at serbiu po prus tempus. Est stètiu presidenti de sa comissioni po si afàrius èsterus de su de 110 cungressus.
Biden at annuntziau sa candidadura sua a presidenti de is Stadus Aunius in su 2007, ma at dd'at arrimada in gennaxu 2008. Apustis, Obama dd'at bòfiu comenti vice-presidenti suu.
Biden at in printzìpiu decrarau de pensai a sa candidadura a is eletzionis de su 2016. Po contras, su 21 de su mesi de ladàmini 2015, chistionendi in sa Pratza de is Rosas (acanta de sa Domu Arba) cun sa pobidda e su presidenti Obama acanta, at annuntziau de no si candidai.
Biden at annuntziau sa candidadura a presidenti po is eletzionis de su 2020 su 25 de abrili 2019, e in làmpadas 2020 est arribau a is 1 991 delegaus chi ddi serbiant po essi candidau po su partidu. S'11 de autu 2020 at annuntziau chi su senadori Kamala Harris iat a essi su candidau a vice-presidenti. Biden at bintu is eletzionis de su 3 de donniasantu 2020 contras a su presidenti in bessida Donald Trump, e est bessiu presidenti a manera ofitziali su 20 de gennaxu 2021.
In sa dii de su giuramentu, Biden teniat 78 annus e 2 mesis, bessendi su presidenti prus antzianu in su momentu de su giuramentu (Trump teniat su record passau, cun 70 annus) e su presidenti prus antzianu in càrriga (Ronald Reagan, chi teniat 77 annus candu at acabau su mandau suu). Est fintzas su primu presidenti chi benit de Delaware, su segundu de religioni catòlica apustis de John Fitzgerald Kennedy e su segundu apustis de Richard Nixon a essi eletu apustis de essi vice-presidenti.
Policarpu de Smirne
Santu Policarpu de Smirne fiat naschidu a Smirne s'annu 69 d.C. Cristianu,ancora giovanu est fattu piscamu de Smirne.Est istadu a Rome po discutere cun paba Anacleto de sa data de sa Pasca. At iscrittu una Littera ai Filippesi. Morit martire a Smirne su 155.
2944
S'annu 2944 est un annu incomintzadu mèrcuris a segunda de su calendàriu gregorianu.
Talcahuano
Talcahuano est una tzidade e comunu de s'Cile, ade 171.383 de abitantes (2002).
Adela Noriega
Adela Amalia Noriega Méndez (Tzitade de su Mèssico, Mèssicu, 24 de santuaine 1969), prus conotta comente Adela Noriega, est una attora messicana.
Will Smith
Willard Christopher Smith, Jr. (Filadelfia, Pennsylvania, 25 cabudanne 1968), prus conottu comente Will Smith, est unu cantante e attore americanu.
San Pedro de la Paz, Cile
San Pedro de la Paz est una tzidade e comunu de s'Cile, ade 80.447 de abitantes (2002).
1908
S'annu 1908 (MCMVIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu mèrcuris segundu su calendàriu gregorianu.
Santu Patrìtziu de Irlanda
Patritziu. Est naschidu in Bretagna (Inghilterra) su 385. Monacu, Piscamu in Irlanda. At fundadu monasterios, crejas e iscolas, famosas e po seculos ana attiradu puru istranieros. Est mortu a Down in Irlanda su 461. Santu. Patronu de s'Irlanda. Sa festa, su 17 de martu.
2012
S'annu 2012 (MMXII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu domìniga segundu su calendàriu gregorianu.
Puerto Montt
Puerto Montt est una tzidade e comunu de s'Cile, ade 175.938 de abitantes (2002).
Bernardu de Chiaravalle
Bernardu (Brennaldu), (1090 -1153). A 22 annos si faghet padre in s'Abatzia de Citeaux (Cistercium in latinu). At fundadu s'abatzia de Clairvaux (Chiaravalle) inue est mortu. Autore de trattados teologicos. Santu. Sa festa su 20 de austu.
Chorizo
Su Chorizo (chouriço in portoghesu, chorizu in asturianu, chourizo in galitzianu, xoriço in catalanu) est unu tèrmine chi indicat numerosos tipos de sartitzus (casi semper cun base de petza de boe o porcu e ispetziados cun pàprica (pimenton)) tìpicos de sa penìsola ibèrica (Portugallu, Ispagna, Gibilterra e Andorra) e de carchi ex colònia ispagnola (Portu Ricu, Repùblica Dominicana, Filipinas, Colòmbia, Messico, Argentina, Uruguay).
Caraterìstica de su chorizo est ca sa petza de porcu no est molida,est acapulada de manera grussera e cundida cun sales, cun paprica durche o picante. Est sa pàprica (pimenton) chi ddi donat su tìpicu colore ruju e su caraterìsticu sabore.
Su chorizo vela tenet una forma fina e allonghiada e est cundidu cun paprica picante. Su morcón de chorizo tenet una formabastinatza e grussa, est assacadu in s'istintinu tzurpu e est cundidu cun àgiu e pàprica durche.
Sri Lanka
Su Sri Lanka (AFI: /zriˈlanka/), su cale nùmene ufitziale est Repùblica Democràtica Sotzialista de Sri Lanka (ශ්රී ලංකා in singalesu; இலங்கை in tamìl), connota fintzas che Ceylon ([ˈsilon] nùmene ufitziale fintzas a su 1972), est un'istadu insulare chi s'agatat in Àsia e òcupat s'omònima ìsula a illargu de sa costa sud-orientale de su subcontinente indianu. Pro more de sa particulare forma e de s'agatare meda a curtzu de costera indiana est fintzas narada làmbriga de s'Ìndia. Est parte de su Commonwealth britànnicu.
Cun istèrrida de 65.610 km² e populatzione de unos 21 milliones de persones, su Sri Lanka s'agatat in s'otzèanu Indianu. Sa terra continetale prus a curtzu est s'Ìndia.
S'atuale capitale Sri Jayawardenapura Kotte, sede de su parlamentu de su Sri Lanka, est posta in s'àrea metropolitana de s'ex capitale Colombo; chi est sa prus manna e pobulada tzitade de s'istadu, e mantenet oe, carchi ministèriu e totu sas imbasciadas.
Sistema sanitàriu
Unu sistema sanitàriu (naradu in modu prus genèricu servìtziu sanitàriu) est s'organizatzione de persones, istitutziones e resursas pro frunire servìtzios de assistu sanitàriu a tutela de sa salude de sa populatzione.
In su mundu est presente una cantidade manna de sistemas sanitàrios. In carchi paisu sa sanidade est de su totu liberalizada e/o privatizada; in àteros est mandu ùnicu de sos guvernos a s'internu de s'istadu sotziale; in àteros ancora cuncurrent sistemas sanitàrios de tipu mistu, pùblicu e privadu. Comente e chi siat, sa pianificatzione de s'assistu sanitàriu est istada descrita s'ispissu comente a unu protzessu prus evolutivu chi non rivolutzionàriu.
Piessìnnios, funtziones e punnas
Segundu s'Organizatzione Mundiale de sa Salude (OMS), sos obietivos de unu sistema sanitàriu sunt sa salude, rispòndere a sas aspetativas de sa populatzione e su costu ecuànime. S'avaloramentu de custos obietivos dipendet dae comente sos sistemas acumprint a bator funtziones importantes: sa promotzione de sa salude, sa generatzione de risursas, su finantziamentu e sa gestione. Unu sistema sanitàriu podet èssere annotamala valutadu cun àteros paràmetros, comente sa calidade, s'atòliu, s'ammissibilidade a sas curas e su tratamentu ecuànime. In sos Istados Unidos sunt istadas introduidas, pro custu tipu de avaloramentu, sas "chimbe C" (the five C's): Costu, Cobertura, Cunsistèntzia, Cumplessidade e Cronitzitade. Fundamentale, annotamala, est sa continuidade assistentziale.
In s'UE, su deretu a s'assistu sanitàriu agatat fundamentu in sa Carta sotziale europea, art.13, e in sas Costitutziones de sa parte manna de sos Istados membros.
Ispèndios pro sa salude pro istadu
Custa istatìstica de gastos pro sa salude, cun sa pertzentuale de PIL istantziada pro onni istadu cada annu, est istada frunida dae sas Natziones Unidas. Fintzas sa CIA (in su factbook suo) e sa Banca Mundiale nd'ant realizada una bastante pretzisa, e in su matessi annu.
Italo Calvino
Fit fizu de s'agronomo Mario e de sa biologa tattaresa Eva Mameli
2945
S'annu 2945 est un annu incomintzadu in chenàbura a segunda de su calendàriu gregorianu.
Lina Volonghi
Giuseppina Angela Volonghi est istada un atrice chi aiat trabagliadu meda in teatru, radio e televisione.
2946
S'annu 2946 est un annu incomintzadu in sàpadu a segunda de su calendàriu gregorianu.
Linguìstica
Sa linguìstica est s'istùdiu de sa limba segundu sos mètodos de sa iscièntzia moderna.
Sa linguìstica òperat in sos campos de: fonologia, morfologia, sintassi (chi imparis formant sa chi in su connotu la narant gramàtica), mètrica (chi istùdiat s'istrutura rìtmica e sa tècnica componidora de sos versos), semàntica, lessicografia (chi abratzat s'etimologia). Sutadissiprinas suas podent esser cunsideradas sa dialetologia, sa sotziolinguìstica, s'etnolinguìstica e sa psicolinguìstica.
Nàschida de sa linguìstica sincrònica
Sa linguìstica sincrònica naschet cun sos cursos de linguìstica generale fatos dae Ferdinand de Saussure a Ginevra. In particulare, in su de duos cursu (1908-1909) sunt definidos sos fundamentos de sa dissiprina nessi finas a Noam Chomsky. Ferdinand de Saussure cunsiderat comente tarea de sa linguìstica fraigare teoremas a pitzus de sa limba e demustrare·los, iscampende afirmatziones flottantes de sa linguìstica diacrònica de s'Otoghentos. Pro Saussure, sa limba est unu sistema serré, e duncas sa teoria - est a narrer sa linguìstica generale - depet esser su matessi. Su modellu suo de iscièntzia est sa geometria.
Pro arribare a custu modellu iscientìficu Saussure cheret definire pretzisamente ite est una limba. A diferèntzia de sas àteras iscièntzias, sa linguìstica uumperat comente trastu de analizu s'ogetu suo. Duncas, pro iscampare sos latzos de sas currespundèntzias, si partit sa limba in duas perras: sa langue, est a narrer su podere, sa capassidade, s'organizatzione pronta pro faeddare de sa limba cunsiderada in sa persona, e sa parole, s'atzione de sa persona chi realizat su podere suo gràtzias a su cumbentu sotziale chi est sa limba.