cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Limba Sarda Comuna
Piessignos
In prus, in cussu documentu etotu, est reconnota sa possibilidade de impreare is vàrias formas fonèticas de unu lemma matessi "nella scrittura delle varietà locali", reconnoschende duncas in manera implìtzita una coesistèntzia intre sa norma istandard e is àteras grafias diferentes, pro impreos locales.
In sa règula de sa LSC non s'agatat perunu riferimentu a sa sintassi de impreare, chi duncas est lassada a sa cumpetèntzia de is chi iscrient.
Adotzione ufitziale de sa Limba Sarda Comuna
Sa Limba Sarda Comuna nche dd'at adotada in manera isperimentale sa Regione Autonoma de Sardigna cun sa Delìbera de sa Giunta Regionale n. 16/14 de su 18 de abrile de su 2006 (Limba Sarda Comuna. Adozione delle norme di riferimento a carattere sperimentale per la lingua scritta in uscita dell'Amministrazione regionale ) comente limba ufitziale pro is atos e is documentos emanados dae sa Regione Sardigna (fintzas si s'art. 8 de sa lege italiana 482/99 narat chi at valore legale isceti su testu iscritu in limba italiana), reconnoschende a is tzitadinos sa possibilidade de iscrìere a s'Ente in sa variedade pròpia e istituende s' Ufitziu de sa Limba Sarda regionale.
Impreu
Sa Regione Sardigna in is annos passados at sighidu sa norma LSC in sa tradutzione de paritzos documentos e delìberas, de is nùmenes de is entes, ufìtzios e assessorados suos in prus de su nùmene suo matessi "Regione Autònoma de Sardigna", chi oe s'agatat in s'istemma ufitziale in pare cun su nùmene italianu.
In prus de cuddu ente, s'istandard isperimentale LSC nche dd'ant impreadu comente sèberu voluntàriu parìtzos àteros entes, iscolas e mèdios de informatzione, medas bias in manera cumplementare cun grafias chi sunt prus probianas a sa pronùntzia locale.
Pro su chi pertocat custos impreos ant fatu un'istima pertzentuale, cunsiderende isceti is progetos finantziados o cofinantziados dae sa Regione pro sa difusione de sa limba sarda in is ufìtzios linguìsticos comunales e subra-comunales, in sa didàtica in is iscolas e in is mèdia dae su 2007 a su 2013.
Su Monitoràgiu a pitzus de s'impreu isperimentale de sa Limba Sarda Comuna 2007-2013 a cura de su Servìtziu Limba e Cultura Sarda de s'Assessoradu pro s'Istrutzione Pùblica, che dd'ant publicadu in su giassu ìnternet de sa Regione Sardigna in su mese de abrile 2014.
Pro su chi pertocat is progetos iscolàsticos finantziados in s'annu 2013, pro esèmpiu, dae cussa chirca nd'est essida a pitzus una preferèntzia ladina de is iscolas pro s'impreu de s'ortografia LSC in pare cun una grafia locale (51%), cunforma a s'impreu esclusivu de sa LSC (11%) o a s'impreu escluscivu de una grafia locale (33%)
Imbetzes pro su chi pertocat is progetos editoriales in sardu in is mèdia regionales, finantziados in su 2012 dae sa Regione, agatamus una presèntzia prus manna de s'impreu de sa LSC (chi diat pòdere derivare dae una premialidade de 2 puntos in sa formatzione de is graduatòrias pro leare is finantziamentos: premialidade chi non nche fiat in su bandu pro is iscolas). Segundu cuddos datos resurtat chi sa produtzione testuale in is progetos de is mèdia est istada pro su 35% in LSC, pro su 35% in LSC e in una grafia locale e pro su 25% in una grafia locale ebbia.
A ùrtimu mentovamus a is ufìtzios linguìsticos locales cofinantziados dae sa Regione, chi in su 2012 ant impreadu in s'iscritura pro su 50% sa LSC, pro su 9% sa LSC in pare cun una grafia locale e pro su 41% una grafia locale ebbia.
In su 2016 una chirca in subra de s'impreu de sa LSC in àmbitu iscolàsticu, fata in Orosei, at ammustradu chi sos pitzinnos no aiant problema perunu a impreare cussa norma fintzas si sa chistionada issoro fiat diferente. Nemmancu unu de sos alunnos at refudadu sa norma o l'at cunsiderada "artifitziale", ammustrende sa valididade sua comente aina didàtica. Sos resurtados los ant presentados in su 2016 e publicados de su totu in su 2021.
Propostas de emendamentu
Dae su 2006 a su 2014 ant publicadu, mescamente impreende sa rete ìnternet, unas cantas propostas de emendamentu de sa norma LSC, chi punnant a l'acurtziare de prus a sa pronùntzia de is limbàgios meridionales de sa limba sarda, chi ddos podimus cunsiderare in manera verosìmile comente faeddados dae sa majoria de is sardòfonos.
Intre custas propostas mentovamus sa de su prof. Francisco Xavier Frias Conde, filòlogu e romanista ispagnolu in s'Universidad Nacional de Educación a Distancia (UNED), chi est istadu coordinadore de sa Revista de Flilologìa Romànica Ianua, èdita dae Romania minor. Est iscritore in galitzianu e in ispagnolu e autore di paritzos sàgios in italianu e in sardu subra de is problemas di linguìstica sarda.
Un'àtera proposta est sa de su prof. Roberto Bolognesi, chi proponet calicunu arrangiamentu chi diat permìtere a totu is sardos de lèghere s'istandard segundu sa pronùntzia issoro, impreende unas cantas règulas simples de letura.
Sacru Romanu Impèriu
Su Sacru Romanu Impèriu (962 p.C. - 1806), est istadu un'acabiddada de territòrios de s'Europa tzentrale, otzidentale e in mesura minore meridionale nàschidu in s'arta Edade Mèdia chi s'at agatadu pro casi unu millènniu.
In teoria s'imperadore depiat èssere sa màssima autoridade polìtica de su mundu abitadu, superiore a totu sos res e aparigiadu (o superadu, segundu de sas bisuras polìticas) solu de su paba, chi fiat giamadu a guvernare sa cristianidade in sas matèrias chi pertocaiant sa fide. In sos fatos però carchi cosa chi si potzat nàrrere sighiat custa punna, fiat segudada petzi cun Càrolu Mannu, chi però non teniat giurisditzione dereta in unas cantas terras cristianas, comente s'Inghilterra. Dae Otone I de Sassònia a in antis, s'impèriu guvernaiat petzi a sa Germània e pro unu perìodu minore partes de s'Itàlia e de unas àteras terras europeas. Su primu a agiùnghere su tèrmine "sacru" a su costumadu "impèriu romanu" est istadu Fidericu Barbaruja: isse cumparet in una lìtera de su 1157, chi pediat a sos capotatzos de s'impèriu agiudu contra de sas tzitades lombardas.
S'impèriu at tocadu su màssimu de sa potèntzia in sa Bàscia Edade Mèdia – cando costituiat in paris cun su Pabadu unu de sos duos pòderes universales – e est istadu formalmente iscontzadu in su 1806.
Osasco (Sao Paulo)
Osasco est una tzitade de pius de 718.646 abitantes de su Brasile. La tzitade occupat un'area de 65 kmq.
The Witcher 2: Assassins of Kings
The Witcher 2: Assassins of Kings est unu videojocu de rolu (action RPG) chi su grùstiu polacu CD Projekt RED at isvilupau; est su sichidore direttu de su primu The Witcher (2007). Su jocu, chi isfrutat su motore graficu RED Engine imbetzes de s'Aurora Engine chi impreabat su primu episodiu, est istau prubicau pro Microsoft Windows; in su 2 de làmpadas de su 2011 sos isvilupadores ch'an annuntziau s'essìa pro Xbox 360, fissada pro su 17 de aprile de su 2012. Su grustiu si at semper nau "possibilista" fintzas pro una versione PS3, a su mamentu galu non prevista. Sa cumpartida peri s'Europa tzentrale est a cura de CD Projeket etottu, pro s'America de su Nord est imbetzes Atari, pro s'Europa de Ponente est sa Namco Bandai e pro sa Russia sa 1C Company. Sa CD Projekt distribuit su jocu fintzas in su mercau digitale chin su zassu web de sua propriedade, GOG.com.
S'ambientassione de su titulu ammentat cussos chi s'iscritore polacu Andrzej Sapkowski aiat imazinau in sa saga sua dedicada a sos Witcher (in limba polaca Wiedźmin), gai etottu comente in su jocu benniu a primu.
Linet Masai
Linet Chepkwemoi Masai (Kapsokwony, Mount Elgon District, Kenia 5 de Nadale de su 1989) est una curridora keniana chi at binchidu sos 10,000 metres in sos Campionadu mondiale de Atlètiga de sa IAAF de Berlinu, Germània in su 2009.
The Witcher 2: Assassins of Kings
Su sichidore suo, The Witcher 3: Wild Hunt at a essire in su 2014.
Parcu de Monti Claru
Su Parcu provintziali de Monti Claru est unu parcu urbanu de Casteddu, de proprietadi de sa Tzittadi metropolitana de Casteddu, in is bixinaus de Is Mirrionis, Is Stelladas, Fonsarda e sa municipalidadi de Pirri. Cun is 25 ètarus suus, est unu de is parcus prus mannus de su cabulogu.
Stòria
Diversus funt is testimòngius de sa passada de is òminis in su montixi de Monti Claru in sa segundu metadi de su millènniu III a.C., e funt staus agataus meda repertis de sa Cultura de Monti Claru itasinada. Funt bisìbilis puru is arruinas de unu putzu sagrau.
Duranti s’etadi giudicali, parit chi su montixi est stau inurbau de una comunidadi de mòngius cistercensis chi ddui ant fraigau unu monastèriu. Est de custu tempus chi su territòriu est stau tzerriau cumenti Villa Sancta Maria de Claro.
In su Setixentu est stada fraigada una domu padronali chi at pigau su nòmini de Villa Clara, chi in su 1896 est stada comparada, paris cun totu is campus acanta, de sa Provìntzia de Casteddu; in su 1900 in custus logus est stadu abertu su Spidali Psichiàtrigu, che est abarrau fintzas a su 1998, serrau po nexi de sa lei Basaglia.
Giai de su 1995 is campus de su malincòmiu funt staus bonificaus e bortaus a essi unu parcu urbanu, pighendi totu sa parti setentrionali de su logu. S’atra metadi est diventada apustis sa Citadella de sa Saludi. In su 1997 su parcu est stau abertu a ufitziali ma non a cumpletu, cosa chi est acuntèssia in su 2001. In su 2005 s’archipìscopu Giuseppe Mani at beneitu sa capella de Santa Maria Crara aintru de su parcu etotu.
Vicari (PA)
Vicari est unu comunu de 3.076 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Museu de sa Vida e de sas Traditziones Populares Sardas
Su Museu de sa Vida e de sas Traditziones Populares Sardas est unu museu de Nùgoro.
Istòria
S'agatat in su montigru de Santu Nofre, in unu cumparis realizadu a printzìpios de sos annos sessanta de su sègulu coladu. Sos fraigos, progetados dae s'architetu Antoni Simon Mossa, sunt istados fraigados intre su 1950 e 1960, e presentant una genia e una repartzidura de tretos chi tirant a refraigare unu trighìngiu sardu traditzionale ideale. Bi sunt totu sas tipologias de logos: dae sa pratza cun sa crèsia a sa domo campidanesa.
Su nùmene in sos annos de fraigadura fiat Museu de su costùmene e de sas artes populares, ma a pustis de su 1972, cun sa creatzione de s'Istitutu superiore regionale etnogràficu (ISRE), de su cale como est propriedade, l'at cambiadu incussu de como.
Est istadu abertu a su pùblicu in su 1976; dae su 2004 su museu est istadu torradu a nou e ismanniadu.
Su Museu
Su museu tenet prus de 8'000 repertos, chi benint pro sa majoria dae su perìodu intre s'acabu de su XIX sèculu e sos primos chimbanta annos de su XX sèculu.
Sunt de interessu particulare pro sa richesa e sa bariedade issoro sa regorta de bistimentas populares festivas e diàrias, su repertòriu de breves de prata e in pedras e materiales bariados, sa collida de alamaramentos baliosos (butones, cannacas, aneddos, arrecadas) e sos materiales tèssiles (cobericàssias, mantas, bèrtulas). In prus de custu, si singiolat sa partzidura cunsacrada a sas caratzas traditzionales de sa Barbàgia (sos Mamuthones de Mamujada, sos Thurpos de Oroteddi e sos Boes e sos Merdules de Otzana), gasi che s'isponidura de panes diàrios, festivos e tzerimoniales de su de Nùgoro e de durches relatzionados cun funtziones particulares familiares e religiosas.
Su pitzu de su montigru de Santu Nofre (588 m.), a ue s'arribat sighende su caminu addae de su museu a longu de su girone numenale, oferit unu panorama globale de sa bidda cun vistas sugestivas a subra de su fundale mannu a su sud, de su monte Ortobene a s'est e de su Supramonte de Ulìana a su sud-est; in su màrghine istremu sud-otzidentale de sa leada, rupit su nuraghe Tanca Manna, apicadu a unu blocu de granitu.
Durgali
Durgali est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro, s'agatat a 400 metros subra su mare e tenet 8.514 bividores.
Su nùmene
Su nùmene si pensat chi potzat bènnere dae su Bizantinu druggarios, (ghia de un’esèrtzitu o de unu grustu de òmines) colende in su tempus a drugari, durgari finas a su connotu durgali, peri abbaidende sa positzione istratègica de sa bidda s’orìgine diat podere èssere costa. A cunsonu de àteros istùdios su nùmene diat aere orìgine paleosarda, chi torrat a coro su topònimu Rio Dorgone, chi est preromanu, ma peri dae s’agetivu tùrgalu, dùrgalu chi bolet nàrrere truncu iscaidu o peri còdula.
De importu fintzas sas ipòtesi chi ligant su topònimu Durgali a Tùrcali o Sulcali e gasi sighende.
Su sartu
Est collocada in sa Sardigna tzentru-orientale, intre sa Barbàgia e sa Baronia. Durgali contat belle e 8600 abitantes e cun unu comunale de 224,81 chilòmetros cuadrados est una de sas biddas prus mannas de sa provìntzia de Nùgoro, chi est a 32 km. S’artària dae s’oru de mare est de 387 metros.
Est parte de su territòriu finas sa fratzione marina de Cala Gonone a 8 chilòmetros dae sa bidda e in su tzentru de su golfu de Orosei. Sa bidda naschet in pees de Bàrdia, monte de pedra de carchina, chi paris cun su granitu e sa pedra mòlina faghent su sartu e formant su terrinu agràriu totu a in tundu.
Cara a tramontana est totu golleis campoligos a canto isterret ogru, cugugiados de tupa mediterrànea: Monte Conca, de preda mòlina e Monte Irveri de preda de carchina, che pare a monte s’Ospile, chi nche pòmpiat a su sartu de Zorza e Cascoza. In mesu, dae sa badde de Isalle a sos cucurinos de granitu fintzas a su gollei de Serra Orrios, est totu un’istèrrida de olias, granitu e pedra mòlina, chi si nche tasset in Frùmene (Tzedrinu).
Monte Bàrdia e Tului (917m) si pesant artos che bardianos de sa bidda e paris a Monte Irveri e a sa Tuppeddie. Cara a mesu die Monte Tului e a tesu dae mare Sorichinu, Monte Barisene e Cùcuru Nieddu. Suta custos montes, in sos giassos prus ispentumados, si nche incrarat su caminu de sa SS 125, chi si nche lampat semper prus pitzighende, e sa badde de Oddoene nòdida pro sas bìngias suas e s’ispèntume de Gorropu, semper a custa ala sa badde de Lanaitu e de Frumededdu, partzidas in mesu dae sa serra de sos Montes Omene, Gutùrgios e Oddeu pagu a tesu su Supramonte de Orgòsolo. Dae s’ala de Oddoene si nche atrempat a unu gollei de pedra de carchina surcadu dae sa Còdula de Ilune fintzas a s’oru de mare in sa plaja de Cala Luna: ispèntumes de ispantu cugugiados dae ghinìperos seculares e èlighes, àndalas antigas chi nche lompent a unu mare de una bellesa rara e sighende in sa costa conca a Gonone sas grutas de su Boe Marinu, in ue fintzas a pagu tempus costumaiat a mirare su Boe Marinu (Monachus Albivenler).
A tramuntana cara a ponente si nche incrarant sos montes de Nùgoro, de Orune e Lùvula, a cussa ala est su sartu de Iloghe, Orrule e Isalle. Semper a tramuntana su sartu s’illacanat fintzas a su de Garteddi e Orosei.
A s’ala de mare conca a giosso e a ponente sa làcana cun Baunei est singiada dae sa Còdula de Ilune. Sa costera de Durgali cumentzat cun Osalla, pagu a tesu dae Orosei.
Conca a mesudie b’est Cartoe in pees de Irveri, chi a sa pala de ponente nche lompet a mare fintzas a Gonone e a s’Ispiàgia Tzentrale,chi sighit cun su litorale de s’Abba Mèica e de sos Dorroles e gasi sighende sa plaja de Tziu Martine e Fùili, e dae cue montes artos e istremenados fintzas a mare, in custos istrampos s’agatant sas famadas grutas de Su Boe Marinu. Galu prus cara a mesudie Oddoana, Cala Luna, pagu in largo dae cue sa gruta de sos Sìrios, chi leat su nùmene dae trastes de terra de broca chi sunt como totu a unu cun sas istalatites.
In sas trempas malas de pedra bianca de Irveri s’agatant sas Grotacce, gosi sos Frantzesos arribados dae mare a Gonone mutiant sas grutas de Sos Culumbos e Biddiriscotai, ca fiant mannas e malas a nche lompere.
Unu sartu de montes artos, golleis campòlicos, suludras, atzas, costas, grutas e tzeperàrgios chi nche lompent finas a mare: custu est su sartu de Durgali.
Nòdida est peri sa gruta de Ispinigoli, in sa pala a ponente de s’Ospile cun s'istalagmite prus manna de Europa. A tramuntana de s’Ospile b'est sa gruta de su ‘Anzu, a curtzu a sa funtana e a sa pischina termale.
S'istòria
Bundantes sunt sas istigas archeològicas, mesches de s'era nuràgica: 40 nuraghes, 77 bidditzolos e 39 tumbas de gigantes. De importu mannu peri sos petroglifos de sa gruta de su Boe Marinu, sas predas litas de Motorra, Monte Longu e Maria Ughia e de sas concheddas de gianas (Canudedda, Pirischè e Maria Ughia).
Sa bidda nuràgica de Serra Orrios s’agatat in su gollei de Preda Niedda, chi at su matessi nùmene, est unu de sos prus nòdidos e mègius amparados de totu sa Sardigna. L’ant datadu a sa fine de su tempus de su brunzu antigu e a printzìpiu de s’edade de su ferru. Sos pinnetos sunt de duas genias: a sa sola e a grustos. B’at finas duos tèmpios a megaron pro su cultu de s’abba e unu pinnetu pro sos addòbios, in ue sa gente si colliat a pare pro dibàtere totu su chi perteniat sa comunidade. Si nche lompet dae s’istrada 125 conca a Nùgoro.
De importu sunt finas: Nuraghe Noriolo e Oveni e Sant’Elene e in su sartu de Gonone Nuraghe Mannu chi dòminat sa Còdula de Fùili e Nuraghe Arvu
fraigadu cun preda de carchina, chi oramai nch’est belle e in mesu a sas domos.
In sa punta de su monte Tìscali, a làcana cun Ulìana, s’agatant sas ruinas arcanas de un’àtera bidda nuràgica: pròpiu sa de Tìscali. Sa bidda est fraigada in intro de unu suercone, est collida a pare in duos grustos de pinnetos, unu a pranta tunda cun muros sùtiles e cun sa coberta cònica fata de ramos e de frasca e s’àteru cuadra, fortzis custos fiant magasinos o istallas. Est postu in intro de una perca manna de su monte, in unu logu cuadu pro gente chi si cheriat amparare e defensare dae chie si siat nch’èsseret lòmpidu finas a cue; sa bidda si nche lampat petzi cando si nche pòmpiat a intro de s’ispèntume Si nche lompet in campagnola e posca tocat a caminare a pee pro una mesora e galu a si nche piligare in sa pala de su montigru pro unu cuartu de ora bonu, est pagu a tesu sa gruta de sa ‘Oche (paràula chi benit dae foghe e non boghe) chi s’agatat in su de Ulìana, dae ue naschet su matessi frùmene chi ghetat a su Gologone, a sa Gruta de Su Bentu e de Èliches Artos.
In su 1300 sa bidda est istada annanta a sa curadoria de Garteddi, chi fiat in su Giudicadu de Gaddura.
In su ‘600 sa Cumpàngia de Gesùs at fraigadu sa prus parte de sas crèsias chi sunt in intro de bidda e in foras: una barantina de cresieddas cun cumbessias, oe belle e totus derrotas, in cucurinos, montes e baddes pro una bidda de pagu prus o mancu milli abitantes lando. Su cultu de santu Cornèliu e Tziprianu, chi sunt istados sos primos patronos de sa bidda, imbetzes faghet pensare a una influèntzia bizantina, sa crèsia e su campusantu fiant in ue como b'est su palatzu de s’isport, in unu cucurinu, non bi sunt prus mancu sas istigas e non b’abarrat petzi s’ammentu coladu dae sos contos de sos mannos.
A printzìpiu de su 1700 ant fraigadu sa crèsia sagrada a Santa Caderina Alessandrina, chi est galu oe sa patrona: si contat chi sa Santa apat agiuadu unu grustu de persones a nche giumpare unu frùmene a pustis de un’alluvione manna, chi aiat fatu unu muntone de disacatu e mortos. Sos chi si fiant sarvados dae totu custu dannu mannu in su matessi logu aiant fraigadu sa crèsia e si l’aiant sagrada a sa Santa chi los aiat amparados.
De s'otighentos est su ponte betzu de su Tzedrinu, chi at aunidu a Durgali cun Nùgoro. In su 1925 ant fraigadu sa galleria e su caminu dae Durgali a Gonone.
Sa cultura
Sas festas de pandela sunt animadas e ingalanidas dae unos cantos grupos folclorìsticos chi girant totu su mundu e faghent connòschere sos ballos e sos bestires de sa bidda.
Nòdida est sa zòiga Durgalisa, genia de medàllia de oro cuadra, partzida in prus partes, cun pedras pretziadas, chi sas fèminas si ponent in tzugru, presa a una trineta de brocadu o a una belludina iscura.
Durgali est una de sas pagas biddas in ue in sas carreras si podent galu mirare sas fèminas bestidas de rùstigu e a cucos, una gènia de petenadura ùnica in totu sa Sardigna.
A Carrasegare, afussione sentida meda, in sos caminos s'intrizint ballos, parìllias e carros,màscaras de ònnia genia. De importu peri su Mesaustu cun sa gara poètica e in ghennàrgiu su fogu de Sant'Antoni e Santu Sustianu, festas in ue regnat su binu bonu e su pistiddu, durche fatu de pasta suita o de tzambella cun su binigotu in mesu, una genia de cunfetura de mustu, figu e a bortas peri meledda de lidone cundida cun mele.
Àtera traditzione de mentovare est sa Mudadura: sa die de Santa Lughia, chi si festat su martis in fatu de Pasca Manna sos pitzinnos in intro de note nche pigant dae sas cortes su chi agatant a manu, unu eris fiant mescamente sos carros, como petzi vasos de frores e los ponent in pratza de crèsia pro mudare su logu in antis de Missa prima.
Su tenore est praticadu meda e medas sunt sos assòtzios chi mantenent custa traditzione.
S'economia
Modas sunt istadas sas bonìficas de sos terrinos e sos caminos de foras de bidda fatos cun su pianu de Rinàschida a pustis de sa gherra mundiale, sa prus de importu in su 1951 su caminu chi nche lompet a sas tancas de Oddoene, chi paris cun Isalle at sa mègius bìngias de Durgali. S'arte de contivigiare sa bìngia e de fàghere su binu est una de sas atividades prus antigas. In su 1953 naschet sa cantina Sotziale cun dinare gastadu cun su pianu de Rinàschida.
Medas pràticant su pastoriu, sos prus dant su late a su Casifìtziu sotziale, chi dae su 1972 nche collit a pare peri su late de sas biddas a curtzu, pagos contivigiant su late in domo issoro o in cuile e posca bendent su casu.
Su bonu de sos abitantes pràticat s'artesania, chi est su setore de s'economia prus de importu paris cun s'edilìtzia. Bundante sos forros de pane carasadu, sos laboratòrios de durches sardos, sas butegas de brochinàrgios e de sos chi traballant sa pedde.
Su turismu puru at unu giru de afares mannu meda, mesches in sa fratzione marina de Gonone: medas sunt sos albergos e sos bed and breakfast, sos ristorantes e sas siendas agriturìsticas in su sartu. In Gonone est flòridu, su de travicare sa gente peri sa costa, est unu negòssiu mannu: in istiu motonaves, gommones e àteros mezos, in unu andalitorra sena pasada, surcant su mare a totu die.
De importu sa filigrana e s'orefitzeria, chi produit oraria de casta antiga e moderna, de mentovare fintzas sos laboratòrios de peddàrgios.
Sas festas
Durgali est una bidda in ue est galu biu su sentidu de sas traditziones antigas, nòdidas sunt sas festas de pandela, chi nche irrugant totu s’annu dae Sant’Antoni de su Fogu e Santu Sustianu in ghennàrgiu a Santu Pantaleo Dutore in istiu.
Festadu cun sentidu mannu, a primos de cabudanni, est peri Santu Tziprianu, su patronu antigu de sa bidda in antis de Santa Caderina, festada a fine de santandria.
Sentidu est finas su Carrasegare, pro custa ocasione sos caminos s'abiant de carros de ogni colore e de màscaras geniosas.
Galanas e famadas sunt sas tzelebratziones de sa chida Santa.
PlayStation 4
Sa PlayStation 4 (プレイステーション4 Pureisutēshon Fō?), rezistrada chin su marcu PLAYSTATION 4™ e a s'ispissu muttìa in breve PS4, est una console de videojocos chi Sony Computer Entertainment at prodottu. Sa console est essìa in su mese de Nadale in su 2013 costande 399 euros. In su note tra su 10 e s'11 de lampadas est istau ammustrau su design de sa console chin paritzas fotografias: dae cughe si podiat biere chi sas carettas si poden cullegare direttamente a su joypad e non a sa console, a manera de tenner prus libertade de movimentu. Est retro-compatibile chin sa PlayStation 3 pètzi pro more de su servissiu Gaikai. Sa console fachet parte de s'ottava generassione de console, e at a intrare in competissione chin sa Wii U de Nintendo e sa Xbox One de Microsoft.
Saint-Dié-des-Vosges
Saint-Dié-des-Vosges est una tzidade de sa regione Lorena de Frantza.
Istòria
1507 : Cosmographiae Introductio e prima carta geogràfica de America, Universalis Cosmographia (Martin Waldseemüller)
Ammistratzione
Universidade : Institut universitaire de technologie (IUT)
Nasche
Nasche (ë Nasche in limba ligure, le Nasche in limba italiana) est'una localitade de su comune de Gènova. Su nòmene chi giughet benit dae sa pianta inula viscosa, giamada nasca in genovesu.
The Strokes
The Strokes sunt unu cumpressu rock americanu nàschidu in su 1998 in New York City e cumponidos de Julian Casablancas (boghe), Nick Valensi (ghitarra, segunda boghe), Albert Hammond, Jr. (ghitarra, segunda boghe), Nikolai Fraiture (bassu) e Fabrizio Moretti (tumbarinos).
Giai de sa bessida de s'album de inghitzu, Is This It in su 2001, is Strokes ant tentu luegus unu grandu apretziamentu de sa critica e fortuna cun sas bèndidas.
Missouri
Su Missouri est unu istadu federadu chi faghet parte de sos Istados Unidos de Amèrica e s'agatat in sa regione de su Midwest, mancari istoricamente est de medas cunsideradu comente istadu de su Sud. Sa capitale est Jefferson City e sa tiztade prus manna Kansas City.
Su nòmene de Missouri benit de unu populu nativu, chi si naraiat ouemessourita, chi cheriat nàrrer "cuddos chi portant canoas de truncos bùdios".
Pigat làcana a Nord cun s'Iowa, a Est su frùmene Mississippi ddu chirriat de Illinois, Kentucky e Tennessee, a Sud allàcanat cun s'Arkansas e a s'Ovest cun Oklahoma, Kansas e Nebraska.
S'istadu s'agatat in su puntu de s'acosidu intre is tres prus mannos frùmenes de su Nord-Amèrica: su Mississippi, su Missouri e s'Ohio.
Est su de 21 istados prus istèrridos e su de 18 prus populados de sos USA. Est partzidu in 114 conteas e una tzitade indipendente: Saint Louis.
Is bator prus mannas areas urbanas sunt sas de Saint Louis, de Kansas City, Springfield e Columbia.
In tempus de sa Gherra de Setzessione s'istadu, in ue bi fiant iscravos mancari prus pagus chi non in àteros, aiat votadu pro abarrare cun s'Unione, ma una manna parte de sa populatzione susteniat imbetzes is Istados Cunfederados. S'iscravidade est istada abolida isceti in su 1865.
Su clima est cuntinentale-ùmidu, cun ierros fridos e istades caentes e ùmidas. In sa parte meridionale de s'istadu, narada Bootheel, su clima pigat caràteres sub-tropicales.
Temperaduras estremas non sunt raras in Missouri, sende chi ammàncant montes o ocèanos chi ddas potzant abonatzare. Sa prus arta temperadura mai registrada est de 48°C, sa prus bascia de -40°C.
Su nòmingiu de su Missouri est "The Show Me State" (S'Istadu faghe·mi Biere).
La donna della domenica
La donna della domenica (in sardu:Sa fèmina de sa domìniga) est unu romanzu grogu de Fruttero&Lucentini, pubrigadu in su 1972.
Inredu
Su romanzu est ambientadu in Torinu e relatat sas imbestigaduras de Santamaria su cummessàriu subra de su mortorzu de Garrone s'architetu, pessonazu chi zughet una bida de isbirgos iscuàllidos in sas avoretas de su Turinu “artu”. S'architetu cumparet ochìidu in s'uniambiente suo cun sa carrotza derruta dae unu fallu de pedra. Intre sos protagonistas de s'acontèssida bi sunt finas sos amigos Anna Carla Dosio e Massimo Campi. Sa prima est sa muzere de un'industriale ricu, su segundu est unu zòvanu de sa burghesia arta turinesa, imboligadu in un'acapiadura omosessuale iscafeinada cun Lello Riviera, un'impreaditu comunale cun belleidades de intelletuale. Anna Carla e Massimo sunt in mesu de sos primos suspetados, peri ca Garrone faghiat parte, paris cun àteros pessonazos, de unu “teatrigheddu privadu” issoro, in ue crìtigant cun fortza sos bìssios, s'allòdiu e su malu sabore de sos cunnotos issoro. Istraca de su pessonazu de Garrone,, Anna Carla proponet a Massimo, in una lìtera annicada, chi a pustis no at remìtidu, peroe chi nch'est ferta su pròpiu a manos de sa polima, de “l'eliminare” dae sa bida issoro. Dae cussu mamentu, ambos ant esser imboligados, malugradu issos, in sas imbestigaduras. Finas Lello, serende chi sa relassione sua cun Massimo est probiana a s'agabu, s'apentat pro sas imbestigaduras, pro ispìritu de fùrria: nch'ant a cromper – sena si nd'abizare dessintotu – a curtzu de sa beridade, e at a esser ochìidu dae su mortore de Garrone inche su Balon, su mercaditu turinesu de sos pùlighes. Santamaria su cummessàriu (chi a s'agabu de s'acontèssida at a tenner un'abentura cun Anna Carla) arribat a sa solussione de su casu peri unu ditzu peemontesu, “La cativa lavandera a treuva mai lo bon-a pèra” (Sa samunera mala no agatat mai sa pedra bona). A inghìriu de sos pessonazos printzipales, fùrriant numerosas àteras figuras, de sos pizos sotziales prus bariados: sas sorres antzianas Tabusso, abbuadas cun s'impreada de foghile in sa billa issoro de montigru, arrocada dae unu tràfigu prosperosu de prostitutas e crientes; Vollero su gallerista, chi mancari timat de esser iscobertu dae sos crientes suos, s'aprovisionat in cuarnitzas inche su “Balon”; Bonetto s'ameriganista, un'intelletuale istravanadu, pèrdidu in palas de iscudadas curturales improbàbiles, inùtiles (e probabirmente imazinadas) cun cullegas detestados. Pro sa richesa sua de pessonazos e sa profundidade de s'anàlisis sicolòziga, su romanzu custìtuit unu retratu meda berdaderu de sa sotzietade turinesa de cussos annos.
Tzine e telebisura
Su romanzu aiat tentu èsitu mannu e nde fiat istadu bogada in su 1.975 una pellìcula cun su matessi tìtulu: “Sa fèmina de sa domìniga”, aderetada dae Luigi Comencini cun Marcello Mastroianni (Santamaria), Jacqueline Bisset (Anna Carla Dosio), Jean-Louis Trintignant (Massimo Campi) e Lina Volonghi (Ines Tabusso).
In su 2011 sa Rai Fiction, cun Rizzoli Audiovisivi, at produìdu una minisèrie bogada dae su libru, aguarmente cun su matessi tìtulu “Sa fèmina de sa domìniga”, interpretada dae Andrea Osvart, Giampaolo Morelli, Ninni Bruschetta e Fabrizio Bucci.
Paba
Su paba est su piscamu de Roma e su  capu de sa Creja catolica. Elettu dae sos Cardinales, in unu conclave. Sa sea de su paba est Roma, e prus pretzisamente sa tzitade de su Vaticanu chi est unu Istadu indipendente dae su 1929. Su paba podet renuntziare a essere paba ma non podet essere depostu. Su paba elettu leat unu nomene nou.
Iscacos
Informatziones generales
Is iscacos sunt unu giogu de mesa naschidu in India in su de ses sèculos e difòndidu in cada parte de su mundu.
Su faeddu iscacos lòmpet dae su persianu shi’a, chi bolet nàrrere “re”. In is diferentes limbas chi influentzant a su sardu pigat varios nùmenes: scacchi in italianu, ajedrez in ispagnolu, escacs in catalanu, chess in inglesu e échacs in frantzesu. In custu giogu ddu ant duas giogadores e un’iscachera (chi si traduet scacchiera in italianu, tablero de ajedrez in ispagnolu, tauler d’escacs in catalanu, chess board in inglesu, échiquier in frantzesu) cun 32 figuras/petzos (pezzi in italianu, piezas in ispagnolu, peces in catalanu, pieces in inglesu, pièces in frantzesu), seighi pro cadaunu giogadore. S’iscachera est dividida in 64 cuadros/casellas (caselle in italianu, casillas in ispagnolu, casellas in catalanu, squares in inglesu, cases in frantzesu), 32 biancas e 32 nieddas alternadas, chi formant oto colunnas (chi andant dae sa litera a a sa litera h), oto traversas (dae sa 1 a sa 8) e 26 diagonales.
Is figuras/petzos de is iscacos
Is petzos de is cales cadaunu giogadore disponet sunt:
Is peones movent dae sa segunda traversa, is àteros petzos dae sa prima.
Sa leada/pigada
Cun sa leada/pigada unu petzu eliminat dae su giogu unu petzu de s’aversariu chi istat in dd’una casella a suta de s’atacu suo.
Sa promotzione
Cando unu peone lompet in s’ultima traversa, su giogadore tenet sa facultade de ddu promòvere (promozione in italianu, promoción/coronación in ispagnolu, promoció/coronació in catalanu, promotion in inglesu, promotion in frantzesu)  mudende.ddu in dd’unu petzu/figura printzipale, chi est sa reina in sa majoria manna de is casos.
Is fase de sa partida
In su giogu de is iscacos si considerant de manera abituale tres fases:
Sa prima mòvida est de su giogadore biancu, a su cale sighit su nieddu e aici a in antis, in alternantzia, finas a s’agabbu de sa partida (de iscacos).
(partita a scacchi in italianu, partida de ajedrez in ispagnolu, joc d’escacs in catalanu, chess game in inglesu, partie d’échec in frantzesu).
Is partidas de iscacos podent acabare:
(scacco matto in italianu, jaque mate in ispagnolu, escac i mat in catalanu, checkmate in inglesu, échet et mat in frantzesu);
(patta/stallo in italianu, ahogado in ispagnolu, ofegat in catalanu, stalemate in inglesu, pat/impasse in frantzesu)
Movidas ispetziales
Sunt mòvidas ispetziales:
Lichtenberg
Lichtenberg est su de ùndighi distretos de Berlinu, Germània. In sa reforma amministrativa de Berlinu de su 2001, a custu distretu est istadu unidu su de Hohenschönhausen.
In Lichtenberg s'agatat su Tierpark Berlin, su prus mannu de is zoos de a tzitade. In Lichtenberg in tempus de sa RDT teniat sede de su cumplessu de sa Stasi, su servìtziu de intellighèntzia de sa Germània Est. Su cumplessu est oe in die unu museu. S'atuale Memoriale Berlin-Hohenschönhausen currespondet a sa presone printzipale de sa Stasi.
Sa bidda istòrica de Lichtenberg paris cun is àteras a làcana de Friedrichsfelde, Karlshorst, Marzahn, Biesdorf, Hellersdorf, Kaulsdorf e Mahlsdorf fiat istadu incorporadu a Berlinu-Manna in su 1920.
In is annos 1970, su guvernu de sa Repùblica Democràtica Tedesca aiat fraigadu cumplessos abitativos pre-fabricados mannos (Plattenbau) in s'estu de custu bighinadu. Custa àrea fiat istada a fatu ischirriadaa pro divènnere su bighinadu nou de Marzahn, in ue sunt inclùidos Biesdorf, Hellersdorf, Kaulsdorf e Mahlsdorf in su 1979.
Iowa
S'Iowa (/ˈaɪ.əwə/) est unu istadu federadu chi faghet parte de soso Istados Unidos de Amèrica e chi est postu in sa regione de su Midwest. Sa capitale e prus manna tzitade est Des Moines.
Su territòriu de s'istadu fiat fintzas a primìtziu de su sèculu XIX parte de sa Louisiana Frantzesa e difatis sa bandera chi oe rapresentat s'istadu pigat a modellu cussa frantzesa.
S'Iowa at tentu traditzionalmente una economia basada subra sa massaria, ma de sa segunda metade de su seculu XX ant tentu isvilupos àteros setores puru, comente su de su manìgiu, servitzios de finantza, tecnologia de s'informatzione, biotecnologia e produtzione de energia birde.
Su nomìngiu est "Hawk-Eye State" (Istadu Ogru de Istore).
Realpolitik
Sa Realpolitik («polìtica de sa realidade» in tedescu) est sa polìtica fundada subra su ratzionalismu pràticu prus chi in printzìpios assolutos èticos o ideològicos. Est una forma de pragmatismu. In favore suo si podet nàrrer chi sa realpolitik est pretzisa pro pòdere realizare una parte de sos obietivos e ideales, e amparat contra s'aplicatzione totalitària de printzìpios pro majorias assolutas. Abarrat una duda ètica intre su realismu de su possìbile, su pragmatismu polìticu e su tzinismu de sa realpolitik econòmica chi petzi bidet sos balores finantzieris chentza de tènnere in contu balores ecològicos, culturales o sotziales.
Otto von Bismarck aiat coniadu su trèmene cumprinde sa petitzione de su prìntzipe Klemens von Metternich de agatare unu mètodu pro bilantzare su pòdere intre sos impèrios europeos. Su bilantzu de pòderes significaiat paghe, e sos praticantes de sa realpolitik intentaiant evitare sa bia armamentista.
In tedescu, su trèmene Realpolitik est prus a s'ispissu usadu pro distìnghere a sas polìticas moderadas o «realistas» de sas polìticas de cambiamentu radicale. In sa polìtica de sos patos, cando nemos tenet majoria, fàghere realpolitik assimìgiat a sa possibilidade ùnica pro sighire a in antis.
Abu Dhabi
Abū Dhabī, o prus curretamente Abu Ẓaby (in àrabu: أبو ظبي), est sa capitale de sos Emirados Àrabos Unidos e cabulogu de s'emiradu omònimu. S'agatat in un'ìsula a forma de T chi ispronghet a su Golfu Pèrsicu dae sa costa tzentru-otzidentale. In su 2014, sa tzitade bera e pròpia contaiat una populatzione de 1,5 milliones de persones.
Abu Dhabi est sa de bator tzitades prus caras pro sos traballadores espatriados in sa regione, in su 2014 est istada sa de 68 tzitades prus gastosas de su mundu.
Propassende prus de 300 tzitades, intre chi Tokyo, Basilea, Mònacu e Vienna, sa capitale de sos Emirados Àrabos Unidos est torrada in pitzu a sa lista che tzitade prus segura de su mundu.
Santu Bonifatziu (pìscamu màrtire)
Bonifatziu (680-755), santu. Wynfrith, custu su nomene sou. De familia nobile, est naschidu in Inghilterra. Est istadu monacu benedettinu. Fu fattu piscamu e mandadu in Germania. Su Paba Gregoriu II l'at dadu su nomene Bonifatziu (boni facere). Meda at fattu po sa Creja in Germania.
Est istadu piscamu de Magonza e s'est occupadu de preigare su vangelu in Baviera, Assia, Turingi e Sassonia. At fundadu s'importante abbatzia de Fulda. L'ant bocchidu cun 53 cumpagnos in Frisonia, s'Olanda de oe. Sa fest sua su 5 de làmpadas.
Villabate
Villabate est unu comunu de 21.942 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Flòrida
Sa Flòrida (in inglesu: /ˈflɒrɪdə/ in ispagnolu: [floˈɾiða])est unu istadu de sa regione de Sud-Estu de sos Istados Unidos de Amèrica. Sa capitale est Tallahassee, sa prus manna tzitade Jacksonville, sa prus manna àrea metropolitana sa de Miami.
Su nomìngiu est "The Sunshine State" (S'Istadu de su Sole Lughente).
Geografia
S'istadu est in manna parte una penìsula cumposta de terrenu de origines sedimentària chi istat a artària meda bàscia o a livellu de su mare. In s'uestu si ghetat a su Gulfu de Mèssicu, in s'estu in s'ocèanu Atlànticu. Allàcanat in su norti cun Alabama e Geòrgia. Sa costa meridionale s'agatat a unos 150 km de s'ìsula de Cuba, a illargu in sud-estu s'agatat s'artzipelagu de sas Bahamas.
Istòria
Sos primos isproradores suos sunt istados sos ispagnolos in su 1513, ghiados de Juan Ponce de León, chi ddi at dadu su nòmene de La Flòrida (chi cheret nàrrere sa [terra] frorida). Est istada a coa una colònia e est diventada istadu de sos Istados Unidos in su 1845. A pustis de sa gherra tzivile, comente àteros istados de su sud est istada logu de segregatzione ratziale. Oe est caraterizada de una comunidade ispànica meda numerosa (unos 20% de sos bividores tenet s'ispagnolu a limba mamma) e populatzione in crèschida lestra.
Economia
S'economia s'apoderat subra su turismu, massaria, trasportos.
Donato Bilancia
Donato Bilancia, naradu familiarmente Walter (Potèntzia, 10 de triulas de 1951), est unu criminosu e mortore seriale italianu, cundennadu a 13 presonias perpetuadas pro aer cumìtidu una filera de 17 mortorzos intre su 1997 e su 1998 in Ligùria e in su Peemonte de susu, in unu tretu de tempus de ses meses. In prus de custu, devet cumprire cundenna pro unu tentativu de mortorzu.
Biografia
Nàschidu in Potèntzia, si fiat tramudadu cun sa famìlia sua a sa prima a Asti, a pustis a Capaccio (Salernu) e finarmente a Zènova in su 1956.
Crèschidu cun un’acapiadura difìzile cun mama, babu e frade suos, cumintzat bastante luego a esser unu furone, comente isse etotu si definit. A sos 15 annos, tenet sos primos pistighinzos cun sa zustìssia, sighidos in su 1974 cun unu detenimentu cun agatamentu in crìmines (una fura finas in custu casu) e in su 1976 pro isrobatòriu (posteriormente at a resessire a evader dae sa presone).
In su 1987, su suitzìdiu de frade suo Michele chi, cun fizu suo minore Davide de bator annos in sos brazos, si ghetat a suta de unu trenu inche s’istassione de Zènova Pegli, l’aiat marcadu in manera definitiva, aumentende istrobos mentales chi zai dae tempus fiant presentes.
In su 1990, tenet un’intzidente de tràfigu e, che 18 annos in antis, in su 1972, abarrat in su coma unas cantas dies.
Primos delitos
Su 16 de santugaìne de 1997, Bilancia aiat ochìidu a Giorgio Centanaro in sa domo sua, sufoghende-lu cun beta adesiva. Sende gasi, su crìmine fiat istadu archivadu comente morte pro causas naturales, peri ca non bi fiat peruna istiga chi èsseret istada chistione de mortorzu. At a esser Bilancia etotu a s’acusare de su mortorzu naradu, a boluntade sua lìbera, contende comente si fiant isvilupados sos fatos e sutaliniende chi l’aiat fatu ca Centanaro l’aiat disondradu e trampadu in sa mesa de zogu.
Su 24 de santugaìne, pro resones de sa matessi casta (cussideraiat sa de duas bìtimas comente sodale de sa prima), aiat assassinadu in sa domo issoro e Maurizio Parenti e a muzere sua Carla Scotto, sustraighende 13 milliones de francos betzos in dinare a manu e unos cantos ozetos baliosos, chi si nde fiat isfatu posteriormente.
Su 27 de santugaìne, aiat ochìidu a Bruno Solari e a Maria Luigia Pitto, penetrende a sa domo issoro cun s’intentu de isrobare e, su 13 de santandria sighidore, in sa bidda de làcana de Bintimìllia, nch’aiat mortu a Luciano Marro, unu tramunadore de balutas, a su cale l’aiat sustraìdu 45 milliones de francos betzos.
Su 25 de ghennarzu de 1998, aiat còrfidu unu bizinote, cun finalidade iscrusiva de fùrria contra a sas fortzas de seguràntzia: fiat istada chistione de su mortorzu de Zuanne Zorzu Canu in Zènova.
Serial-killer de sas prostitutas
Su 9 de martzu, in Varazze, aiat tiradu contra a Stela Truya, una prostituta arbanesa cun sa cale si fiat abandadu.
Su 18 de martzu, in Pietra Ligure, nch’aiat mortu cun unu tiru a sa conca Ljudmyla Zubskova sa prostituta ucrainiana.
Su 20 de martzu posteriore, aiat isrobadu e ochìidu un’àteru tramunadore de baluta, aguarmente in Bintimìllia: est chistione de Enzo Gorni. Su cunnadu de sa bìtima l’aiat bidu allarghende-si in una Mercedes niedda.
Su 24 de martzu, in su trighinzu Barbellotta de Novi Ligure, si fiat abandadu in una billa cun sa Mercedes sua cun Lorena sa transessuale, chi aiat atuadu sos intentos suos mortores e si nche fiat fuìda. In cussu mamentu, fiant assupridos duos biziladores notencos, contra a sos cales Bilancia aiat isparadu, ferende-los in manera mortale, e andende posca in busca de Lorena, provochende-li una ferta grae a sa busèriga, peroe sena l’ochier comente diat aer chertu. A pustis, cun unu corfu de gràssia a sa conca, aiat agabadu ambos bizinotes, Massimiliano Gualillo e Candido Randò.
Fukushima
Fukushima (in giaponesu: 福島市 Fukushima-shi) est una tzitade de su Giapone, bidda manna de sa prefetura omònima a subra de s'ìsula de Honshū. In su 2019 sa tzitade teniat unos 287.000 abitantes. Est connota prus che totu pro su disastru nucleare de Fukushima Dai-ichi, acontèssidu in sa tzentrale omònima a unos 60 km a tesu in lìnia de àera.
Donato Bilancia
Serial-killer de sas prostitutas
Su 29 de martzu in Cogoleto, aiat assassinadu un’àtera prostituta. Tessy Adobo sa nizeriana. Custu mortorzu aiat rapresentadu unu puntu de borta a sas imbestigaduras, sende chi fiat istadu relassionadu cun su de Stela Truya e, in fatu, a sos àteros mortorzos de prostitutas, sende istadu averiguadu chi s’arma impreada fiat semper sa matessi, a mèdiu de sos esàmenes balìstigos de s’UII de Parma.
Fukushima
Istòria
In passadu ddi naraiant "Shinobu-no-sato," bidditzolu de Shinobu. In su sèculu XII, su sennore feudale Suginome Taro aiat fraigadu su casteddu Suginome e su bidditzolu aiat cumintzadu a s'isvilupare a giru de su casteddu de Fukushima. In su perìodu Edo, Fukushima aiat cumintzadu a prosperare gràtzias a sa produtzione de seta e de is tèssidos suos e su nòmine suo est essidu famadu fintzas in Kyoto. A pustis de su "Rinnovamentu Meiji" in su 1868 ant istabilèssidu in Fukushima un'ufìtziu de sa prefetura e unu de sa Banca de su Giapone. Custa est istada sa prima banca natzionale in sa regione de Tōhoku. Sa tzitade est istada fundada su 1 de abrile de su 1907. Su 1 de trìulas de su 2008 a Fukushima ant agiuntu sa localidade de Iino, chi aparteniat a su Distretu de Datas.
Donato Bilancia
Mortorzos in sos trenos e su monstru de sa Ligùria
Cando sas imbestigaduras nche sizint unu puntu de borta e si sunt collidos argunos elementos, gràssias finas a sa testimonia baliosa de Lorena sa transessuale, chi at pòdidu pompiare medas detàllios de sa Mercedes niedda impreada dae Bilancia e dispensare unu retratu robòtigu pretzisu de su “mostru”, Bilancia mudat totu in unu sa manera sua de assionare e su tipu de bìtimas de sos mortorzos suos.
Fukushima
S'intzidente in sa tzentrale nucleare
Sa tzitade at tentu una notoriedade mundiale improvisa cando, a pustis de su terremotu de su 11 de martzu 2011 est acontèssidu unu intzidente grae in sa tzentrale nucleare, chi s'agatat 60 chilòmetros a tesu. Pro neghe de is livellos de radiatziones, mancari no apant giutu a s'evacuatzione de sa tzitade, is bividores ant prefertu a abarrare in domo a merì, ismenguende is fainas econòmicas noturnas in tzitade.
Donato Bilancia
Mortorzos in sos trenos e su monstru de sa Ligùria
Su 12 de abrile, difatis, in s’Intertzitades s’Ispètzia-Benètzia aiat abaloradu sas capatzitades suas de iscancaradore, aiat abertu su còmodu de su bagone e aiat tiradu contra a Elisabetta Zoppetti, ochiende-la.
Su casu de su mostru de sa Ligùria trubat su chighillu de sas crònigas, dadu chi, dae un’ambiente limitadu e relativamente isuladu che su de sa prostituidura, fiat coladu a corfer in sos trenos isseberende sas bìtimas suas a s’imbesti imbesti.
Su 21 de abrile, in Arma di Taggia, fiat istadu realizadu s’ùrtimu de sos crìmines de Bilancia, chi aiat isrobadu e ochìidu a Giuseppe Mileto su benzineri.
Concluida
Su casu nch’aiat sizidu su puntu de borta detzisivu addaghi nche fiat cròmpida a sos carabineris sa noa, in s’aparèntzia insinnifigadora, chi un’abitadore de logu no aiat torradu una Mercedes leada in proa. Sos carabineris aiant berifigadu de chie èsseret chistione, iscoberende una currespondèntzia belle perfeta intre Bilancia e su retratu robòtigu realizadu de acordu cun sa descritura dada dae “Lorena”. A cussu puntu, sas istigas de sos neumàtigos in sas issenas de unos cantos mortorzos fiant istadas cumparadas cun sas de sa Mercedes, torrende a pare in manera perfeta. Sa proa de su noe fiat cunsìstida in sa tirada de s’ADN de Bilancia dae unas cantas coetas e dae una tzìchera de cafè, chi fiat istadu cumparadu cun su de su mortorzu, imbènnidu in sa carena de Maria Angela Rubino.
A Donato Bilancia l’aiant detènnidu su 6 de maju de 1998, in pessu essidu de domo sua in via Leonardo Montaldo in Marassi, sos carabineris sena chi opònneret resistèntzia; pagas dies prus a tardu, aiat cunfissadu ispuntanamente totu sos mortorzos, atribuende-si finas su primu, su de Giorgio Centenaro chi, comente naradu, fiat istadu archivadu comente morte naturale.