cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cape May, New Jersey
A s'istiu, sa pobuladura de Cape May est ismanniada dae unu nùmeru de bisitadores chi bàriat intre 40.000 e 50.000. Sa bidda intrea de Cape May est narada su Distritu Istòrigu de Cape May e rapresentat unu logu de importu istòrigu nassionale pro more de sa cuntzentradura de fraigos bintorianos.
Renània de su Norte-Westfàlia
Sa Renània de su Norte-Westfàlia (in tedescu: Nordrhein-Westfalen; pronuntziadu [ˈnordrain vestˈfaːln̩]) est unu de sos 16 istados federados istados federados (Länder) dae Germània. Custu istadu, chi tenet una populatzione de 18 milliones de bividores, contribuit cun agiomai su 22% a su produtu internu brutu de Germània e s'isterret subra un'àrea de 34.083 km², chi nde faghent su de 4 Land prus mannos de sa federatzione. Su Renu de su Norte-Westfàlia est situadu in sa parte prus otzidentale de Germània e cumpartzit fronteras cun Bèlgiu e Paisos Bàscios, e a manu de intro làcanat cun sos istados federados dae sa Bàscia Sassònia in su norte, Renània-Palatinadu in su sud-ovest e Àssia in su sud-estu. Sa capitale de su Land est Düsseldorf e àteras tzitades importantes sunt Colònia, Leverkusen, Essen, Dortmund, Duisburg, Oberhausen, Bielefeld, Bonn, Bochum, Münster, Acuisgrana, Gelsenkirchen e Wuppertal.
Navigadore web
Unu navigadore web, (fintzas browser) est un'aplicatzione pro bisitare giassos (o sitos) web. Cando un'impitadore pedit una pàgina web dae unu giassu, su navigadore leat is archìvios suos dae unu serbidore web e ammustrat sa pàgina in s'ischermu de s'impitadore. Is navigadores s'impreant in tipos vàrios de dispositivu, comente elaboradores de iscrivania, portàtiles, tauleddas e telefoneddos. In su 2020, unu nùmeru carculadu de 4.9 milliardos de persones ant impreadu unu navigadore. Su prus navigadore impreadu est Google Chrome, cun una cuota de mercadu globale de su 65% in totu is dispositivos, sighidu dae Safari cun su 18%.
Unu navigadore no est sa pròpiu cosa de unu motore de chirca, mancari is suas cosas siant bortas medas confùndidas. Unu motore de chirca est unu situ web chi frunit ligòngios a àteros sitos. Comente si siat, pro s'acapiare a su serbidore de unu situ e nde bìdere is pàginas, s'impitadore bolet unu navigadore installadu. Is unos cantu cuntestos tècnicos, a su navigadore ddi narant "user agent."
Funtziones
Sa punna de unu navigadore est sa de pigare su cuntènnidos dae su World Wide Web o dae s'ispàtziu de archìviu de su dispositivu de s'impitadore e de dd'ammustrare in s'ischermu suo. Custu protzessu incumentzat cando s'impitadore introduet un'indiritzu (URL, Uniform Resource Locator), comente  , in su navigadore. Is URL impreant agiumai semper su protocollu HTTP (Hypertext Transfer Protocol), chi istabilit is règulas pro su trasferimentu de is datos. Si s'URL impreat su modu seguru (HTTPS), sa connessione intre su navigadore e su serbidore web est codificada, cun sa punna de garantire sa seguresa de sa comunicatzione e sa privatesa de s'informatzione.
Is pàginas de sòlitu cuntenent ligòngios ipertestuales a àteras pàginas e risorsas. Ònnia ligòngiu cuntenet un'URL e cando si clicat o tocat, su navigadore passat a sa resursa noa. Sa parte manna de is navigadores impreat una cache interna pro redùsere su tempus de carrigamentu pro bìsitas mùltiplas a sa pròpiu pàgina. Sa cache riguardat is elementos isceti pro su tempus istabilèssidu dae su serbidore web is su messàgiu HTTP de risposta.
Istòria
Dae manu manca a manu dereta: Nicola Pellow e Tim Berners-Lee in su 1992; Marc Andreessen in su 2007 Su primu navigadore, chi ddi naraiant WorldWideWeb, est istadu creadu in su 1990 dae Sir Tim Berners-Lee. Issu a pustis at pedidu a Nicola Pellow de iscrìere su primu navigadore testuale, chi ammustraiat is pàginas web in unu terminale. Su navigadore Mosaic est istadu publicadu in su 1993, e est su primu chi at ganadu popularidade de massa. S'interfache de impitadore gràfica annoadora sua, at fatu su World Wide Web fàtzile de navigare e duncas prus atzessìbile pro s'impitadore mèdiu e custu at donadu s'incumentzu a su boom de Internet de is annos 90, cando su web est crèschidu a sa lestra. Marc Andreessen, sa ghia de s'iscuadra de Mosaic, at abertu s'azienda sua, Netscape, chi in su 1994 at publicadu su navigadore suo influentzadu dae Mosaic, Netscape Navigator. Netscape est essidu in pagu tempus su prus navigadore web populare.
Microsoft at publicadu sa primu versione de Internet Explorer in su 1995, incumentzende una gherra de navigadores cun Netscape. In pagos annos, Microsoft at ganadu una positzione dominadora in su mercadu se is navigadores pro duas resones: Internet Explorer fiat distribuidu in pari cun Microsoft Windows, su prus sistema operativu impreadu e duncas fiat in donu e chene lìmites de impreu. Sa cuota de mercadu de Internet Explorer at tocadu su bicu de su 95% me is primos annos 2000. In su 1998, Netscape at aviadu sa chi est essida Mozilla Foundation pro creare unu navigadore nou, impreende su mòlliu de su còdighe abertu. Custu traballu s'est evolutzionadu in su navigadore Firefox, publicadu dae Mozilla in su 2004. Sa cuota de Firefox at tocadu su 32% in su 2010. Apple at publicadu su navigadore suo Safari in su 2003. Safari abarrat su navigadore dominadore me is dispositivos Apple, mancari non siat populare meda me is àteros.
Google at presentadu su navigadore suo Chrome in su 2008, chi nd'at leadu a pagu a pagu sa cuota de mercadu a Internet Explorer e est essidu su prus navigadore populare in su 2012. De in cue a in antis est abarradu su navigadore dominadore. Dae su 2015, Microsoft at cambiadu Internet Explorer cun Edge pro Windows 10. Dae is primos annos 2000, is navigadores ant ammanniadu su suportu issoro a HTML, CSS, JavaScript, e a is funtziones multimediales. Una resone est sa de permìtere sitos web prus sofisticados (aplicatziones web); un'àtera est sa possibilidade de iscarrigare cuntènnidos chi bolent unu flussu intensu de datos, comente su streaming, gràtzias a s'ismànniu de sa connetividade a banda larga.
Navigadores
A die de mese de ledàmene 2023, su prus navigadore impreadu in totu su mundu est Google Chrome, cun una cuota de su 65% in totu is dispositivos. Google Chrome est basadu a subra de su progetu lìberu Google Chromium, e est unu cumponente de importu de su sistema operativu ChromeOS. Safari, navigadore de Apple, est su segundu cun su 18% e Microsoft Edge est su segundu in dispositivos de iscrivania e predefinidu in Windows 10 e 11. Safari est basadu a subra de WebKit e est su navigadore predefinidu in cumputeras Mac. Mozilla Firefox est su de tres navigadores prus populares in ambiente de iscrivania e est programma lìberu.
Unos cantu navigadores alternativos ant ganadu preferèntzias pro is possibilidades de personalizatzione e de riservadesa issoro. Calicunu de issos tenent fintzas blocos integrados de sa publitzidade. Esempros sunt Brave, Epic, Maxthon, and Opera. Tor Browser permitit s'atzessu a sa retze anònima Tor. Tor donat atzessu fintzas a su web iscuru, tzifrende prus bortas su tràficu pro sa riservadesa. Is navigadores alternativos tenent una cuota pitica, cumparados cun is printzipales. Pro esempru, Opera est su navigadore alternativu prus impreadu cun una cuota de su 2,49% in su mese de ledàmene de su 2022.
Funtziones
Is prus navigadores populares tenent funtziones a cumone. Pro esempru, registrant sa cronologia (o istòria) de navigatzione, semper chi s'impitadore non dda istudet o impreet su modu de navigatzione privada. Permitint fintzas de ammentare sitos comente sinna-libros, de personalizare su navigadore cun estensiones e de ammentare is craes de atzessu. Unos cantu de issos frunint fintzas servìtzios de sincronizatzione e atzessibilidade. Mancari is navigadores pro dispositivos mòbiles tèngiant funtziones chi si simìgiant a is de iscrivania, pro neghe de is limitatziones de is ischermos a totu s'interfache depet èssere prus simpre. Sa diferèntzia est manna pro is impitadores chi acostumant a impreare is acurtziaduras pro tastera. Is navigadores prus populares pro iscrivania tenent fintzas trastos de isvilupu web, chi permitint de ispiculitare is operatziones de sa pàgina web.
Seguresa
Violatziones de sa seguresa de su navigadore serbint de sòlitu a inghiriare is protetziones pro ammustrare publitzidade a cumparsa, regollende datos personales, pro marketing digitale o pro furas de identidade, sighidura de sitos web o s'anàlisi web de un'impitadore contras sa voluntade sua impreende trastos comente pixel-ispia, Clickjacking, Likejacking (cando s'obietivu s'obietivu est su tastu "M'agradat" de Facebook), cookie, cookie zombie o cookie Flash (Local Shared Objects o LSO);   installende programmas cun pubitzidade (adware), virus, spyware o àteros malware includidos programas chi permitint furas de contos de banca impreende atacos de tipu man-in-the-browser.
Riferimentos
<references group="" responsive="1">
Algaida
Algaida est una comuna ispagnola de 5.050 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Yaoi Press
Yaoi Press est unu editori indipendenti de fumettus yaoi chi si acattara in su Nevada. Sa domu editora est stetia criara in su 2004 de 'editori Yamila Abraham.
Buscica de su fele
Sa buscica de su fele (dae su latinu viscica fellea), o coletzisti (dae su gregu χωλή, "fele", e κύστις, "buscica") est unu òrganu tuvu minore chi fàghet parte de s'aparatu digerente chi tenet sa funtzione de imagasinare su fele prodùida dae su figadu pro dd'emìtire a pustis in su primu intestinu durante sa digestione. In is èsseres umanos tenet una forma a pira e s'agatat acotzada a sa superfìtzie inferiore de su figadu, cun totu ca s'istrutura e sa posidura sua podent variare in modu significativu intre is ispètzies animales.
La disamistade (documentariu)
La Disamistade est unu documentariu de Libero Bizzarri de su 1962 dae unu soggetto de Giuseppe Dessì. Su documentariu est istadu giradu in Orgosolo edd'est cumpostu da una serie de intervistas a varias persones e dae sa ripresa de unu attitidu.
Buscica de su fele
Sa buscica de su fele retzit e imagasinat su fele chi acudit de su figadu pro mèdiu de su dutu epàticu comunu; a pustis, cuntrende·si in ocasione de is pastos, emitet su fele pro mèdiu de su dutu biliare comunu in su duodenu, in ue partètzipat a sa digestione de is grassos.
In sa buscica de su fele, a bortas, si podent formare càrculos biliares pro sa pretzipitazione de sustàntzias pagu idrosolùbiles, pro s'in prus colesterolu o bilirubina (unu produtu de su metabolismu de s'emoglobina). Custa cunditzione patològica (colelitìasi) podet èssere càusa de unu dolore significativu, in piessignu in sa regione superiore destra (ipocòndriu) de s'abdòmene, e pro èssere risòlvida recheret fatu·fatu un'interventu chirùrgicu chi previdet sa bogadura de sa buscica de su fele intrea, una protzedura narada coletzistectomia chi est in gènere tollerada bene, mancari potzat portare a sa sìndrome post-coletzistectomia. Sa coletzistite, overas s'inflammazione de sa buscica de su fele, si presentat in cunsighèntzia de una iscera manna de càusas, intre is cales s'impatu de is càrculos in is bias biliares, infetziones e maladias autoimmunes.
Xtouch
Sa Xtouch est una sotziedade Dubai de eletròniga fundàda in su 2012.
Acapius de foras
Xtouch
Mogoredda
Mogoredda est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis de 480 abitantes.
Alessandro Manzoni
Alessandru Manzoni, est naschidu a Milano su 7 martu 1785. Iscrittore italianu. Autore de “I promessi Sposi” (Sos cojuados noos), romanzu fundamentale de sa literadura italiana, iscrittu in a prima medade de su 1800.
Sa vida
Manzoni at cumpostu puru: Innos Sagros, po sas festas cristianas. Tragedias: Adelchi, Il conte di Carmagnola; ateros innos:In morte di Carlo Imbonati, Martu 1821, e 5 Maju ( po sa morte de Napoleone); e unu liberu: Osservazioni sulla morale cattolica. Su 1860 est nomenadu Senadore.
Morit su 2 de maju 1873.
John von Neumann
Von Neumann at donau contributus de importu a matèrias medas, comente sa matemàtica (fundamentus de sa matemàtica, anàlisi funtzionali, teoria ergòdica, teoria de is grupus, teoria de sa rapresentatzioni, àlgebra de is operadoris, geometria, topologia e anàlisi numèrica), sa fìsica (mecànica cuàntica, idrodinàmica e mecànica statìstica cuàntica), s'economia (teoria de is giogus), s'informàtica (architetura de Von Neumann, programatzioni lineari, màchinas auto-replicantis, càrculu stocàsticu) e sa statìstica. Est stètiu unu pioneri de s'aplicatzioni de sa teoria de is operadoris a sa mecànica cuàntica in su svilupu de s'anàlisi funtzionali, e una figura crai in su svilupu de sa teoria de is giogus e de is cuntzetus de automas cellularis, su costruidori universali e s'elaboradori digitali.
Von Neumann at publicau prus de 150 artìculus in sa vida sua: unus 60 de matemàtica pura, 60 de matemàtica aplicada, 20 de fìsica, e su restu asuba a argumentus matemàticus spetzialis o no matemàticus. S'ùrtimu traballu suu, unu manuscritu incumpriu scritu mentris fiat in su spidali, dd'ant publicau apustis in forma de lìburu, The Computer and the Brain.
S'anàlisi sua de sa strutura de s'autoreplicazioni est arribada innantis de sa scoberta de sa strutura de s'ADN. In una lista de fatus asuba a sa vida sua chi at presentau in s'Acadèmia Natzionale de is Sièntzias, at scritu: "S'ala de su traballu miu chi cunsìderu prus essentziali est cudda apitzus de sa mecànica cuàntica, chi s'est svilupada in Gottinga in su 1926, e apustis in Berlinu in su 1927-1929. In prus, su traballu miu apitzus de formas vàrias de teoria de is operadoris, Berlinu 1930 e Princeton 1935-1939; apitzus de su teorema ergòdicu, Princeton, 1931-1932."
In s'interis de sa segunda gherra mundiali, von Neumann at traballau in su Progetu Manhattan cun su fìsicu teòricu Edward Teller, su matemàticu Stanislaw Ulam e àterus, arresolvendi problemas crai de sa fìsica nucleari chi pertocant is reatzionis termonuclearis e sa bomba a idrògenu. At svilupau is mòllius matemàticus a sa basi de s'ullera esplosiva impreada in s'arma nucleari de tipu a implosioni e at imbentau su fueddu "chilotonu" comenti medida de sa fortza esplosiva ingendrada. Apustis de sa gherra, at fatu parti de su Comitau Consultivu Generali de sa Cummissioni po s'Energia Atòmica de is Stadus Aunius e est stètiu consulenti po organizatzionis comenti s'United States Air Force, su Ballistic Research Laboratory de s'esèrtzitu , s'Armed Forces Special Weapons Project e su Lawrence Livermore National Laboratory. Comenti emigrau ungheresu, apensamentau chi is sovièticus podessint lompi a sa superioridadi nucleari, at progetau e promòviu sa polìtica de sa destruidura mùtua assegurada po limitai sa cursa a is armamentus.
1942
S'annu 1942 (MCMXLII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Califòrniu
Su califòrniu est un'elementu chìmicu metàllicu radioativu de sìmbulu Cf e nùmeru atòmicu 98. Est istadu criadu sa prima borta in s'Universidade de Califòrnia in Berkeley in s'annu 1950 bombardende cùriu cun partigheddas alfa (iones de èliu). Est un'actinòide, si tratat de su de ses elementos transurànicos chi est istadu sintetizadu e tenet sa segunda massa atòmica prus arta de totu sos elementos chi sunt istados produidos in cantidades bastante mannas pro pòdere èssere bidos a ogru nudu (a fatu de s'einstèiniu). Dd'est istadu dadu nùmene in onore de sa Califòrnia e s'Universidade de Califòrnia. Est s'elementu prus pesante chi s'agatat naturalmente in sa Terra.
Assinnu de campusantu
Un'assinnu de campusantu est, in su limbazu cullochiale, un'assinnu iscritu in referèntzia a unu contu curridore disativadu, duncas impossìbile a coberare. S'iscritura de assinnos de custa zenia custìtuit unu delitu castigàbile cunforme a sa leze, che s'assinnu sena cuguzu.
Categoria: Bancas e istitutos finantziàrios
Rene
Is renes o rungiones o arrigos sunt òrganos paris parenchimatosos escretores (prus in ispetzificu, emuntòrios) de is vertebrados. Paris cun is bias urinàrias costituint s'aparatu urinàriu, chi filtrat dae su sàmbene is produtos de iscartu de su metabolismu e ddos espulsat pro mèdiu de urina. Su setore de sa meighina chi istùdiat is renes e is maladias issoro est naradu nefrologia. Sa tarea printzipale issoro est de mantènnere su echilìbriu idro-salinu curretu in s'organismu, de manera de assigurare ogni die, pro mèdiu de sas unidades funtzionales issoro, is nefrones, una depuratzione de su sàmbene costante.
Mario Salis
Hat fattu istudios subra sa mùsica sarda.
Umberto Tozzi
Umberto Antonio Tozzi, cunnotu comente Umberto Tozzi (Turinu, 4 martzu 1952), est unu cantautore e ghitarrista italianu.
Cun 70 milliones de isemprales bèndidos, Tozzi est intre sos artistas italianos chi ant bèndidu su nùmeru prus mannu de discos.
Biografia
Naschet dae una famìlia de emigradores apuliesos naturales de Rodi Garganico. Frade prus minore de Franco Tozzi, cantautore bastante pobulare in sos annos sessanta, faghet sos primos passos a su livellu musigale devenende su ghitarrista de su grupu chi l’acumpanzaiat in sas turneras.
In su 1968, a sos 16 annos, intrat a sos “Off Sound”, unu grupu rock torinesu de zòvanos zòvanos, cun sos cales acumpanzat finas frade suo e s’istrenat discografigamente in su 1970, cantende sa prima camba de sa cantone “Qui”. In Milanu, cunnoschet a Adriano Pappalardo e cun isse format unu grupu de 13 elementos cun sos cales andat in tur.
Format parte finas de su grupu “La Strana Società”, abarrende in intro suo finas a su 1976, cun su cale at partezipadu a “Unu discu pro s’istiu”, a unu Festivalbar e a un’edissione de su Festivale de Santu Remu; de su grupu naradu, est famada sa fasca “Popcorn”.
Ariany
Ariany est una comuna ispagnola de 872 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Lady and the Tramp
Lady and the Tramp (Sa dama e su vagabundu in sardu) est unu film romànticu musicale animadu americanu, prodùidu dae Walt Disney e bessidu in sos tzìnemas su 22 de làmpadas de su 1955, cun sa Buena Vista Distribution. Su de 15 longumetràgios animados de sa Disney, est istada su primu film animadu filmada a su protzessu de tzìnema panoràmicu CinemaScope. Basadu subra Happy Dan, The Whistling Dog de Ward Greene, Lady and the Tramp contat s'istòria de una fèmina americana de Cocker Spaniel narada Lady chi bivet cun una famìlia raffinada de classe mèdiu-arta e unu metitzu randagio naradu the Tramp. Cando sos duos canes s'agatant, s'imbarcant in medas aventuras romànticas e s'innamorant. Unu secuela diretu a vìdeu, Lady and the Tramp II: Scamp's Adventure, est istada bessida in 2001.
Equus africanus asinus/campidanesu
Su burriccu, molenti o àinu (Equus asinus) est unu mammìferu cuadrùpedu de sa famillia de is equinus.
Unu burriccu maschiu si podit incruxai cun un'egua po criai unu mulu e unu cuaddu si podit incruxai cun una burrica po criai unu bardotu.
Sirinatu di Scappinu
"O spechiu d’e zitelle di la pieve, O La miò chiara stella matuttina Più bianca di lu brocciu e di la neve, Più rossa d’una rosa damaschina, Più aspra d’a cipolla, e d’u stuppone Più dura d’una teppa, e d’un pentone..."
- Salvatore Viale, Sirinatu di Scappinu, dae sa Dionomachia
Sa Sirenada de Scappinu (in corsicanu Sirinatu di Scappinu) de su poete e iscritore corsicanu Salvatore Viale si cunsiderat comente su primu iscritu de literadura in corsicanu. Si agattat in su Cantu de Battor de sa Dionomachia, opera iscrita belle totu in italianu dae su matessi autore e issida pro sa primu borta in Bastia in su 1817.
Pasqual Scanu
At iscrittu poesia in limba italiana e in limba catalana
Nemos iscriet a su coronellu
Nemos iscriet a su coronellu (El coronel no tiene quien le escriba) est unu romanzu curtzu de Gabriel García Márquez, publicadu a primu a episòdius in una rivista intre maju e làmpadas 1958, posca in volùmene in su 1961.
Trama
S'istòria est ambientada in su 1956 in una tzitadina indeterminada de sa Colòmbia, chi podet èssere ispirada a Sucre, tzitade in ue s'autore s'est firmadu in prus ocasiones. Su protagonista est unu ex coronellu antzianu de s'esèrtzitu liberale, derrotadu in sa gherra de sas milli dies, chi bivet in poberesa cun sa pobidda. Su coronellu si preparat pro partetzipare a un'interru; essidu de domo addòbiat Don Sabas, ùnicu dirigente de su partidu liberale isfugidu a is persecutziones de sa ditadura, chi est fintzas padrinu de Agustín, su fìgiu defuntu de su coronellu. Su fìgiu est istadu ochidu noe meses in antis in s'ìnteri de una cumbata de puddos pro àere distribuidu imprenta clandestina.
Onni chenàbura su coronellu andat a s'ufìtziu postale. Bìndichi annos in antis aiat presentadu recherta pro sa pensione de is ex gherreris, chi tocat, segundu is acòrdios, fintzas a is 200 ufitziales liberales chi ant capituladu in s'armistìtziu de Neerlandia, ponende fine a sa gherra tzivile. In cudda ocasione, comente tesoreri de s'esèrtzitu derrotadu, aiat cunsinnadu sa càscia a su coronellu Aureliano Buendía, intendente generale de su litorale atlànticu. Su coronellu andat achè su pròpiu abogadu pro ddi revocare s'incàrrigu, ca no est àncora resèssidu a ddi fàghere tènnere sa pensione. Pro subravìvere, de acòrdiu cun sa pobidda, sighit a bèndere is mòbiles de domo; s'ispissu si papat pagu pro alimentare su puddu de cumbata lassadu dae su fìgiu, no isceti pro nde arreguare s'ammentu ma fintzas in s'isperu chi bincat a is cumbatas de beranu. Cando dd'iscoberint, is cumpàngios de Agustín s'incàrrigant de nutrire s'animale paghende issos.
Don Sabas assegurat a su coronellu chi, si bolet, podet bèndere su puddu pro 900 pesos. Sa pobidda est favorèvole, duncas su coronellu atzetat. Però, arribbadu su momentu de sa bèndida, su preìderu nd'oferit 400, cun 60 isceti de antìtzipu. Segundu su dutore, Don Sabas at gandangiadu su dinare torrende a comporare is benes de is cumpàngios de partidu disterrados. Su coronellu pigat s'antìtzipu ma a pustis istorrat, mancari sa pobidda no siat de acòrdiu. Sunt incumentzados is allenamentos de is puddos, is cumpàngios de Agustín intzullint pro fàghere cumbàtere su puddu. Sa fide sua in s'arribu in curtzu de sa pensione est mala a rùere.
Istòria e crìtica
Su romanzu est istadu iscritu intre su 1956 e su 1957 a Parigi in ue s'autore, imbiadu dae sa rivista colombiana El Espectador chi dd'aiat publicadu is primos contos, fiat abarradu sena istipèndiu, pro ite ca sa ditadura de Gustavo Rojas Pinilla aiat serradu su giornale. Custu isetu inùtile de unu salàriu chi non diat èssere prus arribbadu intrat comente a esperièntzia in s'iscritura de su romanzu, che s'esperièntzia bera de mannoi Nicolás Márquez Iguarán, chi fiat istadu a beru un'ufitziale de artu gradu durante sa gherra de is milli dies. A pustis de èssere istadu imbiadu in Ginevra e Roma (ue si fiat iscritu a su Tzentru isperimentale de tzinematografia), si fiat istabilidu in sa capitale frantzesa, in ue at incumentzadu a iscrìere in su 1956 su romanzu La mala hora. Dae custu est nàschidu Nemos iscriet a su coronellu, chi at a lòmpere in antis a sa publicatzione, in forma de episòdiu chi s'isvilupat in manera autònoma.
Plaisir d'amour
Plaisir d'amour est una cantone (una romanza) de Jean-Pierre Claris de Florian (1755-1794) musicada dae Jean Paul Égide Martini.
Ana leadu ipiratzione dae custu pezzu sa cantone Can't Help Falling In Love resa famosa dae Elvis Presley e finas I Want To Live de sos Aphrodite's Child.
Dobrùgia
Sa Dobrùgia (in rumanu Dobrogea; in bùlgaru Добруджа, Dobrudja; in turcu Dobruca; in gregu Δοβρουτσά, Dovroutsà) est una regione europea partzida intre Bulgaria e Romania, intre su bassu Danùbiu e su mare Nieddu, chi includet su Delta de su Danùbiu, sa costera de Romania e sa parte prus setentrionale de sa costera bùlgara de su mare Nieddu. Su territòriu de Dobrùgia non cunformat un'unidade amministrativa suta unu istadu solu, sende chi si podet partzire sa Dobrùgia Setentrionale, chi faghet parte de Romania, e sa Dobrùgia Meridionale, chi pertenet a sa Bulgaria.
Santo Domingo
Santo Domingo, o Santo Domingo de Guzmán est sa capitale de sa Repùblica Dominicana, e sa prima tzitade fundada dae europeos in Amèrica: est istada fundada in su 1496 de Bartolomé Colom a s'oru orientale de su riu Ozama, e a pustis mòvida in su 1502 dae Nicolás de Ovando a sa zona chi ocupat atualmente, a s'oru otzidentale de su riu omònimu. Est una tzitade cosmopolita, carriga dae unu testimonias de su passadu suo, assòtziadu a sa conchista de su continente americanu.
Posta in su sud-estu de s'Hispaniola - ìsula chi sa Repùblica Dominicana cumpartzit cun Haiti - est godit de dae su mare e de sas àrias de su mare Caraìbicu, cosa chi faghet su clima agradèssidu, meda adatu pro atividades a s'abertu. Sa Zona Coloniale de Santo Domingo de Guzmán, decrarada Patrimòniu de s'Umanidade dae s'UNESCO, incluet sos fàbricos prus antigos pesados dae sos ispagnolos in su Mundu Nou.
Oe in die, Santo Domingo est cun prus de 2 millines e mesu de bividores sa metròpoli prus importante de sa Repùblica Dominicana, e est sa tzitade prus pobulada dae is caràibes sighida dae La Havana.
Barùmini
Barùmini est unu comunu sardu de 1.413 bividoris de sa provìncia de su Campidanu de Mesu in Sardigna, in sa curadorìa stòrica de sa Marmidda.
In is làcanas de sa bidda s'agatat "Su Nuraxi", su molimentu nuràgicu prus famau de sa Sardigna, connotu de s'UNESCO cumenti Sienda de s'umanitadi (iscritu in su 1997).
Gorfinu
Cun su trèmene gorfinu o druffinu s'inditat comunemente unu grupu parafileticu de mammìferos marinos chi pertenent a s'òrdine de sos tzetàtzeos (suta-òrdine de sos Odontoceti) e chi agrupat sas famìlias Delphinidae (gorfinos otzeànicos) e Platanistoidea (gorfinos de riu), sos cales generalmente sunt de minores dimensiones.
Fintzas su narvalu e su beluga sunt in ocasionalmente mutidos gorfinos, mancari pertenent a sa famìlia de sos Monodontidae. Sunt istadas iscobertas casi 40 ispètzies de gorfinu est partidas in 17 gèneres. Bàriant in sa mannària de 1,2 m e 40 kg (Cephalorhynchus hectori maui) a 9,5 m e 6 tonnelladas (orca). Sa prus parte de sas ispètzies pendet intre 50 e 200 kg.
Corru de Àfrica
Su Corru de Àfrica (in sòmalu: Geeska Afrika; in oromo: Gaaffaa Afriikaa; in amaricu: የአፍሪካ ቀንድ?,yäafrika qänd, in àrabu: القرن الأفريقي,‎ al-qarn al-'afrīqī, in tigrinu: ቀርኒ ኣፍሪቃ?) (alternativamente Penìsula Sòmala) est una penìsula de s'Àfrica norte-oreintale. Ispronghet pro chentinas de chilòmetros in su mare aràbicu e istat in su chirru meridionale de si Golfu de Aden. S'àrea rapresentat su tretu prus orientale de su continente africanu. In tempos medievale fiat inditada che Bilad al Barbar (Terra de is Bàrbaros), oe s'agatat ispartzida intre is istados de Eritrea, Etiòpia, Gibuti, Somàlia.
Sa pènìsula tenet istèrrida de 1,882,857 km2 e contat unos 115 milliones de bividores (96,6 milliones de etìopes, 10,4 milliones de sòmalos, 6,4 milliones de eritreos e unos 800.000 mìgia de su Gibuti).
Intre sa fine de su de 19 sèculos e sa prima metade de su de 20 sèculos, manna parte de custu territòriu fiat colònia de su Rennu de Itàlia. Su primu territòriu chi fiat ocupadu est istadu su de Eritrea, sighidu de manna parte de s'atuale Somàlia (is territòrios setentrionales fiant ocupados dae du Rennu Unidu. S'ùrtimu istadu ocupadu fiat s'Etiòpia, cunchistada in su 1936 a pustis de una gherra meda violenta. Su Gibuti fiat colònia frantzesa. In die de oe custos istados sunt intre is cun inditos de isvilupu prus bàscios de su mundu.
Religione
Manna parte de is bividores de su Corru de Àfrica sighent una de is tres fides abramìticas, in ue s'agatant irradighinadas meda a tesu in su tempus. Is antigos rennos de s'àrea fiant intre is primos in su mundu in ue su cristianèsimu fiat adotadu che religione uffitziale, in su de 4 sèculos.
S'islam fiat intradu meda a chitzi dae sa penìsula aràbica e s'agatant iscritos chi testimòngiant ca in sa costera sòmala s'agataiant musulmanos giai dae su de 9 sèculos.
Fintzas s'ebraismu agatat presèntzia antiga in ie: su Kebra Negast, antigu lìburu de importu istòricu, culturale e religiosu pro s'àrea, chistionat de tribùs israelitas arribadas in Etiòpia cun Menelik I, chi est crètiu èssere fìgiu de su re Salomone e de sa reina de Saba. Sa legenda contat ca Menelik a mannu fiat torradu a su babu in Gerusalemme e a coa fiat torradu a s'istabilire in Etiòpia, portende·si·nche a fatu s'Arca de s'Alliàntzia. Is etìopes de pesada ebràica sunt oe narados falascia o fintasBeta Israel (chi cheret nàrrere 'Domo de Israele' e est prèferidu de issos, sende chi 'falascia' cheret intames nàrrer 'esiliados' o 'istràngios').
Gherras napoleònicas
Is gherras napoleònicas sunt istadas una nera de cunflitos bèllicos chi ant tentu logu durante su tempus cando s'imperadore Napoleone I Bonaparte at guvernadu subra sa Frantza, e chi bidiant su Primu Impèriu Frantzesu contrapostu a is coalitziones de àteros vàrios istados europeos. Fiant istadas in parte un'isterridura de is cunflitos chi fiant isciopados pro neghe de sa Rivolutzione Frantzesa e aiant sighidu, intzulladas e gràtzias a su finantziamentu de su Regnu Unidu de Britànnia Manna e Irlanda, durante totu su Primu Impèriu frantzesu. No esistet cunsensu subra su momentu giustu in su cale aiant comintzadu custas gherras. Uno cantos cunsìderant chi fiant comintzadas cando Napoleone aiat otentu su podere in Frantza, in su mese de onniasanti de su 1799. Àteras versiones sìtuant su perìodu bèllicu intre su 1799 e su 1802 in su cuntestu de is gherras rivolutzionàrias frantzesas e cunsìderant s'iscontzu de sa paghe e sa declaratzione de gherra de su Regnu Unidu a sa Frantza in 1803, chi fiat sighida a su perìodu de paghe curtzu de su Tratadu de Amiens in su 1802 a puntude inghitzu de is gai naradas gherras napoleònicas. Is gherras napoleònicas fiant acabadas su 20 de onniasanti de su 1815 a pustis de sa derrota finale de Napoleone in sa batalla de Waterloo e su Segundu Tratadu de Parigi de 1815. In s'imparis, su perìodu agiomai sighidu de gherras intre su 20 de abrile de su 1792 e su 20 de onniasanti de su 1815 est numenadu cun fatu·fatu Gherra Manna Frantzesa. Is gherras napoleònicas ant provocadu tzirca unu millione e mesu de mortos intre is tziviles e ultres tres milliones intre is cumbatentes rutos.
Cannita
Sa cannita (o pazighedda) est unu traste impreadu pro bufare. Est chistione de unu tubigheddu chi permitet de surbare sas bufaduras sena ponner sos lavros a cuntatu cun su cuntenidore. Sas primas atestaduras zai s’agatant in sos zinzillos sumèrigos in antis de s’era nostra, chi amustrant diferentes pessones impreende cannas longas pro bufare birra dae retzipientes mannos. Posteriormente, sunt istadas imbentadas cannitas de paza, cando chi oe sa bersione prus ispainada est realizada in pràstiga. De medidas meda bariadas cunforme a s’impreu, sas chi cumpretant pabilotes unidòsigos non sunt prus longas de su cuntenedore cun su cale sunt fornidas (che sos sutzos de frùtora). Sas cannitas de tzilleri sunt longas unos binti chentìmetros, mancari bi nde siant de longàrias bariàbiles, finas a unu metru, de diàmetru dae 3 a 8 mm. (pro bufaduras densas che su frapè o sa carapinna). Pro sarvabardare s’izene, sunt disponìbiles finas cannitas insubradas individuarmente. Belle chi sas primas cannitas èsserent deretas, a sa posteriora si sunt ispainadas cannitas chi s’istremidade superiore est repinnigàbile de 180 grados gràssias a unas cantas pìnnigas: custu lis permitet de ocupare prus pagu tretu e de cumbidare una cumodidade prus manna de impreu.
Isprene
S'isprene est s'òrganu linfòide segundàriu prus mannu de su sistema linfàticu umanu. Sa mannària e s'istrutura suas sunt tales de èssere cunsideradu un'òrganu prenu (est a nàrrere parenchimatosu). A diferèntzia de unos àteros òrganos linfòides segundàrios, est ligada cun sistema tzirculatòriu pro mèdiu de vasos sanguìneos e non linfàticos. S'isprene est un'òrganu ìmparis, postu in s'ipocòndriu de manca.
Sa milza presentat funtziones disvariadas:
Sa milza in unupatziente sanu no est aparpàbile in cantu abarrat cuada dae is costas; podet èssere imbetzes bene apretziada in cunditziones patològicas chi induant isplenomegalia (pro esempru maladias de protozoos comente a sa malària, sa leishmaniosi e su trypanosoma).
Fredrik Bajer
Fredrik Bajer (Nästved, Danimarca, 21 de abrili 1837 - Copenaghen, 22 de gennaxu 1922) est stètiu unu scriidori e pacifista danesu, prèmiu Nobel po sa Paxi in su 1908.
Vida e òperas
Fillu de monaghìlliu, Bajer fiat ofitziali de s'Armada Danesa, gherrendi in su 1864 in sa gherra contras a Prùssia e Àustria, innui est lòmpiu a su gradu de primu tenenti. Dd'ant smobilitau in su 1865 e s'est tramudau a Copenaghen, innui at traballau comenti professori, tradutori e scriidori.
Est intrau in polìtica e at tentu unu scannu in su Parlamentu Danesu in su 1872, chi at apoderau po is 23 annus benidoris. At acotzau organizatzionis pacifistas medas, siat in Danimarca, siat in su restu de Europa, agiudendi in su caminu po un'arbìtriu intra Svìtzera e Norvègia.
In su 1882 at fundau s'Unioni Danesa po sa Paxi e in su 1891 s'Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi de Berna.
At cumpartziu in su 1908 su prèmiu Nobel po sa Paxi cun Klas Pontus Arnoldson. At publicau òperas comenti Su sistema de neutralidadi scandìnavu (1906).
Peste niedda
Sa peste niedda o peste bubònica o morte niedda est su trèmene cun su cale si nche referit, a su sòlitu, a s'epidèmia de peste chi aiat infuriadu in totu s'Europa medievale intre su 1347 e su 1352, ochende a su nessi su de tres unu de sa populatzione de su continente. Epidèmias idènticas aiant tocadu contemporaneamente in Àsia e in s'Oriente Mèdiu, cosa chi faghet supònnere chi s'epidèmia europea èsseret parte de una prus ampra pandèmia.
Orìgine de s'espressione
Pro "peste niedda" s'inditat, in sa literadura istòrica, s'epidèmia manna chi aiat ochidu nessi su de tres unu de sa populatzione europea durante su de 14 sèculos. Is istimas antigas e modernas de is vìtimas vàriant meda in su totale de sa populatzione, agiomai intre su 30% e su 60%. In totale, sa peste niedda diat pòdere àere reduidu sa populatzione europea de unos 45 milliones a is 35–37,5 milliones de su de 14 sèculos.
Custa denumenatzione nom fiat in impreu in s'Edade Mèdia, ma si faeddaiat de sa "moria manna" o de sa "pistulèntzia manna". Sunt istados cronistas danesos e isvedesos a impreare a primos su trèmene "morte niedda" (dae su latinu atra mors, in ue s'agetivu atra, literalmente "niedda" cheret intèndidu cun su significu de "tristu, iscuru, atrotze") referinde·ddu a sa peste de su 1347-1352 pro sutaliniare su terrore e sas devastatziones de tale epidèmia.
In su 1832 custa definitzione est istada torrada a usare dae su mèdicu tedescu Justus Friedrich Karl Hecker. S'artìculu suo subra s'epidèmia de peste de su 1347-1353, intituladu Sa morte niedda, at tentu resonàntzia manna, fintzas in cantu est publicadu durante sa pandemia manna de colera chi aiat infuriadu in Europa intre su 1826 e su 1837. S'artìculu fiat traduidu in inglesu in su 1833 e publicadu numerosas bortas. Dae tando is tèrmines Black death o Schwarzer Tod ("morte niedda") sunt istados impreados pro inditare s'epidèmia de peste de su de 14 sèculos.
Oriente Mèdiu
S'Oriente Mèdiu (in inglesu Middle East, in àrabu الشرق الأوسط Ash-Shark al-awssat, in persianu خاور ميانه, in turcu Orta Doğu, in curdu Rojhilata Navîn, in ebreu המזרח התיכון) est una regione geogràfica chi s'iscàmpiat intre tres continentes, prus de pretzisu intre s'ingrone sud-orientale de s'Europa balcànica (Turchia), sa parte norti-orientale de s'Àfrica (Egitu) e totu s'Asia de sud-ovest, fintzas a s'Iràn.
Tenet istèrrida de 7.293.609 km² e contat unos 400 milliones de bividores, partzidos in 17 istados.
Is grupos ètnicos majores chi bi bivent sunt is àrabos, persianos e turcos, sighidos de curdos, azeros, coptos, ebreos, arameos, maronitos, tzircassos, sòmalos, armenos, drusos e àteras etnias, chi formant minorias numerosas.
S'Oriente Mèdiu est s'àrea de su mundu in ue sunt nàschidas is tres religiones monoteistas de Ebraismu, Cristianesimu e Islamismu.
Istadu federadu de Istados Unidos de Amèrica
Is sìngulos guvernos istatales e su guvernu federale cundivident sa soberania, sende chi unu tzitadinu de Istados Unidos est in paris tempus tzitadinu de s'istadu de residèntzia e de s'entidade federale.
Pro s'otenimentu de tzitadinàntzia a livellu locale non tocat de su restu a sighire iteres burocràticos chìrdinos, non sunt rechèridas autorizatziones in casu de tramudadura e is movidas de pessones de un'istadu as'àteru sunt lìberas (foras pro is cundennados e is chi sunt in libertade cunditzionada).
S'iscerant 48 istados contiguosos chi s'agatant in su sub-cuntinente nordamericanu intre Cànada e Mèssicu, prus unu istadu insulare, is Hawaii, chi sunt geograficamente parte de s'Otzeània e unu istadu cuntinentale chi s'agatat istesiadu de is atèros, in su cabu prus norti-otzidentale de su Nordamèrica: s'Alaska.
Maria de la Salut
Maria de sa Salut est una comuna ispagnola de 2.150 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Istraditamentu
S'istraditamentu o istraditadura est una forma de cooperadura zudissiària intre Istados e cunsistit in s'intrega, dae bandas de un'Istadu, de un'individu chi si siat refuzadu a su territòriu suo, a un'àteru Istadu, in manera chi siat sutapostu a su zudìssiu penale (in custu casu, si faeddat de istraditamentu protzessuale) o li siant incrividas sas penas si zai est istadu cundennadu (in custu casu, si faeddat de istraditamentu isecutivu).
Caraterìstigas zenerales
S'istraditamentu podet esser ativu o passivu. Est ativu cando un'Istadu dimandat a un'àteru Istadu s'intrega de un'individu imputadu o cundennadu in su territòriu suo pròpiu; est passivu cando, intames, est s'Istadu “istranzadore” de s'individu curpàbile o a sutaponner a zudìssiu (pro unu delitu cumìtidu in s'Istadu dimandadore) su chi retzit sa dimanda de intrega, presentada dae un'àteru Istadu.
Su còdighe penale italianu s'òcupat de s'istraditamentu in s'art. 13, su cale apostìvigat chi s'istraditamentu est reguladu dae sa leze penale italiana, dae sos acordos e dae sas custumàntzias internassionales.
S'istraditamentu no est autorizadu si su fatu chi rapresentat s'ozetu de sa dimanda de istraditamentu no est prebidu comente delitu dae sa leze italiana e dae sa leze istranza. Podet esser cuntzèdidu o cumbidadu finas pro delitos no prebidos in sos acordos, bastughì non siat proibidu in manera formale.
S'istraditamentu de su tzitadinu podet esser autorizadu petzi cando est prebidu formarmente dae sos acordos internassionales.
In prus de custu, su Custituimentu, in sos art. 10 e 26, apostìvigat chi est proibidu s'istraditamentu pro delitos polìtigos; sende gasi, no intrant a custu disponimentu sos delitos de zenotzìdiu e crìmines contra a s'umanidade. No est autorizadu s'istraditamentu a paìsos in ue b'est in fortza sa pena de morte, in onzi modu, casu si nche sizat unu cumbèniu subra de s'istraditamentu, sa no aprigadura de sa pena de morte contra a sa pessone istraditada abarrat cundissione sena chi nono.
Protzedimentu
In so còdighe rituale, est prebidu dae sos artìgulos 697-719 pro su passivu e 720-722 pro s'ativu.
Assimilatzione culturale
Sa assimilatzione o assimizatzione curturale est una zenìa de accurturatzione, chi descrivet su protzessu in ube una persone o unu grupu si lassat a palas sa curtura de orizine sua pro istròchere e a s'acabu fachere propia cussa egemonica de un'ateru. Sa teoria de s'assimilatzione curturale, chi dae semper est in imprèu fitiànu in sos Istados Unidos, si ponet contra su multicurturalismu, chi est in Canada o in sa prus parte de s'Unione Europea.
Unu fatu iscandalosu, chi podet fachere de esempiu, est sutzessu in Australia, in ube a sa zente nadia sos colonialistas li picabant a de notte sos pitzinnos, pro chi essèrent "intzivilìos" a sa manera de sos tzitadinos, chi aìant abbandonau sa curtura de su populu insoro.
A su solitu accadit chi sos chi sunt suzetos a s'assimilatzione curturale siant etnias chi, cando sunt in disterru, fachent insoro sa curtura de cussa de su locu o pèri minorìas chi sunt "surbìas" in intro de una comunidade prus manna e istitutzionalitzada.
Custu protzessu juchet a s'iscumparta de totus sas carateristicas curturales chi de cussu gruppu de minorìa nde fachìant unu populu distintu. Una regione o trètu in ube bi at àppiu calesisiat assimilatzione curturale si narat melting pot.
Multiculturalismu
Su faveddu multicurturalismu inditat sotziedades in ube viven a pare curturas diferentes. Sa paragula si podet impreare siat in sentìdu descrittivu soat in cussu normativu: pro cantu pertoccat su primu, nos riferimus a sotziedades in ube zente chi tenet curtura diferente viven e comunican in ispatzios prubicos, comente sas iscolas e su locu de traballu; pro su de duos, a sotziedades, che a cussa australiana e canadesa, chi an fravicau unu sistema normativu tale, pro chi in s'ispatziu prubicu siat favorìa un'interatzione sotziale chi si fundat in supra de su rispettu de sas paritzas identitades curturales.
Bèrberos
Is Bèrberus o, in sa lìngua insoru, Imazighen (singulari Amazigh, iat a bolli nai "òmini lìberu"), propriamenti funt is bividoris indìgenus de su Nordàfrica.
Po unas cantu arrexonis stòrigas e idealis oi custu nòmini inditat sceti is chi, in Nordàfrica, fueddant ancora sa lìngua bèrbera (tamazight).
Limbas indo-europeas
Is lìmbas indo-europeas funt unu erederu (o famìllia) de lìmbas e dialetus imparentaus (a giru de 443), chi abratzant sa prus parti de is lìmbas de oi de s'Europa, de s'artipranu iranianu, de s'Àsia meridionali e chi in edadi stòriga fiant predominantis in Àsia minori. Cun atestaduras scritas aparèssias giai in s'Edadi de su Brunzu, in sa forma de is lìmbas anatòligas e de Gregu Miceneu, s'erederu indo-europeu est de importu po su campu de sa linguìstiga stòriga, ca tenit sa stòria prus documentada apustis de s'erederu semìdigu.
Is lìmbas indo-europeas ddas chistionant unus tres milliardus de genti che lìmbas de bartzolu, su prus nùmeru mannu intre totu is erederus connotus. De is binti lìmbas cun is prus nùmerus mannus de fueddadoris nadius segundu SIL Ethnologue, doxi funt indo-europeas: Spanniolu, Ingresu, Hindi, Portughesu, Bengalesu, Russu, Tedescu, Marathi, Frantzesu, Italianu, Punjabi, e Urdu, chi contant prus de 1,7 milliardus de fueddadoris nadius.
Apollodoro de Damasco
Bennidu dae sa Siria, fit istadu predilettu dae s'imperadore Traiano Est istadu s'architeto de su ponte in su Danubio(104-105 d. C.), de su Foro de Traiano in Roma (107-113 d. C.) e a issu est atribuidu su progetu de su Pantheon semper in Roma. Comente iscrittore iscriiat in gregu antigu.
Nanni Svampa
Nanni Svampa (Milano, 28 de frealzu 1938 – 26 de austu 2017) est istadu unu cantante e iscrittore italianu.
Est istadu unu de sos fundadores de I Gufi. Est istadu un autore chi fit meda amantiosu de sa cultura popolare finas a su puntu de fagher ricercas filologicas e archivistigas pro chircare de tramandare cussu importante patrimoniu de sas cantones meneghinas. In pius s'est interessadu meda finas de sa musica e sas cantones de Georges Brassens.
Rihanna
Robyn Rihanna Fenty (Saint Michael, Barbados, 20 febbraio 1988), prus conotta comente Rihanna, est una cantante barbadiana.
Montuïri
Montuïri est una comuna ispagnola de 2.827 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Giuseppe Giovanelli
Giuseppe Giovanelli (Venezia, 5 nadale 1824 – Lonigo, 11 cabudanni 1886) est istadu unu politigu italianu.
Biazu a Sardinna
Biazu a Sardinna est unu romanzu iscritu in italianu dae Zosepe Mesina, cun su tìtulu orizinale de Viaggio in Sardegna.
Inredu
Filippo Del Sante est un'òmine de unos 50 annos ch'istat in Parma. Zaja sua, zai dae tempus obitada, si sambenaiat Puligheddu e fiat naturale de sa Sardinna, peroe non faeddaiat mai de sa terra sua de orìzine, dassende suponner a sas familiales suos chi no nde tènneret amentos bonos. Filippo, curiosu de nd'ischire carchi cosa de prus a subra de su tempus coladu e de sa rezione de s'antiscolada sua, in ue no est istadu mai, s'aderetat a su tzìrculu sardu de sa bidda sua, in ue l'assegurant chi sa zaja, zuighende dae su sambenadu, deviat esser orizinale de Olìana. Unos cantos frechentadores de su tzìrculu li cussizat de si nche zugher a cue pro iscoberrer sas raighinas suas pròpias, e li dant finas una referèntzia importante, custituìda dae unu tzilleri postu in su tzentru de Olìana e règhidu dae Nanneddu, un'amigu issoro.
Filippo andat a Olìana, in ue est acollozidu calorosamente dae Nanneddu. A mèdiu de Cotzanu, mere de una posada tìpiga sarda, cunnoschet a un'òmine mannu de tempus a nùmene Badore Puddu, chi l'afrantzat e li contat totu su contu tristu de zaja sua Concuda Puligheddu, chi fiat istada isposada cun frade suo prus mannu Pedru, ambos paraiant aderetados chirru a boda segura. Pedru traballaiat de pastore tzeracu in sa tanca familiale, e fiat istadu ochìidu, sena possibilidade de nde proare sa responsabilidade, dae sos Devaddis, una famìlia barrosa e disonorada chi sa tanca fiat a làcanas cun s'issoro. Concuda, derruta dae su dolore, aiat detzìdidu de si cojuare cun Filippo Del Sante, zaju numenale de Filippo, e de si nch'andare cun isse a terra manna. Comente si totu custu non bastaret, tres annos a como sos Devaddis fiant resèssidos a s'apropiare a trampa de una parte de sa tanca de sos Puddos.
No Cav
No Cav est unu tèrmine giornalìsticu impreadu pro inditare unu movimentu mannu de protesta italianu sortu in sos primos annos de su de XXI sèculu e cumpostu de assòtzios e grupos de tzitadinos acumonados dae sa crìtica a sas cavas de màrmaru de Carrara subra de sas Alpes Apuane.
Biazu a Sardinna
Inredu
Filippo, est còrfidu sintzeramente dae su contu de Badore, chi elàborat unu pranu pro lis torrare totu cun s'azu a sos Devaddis e los obrigare a dare in segus su chi nch'aiant leadu sena nde tenner su deretu, peri carrera legales a mèdiu de un'abogadu de Nùgoro e peri àteras foras de su legale. So sodale de Badore est Filippo etotu: s'arribada a sua a Sardinna comente iscratzadore de Concuda Puligheddu est ispainada dae sas coberturas, e Filippo si ghetat a tancheri emilianu, Badore li dispensat sa bestimenta netzessària pro parrer creìbile. Cumintzat a currer su narinzu chi sos Devaddis siant dispostos a s'addoviare cun Filippo.
Orosei
Orosei est una bidda de 6.790 persones in sa provìntzia de Nùgoro.
No Cav
Nùmene e sìmbulu
Su tèrmine No Cav, abbreviatzione de "No Cave" ("No Cavas" in sardu), l'aiant impreadu a primu in un'artìculu de Il Tirreno de su 2014 pro definire sos ativistas chi aiant pigadu parte a una manifestatzione de su comitadu Salviamo le Apuane (Sarvemus sas Apuanas).