cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ballu sardu
Orizine
Tale teoria tenet in parte cuffìrma non petzi pro s'impreu de sas launeddas in accumpanzamentu a sas dantzas, ma finas pro su lìgamine istrintu chin su focu: difatis, a sa bizìlia de carchi festa oje galu si ammanizan e allughen focos, e a tundu de custos si ballat. In prus, sa figura de prus mannu importu chi sos balladores fachen chin sa dantza issoro est su chìrcu in ube tottus sas cropas si tenen a manu tenta, e b'at unu lìgamine tra chie sonat e chie ballat, cosa chi diat cuffirmàre s'importantzia de s'unione in comunidade cando si colaban sos mamentos de aggregatzione sotziale.
No est craru si a primu fit sa boche de s'omine o s'accumpanzamentu de sos istrumentos musicales a ghìare su ballu. Est cosa tzerta chi imbetzes siat prus pacu anticu cussu chin su cantu a tenore.
Carateristicas
Cheret a esser meda preparaos pro facher su ballu sardu. Cando si ballat, sos balladores si tenen a manu tenta o chin sos bratzos, formande unu chìrcu chi zirat a tundu in sensu orariu. Su movimentu est belle solu de sas ancas, sa zona in artu de su corpus si depet moghere pacu.
Classificatzione
Sa prus parte de ballos sardos si ischìrrian in duas familias: sas dantzas mono-istruturadas e sas dantzas bi-istruturadas, a divèssu pro su dillu chi si impiegat (seriu e alligru).
Dantzas mono-istruturadas
Sas dantzas mono-istruturadas sun prus anticas, sichin unu dillu e movimentu omogeneu. Si accumpanzan chin sas launeddas, su cantu monodicu o cussu polifonicu de unu tenore.
De custa zenìa fachen parte:
Dantzas bi-istruturadas
Sas dantzas bi-istruturadas tenen una parte (sa seria o su passu) chi protzedit abbellu e un'atera (sa lestra o brincada) prus briosa de prus artos tonos melodicos, in ube sos balladores fachen batudas de pede.
De custa atera zenia fachen parte:
Istrumentos
Sos istrumentos chi prus s'imprean sun s'organittu, su sonette a bucca, sas launeddas, sa fisarmonica e soneddas de canna. Ateros ja s'impitan, ma prus pacu.
A bìas su ballu est accumpanzau dae su cantu a tenore. In sa Barbagia s'impreat de prus s'organittu diatonicu e in su Campidanu sa fisarmonica. Sas launeddas s'impitan siat pro su ballu sardu siat pro accumpanzare sas protzessiones de crèsia.
1904
S'annu 1904 (MCMIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Abrile/campidanesu
Abrili est su de cuattru mesi de s'annu in basi a su calendariu gregorianu, e est su segundu de su beranu in s'emisferu boreali, de s'atongiu in s'emisferu australi, tenit 30 diis e si ponit in sa primu metadi de unu annu civili. Segundu calincuna interpretazioni, su nomini benit de s'etruscu Apro, e cussu de su gregu Afrodite, dea de s'amori, a chini fudi dedicau su mesi de arbili. Segundu atras teorias, su nomini benit invecis de su latinu aperire (oberirri) po indicai su mesi auba si "oberrint" matas e froris.
Sa sua traduzioni in lingua inglesa, "April", est impreada comenti nomini propriu
Aspa
Aspa est una comuna ispagnola de 268 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Transnìstria
Sa Transnìstria (narada fintzas Trans-Dniestr o Transdnièstria o Pridnestròvia) est unu istadu de facto indipendente ma non reconnotu de is paisos mermos de s'ONU, e duncas de jure cunsideradu parte de sa Repùblica de Moldàvia. Su guvernu tenet sea in sa tzitade de Tiraspol.
Sa Transnìstria tenet istèrrida de 3.567 km² e populatzione de unos 555.000 bividores.
S'istadu est acollocadu pro sa prus parte in su territòriu de sa Moldàvia chi istat intre su frùmene Dniester (Nistru in rumenu) e sa làcana cun s'Ucraina.
Sa regione, cabudinamente parte de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Moldava, ex repùblica de s'Unione Sovietica, at decraradu unilateramente indipendèntzia comente Repùblica Moldava de Pridnestrovie su 2 de cabudanne 1990.
A pustis de s'iscontzadura de s'Unione Soviètica, sunt luegus comintzadas is tensiones intre sa neo-repùblica de Moldavia e sa regione de Pridnestròvia, chi contramessèmpere a su restu de s'istadu non cheriat s'ischirriamentu.
De su mese de martzu a su de trìulas de su 1992 at tentu logu una gherra, agabada isceti cun unu tzessade-su-fogu, afiantzadu de una cummissione agiobada intre Rùssia, Moldàvia e Pridnestrovie, chi at detzìdidu pro sa creatzione de una zona demilitarizada intre Moldàvia e Pridnestròvie, chi contat binti localidades a cara de sa riba esta de su frùmene Dniester. Est parte de su territòriu de Transnìstria fintzas sa tzitade de Tighina e intòrinos, chi istat in sa riba uesta de su frùmene.
Mancari su tzessade-su-fogu apat poderadu, s'istatus polìticu de sa Transinistria abarrat chentza determinu.
S'istadu est una repùblica presidentziale cun guvernu, parlamentu, esertzitu, politzia, sistema de postas e moneda pròpios. Is autoridades ant adotadu una costitutzione, bandera, innu natzionale, divisa de is corpos armados. Cuntantu custu, a pustis de unu acòrdiu intre Moldàvia e Ucraina de su 2005 is cumpangias de Transnìstria chi cherent esportare prodotos peri sa làcana cun s'Ucraina depent èssere registradas cun is autoridades moldavas.
Sa prus parte de is bividores de s'istadu sunt tzitadinos moldavos, ma meda intre de issos tenet fintzas tzitadinàtzia ucraina e russa.
Sende chi su logu est ocupadu de s'esertzitu russu, sa corte europea de is deretos umanos cunsìderat sa Transnìstria "a suta de s'autoridade effetiva o a su mancu s'influèntzia detzisiva de sa Rùssia".
A livellu internatzionale s'istadu est reconnotu de s'Abcàsia e s'Ossètzia de Sud.
Su 18 de martzu 2014 sa Transnìstria at dimandadu s'annessione a sa Rùssia, a sighidu de sa chi sa Crimea at atuadu unilateralmente.
Canna
Canna (Arundo donax) de sa Familia Graminacee. Creschet in totue in logos umidos, cun bacchiddos deretos de duos-tres metros, cun nodos, e cun fozas longas.
Àpia
Àpia est sa capitale de sas Samoa. Sa tzitade contat unos 58.800 bividores e s'agatat in sa costera setentrionale de s'ìsula de Upolu. Est su portu printzipale e s'ùnica bera tzitade de s'istadu.
Wyoming
[[File:Flag of Wyoming.svg|thumb|243x243px|
de su Wyoming]] Su Wyoming (/waɪˈoʊmɪŋ/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de sos montes, in s'Ovest de sa natzione. Sa capitale e prus manna tzitade est Cheyenne.
Su nòmene de Wyoming benit de unu faeddu in limba Munsee, xwé:wamənk, chi cheret nàrrere a su frùmene mannu e alladiadu.
Sas duas partes otzidentales de tres de su Wyoming sunt cumpostas mascamente de montes, in sa parte orientale s'agatant imbetzes praterias de campeda, chi pigant nòmene de High Plains (campuras in artària).
Su 10 de nadale 1869 su Wyoming, chi tando fiat galu Territòriu e no istadu, est istadu su primu logu in sos USA a dare deretu de votu a sas fèminas. Su wyoming est istadu fintzas su primu a ddas ammìtere in polìtica, in sas giurias de tribunales, su primu a nde tènnere a giuighes de paghe, e su primu, in su 1924 a elèghere guvernadore fèmina.
Fiat su de 44 istados a intrare in s'Unione su 10 de trìulas 1890.
Su nomìngiu de su Wyoming, chi no ispantat bida s'istòria, est "The Equality State" (S'Istadu de sa Paridade).
Samoa
In antis fiat connotu comente Samoa Germània (1900-1914) e a pustis Samoa Otzidentale (in samoanu Samoa e Sisifo) (1914-1997). Sa parte orientale de s'artzipèlagu est unu territòriu de sos Istados Unidos. Su nùmene atuale, abbandonende de totu s'agetivu «Otzidentale», manifestat su disìgiu de bìdere totu s'artzipèlagu torradu a unire suta una soberania ùnica.
Estremadura
S'Estremadura (in ispagnolu: Extremadura [e(k)stɾemaˈðuɾa]; istremegnu: Estremaura [ehtɾemaˈuɾa]) est una comunidade autònoma de s'Ispagna otzidentale. Su cabulogu est Mérida, sa limba uffitziale est s'ispagnolu.
Samoa
Geografia
Samoa est postu casi in su tzentru de sa Polinèsia in su sud de s'ecuadore, a mesu tretu intre Noa Zelanda e Hawaii. Dae su 31 de nadale de su 2011, s'agatat a s'ovest de sa lìnia internatzionale de càmbiu de data. Custa mesura proposta dae su primu ministru samoanu, Tuilaepa Sailele, e aprovada dae su parlamentu pretendiat fatzilitare sos cuncàmbios cummertziales cun Austràlia e Noa Zelanda.
Estremadura
Partzida in is duas provìntzias de Cáceres e Badajoz, s'Istremadura tenet istèrrida de 41,634 km2, chi nde faghet sa de 5 prus mannas comunidades autònomas de sa natzione, e populatzione de unos 1.100.000 bividores. Allàcanat in s'uestu cun su Portugallu, in su norti cun Castìllia e Léon, in s'estu cun Castìllia-La Mancha, in su sud cun s'Andalusia.
Samoa
Geografia
S'àrea terrestre totale est de 2.944 km². Su 96% de su totale currispondet a sas duas ìsulas printzipales: Upolu e Savai'e. Sa populatzione totale est de 176.848 bividores (tzensu de su 2001). Petzi in s'ìsula de Upolu bivent 134.024. Etnicamente unu 92,6% sunt samoans, unu 7% mulatos e 0,4% de orìgine europea.
Estremadura
S'Istremadura est logu de importu pro su turismu, sende chi est rica siat de bellesas naturales siat archològicas. S'agatat nointames in su fundu de sa classìfica ispagnola pro rèdditu, chi est su 69% de sa mèdia natzionale.
Samoa
Istòria
S'istòria de Samoa at comintzadu cando emigrantes de sas ìsulas Lau in s'estu de Figi sunt arribadas a sas ìsulas samoanes unos 3.500 annos faghet e de inoghe si sunt istabilidos in su restu de sa Polinèsia. Su cuntatu cun sos europeos at comintzadu in sos primos annos de su de 18 sèculos, ma non s'est rinfortzadu fintzas a s'arribu de sos cummertziantes e missionàrios britànnicos in sos annos 1830.
Durante su de 19 sèculos, su Regnu Unidu, s'Impèriu tedescu e sos Istados Unidos ant pretèndodu partes de su Regnu de Samoa, e ant istabilidu sedes de cummèrtziu.
Su re Malietoa Laupepa fiat mortu in su 1898 e fiat sutzèdidu dae Malietoa Tooa Mataafa. Sos cònsoles nordamericanos e britànnicos si fiant unidos a Malietoa Tanu, fìgiu de Laupepa. Naes de gherra nordamericanos e britànnicas, inclùdidu s'USS Philadelphia, aiant bombardadu Àpia su 15 de martzu de su 1899.
In sa Cunventzione Tripartida de Samoa, una cumissione congiunta de tres membros, Bartlett Tripp pro sos Istados Unidos, C. N. I. Eliot, C.B. pro Bretagna Manna, e Freiherr Speck von Sternberg pro sa Germània, aiant cuncordadu de ispartzire sas ìsulas. Sa Germània aiat retzidu sa parte otzidentale (a pustis connota comente Samoa Otzidentale, oe in die petzi Samoa), chi cuntierraiat Upolu e Savai'e e àteras ìsulas a curtzu. Custas ìsulas ant passadu a si numenare Samoa Germània. Sos Istados Unidos aiant atzetadu Tutuila e Manu'a, chi oe in die cunformant su territòriu de Samoa Americana s. Su Regnu Unidu aiat renuntziadu a sas aspiratziones suas in Samoa, a càmbiu chi Germània tzederet sos protetorados suos in sas Ìsulas Salomone setentrionales.
Dae su 1908, cun s'istabilimentu de su movimentu Mau ('opinione'), sos samoans otzidentales ant comintzadu in reclamare s'indipendèntzia. Pagu tempus a pustis de s'iscòpiu de sa Prima Guerra mundiale, in s'austu de su 1914, sa Noa Zelanda aiat imbiadu fortzas pro pigare e ocupare sa Samoa Germània. Mancari sa Germània aiat refudadu tzèdere ufitzialmente sas ìsulas, non bi fiat resistèntzia e s'ocupatzione aiat tentu logu sena peruna cumbata. Sa Noa Zelanda aiat sighidu s'ocupatzione de Samoa Otzidentale durante sa totu Prima Guerra mundiale. In su 1919, cunforme a su tratadu de Versalles, sa Germània aiat abbandonadu sas pretesas suas pro sas ìsulas.
Aitona
Aitona est una comuna ispagnola de 2.179 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Samoa
Istòria
Sa Nia Zelanda aiat in antis amministradu Samoa Otzidentale suta mandadu de sa Sotziedade de Natziones e a pustis comente fidecommissione de sas Natziones Unidas fintzas a cando su paisu aiat otentu s'indipendèntzia su 1 de ghennàrgiu de su 1962 cun su nùmene de Samoa Otzidentale. Samoa est istadu sa prima natzione polinesiana a imbàtere a s'indipendèntzia in su de 20 sèculos.
Putzu superfundudu de Kola
Sa stampadura fiat fata impreendi s'impiantu Uralmaš 4E e apustis s'Uralmaš 15000.
Su situ de scavu s'agatat acanta de sa tzitadedda de Zapoljarnyj, in s'ala centru-otzidentali de sa penìsula de Kola (oblast' de Murmansk); fatu de unus cantu stampus diferentis, in su 1989 at segudau su fundamentu de 12262 metrus cun unu putzu de 23 centìmetrus de diàmetru (stampu SG-3), stabilendi unu primau mundiali chi, mancai siat stètiu superau in longària, abarrat su prus fundudu faci a sa superfìci terrestri.
Stòria
Sa forada serbiat puru po arregolli datus apitzus de sa formatzioni de is depòsitus de ràmini e nichel, chi s'agatant in cudda regioni.
Is operatzionis de stampadura funt incumentzadas su 24 maju 1970 e su 6 làmpadas 1979 est stètia superada sa fundesa de 9,5 chilòmetrus, atobiendi su rècord stabilèssiu de su putzu "Bertha Rogers hole", in sa Contea de Washita, Oklahoma de su 1974.
In su 1983 su putzu at superau sa fundesa de 12 chilòmetrus e a pustis su scavu est stètiu pausau po agiumai un'annu po cunferèntzias e bìsitas sientìficas e celebrativas a su situ.
Podit essi chi custu perìodu de inatividadi apat contribuiu a sa segadura acuntèssia in s'incomentzu nou de su traballu su 27 cabudanni 1984: apustis de ai segudau sa fundesa de 12,07 km, una setzioni de 5 km de sa colunna de scavu s'est stacada, abarrendi aìnturu de su putzu e intuscendi-ddu. Apustis de ai intentau po debadas de dd'arrecuperai, sa forada est torrada a incumintzai cun una deviatzioni de su stampu a 7 km de fundesa. In su 1989 su scavu at segudau is 12,26 km de fundesa. De cussa cuota is circadoris sperànt de arribai a 15 km in cabu de su 1993, ma po nexi de sa temperadura tropu arta (180°C intamis de is 100°C chi creiant de agatai) e de una densidadi prus bàscia de s'arroca chi incumentzàt a si cumportai prus che unu materiali plàsticu chi no comenti a unu sòlidu, e de calincunu incidenti puru, no at fatu a sighi.
Su traballu est stètiu firmau in su 1992 e su situ abandonadu dessintotu in su 2005. S'edifìtziu principali, sa turri de scavu, est arrutu po arrexonis disconnotas in argiolas 2009.
Arresurtaus
Su scavu de su putzu no est arribau a sa fundesa bòfia, ma at fruniu a is scentziaus datus geològicu de importu apitzus de sa cunformatzioni de su scudu bàlticu e de sa crosta terrestri. Una scoberta ispensada est stètia sa farta de arrocas de predamòlina. Difatis in sa basi de sa diferenti lestresa de propagatzioni de is undas sìsmicas, is circadoris creiant de agatai granitu finas a una fundesa de 3-6 chilòmetrus e asuta de issu pedramòlina, ma is campionis bogaus de su putzu intamis ant amostau chi s'arrocas de genesi granìtica arribànt finas a prus de 12 chilòmetrus de fundesa. S'arresurtau est chi sa riflessioni osservada me is lìnias sìsmicas arregistradas in zona, non fiant dèpidas a sa presèntzia de livellus de arroca de tipus diferentis, ma a mudaduras de is arrocas granìticas po mori de processus metamòrficus causaus de pressioni e temperadura artas.
In prus, funt stètias scobertas 24 genias de plancton fòssili a una fundesa de agiumai 6 chilòmetrus e est stètiu osservau chi is arrocas a custa fundesa fiant stampadas e prenas de àcua, forsis originada de s'idrògenu e ossìgenu presentis me is arrocas e incarcaus de sa pressioni arta meda, chi no est pòtzia bessiri a pilu po sa presèntzia de pranus de arroca impermeàbili. Unu depòsitu de campionis de arroca bogaus s'agatat in sa tzitadedda de Zapoljarnyj.
Record
Is 12262 metrus segudaus de su putzu de Kola ant rapresentau po agiumai 20 annus su record de stampadura prus longa de su mundu. In su maju 2008 custu record est stètiu atobiau de sa foradura in diretzioni laterali estèndia BD-04A fata po circai petròliu de Transocean in s'Al Shaheen Oil Field in Qatàr, chi at esecutau in 36 diis sceti unu stampu de 12289 metrus de longària, pighendi fintzas su record de stesiada orizontali cun 10902 metrus.
Su record de Transocean est stètiu atobiau in su gennaxu 2011 de Exxon Neftegas Ltd. chi, a aìnturu de su progetu Sakhalin-I de circa de gas e petròliu a oru a oru de s'ìsula russa de Sachalin, at realizau unu stampu de 12345 metrus, cun una stesiada orizontali de 11475 metrus. Exxon Neftegas Ltd. etotu, un'annu a pustis aìnturu de su progetu Sakhalin-I, at scavau unu putzu fintzas prus longu, su Z-44 Chavyo de 12376 metrus de longhesa.
Contàntzias urbanas
In su 1989 at incumentzau a girai sa boxi chi in calincunu logu de sa Sibèria, unus cantu scentziaus sovièticus essint scavau unu stampu de 14,5km, innui iant a ai agatau unu lutoni. Issus iant a ai calau aìnturu de su stampu unu micròfonu chi, innantis de si scallai po nexi de sa temperadura de 1000°C iat a ai arregistrau 17 segundus de tzèrrius umanus, forsis de is ànimas de is cundannaus a s'infernu. Adenoti, de su stampu iat a essi bessida una pampada de gas lugosu, sighida de unu dimòniu cun alas chi iat a ai pronuntziau is fueddus "apu bìncidu deu" e apustis iat a essi sparèssiu. Is scentziaus chi fiant inguni iant a essi stètius aici meda assustraus chi iant a ai dèpiu pigai una pìndula po cancellai sa memòria de is oras innantis.
Me is annus benidoris su contu est stètiu torrau a bogai sceti de cancu giornali cristianu minori, chi ddoi bidiat sa proa de s'esistèntzia de s'inferru, ma at incumentzau a si spainai sceti cun s'arribu de Internet. Giai chi in su 1989 no esistiat nisciunu putzu superfundudu in Sibèria su contu est stètiu assotziau cun su putzu de Kola; un'artìculu de Science nd'iat chistionau pròpiu in s'austu 1989.
Giai in su 1990 àteras revistas ant publicau artìculus innui duritànt de sa beridadi de su contu. Su presentadori radiofònicu americanu Rich Buhler est arrennèsciu a agatai un'artìculu de unu ligidori de sa revista finlandesa dedicada a su paranormale, Vaeltajat, innui si nominàt comenti fonti un'àtera revista chi ddi narànt "Jewels of Jericho", perou no nd'at pòtziu averguai s'esistèntzia.
Cussorgia
Sa Cussòrgia est unu antigu istitutu, tipicu de sa Sardigna, a trassa de Adempriviu, unu deretu prus forti de is cussorgialis, a pitzus de unu territòriu de monti, chi nci bogat is atrus comunistas (is componentis de una comunidadi de una bidda).
A diferèntzia de is Ademriprìvius, chi fiant sceti una usàntzia de is comunistas de arregolli is frutus de is padentis e cassai is animalis arestis, su deretu de cussòrgia si tramandat de babbu in fillu e si cumpriat in su deretu de fai e possidiri sa barraca, de fai e possidiri is furriadroxus de su bestiàmini, de pasci in is filadas chi fiant parti de sa cussòrgia.
Medas cussorgialis si passant tali deretu cun atus notarilis e bantant, de ai otènniu "ab immemore" permissus de su Feudatàriu. Custu deretu s'est trasformau, in basi a leis precisas, siat in Gallura che in is biddas de Sìnnia, Maracalagonis e Burcei, giai po totus, in propriedadi perfeta (duncas trasmitiu de babbu in figiu), mancai sempri is Consillus Comunitativus apant arrebronau talis afeterius e imbudrugus po tutelai is interessus de usu ademprivili de totus is comunistas.
Paolo Attivissimo
Paolo Domenico Attivissimo (York, 28 de cabudanni de 1963) est unu ziornalista, iscritore, presentadore radiufònigu e bortadore italianu. Est cunnotu a su pùbrigu pro sas pubrigaduras suas e sos blogos suos, in sos cales s'òcupat de ismentire sas teorias ordinzales prus ispainadas (in particulare pro su pertocat sos atentados de s'11 de cabudanni de 2001, sa teoria de s'ordinzu lunare e sas istelas chìmigas) e de sas gasi naradas berveghes rujas informàtigas.
Biografia
Nàschidu in York, Inghirterra, dae una famìlia italiana, s'est mudadu posteriormente a Itàlia. Dae su 1980 a su 1990 at traballadu de presentadore in sas emitidoras Pavia Radio City e Radio Luna Pavia, colende a pustis a World Music Radio (in custa ùrtima cun su seudònimu de John Sinclair). Posteriormente, pro resones de issèberu pessonale e fisgales, comente decrarat in su zassu telemàtigu cosa sua, s'est tramudadu a su Lussemburgu, posca a Grandu Bretanna pro chimbe annos e finarmente, dae su 2005, a Isvìtzera, cuncretamente a Luganu, in ue bivit galu como. Cando est in Itàlia, istat mescamente in sa zona de Pabia.
Dae su 1997 a su 2001, at contivizadu una màngara chidale de informàtiga in La Gazzetta dello Sport. In su zassu suo de retza, s'òcupat de su gasi naradu “Servìtziu contra a sas berveghes rujas”, una màngara chi berìfigat sos numerosos apellos e fileras inferrales chi tzìrculant periodigamente peri curreu eletrònigu, o puru sas gasi naradas berveghes rujas cun sas cales topant fitianu diàrios e telediàrios. Su gasi naradu “Servìtziu contra a sas berveghes rujas” s'est ocupadu finas, in manera belle sistemàtiga, de Voyager – In sas làcanas de su cunnoschimentu, atroghende chi s'emissione realizat de frechente relatas a pitzos de mistèrios presùmidos, chi su crarimentu sientìfigu est in realidade cunnotu zai dae tempus, o puru ghetende a ispertos pessones ch'in realidade non tenent sos rechisitos o sos cunnoschimentos pro faeddare de sos temas currespondidores.
Dae su 2006, presentat su programma radiufònigu “Su disinformàtigu” in RSI Rete Tre, cadena de sa Ràdiu isvìtzera de limba italiana.
Cullàborat cun unas cantas rebistas in retza (Wire, The Register, Apogeonline, Zeus News) e de pabiru (PC, Magazine, Linux Magazine, Computer Idea, Le Scienze).
Est cojuadu cun Elena Faro, bortadora issa puru, e tenet tres fizos. In prus de custu, est membru de su Tzicas, su tzentru italianu pro su cuntrollu de sos atrogamentos seudosientìfigos.
Halifax (Noa Iscòtzia)
Halifax est una tzitade de unos 372 679 bividores de su Cànada orientale, cabulogu de sa provìntzia de Noa Iscòtzia.
In s'istadu benit a èssere sa prus manna tzitade posta in sa costera de Atlànticu e sa majore in s'estu de Québec.
Fundada su 21 de làmpadas 17, Halifax est una de is biddas prus antigas de Cànada. Est fintzas logu de importu de pisca e sa prus manna base de naves canadesa.
Mortu mortu
Su mortu mortu (italianitzau: morti morti, in galluresu: li molti molti), connottu fintzas comente peti coccone,  su pane ‘e su tocu , is ànimas, is pannixeddas e su biddiu longu este na ricorrentzia traditzionale chi, cada annu in Sardinna, festat sa Die de sos Mortos.
Conchita Wurst
Conchita Wurst (Gmunden, 6 santandria 1988) est unu cantante.
Mortu mortu
Sas paragulas chi dàen nùmen a sa festa sun cussas chi sos pitzinnos, a s'ispissu battinde unu luminu e/o ponendesi a conca una bisera, imprèan a s'attu de petire sas offertas colande dae dommo a dommo de bidda, nànde pro esempiu cara a su mere de dommo o tzilleri "sòe su mortu mortu!", "peti coccone!", "seus bènnius po is animeddas!" e gai sichinde. Tando sos mannos, chi non lis depet mancare nudda, lis fachen offerta de cada zenia a sos minoreddos, chi sìch'andan cuntentos chin cosa de mandicare.
Conchita Wurst
At bintu s'Eurovision Song Contest 2014 in Copenaghen, Danimarca, in ue rapresentaiat s'Àustria, cun sa cantone Rise like a Phoenix.
Mortu mortu
Sa festa de su "mortu mortu" si assimizat meda a cussa, meda prus fentomada e isparghinada peri su mundu dae sa curtura de massa, de Halloween, sende chi s'orizine antica fit sa matessi chin tottu probabilidade. Festas gai fin praticadas in tottu s'Europa, ma pacos locos las an mantesas.
Dontzi rezone istorica de Sardinna tenet una manera sua pro facher offerta a sos mortos, e si fachet a su solitu in su duos de Sant'Andrìa chin meda partetzipadura populare. A bìas, fintzas sos mannos colaban a pedire offertas, comente a unu cumbidu de una tassichedda de binu o licore de murta.
Repùblica Populare de Doneck
Sa Repùblica populare de Doneck o RPD (in russu: Донецкая Народная Республика, ДНР, trasliteradu: Doneckaja Narodnaja Respublika, DNR; in ucràinu: Донецька Народна Республіка, trasliteradu: Donec'ka Narodna Respublika) est de facto un'Istadu a reconnoschimentu limitadu proclamadu su 7 abrile 2014, su cale territòriu s'agatat in intro de s'Oblast' de Donec'k. Is autoridades separatistas s'ant decraradu unilateralmente indipendentes dae s'Ucràina su 12 maju 2014, a fatu de unu referendum non reconnotu nen dae sa comunidade internatzionale nen dae su guvernu tzentrale ucràinu, su cale cunsìderat sa RPD «territòriu temporalmente ocupadu dae grupos armados illegales e tropas de sa Federatzione Russa».
Sa RPD no est reconnota si nono de sa Repùblica Populare de Lugansk e dae s'Ossètzia de su Sud, àteros duos Istados a reconnoschimentu limitadu
Cheyenne (Wyoming)
Cheyenne est una bidda de unos 59.500 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de su Wyoming e sea de sa Contea de Laramie.
S'àrea urbana, chi contat unos 86.000 residentes e s'agatat in su chirru prus setentrionale de una àrea metropolitana chi s'istèrret de Cheyenne a Pueblo, in Colorado, chi contat populatzione de unos 5,5 milliones de bividores.
Est istada fundada in su 1867 e decrarada capitale de su Wyoming giai de sa costitutzione de s'istadu, in su 1890.
John Goodman
Jonathan Stephen "John" Goodman (Affton, Missouri, 20 de làmpadas, 1952), est unu còmicu e attore americanu.
Rem Koolhaas
"Koolhaas est unu fenomenu mediaticu. Basau de sa fama, est accetau peri de cussu establishment ca, in teoria, dd'iat a appetigai ma ca, connoscendu beni is regulas de su poderi, no s'at a sonnai mai de essi artivu cun chini si fait una posizioni"
- Luigi Prestinenza Puglisi, in Dutch Touch de Michele Costanzo e Hans Ibelings
Biografia
De is prus influentis teoricus de s'architetura de oi, calincunu de is librus suus funti best seller. In su 1975 fundat cun Madelon Vriesendorp e Elia e Zoe Zenghelis s'Office for Meropolitan Architecture (OMA), in 1977 at a divenni socia peri Zaha Hadid. In su 1999 at fundau peri AMO (Architecture Media Organization), unu think tank, ca publicat peri librus, dedicau a cosas teoricas de s'architettura e prus in generali de sa cultura, s'identidadi e s'organizazioni sociali.
In su 1978 scriit Delirious New York, testu ca dd'onat a lestru fama internazionali. In custu libru, contandu sa storia de New York e de is edificius suus, cicca de spiegai poitta una citadi casi po nudda pianificada apat donau forma a su tempus nostru cun dd'unu ettu comenti no nci funti arrenescius a fai is architetus de su Movimentu Modernu cun is utopias metropolitanas insoru. In su libru affermat"New York est arrenescia a produsiri sa cultura de sa congestioni e, in prus, est arrenescia a esprimiri sa tecnologia de su fantasticu, unu ideali ca forsis tenit pagu cosa 'e fai cun is regulas de sa composizioni architetonica ma ca, in beridadi, arrenescit a produsiri edificus certu no prus pagu de importu de cussus ca bessint de is academias, beccias o noas, de is scolas de architetura nostras"
In su 1980 est unu de is architetus mutius de Paolo Portoghesi a sa Biennali de Venezia po pigai parti a s'installatzioni "Strada Novissima", ca at a divenni manifestu de s'Architettura postmoderna.
Aba proja radioativa
Su Nuclear fallout est unu depòsitu de partìculas sicas o ùmidas chi si sunt fatas radioativas ca b'at àpidu un'esplosione nucleare o un'intzidente in una tzentrale nucleare.
Rem Koolhaas
Biografia
In Junkspace teorizzat sa chi ddi narat bigness, 'olendu nai s'architettura estrema po dimensionis, po complessidadi, ca diventat una citadi in sa citadi: "Totu paris, custas zaccaduras – cun sa scala metrica, cun sa composizioni architettonica, cun sa tradizioni, cun sa trasparenzia, cun s'etica – implicant sa zaccadura definitiva, de s'arraixini: sa Bigness no fait prus parti de calincunu tessudu"
Su messaggiu prus importanti de sa bigness est, a cantu narat, Rem Koolhaas: "Fanculo il contesto!"
De calincunu cunsiderau su primu de is archistar, frequentadori de eventus mundanus, de su legami suu cun Miuccia Prada est nascia una collaborazioni longa ca dd'at fatu fai is stores de sa maison in New York e Los Angeles e puru pariccius allestimentus in is sfiladas.
Emanuele Pintus
Emanuele Pintus (Meana, 1985) est unu cantautore sardu.
Biografia
Crèschidu in Meana, in su tempus de atividade de su grupu istòricu issoro Shivers, in su 2003 at fundadu sos Diva paris a Claudio Contini, a su bassu, Maurizio Marras, a sa bateria, e Mauro Antonio Zedda, a sa chiterra. Custu grupu at publicadu un'album in su 2008, "Sorriso di Luna", e at bintu sos prèmios Nastro Azzurro Contest de Casteddu e Barbagia Rock Fest de Ollollai. Sunt arribbados fintzas a su de bator postos in su prèmiu Sanremo Rock de Mòdena cun su branu Barbara.
In su 2011, cun Alessandro e Massimiliano Macis, Gianni Dearca e Daniele Mereu at fundadu sos Whiu Whiu!!, chi ant publicadu unu demo de 7 rastas, "Victoria", chi est divènnidu sa colonna sonora de sa manifestatzione Olimpika de su 2013 (pustis Ateneika) e duos discos, pustis de s'intrada in su grupu de Bin Maurus, Matteo Urru, Luca Fadda e Giuseppe Aledda: "In fondo è solo un vile racconto" (de su 2016) e "Glamour" (de su 2018).
In su 2014 at fundadu sa Bumbe Orchestra, in collaboratzione cun Mauro Antonio Zedda, Maurizio Marras e Bin Maurus ma cun branos fatos fintzas cun Laura Sau (MyMisses) sa cantante Marisa Sotgiu, Gibe, su raperi “Cinotz”, Frantziska, White Fang, Tunno, Antoni Matzeu, Roberto Fiorentino, Andrea Fulghesu, Claudio Orefice e Vassili Casula. Sa Bumbe Orchestra at publicadu un'EP (Isus, in su 2014) duos albums (A Chitzi Intendo su Sabore Tua, in su 2016, e Tempus Connotu, in su 2020), at pigadu parte a su Suns Festival de su 2015 e at bintu sa de sèighi editziones de su prèmiu literàriu Anselmo Spiga in su Festival Cuncambias de Santu Sparau.
In su 2021 Pintus at publicadu su primu album solista suo, "Linna", registradu paris a Marco Masili a sa chitarra, Andrea Loi a su bassu e Maurizio Marras a sa bateria , e su sìngulu Mùsica lèbia.
In su 2022 at publicadu su sìngulu suo Havana, in collaboratzione cun sos artistas Cinotz (chi aiat giai collaboradu cun sa Bumbe Orchestra) e Edwige, cun Genia, branu pigadu dae "Linna", at bintu su prèmiu de su pùblicu in su Liet International, unu de sos fèstivals internatzionales de importu prus mannu pro sas limbas de minoria. Semper in su matessi annu, a pustis de unu sìngulu fatu a sa sola, Sunt torraus i' No Scolas, nd'at publicadu un'àteru, Sorre, paris cun sa binchidora de su prèmiu de sa giuria de sa matessi editzione de su fèstival, sa cantadora corsicana Doria Ousset.
in su 2023 at publicadu su de duos album solista suo, "ATENTZIONE AMORE CONNESSIONE".
Rekuhkara
Rekuhkara (dae sa limba ainu Sakhalin "rekuh"　レクㇷ "gùtturu"; "rekut"　レクㇳ o レクッ in sa limba Ainu de Hokkaidō) est istada una moda tradissionale de cantare, chi si assimizat meda a cussa Inuit, chi at cantau su populu Ainu fintzas a su 1976, cando s'urtima cantadora chi mantenìat galu vìa custa tradissione est iscumparta. Pro indittare custu cantu, si podet fintzas atzappare su faveddu Sakhalin rekuxkara e cussu giapponesu rekukkara (レクッカラ in katakana).
Su cantu bolìat a mantènner duas feminas istande cara a cara: s'una, chin sa manu, fachìat unu punzu a manera de mimare unu tubu e cantàbat a sa tuva orale de s'attera, chi imbètzes impreàbat su canale vocale pro modulare su sonu.
1927
S'annu 1927 (MCMXXVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu sàpadu segundu su calendàriu gregorianu.
Aba potàbile
thumb|Aba minerale
Aba adata pro su consumu umanu e pro su tratamentu de sos alimentos ca tenet unu livellu bastante artu de puresa chìmica e microbiològica.
Campionadu de Eccellentza Sardigna
A su campionadu de Eccellentza de sa Sardigna partitzipant 16 isquadras. Chi otennet su nùmeru majore de puntos binchet su tìtulu de campione Regionale e est promovidu de manera direta a sa Sèrie D natzionale, su campionadu diletantìsticu màssimu. Sas isquadras chi ant acabadu in sa positzione dae sa sigunda a sa de chimbe giocant sos play-off (andada e torrada, cun finale ùnica in campu nèutru), e sa chi binchet passat a sa fase Natzionale, chi previdet partidas Interregionales pro unu logu in sa Sèrie D. Sas isquadras classificadat a sa positzione de dòighi e a sa de trèighi si afrontant in sos play-out pro detzidire s'isquadra chi partitzipet a sos spareggi interdivisionales cuntra de sas chi ant bìnchidu sos play-off de Promotzione pro evitare sa retrotzessione de categoria. Sas ùrtimas tres classificadas (sa de batòrdighi, sa de bìnnighi e sa de deghessèis) retrotzedent a manera automàtica in Promotzione.
Shiraz
Shiraz in persianu:Širâz - شیراز est sa quinta tzitade pius populada de s'Iran, poi de Teheran, Mashhad, Esfahan, Tabriz and Karaj, in su 2009 Shiraz aiat 1.455.073 abitantes. Est una de sas tzitades pius antigas de sa Persia.
Abas residuales
Sas Abas residuales sun abas chi cuntenent resìduos diferentes chi provenint dae s'indùstria, dae sos nùcleos urbanos o dae sas atividades agropastorales.
Cussìgiu pro s'Ortografia de su Tedescu
Su Cussìgiu pro s'Ortografía de su Tedescu (Rat für deutsche Rechtschreibung (RDR), in tedescu) est istadu sa sutzessore de sa Cummissione Interguvernativa pro s'ortografia tedesca de Germània, Àustria, Isvìtzera, Liechtenstein, sa Provìntzia autònoma de Boltzanu e sa Comunidade germanòfona de Bèlgiu.
Orìgine
In s'istade de su 2004 b'aiat àpidu unu dibàtidu mannu in contu de Riforma de s'ortografia tedesca de su 1996 : su Primu ministru beniente de Bassa Sassònia, Christian Wulff e giornalistas medas (Stefan Aust de Der Spiegel, Mathias Döpfner de Axel Springer AG, intre issos ) si fiant pronuntziados  in favor e de torrare a sa Ortografia  traditzionale tedesca. Pustis de sa Cunferèntzia de sos Primos Ministros de Germània de su 2004 sa riforma fiat aprovada a s'unanimidade in santandria, pustis chi aiant fundadu su Cossìgiu pro s'Ortografia de su Tedescu, in ue aiant postu  fintzas sos  crìticos de sa riforma, comente sutzessora de sa Cummissione Interguvernativa  pro s'ortografia tedesca.
Cumponentes
Germània: 18 membros. Aùstria: 9 membros. Cunfederatzione Elvètica: 9 membros. Provìntzia autònoma de Boltzanu: 1 membru. Comunidade germanòfona de Bèlgiu: 1 membru. Liechtenstein: 1 membru.
Su Cussìgiu est formadu de 39 membros. 18 de issos benint de Germània, noe membros cada unu dae Àustria e Isvìzera, e unu rapresentante cadaunu dae Liechtenstein,dae sa Provìntzia de Boltzanu e dae sa comunidade de limba tedesca de Bèlgiu. Sas detzisiones si leant cun sa majoria de sos tres duos. Su Cussìgiu si fiat costituidu su 17 de nadale de su 2004. Su presidente est s'ex-Primu Ministru bàvaru de sa cultura Hans Zehetmair. Su Cussìgiu est formadu dae favorèvoles e contràrios a sa riforma ortogràfica. In su comunicadu de istampa de sa Cunferèntzia Permanente de su 15 de santugaine de su2004, su presidente nou Doris Ahnen aiat naradu chi su Cussìgiu fiat caraterizadu "in sa cumpositzione sua dae unu gradu artu de pluralismu", e chi fiat "unu cuntributu bonu,  mescamente a sa crìtica e a sos crìticos". Su anti-riformista radicale Theodor Ickler aiat lassadu su Cussìgiu in su mese de freàrgiu de su 2006.
Su Lussemburgu, chi no aiat leadu parte in s'elaboratzione de sa riforma, l'aiat posta cun decretu in sas iscolas. De cada manera non faghet parte de su Cussìgiu. Othon Neuen, assistente de su Ministèriu de s'Educatzione, aiat decraradu in su mese de austu de su 2004 chi s'ortografia noa l'aiant atzetada profesores e istudiantes sende simple meda. Lussemburgu, comente paisu "chi non faeddat tedescu", non tenet perunu deretu de detzìdere in contu de sas riformas de sa limba. imbetzes, faghet parte de sa Francofonia e at tentu representantes in s'Academia frantzesa.
Propostas de Curretzione
In su mese de Abrile de su 2005 su Cussìgiu at publicadu sas primas propostas pro sa curretzione de sa riforma ortogràfica. Su contu fiat s'impreu de sas paràulas chi s'iscrient atacadas e separadas, verbos e agetivos iscritos in una o in un'àtera manera podent tènnere significados diferentes. Pro nàrrere, cunforme a la Riforma de su 1996 "heilig sprechen" (Canonizare) fiat cambiadu in "heiligsprechen", duncas "kennen lernen" (A connòschere a caligunu pro sa prima bia) podet èssere iscritu atacadu. La riforma aiat postu sa nota "Leid tun" (Dòlere, dare pena), chi fiat istada eliminada, dassende petzi "leidtun", chi est istada introduida in su 2004 comente una variante. Sa grafia abituale in antis de sa riforma "leid tun" est cunsiderada isballiada.
Hans Zehetmairs aiat annuntziadu chi "krankschreiben" (Bassa pro infermidade) "diat èssere bonu a torrare a l'iscrìere atacadu" dae su mamentu chi "est unu pagu tramposu" ca in antis de sa riforma de su 1996 s'iscriiat "krank schreiben" (lissèntzia de infermidade). In custu casu, sa grafia riformada si mantenet.
Su 4 de làmpadas de su 2005 el Consejo adoptó la propuesta de corrección sobre la composición escrita de las palabras juntas o separadas, con lo que se restauraría gran parte de la grafía tradicional.
Su 25 santandria pro fines aiant atuadu sas propostas in contu de sa separatzione de sìllabas e sa puntegiadura. Invertende in parte s'atzione detzisa 1996
Pro sa puntegiadura aiant detzìdidu chi sas congiuntziones independentes "und" e "oder" (e, o) sunt atacados. S'impreu de vìrgulas in s'istrutura de sa frase est lìberu comente in totu su mundu. Sena duda custa facultade de impreu lìberu de vìrgulas non s'impreat cun sos grupos de infinitivos, pro nàrrere: Ich benutze die Wikipedia, um mich zu informieren (Deo impreo Wikipedia, pro informare a mie).
Su 3 de freàrgiu de su 2006 su Cussìgiu at propostu curretziones subra s'impreu de majùsculas e minùsculas. Aiat pedidu sa capitalizatzione de "Du" (tue) in sas lìteras, gasi comente chi si permitiat de iscrìere torra sas frases compostas "Schwarzes Brett" oder "Erste Hilfe". Cunsa sa riforma de su 1996 aiant postu annotatziones comente "Pleite gehen" (Andare in fallimentu) e "Bankrott gehen" (Andare in bancarota) tocat a las iscrìere comente "pleitegehen" e "bankrottgehen", in antis de sa riforma fiant "pleite gehen" e"bankrott gehen". Sa riforma de su 1996 aiat postu sa capitalizatzione de sos mamentos de sa die comente "heute Morgen" (Oe mangianu) o "morgen Abend" (Cras a note), custu lu manteniant..
Custas curretziones de su Cussìgiu sunt istadas aprovadas dae sos ministros a fines de martzu de su2006 a s'unanimidade e su 1 de austu de cussu annu etotu fiat intradu in vigore.
Intersessualidade
Intersessualidade est unu tèrmine impreadu pro descrìere cunditziones disvariadas in ue is persones tenent is caràteres sessuales primàrios e/o segundàrios chi non sunt definìbiles petzi masculinos o femininos. Segundu s'Artu cummissariadu de is Natziones Unidas pro is deretos umanos, is persones intersessuales tenent unu corpus chi "non currespondet a sa definitzione tìpica de is corpos masculinos o femininos".
Is persones intersessuales sunt nàschidas cun caràteres sessuales chi no intretzant cun is assuntos tìpicos binàrios de su corpus masculinu o femininu, duncas s'intersessualidade non podet èssere achirida. Esistent formas vàrias de intersessualidade chi podent cunsìstere in variatziones fìsicas in respetu a is genitales, a is gònades, a is marcadores genèticos, a is ormones, a is cromosomas, a sos òrganos reprodutivos e a totu s'aspetu somàticu de su gènere de una persone. Non totu is formas de intersessualidade sunt visìbiles a su naschimentu, unas cantas, comente sa ormonale, sunt visìbiles petzi dae sa pubertade a sighire. Unas àteras, comente sa cromosòmica, sunt formas de intersessualidade invisìbiles chi podent èssere iscobertas petzi pro mèdiu de unos cantos esàmenes mèigos determinados, duncas s'agatant persones intersessuales no ischint mancu de partènnere a custu grupu. Segundu sos istùdios de Anne Fausto-Sterling, su 1,7% de sa populatzione mundiale est intersessuale.
Cun totu ca custas variatziones in generale non minetzant sa salude fìsica (petzi in unas tzircustàntzias pretzisas s'agatant problemas de salude relatados), fatu·fatu is persones cun custas variatziones biològicas padessent o ant padèssidu una medicalizatzione forte pro neghe de sas implicatziones de sa cunditzione issoro in respetu a su gènere sotziale.
In tempus coladu pro custas cunditziones s'impreaiat su trèmene ermafroditismu, chi però no est curretu, sende chi si custu si referit a sa presèntzia in su matessi tempus de ambos is duos aparatos reprodutivos in unu indivìduu solu. Custa caraterìtisca est in s'ispètzie umana meda rara e non descriet sa cumplessidade de sa casìstica de sos intersessuales in s'imparis.
Bitti Bergamo
Umberto Bergamo, cunnotu comente Bitti Bergamo (Benètzia, 1 de ghennarzu de 1930-Pradu, 12 de santugaìne de 1979), est istadu unu tennista italianu.
Ativu comente tennista in sos annos chimbanta de su sègulu coladu, epogale de àteros atretas italianos de grandu èsitu che Fausto Gardini, Giuseppe Merlo, Orlando Sirola e Nicola Pietrangeli, nch'aiat sizidu sa de duas rundas de s'individuale de su Roland Garros in su 1951, 1953, 1955 e 1957, e est arribadu a sa finale de su turneu de Atenas in su 1953.
In su dupru, fiat zenerarmente imparigadu cun Sergio Tacchini, e nch'at sizidu sa de tres rundas de su Ronald Garros de 1951, in ue su cumpanzu suo fiat Giuseppe Merlo.
Pustis tzelada s'atividade cumpetitiva, aiat abandonadu s'ambiente de su tennis indutorende-si in matèrias zurìdigas e imprendende s'atividade de deretore de una sotziedade de importadura e isportadura.
In su 1978, fiat istadu mutidu dae su presidente de sa Federadura Italiana de Tennis Paolo Galgani a leare su rolu de cabitanu no zogadore de s'echipa italiana de Cupa Davis. A pustis de una prima istajone disillusionadora (eliminadura in sa prima runda pro 1-4 dae s'Ungheria), in s'edissione de su 1.979 sos asulos elìminant sa Danimarca, sa Polonia, s'Ungheria, sa Grandu Bretanna e, in sa mesafinale, sa Tzecuisrovàchia in su Foro Italico, sizende sa finale manna de su turneu, a disputare a sa metade de Nadale in Santu Frantziscu contra a sos Istados Aunidos.
Sende gasi, Bitti Bergamo no aiat pòdidu partetzipare a cussu disafiu: difatis, su 12 de santugaìne de 1.979, a s'edade de 49 annos, morit a probe de Pradu in un'intzidente de tràfigu, istrampadu paris cun s'automòbile sua in s'autocaminu A11 da unu tir chi aiat realizadu un'inversura de martza no autorizada.
Limba de sos Sinnos Italiana
Sa Limba de sos Sinnos Italiana (LIS) est una Limba de sos Sinnos de sa Comunidade Surda. Su còdighe ISO-639 suo est ise. Sa LIS benit impreada mescamente in Italia (3.525.000 impreadores ), Isvìtzera (426.800 ) e Santu Marinu (1.460 ).
Alà
Alà est una bidda e unu comunu de guasi 2000 abitadores de sa Provìntzia de su Nord-Est Sardigna. Si isterret in sos sètiles chin su mantessi lùmene de sa bidda, a 700 metros subra s’ata ‘e su mare. S’eretu alaesu arribada sitos importantes de archeologia nuràgica (Su pedrighinosu, Balare, Su Posidu, Malagarrucca, Sos Nurattolos, Chidade, Boddò) testimonias de una orìgine antiga meda. Si pessat chi su lùmene “Alà” benzat’ dae “Balare” chin sa peldentzia de sa B a s’incomintzu (ancora oje est tìpicu de su faeddu alaesu sa peldèntzia de sa B a printzìpiu de paràula, a paragone de su logudoresu genèricu) chelfende narrere duncas “bidda de sos Balares”. Opuru si atuit chi benzat dae su lùmene “Ilienses” (unu populu antigu de ratza greca), e dae cue Alaenses e a pustis Alà, ma sos limbistas no atzetant custa teoria. A donzi manera sia sos Balares, sia sos Ilienses fini sos antigos abitadores de sos logos alaesos, ambos duos populos mai assugetados in tottu a sos Romanos. A cumprobu de cantu nadu, unu nummeru abberu mannu de toponimos pre-romanos in sas cussorzas de Alà (Boddò, Serì, Laccaralò, Senè, Istenolì...), comente forsis in perunu àteru logu in Sardigna.
Donz’annu si curret in Alà sa cursa campestre Alasport, chi pro sa calidade de chie bi curret est oramai sa prima in Europa, apende-che coladu pro impoltàntzia sa legendària “Cinque Mulini”. In beranu de onz’annu colat in sos tirighinos alaesos calchi tapa de su rally mondiale Sardinia-Italia. Su 4 de Sant’aine si festat in Alà Santu Frantziscu’e Assisi, chin gustu a peta e brou pro pius de 10.000 acudidos dae totu s’ìsula.
Samugheo
Samugheo est una bidda de 3.019 bividores e s’agatat in sa Provìntzia de Aristanis in sa Barbagia de su Mandrolisai.
Geografia
Su sartu de Sammugheo est collocadu a 400 metros in s’artura de su mare, allàcanat cun sa Barbayanna, cun sa Marmilla e cun su Barigadu. Su territoriu de Samugheo s’estendet pro 80 chilometros, e sas biddas cussorgiales sunt: a parte dee susu, Busache, Ortueri e Sorgono, a s’ala de manca cun Allai e Arruinas, a parte de jossu cun Asuni e a s’ala de destra Atzara, Meana e Laconi. Est una zona rica de binzas e tancas de laore, cun baddes e rios, cun sirbones e crabiolos, crabas arestes e matzones, astores e abilas, sa punta prus arta de totus sos montes, Monte Taccu, arribat a 660 metros de artura.
Traditziones
Est connota pro su tessinzu e s’arranda, pro sos bellos costùmenes de fèmina e de òmine, ricos e bene repuntados. Su costùmene de s’omine est cumpostu dae sa camisa, de linu o codone, dae sa berrita, de orbatze o pannetu nieddu, dae su cosso, chi est repuntadu cun sos rollos azurros e interamente fatu de veludu blu, dae su bragallitu (nomenadu chintzullu o ‘raga niedda) chi podet essere fata de orbatze o pannetu nieddu, dae sas bragas biancas (o canudas) fatas de linu o codone, dae sas cartzase a bortas nche fut fintzes su apotinu de orbatze e velludu, e su gabbanu, longu-longu de orbatze niedda. Su dee sa fèmina est meda bellu, cun sas chintas de orbatze niedda o rubia, sas chintas sunt duas: sa ‘e ‘nantis e sa ‘e palas. Sa ‘e palas est tenta a fni, e jughet fitas de seda, e a su fundu unu rollu de seda birde, sa chinta ‘e ‘nantis, imbetzes, est totu de orbatze, ma no est tenta, pro ite andat repuntada, e est rollada, custa puru, dae seda birde. Jughet sa camisa, repuntada, e tenta firma dae su cropitu, de brocadu o de velludu, cun rollos rubios, subra su cropitu e sa camisa andat postu su Cipone, de brocadu nieddu, blu o druchesadu, e est a manigas longas. Su liongiu fu' fattu in origine dea 11 mucadores, ma cun su passare de su tenpus sunt passados a 4.
Sos ballos de sa bidda sunt: s’orrosciada, sa dantza, su ballitu, sos tres passos, su passu torradu, su ballu sadru, sa treghenta, chi sunt sonados a sonete, a fisarmòniga, trunfa, pitariolu, launeddas e cun su tenore.
In Samugheo s’agatant fintzes sos Mamutzones, sos ‘omadores, s’Urtzu, e su Carru 'e Santu Minchilleo, mascheras traditzionales de su Carrasegare samughesu.
Universidade de Tàtari
Sa Universidade de Tatari (in italianu Università di Sassari, in latinu Universitas Turritana Sacerensis) est un'ateneu prùbicu chi aìat tentu, prima in Sardigna (in Casteddu sos cursos dìant àer cumintzau pètzi in su 1626), s'identitade giuridica sua in su 1617. Oje in die, s'ateneu tenet ùndichi facultades.
Shigeaki Sugeta
Shigeaki Sugeta (Yamaguchi-Ken, 2 de làmpadas de su 1933) est unu linguista giaponesu, autore de su primu vocabolàriu sardu-giaponesu.