cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elianora de Arbarèe
Biografia
Sas leges de su giuigadu sunt remunidas in sa Carta de Logu, ca su Logu est s’istadu e totu. Sa Carta de Logu arbarichesa est una regolta giurìdica de importu mannu. Abarrat sa lege ufitziale de sas biddas sardas finas a su 1827, cando su re de Sardigna Càralu Felitze de Savoja bogat a campu su còditze tzivile nou. De sa Carta de Logu si nde faeddat galu in totus sos testos de istòria de su deretu.
Non s’ischit pro cantu tempus Elianora tèngiat su potere. Fìgiu suo Federicu, chi fiat su gìuighe numenadu da sa Corona de Logu, devet esser mortu chito, ca non at mai leadu sa ghia de s’istadu. Unu segundu fìgiu, Mariane, fortzis est istadu numenadu gìuighe pagu tempus a pustis, ma a custu puntu, in sos annos a inghìriu de su 1405, Eleonora est giai morta. Fortzis de peste niedda. De sa bida sua no ischimus àteru.
Edmonton
Edmonton (730.372 abitantes) est sa capitale de sa provintzia canadesa de s'Alberta e dd'est sa segunda tzitade poi de Calgary. S'area metropolitana contaiada in su 2006 1.034.945 abitantes. Sa tzitade fit istada fundada in su 1795.
1905
S'annu 1905 (MCMV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu domìniga segundu su calendàriu gregorianu.
Trattau de Maastricht
Su Trattau de Maastricht, est unu trattau firmau dae sas 12 natzionese chi componiana sa Comunidade Europea. Su Trattau este istau firmau su 7 de frevarju 1992 in Maastricht. In su Trattau, sunt postas sas regulasa politicas e economicasa netzessariasa chi sas natzionese deppene sichire pro podere intrare in s'Unione Europea. Su Trattau est istau validu a cuminzare dae su 1° de novembre 1993.
Rennu de Sardigna
Cun Rennu de Sardigna (nùmene uffitziale: Rennu de Sardigna, Tzipru e Gerusalemme, Ducadu de Savoja e Monferrato, Printzipadu de Piemonte) si faghet comunemente riferimentu a su rennu chi a partire de su 1720 fiat suta podèriu de sa dinastia Savoja, annu cando s'ìsula e rennu de Sardigna fiat istada tzedida a su prìntzipe piemontesu Votòriu Amedeu II de Savoja, in cambiapare cun s'Impèriu de Àustria de sa Sitzìlia. Sa Sardigna fiat difatis istada pretzedentemente assignada a custos ùrtimos cun su tratadu de Utrecht (1713).
Su rennu fiat formadu foras de Sardigna de su ducadu oe frantzesu de Savoja, de su printzipadu de Piemonte, de sa Contea de Nitza e a partire de su 1815 - annu de concluida de su cungressu de Vienna - nde faghiat parte fintzas sa Ligùria cun sa capitale sua Gènova. In su 1860 su rennu aiat pèrdidu sos territòrios de Savoja e Nitza, tzèdidos a sa Frantza che pagamentas pro s'azudu in sa gherra contra de sos austrìacos.
S'istitutzione de su tìtulu de Rennu de Sardigna e Còrsica (Regnum Sardiniae et Corsicae) remontat a su 1297 (o 1299). Pro resòrvere sas cuntierras intre sa Corona de Aragona e sos Angious su paba Bonifàtziu VIII, chi pretendiat chi is ìsulas pertènnerent a su pabadu, aiat dadu a su re aragonesu Jacu II licentia invadendi, chi beniat a èssere su deretu de las invàdere e nde las cunchistare. S'efetiva annessione de s'ìsula de Sardigna intrena fiat acontèssida a pustis de sa derrota de su Zudigadu de Arbarea in su 1420. In su 1479 li fiat mudadu nòmine in Rennu de Sardigna. Sa pertinèntzia a sa Corona de Aragona fiat mantenta gasi a pustis de s'unione cun sa Corona de Castìllia fintzas a su 1713, cando fiat tzèdida a sos austrìacos a cunsighidu de sa gherra de sutzessione ispagnola. A fatu de una recunchista curtza dae s'Ispagna fiat in fines destinadu a sos Savojas.
Suta poderiu piemontesu sa capitale polìtica e economica de su rennu fiat tramudada a Torinu, mancari ufitzialmente intre su 1326 e su 1847 esseret Casteddu. Contrassempere a su nùmene sa Sardigna aiat in realidade pagu importu in sas detzisiones chi pertocaiant s'istadu. Tenta pro tempus mannu prus che totu in cunsideru che possibile territòriu de cambiapare, aiat nointames ondradu sos prìntzipes de Piemonte de su tìtulu de res.
Sa fine sua currespondet a sa nàschida de su Rennu de Itàlia, de chi est cunsideradu legalmente istadu fundadore.
Istòria
In su 1297, addurande galu sa gherra de su Vespro tra Anzoinos e Aragonesos, su papa Bonifaciu ottavu aiat cuntzedidu a sos Aragonesos sa corona de res de Sardinna in cambiu de sa de su rennu de Sitzilia: una licentia invadendi in beridade, ca sa Sardinna aiat zai sas istitutziones suas.
Infattis b'aiant sos Pisanos in Casteddu e Gaddura, sos Doria in su Capu de Susu e supratottu su zuigadu de Arborea.
Perìodu aragonesu e ispanniolu
Sos Aragonesos aiant isettadu belle trint'annos, innantis de si movere. In su 1323, però, aiant astrintu una alleantzia cun su zuighe arbarichesu Ugone su secundu e aiant movidu gherra contras a sos Pisanos de su Capu de Sutta. In su 1324 aiant conchistadu Casteddu e sas curadorias de cudda banda de s'isula. In su 1326 aiant bogadu a fora pro semper sos Pisanos fintzas dae sa tzittade fortificada de Casteddu.
In custos annos de decadentzia, sos barones e sos ecclesiasticos, mancari b'aeret su vis-re cun sos funtzionarios suos, faghiant e disfaghiant sa leze. Fiant issos sos meres de s'isula. Ma non si nde poniant pessamentu meda, si non pro sos privilezios chi aiant.
Cada deghe annos fiat reunidu su parlamentu. Fiat formadu dae tres bratzos (sos "istamentos"), in sos cales sedeiant sos rapresentantes de sa nobilesa, de sa cresia e de sas tzittades reales (Casteddu, Iglesias, Aristanis, Bosa, Alighera, Tattari, Castedduaragonesu/Casteddusardu). In custa occasione fiat detzisu su donativo, sa tassa chi sos sudditos deviant pacare a su re. Non b'at bisonzu de narrer chi non fiant tzertu sos barones e sos ecclesiasticos a ponner manu a butzaca.
Chìmica
Sa chìmica (dae s'arabu "al kimiaa", الكيمياء) est s'iscièntzia chi istùdiat sa cumpositzione, sas propiedades e sas trasformatziones de sa materia.
Rennu de Sardigna
Perìodu sabàudu
In su 1720, a pustis de sa gherra de sutzessione ispannola, sa corona de Sardinna colat in conca a sos printzipes Savoia. Non fiat unu isseperu issoro, nen aggradeschiant de aer custu ligamene cund una "isula de bandidos", comente la bidiant issos. Ma cheriant su titulu de res, tando, a mala gana, aiant leadu su chi sa sorte lis aiat dadu.
Chìmica
Sa chímica orgánica istùdiat sos cumpostos orgánicos, chi dian éssere sos cumpostos de su Carbòniu. L'aian cramada orgànica ca assoras cussa branca de sa chímica s'interessaiat de cumpostos pròpios de organismos biventes, vegetales o animales chi esserent. Custa definitzione l'aian abandhonada cando aian iscobertu sa síntesi de s'urea partinde da cumpostos inorgánicos, dimostrande chi cumpostos criados in laboratòriu tenian sa matessi cumpositzione e istrutura de cussos produidos dae s'organismu animale o vegetale, cuntrastande sa ipótesi chi sos elementos orgànicos depian tenner pro fortza orígine biològica.
Rennu de Sardigna
Perìodu sabàudu
Sos Savoia e sos vis-res piemontesos non sunt istados guvernadores de gabbale. Pro annos e annos ant lassadu chi sas cosas andarent in dae nantis che a semper.
Chìmica
S'atmosfera est fata po su 79 po centu de azoto, pò su bintunu po centu de ossìgenu, e s'atru pagu chi abarrat est fatu de argon, anidride carbònica e atrus gas. In natura s'ossìgenu esistet comente molècula de O 2.
Rennu de Sardigna
Perìodu sabàudu
In su 1760 aiant pessadu de fagher impreare s'italianu che a sa limba uffitziale de s'istadu. Sos Piemontesos non lu faeddaiant, ca preferiant su frantzesu, e sos sardos nemmancu, ca sas limbas de su rennu fiant istadas finas a tando su sardu, su catalanu e s'ispannolu. Carchi istudiosu sardu aiat antzis artziadu una polemica manna contras a custu decretu: sa limba de sos sardos deviat esser su sardu e bia. S'italianu at pigadu pede in sos usos uffitziales a sa fine de su seculu de degheotto, ma galu pro meda tempus nemos l'at faeddadu. De sos annos 1793-1796 sunt sos fattos fattos prus de importu de su seculu. sas conditziones economicas de s'isula, mancari esserent mudadas a bellu a bellu in sos urtimos annos, non fiant però bonas e nemmancu discretas. B'aiant problemas mannos chi su guvernu tzegu e prepotente de sos Piemontesos aiat fattu creschere, antzis chi los acabare. cando sos Frantzesos si tuccant pro invadere s'isula, sos Piemontesos s'abarrant firmos, sena faghere unu isseperu. Sos barones e sos ecclesiasticos, timende de perdere sas richesas e sos privilezios, ca sos Frantzesos pro issos fiant tottus zacobinos periculosos, aiant organizadu sa difesa. Sos sardos, male armados e pagu prontos, aiant ghettadu in dae segus sos invasores. A cuddu puntu, su guvernu piemontesu deviat a su mancu narrer grassias a sos sudditos e a sos chi los aiant ghiados in sa difesa de s'isula. Su parlamentu aiat imviadu chimbe dimandas a su re Savoia, pro chi esserent reconnottos sos meritos de sos barones sardos.
Su re, imbetzes, aiat rispostu de mala manera e cun pagu grabbu. In su 28 de aprile de su 1794 sa populatzione de Casteddu, pesada contras a sos funtzionarios istranzos dae sos chi aiant ghiadu sa resistentzia contras a sos frantzesos, aiant duncas bogadu a fora de sa tzittade e de s'isula tottus sos Piemontesos.
Tottu sa Sardinna fiat in bulluzu. Sos massajos leaiant sas armas e non pacaiant prus sos tributos feudales, sa situatzione pariat fughire dae manu a sos chi l'aiant criada.
Dae tottu custu, essit a campu sa figura manna de Giovanni Maria Angioy, abocadu de Bono. Imbiadu in Tattari cun sa carica de "alternos" (chi cheret narrer belle de vis-re), antzis de facher acabare sas reberdias, si ponet a sa ghia de sa rivolutzione, cun s'intedimentu de bortulare sas istitutziones feudales e de decrarare sa repubrica.
In mentras chi issu e sos chi lu fiant sighinde falaiant armados dae su Capu de Susu, sos barones e sos riccos chi l'aiant sustennidu finas a tando aiant pessadu bene a du chi lis cunbeniat e l'aiant lassadu solu. Medas massajos e belle tottus sos pastores, timende de perdere cun sa rivolutzione su chi aiant, no aiant leadu parte peruna a su motu rivolutzionariu. A curtzu a Aristanis, abarradu cun pagos cumpanzos male armados, Zommaria Anzoi devet rinuntziare a s'atzione sua. Resessit a si fughire in Corsica e a pustis in Frantza, inue si nche morit disterradu e poveru carchi annu prus a tardu.
Gai finit sa rivolutzione sarda. Sos Piemontesos, torrados in s'isula cun su gradimentu de sos nobiles e de sos ecclesiasticos, ponent ordine in s'isula sena peruna piedade. Biddas intreas finint derruttas e sas populatziones issoro pessighidas che sos pejus bandidos, finas feminas, betzos e pitzinnos. Sos amigos de Zommaria Anzoi, chie ind unu momentu, chie pagu a pustis, sunt cundennados a morte e bochidos in pratta.
Cando Napoleone intrat cun sas troppas suas in Piemonte, sos Savoia matessi podent acatare amparu in Casteddu, chi pro carchi tempus est sa capitale unica de su rennu. Su Rennu de Sardinna addurat finas a su 1861, cando mudat numene, diventande Rennu de Italia.
Repùblica Ceca
Sa Repùblica Ceca (in cecu Česká republika), narada fintzas Cèchia (in cecu Česko), est unu istadu de s'Europa tzentrale, chi faghet parte de s'Unione Europea. Sa capitale e tzitade prus manna est Praga.
Geografia
Istoricamente contat tres regiones: Boèmia (uestu), Moràvia (estu) e Islèsia (partzida cun sa Polònia).
Su territòriu est mescamente montosu e montigrosu. Totu sa làcana chi partzit sa Boèmia cun sa Germània est dada dae sos montes Sudetos, mentras sa làcana de s'Islèsia cun sa Polònia dae sos montes de sos Gigantes. Sa Moràvia tenet intames aèrgiu sustotus montosu.
Istòria
S'istadu Cecu fiat formadu a s'acabu de su de 9 sèculos comente Ducadu de Boèmia, suta su Impèriu Moravu Mannu. A fatu de sa ruta de s'impèriu in su 907, su tzentru de su pòdere fiat tramudadu a Boèmia, suta sos Premislidos.
Durante su de 15 sèculos su rennu fiat imbestidu dae su movimentu reformista religiosu, ghiadu de Jan Hus, chi si contraponiat a sa crèsia catòlica e aiat dèpidu acarare medas derrotas dae sos printzipes catòlicos de s'Impèriu Romanu Sagradu chi ddi aiant mòvidu gherras contra. A pustis de sa batalla de Mohács in su 1526, sa Corona de Boèmia fiat a pagu a pagu intregada in sa monarchia de sos Habsburgos, impare a Archiducadu de Àustria e a su Rennu de Ungheria. Sa rebellia boema contra sos Habsburgos catolicos, fata a s'inghitzu de su de 17 sèculos (1618-1620), aiat tentu a efetu s'iscòpiu de sa gherra de sos trint'annos, a sa fine de chi sa monarchia diat afortiare su poderiu e diat torrare a impònnere su catolitzèsimu. Fiat fintzas adotada una polìtica de germanizatzione.
Cun s'iscontzu de s'Impèriu Romanu Sagradu de su 1806, su rennu de Boèmia fiat fatu parte de s'Impèriu Austrìacu. In su de 19 sèculos, sa Cèchia fiat s'àrea prus industrializada de s'impèriu.
Sa Cèchia diat balangiare indipendèntzia cun nùmene de repùblica de Cecoslovàchia impare a s'Islovàchia a pustis de sa prima gherra mundiale, in su 1918, sende chi s'Impèriu Àustro-Ungheresu fiat istadu derrotadu e a cusseguèntzia de custu fatu fiat collassadu. In sos annos 30, sa Cecoslovàchia fiat su solu istadu de s'Europa tzentrale chi si poderaret cun istitutziones democràticas. Sa Cèchia fiat su primu territòriu chi sa Germània nazista diat ocupare. Fintzas a sa fine de sa segunda gherra mundiale difatis, totu s'àrea de sos montes Sudetos fiat populada dae unos 3 milliones de bividores tedescos, chi in ie fiant etnia de majoria.
Sos nazistas, segundu sos acòrdios de München si fiant in antis annessionados su territòriu de Sudetos in su 1938, a coa in su 1939, a gherra comintzada, totu sa Cèchia. Sa Cecoslovàchia diat acabare de esìstere comente istadu pro totu sa durada de sa gherra.
Sa Cecoslavàchia fiat liberada dae sas tropas sovièticas e dae sas fortzas americanas in su 1945. Sa majoria de sos bividores tedescos fiant bogados a pustis de sa gherra. In su 1946 su partidu comunista de Cecoslovàchia aiat bìnchidu sas eletziones e a fatu de unu corpu de istadu de su 1948, fiat fatu istadu comunista suta influèntzia soviètica. In su 1968 su malcuntentu contra su regimene aiat betidu a unu movimentu de reformas chi punnaiat a intrare istitutziones democràticas in intro de unu istadu cun istrutura comunista, in sa chi diat pois pigare nùmene de Beranu de Praga. Su tentativu diat però èssere ismurriadu cun s'invasione soviètica de s'istadu. S'ocupatzione diat durare fintzas a su 1989, annu de sa Rivolutzione de Velludu, cando su regìmene comunista fiat collassadu e fiat formada una repùblica multipartìtica.
Su 1 de ghennàrgiu de su 1993 sa Cecoslovàchia fiat iscontzada in manera paghiosa, betende a nàschida de sos duos istados de Islovàchia de de Repùblica Ceca.
Economia
Mancari sa tramudantzia a s'economia de mercadu, sa Repùblica Ceca tenet oe istandards addelantados cun unu rèdditu peròmine a s'82% de sa mèdia europea. Est unu de sos istados prus ricos e istàbile intre sos chi post-comunistas cun crèschida cada annu superiore a su 6%. Sa manna parte de s'economia est istada privatizada.
Dae su 2004, annu cando est diventada membru de s'Unione Europea, sa Repùblica Ceca est parte de s'àrea de Schengen.
Demografia
Sos cecos sunt unu de sos pòpulos prus pagu religiosos de su mundu, cun unu perchentu de 37% de àteos. Istoricamente est unu pòpulu tollerante e fintzas indiferente subra chistiones chi pertocant  sa religione. Sa religione de majoria est su catolitzèsimu, sighit su protestantèsimu cun cunfessiones bàrias.
Nintendo
Sa Nintendo Company Ltd. (任天堂株式会社 Nintendō Kabushiki gaisha?, Nintendō sotziedade pro atziones) est una populare siènda giapponesa (una de sas prus mannas in intro de su Giappone) chi prodùit videojòcos e console.
Tenet un'istòria longa: l'at fundada in su 23 de Capidànne de su 1889 Fusajiro Yamauchi; a s'incomìntzu de sos annos 80 sa Nintendo est colada a jocos elettronicos dae cussos de cartas e meccanicos chi bi fit ispetzialitzàda prima. Mancari chi siat intrada in su mundu de sos videojocos in su 1975 sende sa cumpartidòra de sa console Magnavox Odyssey, in su 1977 at cumintzau a nde facher issa etottu de suas. Pro mòre de s'enorme sutzessu chi at tentu in patria, in su 1985 Nintendo fit cròmpia in su mercau de s'America de su Nord e s'annu ch'intrabat a pùstis fit arribada in Europa puru.
Pèri tottu s'istoria sua sa Nintendo at fattu ses console: su Famicom/NES, su Super Famicom/SNES, su Nintendo 64, su Nintendo GameCube, su Wii e su Wii U. In prus nd'at fattu fìntzas de butzàca, comente sete variedades de Game Boy, bàttoro de Nintendo DS, tres de Nintendo 3DS (3DS, 3DS XL e 2DS), su Virtual Boy, sos Game & Watch, sos Pokémon mini e sos Nintendo Mini Classics.
Nintendo at prubicàu prus de 500 jocos, a s'ispissu traballande chin atteras sièndas pro su chi pertòcat s'isvilùpu. In trint'annos sa Nintendo at bèndiu prus de 577 miliones de console e unos 3,5 miliardos de copias de videojocos chi issa aìat isvilupau. In su 23 de Capidanne de su 2009, Nintendo at festàu su chentubintèsimu annu de vida sua.
Sa mascotte de sa Nintendo est Mario, unu pessonàzu chi at imbentau in su 1981 Shigeru Miyamoto pro su videojocu arcade Donkey Kong.
Vissente Bacallar Sanna
Vissente Bacallar Sanna (in ispagnolu Vicente Bacallar y Sanna, in cadelanu Vicenç Bacallar i Sanna, in italianu Vincenzo Bacallar Sanna) marchesu de Santu Filippu e visconte de Fuentehermosa, est istadu un'ufitziale, istoricu e linguista sardu, missu pro s'Imperju Ispagnolu, e unu de sos fundadores de sa Real Academia Española. Fit naschidu in Casteddu, in sa die de su 6 febrarju de su 1669, e mortu in s'Aia in sa die de su 11 de làmpadas de su 1726.
Bida
Bacallar fit naschidu ind una familia aristocratica sarda de erentzia valentziana, cando su Regnu de Sardigna fit parte de sa corona ispagnola. Sende zovanu, si nch'est andadu in Ispagna, in ube at tentu una formatzione militare e politica. Caralu II de Ispagna lu aìat postu a cumandu de su Capu de Casteddu e Gallura, e guvernadore militare de sa Sardigna. In sa gherra de sutzessione ispagnola, cando s'aristocratzia sarda si fit truncada a duas partes, tra Filippu de Angiò (Borbone) e Caralu VI de Asburgu, Bacallar fit abbarradu fidele a s'erede chi aìat seperadu Caralu II, Filippu de Angiò, chi fit bennidu re cun su nòmine de Filippu V. Pro sa fide sua, su re lu at premiadu dandeli sos titulos de Marchesu de Santu Filippu (Marqués de San Felipe: un'omaju a su santu patronu de su re, prus chi unu titulu feudale) e visconte de Fuentehermosa (Fuente Hermosa de Miranda, terra in su Regnu de Navarra).
In su mentres, Vissente fit totu dedicadu a s'attividade 'e s'intellettu: in su 1713 aìat fundadu, cun ateros intellettuales, sa Real Academia Española e aìat traballadu pro iscrìer su primu ditzionariu de s'Academia, publicadu in su 1726. At iscritu su poema Las Tobias (1709), un'ateru intituladu El Palacio de Momo (1714), su trattadu Monarchia Hebrea (1719) e calicuna opera de istoria, comente La Sardaigne Paranymphe de la Paix (1714).
In pitzus de sa gherra de sutzessione ispagnola at iscritu sos Commentarios de la guerra de España y historia de su Rey Phelipe V el Animoso desde el principio de su regnado hasta la paz generale del año 1725 (1726). In custu traballu, chi li at pedidu su re, su marchesu bolìat mustrare sa gherra in sos fattos reales, in fora e in sas intragnas. S'obiettividade sua la mustrat su fattu chi portat respetu a totus sas partes. S'opera no piachìat meda a su rei e sa prima editzione sua, publicada in Genova, nche la aìan bocada dae su mercadu.
In su 1724 fit nominadu ambassadore in sa Republica de sas Sete Provintzias Unidas (sos Paisos Bassos modernos) cun sa punna de cumbincher sa natzione a abarrare neutrale. Si nche fit mortu duos annos a pustis, pro neghe de un'ictus. At lassadu una biblioteca de unos 16.000 volumines.
Massimo Pittau
Massimo Pittau (Nùgoro, 6 de febràrju de su 1921 - Tàtari, 20 de santandria de su 2019 ) est istadu unu limbìsta e glottologu sardu, istudiòsu de sa limba etrusca, de sa limba sarda e de cussa protosarda. At prubicàu parìtzas chìrcas in supra de sa tziviltàde nuraghèsa e de sa Sardinna istòrica, a bànda dae su cuntestu limbìsticu ebbìa.
Si at picàu sa laurea in lìtteras in Torinu e a Casteddu in filosofia, ottenènde sa dotzèntzia libera in su 1959. Professore in sa Facultade de Mazistèrju de s'universidàde tatarèsa, bi at tèntu sa càttedra in Limbistica Sarda e nd'est istàu prèside dae su 1975 a su 1978.
S'idea sua a pìzu de su nugorèsu est accùrtzu meda a su chi pessàbat su limbista tedescu fentomàu Max Leopold Wagner, chin su cale est istàu in rapportu de pìstura. In su 1971 at cumintzàu a fàcher parte de sa Sotziedàde Italiana de Glottologia e, unos dèche annos a pùstis, de sa Cungrèga Glottologica Milanèsa. Est sèmper istàu de su pàrrere chi sos nuràches tenìan iscòpos de carattere relizòsu e chi s'orìzine issoro fit "lìdia" (dae cùghe su favèddu "sardianu", dae su capu de locu Sardis, pro inditàre s'influèntzia miscroasiatica in su sardu).
Ritratu de famìlia (Voyager)
Su Ritratu de famìlia est una màgini de su sistema solari pigada de Voyager 1 su 14 friaxu 1990 de una stesiada de giai 6 milliardus de chilòmetrus de sa Terra. Sa màgini intrea est unu mosàicu de àteras 60 ; custas funt is ùrtimas fatas de Voyager, chi de insandus sighit perou a imbiai sa telemetria sua. Una de custas est sa famada Pale Blue Dot chi amostat sa Terra chi, pigada aici de tesu, aparit sceti che unu puntixeddu asulu.
Massimo Pittau
Pro sos trabàllos suos at bìntu parìtzos premios.
Ritratu de famìlia (Voyager)
Sa realizatzioni de custa màgini dd'at bòfia Carl Sagan, astrònomu, divulgadori scientìficu e autori de fantascièntzia .In sa màgini ddoi funt ses pranetas, de manu manca a manu dereta: Giove, Terra, Vènere, Saturnu, Urano e Netunu. Mercùriu s'agatàt tropu acanta a su Soli po essi biu, Marte no est stètiu agatau de is telecàmeras de Voyager po mori de sa luxi de su Soli chi si spraxiat in s'òtica de su sistema e Plutone (insandus cunsiderau unu praneta) no est stètiu fotografau poita ca, po mori de sa pitichesa sua e sa stesiada de su Soli, iat essi bessiu tropu scuru.
Sa màgini cumpria parit fata a arrogus poita ca, po tenni su màssimu de is minudas, dònnia suta-màgini est stètia fata cun tempus de esposidura e filtrus diferentis; po esempru su Soli est stètiu fotografau impreendi su filtru prus scuru e su tempus de esposidura prus curtzu possìbili po no strupiai su sistema de achirimentu de is fotografias.
Sa màgini est stètia pigada a agiumai 40,11 UA de sa terra, agiumai 32° asuba de su pranu de s'eclìtica.
Tuscaloosa
Tuscaloosa est una tzitadina de unos 95.000 abitantes in s'istadu de s'Alabama in sos Istados Unidos. Custa est sa tzitade de sa cantante Dinah Washington.
Spéndula de Piscina Irgas
Sa spéndula de Piscina Irgas est situada in sa comuna sarda de Villacidro, in sa provìntzia de su Sud Sardigna. S'agatat a sa làcana cun su territòriu de Domunoas, inghiriada dae puntas chi arribant fintzas a is 700 metrus de arteza. Rapresentat una de sas tzascadas prus famadas presentes in su terrotorio cumonale de Villacidro paris a cussa de Ischit Spendula e de Muru Mannu (o mannu muru) in sardu.
Caraterìsticas
Sa cascada tenit unu sartu de 45 metrus e nascit de un'orridu de su monte Piscent’Irgas chi castiàt totu s'altura de Oridda e chi, passat pro totu sa vallada finzas a s'acciappai cun su Rio Lenos. A pustis de àit propiu beni in sierru, la si podit biri de attesu prenendi totu su percursu de su riu Oridda.
Flora
Is montis accanta faint una barriera naturali fata de roca granìtica, sa roca chi dòminat totu s'àrea in tundu. Sa magra mediterrànea est tottu a giru de sa spendula e de is montis, cun specialmenti moddizi, oioni, eriche, zinnibiri, murdegu, chercos de ortigu e oleandri. Funt presentis fintzas pedra 'e lana e pedre 'e lichene in mesu de sa magra e e longu su riu de Oridda.
Fàuna
In totu s'àrea montagnina est fàcili atobiai cerbus, sirbonis e in sas àreas prus impervias e prus artziadas is muflonis.
Caminus pro da arrici
Sa manera prus semplici po arrici sa spéndula de Piscina Irgas est sighiri su caminu escursionisticu CAI nùmeru 113, una bia chi partit de su monte Monte Mannu. Arribaus inguni sa bia, chi passàt in su Rio Cannisoni, s'inoltrat in una fita lecceta. Longu su caminu bi funt dislivellus continus cun passus meda istrintus e una fita vegetatzioni, chi at a permìtiri de arrici sa cascada in casi duas oras de caminada. De sa Punta Piscina Irgas est possìbili bì in primis Punta Magusu (cun un' arteza de 1000 m) e prus atesu su Monte Linas, su monte prus artu de totu su Campidanu e su segundu de sa Sardigna apustis su Gennargentu.
Sardigna preistòrica
Sa preistòria de sa Sardigna pro tempus longu est istada pagu istudiada e is chircadores, subra sa base de pagos datos sientìficos, istimaiant chi andaiant torra petzi a su perìodu neolìticu is primos aposentamentos umanos in s'Ìsulat.
In is ùrtimos binti annos de su de 20 sèculos una sèrie de importantes iscobertas chi pertocant sa Paleontologia, sa Geomorfologia, sa Paleobotànica, sa Paleoantropologia e s'Archeologia preistòrica, sunt creschidas in manera notàbile is connoschèntzias chi pertocant sa Sardigna durante su perìodu Cuaternàriu.
Perìodu pleistotzènicu
In s'iscala de is tempos geològicos, su Pleistotzene est su primu de is duas èpocas in ue est partidu su perìodu Cuaternàriu: issu est cunventzionalmente cumprèndidu intre 2,58 milliones de annos faghet e 11.700 annos faghet.
Is prus antigos fòssiles umanos andant torra a custu perìodu e in issos is antropòlogos reconnoschent is rastas de is Protoàntropos (primos òmines) chi pertenent a unu grupu naradu Sinàntropu.
De su Pleistocene mèdiu faghent parte is rastas de is Paleoàntropos a is cales pertenet s'Òmine de Neanderthal. Unos àteros Paleoàntropos sunt istados agatados a Giava, in Palestina, in sa Rhodèsia. Is rastas de custos umanos sunt fatos andare torra a 130.000 annos faghet in una fase interglatziale. Rastas de paleoàntropos agatados in su Monte Circeo diant andare torra a 70.000 annos faghet.
In s'ùrtima fase de su Pleistotzene, ispèrdidos is Paleoàntropos, fiat cumpàssidu su Homo sapiens chi si fiat ispaniadu in totu su mundu, diferentziende·si in manera notabile segundu s'ambiente de residèntzia.
Su perìodu pleistotzènicu in Sardigna
Unos 20.000 annos faghet su livellu de is mares fiat 130 metros prus bàsciu e Sardigna e Còrsica fiant una sola ìsula pro tempus longu, a tesu de is costas toscanas isceti pagos chilòmetros. Tzirca 20 milliones de annos faghet s'Ìsula no esistiat gasi comente la bidemus oe ma, paris cun sa Còrsica, fiat ancarada a su blocu continentale europeu in currespondèntzia de s'atuale Penìsula ibèrica. Sa prataforma continentale de su Massitzu Sardu-Corsicanu a pustis aiat migradu progressivamente e in manera antiorària fintzas sa posidura atuale.
Datos noos chi pertocant sa morfogènesi de su complessu sardu-corsicanu permitent de istabilire is atuales lìnias de riba cun cussas sutamarinas dende unu cuadru bastante pretzisu de is regressiones acontèssidas in is perìodos glatziales e a cunsighidu cumprèndere is vàrias cunditziones climàticas cumpàssidas in is paesàgios isulanos.
A sa fine de su Pleistotzene mèdiu (160/150.000 annos faghet), su superiore (70/50.000 annos faghet) e unos 20.000 annos faghet sunt istados registrados is pitzus de màssima regressione marina cun un'abasciamentu de su mare de unos 130 metros respetu a s'atuale.
A longu de is costas sardas est galu ladinu custu variare sighidu de su livellu de is abbas e durante is momentos regressivos de su mare Tirrenu, Sardigna e Còrsica sunt istados un'ìsula ùnica partzida de s'Artzipèlagu toscanu - issu e totu cunformadu comente una penìsula - de un'istrintu bratzu de mare chi permitiat unu cuntatu visivu intre is duos oros e chi diat fàghere fàtzile sa colonizatzione umana dae sa terramanna in su Pleistotzene mèdiu e superiore.
Orìgine de s'endemismu sardu-corsicanu
Sas piessignas cunditziones paleogeogràficas costituidas durante su Pleistocene, est a nàrrere s'atraessamentu de s'istrintu intre s'artzipelagu toscanu e su cumplessu sardu-corsicanu, ant favorèssidu un'issèberu in is migratziones de is ispètzies animales de sa terramanna in cantu petzi is nadadores prus capatzos de su grupu podiant rugrare su badu costituidu. Cando a pustis custas noas ispètziess animales fiant lòmpidas s'Ìsula, fatores comente a s'iscàssia de màndigu e de predadores in unu territòriu bene dislindadu, ant determinadu unu adatamentu a s'ambiente lestru cun profundas mudaduras in is organismos issoro comente sa reduida de sa mannària (fàuna nana).
Tale piessigna evolutzione - chi at a batire a unu progressivu càmbiu faunisticu in su territòriu isulanu - est narada dae is chircadores Nesogorale-Tyrrenicola, e at a èssere determinante pro sa colonizatzione umana a sighire, datada a sa prima parte de su Pleistocene mèdiu. Is rastos de sa fàuna nana nesogorale agatada durante is chircas so:
Semper in su Pleistotzene, ma durante una fase de prus ampru abasciamentu de su livellu de su mare, cun cunsighente prus fàtzile atraessamentu intre is oros insulares e continentales, sa fàuna nana nesogorale si fiat ispèrdida e fiat remplasada dae un'àteru tipu de fàuna denominada dae is istudiosos tyrrenicola. Custas noas ispètzies de animales ant a mantènnere inalterados is caràteres continentales issoro originàrios; is agatamentos de issas so costituidos de :
Non totu sa fàuna betza si fiat sipèrdida, ma aiat subravìvidu su Prolagus sardus chi at a andare a ocupare unu logu de primu importu in sa dieta de s'òmine pleistotzènicu sardu.
Paleolìticu
Vàrios elementos de cultura materiale, costituidos casi essentzialmente de trastos e ainas in pedra de sìlighe o in calcare, ùtiles a sa subrabivèntzia de s'òmine, sunt istados atzapados in su tataresu a:
e in su nugoresu, in sos sitos de:
Custos agatamentos sunt atibiados a su Paleolìticu Inferiore (o Antigu), rivelende sa segura presèntzia umana (omìnide) 300.000 annos faghet, e a su Paleolìticu superiore, perìodu cumprèndidu intre is 35 000 e is 10 000 annos faghet.
S'òmine pleistotzènicu sardu
Segundu cantu aporridu dae is archeòlogos s'abbitadura umana in s'ìsula est istada atzertada in vàrias partes de su territòriu suo, ma massimamente in Anglona (Tàtari) in ue chircas sistemàticas ant permìtidu de torrare a sa lughe una cantidade manna de manufatos lìticos subra sìlighe locale datàbiles a su Paleolìticu inferiore.
S'òmine de Cherèmule
At dadu ispantu mannu in su 2001 s'iscoberta in sa Gruta de Nùrighe in sa comuna de Cherèmule in su Meilogu, de una falange de su didu de una manu umana datada a 250.000 annos faghet. Segundu su chircadore Jean Marie Cordy, chi paris cun Sergio Ginesu e Stefania Sias, de is universidade de Liegi e de Tàtari ant istudiadu is repertos (prelevados cun s'autorizatzione de sa Soprintendenza de su grupu ispeleològicu T.A.G. de Thiesi, autore de s'esploratzione de sa gruta e de s'agatamentu de una manna cantidade de rastos fòssiles in intro ) in s'iscala evolutiva umana s'òmine de Cherèmule si diat pònnere in un'istàdiu anteriore a su Homo sapiens néanderthalensis, e pretzisamente diat pertènnere a unu Homo erectus sa cale datatzione si còllocat intre is 750 e is 250.000 annos: segundu s'istudiosu s'omìnide diat èssere una sorte de pre-neanderthaliano.
A is rastas suas est istadu dadu su nùmene de Nur, in memòria de su mìticu primu bividore de Sardigna e in base a is istùdios is chircadores suponent chi sa corporadura sua esseret de tamagnu mèdia, in meda allonghiada e langina.
Custa iscoberta de importu est istada posta in cuntierra de unos àteros istudiosos comente Francesco Mallegni e Barbara Wilkens chi, pro neghe de is caraterìsticas morfològicas, ant ipotizadu un'istesiamentu dae is omìnides identifichende custu repertu comente una falange de su pee de unu gurturju de tamagnu grussu.
S'òmine de sa Gruta Corbeddu
In su 1993 durante una campagna de isgavos in sa gruta Corbeddu in territòriu de Ulìana est istadu iscobertu - cun tzertesa assoluta - su prus antigu fòssile de Homo Sapiens de Sardigna, una falange chi andat torra a 22.000 annos faghet.
Segundu is archeòlogos, s'iscoberta de sa falange umana dimustrat chi s'òmine modernu abbitaiat sa Sardigna giai in su Paleolìticu superiore.
Su perìodu Olotzènicu
In s'iscala de is tempos geològicos, s'Olotzene est sa segunda de is duas èpocas in ue est partidu su perìodu Cuaternàriu: issu pro cunbènnidu partit 11.700 annos faghet pro arribare a oe in die.
Mesolìticu
Is testimonias de sa presèntzia umana in su Mesolìticu (chi andat dae sa fine de su Paleolìticu e su cumintzu de su Neolìticu in su perìodu cumprèndidu intre su 10.000 e su 6.000 a.C.), pertocant is agatamentos de sa gruta de Su Coloru de Laerru e de Su Pistocu, in Àrbus, in ue in su 2011, a pagos metros de sa riba in una marina de Costa Birde, est istadu atzapadu sa prus antiga e cumpleta carena umana mai atzapada in Sardigna in su perìodu de transitzione intre su Neolìticu e su Mesolìticu. Is archeòlogos chi ant fatu s'iscoberta, dd'ant denominadu Amsicora, comente a s'eroe de s'avolotu anti-romanu de is Sardos nuràgicos de su de III sèculos a.C.
Sa zona de Su Pistocu in Àrbus est istada in su passadu in prus furriadas ogetu de isvariados isgavos chi ant torradu a sa lughe importantes repertos umanos. In su 1985 sunt istados agatadas is rastas de una carena ammuntada de ocra ruja e acumpangiadu dae unu conchìgiu mannu de Corra: est istadu denominadu dae is archeòlogos Beniamino e sa datadura a su radiocarbòniu sua no est istada possìbile pro sa farta de collàgene. In su 2007 sunt istadas atzapadas unas àteras carenas datadas a pustis dae su laboratòriu de su National Science Foundation de s'Universidade de Tucson, in Arizona, a su 8400 a.C.
Neolìticu
Su perìodu chi at tramandadu unu nùmeru mannu de materiales est imbetzes su chi andat de su Neolìticu (6.000-2.900 a.C.), pro mèdiu de s'Edade de su Ràmene (2.900-1.800 a.C.), fintzas a sa metade de s'Edade de su Brunzu.
Is archeòlogos afirmant comomai cun tzertesa chi dae su de 6 millènnios a.C. a in antis, ispopulatziones sardas bàrias ant bìvidu sa tìpica evolutzione de su neolìticu, caraterizada dae s'ammasedadura de is animales, dae sa nàschida de s'agricultura, dae sa nàschida de agregatziones familiares de tipu clànicu in sinu a grupos tribales, dae sa nàschida de biddigheddas istàbiles in ue a pagu a pagu si fiant isvilupadas is tecnologias de sa pedra lamada, de sa tzeràmica e de unos àteros manufatos, paris a su fraigu de is primas bracas in is aposentamentos de costera (1.800 - 1.300 a.C.).
In piessignu is agatamentos testimòniant unu isvilupu forte de sa tzeràmica e una produtzione notàbile de ossidiana, ogetu de importantes iscàmbios cun is populatziones de Frantza meridionale e de sa penìsula italiana.
Annapolis
Annapolis est una bidda de unos 36.600 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu de Maryland e sea de sa Contea de Anne Arundel.
Sa bidda est posta in sa Baia de Chesapeake, a sa buca de su frùmene Severn, 40 Km a SUd de Baltimora e 48 Km a Est de Washington.
Maryland
Su Maryland (/ˈmɛrɨlənd/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Atlànticu Mèdiu. Sa capitale est Annapolis, sa prus manna tzitade Baltimora.
Annapolis
Pigat parte a s'area metropolitana Baltimora-Washington.
Maryland
Su nòmene ddi fiat dadu uffitzialmente in onore de sa reina Henrietta Maria, ma segundu is istòricos diat bènnere prus a prestu de Maria, mamma de Gesus.
Allàcanat in su Sud e in s'Ovest cun Virgìnia, Virgìnia Otzidentale e Distritu de Columbia, in su Nord cun sa Pennsylvania, in s'Est cun su Delaware. In su Sud-Est tenet bessida in s'Ocèanu Atlanticu.
Su Maryland est unu de sos istados federados minores, ma noantamas unu de sos cun prus arta densidade de populatzione.
Est cunsideradu pro sos Istados Unidos su logu de nàschida de sa libertade de religione. A primìtziu de su colonialismu difatis sos catolicos, persighidos in Inghilterra, bi emigraiant sende chi George Calvert, I Barone de Baltimore e mere de sa colònia de Maryland, ddis daiat acòstiu.
Su Maryland fiat su de 7 istados a ratificare sa costitutzione de sos Istados Unidos.
Sos nomìngios sunt "The Old Line State" (S'Istadu a s'Antiga), "Free State" (Istadu Liberu), "Cheaspeake Bay State" (Istadu de sa Baia Cheaspeake).
Asteròide
Is asteròidis (dae su gregu ἀστεροειδής, simili a unu steddu) funt corpus minoris de su Sistema solari chi no funt pranetas, pranetas nanus o coudus. Si pensat chi siant sìmilis a is corpus chi ant formau is pranetas a sa nascida de su Sistema Solari. Sa prus parti de is asteròidis est intra is òrbitas de Marte e Giove. Su primu asteròidi scobertu est stètiu Cèrere in su 1801 dae s'astrònomu italianu Giuseppe Piazzi a Palermu, mancai oi ddu considerit unu praneta nanu ca est sfericu e in ecuilìbriu idrostaticu. Cèrere tenit unu diàmetru da agiumai 1000 chilòmetrus. Su segundu asteròidi po mannesa, o su primu si no consideraus Cèrere in sa regolta de custus ogetus, est 4 Vesta, cun unu diàmetru mèdiu de 525 km. Funt consideraus asteròidis is corpus chi siant a su mancu de unu metru de diàmetru, mentris is prus piticus ddus nant meteòridis (chi est diferenti dae meteoritis)
Is asteròidis podint atumbai sa Terra. Oi si pensat chi s'estintzioni de su Cretàceu, sa de is dinosaurus, dda at causada s'atumbu de unu asteròidi de trinta chilòmetrus. Mancai siant acadessius rarus, is asteròidis acanta a sa Terra funt controllaus e sa Scala Palermo mesurat s'arriscu de s'eventu po is asteròidis scobertus. Ant propostu bàrias maneras de evitai un'impatu, chi andant dae su sderrocai su asteròidi a ddu desviai.
Classificadura
Is asteròidis no ant tentu classificadura po mancai duus seculus. Asteroidi fiant totus is corpus celestis chi no fiant coudus, duncas chi no teniant crinera e coa, e nimancu fiant pranetas o satellitis. Po no tenni coa is asteroidis depiant essi corpus de roca o metallu. Po no essi pranetas depint tenni forma irregolari, est a nai non sfèrica. Is problemas de custa classificadura funt meda: ddoi funt corpus chi, mancai no tengant coa cummenti is coudus, bogant gas e pamporis cummenti a issus; corpus chi no funt fatus po sa prus parti de roca o metallu ma dae sustàntzias lèbias ma no tenint coa po mori de sa distàntzia dae su Soli, cummenti is ogetus de su cintu de Kuiper, o coudus dormius, chi ant spaciau sustàntzias lèbias. Oi si preferit usai su fueddu asteròidi po is corpus de roca o metallu, cun orbita intra cussa de Giove.
Classificadura orbitali
Is asteròidis podint essi classificaus po s'òrbita insoru. Sa prus parti est in su Cintu de is Asteròidis intra Giove e Marte, tenendi òrbita eliocèntrica cun ecentritzidadi bàscia. Is atrus grupus funt is Trojanus de Giove, chi sighint su praneta me is puntus lagrangianus L4 e L5. Donnia praneta terrestri tenit is trojanus de cosa sua, mancai siant prus pagu de is de Giove. Is asteròidis cun perièliu minori de 1,3 UA ddus nant NEO, dae Near Earth Object (Ogetus acanta a sa Terra in ingresu). Si unu asteròidi atraessat s'òrbita de sa Terra ddu narant Atraessadori de sa Terra (Earth-crosser), e aici sighendi po is asteròidis chi colant is òrbitas de atrus pranetas.
Classificadura po spetru
Is asteròidis podint essi classificaus dae sa luxi chi refletint. Doi funt meda tipus, is principalis funt:
Esploratzionis
Si primu asteròidi bisidau dae una sonda est stètiu 951 Gaspra in su 1991 dae sa sonda Galileo. Su primu aundi est calada una sonda est 253 Mathilde, in su 2001, bisidau dae sa sonda NEAR.
Òsile
Òsile est una bidda de 3.498 abitantes (Osilesos) de sa provìntzia de Tàtari, pagu pis' a mancu, affacca a Tàtari (12 Km). Est postu in una de sa tres puntas de su monte Tuffudesu a 650 m. s.l.m. ed est dominadu dae su casteddu de Malaspina, oramai derruttu. Osile est sempre istadu famosu pro su casu, su fresi e pro sa bellesa de su costumine de gala de sas feminas: "Sa Cappitta".
Murcia
Murcia est una tzitade de unos 436.900 bividores de s'Ispagna meridionale, cabulogu de sa comunidade autònoma de Murcia.
Est sede de obispadu e de tres universidades (Espinardo, Mercede e Ucam), chi nde faghent logu pro studentes, meda abitadu fintzas de Erasmus.
Mortoxu de Bugerru
Su Mortoxu de Bugerru est unu episòdiu acuntèssiu in Bugerru, bidda sarda de s'Igresienti, su 4 de cabudanni de su 1904 innui, in s'interis de un'isciòpiru a su cali iant aderiu unus 2000 traballadoris de sa miniera, s'esèrcitu at sparau contra a is manifestantis, bocendindi cuatru e ingollendindi ùndixi.
S'arrelatu de Quintino Sella
In su 1867 is deputaus sardus iant pediu a su Presidenti de su Cuntzillu Bettino Ricasoli un'impìnniu prus mannu de parti de s'istadu po allebiai is cunditzionis de miseresa de sa populatzioni. A pustis de s'arrebbellia de Su Connotu, sucèdia in Nùgoro in s'abrili de su 1868, ocasionada de s'aprovatzioni de un'arrégula ca stabiliat sa privatizatzioni de is benis de su demàniu, fiat istituida una cummissioni parlamentari de scubìllia, presidiada de Agostino Depretis, de sa cali fadiat parti su deputau piemontesu Quintino Sella. Sella, inginneri mineràriu, iat publicau in su 1871 un'arrelatu de importu istraordinàriu po cumprendi is cunditzionis de s'indùstria minerària sarda. In s'interis de unu biàgiu durau 18 diis, Sella, acumpangiau de s'inginneri Eugenio Marchese, diretori de su distretu mineràriu de Sardigna, iat bisitau is minieras printzipalis e is istabbilimentus metallùrgicus de s'ìsola. Sa scubìllia de Sella, intra is atras cosas, no iat mancau de rilevai sa diferèntzia de tratamentu econòmicu tra is minadoris sardus e is de is atras regionis e puru sa necessidadi de creai una scola po capus minadoris e scalladoris in Igrèsias.
Arrexonis de s'avolotu
A s'inghitzu de su '900, a Bugerru ddi narànt «petite Paris» (sa Parigi pitia), po ita ca is diretoris mineràrius ca si fiant trasferius in sa bidda minerària, iant creau un'ambienti culturali notàbili. In mesu a issus ddoi fiat Achille Georgiades, gregu ca iat bìviu a Costantinòpoli e fiat beniu in Sardigna in su 1903 po dirigi is minieras de sa Societé des mines de Malfidano de Parigi, chi in Sardigna teniat sa sei operativa in Bugerru. Ddoi fiat puru su francesu Georges Perrier ca gestiat unu cinematògrafu; in prus, in sa bidda ddoi fiant unu teatru e unu currìlliu riservau a is diretoris de sa sociedadi francesa. De s'atra parti, ddoi fiant is minadoris ca traballànt in cunditzionis disumanas, sutapagaus e obligaus a turnus de traballu massacrantis, bortas medas vìtimas de incidentis ferosus. Issus fiant organizaus in sa Lega de Resistèntzia de Bugerru, ca contàt 4000 iscritus. In su 1903 sa Lega de Resistèntzia de Bugerru iat participau cun is delegaus suus a su secundu cungressu natzionali de sa Federazione dei minadori. Is diretoris de sa Lega fiant duus militantis sotzialistas, Giuseppe Cavallera e Alcibiade Battelli. Po cicai un'arrespusta a is pretesas insoru relativas su crescimentu de is salàrius e s'ammelloramentu de is cunditzionis de vida, fiat assetiada una filera de isciòpirus, cumentzendi de is primus mesis de su 1904. Su 7 de maju est acuntèssiu un'atru incidenti in su traballu, innui funt mortus cuatru minadoris.
Su mortoxu
Sa protesta est crèscia in su mesi de cabudanni, a pustis de sa circulari spainada sa dii 2 de s'inginneri Georgiades, innui si comunicàt ca, inghitzendi de sa dii a pustis, sa barriloca in mesu a is duus turnus de traballu, su de mengianu e su de merì, iat a essi redùsia de un'ora. Sa reatzioni est stètia lestra e at incumentzau s'isciòpiru de is minadoris, ca ant presentau is pedidas insoru a sa sociedadi francesa. Su domìnigu de su 4 de capudanni 1904, mentris sa delegatzioni sindacali fiat in negòtziu, is oberajus si funt atobiaus ainnantis a sa sei de sa diretzioni generali de sa miniera in sustentu a sa delegatzioni sindacali. In s'interis, is meris de s'asienda ant tzerriau s'esercitu, ca at sparau conta is oberajus, bocendindi cuatru e ingollendindi medas atrus.
Is cunseguèntzias e s'isciòpiru generali
Custus fatus ant causau reatzionis fortis. Su 11 de capudanni in Milanu, po protestai contra sa violentzia ammustrada in Bugerru, sa Càmara de su traballu at aprovau una motzioni po s'isciòpiru generali de organizai in Itàlia aintru de otu diis. Cuncua dii apustis, su 14 de cabudanni, me in Castelluzzo, Provìntzia de Tràpani, est acuntèssiu un'atru mortoxu; in s'interis de una manifestatzioni de laureris, ca protestànt contra a sa strogadura de un'atòbiu locali e s'arrestu de unu sotzialista, diretori de una cooperativa de laurera, is carabbineris ant sparau contra a is laureris. Su 15 de cabudanni in Sestri Ponente ddoi fiat avolotu po is fatus de Bugerru. Apustis de is fatus de Castelluzzo, cun sa sceda de cust'ùrtimu mortoxu, s'inchietadura at sorigau unu livellu artu meda. Sa Càmara de su traballu de Milanu at annuntziau s'isciòpiru generali natzionali, su primu in Europa, ca at sighiu de su 16 fintzas a su 21 de cabudanni e a su cali ant aderiu totu is traballadoris italianus de totus is categorias.
Repùblica Populare de Lugansk
Sa Repùblica Populare de Lugansk, in sigla RPL (in russu: Луганская Народная Республика, ЛНР, trasliteradu: Luganskaja Narodnaja Respublika, LNR), est de facto un'Istadu a reconnoschimentu limitadu proclamadu su 28 abrile 2014, su cale territòriu s'agatat in intro de s'Oblast' de Lugansk. Is autoridades separatistas ant decraradu, in manera unilaterale, s'indipendèntzia dae s'Ucràina su 12 de maju 2014, a fatu de unu referendum populare. Tirat a 8.352,6 km² e contat unos 1.506.000 bividores.
Achern
Achern est una tzitade in sa Repùbrica Federale Tedesca, in su istado de Baden-Württemberg. Bivint oe in Achern 24.681 persones.
Bassacutena
Bassacutena est un apenditzìo de Tèmpiu. Est situada in sa Caddura, in su nord de sa Sardigna. Sa zente de Bassacutena est ciamada "li bassacutinesi" in galluresu.
Cazzurrè
Su catzurrè est de sa familia Labridae. Vivede in zonas corallinas, e in su Mediterraneu in abba pagu profunda. Pische de 20-30 cm. Cun colores bellos,in su dossu, in sas pinnas e in sa coa, cun colores chi parene sos colores de sa coa de su paone. Ponede sos osos in nidos in mesu a sa aligas.
Rondanina
Rondanina (Rondaninn-a in limba ligure) est unu comune italianu de 78 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria. Este su comune menu pobuladu de sa provìntzia e de sa regione.