cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Belize
In generale, su Belize est cunsideradu natzione de s'Amèrica Tzentrale e una natzione caraìbica, cun ligòngios fortes cun totu s'Amèrica Latina. Est mermu de sa Carribean Community (CARICOM), sa Comunidade de is Istados Latinu-Americanos e Caraìbicos (CELAC), e su Central American Integration System (SICA). Est solu istadu a èssere mermu de totu is tre organizatziones.
Belize est connotu pro is September Celebrations, e est su logu de nàschida de su chewing gum.
Nâzım Hikmet
Nazım Hikmet Ran (Salonicco 20 de santandria 1901 – Mosca 3 de làmpadas 1963), connotu comente Nazım Hikmet, est istadu unu poeta e iscritore turcu.
Est cunsideradu su primu e pius modernu poete turcu e in su mundu comente unu de sos poetes pius mannos de su 20mu sèculu. Est descritu comente unu "comunista romànticu" e "rivolutzionàriu romànticu", est bistadu arrestadu pro sas bideas polìticas e at passadu carchi 17 annos in presone e àteros annos in s'esiliu. Aiat definidu sa poesia sa pius insambenada de sas artes. Sos iscritos suos contenian crìticas sotziales edd'est istadu su primu iscritore turcu a àere faeddadu de su genocidiu de sos armenos. Sas poesias suas sun istadas tradùidas in 50 limbas.
Biografia
Nazım Hikmet naschet in Salonicco (chi como este in Grèghia). Su babbu, Nazım Hikmet Bey fit un'altu funtziònariu e i sa mama Aisha Dshalila una pitrice. Issu fit nebode de unu pascià otomanu. Aiat istudiadu in su liceo francofono Galatasaray a Istanbul e aiat istudiadu puru in s'iscola navale turca, ma fit istadu riformadu subitu poi de su primu imbarcu. In sa gherra de indipendèntzia aiat sighidu a Atatürk in Anatolia. Aiat istudiadu sa sociologia in s'universidade de Mosca (1921-1928) e in cussos annos fit istadu unu membru de su partidu comunista turcu.<p\> In su 1928 torreidi in Turchia, chena visto, e iscrieit artìculos pro giornales e periòdicos. Fit istadu cundennadu e arrestadu, poi amministiadu in su 1935. In su 1938 fit istadu arrestadu un'àtera orta e cundennadu a 28 annos e 4 meses de galera pro « atividades anti-nazistas e anti-franchistas». At passadu àteros 12 annos in presone e in cussu tempus si fit cojuadu cun Münevver Andaç.
Perdida sa tzitadinàntzia turca, s'ùltima parte de sa vida l'at passada comente tzitadinu polacu edd'est mortu in Mosca de infartu.
Lùvula/nugoresu
Lùvula (connota fintzas comente Lùgula, in italianu Lula) est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in Barbagia, s'agatat a 521 metros supra de su mare e jughet 1.288 de popolatzione.
Istòria
Est istada un'importante tzentru mineràriu, sa mina de "Guzzurra" est istada aberta dae sos Romanos, sa mina de "Sos enattos" at serradu de produire unos deche annos faghet.
Cun custas minas, Lùvula, cun àteras biddas de Sardigna, est parte de su "Parcu Geominerariu de sa Sardigna", decraradu patrimòniu de s'umanidade dae s'UNESCO.
Festas
Sa festa, est afestada dae sos "Bovoreddos" de Nùgoro chi che l'ant furada a Luvula, festa chi in passatu colliat meta dinari, difatis in Nùgoro b'est su dìtziu chi narat "a ti vìdere priore de Santu Franziscu".
Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais
Sa Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais, jamada comunemente Cefet-MG, est una universidade cun sa sede in Belo Horizonte, in Minas Gerais, in so Brasile.
Lùvula/nugoresu
Traditziones
In Lùvula bi fiat "Su ballu e sa vaglia" una cerimonia chi acchiana in processione pro che occare s'ocru malu a sa pessone chi lu teniat.
Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais
S'universidade fit istada fundada in su 1910.
Lùvula/nugoresu
Traditziones
Prus imporatante pro s'istudiu chi n'est istatu atu est su "Battiteddu" una mascara de carasecare, vestita de pedde de erveche o de mascru, su mucatore in conca, chin sa cara pintata de carvone. In sa petorra picat sos marratzos e pagu in suta su chetu puzone ortatu, chi est una entre de erveche prena de sambene e abba. In sa processione li veniti instampatu pro li achere issire su sambene chi nde rughet a terra pro l'acher proicare.
Lu sichin sos batileddos, omines vestitos de eminas gatias, sa cara pintata de carvone sichin cantante unu lamentu de mortu, pichan ifattu una bamboledda de istratzos chi la daen vasare a sa zente in su caminu.
Un'istudiu narat chi sa maschara de su Batileddu est unu ritu anticu ritu Dionisiacu de lebeddu,
Varese
Varese (lombardu: Varès) est unu comunu de sa Lombardia de 81.990 bividoris, capidali de sa omonima provintzia. Finas a su 1927 su comunu dipendìat da sa provintzia de Còmu. Sa tzitadi apartènnit a s'Arregioni Agraria n° 4 - Collinas de Varese, de su Parcu Arregionali Campu de is Froris e pagu atesu s'agatat su lagu omonimu: Lagu de Varese. Sa genti da tzèrriat fintzas Tzitadi Giardìnu sigumenti du at boscus, forestas e giardinus de villas in totu su territoriu de su comunu. S'hinterland de sa tzitadi est tzerriau Varesotu.
Stòria
Est feti in su XIII sègulu chi sa bidda cumentzaiat a essi sempri prus manna, gratzias a is atibidadis de is mercantis de su mercadu de sa Motta. Sesi fiant is printzipalis diretzionis de espansioni de sa bidda, chi currispondiant a unu matessi nùmuru de ennas (oi no du ant prus tràssas): s'enna Rezzano, s'enna Regondello, s'enna de Santu Martinu acanta a sa crèsia chi portat su propiu nòmini, s'enna Milanu, s'enna Motta e s'enna de su sàrtu.
Sèmpri in su Mediuèvu Varese cumentzaiat a fai parti de su contàdu de su Sèpriu, aundi iat a nci abarrai finas a s'annessioni a su Ducau de Milanu. Funt de cuddus tempus (pustis de s'annu 1000) is turris difensivas chi s'agatant in su territoriu de sa tzitadi (doi ant ancoras oi sa turri de Masnago, sa turri Mozza, e sa de prus importu: sa turri de Velate tutelada da su Fundu po s'Ambienti Italianu FAI). Atru giassu difensivu de importu mannu est su Casteddu de Belforte, aundi si frimaiat in su 1164 e in su 1175 s'Imperadori Federìgu Brabarrubia candu calaiat da s'Allemannia contras de Milanu. Bollit narau puru chi in su 1168 is varesinus pigaiant parti issus etotu a sa Liga Lombarda aundi fiant tzerriaus "is de Belforte".
S'importantzia sempri prus manna de sa tzitadi pigat che testimoniantzia s'eligidura de Guidu de Velate (territoriu chi s'agatat a is lacanas a nordu de sa borgada) che arcivèscuvu de Milanu in su 1045. Guidu fiat fideli a s'Imperadori Errìgu III de su Sàcru Arromanu Impèru, e cun issu si ponniat contras de su Pàpa e de is Patarus, moimentu erètigu difundiu in s'Italia àrta. In-d'is gherras intr' 'e is Visconti de Milanu contras de is Torriani de Còmu, sa tzitadi, alliada de is milanesus, fiat pigada da is comascus chi arrogaiant is presidius difensivus (intr''e-i cuddus sa turri de Velate) e atrus insediamentus.
In su 1237 Varese gherraiat alliau de Milanu contras s'Imperadori Federigu II de Svèvia, nepodi de su Brabarrubia.
Funt de su XIV sègulu is primus statùdus chi arreulaiant sa vida in sa tzitadi, afundada asub' 'e una autonomia de gubernu chi acabaiat feti in sa segunda midadi de su 1700.
De importu est su periodu de Càrlu Borromeo artzivèscuvu de Milanu chi ponniat modificas a s'istitutzioni ecresiastiga de Varese consolidendi s'importantzia de su munisteru de Santa Maria de su Munti chi oberriat una fraiga de arti de is de prus importu de totu sa Lombardia. Gratzias a s'agiudu de su pàra Babu Aguggiari (chi arrennesciat a agatai 1 milioni de francus mannus imperialis) fiat fraigau unu caminu chi artziaiat in pitzus de su Sacru Monti de Varese arribendi a su santuariu. Su caminu sacru fiat acabau in su 1680, cun s'agiudu de artistas de importu comenti il Morazzone e il Cerano suta sa diretzioni de s'architetu Giusepi Bernascone. Cust'opera trasfrumaiat Varese in-d'unu baluardu de su catolitzèsimu contras is amenatzas de su protestantèsimu. Est in su 1752 chi sa tzitadi dibenniat po unu momentu unu tzèntru de sa polìtiga internatzionali: doi fiat in Varese su cungrèssu po disinnai is làcanas de sa Sbìtzera. Sa tzivilidadi de is villas chi caraterisaiat po totu su sègulu s'urbanistiga e s'àrti de sa tzitadi, agataiat in Frantziscu III d'Este (chi in su 1766 pigaiat in fèudu su bòrgu) s'apogèu cosa sua.
In su 1797 Varese dibènniat capidàli de su dipartimentu arrebolutzionariu frantzesu de su Verbànu, e duus annus a pustis su pòbulu varesinu festaiat su generali Napoleone Bonaparte chi bisitaiat sa tzitadi acumpangiau da Giusepina Beauharnais e Murat.
Torrau a s'Austria su bòrgu dibenniat ofitzialmenti "tzitadi" suta s'imperadori Ferdinandu I de Austria. In su 1830 in sa tzitadi fiat aluta sa pùbriga illuminatzioni cun su gàsu, in su 1857 Varese fiat "tzitadi règia" e s'annu a pustis cumentzaiant is traballus po fraigai su caminu ferrau intr' 'e Varese e Gallarate (chi benniat oberta su 9 de aùstu 1865 candu su primu trènu de su caminu ferrau Porto Ceresio-Gallarate bintraiat in sa tzitadi).
Fiat su 23 mayu 1859 chi is Cassadoris de is Alpis cumandaus da Garibaldi ocupaiant sa tzitadi in sa segunda gherra de indipendentzia italiana. Is garibaldinus difendiant bincendi sa tzitadi candu is austriagus torraiant a da atacai su 26 mayu de su matessi annu, in sa chi est stetia tzerriada sa Batalla de Varese. Su 28 mayu sa provintzia de Còmu, chi cumprendiat fintzas Varese, fiat annetzada a s'Urrenniu de Sardigna, ma feti pagus disi, candu is garibaldinus suta s'amenatza austriaga s'arretiraiant in Laveno. Candu is austriagus cumandaus da su generali Karl von Urban arretorraiant in sa tzitadi bolliant unu tributu mannu meda, chi is varesinus no podiant pagai. S'arrapresalla austriaga tandus fiat unu bombardamentu chi lassat sinnus fintzas oidì in su campanili de sa Basilica de Santu Vitòri e domus stòrigas meda comenti Villa de is Biumi. Is austriagus abarraiant ancoras pagus tempus in Varese: cun sa Batalla de Magenta contras de is esertzidus de Fràntza e Urrenniu de Sardigna s'Austria pigaiat una sconfita manna.
S'Unidadi Natzionali Italiana depiat essi unu input mannu po su svilupu econòmigu e sotziali de Varese: sempri prus industrias nasciant ingunis alimentadas da traballadoris de s'Italia Bàscia. Finas a sa Prima Gherra Mundiali benniant fraigadas cartieras, carrotzerias, acontzerias, caltzaturifitzius, cotonifitzius, sedifitzius, tessiduras e tzeràmigas, cun una crèscida urbanìstiga ordinada chi, gràtzias a su fraigamentu de asumancu centu villas mannas e milla villixeddas segundarias, portaiat sa tzitadi a essi tzerriada "tzitadi giardinu".
Cun su fascismu, in su 1927, nasciat sa nòa provintzia de Varese cun Varese scioberrada da Mussolini comenti capidali (Busto Arsizio fiat s'atra candidada). In cudd'annus doi iat atru svilupu econòmigu e turìstigu de su territòriu, cun meda òperas urbanistigas de Architetura Fascista.
Geografìa
Sa tzitadi de Varese s'agatat a is pèis de su Sacru Monti de Varese (chi fait parti de sa muntangia Campu de is Froris), e est banniada da su Lagu de Varese. Sigumenti sa provintzia de Varese abarrat suta de is Alpis, muntangias e collinas funt su 32% e su 46% de su territoriu cosa sua; de importu funt fintzas is frùminis (is de importu prus mannu funt su Ticino e s'Olona) e is sèti lagus: tres mannus (Lagu Mayori, Lagu de Luganu, e Lagu de Varese), e cuatru prus pitìcus (Lagu de Comabbio, Lagu de Monate, [Lagu de Ghirla]], e Lagu de Ganna). Sa parti bàscia de sa provintzia est ocupada da unu arrògu de Pranu Padanu.
Traspòrtus
Varese est srebia siat da is Ferrovias de su Stàdu (FS) chi da is Ferrovias Nordu Milanu (LeNord) chi cun frecuèntzia arta meda ligant sa tzitadi cun Milanu. Doi at fintzas una arretza de bus siat aintru de sa tzitadi chi po si movi in sa provintzia. S'autostrada A8 (Autostrada de is Lagus) portat da Varese a Milanu, e da su 2008 funt cumentzaus is traballus (chi ant a acabai in su 2013) po fraigai s'autostrada nòa Pedemontana (Varese-Còmu-Bergamu) e sa Tangentziali de Varese. In sa provintzia doi at s'Aeroportu Internatzionali de Malpensa.
Cosas de impòrtu
Sa tzitadi est conòta in su mundu gratzias a su Sacru Monti de Varese, logu de pelegrinaxu includiu in-d'is Patrimònius de s'UNESCO
Educatziòni
In Varese doi at una Scola Europea, sa Scola Europea, Varese.
Mussomeli
Mussomeli est unu comunu de 10.885 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Famìlia
Sa famìlia est s'istitutu chi tènet prus impòrtu in cada sotziedade umana, fundàda in supra de sa cunvivèntzia e de sa coja, chin sos caratteres de escrusividàde, firmèsa e responsabilidàde: pro mèdiu de custos sa sotziedade etòttu si torrat a produìre eternàndesi, tantu in su pianu biologicu cantu in cussu curturale.
Psicrometria
Pro psicrometrìa (de su gregu: ψυχρόν, fritu e μέτρον, medida) si intendet s'istùdiu inerente a su determinu de sas propiedades de unu sistema gas-papore.
Sos printzipios de sa psicrometrìa benint aplicados a cale si siat sistema termodinàmicu chi cuntèngiat una mistura gas-papore, e in piessignu in s'area de HVAC (heating, ventilating, and air-conditioning) e in meteorologia.
Cuntzetos impreados in psicrometria
Inoghe un'elencu de carchi grandesa ùtile in s'àmbitu de sa psicrometria:
Diagrammas de Carrier
Su diagramma de Carrier (fintzas naradu diagramma psicromètricu o diagramma de Grosvenor) benit impreadu pro su determinu de sas propiedades de unu misturu abba-àera a pressione costante. Potimus cunsiderare su diagramma comente a una rapresentatzione gràfica de sas ecuatziones de istadu.
Sa versatilidade de su diagramma de Carrier torrat a istare in su fatu chi est possìbile determinare totus sas grandesas fìsicas de riellu dae sa connoschèntzia de 3 grandesas indipendentes (o variàbiles de istadu), una de sas cales est sa pressione, fissada pro ogni diagramma particolare. Est possìbile impreare su diagramma pro istimare in manera gràfica sas grandesas caraterìsticas de sa miscela de sighida a una trasformassione termodinàmica, custu a patu chi sa trasformassione siat isobara e a sa pressione de riferimentu de su diagramma impreadu.
In su diagramma psicrometricu est individuàbile sa gai narada lìnia de saturatzione, chi separat sa zona de sas nèbidas (in cales su sistema est costituidu dae àera satura de abba e abba lìcuida dispersa in issa, in suta de forma de gutios a beru minutos o aerosol) de sa zona costituida dae àera insatura (in cale su sistema est costituidu dae una miscela de àera e papore àcueu).
Niscemi
Niscemi est unu comunu de 27.932 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Psicrometria
Diagrammas de Carrier
S'asse x de su diagramma currispondet a su balore nullu de umidade, pro cale currispondet a sas cunditziones de àera sica.
In sa zona de àera insatura sunt sestadas in su diagramma de sas curvas a umidade costante, e de sas retas oblìcuas, mutidas 'lìnias de isfritamentu adiabaticu, chi sunt a temperadura de saturatzione adiabatica costante. De custas retas solu su puntu de intersetzione cun sa lìnia de saturazione est de echilìbriu, mentras sos àteros puntos currispondent a unas cunditziones de instabilidade.
Si su sistema in esàmene s'agatat in una cunditzione a temperadura Tv e umidade assoluta Y (e umidade relativa ur), rapresentada dae su puntu (Tv, Y), a su fine de segudare s'echilìbriu, in cunditziones de adiabatitzidade su puntu in chistione s'at a iscostiare in artu sighende sa lìnia de isfritamentu, finas segudare su puntu (TS, YS) chi tenet temperadura de saturazione adiabatica TS e umidade YS, chi s'agatat in sa lìnia de saturazione adiabatica. S'in casu de su sistema àera-abba sa temperadura de saturazione adiabatica est parinales a sa temperadura de bulbu ùmidu TW.
Partinde dae su puntu (TV, Y) est annotamala possìbile determinare sa temperadura de lentore Tdew sestende s'oritzontale de su puntu finas adobiare sa lìnia de saturazione.
Ultres a sas cònchinas anzidette, in su diagramma de Carrier podent èssere rapresentadas: Partinde dae sa temperadura est possìbile ricavare su balore de su volùmene ùmidu molare artende sa reta de su volùmene dillindadu de àera sica unu tretu verticale finas sa curva de volùmene saturo, e tando dividinde custu tretu de una pertzentuale parinales a sa fratzione molare x de s'abba.
Lodè
Lodè est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Baronia, s'agatat a 345 metros subra su mare e giughet 2,164 bividores.
Su nùmene
Pro Giuanne Spano Lodè at un’orìgine fenìtzia ca, paris cun Lodine, sunt nùmenes chi comintzant cun su sa raighina fenìtzia LOD, LOTT, chi cheret nàrrere cuadu, atracadu.
Pro Massimo Pittau sa madrighe est imbetzes sardiana o prenuràgica e duncas lu ponet paris cun àteros topònimos: Lodei (Orgòsolo), Lodeis (Orune), lllodè (Benetuti), Lodiàsi (Mamujada), Lódulu (Lanusè), Lodùnu (Urtzullè) e Lodine. S’orìgine diat èssere de collegare cun su nùmene sardianu lódu, lótzu chi cheret nàrrere ludu, arghidda. Pittau pensat chi siat in riferimentu a carchi cava de arghidda e a s’atividade de artesania de sos abitantes suos. In prus, semper Pittau, dat a ischire chi in su sèculu XIV, in su Compartiment de Sardenya, Repartimiento de Cerdeña, sa bidda est numenada che a Lotde e Loede, mentres in sos archìvios de sa cùria de su Pìscamu de Nùgoro est numenada che a Lodej e Lodey.
Dionigi Panedda pensat imbetzes chi sos documentos prus antigos chi pertocant sa bidda de Lodè siant de su 1135 e de su 1238, cando Innotzente lI e Onòriu III dant sa cunfirma de sa donatzione fata dae su Giùighe Antine de Gaddura a sos Vitorinos de Marsìglia de sa Corte de Sant’Andria de Lata o Late, posta in territòriu de su giuigadu de Gaddura. Pro Panedda non b’at duda peruna a nàrrere chi custa corte est Lodè, ca fintzas a su XVII sèc. bi fiat sa crèsia de Sant’Andria. Tocat de ammontare, in prus, chi galu oe in carchi bidda Lodè est numenada Lotè.
Su sartu
Lodè est postu in sas costas de su monte "Su inueràgliu" (fenugràrgiu), est una comuna de sa Provìntzia de Nùgoro posta a s’artària de 345 m dae su livellu de su mare e su territòriu suo s’isterret pro 120,87 chilòmetros cuadrados e b’istant 1838 residentes. Su paesàgiu suo est mescamente fatu de cùcuros de macra mediterrànea, ma tenet fintzas cùcuros de monte chi arribant a 1057 m. e paritzos terrinos coltivados a bìngias, olia e mèndula. Sa bidda est a làcana cun Thiniscole, Lùvula, Onanie, Bitzi, Padru e Torpè.
In su territòriu suo sunt su Cumplessu Forestale de Sant'Anna, su Montarvu cun litos de èlighes e lidone e una parte de sa Foresta Demaniale de Usinavà, numenada “Sa Ghiniperàglia” litos antigos de èlighes e macra mediterrànea.
S'istòria
In su sartu de Lodè sos insediamentos bi sunt giai dae sos tempos preistòricos: a lu nàrrere a craru sunt sas testimonias archeològicas de su territòriu, unu signale craru de comente s'òmine at bìvidu in custos logos.
A como sunt istados rilevados 29 sitos archeològicos, dae s'època prenuràgica a su tempus de mesu, chi mustrant una continuidade de tempus ispantosa, tenende fintzas contu chi sos primos documentos seguros de Lodè sunt de su 1358: a oe, duncas, sa presèntzia de s'òmine in su territòriu est de prus de 6000 annos.
Sa cultura
Massimo Pittau narat de Lodè chi est una de sas biddas prus cunservativas de totu s'ìsula, siat in àmbitu linguìsticu, siat in àmbitu etnològicu.
Fintzas a sos primos annos de su '900 in Lodè bi fiat su ritu de sa "covata": su maridu si poniat in unu letu in su matessi aposentu de sa partòrgia - posta in un'àteru letu - e si poniat a istòrchere sas ghèmidas e sos lamentos de sa fèmina chi si fiat illierende. Podet dare chi lu faghiat pro nde batire a su derre sa fèmina, pro la ispuntzonare a manera psicològica e simpatètica.
Ma sena andare meda a in segus in su tempus, podimus nàrrere chi galu oe Lodè apat mantesu bene sas traditziones, in sas festas e in sos màndigos mescamente. Fintzas in contu de durches Lodè si distinghet pro una variedade manna. Pro su chi pertocat imbetzes sos màndigos prus tìpicos tocat de ammentare sas "seatas", sas "casatinas", sa "manicatura" (petza de porcu, s'ispinu o costilla de porcu, cota a boddidu cun lardu e, cunforma a s'istajone, fae, "asolu pithutu", càule gupu, fenugru, "ammuratha" e gasi a sighire), su "pane cotu" e su "pane vratatu".
Ma tocat de ammentare totu sos benes chi sa bidda podet mustrare: unu tzentru istòricu de importu, cun istrutura architetònica de su tempus de mesu e domos de su comintzu de su 1800, chimbe crèsias antigas, fraigadas intre de su 1500 e de su 1700, arredos sagrados de importu mannu, cun istàtuas de su 1400 e de su 1500, oro e prata de sas iscolas genovesa e partenopea (de su 1500), chi dant s'idea de comente Lodè e totu sa Sardigna fiat in intro de s'istòria europea prus de su chi fintzas a como nos ant contadu.
S'economia
In su territòriu comunale resurtat chi b'at 19 atividades industriales e chi bi traballant 42 persones, 32 atividades de servìtziu e 49 persones chi bi traballant, 26 atividades de servìtziu cun 58 persones chi bi traballant e 7 atividades amministrativas cun 26 traballadores. Galu meda sunt sas atividades ligadas a su mundu agro-pastorale.
Sas festas
De seguru sa festa prus sentida dae sos lodeinos est “Sant’Antoni ‘e su ‘ocu”, chi si festat su 16 de ghennàrgiu. A su tocu de sas campanas de mesudie sos pitzinnos andant dae domo in domo cun unu sacheddu in palas, pio collire sos donos chi sas fèminas ant aprontadu: calistros, arantzos e dinari. In su mentres sos pitzinnos prus mannos, partzidos in “cumpanzias” sunt pro torrare dae “s’èrimu”, dae collire frascas chi s'ant a pònnere in tundu a un’àrbore postu in sa pratza de Sant’Antoni. A pustis de sa missa, si allughent sas frascas, su preìderu beneighet su fogu e sonat una campanedda, pro chi sos pitzinnos de sas “cumpanzias” àrtzient a s'àrbore, pro “nde falare sa pompia”.
Àteras festas de importu sunt su Carrasegare (cun sas Mascaras Netas, Mascaras Brutas e Marratzàios); sa Chida Santa (particulares sunt mescamente sos sos cantos -“Gotzos”-, sa rapresentatzione de “s’Iscravamentu” e de “s’Interru”, sa professone a sonu de “tauleddos” o “matràculas” e cun sas “orriajolas”); Babbu Mannu (su “Corpus Domini”, cun una caraterìstica prepissione cun sas carreras prenas de nuscu de “erva de Santa Maria”); pro Santu Giuanne, mancares festadu su 24 de làmpadas, su 23, a pustis de sos Vèsperos, si faghet unu fogu de fèrula in foras de sas domos e cadaunu depet brincare su fogu narende “in nùmene de Deus, de Nostru Segnore e de Santu Juanne”.
Sant’Anna si festat s'ùrtima domìniga de trìulas in s'omònima fratzione in su monte: novena, pellegrinàgiu dae Lodè a pee; sa domìniga, a pustis de sa missa, su comitadu cumbidat a totus unu pràngiu cun màndigos locales. Su comitadu ordimìngiat fintzas sas festas tziviles, tres dies de festa, de ispetàculos e mùsica. Su 5 de austu b'est sa festa de su Remèdiu, cun una bella prepissione in sos giassos antigos de su tzentru istòricu. Àtera festa de importu, ammaniada dae sos giòvanos chi crompent bintighimbe annos, est sa festa de Santa Luchia, su primu agabbu de chida de cabudanni, cun sonos e ballos e tres dies de festa. Particulare est sa prepissione cun su costùmene antigu e cadderis.
Amadeo Giannini
Amadeo Pietro Giannini (1870 – 1949), naskidu in San Jose, California, fit un'Italu-Americanu chi aiat fundadu sa Bank of America.
Su babu e sa mama de Giannini fini duos emigrantes italianos chi fit originarios de sa zona 'e Genova. Issu aiat istudiadu in su Heald College, in San Francisco, California.
Al Kuwait
Al Kuwait (in àrabu: مدينة الكويت‎, Madīnat al-Kuwait, literalmente Tzitade de su Kuwait, e in inglesu Kuwait City), est una tzitade de unos 3.925.000 bividores, capitale de s'Emiradu de su Kuwait.
Pulentone
Su nomìnzu bènit dae su fattu chi su màndicu de cada dìe pro sos chi vivìan in s'Italia de sùsu (Lombardia, Venetu, Piemonte e gài sichìnde) fit sa pùlenta ebbìa, cosa chi lis at sarbàu sa pedde prus bortas in tempos de fàmmine ma chi, a s'ispìssu, fìniat a patìre de focu mudu o iscorbutu. Cussu de su mandicadòre de pulenta o pulentàrju, tando, in s'Italia de zòsso est bènniu a istereotipu de pessòne ruza e ignorante.
Provìntzia de Sud Sardigna
Sa Provìntzia de Sud Sardigna est una provìntzia italiana de sa Sardigna de 345.554 bividores. Istituida con L.R. N. 2 de su 4 freàrgiu 2016, cumprendet is comunos de is provìntzias betzas de Carbònia-Iglèsias e Campidanu de Mesu, acabbadas in cunsighèntzia de is resurtas de is referendum de su 2012 in Sardigna, prus is comunos de sa Provìntzia de Casteddu chi no ant acunsentidu a fàghere parte de sa tzitade metropolitana e a is comunos de Geroni (prima de sa Provìntzia de Aristanis) e Seui (prima de sa Provìntzia de Ogiastra). Su cabu de logu provisòriu est Carbònia, su comunu prus pobuladu de sa Provìntzia.
Otto Sander
Otto Sander (Hanover, Germania 30 June, 1941 – 12 de cabidanni 2013), est unu cantante e attore tedescu.
Resuttano
Resuttano est unu comunu de 2.149 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Riesi
Riesi est unu comunu de 11.666 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Regiones de s'Itàlia
(*) Regiones a istatutu Ispetziale
Baleare (cadalanu)
Su baleare est sa variedade de sa limba cadelana chistionada in sas ìsulas Baleares.
Vocabolariu
Inoghe si ponet a paragone calchi frasia in limbazu baleare cun su cadelanu de Catalugna:
Pro sos numeros "deghessete", "degheoto" e "deghennove", faghet a nàrrer desset, devuit e denou in baleare, nono disset, divuit, dinou comente est in Catalugna.
Fràntziu
Su fràntziu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 87 e cun sìmbulu Fr.
Est unu metallu alcalinu chi si podet agatare in sos minerales de s'uràniu e de su tòriu. S'istimat chi su puntu de fundidura siat pagu superiore a sa temperadura ambiente. Tenet s'eletronegatividade prus bàscia connota e est su segundu elementu prus pagu abundante in natura (su primu est s'àstatu). Su fràntziu est altamente radioativu e reativu chi si desìntegrat generende àstatu, ràdiu e radòn.
Philosophy of a Knife
Philosophy of a Knife est una pellìcula chi Andrey Iskanov at direttu.
Su filme addurat battor oras, est tottu in inglesu e zirau in biancu e nigheddu, sas intervistas sun imbetzes a colores in russu chin tantu de suttatitulos in inglesu.
Istassione ferruviària de S'Alighera Santu Austinu
S'istassione ferruviària de S'Alighera Santu Austinu est sa printzipale de sa bidda cadalana e s'ùniga ativa in sa leada manna de sa comuna. S'installadura s'agatat in su bighinadu de su Pedraghe e dae su 1988 custìtuit sa conca de lìnia de su caminu de ferru Tàtari-S'Alighera, cun bia ùniga, ladària minimada e sena eletrifigadura. In dae in antis de su fraigu de biazadores, cun pranu retangulare e duas prantas, sunt postas duas bias impreadas pro su servìtziu de passizeris cun apeadorzos currespondidores. Bias annanghedoras tèrminant a sa tzurpa in su partile a su nordu de su fraigu de biazadores. Anteriormente a sa colada a sa zestione dereta de s'IRST, s'arzola de s'istassione istranzaiat finas unu depòsitu de sos postales de sos CFDS antigos.
Dae su puntu de bista de sas relassiones, s'ùnigu destinu sizìbile cun sas cumponiduras de s'IRST est s'istassione de Tàtari, in prus de sas diferentes arressadas intermediàrias a longu de su trazetu (chi una est S'Ulumedu). Relassiones annanghedoreas sunt asseguradas dae curreras postalencas, chi permitint de nche sizire su tzentru de sa bidda (intre sas cales sas de s'IRST, chi sustìtuit sa parte de caminu de ferru ismanteddada), s'abioportu de S'Alighera-Fertìlia e àteras leadas probianas.
Universidade de Versailles
S'Universidade de Versailles (jamada finas Versailles University, o solu UVSQ), s'agatat in sa tzittade de Versailles, in sa regione de Ìsula de Frantza. S'universidade fit istada fundada in su 1991.
Balaros
Sos Balaros fin una populassione antica sarda de s'epoca nuraghèsa.
Istòria
Sos Balaros fin accudìos in Sardigna chin su movimentu curturale de su bottu campaneiforme in sa tarda edade de su ràmene, dànde luche a sa curtura de Bunnànnaru in s'edade de bronzu. In epoca nuraghèsa, sos Balaros vivìan in su trettu nord-otzidentale de s'isula (Nurra, Anglona, Tatarèsu) e custu fit a làcana chin sos Ilienses a sud (Tirsu) e chin sos Cossos in su nord-est (Monte 'e Limbara).
Cando sa Sardigna si l'an picàda sos punicos e romanos, parte de sos Balaros, impare a sos Ilienses e Cossos, si fit retiràda in su trettu de muntagna connòttu comente Barbàgia pro menzus paràre fronte a sos invadores. In su 177 A.C., nàchi sos Balaros e Ilienses aìan chircàu de che furriàre sos romanos ma los aìat bìntos Tiberiu Graccu su Betzu.
Jean Dominique
Jean Léopold Dominique est istadu unu giornalista famosu pruite faeddaiat dae sa radio sua contra a sos sistemas ditatoriales chi ana sempre affrigidu sa natzione sua. Fit istadu unu 'e sos primos a trasmittere dae un istatzione radio in limba creola haitiana, chi est sa limba faeddada dae sa mazore parte de sa populatzione. Finas si fit fuidu duas bortas dae sa natzione sua, ca sa visa sua fit in oerigulu, at semper continuadu a torrare a Haiti, ca creiat frimmamente in sa causa de su populu haitianu, finas chi est istadu mortu dae duos sicarios chi non sun mai istados prozessados.
Diegu Corràine
Diegu Sarvadore Corràine (nàschidu in Nùgoro in su 1949) est un'istudiosu de limba sarda e iscritore e tradutore in sardu. Est presidente de sa Sotziedade pro sa Limba Sarda e diretore e fundadore de sa sotziedade editoriale Papiros.
At bortadu e bortat in sardu libros pro mannos e pitzinnos. Est diretore de s'editzione sarda de Su Curreu de S'UNESCO, rivista internatzionale de s'UNESCO, e de unos cantos sitos in sardu presentes in Ìnternet.
Dae meda s'interessat de problemas de polìtica linguìstica, normativa de sa limba sarda, lessicografia, terminologia.
Est istadu membru de s'Osservatòriu de sa Limba Sarda; est istadu finas membru de sa Cummissione incarrigada dae su Guvernu Sardu de ammaniare una proposta de limba sarda de referèntzia: sa LSU e, pustis, de sa LSC.
Dae su 2001 a su 2006, Diegu Corràine est istadu diretore de s'Ufìtziu de sa Limba Sarda e coordinadore de su Master de "Tradutzione in limba sarda e Istùdios interculturales", fatu in Nùgoro in sos annos acadèmicos 2003/04, 2004/05, 2005/06 dae sa Provìntzia de Nùgoro, s'Universidade Autònoma de Bartzellona e su Cunsòrtziu Universitàriu de Nùgoro. In cussu ruolu, dae su martzu de su 2005, at coordinadu fintzas sa creatzione de s'EST - Entziclopedia Sarda Temàtica, un'entziclopedia in lìnia in limba sarda iscrita cun sa collaboratzione cun istudiosos che a Ana Aguilar Amat, Carles Biosca, Ignazio Camarda, Donatella Carboni, Roberto Coroneo, Giovanni Lupinu, Frantziscu Tzèsare Casula, Carlo Maxia, Pala, Paolo Piquereddu,  Miquel Edo, Barto Mesa e Nicola Tanda.
In su 2012 at retzidu su Prèmiu tradutzione de su Prèmiu Ostana.
Dae su 15 de nadale de su 2021, cun sa Sotziedade pro sa Limba Sarda, s'òcupat de sa Biblioteca Heinz Jürgen Wolf de Istùdios Linguìsticos e de limba sarda de Nùgoro, dedicada a su linguista Heinz Jürgen Wolf e aberta a totus. Sa biblioteca est nàschida gràtzias a sa voluntade de sa fìgia Mimi e de sa mugere Sìlvia de Wolf, chi ant donadu sa biblioteca de s'istudiosu a sa Sotziedade, e de s'Assòtziu natzionale de sos mutilados e invàlidos de gherra de Nùgoro, chi at frunidu sos locales.
Su 18 de nadale de su 2022 at retzidu su Trofeu Tzitade de Otieri de su Prèmiu Otieri, dedicadu a personalidades sardas chi si siant distintas in manera particulare in su mundu de sa cultura, de sa connoschèntzia e de s'arte.
Europa setentrionale
S'Europa setentrionale est sa parte de su continente europeu chi s'agatat in su chirru prus seterntrionale. Segundu sa definitzione is Natziones Unidas incluet deghe istados:
Fatu-fatu s'Europa setentrionale est inditada cun istados iscandìnavos, cumprendende però petzi unos cantos istados de sa regione geogràfica, sende chi custu faeddu incluet istrintamente Isvètzia, Norvègia, Finlàndia, is ìsulas Åland, is ìsulas Føroyar, is ìsulas Svalbard e is territòrios russos de Carèlia e de sa penìsula de Kola. S'Iscandinàvia podet fintzas contare s'Islanda e sa Danimarca.
Sas ìsulas Britànnicas (contende s'ìsula de Man e is ìsulas de su Canale) sunt antimes tentos a contu che partes de s'Europa otzidentale. Sos istados bàlticos, cumprendentes Estònia, Letònia e Lituània sunt cunsiderados fatu-fatu parte de s'Europa orientale, a causa de denominatziones chi remontant a sa Gherra Frida, essende totu istados post-sovèticos.
Carchi borta àteros istados chi tenent essida in su mare Bàlticu comente sa Rùssia norte-otzidentale, sa Polònia, sa Germània e fintzas is istados de su Benelux sunt incluidos in su cuntzetu de Europa setentrionale.
Hei tai yang 731
Hei tai yang 731 est una pellicula, produida in sa Cina, girada in mandarinu, est connotta in inglesu comente Men behind the Sun chi Tun Fei Mou at ziràdu in Hong Kong in su 1988.
Mesa de iscrier
Sa mesa de iscrier (o càtedra) est unu mòbile de forma e mannària bariàviles, custituìdu dae unu pranu orizontale, una mesa particulare impreada de arrimu pro b'iscrier o bi traballare.
In s'Edade Mèdia, fiat formadu dae duas partes a ue si poniat su pretzisu pro b'iscrier e su leghidorzu. Posteriormente, fiant istadas introduìdas modifigaduras sustantziales in su de XV e in su de XVI sègulos, addaghi fiant istados annantos calassos in sos chirros. Sa forma sua aiat retzidu pagos mudamentos dae sa prima metada de su de XIX sègulos. S'ispainadura sua fiat aumentada a pustis de sa segunda gherra mundiale pro more de sos zassos de traballu noos in sos ufìssios.
Hei tai yang 731
Trattat de sos isperimentos de s'Unidade 731 giapponesa in terra cinesa.
Sibèria
Sa Sibèria (in russu: Сиби́рь, tradùsidu: Sibir) est una regione geogràfica manna chi s'agatat in sa parte asiàtica orientale de sa Federatzione Russa, pro custu puru si ddi narat Rùssia asiàtica, Rùssia orientale o Rùssia de s'Est; e pro more sa posidura geogràfica sua respetu a su continente asiàticu si ddi narat fatu·fatu Àsia Setentrionale, Àsia de su Norte, Norte de Àsia.
Est una regione chi s'iscàmpiat dae is montes Urales in s'ovest, fintzas a s'otzèanu Patzìficu in s'estu, e chi si ghetat in su norte in s'otzèanu Àrticu, mentra is in su sud allàcanat cu Kazachistàn, Mongòlia, Corea de su Norte e Tzina. Su frùmene Enisej partzit sa Sibèria in duas partes, otzidentale e orientale. Non rapresentat peruna partzidura polìticu-amministrativa, dae chi est formada dae distretos vàrios de sa Federatzione Russa.
Sa Sibèria rapresentat unu 76% de su territòriu de sa Rùssia (13,1 milliones de chilòmetros cuadrados), cun densidade de populatzione bàscia meda, sende chi ddoe bivet isceti su 28% de sa populatzione de Rùssia, chi benint a èssere unos 36 milliones de persones. Custu est echivalente a una densidade de populatzione mèdia de tzirca tres bividores pro chilòmetru cuadradu (simigiante a sa densidade de s'Austràlia), faghende de Sibèria una de is regiones cun populatzione prus iscassa dae sa Terra.
Santa Caterina Villarmosa
Santa Caterina Villarmosa est unu comunu de 5.689 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Unidade 731
Sa Unidade 731 est su lumen de un'unidade de s'esercitu giapponesu chi fit in atividade dae su 1936 a su 1945 in Manciuria (Cina de su Nord-Est), pro la narrer menzus in su campu de Ping Fang postu a nord-est de sa tzitade cinesa de Harbin, chi fachiat parte de su guvernu fantutzu de Manchukuo.
Ponende mente a sos cumandos de su generale Shiro Ishii (espertu bateriologu, fundadore e mere de s'Unidade 731), s'unidade (chi de fatzada fit operativa pro che mondare s'abba) depiat istudiare e isperimentare armas chimicas e biologicas, violande su protocollu de Ginevra chi su Giappone b'aiat postu sa firma in su 1925 ma lu at ratificau petzi in su 1970.
Sos iscopos de custos fin duos: isperimentare siat armas bateriologicas de usare contr'a s'inimicu pro bincher sa gherra, siat tecnicas terapeuticas novas in sa pedde de sos presoneris chi los fachian ammalaidare a bella posta pro iscoperrer comente si podian sanare a lestru sos sordaos giapponesos a su bisonzu.
S'unidade at tentu sa curpa de aer fattu sos crimines de gherra prus graves e sambenosos de tottus sos militares giapponesos.
In pachitzedos an pacau pro sas fattìas malas issoro: in su 1949 unu tribunale sovieticu b'aiat resèssiu a nde facher processare petzi una dechina. Sos Istados Unidos, chi aian incumintzau su programma de armas chimicas e batteriologicas petzi in su 1943, aian recuperau su tempus perdiu coperinde e fintzas ingaggiande sos de s'Unidade. Sos ateros aian potiu, de custa manera, torrare chietos chietos a sa vida tzivile, a s'ispissu traballande in intro de siendas farmaceuticas o de ateros istaos.
Duas peliculas an zirau in ammentu de su chi an fattu sos butzinos e de su chi an suffertu sas vitimas issoro, Men behind the Sun e Philosophy of a Knife.
The American Spectator
The American Spectator est una rebista mesile cunservadora istadunidesa chi s'òcupat de atualidade e polìtiga, aderetada dae R. Emmett Tyrrell Jr. e pubrigada dae sa fundadura “American Spectator”, un'entidade sena finalidade de balanzu.
Nadale
Nadale (o Meseidas) est su de dòighi mese de su calendàriu gregorianu. Est craru ca custu nòmene faghet riferimentu a sa naschida de Gesùs Cristu.
Limba grega
Sa Limba Grega est una limba indoeuropea chi si faveddadat in s'istadu de sa Grèghia printzipalmente.
Serradifalco
Serradifalco est unu comunu de 6.263 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Limba grega
Istòria
Faghet a pratzire s'istòria de sa limba grega in unas cantas fases:
Protogregu
Cun custu nome nois indicamus sa fase prus antiga de sa limba narata a nois gratzias a petzi de recumponidura interna; dae issa calant tottus sos dialettos gregos de s'edade istòrica, ma fiat differente dae s'antipassadu comune protoindoeuropeo. Pensamus ca lu favedderant a s'initziu de su millènniu II a.C. in sa penìsula balcànica, ma semus galu resonende de sos tempos pretzisos de aposentamentu de sos Gregos in sa penìsula ellènica.
Miceneu
Est sa limba chi connoschimus gràtzias a sas tauleddas chi benint dae Pilu datadas 1200 a.C. iscritas in s' arfabetu lineare B, una iscritura sillàbica chi fiat unu adatamentu a su gregu miceneu de sa lineare A, chi sos minòicos impreaiant pro iscrier sa limba issoro in s' Isula de Creta, chi fintzas a oe nois non podimus lègere. Su miceneu est de unu tempus intre su sèculu XIV a.C. e su sèculu XII a.C.. Custa limba presentat caràteres proprios chi no permittent a la cunsiderare sa antepassada comuna de totu sos dialetos de su millènniu I a.C., mancari su status suo (dialetu gregu faveddadu a beru o puru limbàgiu istilisadu dae sa iscritura) e sa posidura sua in sa crassificatzione de sos dialetos gregos est terrinu de chistione. Pro su prus, pensant chi assimigit a s'arcàdicu-cipriota.
Gregu ellenìsticu o koiné diálektos o ("limba comuna") o "Alexandrinè koiné" (limba alessandrina)
Sos battallas de Alessandro Magnu e sa diffusione de sa cultura grega intre una manna area faboribant s'isviluppu de una limba comuna, chi permettant de  superare sos divisiones dialettales de su gregu antigu e classicu. Custa limba comuna, narata puru koiné, est basada dae su dialettu atticu, depurado dae paroles suas prus  caratteristiches e cun interferentze dae atros dialettos. Custa limba est istada in usu pro totu sos annos de s'etade ellenistica e romana, costituendes sa limba franca de tuta sa parte orientale de su Imperu Romanu.
Gregu de s'edade de mesu o gregu bizantinu
Su gregu bizantinu est sa evolutzione de sa koiné intre s'imperu bizantinu, fazendes sos mutamentos foneticos e sa semplificatzione grammaticale de su periodu pretzedente. Caratteristicu de custa edade est puru sa distantzia de sa limba faveddada e de sa limba de sos libros, cum custa urtima legada a sos modellos classicos e cum medas trattos arcaicitzantes. S'edade bizantina at rappresentau una tappa de sos fondamentales pro sa conservatzione e sa divulgatzione de sos testos de sa grecidade antiga.
Gregu modernu o gregu nou
In sa dominatzione de s' Imperu Ottomanu, sa traditzione iscritta est continuada intre su Patriarcadu de Costantinopoli, cando sa limba faveddada prendet numeroses paroles dae sos atteros personas de s'Imperu Ottomanu, comente sa limba turca, mae puru dae s'italianu. Unu nobu stimolu a sa limba grega est dadu solu intre su secolu XIX dae s'indipendentzia, puru se su nobu istadu gregu, issu creat distantzia intre sa limba faveddada (dhimotikì), cum sos dialettos suos, e sa limba offitziale, sa katharevousa, una de sas formas artifitziale, "purificada" dae sos influssos esteros, e bennet aduttada comente limba offitziale de su istadu. Pro custo motivu fiat fattu comunu chi una cosa at apiu duos nomines, unu offitziale e unu usadu dae sas persones comunas. Sa situatzione fiat custa fintzas a su 1976, annu im candu, gratzias a una reforma de sa limba sa dhimotikí est dibenniat sa  limba offitziale.
Ispainadura geogràfica
Su gregu est faveddado dae 15 miliones de personas, in Greghia e a Cipro printzipalmente, mae in carcos comunidades de s'Arbania e in sos costas de sa Romania, de sa Bulgaria, de sa Georgia, de sa Russia e de s' Ucraina. In s' Italia meridionale sunt presentes isolas limbisticas chi faveddat  gregu, in su Salentu e in sa Bovesìa, in sa Regione de sa Calabria.
Infruèntzia subra àteras Limbas
Sa limba grega crassica est a sa base de sa morfologia de medas parolas moderne de sas limbas indoeuropeas.
Sommatino
Sommatino est unu comunu de 7.263 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Sant'Ambrosu de Milanu
Aurèliu Ambrosu (Aurelius Ambrosius in latinu), menzus connoschidu che Sant'Ambrosu (Treviri, 334/339 – Milanu, 4 abrile 397), est stau unu pìscamu e dotore de sa creja catòlica. Est venerau a santu in su 7 de nadali.
Biografia
Est nàschidu a Treviri in Germania inue su babbu fut prefettu de su pretoriu. Pitzinnu torrat a Roma e inoghe benit educadu. Creschinde istudiat su gregu e lu possedit a sa perfetzione. Diventat cossizeri de su prefettu po su nord Italia e arrivat a Milanu. In tzitade bi fut unu numeru mannu de arianos, cristianos ereticos, e-i su Piscamu de Milanu fut de tendentzias arianas. Cando custu morit no si resessit de nominare unu sutzessore. Sa zente bidet in Ambrogiu s'omine adattu, ma Ambrosu est solu unu catecumenu, no est mancu battijadu!
Retzit su battijimu e a poi de otto dies benit cunsacradu Piscamu de Milanu (7 de nadale 374). Est istadu unu piscamu de sos mannos de s'istoria de sa creja cattolica. Sos tempos funt agitados meda. At devidu difendere sa fide cristiana cattolica contra a sos arianos e contra paganos potentes  comente Simmacu, senadore e prefettu de Roma. At devidu cumbattere contra nemigos diffitziles comente sa mama de s'Imperadore, Giustina, una ariana fanatica. De mentuare su rapportu de Ambrosu cun Teodosiu imperadore cristianu de Oriente, chi aiat permissu una istrage a Tessalonica (in Grecia) cun 7 miza mortos. Ambrosu li iscriet una littera invitendelu a faghere penitentzia, e po custu motivu li ordinat de no  intrare in creja, né partetzipare a sas tzelebratziones in creja. S'imperadore, a Milanu, cheriat intrare in creja e Ambrogiu l'at affrontadu a sa janna de sa creja, e s'imperadore at devidu tzedere.
Santu Ambrosu est istadu importante po sa cunversione de Austinu Aureliu,  chi in su 387 retzidi su battijimu propiu dae Ambrosu a Milanu e diventat sant'Austinu un ateru  mannu po s' istoria de sa creja. Ambrosu est unu de sos battoro Padres de sa Creja latina, e Duttore. Est mortu a Milanu su 4 de abrile 397.
Sa festa sua su 7 de nadale.
Frankfort (Kentucky)
Frankfort est una bidda de unos 27.000 bividores de is Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu de Kentucky e sea de sa Contea de Franklin.
Wangari Maathai
Wangari Muta Maathai est istada un'ambientalista e attivista politiga. Issa aiad istudiadu in sos Istados Unidos in su Benedictine College e in s'Univerdidade de Pittsburg, e in s'Universidade de Nairobi in Kènya. In su 1970, Maathai aiat fundadu su Green Belt Movement (Movimentu de sa tzintura irde), una organizatzione ambientalista non guvernativa chi si interessaqiada de piantare aivures, difesa de s'ambiente e dirittos de sa feminas. In su 2004 est istada sa prima femina africana e sa prima ambientalista a rezire su Premiu Nobel pro su ”contributu a s'iviluppu sustenibile, demograzia e paghe.”
Maathai est istada un'elegìda de su parlamentu de su Kenia, edd'est istada Assistente de su Ministru de s'Ambiente e de sas Risorsas naturales in su guvernu de su Presidente Mwai Kibaki tra su 2003 e i su 2005. Issa apartenit a sa etnia Kikuyu.
Tòriu
Su tòriu est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica, su sìmbulu de su cale est Th e su nùmeru atòmicu est 90. Est unu metallu lebiamente radioativu, chi s'agatat in su còrgiu terrestre, e est cunsideradu un'alternativa possìbile a s'uràniu che a combustìbile nucleare. A s'istadu puru, su tòriu est unu metallu biancu prata chi mantenet su lughidore (non s'òssidat) durante carchi mese. Una borta cumintzadu su protzessu de ossidatzione, su tòriu, s'andat cunvertende in unu materiale de colore murru e a sa fine, nieddu. Cando si caentat in presèntzia de ària, su tòriu metàllicu s'allughet e brùsiat cun una pampa bianca lughente. Su diòssidu de tòriu (ThO2) tenet unu de sos puntos de fundidura prus artos dae totu sos òssidos (3.300 °C).
Port-au-Prince
Port-au-Prince (Pòtoprens in Limba Créola haitiana) est sa capitale e sa tzitade pius populada de Haiti.
Est sa tzitade de su giornalista Jean Dominique.
Suitzìdiu
Su suitzìdiu (de su latinu suicidium, dae sui caedere, 'si ochire sene matessi') est s'atu de si dare sa morte de manera voluntària, critèriu chi, duncas, escluet sos màrtires, sos gherradores in una gherra o sas vìtimas de un'intzidente. S'inclusione o no de s'eutanasia a intro de su suitzìdiu est cuntierrada, sende chi partit de sa pròpia boluntade de mòrrere, ma s'atzione o no evitamentu dda cumprit un'àtera persone. Sos motivos pro su suitzìdiu sunt diversos, ma si podent agrupare suta unu matessi denominadore: sa farta de sentidu de sa vida. S'Organizatzione Mundiale de sa Salude inditat ca prus de unu millione de persones si ochint onni annu, e chi est una de sas càusas printzipales de morte intre sos giòvanos e sos mannos minores de 35 annos. S'istimat chi cada annu si produint intre 10 e 20 milliones de intentos de suitzìdiu non fatales a banda de totu su mundu.
Sa bisura dominadora de sa meighina moderna est chi su suitzìdiu est unu problema de salude mentale, assòtziadu a fatores psicològicos comente pro esempru sa dificultade de bìvere cun una depressione, unu patimentu o timoria ineludìbile, o àteros istrobos e pressiones mentales. A bortas s'interpretat unu tentativu de suitzìdiu comente unu "tzèrriu de agiudu" e atentzione, o un'espressione de disisperu e su disìgiu de si nche fuire, e non comente unu tentativu autènticu de mòrrere. Sa majoria de cuddos chi intentat de si ochire no l'otenet a su primu tentativu; sos chi prus a tardu tenent un'istòria de tentativos repìtidos tenent una probabilidade significativamente prus arta dae s'ochire cun sutzessu.
École nationale de l'aviation civile
S'École nationale de l'aviation civile (jamada finas French Civil Aviation University, o solu ENAC), s'agatat in sa tzittade de Tolosa, in sa regione de Midi-Pirenei, in so Frantza. S'universidade fit istada fundada in su 1949.
Suitzìdiu
Mancari siat istadu sugeridu chi sos animales no umanos si podent ochire issos e totu, su cunsensu sientìficu est chi sa manna majoria de ispètzies mancant de sas capatzidades cognitivas pretzisas pro cunsiderare sa possibilidade de pònnere fine a sa vida issoro.