cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Protozoa
Cando fiant presentados pro sa prima borta dae Georg Goldfuß in su 1818, is Protozoos fiant postos in una classe classe a parte a intro de is animales, cun sa paràula 'protozoos' significhende "primos animales". In is classificatziones prus a tardu fiant artziados a una bariedade de grados prus artos, incluende phyla, suta-regnos e regnos, e a bortas inclùidos in intro de is Protistas. S'acostiamentu de classificare is protozoos in intro de su cuntestu de Animalia fiat comunu in is sèculu XIX e galu a primìtziu de su XX, mancari no universale. A partire de is annos 1970, s'est costùmene de rechèrrere chi totu is taxon esserent monofilèticos (derivados dae un'antepassadu comunu chi diat èssere cunsideraduprotozou), e olofilèticos (cuntenende totu de su coladòrgiu connotu dae cuss'antepassadu comunu). Su taxon 'Protozoos' no intretzat in custos istandards, e sa costùmene de agrupare is protozoos cun is animales, e de ddos cunsiderare gasi relatados a curtzu cun custos, no est duncas giustificàbilee. Su trèmene sighet a èssere usadu in manera informale pro descrìere protistas unitzellulares (chi beneint a èssere, eucariotas chi no sunt animales, prantas, nen fungi) chi si nudrint peri eterotrofia. Esempru de protozoos sunt Amoeba, Paramecium, Euglena e Trypanosoma.
Cun totu chi b'apat cussèntzia ca su cuntzetu tassonòmicu traditzionale de "Protozoos' no intretzat cun is istandads tassonòmicos cuntemporàneos, unos cantos autores sighent a usare su nùmene, mentras aplichende·ddu a pro àteros rastas de organismos. In una sèrie de classificatziones segundu Thomas Cavalier-Smith e collaboradores de su 1981, su taxon Protozoa fiat aplicadu a unu grupu istrintu de organismos, e fiat classificadu regnu.   Un'ischema presentadu dae Ruggiero et al. in su 2015, ponet oto phyla ne relatados a curtzu in su regnu de is Protozoos: Euglenozoa, Amoebozoa, Metamonada, Choanozoa sensu Cavalier-Smith, Loukozoa, Percolozoa, Microsporidia e Sulcozoa. Est de marcare ca custu acostiamnetu escluet grupos diversos e importantes de organismos segundu sa traditzione pertenentes a is protozoos, incluende Ciliophora, Dinoflagellata, Foraminifera, e is parassitos Apicomplexa, su cale fiat istadu localizadu in àteros grupos comente Alveolata e Stramenopiles, suta su polifilèticu Chromista. Is Protozoos in custu ischema non format unu grupu monofèticu e oloflèticu (clade), prusaprestu unu grupu parafilèticu.
Cromu
Su cromu est unu elementu chìmicu de sa taula periòdica de is elementos chi tenet a sìmbolu Cr e cun nùmeru atòmicu de 24.
Frantziscu Masala
Frantzìscu Màsala, nadu péri Ciccìttu in Logudoro (Nughedu Santu Nigola, 17 de Cabidanne de su 1916 - Casteddu, 23 de bennàlzu de su 2007) est istadu unu poete, iscritore e saggista sardu, istudiosu e amantiosu de limba e cultura sarda.
Bida
A pustis de àer istudiadu in bidda sua, at attendidu su Ginnasiu in Otieri, su liceu classicu de Tàtari e si at pigadu sa laurea in Lìtteras in s'Universidade La Sapienza de Roma cund una tesi a pizu de su teatru de Luigi Pirandello, cun Natalino Sapegno comente reladore. At pigadu parte a sa segunda gherra mundiale, gherrende prima in su fronte jugoslavu e a pustis in cussu russu in ue, fertu a un'anca, si at meressidu una decoradura a su balore militare e at cumintzadu a iscrìer unu romanzu a pizu de cussa tràgica isperièntzia umana e militare. Tra sos amigos suos, freguran mannos comente a Emilio Lussu, Aldo Capitini, Giuseppe Dessì, Salvatore Cambosu, Michelangelo Pira, Giulio Angioni, Giovanni Lilliu.
Giornalista e pubblicista (in sos annos Sessanta fit criticu litteràriu e artisticu in L'Unione Sarda, ma at traballadu cun La Nuova Sardegna puru, Paese Sera, Il Messaggero Sardo) e iscritore bilimbe, in sardu e in italianu. At pubblicadu paritzos articulos e lìberos de contos e poesias, teatru, saggistica e critica litteraria. Comente poeta, si aìat ispiradu a sa traditzione in versos de sa terra sua, subratottu sos traballos de Peppinu Mereu; in su 1951 at bintu su Premiu Gratzia Deledda e in su 1956 su Premiu Chianciano pro sa regorta de poesias Pane nero. Comente iscritore de romanzos, lu aìat iscobertu Giangiacomo Feltrinelli, chi in su 1962 li aìat pubblicadu Quelli dalle labbra bianche, epopea de sa zente de Arasolè in su fronte orientale e de unu pagu tottus sos chi "s'istoria si aìat irmentigadu". Pro su palcu, in prus de sa bortada teatrale de su romanzu suo (1972, cun su regista Giacomo Colli), at traballadu cun sa Cooperativa Teatro di Sardegna pro sos testos bilimbes de Su Connottu (1976) e Carrasegare (1978), ambosduos cun s'azudu de su regista Gianfranco Mazzoni. Pro sa RAI, at iscrittu sos radiodrammas Emilio Lussu, Il capotribù nuragico (1979) Gramsci ovvero l'uomo nel fosso (1981) e Sigismondo Arquer, al rogo! (1987). Masala si aìat peri accurtziadu a sa musica pop, traballende cun sa cantadora Marisa Sannia.
In su 1981 at pubblicadu, cun Vanni Scheiwiller, "Poesias in duas limbas". Sas cambas suas, chi comente in sos romanzos cherìan bantare unu populu umiliadu e offendidu comente a su sardu, las an bortadas in ispagnolu, croatu, russu, ungheresu, frantzesu, polaccu e portughesu. De su 1984 est Il riso sardonico, regorta de ammentos e contos in curtzu de bìda sua, in ue risu e piantu si ligan a una comicidade paradossale, prena de satira pungosa contra sa classe politica sarda.
Bi at unu de sos temas chi sun prus caros a Masala, sa defensa de su sardu, chi issu impreat fintzas in paritzas poesias e in su romanzu autobiograficu "S'istoria" (1989). Ciccìttu, comente lu muttìan sos amigos suos in Logudoro, fit presidente de sa Cummissione pro su Premiu Litterariu de limba sarda in sa tzittade de Otieri e, in su 1978, de su Comitadu pro sa limba, chi aìat ispintu pro una propusta populare cara a su bilinguismu perfettu in Sardigna: dae cue fit naschida sa leze regionale n.26 de su 15 de Santu Gaìne de su 1997 pro s'abaloramentu de sa curtura e limba de Sardigna.
Dae s'iscrittu suo prus connoschidu, Quelli dalle labbra bianche, in su 1999 an fattu su film "Sos Laribiancos - I dimenticati", direttu dae Pietro Livi cun sos attores Lucio Salis, Sandro Ghiani e Alessandro Partexano. De su 2008 est imbètzes su filmeddu in curtzu de animatzione Dopo trent'anni prima, chi su fumettista Silvio Camboni at fattu pighende ispiratzione a su contu Apologo dell'uomo bue e dell'uomo cacciavite, in ue Masala ponet sa Sardigna de unu tempus (cussa rurale, de campagna) contra cussa de sos tempos suos e de como (tottu industriale). Masala, pronuntziende paraulas profeticas, fit criticu meda a su modellu de industria sarda, tottu fatta dae istranzos e chi no aìat lassàdu nudda atteru chi disacattu ambientale e disoccupados alienados dae terra issoro.
Giulio Angioni ponet Frantziscu Masala, impare a Antonino Mura Ena e Benvenuto Lobina, tra sos prus mannos poetas sardos, e non petzi in sardu, de tottu su Noighèntos.
In ammentu suo s'assotziu culturale Arcipelago at fundadu in su 2008, cun s'azudu de sa Provìntzia de Casteddu, su Premiu Francesco Masala pro su teatru.
Ligàmenes esternos
(in s'ùrtima parte de sa puntada Frantziscu Casula chistionat de Cicitu Masala)
Hurritas/LSC
Is hurritas sunt istados una populatzione insediada a nord de sa Mesopotàmia cando in ue bi fiat s'Edade de su Brunzu.
Telecuntrollu
Su telecuntrollu est unu dispositivu eletrònigu chi permitit de imbiare (peroe no de retzire) sinzales a un'àteru dispositivu postu a tesu. Su telecuntrollu, in zenerale, est un'ozetu de dimensiones minores alimentadu peri bateria, cuntzìbidu pro esser bardadu azuventadamente in una manu, o in onzi manera trasportadu fazirmente dae unu lògu a un'àteru sena bisonzu de iscostiare su dispositivu telecuntrolladu.
Atuarmente, sas funtziones de sos telecuntrollos sunt mùrtipras e pertocant sos domìnios prus bariados: s'impreu domulanu prus comunu est relassionadu cun sa reghidura de sas funtziones de sos telebisores o de aparitzos de arta fidelidade, peroe finas cun s'abertura e cunzadura de zannas e zagas, gasi che a su cuntrollu de sistemas de allugadura. Unu domìniu in ue su telecuntrollu est impreadu avesarmente est su modellismu e diferentes àteras aprigaduras sunt possìbiles in numerosas atividades.
Raleigh
Raleigh est sa cabitale e sa de duas tzidades prus mannas de s’Istadu federale istadunidesu de sa Carolina de su Nordu, gasi comente su cabu de logu de su Contadu de Wake.
Est finas una de sas tzidades a crèschida prus lestra de su paìsu. Sa tzidade de Raleigh zughet su nùmene de Sir Walter Raleigh, chi aiat istabilidu sa colònia pèrdida de Roanoke in s’ìsula a su matessi nùmene in intro de su Contadu de Dare de dies de oe, aguarmente posta in sa Carolina de su Nordu.
Raleigh, Durham e Chapel Hill rapresentant sas tres tzidades prus importantes de sa rezione metropolitana de Research Triangle. Su paranùmene rezionale de “The Triangle”, Su Triàngulu, aiat tentu s’orìzine sua a pustis de sa creassione in su 1.959 de su Research Triangle Park, ubigadu printziparmente in su Contadu de Durham, a sete chilòmetros dae su tzentru de custa ùrtima tzidade. Research Triangle Park faghet làcana in tres chirros cun sa tzidade de Durham e s’agatat a metade de caminu pagu prus o mancu intre sas tzidades de Raleigh e Chapel Hill, e tres universidades importantes de busca, a ischire sa NC State University, sa Duke University e s’UNC-Chapel Hill.
Su prus de Raleigh est situadu in intro de su Contadu de Wake, cun un’arrogu meda minore chi s’isterrit finas a intro de su Contadu de Durham. Sas biddas de Cary, Morrisville, Garner, Clayton, Wake Forest, Apex, Holly Springs, Fuquay-Varina, Knightdale, Wendell, Zebulon e Roseville sunt unas cantas de sas urbanizaduras e biddas satèllite prus importantes de Raleigh.
Tàula periòdica de is elementos
Sa tàula periòdica de is elementos (o prus simpremente tàula periòdica) est s'ischema cun chi sunt campaniados is elementos chìmicos, subra sa base de su nùmeru atòmicu Z e de su nùmeru de eletrones presentes in s'orbitale atòmicu prus energèticu.
Acàpios
Tàula periòdica de is elementos in sardu
Pierre Sanfourche-Laporte
Pierre Sanfourche-Laporte (Sarlat, 24 martzu 1774 – Belleville, 30 làmpadas 1856) est istadu unu giurista, avocadu e iscritore frantzesu.
Igrèsias/LSC
Igrèsias est una tzitade de 27.773 abitantes de sa Sardigna sud-otzidentale, in su Sùlcis-Igresiente. Est sa sea de su pìscamu (diòtzesi de Igrèsias).
Kylie Minogue/LSC
Kylie Ann Minogue (Melbourne, 28 de maju de su 1968) est una cantante de s'Austràlia, e una de sas artistas feminas cun prus sutzessu in s'istòria de sa mùsica.
L'Egitto prima delle sabbie/LSC
L'Egitto prima delle sabbie est un'album de Franco Battiato de su 1978.
Otzèanu Indianu
S'otzèanu Indianu est un'otzèanu de sa Terra. In particulare, siat pro subrafache siat pro volùmene, intre sos tres otzèanos de sa Terra est su prus pagu istèrridu.
S'importu de s'otzèanu Indianu comente ruta de trasida intre Àsia e Àfrica nd'at fatu iscenàriu de numerosas cuntierras. A càusa de sa mannària sua, niuna sìngula natzione dd'at dominadu fintzas a su cumintzu de su de 18 sèculos, cando sa Bretagna Manna at resissidu a cuntrollare pro meda tempus manna parte de sas terras chi dd'allindaiant.
Sarlat-la-Canéda
Sarlat-la-Canéda est una tzitade de su sud-ovest de sa Frantza, cabu-de-logu de s'ex regione de s'Achitània e de sa regione istituida a pustis de sa Noa Achitània.
Roger Schutz
Roger Schutz est su fundadore de sa Comunidade de Taizè in Frantza inue sunt passados giovanos meda in su seculu passadu. Est istadu bocchidu mentras chi pregaiat su 16 de austu 2005.
Savoia
Sa Savoja est una regione frantzesa de sas Alpes otzidentales e cumprendet sa Savoia e s'Alta Savoia. Sa limba est su frantzesu ma si faeddat puru su diialettu francoproventzale. S'Alta Savoia possedit istatziones isciisticas tra sa pius famadas d'Europa: Chamonix e ateras in Val d'Isere. Chamonix est logu turisticu in ijerru e in istiu. Ispettaculare s'istrada dae Chamonix a Courmayer. Chaminiz est collegada a s'Italia puru cun su tunnel de su Monte Biancu.
Pàtiu de s'iscala
In s'architetura, su pàtiu de s'iscala o repranu est s'elementu pranu postu comete intermesu intre duas leadas de un'iscala.
Si podent diferentziare issentziarmente duos tipos de pàtios de iscala: su pàtiu de arribada o de moida, est a narrer s'elementu de ischerriamentu chirru a àteras zonas de su fraigu (pro narrer, s'in ie s'agatant sas intradas de apartamentos o àteros ambientes) e su pàtiu de discansu, chi servit petzi a aunire prus leadas. Sa diferèntzia de cuota intre duos pàtios de s'iscala est narada interpranta. In su matessi tempus, si narat biga de oru sa parte de su pàtiu de s'iscala chi servit pro s'increddamentu de sas leadas.
Dii internatzionali de is mancosus
Sa dii internatzionali de is mancosus est un'acuntessimentu internatzionali tzelebrau dònnia annu su 13 de austu. Est stètiu istabilèssiu a manera ofitziali de su tzìrculu Lefthanders International in su 1992, mancai sa matessi dii ddoi fessit giai un'afussioni pretzisa giai de su 1973 (in unu perìodu innui sa cultura pobulari no atzetàt a discansu s'idea chi essi mancosu fessit cosa normali). S'ànimu de sa dii est su de spainai su connoscimentu de sa lateralizadura prus pagu difùndida intra sa populatzioni e is cunsighèntzias suas, siat positivas siat incumbenientis, ligadas a sa vida diària. Unus cantu eventus currelaus a sa dii spàinant su connoscimentu de ainas e trastus progetaus po mancosus, cun atentu mannu po cussus po pipius.
S'afussioni est festada in paisus meda de su mundu. In su solu Rennu Auniu, po esempru, si funt arregistraus unus binti eventus regionalis. In calincunu de issus, unus cantu pub serbiant a is fitianus comenti chi fessint mancosus, a s'incontràriu de cantu acuntessit de sòlitu. In àteras esposiduras is dèstrinus podiant proai ainas e trastus progetaus po sa manu manca, bortendi aici sa costumàntzia.
Iscritura automàtiga
S'iscritura automàtiga est su protzessu de iscritura de fràsias chi no arribant dae su pessamentu cussiente de s'iscritore. Podet acontesser in istadu de transa, o puru in manera cussiente, peroe sena sa sièntzia de su chi s'est iscriende. Est istada impreada a bias in s'anàlisis sìchiga comente istrumentu possìbile pro bogare a campu cunfritos issientes. Est unu de sos istrumentos prus importantes de sa tènniga de iscritura surrealista.
A bandas de sos casos de fraude, s'iscritura automàtiga acontessit fitianu in bona fide totale: sos sicòlogos l'intèrpretant comente su resurtadu de sos gasi narados automatismos, cumportamentos ghiados dae assotziaduras issientes (efetu ideomotòriu).
In sa parasicolozia
Cunforme a sa parasicolozia, custu fenòmenu diat poder permiter de intrare in cuntatu no petzi cun sos istimados pròpios zai obitados, si nono finas cun pessonazos famados de s'istòria e foras male cun iscunnotos, no petzi a su suzetu, si nono a totus. Sende gasi, no esistint proas sientìfigas chi s'iscritura automàtiga comùnichet àteras informaduras in prus de sas cuntentas in sa mente de sa pessone chi est iscriende.
Su tèrmine “iscritura automàtiga” fiat istadu impreadu pro sa prima bia in su 1.861 dae Allan Kardec, cussideradu su babu de s'ispiritismu frantzesu, chi l'abaliaiat comente su mèdiu prus sintzillu e prus cumpretu pro poder istabilire relassiones cun sos ispìritos. In s'ispiritismu s'impreant finas sas ispressuras “iscritura mediàniga” o “iscritura ispirìtiga”. In su 1.934, Gino Trespoli aiat definidu su fenòmenu comente “sicografia”, cumprendende finas sa capatzitade presùmida de unu sensitivu de infruentziare sa matèria fotosensìbile de una pàzina fotogràfiga, imprimende-bi un'imàzine de un'issena pessada.
Addae de s'ispiritismu, s'iscritura automàtiga est pratigada finas in sa New Age: cunforme a sos partisanos suos, peri custa casta de iscritura si podet devenner “canales” (in ingresu “channeler”) e comunicare cun sas divinidades, sos ispìritos de sa natura, sos obitados, entidades murtipessonales, foraterresos e s'issiente zenerale.
In s'anàlisis sìchiga
Cun Sigmund Freud, s'iscritura automàtiga est cussiderada s'ispressura de su sutaissiente, chi podiat bogare a campu cunfritos sicolòzigos no resortos o traumatismos de sa pitzinnia.
S'iscritura automàtiga est impreada dae unos cantos analistas sìchigos comente istrumentu pro atzeder fazirmente a sas memòrias reprìmidas, peroe sa fiabilidade de custa tènniga terapèutiga est meda cuntierrada.
In sa literadura
S'iscritura automàtiga est istada impreada de metodolozia artìstigu-literària dae unas cantas currentes literàrias, in particulare dae su surrealismu chi, referende-si pretzisamente a s'anàlisis sìchiga, cheriat minimare onzi interponidura tzensurale de tipu rassionalista intre s'artista e sa creatividade ch'imbrotat dae su sutaissiente.
Nìchel
Su nìchel o nichèliu est unu elementu chìmicu de sa tàula periodica chi tenet sìmbulu de Ni e nùmeru atòmicu 28.
Su nùmene dependet de s'isvedesu Nickel, menguante de Nicolaus, antigamente assotziadu a pessone de pagu, duendu o unu pizocheddu inchietu, tropu prontudu. S'agatat fintzas unu nùmene dependente de su tedescu, Kupfernickel (ràmine de su diaulu), chi ddi fiat dadu de is minadores.
N'Djamena
N'Djamena (in àrabu Niǧāmīnā نجامينا) est sa capitale e sa tzitade prus populada (1.605.696 bividores in su 2012) de su Ciàd. De unu puntu de bista amministrativu, su territòriu suo costituit fintzas una regione a istatutu ispetziale, partzida in 10 arrondissement. S'agatat in s'oru de su riu Chari, pagu a tesu de s'acosidu de custu in su Logone, cara a sa tzitade de Kousséri (Camerùn) a sa cale est unida dae unu ponte.
In sa tzitade tenent sede iscolas de amministratzione e de meighina veterinària, e un'iscalu aeroportuale, s'Aeroportu de Nde Djamena-Hassan Djamous, s'ùnicu de su paisu inditadu che a internatzionale.
N'Djamena fiat fundada cun nùmene de Fort-Lamy dae is frantzesos in su 1900. Su nùmene fiat cambiadu in "N'Djamena" in su 1973.
S'abasatu de sa Benedicta
S'Abasatu de sa Benedicta, acontèssidu intre su 6 e s'11 de abrile de 1944, fiat istadu un'isecutadura summària de setantachimbe partisanos pertenende a sas formaduras garibaldinas, cumìtida dae militares de sa Bàrdia Nassionale Repubrigana e unidades alemannas in sa logalidade de Benedicta inche Capanne di Marcarolo, in sa comuna de Bosio, in s'Apenninu Ligurianu. Àteros setantaduos partisanos nche fiant rutos in tzocos anteriores.
Istòria de s'ochidura
In s'Apenninu Ligurianu, intre Zènova e Lisàndria in su beranu de su 1944, operaiant duas brigadas partisanas, sa Brigada Autònoma Lisàndria e sa de 3 Brigadas Garibaldi Ligùria, mandada dae Edmondo Tosi su cabitanu de sos arpesos. Sas brigadas Garibaldi fiant formadas dae zòvanos male armados, peroe determinados a peleare contra a sas tropas alemannas e fassistas e a refudare s'obrigadura de intrare a s'armada fassista repubrigana, istabilida dae su pregone Graziani de su 18 de frearzu.
Intre su 3 e su de 6 de abrile, unidades alemannas arrimadas dae bator cumpanzias de sa Bàrdia Nassionale Repubrigana (duas aproghilende dae Lisàndria e duas dae Zènova) e dae un'unidade de su rezimentu de Garrannaderis istassionados in Bolzaneto, aiant inghiriadu sa zona de su monte Tobbio moende dae Busalla, Pontedecimo, Masone, Campo Ligure, Mornese e Lerma.
Su 6 de abrile fiant cumintzados sos tzocos armados e, cando chi sa de 3 Brigadas Garibaldi Ligùria aiat chircadu de truncare s'arrocu partzende sos òmines suos in grupos minores, sa Brigada Autònoma Lisàndria aiat chircadu de oponner una defesa disisperada in sa Benedicta e in Pian degli Eremiti.
Su monastèriu de sa Benedicta, a ue si fiant refuzados sos òmines disarmados o prus pagu ispertos (cunforme a sas testimonias de sos subrabìvidos, sa majoria manna de ambas brigadas fiat male armada o no armada in nudda), est minadu e brincat a s'àera.
Su contu fiat istadu meda prus pesadu pro sas fortzas partisanas, ch'intre sos tzocos e sos fusilamentos aiant tentu 147 mortos, interrados a pustis a una forada massiva. 75 de issos fiant partisanos atzapados chi fiant istados fusilados dae sos Garranaderis repubriganos mandados dae un'ufissiale alemannu. Si fiat sarvadu petzi Giuseppe Ennio Odino, abaliadu comente mortu.
Una parte de sos partisanos atzapados sunt tramudados a sa presone zenovesa de Marassi, cando chi àteros sunt imbiados a Novi Ligure. Sos impregados a sa permanèntzia chi si presentant ispontanamente, acollozende s'invitu de sas SS (chi aiant impromìntidu su cundonu de sa pena a sos impregados a sa permanèntzia chi s'èsserent intregados), sunt deportados a Alemània: de 351 deportados, 140 ant a morrer in sos campos de cuntzentramentu alemannos.
Unu grupu de partisanos de su Badde Polcevera, azuados dae sos boluntàrios de sa Rughe Birde de Pontedecimo, si fiant ingazados pro recuperare in fatu sas carenas de sos fusilados.
Julius Nyerere
Julius Kambarage Nyerere (Butiama, 13 de abrile 1922 – Londra, 14 santugaine 1999) est istadu unu Politicu e presidente de sa Tanzania pro 20 annos. At unificadu sa natzione formada dae etnias meda,  e dae religiones divescias, contribuinde a creare una sotziedade chena graves iscuilibrios  economicos e libera dae su neocolonialismu. Est mortu in su 1999.
Charley Patton
Charley Patton (Edwards, Mississippi, 1 de maju 1891 – Indianola, 28 de abrile 1934) est istadu unu musicista e cantante e composidore americanu. Est istadu unu musicista meda importante de su blues de su Delta de su riu Mississipi in s'omnimu istadu diffattis fit jamadu The voice of the Delta.
Ecce Bombo/LSC
Ecce Bombo est istadu su de duos longumetràgios de Nanni Moretti, giradu in presa direta e in 16 mm, e a pustis torradu a imprentare in 35 mm.
Seul
Seoul o Seul (pronùntzia: Seùl; in coreanu 서울특별시; nùmenes antigos Gyeongseong, Hanyang, nùmene cùrtzu 서울, Seoul, pronùntzia /sʌ.ul/) est sa capitale de Corea de su Sud. Situada in su nord-ovest de su Paisu, pagu prus a sud de sa zona ismilitarizada coreana, subra de su riu Han, est su tzentru polìticu, culturale, sotziale e econòmicu prus importante de s'Istadu. Sede de is multinatzionales chi òperant in su Paisu, rapresentat una de is prus economias mundiales fortes e est su sìmbulu ladinu de su gasi naradu "miràculu de su riu Han", in relatu a is progressos enormes in su campu de s'economia sudcoreana in is ùrtimos deghes de annos. Segundu is datos de su servìtziu demogràficu ONU s'àrea urbana de Seul contaiat 10,3 milliones de bividores in su 2018, ocupende su de bintiduos postos in sa classìfica de is tzitades prus populadas. Is datos càmbiant in manera notàbile chi si pigant in cunsideru s'àrea metropolitana de Seul, intre cale su portu majore, Incheon, e su prus tzentru residentziale mannu, Seongnam, cun is cales s'aglomeradu urbanu arribbat fintzas a bintighimbe milliones de bividores. Su tràficu intensu e s'incuinamentu industriale ant ispintu su guvernu metropolitanu a pigare medidas sèrias de natura ecològica, mescamente in chistione luta contra su smog e s'incuinamentu ìdricu. A pustis de tales medidas sa situatzione s'est fata mègius, ma abarrat problemàtica.
SARS-CoV-2
Su coronavirus de tipu 2 causadore de sa sìndrome respiratòria aguda severa, ​ incurtzadu SARS-CoV-2 (dae s'inglesu severe acute respiratory syndrome coronavirus 2)​​ est unu tipu de coronavirus chi càusat sa maladia de coronavirus de 2019, s'isparghinadura mundiale de sa cale at provocadu sa pandèmia de COVID-19. A primìtziu fiat istadu denumenadu 2019-nCoV (in inglesu, 2019-novel coronavirus, ‘coronavirus nou de 2019’) e aici puru, a s'ocasione, HCoV-19 (in inglesu, human coronavirus 2019). ​ Est istadu iscobertu e isuladu sa prima borta in Wuhan, Tzina. Si creet chi tèngiat un'orìgine zoonòtica, est a nàrrere, chi si siat trasmìtidu dae un'ospedadore animale a un'umanu. ​
Est unu clade in intro de sa famìlia de is Coronaviridae, gènere Betacoronavirus, subgènere Sarbecovirus, ispètzie virus SARS ​(virus relatzionadu cun sa sìndrome respiratòria aguda severa o grae). ​
Su genoma de su virus est formadu dae una cadena sola de ARN, e si classìficat comente unu virus ARN monocatenàriu positivu. Sa secuèntzia gènica sua est istada isulada partende dae una mustra otenta dae unu malàidu fèrridu dae purmonite in sa tzitade tzinesa de Wuhan, mancari sa farta de isperimentatzione de controllu dòpiu tzurpu in sa tècnica de secuentziatzione publicada podet pònnere in cuntierra sa valididade sientìfica de sa tècnica. ​ Est istadu isuladu sa prima borta su 12 de santandria de su 2019. Su contàgiu dae una persone a un'àtera acontesset mediante gutas de salia emìtidas a traessu de su tùssiu e is istùrridos o espirende (bie microgutas de Flügge). ​ Podet provocare maladia respiratòria aguda e purmonite grae in is èsseres umanos. ​
In su mese de nadale de 2020 est comintzada una campagna de vatzinatzione cun is primos vatzinos aprovados.​
Pale Blue Dot
Pale Blue Dot (in sardu, puntu asulu isarboliu) est una fotografia de su pianeta Terra, fata in su 1990 de sa sonda Vojager 1, candu fiat a sesi miliardus de chilòmitrus a tesu.
A pustis, su nòmini de sa fotografia est stètiu impreau de Sagan puru po su libbru suu Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space de su 1994.
ABC (biochimica)
Sos ATP (trasportadores ABC) sunt una super-famìlia de trasportadores ca est una de is prus mannas e fortzis una de is prus bètzas famìlias genèticas. Est rapresentada in totu is èsseres phyla, dae is prokaryotas a is umanos.
Pale Blue Dot
In su 2001, in un'artìculu in su giassu Space.com, Ray Villard de su Space Telescope Science Institute e Jurrie Van der Woude de su Jet Propulsion Laboratory ant votau sa fotografia cummenti una de is dexi mellus figuras scientìficas de su spàtziu de sempri.
Fotografia
Sa Vojager 1 est stètia imbiada su 5 de cabudanni de su 1977 e Sagan iat intzulliu sa NASA a fai una fotografia de sa Terra de sa làcana de su Sistema Solari.
Eritropojesi
A partire de su mese de chimbe su moeddu ossosu chi incomintzat a produire eritrocitos e a sa fine de s'ingraidentzia est s'òrganu eritropojèticu primàrgiu.
Emmanuel Chabrier
Est istadu unu protagonista de s'opera romantica frantzesa. Seberadu dae Charles Lamoureux comente mastru in sos concertos, aiat fattu meda pratiga de orchestratzione; est meda famosa una orchestratzione sua de s'aria Habanera de Georges Bizet.
Eritropojesi
Su moeddu ossosu est fintzas sa sola sede chi sighit a tènnere custa funtzione in s'adultu sanu.
Pale Blue Dot
Fotografia
Su sistema de sa NASA calculat ca sa stesiada de sa sonda in cussu perìudu fiat:
Sa fotografia è stètia fata impreendi una foto-càmera cun àngulu de visuali strintu a unus 32° asuba a s'eclìtica e cun filtrus asulus, birdis e tanaus.
Is bandas in sa fotografia funt dèpidas a sa difusioni de sa luxi in is òticas de sa foto-càmera po nexi de s'àngulu piticu de stesiada intra su Sobi e sa Terra. In sa fotografia, sa Terra est prus pitica de unu sìngulu pixel. 0,12 pixel, po essi precisus.
Sa Voyager at fatu fotografias assimbillantis a Venere, Jove, Saturnu, Uranu e Nettunu. Postas in pari, produsint sa figura connota cummenti Ritratu de famìlia. Su praneta Mercuriu no est stètiu fotografau po ita fiat tropu acanta a su Sobi e Marte non si bit po is efetus de sa luxi solari me is òticas de sa foto-càmera.
Arraxonus de Sagan
In su lìburu suu Sagan contat su pensamentu suu asuba a su sinnificau profundu de sa fotografia :
Istados federados de s'Àustria
S'Àustria est una repùblica federale formada de noe istados, connotos in tedescu cun nùmene de Länder (a su singulare Land), chi traduidu cheret nàrrere prus de pretzisu paisu o fintzas provìntzia. Su faeddu Bundesland (literalmente paisu federadu) est fatuvatu impitadu pro istrantzire onni ambiguidade.
In sa costitutzione austriaca s'agatat s'unu e s'àteru faeddu.
Chimbe de is noe istados s'agataiant giai de s'Edade de Mesu a suta de carchi forma; benint a èssere: sa Bàscia Àustria, sa Carìntzia, s'Istìria, su Tirol, e Slazburg.
Geografia
Is noe istados (Bundesländer) de s'Àustria, allistados segundu sa denominatzione tedesca, sunt:
Museu Nivola
Su Museu Nivola est unu museu sardu, dedicadu a s'artista Antine Nivola e gestidu dae sa fundatzione intitulada a issu.
Sa sede sua est in Orane, in ue s'artista est nàschidu, in su chi in antis fiat su sabunadòrgiu antigu de carrera Gonare. Su museu est dedicadu a s'espositzione de prus de 200 òperas suas, intre isculturas e pinturas.
Istòria
Su sabunadòrgiu antigu de Orane, postu in su tretu prus arta de sa bidda, est istadu restauradu dae sos architetos Peter Chermayeff e Umberto Floris cun sa punna de istrangiare su museu inauguradu in su 1995. S'edifìtziu est a pranta retangulare, cun coberta a tzimbranas e caraterizadu dae medas aberturas archivoltadas, chi faghent in manera chi s'internu siat luminosu. In foras si podent bìdere una corte impedrada, una funtana e sa canaledda pro s'iscolu de s'abba.
Su museu est nàschidu in su 1994, pagos annos a pustis de sa morte de Antine Nivola (1911 – 1988), e dae tando at sighidu a s'ismanniare. Sa colletzione permanente podet bantare chèntinas de òperas iscultòreas e gràficas de Nivola, chi at giogadu unu ruolu ùnicu in su modernismu de su de XX sèculos, traballende a curtzu meda a sos architetos.
In paris a s'òpera de Nivola, su museu istràngiat mustras temporales atzentradas pro sa parte manna in su raportu intre s'arte, s'architetura e su paesàgiu, cun unu focus ispetziale in subra de artistas e movimentos serentes a Nivola, chi teniat comente amigos a Le Corbusier, Jackson Pollock, Saul Steinberg, Willem de Kooning, Alexander Calder e medas àteros protagonistas de s'arte de su modernismu.
Sa Colletzione
Su Museu cunservat sa colletzione de sas òperas de Antine Nivola prus manna e de importu prus mannu de su mundu, cun prus de 200 òperas intre isculturas e pinturas otènnidas pro mèdiu de donatziones diferentes. S'issèberu initziale, fatu dae sa viuda de s'artista Ruth Guggenheim, at privilegiadu s'òpera iscultòrea de Nivola e mescamente sa fase finale de s'àndala artìstica sua, caraterizada dae una torrada a s'istatuària – cun sa sèrie de sas Mamas e de sas Viudas – e a sos materiales nòbiles de s'iscultura traditzionale.
A custu nùcleu, a pustis, si sunt annantos unu grupu de òperas minores in terràllia creadas in sos annos Sessanta e Setanta (Letos, Marinas, Piscinas), unos cantos traballos in lamiera segada e modellada de sos annos Chimbanta (Antepassados), un'issèberu de sa produtzione pitòrica e medas mollos pro progetos pùblicos de èpocas diferentes (annotos realizados cun su sandcasting e mollos tridimensionales pro monumentos, in ghisu e àteros materiales). Su museu tenent fintzas una regorta de òperas gràficas, espostas a rotatzione.
S'Architetura
Su museu naschet in su 1995 dae sa ristruturatzione, fata sighende su progetu de Peter Chermayeff e Umberto Floris, de su sabunadòrgiu betzu de Orane, caru a Nivola ca fiat unu logu-sìmbulu de sa bida comunitària antiga de sa bidda. Postu in una positzione panoràmica, in subra de unu montigru, tenet a intro de sa corte sua sa bena connota comente Su Càntaru.
In su 2004 sos ispàtzios espositivos los ant ismanniados cun su fàbbricu, in s'àrea birde sutastante a su sabunadòrgiu, de unu padillione disegnadu torra dae Chermayeff e, in su primu momentu, destinadu a cuntènnere sos sandcasts. In fines, in su 2012, a pustis de unu cuncursu internatzionale bintu dae Gianfranco Crisci, su cumplessu est istadu integradu dae s'annanta de un'istrutura noa, sa de tres, manna meda e cun un'ala interrada, posta in fundu a sa partza panoràmica in ue b'at su sabunadòrgiu e ligada a cussu dae un'iscala interna.
Sos tres corpos de su museu si caraterizant pro ideales architetònicos diferentes: cando chi su sabunadòrgiu betzu agiornat e dat una funtzione noa a un'ispàtziu preesistente de impiantu basilicale cun cobertura a tzimbranas e ventanas tzentinadas mannas meda, su padillione de suta cumbinat su blocu de s'esternu, coronadu dae una cobertura a shed, cun arcadas mannas chi partzint in tres s'internu sighende su ritmu de sas àreas cun ventanas de su sabunadòrgiu. S'ismanniamentu de Crisci, in fines, ponet in s'achirrada de su montigru una sèrie articulada de volùmenes regulares, dinamizados dae geometrias tortas.
In su 2009 ant inauguradu su parcu chi inghìriat su museu e chi, pro mèdiu de iscalas e terratzamentos, nde collegat sos padilliones postos a livellos diferentes. In su parcu si podent bìdere unas cantas isculturas e una funtana monumentale disinnada dae Antine Nivola.
1841
S'annu 1841 (MDCCCXLI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Le rivoltelle
Le rivoltelle est unu grupu de mùsica rock de sa Calabria cumpostu dae 4 feminas: Elena. Alessandra, Paola e Angela. Aiana comintzadu a sonare umpare dae su 2005. Su primu discu est istadu su single La notte chi est una cover de sa cantone de Adamo.
Naypyidaw
Naypyidaw (pronùntzia approssimada: Nepidò; in birmanu နေပြည်တော်, trascritzione IPA: [nèpjìdɔ̀], literalmente: "Sede de is Res") est sa capitale de su Myanmar. Sa sede de su guvernu birmanu fiat tramudada dae Yangon su 6 santandria 2005. Est posta 320 km a norte de Yangon, in su Territòriu de s'Unione de Naypyidaw, in sa parte tzentrale de su Paisu. Segundu su tzensu de su 2014, is residentes fiant 1.160.242 isparghinados subra unu territòriu metropolitanu de 7.054,37 km², pro una densidade de 164,47 ab./km².
Natalia Koroleva
Natalia Koroleva (nàschida su 31.05.1973) est una cantante.
Taipei
Taipei (AFI: /taiˈpɛi/[1]; tzinesu: 台北市; Pe̍h-ōe-jī: Tâi-pak-chhī; pinyin: Táiběi Shì) est sa capitale e sa tzitade pajore pro populatzione (2.646.204 bividores) de Taiwan a fatu de Noa Taipei. Posta a s'estremidade setentrionale de s'ìsula, est una munitzipalidade ispetziale amministrada diretamente de sa Repùblica de Tzina (nodida comente a Taiwan). Est su tzentru de su cummèrtziu, de su guvernu e de sa cultura de Taiwan. Is fainas econòmicas printzipales sunt tzentradas subra indùstrias chìmicas, farmatzèuticas, metallùrgicas, siderùrgicas, mecànicas, chìmicas, eletrotècnicas, eletrònicas, tèssiles, alimentares, editoriales, de su paperi e de su fraigu de naes e mototzicletas.
Taipei est un'ammesturu de traditzione e de modernidade e s'architetura est su resurtadu de influèntzias architetònicas diferentes: de sa coloniale a sa tzinesa, pro colare a sa giaponesa e infines a sa cuntemporànea. Nointames nou e antigu si cojugant in manera armoniosa. Sa tzitade bantat templos magestosos, comente a su Templu de Lungshan, su prus antigu logu de cultu taoista de sa tzitade, su Templu de Kuantu e su tèmpiu cunfutzianu in ue ogni 28 cabudanni si festat s'anniversàriu de su naschimentu de su grandu filòsofu. Su ratachelu Taipei 101 at mantentu sa primatzia de fàbricu prus artu de su mundu fintzas a su 2009, cando est istadu propassadu in artària.
Macumere
Macumere est una tzitade de sa Provìntzia de Nùgoro, in sa regione istòrica de su Màrghine, e tenet 9.659 abitantes.
Su nùmene
Segundu una paristòria connota meda in totu sa Sardigna, su nùmene de Macumere benit dae sas paràulas Macu e Mere. Sa veridade est chi Macumere est unu tzentru antigu meda, nàschidu deretu comente bidda de importu mannu ca est in unu giassu ue rugrant totu sas àndalas de sa Sardigna, chi collegant su cabu de giosso cun su cabu de susu. Sa prima atestatzione de su nùmene est istada Macompsissa registrada in s'itineràriu de Tolomeu.
Pro su linguista tedescu Wagner su topònimu benit da sa paràula pùnica Macom chi cheret nàrrere "logu". Pro su canònigu Spano benit dae su fenìtziu Macomel e cheret nàrrere “logu artu, logu de Deus”. Botticini imbetzes narat chi su topònimu benit dae su gregu Magis “pane impastadu” o dae su semìticu Magon + Meli “tzitade de su mele”. Pittau imbetzes at dadu un’orìgine sardiana a su topònimu narende chi tenet su matessi significadu de sa forma fenìtziu-pùnica de Magom - “situ, logu”. Dedola narat chi est imparentadu cun su topònimu de sa bidda de Magumadas duncas “giassu abitadu” e dae su pùnicu Maqohàr “logu de su monte”.
Bisòngiat de ammontare puru chi su cultu de su deus sardu antigu naradu Merre benit postu in assòtziu a sa paràula pùnica Mqm (logu, santuàriu), ma puru Mrr (logu, giassu fortificadu); a pustis bi sunt duas paràulas giudeas Maqom “logu, giassu” e Maron (situ postu in artu, duncas tzitade posta in artu). Sas primas atestatziones sunt registradas in s’edade de mesu e benint dae su Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu (XI-XII sèculos) cun sa forma Macumeri; dae sas dègumas de su de XIV sèculos (in ue agatamus sas formas de Macumerio e Macomerio); dae sos Protzessos contra de sos Arboreas de su matessi sèculu in ue agatamus puru sa forma Machumere; e pro agabbare dae su Còdighe Diplomàticu de Tola in su documentu connotu comente S’ùrtima paghe de Lianora de s’annu 1388 chi registrat sa forma de Macumeri.
Su sartu
Sa tzitade de Macumere est posta a un’artària de 563 m. in subra de su mare in campos de basaltu, tenet unu territòriu chi mesurat 122, 58 km cuadrados, e chi s’agatat in s’ala de giosso in su Campu naradu Campu Castigadu (m. 430) e in s’ala otzidentale in su Monte de Sant’Antoni (m. 808). Ma est s’ala de su cabu de susu cussa prus manna cun totu sa Campeda (650 m.), su Monte Manai (795 m.), su Monte Muradu (690 m.) e unu tretu de sos Montes de su Màrghine; in s’ala orientale su territòriu de Macumere est marcadu dae sa badde de su Riu S’Adde.
S'istòria
Su territòriu de Macumere est ricu meda de istigas de cada tempus: sunt istados tzensidos 104 nuraghes e/o protonuraghes narados gasi: sunt istadas tzensidas 19 domus de gianas intre de sas cales ammentamus cussa de su Succoronis o Succuronis e sas àteras chi s’agatant in sas necròpoli ipogèicas naradas de Filigosa, Meriaga, Funtana Giaga, Tamara.
Sunt istados tzensidos 5 dolmen narados Aeddo, Edrosu, Terra Tenera, Bidui, Sa Perda de s’Altare, e 16 tumbas de sos gigantes naradas Edrosu, Chentu Istradas, Sas Giagas, Santa Barbara, Tamuli I, Tamuli II, Tamuli III, Ispadazzu, Lavredu, Sa Pattada, Su Gunventu, Castigadu, Tossilo o Tossilu, Puttu 'e Oes, Solene, sa Figuranchida, Su Cadalanu. Tzensida fintzas una allèe couvert in su giassu naradu Sa Tanca de sa Marchesa e una inuràllia megalìtica narada Pedra Oddetta. Cherent ammentados puru sos 3 amparos chi s’agatant in sas percas in sos logos narados Monte Manai A, Monte Manai B, S’Adde.
Pro s’època romana in Macumere sunt istadas tzensidas sas ruinas naradas Sas Ruinas de su Cumbentu 'e Bangius e tratos de s’istrada romana in sos giassos narados Sa Tanca de Mertzioro Murenu, Santa Maria e in s’essida de sa tzitade pro Tàtari.
Sa crèsia de Macumere de importu prus mannu est cussa de Santu Pantaleo chi s’agatat in s’istradone a curtzu a sas ruinas de su Casteddu (o sa Presone 'Etza): sa crèsia de Santu Pantaleo est istada fraigada in su de XVI sèculos, ma un’ala est prus antiga e fortzis fiat una cresiedda in intro de su Casteddu; sa crèsia est fraigada cun s’istile gòticu-cadalanu e est una de sas mègius testimonias de cuss'època.
A curtzu s’agatat sa crèsia de Santa Rughe de su de XVII sèculos chi est cara a cara a sa domo Attene fraigada in s'època aragonesa. In su tzentru istòricu a pagu tretu si podent agatare e bìdere sa domo in ue est nàschidu su poeta tzegu Mertzioro Murenu e cussa chi issu e totu aiat fatu fraigare pro istare.
Sas àteras crèsias chi agatamus in su tzentru abitadu sunt cussas de Santa Maria de su Sucursu, fraigada in s’edade de mesu (chi est istada acontzada dae pagos annos e chi in antis fiat dedicada a Santu Nigola) e sa crèsia de Nostra Segnora de Ìtria, chi est antiga meda e s’agatat a curtzu de su campusantu. In su tzentru istòricu b’aiat una cresiedda narada de Sant’Antiogu ma nch’est istada ghetada a s’agabbu de su sèculu passadu. Sas àteras crèsias sunt noas e sunt istadas fraigadas a pustis de s'isvilupu de sa tzitade e sunt sa de sa Madonna de sas Missiones, de Santu Frantziscu e de sa Sacra Famìlia. Sas crèsias in sartu sunt imbetzes cussas de Sant’Antoni de su Monte, fraigada in su de XVIII sèculos e cussas derrotas de Sant’Arbara e de sa Madalena.
In sa tzitade, in s’istradone, si podent bìdere palatzos fatos in s’istile liberty a s’agabbu de su de XIX sèculos, chi fiant sas residèntzias de sas famìlias arribadas a Macumere pro contivigiare s’indùstria caseària. Sos bighinados prus antigos de Macumere sunt cussos de Santa Rughe, Sa Rocchitta e s’istradone a sos cales in sos annos de s'isvilupu si sunt annantos cussos de Bonudrau, Padru 'e Làmpadas, Santa Maria e Sertinu; s’ùrtimu imbetzes est istadu cussu de Iscalarba.
Sa cultura
Dae prus de deghe annos in Macumere benit organizada sa Mustra Regionale de su Libru in Sardigna. Dae annos meda benit fata puru una festa in su tzentru istòricu cun sa manifestatzione narada Sete Carrelas chi pro una chida faghet torrare sa gente in sas carreras prus antigas de Macumere. In tzitade s'agatant unu muntone de assòtzios culturales e de volontariadu e sa cunfrarias.
In Macumere si podet bisitare su Museu de sas Artes Antigas, sa Domo de Mertzioro Murenu, sa Domo Attene e su Museu Archeològicu de su Màrghine.
B'est dae 50 annos sa Biblioteca Comunale chi est manna meda e chi tenet sa sede sua in su "Padiglione Castagna" e b'est puru su Tzentru de sos Servìtzios Culturales de s'UNLA chi tenet sa sede sua in sas ex "Casermas Mura".
S'economia
S'atividade econòmica de importu prus mannu fintzas a carchi annu a oe fiat sas indùstrias pro sa produida de su casu e de pannos e mantas. Dae unos cantos annos andant meda bene sos masellos industriales e su traballu pro sa trasformatzione alimentare de sa petza.
Est semper forte sa presèntzia de sos sordados, sos de su de 5 Regimentos Gèniu "Guastadores" de sa Brigada Tàtari, cun su cumandu de sa cumpangia de sos Carabineris, e cun sa presèntzia de sa Guàrdia de sa Finàntzia e de sa Politzia. Sa Caserma issoro est istada posta dae su Ministeru de sa Difesa a intro de unu progetu–pilota comente “Caserma aberta e integrada cun su territòriu”, cun una sèrie de inditos chi sunt mirados a sa fraigada de istruturas isportivas e pro su recreu, abertas a sa populatzione tzivile e sos militares cun pischina coberta, àulas multimediales pro s'insegnamentu universitàriu a tesu, Tzentru Polifuntzionale pro su tempus lìberu, campos polivalentes e una discoteca.
De importu mannu fintzas sa presèntzia de sas iscolas superiores chi faghent arribare in tzitade sos giòvanos e sos dotzentes dae foras. Est in crisi manna su sistema de sas istradas ferradas.
S'economia de Macumere a dies de oe est fata in antis de totu dae sos servìtzios: s'agatant galu ufìtzios de importu mannu, sos isportellos bancàrios, sos artesanos chi ant sas atividades issoro in su giassu de Bonudrau, mentres àteras atividades s'agatant in su giassu industriale de Tossilo a làcana cun su territòriu de Bòrore e a curtzu de s'istrada Istatale 131. De importu mannu sa presèntzia de sas cooperativas sotziales chi dant assistèntzia manna e traballu a sos disàbiles.
In sas ex Casermas “Mura” benit fata sa Fiera de sa Sardigna Tzentrale, cun sa mustra de sos produtos de su cummèrtziu, de sos mastros de s'artesania e de sos servìtzios; sa manifestatzione est divènnida sa de importu prus mannu in Sardigna, segunda petzi a sa Fiera Internatzionale de Casteddu.
Otzèanu Àrticu
S'Otzèanu Àrticu est unu mare postu pro intreu in sa regione de su Polu Norte, allindadu dae sas estremas regiones setentrionales de Europa, Àsia e Amèrica.
Macumere
S'economia
In antis de sa crisi manna, Macumere fia sa “Capitale de su Setore Tèssile Sardu”, cun s’Alas-Texal e cun sa Tirsotex, Legler e Queen: aziendas chi in custos annos ant bidu limitadu s’aportu ocupatzionale a pagu o nudda.
Sas festas
Su patronu de Macumere est Santu Pantaleo, chi cada annu benit festadu a sa fine de su mese de trìulas, ma est de importu mannu finas sa festa de Sant’Antoni de su Monte, chi cada annu in sas primas 13 dies de su mese de làmpadas previdit 13 dies de pregadoria e festa in su Monte de Sas Coas. Benit festada fintzas Santa Maria de su Sucursu.
Otzèanu Àrticu
Sa caraterìstica printzipale de cust'otzèanu est su fatu de tènnere, in sa parte tzentrale, sa subrafache permanentemente astragada, a inghìriu de su Polu Norte. Si tratat de sa banchisa àrtica, chi padessit variatziones in base a s'istasone, isterrende·si cara a sud durante sos meses de ierru.
S'otzèanu Àrticu tenet istèrrida intermèdia intre sos tres otzèanos e sos prus mannos mares mediterràneos, puru essende meda de prus prossimu a custos ùrtimos: Patzìficu: 179 milliones de km²; Atlànticu: 120 milliones de km²; Indianu: 73 milliones de km²; Àrticu: 14 milliones de km²; Mediterràneu Australasiàticu: 9,08 milliones de km². Est pro custa resone chi contrasemper a sa definitzione de s'Organizatzione Idrogràfica Internatzionale - màssima autoridade internatzionale in àmbitu idrogràficu - in Itàlia est prus nodiu che Mare Glatzale Àrticu (Mar Glaciale Artico).
S'arzola de s'ena
S'arzola de s'ena est unu romanzu in sardu de Larentu Pusceddu, publicadu in su 2016 dae Papiros.
Derbi de Gaddura
Su Derbi de Gaddura est su nùmene cun su chi si connoschet sa partida intre sas iscuadras istoricamente de importu prus mannu de Gaddura e duas de sas iscuadras sardas printzipales, s'Olbia e su Tempio.
Bandera berbera
Sa bandera berbera (in berberu: ⴰⵛⵏⵢⴰⵍ ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ, Acnyal Amaziɣ) est sa bandera de sos bèrberos, chi sunt su populu primu de s'Africa de susu.
In su 1970, s'Accademia Berbera at naratu de ponner sa prima bandera berbera chi aìat imbentatu su militante Mohand-Aârav Bessaoud.
In su 1998, sa Cunferentzia Mondiale Amazigh at fatu sa bandera ufitziale in Tafira, in sas isulas de Las Palmas (isulas Canarias), isulas in ube istabant sos Guancios, unu populu berberu anticu.
Sa bandera si cumponet de tres colores: turchinu, birde e grogu a bandas orizontales de sa propiu artesa, e una lìtera de tifinagh Yaz o AZA.
Cada colore si riferit a unu elementu de Tamazgha, tretu berberu dae s'anticoriu:
Innsbruck
Innsbruck est una tzitade de unos 121.330 bividores de s'Àustria capitale de su Bundesland de Tirol. S'agatat in s'uestu de sa natzione, in una badde in mesu a is Alpes.
Bandera berbera
Sa lìtera Z de s'arfabetu tifinagh in colore ruju est a indittare totu sos chi sunt falatos gherrande pro su reconnoschimentu de sa limba e curtura berbera, in prus est su simbulu de sa resistentzia e de sa bida.
Innsbruck
Su nùmene benit de su frùmene Inn e de su faeddu Brücke (in tedescu: ponte), e cheret dunas nàrrere ponte subra s'Inn.
Est sa de chimbe biddas in Àustria a populatzione, a fatu de Vienna, Graz, Linz e Salzburg. S'àrea urbana contat unos 300.000 residentes.
Eritrotzitu
S'eritrotzitu (de su gregu ἐρυϑρός, erythròs, «ruju» e κύτος, cytos, «cèllula»), naradu fintzas glòbulu ruju, est una cèllula de su sàmbene.
Sa funtzione printzipale de is eritrocitos e sa de ciùghere s'ossìgenu de is prumones a manu de is tèssidos e s'anidride carbònica de is tèssidos a is prumones, chi acumbèniant de ddu bogare a foras de su corpus.