cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bosa
Bosa est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis de 8000 abitantes. Naramos chi est una tzitade in sun nord ovest de sa Sardigna, in una regione giamada Planargia ( o Pianalza) e de origine antiga meda. Portu de mare, po barcas de pisca, subra unu riu su Temo, po tres o battoro Km navigale dae barcas de piscadores. B'est unu antigu castellu, su castellu Serravalle, de sos Malaspinas, signores de su logu. In seculos passados Bosa ada fattu parte de su giudicadu de Torres e a poi de Arborea. Unu pagu fora de Bosa sa creja de santu Pedru, s'antiga cattedrale de Bosa. Bosa est istada sea de Diotzesi  dae su seculu XI, fintzas a su 1972. Est istada logu de commerciantes, logu de binzas, e si produede sa Malvasia in terrinos de Bosa e de sas biddas a s'inghiriu, logu de olivarios. Bi funi Sas Conzas, e ancora si idene sos dominarios, po su tribagliu de sas peddes e de su colzu. Oe Bosa est impignada a si presentare comente localidade  turistica.
Alfabetu latinu
S'alfabetu latinu est unu sistema europea de iscrionzu, derivadu dae s'alfabetu grecu.
Sa Puntegiadura:
Variassiones de sa Puntegiadura:
En limbas certas, issos sun variassiones de sa puntegiadura. Pro assembru, sas virguleddas ingresas sun unu sinnu prus settentrionale,- “” - ma sas virguleddas frantzesas sun «». Sos variassiones de sas virguleddas sun cumente sighit:
“” (cumente en ingresu)
„“ (cumente en cecu)
„” (cumente en pulachu)
»« (cumente taliòrta en tedescu)
‹› (raru)
San Antònio (Texas)
San Antònio est una tzitade de unos 1.329.000 bividores de Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Texas, sea de sa Contea de Bexar.
Su nòmine ddi fiat dadu in onore de Sant'Antoni de Padova, chi fiat festadu in sa die de su 1691 cando is primos ispagnolos aiant istabilidu sa prima cussòrgia in su logu.
San Antònio est sa segunda tzitade de Texas e sa de 8 de Istados Unidos.
Su Cadalanu
Campu vulcanicu de su Cadelanu
Est sa parte prus arta de su Campu Vulcànicu de Su Cadalanu, iscobertu in su 2015 analizende una sèrie de detos geo-sismicos regortos intre su 2009 et su 2011. Su campu vulcanicu est fatu de una sèrie de 40 doma e neck vulcànicos su prus postos a suta de s'abba. Custos doma sunt istados consumados meda in su Pleistotzene (cando su livellu de su mare fut prus bassu), sunt largos 1600 metros e artos 180, postos intre sos 20 e sos 150 metros a suta de s'abba in un'àrea manna 800 kmc.
Fintzas custu vulcanu, comente sos serentes Monte Arci e Monteferru pertenet a su tziclu anorogenicu alcalinu Plio-Pleistocenicu e duncas est curreladu a sa nàschida de su Mare Tirrenu e a sa formatzione de su graben de su Campidanu.
Geologia
S'Iscòlliu est unu neck de preda-mòlina a micro-ranos, est meda alteradu e est segadu dae una sèrie de fraturas sub-verticales. Est fintzas traessadu dae una sèrie de traessàrgias de preda-molina, russas unu metru, chi cuntenent, in-ue est a cuntatu cun sa roca host pìculos cornubianiticos, birdes, a chigiones bios originados dae sa base Paleozòica de sa Sardigna. In sas partes prus tzentrales de su neck b'ant xenolites ultra-femicos de peridotite fatos de ulivina e livelllos cumuliticos de ulivina e pirosenu ricu in Ca.
De su 1997 faghet parte de s'àrea marina Penìsula de Sinnis-Isula de Malu Bentu, in ue est insertadu in sa zona 'A' de riserva integrale: bi est duncas controida onni atividade.
Peter Jennings
Peter Charles Archibald Ewart Jennings, (Toronto, 29 de triulas 1938 – New York, 7 de Austu 2005) fit unu giornalista canadesu. Issu fit su presentadore televisivu de sa trasmissione de sa ABC World News Tonight dae su 1983 finas a sa morte in su in 2005. Ritiradu dae sos istudios cando fit ancora in su liceo fit diventadu unu de sos giornalistas pius importantes de sa televisione americana.
Busache
Busache est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis de 1.629 abitantes.
Letònia
Sa Letònia, ufitzialmente Repùblica de Letònia (in lètone, Latvijas Republika), est unu paisu soberanu de s'Europa Setentrionale, membru de s'Unione Europea, costituidu in istadu sotziale e democràticu de deretu, sa cale forma de guvernu est sa repùblica parlamentare. Su territòriu, cun capitale in Riga, est organizadu in 110 comunos e 9 tzitades.
Posta in sa Regione Bàltica, tirat a 64.589 km² de superfìtzie. Allàcanat in su norte cun s'Estònia, in su sud cun sa Lituània e sa Bielorùssia, e in s'estu cun sa Rùssia, annotamala cumpartzit fronteras de mare cun s'Isvètzia. ​ Est unu paisu de pranosu, ricu de padentes e rios chi si ghetant a su mare Bàlticu e su golfu de Riga.
Su territòriu fiat pobuladu dae tribùs indoeuropeas e a sa fine de su sèculu XII fiat ocupadu dae s'òrdine teutònicu cun is crosdas bàlticas. ​ Durante sete sèculos fiat assugetada dae fortzas istràngias; a pustis de fàghere parte de s'Impèriu Russu, cun una classe dominadora costituida dae tedescos de su Bàlticu, sa Letònia aiat decraradu s'indipendèntzia su 18 de onniasantu de su 1918, aprofitende su bòidu de pòdere generadu a sa fine de sa Prima Gherra Mundiale. Sa repùblica efìmera fiat remplasada in su 1934 dae unu règimene autocràticu. ​ A pustis de su comintzu de sa Segunda Gherra Mundiale, fiat ocupada in su 1940 dae s'Unione Soviètica cunforme a su patu Ribbentrop-Molotov; ocupada un'annu a pustis dae sa Germània Nazista, e torrada a conchistare dae is sovièticos in su 1944, chi aiant suprìmidu s'indipendèntzia e aiant fatu de su paisu una repùblica sotzialista in sinu a s'Unione Soviètica pro 45 annos. Sa Letònia fiat torrada indipendente in su 1991, faghende a pare cun unu movimentu democràticu in is paisos bàlticos e cun s'iscontzu de s'URSS. ​ Dae su 2004 faghet parte de s'Unione Europea e de sa NATO.
Is lètones e is livònios sunt cunsiderados su pòpulu indìgenu de sa Letònia, mentras chi sa limba lètone est, a costadu de su lituanu, sa sola limba bàltica chi sighet a s'agatare bia. Su pòpulu lètone at mantentu s'identidade sua pro mèdiu de sa traditzione orale cun totu de èssere sutapostu su domìniu istràngiu durante sèculos, e partende dae su de sèculu XIX, influentzadu dae su natzionalismu romànticu, at isvilupadu una cultura pròpia e pretèndidu s'indipendèntzia. Sende gasi, pro influèntzia istòrica si ddoe agatat puru una minoria importante rusófona (prus de su 26% de sa populatzione). A pustis de s'indipendèntzia de su 1991, is autoridades ant istabilidu su lètone comente limba ufitziale sola, e ant distìnghidu intre tzitadinos lètones —naschidos e de iscratza de residentes de in antis a su 1940 — e «non tzitadinos» — is chi sunt arribados a in ie durante s'època soviètica— cuntzedende sa natzionalidade noa. Unu 11% de sa populatzione residente lètone no at otentu natzionalidade peruna a pustis de s'isfaghimentu de s'Unione Soviètica.
Scarnafigi
Scarnafigi (in piemontesu Scarnafis) est unu comune de 1.984 abitanti de sa provìntzia de Cuneo.
Nova Scotia
Sa provintzia de sa Nova Scotia est una de sas provintzias de su Canada, sa capitale sua est Halifax. Sas limbas faeddadas sunu meda, sa pius diffusas sunu s'inglesu e i su frantzesu ma est meda difusu finas sa arabu. In su teritoriu sos abitantes a su 2011 fini 921.727 e sunu de tantas etnìas.
Teti
Teti est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Barbàgia de Ollollai, s'agatat a 714 metros subra su mare e giughet 807 bividores.
Su nùmene
Su nùmene de Teti paret chi bèngiat dae sa smilax aspera, su Titione, chi s'agatat meda in su giassu de sa bidda. Un'àtera teoria lu faghet derivare dae sa Dea Teti, chi in sa bidda est mentovada in paristòrias meda ligadas a sos mitos grecos.
Su sartu
Teti est una bidda a làcana intre sa Barbàgia e su Mandrolisai, posta in mesu de montes e padentes ricos meda de funtanas. Abarrat a 714 metros de artària, tenet pagu prus a mancu otighentos ànimas. Sa bidda est in sos montes de sa Barbàgia de Ollollai, in su padente galanu de sa badde de su Taloro, a otzidente de su Gennargentu. Sa vegetatzione est tìpica de sa tupa mediterrànea. Pro sa richesa sua de padentes s’agatant castas meda de tuntunnu. Sa bidda dòminat su lagu Cuchinadorza. De grandu balia est sa crèsia de Santa Maria de su Nie, patrona de Teti, chi s’agatat intro de bidda, de su de XVII sèculos, mantenet galu arredos de grandu interesse.
Un’àtera cresiedda est sa de Santu Bustianu in ue sos tetiesos faghent festa manna in cabudanni. Sas orìgines de sa crèsia diant pàrrere gòticu-aragonesas.
Pro arribare a Teti dae Casteddu e Aristanis tocat a mòere dae sa 131, adderetzare in sa I31bis, sighire pro Otzana, andare cara a Ortzai e sighire cara a Teti. Imbetzes dae Tàtari cumbenit a mòere dae sa 131, adderetzare pro Macumere, sighire cara a Otzana, andare cara a Ortzai e sighire cara a Teti. Dae Terranoa e Nùgoro si colat dae sa 131, si bortat in Otzana, si andat cara a Ortzai e dae in ie a Teti.
S'istòria
Sa bidda tenet orìgines antigas meda dae su chi resurtat puru dae sitos nuràgicos e prenuràgicos chi bi sunt in su giassu suo. Si mentovat sa bidda-santuàriu de Abini, in ue s’agatant unas cantas pinnetas e una funtana sacra chi podiat èssere dedicada a su cultu de s’abba. In custu situ de importu mannu, a livellu sardu e Mediterràneu, su Taramelli at fatu de sos primos iscavos in su 1930, faghende peri dannu, ma permitende de bogare a campu repertos de brunzu chi mustrant galu oe sa capatzidade manna chi aiant sos maistros de tando. In su 2000 e in su 2005, in Abini, at torradu a iscavare Maria Ausìlia Fadda e in su 2014 at torradu a iscavare s’Universidade de Tàtari suta sa diretzione de sa Professora Anna De Palmas.
Àteru situ archeològicu chi pesat sa bidda de Teti est su de Surbale. Custa bidda tenet pagu prus o mancu 50 pinnetas e s'àrea archeològica sua fiat istada iscavada pro sa prima borta, semper dae su Taramelli, in su 1931. De importu mannu sunt puru àteros duos bidditzolos: su Ballu, chi s’agatat in sa parte arta de sa bidda, e su Carrazu. In ambos duos b’ant agatadu tantos repertos de tzeràmica nuràgica.
Pro su chi pertocat sa bidda de Teti ischimus chi at fatu parte de su Giugadu de Arborea, incruidu in sa curadoria de Austis. In su 1478 fiat dadu che in fèudu a Pietro Pujades, mortu chene fedu in su 1503. In su 1504 sa bidda faghiat parte de su fèudu comporadu dae Matteo Arborich, ma sos abitantes suos bi teniant a s’autonomia issoro e in su 1514, paris cun sos de Tìana, custringhiant s’Arborich a partzire sas terras a pàschere cun sos de Ovodda, comente tocaiat segundu de su deretu issoro. A pustis sa bidda colaiat dae sos Arborich a sos De Sena finas a su 1580, cando Filippa, fìgia de s’ùrtimu erede Matteo, aiat dadu, che dote, sa bidda de Teti a su maridu Bernardino Cervellon. In su 1718, su bidditzolu fiat istadu ereditadu dae Pietro Manca Guiso, e s’erèntzia sua fiat agabbada in su 1788 cando Maria Maddalena, sorre de s’ùrtimu erede Raffaele, colaiat sa bidda a sos Amai.
In su 1821 Teti fiat istadu incruidu in sa Provìntzia de Aristanis; in su 1848 intraiat in sa divisione amministrativa de Casteddu, in su 1859 intrat in sa provìntzia de Casteddu e como faghet parte de sa Provìntzia de Nùgoro e de sa Comunidade Montana Gennargentu-Mandrolisai.
Sa cultura
Intra sas àteras traditziones chi li benint dae s'istòria sua, in sa bidda de Teti sos sòtzios culturales ant torradu a bogare a campu unas cantas traditziones chi pariant pèrdidas. Mentovamus sa bestimenta de s'òmine e de sa fèmina, sa serenada chi si faghiat a sas bagadias in su liminàrgiu issoro in sa festa de Santu Giuanne (24 de làmpadas). Àteru ammàniu culturale est su carrasegare chi si serrat sa die de mèrcuris de lissia cun su ritu de gente intinta a tzintzieddu. Fintzas a sos annos Otanta, sa die de mèrcuris de lissia, ochiant unu puddu a fusiladas foras de sa bidda. De importu mannu in Teti est su Museu Archeològicu comprensoriale, chi collit sos materiales de sos sitos de sas biddas lacanàrgias e de sa Barbàgia-Mandrolisai. Bi sunt galu sos materiales de Abini e Surbale e sos brunzos de Abini (francu sos chi nche sunt in su Museu de Casteddu).
S'economia
Sas atividades de base de s'economia de Teti sunt de massaria, de bìngias, de frùtora, de olivàrios. B'at puru un'azienda biològica de abecultura de balia manna internatzionale. Cun sa diga de su Taloro, gente meda est andada a traballare a s'ENEL; b'at puru unas cantas atividades de maistros e de cummertziantes, su forru de su pane, de macarrones fatos a manos, tres atividades de ritzetzione agriturìstica, B&B, ristorante. S'amministratzione de como est investende meda in sa cultura e in sa balia sua.
Sas festas
Sa festa de Sant’Antoni est una de sas prus sentidas, si faghet su 15, su 16 e su 17 de ghennàrgiu: si beneighet su fogu, si cumbidant donos e durches locales comente su bufulitu e su bastone.
Intre sas festas mannas de Teti b'est sa de Santu Sebastianu, chi si faghet a ùrtimos de austu e a primos de cabudanni, faghent sa professone fintzas a sa crèsia, in ue bi sunt sas cumbessias. In ie si coghet a mandigare pro totus.
Sa Madonna de su Nie si festat su 5 de austu. Dae tantos annos est devènnidu de importu mannu s’addòbiu de Cortes Abertas, chi si faghet in su mese de Nadale.
Gargüera de la Vera
Gargüera est una comuna ispagnola de 180 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de s'Estremadura.
Caminos de Ferru de sa Sardinna
Sos caminos de ferru de sa Sardinna, cunnotos finas cun s’abreviadura de CfS e, dae su 2.008, cun sa resone sotziale de IRST Zestione Fds, fiat una sotziedade pùbriga chi operaiat in su trasportu pùbrigu ferruviàriu e caminale in Sardinna. In particulare, s’impresa zestionaiat sa retza ferruviària de ladària minimada de s’ìsula e sos duos metrotrambios de Tàtari e Casteddu. Dae su 2.010, est istada agrustada cumpretamente a intro de s’IRST. Su servìtziu ferruviàriu de sa CfS fiat amaniadu in 3 cumpartzimentos, onzi unu cun sa deretura de unu de sos tres arrogos ferruviàrios de sa sotziedade: - su cumpartzimentu de Casteddu, cun sa sea sua in Pauli, chi cuntrollaiat sos arrogos Casteddu-Ìsili, Mandas-Arbatassa e Ìsili-Sòrgonu (sos ùrtimos duos, dae su 1.997, fiant ativos petzi comente caminos de ferru turìstigos de su Trenigheddu Birde); - su cumpartzimentu de Macumere, chi cuntrollaiat sas lìnias Macumere-Nùgoru e Macumere-Bosa Marina (custa ùrtima, dae su 1.997, fiat aberta ebia a su servìtziu turìstigu de su Trenigheddu Birde); - su cumpartzimentu de Tàtari, chi cuntrollaiat sas lìnias Tàtari-S’Alighera, Tàtari-Sossu e Tàtari-Tèmpiu-Palau (custa ùrtima, dae su 1.997, fiat ativa petzi comente lìnia turìstiga in s’arrogu dae Nugurbi a Palau, cando chi su servìtziu de trasportu pùbrigu fiat abarradu operativu petzi intre Tàtari e Nugurbi). S’intzidente prus grae in s’istòria de sas CfS fiat acontèssidu su 15 de làmpadas de 2.007, intre s’automotora ADe 96 e su locomotore LDe 602, a probe de Macumere. S’automotora, moida a sas 6:24 pro isvilupare sa relassione de passizeris intre Nùgoru e Macumere, diat aer dèvidu agrugare in Bortigale unu trenu ispetziale pro su trasportu de operarzos a unu fraigadorzu. Su trenu ispetziale at inghitzadu sa bia ùniga, iscudende in manera frontale a cosa de s'automotora in Bìrori, in sa deretura de Bortigale. S’intzidente aiat causadu tres mortos e ses fertos graes. In prus de su servìtziu ferruviàriu, sa CfS zestionaiat finas unu servìtziu postalencu, chi pertocaiat su bonu de s’ìsula. In mesu de sos diferentes servìtzios, si podet amentare: s’urbanu in S’Alighera, su sutaurbanu intre S’Alighera, s’abioportu Costera de su Coraddu e Fertìlia, s’urbanu in Macumere, su sutaurbanu intre Casteddu e su biddarzu universidàriu e s’interurbanu in belle totu sas leadas de s’ìsula. Sos trazetos narados como sunt zestionados dae s’IRST.
Limbazu romanescu
Su romanèscu est unu limbàzu chi si chistiònat in Roma; si dèpet tènner a banda dae sos atteros chi bi at in su Làtziu, ca issos tènen meda prus itte bìer chin sos dialètos de s'Italia de Zosso, a s'imbèsse de su romanescu chi est prus unu sotziolètu nàschiu dae s'allèga toscana chi non atteru. Difàtis, issu bènit dae tottus sos manìzos limbìsticos chi sas Nationes toscanas nde fachìan imprèu in sa tzittàde romana e in sa Corte de su papa, dae sa secunda meidàde de su Chimbichèntos in sùsu. E dùncas, no est ispàntu chi sa grammatica de custu limbàzu non sìche istèsiet meda dae s'italianu, tantu chi unu chi favèddat pètzi italianu pòdet cumprènder chène istròbu perùnu su chi est nànde unu chi su romanèscu lu chistiònat a lèstru.
Una caratteristica de su limbàzu est sa manéra "gretza" chi issu tènet pro nàrrer fìntzas pacu cosa. Irròccos, paràgulas malas e frastìmmos, chi su populu minòre impreàbat dae tempus anticu ind un'ambiente reliziòsu meda, sun in abbundàntzia.
Tecnologia
Su tèrmine tecnologìa est una paràula-assentada derivante de su gregu "tékhne-logìa", est a nàrrere literalmente "tratadu sistemàticu in un' arte". In s'Ètica nicomachea Aristotele aiat distintu duas formas de atzione, prâxis e téchnē: mentras s'in antis tenet sa pròpia mira in issa etotu, sa sigunda est semper a su servìtziu de àteru, comente a unu mèdiu. In custu sensu sa "tècnica" (tèrmine impreadu medas bortas comente a sinònimu), no fiat diversa ne de s'arte, ne de sa sièntzia, ne de cale-si-siat protzedimentu o operatzione autu a segudare un'efetu cale-si-siat, e su campu suo s'estendiat subra totus sas fainas umanas. Solu intre sa fine de su XX e su cumintzu de su XXI sèculu s'est lòmpidos a connotare comente a tècnica su sutagrupu de sas pràticas umanas pèndintes su cumportamentu in sos cunfrontos de sa natura dirìgidu a sa produtzione de benes. Pro tècnica faghet a cumprèndere s'aplicatzione de sos connoschimentos elaborados dae sa sièntzia a miras pràticas e a sa produtzione de ainas pro los realizare.
Sa paràula tecnologia indicat pro custu sa catalogatzione e s'istùdiu sistemàticu de tècnicas aplicadas, medas bortas referidas a una carchi piessigna làccana (si faeddat, a esèmpiu, de "tecnologia informàtica", "tecnologia mecànica", "tecnologia eletrònica", "tecnologia eletrotècnica", "tecnologia de su manigu" e medas unas àteras).
Montes Carpatzos
Is montes Carpatzos o simpremente Carpatzos (in cecu, polonesu e islovacu: Karpaty; in ungheresu: Kárpátok; in rumenu: Carpați; in serbu: Карпати o Karpati; in ucrainu: Карпати, Karpaty; in tedescu Karpaten)  sunt unu sistema montosu de s'Europa orientale chi format unu arcu mannu de 1500 km de longària e unos 150 km de ladiore mèdiu, a longu a longu de is fronteras de Àustria, Repùblica Ceca, Islovàchia, Polònia, Ucraina, Romania, Bulgaria, Sèrbia e norte de Ungheria, cosa chi nde faghet sa segunda cadena de montes prus longa de Europa a pustis de sos Alpes iscandìnavos, (chi lompent a 1700 km). In is Carpatzos s'agatant is populatziones europeas prus mannas de ursu murinu, lupu europeu, camussa e lintze, cun sa cuntzentratzione prus manna in Romania, ​  e prus de su tres unu de totu sas ispètzies de prantas de Europa. ​ Is Carpatzos cuntzentrat fintzas abbas termales e minerales. Sa Romania tenet su tres unu de su totale europeu de custas abbas e est su segundu paisu cun superfìtzie prus manna de padentes vìrgines de su continente a pustis de sa Rùssia, cun 250 000 ètaros (65%), de is cales sa majoria s'agatat in is Carpatzos. ​ ​
Su sistema montosu est formadu dae serras chi formant un'arcu dae sa Repùblica Ceca (3%) in su nord-ovest cara a Islovàchia (17%), Polònia (10%), Ungheria (4%) e Ucraina (11%) fintzas a sa Romania (53%) in s'estu e a is Ghennas de Ferru (in rumenu Porţile de Fier) in su Danùbiu intre Romania e Sèrbia (2%) in su sud. Sa serra prus arta de is Carpatzos est sa de is montes Tatra, a sa frontera intre Polònia e Islovàchia, ue su pitzu prus artu propassat is 2600 metros. Su segundu pitzu prus artu s'agatat in is Carpatzos orientales rumenos, su monte Moldoveanu (2.544 m s.l.m.).
Is Carpatzos sunt normalmente divididos in tres partes printzipales: is Carpatzos otzidentales (Repùblica Ceca, Polònia e Islovàchia), is tzentrales (sud-est de Polònia, estu de Islovàchia, Ucraina e Romania) e sos orientales (Romania e Sèrbia). Is tzitades prus de importu de is Carpatzos sunt Bratislava e Košice, in Islovàchia; Cracòvia in Polònia; Cluj-Napoca, Sibiu e Braşov in Romania; Miskolc in Ungheria.
Torres calcio
Sa A.S.D. S.E.F Torres 1903 (connotta comente e Torres) este sa prima soziedade de pallone de Tàtari. Sos colores de sa maglia sunu ruju e blu. Su campu inue jogat sa partidas este s'istadiu Vanni Sanna inue bistan finas a pius de 13.000 persones. Sa Torres est istada fundada in su 1903 comente Società di educazione fisica (S.E.F.) Torres Su 22 de lampadas de su 1967 sa soziedade at rezidu dae su CONI sa Stella d'oro al merito sportivo.
Itàlia/logudoresu
S’Itàlia, tzerriada ufitzialmente sa repùblica italiana (in Italianu: Repubblica Italiana), est una repùblica parlamentare de su sud de s’Europa. Alindat cun sa Frantza, s'Isvìtzera, s’Àustria e s'Islovènia addae de sas Alpes a su nord. Atinat fintzas a totu sa penìsola italiana a su sud, in prus de sas ìsulas de Sardigna e de Sitzìlia, sas prus mannas de su Mediterràneu. Annotamala atinat paritzas ìsolas prus piticas. Sos istados indipendentes de San Marino e de sa tzitade de su Vaticanu sunt enclaves a intro de s’Itàlia, inbetzes sa comuna de ‘Campione d’Itàlia’ est una esclave a intro de s'Isvìtzera.
Sa cussorza italiana carrargiat unos 301,338 km2 in sos chi bivènt unos 60 milliones de bividores. Est su de chimbe paisu prus populadu de s’Europa e su de bintitrès de su mundu. Sos oros de su mare sighint pro 8.000 km a sa grussera.
Roma est sa capitale e sigomente fiat sa capitale de s’imperu romanu, fiat istadu su tzentru de sa tzivilidade otzidentale pro agiomai ses sèculos. A pustis chi s’imperu est rutu, meda popolatziones istràngias s’aposentaiant a intro sas làcanas italianas, mescamente germanicos, ma áteros puru. In sos sèculos imbenientes sa penìsola fiat partzidu in paritzos tzidade-istados e istados regionales, chi fiant a s’ispissu controlladu pro istràngios governos. A pustis de carchi sèculos s’Itàlia torrat a èssere su bratzolu de sa cultura otzidentale a caddu de su risorgimentu in su sèculo XV. In fines s’Itàlia arreneschet in su 1861 s’unidade a segudare, gratzias a su rennu de Sardigna, chi aunit su rennu a suta de sa corona de Savoia, e gratzias a sa voluntade de su pòpulu italianu a sa unidade e a nde isterisare sa dominatzione istràngias.
In su de XX séculu hat segudadu unu imperu coloniale e leat parte a sa Prima e a sa Segunda gherra mundiale, binghende sa de unu ,ma perdende sa de duos e pro cussu perdet a sas colònias suas. In sa segunda mitade de su séculu su paisu hat tentu unu isvilupu econòmicu mannu. Est su de 24 paisu prus isvilupadu de su mundu e su de 10 pro su chi atenet sa calidade de sa vida. Est unu de sos fundatores de su chi immoe est sa Unione Europea et est in sa Euro-zona. Leat parte a su G9, su G20 e a sa NATO. Tenet sa de tres reserva prus manna de oro, su de oto GDP nominale, su de deghe GDP (PPP) e sas de sas intradas (budget) prus mannas de su mundu. Tenet unu livellu de pùblica educatzione bonu a beru et est globalitzadu meda. S’Itàlia giogat unu ruolu meda importante pertocat s’aspetu militare, culturale e diplomaticu in su cuntestu internatzionale.
Geografia
A nord alindat cun sa Frantza, s'Isvìtzera, s'Austria, sa Islovènia. Est inghiriada dae su Mare Mediterraneu: s'Adriaticu, su Ioniu, su Tirrenu. A s'Italia apartennent duas isulas mannas, Sitzilia e Sardigna, e àteras minores. A nord de s'Italia b'est sa cadena de sas Alpes, e in longaria, in sa peninsula, sos Apenninos. Su frùmene prus mannu de s'Italia est su Po, chi naschet dae su Monviso, e atraessat sa Pianura Padana, e si nche ghetat a mare in s'Adriaticu, a cutzu de Venezia.
Sas Alpes ant un'isterrida de 1200 km. Calchi monte: su Monte Biancu (4800m.), su Cervinu (4400m.), su Monte Rosa (4600m.), Su Bernina (4050m.), su Monviso (3800m.), Adamello, Ortles, Cevedale e ateros. Sos ghiacciaios de sas Alpes alimentant frùmenes mannos (in Italia): su Po, su Ticinu, s'Adda, s'Adige, su Tagliamento, e àteros. E ateros in Europa: Su Renu, su Ròdanu, su Danubiu.
In Italia peninsulare bi sunt sos Apenninos, chi tenent una longaria de 1200 km., dae su passu de Cadibona a su Istritu de Messina. Sunt partzidos in tres partes: Apenninos setentrionales, chi cumprendent sos Apenninos Ligures e Toscanos, cun su Monte Cimone, su Monte Fumaiolo e-i su Monte Falterona. E cun sos frùmenes: Arnu e Tevere.
Sos Apenninos tzentrales, cun sos Apenninos Marchigianos e Abrutzesos, cun su Gran Sasso d'Italia (2912m) e sa Maiella (2795m), e sos frùmenes Metàuru, Trontu, Pescara.
Sos Apenninos Meridionales, cun sos Apenninos de sa Campania e de sa Calabria e sos Montes La Sila e s'Aspromonte (1955m). Unu riu importante: su Gariglianu.
Dèvemus annànghere s'Apenninu Sitzilianu, cun sos Montes Nebrodi e Le Madonie e su riu Simeto. In Sardigna sa cadena de su Gennargentu, cun sa Punta La Marmora (1834m).
In Italia bi sunt lagos: a nord sos printzipales sunt su Lagu Mazore, su de Garda e su d'Iseu.
A su tzentru: Lagu de Bolsena, e Lagu Trasimenu. In Sardigna bi est su lagu artificiale prus mannu d'Europa, su Lagu Omodeo, formadu dae su Tirsu.
Etimologia
Su istadu leat su nòmene dae sa regione geografica chi issa cumprendet.
Ipòtesi printzipale: dae su annigru
Sende chi bi sunt paritzas ipòtesis pro su chi atenet sa orìgine de su fueddu, pro sa majoria de sos istoricos e de sos linguìstas est dae sos grecos ca su nòmene benit. Aìci parret chi tzerriant sa regione  e custu parret chi benit dae sa paraula ‘’Viteliù’’  de sa limba oscana, una limba iscumpàrrida chi si faeddaiat in su sud de sa penìsula.
Su fueddu cherit nàrrere ‘sa terra de sos annigros’, est a nàrrere de sos traos giòvanos. Su trau fiat unu sìmbulu sagradu pro custas popolatziones.
Fargo (Dakota de Nord)
Fargo est una bidda de unos 90.000 bividores chi s'agatat in sos Istados Unidos de Amèrica, in ue est sea de sa Contea de Cass, tzitade prus manna de s'istadu federadu de Dakota de Nord, ma non capitale.
Sa tiztade est istada fundada in su 1871. Est sa bidda chi dat nòmene a unu famadu e apretziadu film de sos frades Coen, mancari peruna iscena bi siat istada girada. Sa pellicula est fata difatis in Minneapolis e in s'istadu de Minnesota.
Fidel Castro
Fidel Alejandro Castro Ruz ( audio), nàschidu su 13 de austu de su 1926 - 25 november 2016, fiat unu politicu cubanu, abarradu in su podere dae su 1961 a su 2011, addaghi l'est intradu in parte frade suo prus minore Raul pro resones de salude. Politigamente unu marxista-leninista, suta de s'amministradura sua sa Repùbriga de Cuba si fiat fata una ditadura comunista in ue peruna oponidura fiat autorizada, e custa situassione sighit galu oe ch'in su podere b'est frade suo. Suta de su gubernu totalidàriu de Fidel Castro, mizas e mizas de oponidores sunt istados pessighidos, torturados e ochidos.
Si nch'est mortu in su 25 de Sant'Andria de su 2016 in La Havana. Su corpus suo at a abbarrare pro calchi tempus, e daboi si at a brusiare.
Idir
Idir, paranùmene de Hamid Cheriet (in cabilu Ḥamid Ceryat), est nàschidu in su 1949, in Algeria, in sa biddighedda de Ait Lahcene, in su chi oe est sa comuna de Beni Yenni, in sa Cabìlia Manna. Est unu cantante, autore-cumposidore-intèrprete e musitzista algerinu de mùsica “Cabila”.
Saluzzo
Saluzzo est unu comune de 16.877 abitantes in sa provìntzia de Cuneo.
Idir
In sa vida, comente traballu, no aiat seberadu su càntigu. Su gistru suo suo de artista in bèrberu cheret nàrrere finas «Bivat», nùmene traditzionale chi lis dant a sos pipios chi naschent cun dificultade, pro los animare a campare. Ma unu de sos primos tìtulos, A Vava Inouva at tentu in su giru de pagu tempus una resessida mundiale, in sos annos ’70. Su primu èsitu mannu cròmpidu dae s’Àfrica de su nord. Sa carriera sua est marcada dae un’intrada lestra e ispantosa a sas classìficas e dae un’eclisse voluntària chi est durada pagu prus o mancu una deghina de annos, a mòvere dae su 1981. Sos discos suos comente solista sunt raros, bator in baranta annos. Ma s’òpera de Idir at cuntribuidu a renoare sa cantzone amaziga, e nch’at artziadu sa cultura bèrbera a livellos de audìtziu internatzionale.
Cumintzu
Fìgiu de pastore, est nàschidu a 35 km dae Tizi Uzu (sa capitale de sa Cabìlia Manna),  in una biddighedda agarrada a costas de sos montes de su Djurdjura. S’ambiente familiare suo est càrrigu de traditziones e de cultura bèrbera. «Apo tentu sa sorte de àere una mannai e una mama poetas», li narat a unu giornalista, «''bi beniat gente dae a tesu meda pro las iscurtare. Mi so pesadu abangende·mi in s’àera màgica de sos seros in ue contaiant paristòrias e enigmas. In una sotziedade de cultura orale, in ue sas paràulas teniant unu valore mannu. Sa capatzidade de sestare sos faeddos e de imbentare figuras e contos, est galu apretziada meda in logos nostros''.
Idir disinnat de istudiare geologia e si sèberat una carriera in s’indùstria algerina de su petròliu. . Ma in su 1973, at cumintzadu imbetzes pro casualidade sa carriera musicale in Ràdiu Algeri, est intradu pro sustituire unu cantante, cumponende pro s’ocasione un'anninnia. Intèrpretat duncas custa anninnia destinada a devènnere su primu sutzessu radiofònicu suo, Rsed Un Yidess chi in bèrberu cheret nàrrere «Chi su sonnu nche ruat». La registrat in pare cun un’àteru tìtulu «A Vava Inouva» (“Babbu meu [beni] a mie”), pro sa banda de palas de unu discu a 45 giros. A pustis movet a militare, pro duos annos. Sa cantzone cumintzat a si difùndere in Algeria e nche bàrigat finas sas làcanas. Issu fiat ufitziale in una casermedda e s’iscurtaiat cantende, trasmìtidu dae sas emitentes algerinas e istràngias.
In su 1975 retzit un’invitu dae Pathé Marconi, produtore discogràficu chi li diat chèrrere prodùere e publicare su primu album, e si nche tramudat duncas a Parigi. Comente tìtulu sèberant pròpiu A Vava Inouva e su traballu  nche crompet a livellos de fama internatzionales, distribuidu in 77 paisos e bortadu in 15 limbas. Una versione frantzesa l’aiat cantada finas su duo David Jisse e Dominique Marge in su 1976. Custa cantzone bèrbera, fata petzi cun boghes e chitarra, est galu cunsiderada comente su primu sutzessu internatzionale chi benit dae su nord de s’Àfrica. Rapresentat sa cunfirma de una identidade distinta, una torrada a sas raighinas fundudas de s’istòria de Algeria. Amus dèvidu isetare finas a su 1976 pro àere custu primu traballu de importu A Vava Inouva, in ue podimus agatare sa cantzone originale chi li dat su tìtulu a s’album.
Eclisse
A pustis de custa òpera Idir torrat a iscrìere e a registrare : «Ay Arrac Neg» (“A sos pipios nostros”), un'album chi est essidu in su 1979. E ponet unu in fatu de s’àteru, una sèrie longa de cuntzertos. Ma issu, òmine dìligu e riservadu, non s’agatat ghetu in su mundu de sos ispetàculos, fintzas si l’at un’istima manna a sa cumpositzione de sa mùsica, cosa chi faghet finas pro àtere. E tando faghet unu sèberu particulare e isparesset dae sa vida pùblica pro unu tempus longu, pagu prus o mancu unu dusina de annos, presentziende a raru in logu de cuntzertu.
Sa carriera sua otenet un’àtera impuntza in su 1991, cando est essida sa regorta de 17 branos musicales suos leados dae sos primos duos album. A pustis de unu protzessu longu contra a su produtore betzu suo, pro chistiones de deretos, Idir otenet sa possibilidade de pòdere torrare a registrare tìtulos famados (che a  A Vava Inouva). Cun custu suportu discogràficu nou torrat duncas subra de sos proscènios musicales prus connotos. Otenet de sonare in su New Morning unu de sos locales prus famados de Parigi e de su mundu dae su 7 a su 9 de freàrgiu de su 1992 e in cue otenet sos parabenes dae sos fedales suos e reconnoschimentos internatzionales de primore, comente precursore de sa World Music.
S’annu imbeniente est essidu s’album, produtu dae Blue Silver, les Chasseurs de lumière (sos Cassadores de lughe) in ue nos cantat sos temas suos istimados, s’amore, sa libertade e s’esìliu (chi issu connoschet prus chi non bene a dae chi istat in  Parigi dae su 1975). A sa chitarra elètrica e boghe nch’at agiuntu su darbouka, istrumentu a percussione tìpicu africanu (su nùmene suo cheret nàrrere pròpiu “iscùdere”), su flàutu e sa chitarra acùstica, dende·li a sa faina sua un’istile prus modernu. In pare cun issu, in Parigi su 26, su 27 e su 28 de làmpadas de su 1993, subra de su palcu de s’Olympia, bi fiat finas Alan Stivell, cantende Isaltiyen unu de sos branos prus nòdidos de su repertòriu.
Torrada in pùblicu
Òmine impinnadu in àmbitu sotziale, Idir partètzipat a s’ispissu a cuntzertos ammaniados pro sustènnere càusas de cada genia. Su 22 de làmpadas de su 1995, b’at andadu prus de 6mìgia pessones a l’iscurtare cantende cun s’amigu suo Khaled e a los festare, in ocasione de unu cuntzertu organizadu dae su sòtziu “Algeria, sa vida”   a sustennu de sa paghe, de sa libertade e de sa tolleràntzia. Su gènere pop raï de Khaled s’addòviat cun sa poesia de protesta bèrbera. Est unu sutzessu pro ambos sos artistas chi aunint, pro s’ocasione, sas comunidades cabila e àraba.
In su 1996 Idir at ammaniadu una editzione noa de su primu album suo A Vava inouva, a pustis de 20 annos.
In su 1998 at finas leadu parte a su cuntzertu organizadu comente tributu a Lounes Matoub, àteru cantante algerinu de mùsica bèrbera mortu, dae manu angena, in su matessi annu.
Ma sa “torrada discogràfica” sua bera l’amus cun “Identidade” in su 1999, un’album de tributu chi aunit artistas comente a Manu Chao (in A Tulawin), a Dan Ar Braz colende·nche dae Maxime Le Forestier o Karen Mathesom (in A Vava Inouva 2), ma fintzas Zebda, Gilles Servat, Geoffrey Oryema e sa ONB (Orchestre National de Barbès). Idir nche faghet artziare a subra de su palcu cun issu, totu sos artistas chi sustenet un’abertura culturale e mescamente su reconnoschimentu de sas raighinas ètnicas de cadaunu. In su mese de nadale, pro sos duos seros organizados in su Olympia, los torrat a invitare totus e sos prus aclamados sunt istados Frédéric Galliano, su chitarrista Thierry Robin e sa ONB.
Sa diferèntzia culturale la torrat a defensare in su 2001, in ocasione de su de 21 Beranos Bèrberos, manifestende·la in su Zenith de Parigi, in un’eventu pro tzelebrare sa cultura bèrbera. E la torrat a manifestare in su giru de pagu tempus, su 8 de trìulas de su 2001, pròpiu cando sa Cabìlia sua fiat suta de su turmentu de disòrdines violentos. Organizat su cuntzertu, fintzas pro custa ocasione, in su Zenith de Parigi in ue, cara a una sala prena, in pare cun medas àteros artistas torrat a sustènnere sa càusa de su pòpulu cabilu contra a su podere tzentrale algerinu.
In su mese de maju de su 2002, su produtore discogràficu pùblicat e ponet in cummèrtziu Deux rives, un rêve, una regorta de tìtulos de s’artista bèrberu. Inoghe bi fiat sa possibilidade de iscurtare cantzones inèditas e finas iscritas in pare cun artistas de primore, comente a Jean-Jacques Goldman (Pourquoi cette pluie?). Cantzone evocativa de unu disacatu mannu, unu dilùviu chi aiat degolladu sa tzitade de Algeri in su mese de santandria de de su 2001.
Idir cumintzat unu giru de cuntzertos su 29 de cabudanni de su 2002 in su Zenith de Parigi, in antis de torrare a mòvere e de si leare su caminu finas a su mese de nadale de su matessi annu. In su 2004 firmat un’artìculu pro su giornale Liberation, in pare cun àteros artistas, intelletuales e iscientziados de su Maghreb e de aterue, pro «torrare a agatare sa fortza de una laitzidade bia».
In su 2007, leende in prenu sa campagna presidentziale frantzesa, Idir pùblicat un’album non polìticu ma republicanu: La France des couleurs. Su discu «defensat sos colores de sa Frantza» comente issu etotu costumat a repìtere. In custu traballu issu invitat sas generatziones noas a cumpònnere in pare cun issu cantzones chi pertochent su tema de s’identidade, unu intre sos temas chi prus li tirant. E artistas medas ant rispostu, comente a Akhenaton, Grand Corps Malade e Zaho e finas àteros chi ant postu a disponimentu testos issoro e sa matessi ira  e sensibilidade, a costàgiu de “Tziu Cabìlia”.
In s’istade de su matessi annu, Idir at fatu, comente solista, unu giru de cuntzertos in Frantza. Su 18 de su mese de martzu de su 2012 si nche l’est morta sa mama chi fiat malàida. Teniat 96 annos.
Unu discu nou est essidu finas su 4 de freàrgiu de su 2013. Custu traballu nou, Adrar Inu (“Monte Meu”), est una torrada a su logu nadiu, una faina ìntima, sa prus personale de totu su repertòriu suo. In intro b’at una cantzone particulare, un’ammentu dedicadu a sa mama. Ma fintzas un’adatamentu de “un’àera musicale” de su de XVII sèculos Scarborough Fair, una replica de unu sutzessu de sos Who, grupu “rock” britànnicu, (a disponimentu petzi pro nche l’iscarrigare dae sa rete) e finas unu bìculu dae s’òpera de Beethoven.
Istile musicale
Sa mùsica de Idir naschet dae s’unione de unos cantos istrumentos diferentes, ma su chi est a sa base de s’òpera sua est su flàutu de sos pastores bèrberos. Custu est s’istrumentu chi at imparadu a sonare dae cando fiat giovaneddu: «''In bidda, sos pipios chi fìamus nos improvisaìamus pastores a s’essida dae iscola. E a nch’ammaniare unu flàutu, dae unu cantu de canna, fiat cosa chi naschiat a sa sola. Como cando mi benit a conca una melodia, la proo in antis cun su flàutu''>». Sa chitarra “folk” est arribbada a pustis, cando fiat in su litzeu, in Algeri: «''unu cooperante frantzesu m’at inditadu sos primos acordos. Ma deo aia chircadu deretu de nche bogare dae sas cordas sas cadèntzias de sas percussiones traditzionales, de sos tumbarinos e de sos bendir''». Sos sonos intritzidos de sas chitarras, de sos flàutos e de sos darboukas, sìngiant, faghende·la ùnica, sa mùsica de Idir.
Moconesi
Mocònesi (Moconexi in limba ligure) est unu comune italianu de 2.738 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Idir
Istile musicale
Iscritas in bèrberu o in frantzesu, sas cantzones de Idir sunt semper e cando universales e destinadas a su mundu intreu. Est dae inoghe chi su traballu suo at otènnidu sa cualìfica de mùsica de su mundu. Sos sugetos de sas cantzones suas pertocant temas diferentes, comente s’esìliu (in A Vava Inouva), sas ricurrèntzias (in Zwit Rwit) o sas emotziones e sos ammentos (in Ssendu). Testos iscritos dae Benmohammed..
Custu istile musicale est fundudu, ingendrat emotzione e nostalgia. Una parte manna de sas cantzones de Idir sunt istadas difusas a s’ispissu e ant tentu semper – annu cun annu – grandu cunsideru peri sas programatziones musicales in logu de cojas bèrberas (e finas in àteras). Idir at leadu parte finas a unu duo simbòlicu meda (in Azwaw 2)  cun sa cantante algerina de mùsica raï Cheb Mami, in s’album de issa intituladu Meli Meli. Jean-Jacques Goldman at iscritu sos testos pro sa cantzone Pourquoi cette pluie?, musicada dae Idir e leada dae s’album suo <i>Deux rives, un rêve''. At collaboradu cun artistas meda de gènere R&B e Rap comente a Zaho (in Tout ce temps, La France des couleurs), Sinik, Amine, Leslie, Sniper, Willy Denzey, Nadiya, Corneille, Yannick Noah, Tiken Jah Fakoly (in La France des couleurs). Grand Corps Malade at iscritu pro Idir sa cantzone Lettre à ma fille cun una mùsica cumposta dae Tanina, sa fìgia de Idir.
Discografia
1976 : A Vava Inouva
1979 : Ay arrac-nneγ
1986 : Le Petit village - Chorale enfantine
1993 : Les Chasseurs de lumière
La cagna
La cagna (Liza) est unu film de su 1972 de Marco Ferreri girau in Itàlia e in Frantza de gènia dramàticu.
Sa pellicola durat 100 minutus e est a coloris.
Tramatza (ozetu)
Notas istòrigas
Istorigamente, sa tramatza est istada prenada de paza, crine, lana de berveghe o àteros materiales moddes. Sas tramatzas modernas sunt de castas bariadas e podent esser custituìdas dae mollas cuguzadas cun pizos prus o mancu grussos de lana o àteros materiales moddes, o puru cumpostas intreamente de làtighe de gomma.
Dae sos annos chimbanta de su de XX sègulos, est istada meda pobulare sa tramatza a mollas, definida fitianu finas “ortopèdiga”, peroe oe est cussiderada pratigamente antigada e superada dae sas gasi mutidas tramatzas “ergonòmigas”, est a narrer a tretu de si modellare e sighire sas bortas fisiolòzigas de sa carena. Sos ispetzialistas mèdigos oramài nde cussizant artamente s'impreu a petus de sas ortopèdigas.
Idir
Discografia
1996 : A Vava Inouva (editzione noa)
1999 : Identités
2002 : Deux rives, un rêve
2007 : La France des couleurs
Dallas
Dallas est una tzitade de unos 1.241.000 bividores de is Istados Unidos de Amèrica, sea de sa contea omònima, in Texas.
Limes (fozu de paperi)
Limes (faeddu latinu chi bolet nàrrer "làcana" in sardu) est unu fozu de paperi (ma fintzas telemàtigu) italianu chi essit dontzi mese e trattat de geopolìtica.
Dallas
S'area metropolitana, chi contat unos 6,3 milliones de residentes est sa de 4 de Istados Unidos e sa prus manna de sa regione meridionale.
Limes (fozu de paperi)
Istòria e perfìlu
Limes tenet, in prus, duas essidas sorres: Heartland, Eurasian Review of Geopolitics ("Su coro de sa terra, fozu eurasiatigu de Geopolìtiga") in limba inglesa, e su serbocroatu Limesplus.
Dallas
Dallas est sa tzitade in ue su presidente de Istados Unidos John F. Kennedy est istadu mortu, su 22 de santandria 1963.
Lagu Balaton
Su Lagu Balaton (naradu finas Mare Mazaru, s’Ungheria non tenet essidas a su mare) est su prus mannu de s’Europa tzentrale.
Cun sa superfìtzie sua de 596 km2, est prus istèrridu chi su Garda e su Mazore cussiderados paris. Est s’alabatu laghencu prus mannu de totu s’Europa tzentru-otzidentale, superiore petzi de pagu a su Lagu de Zinebra (581 km2) e de Costàntzia (538 m2). Longu 77 km. e ladu dae 3 a 14, sa profundidade sua mèdia est de unos 3 m., sizende su balore màssimu (12 m.) in su gasi naradu Putzu de Tihany, a probe de sa mesìsula numenale. Su Lagu Balaton, paris cun Budapestu e s’ìssia de su Danùbiu, rapresentat s’atrativu turìstigu prus importante de s’Ungheria e, in su matessi tempus, un’elementu determinadore in su paisazu transdanubianu. Est apressiadu pro sas prajas, su crima, sas mitzas termales, sos binos, sos monumentos de arte e, prus chi totu, pro sa bellesa de su paisazu.
Pieve Ligure
Pieve Ligure (A Ceive de Söi in limba ligure) est unu comune italianu de 2.523 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria. Anticamente fit unidu cun su comune 'e Sori (custu ispiegat su nomene antigu Ceive de Söi chi cheret narrere Pieve 'e Sori, Pieve di Sori in Italianu), como este comune autònomu, divìsu non ufitzialmente in Pieve Arta e Pieve Bascia.
Iscopofilia
Su tèrmine “iscopofilia” o, in manera cullochiale, “mironismu” (una pessone chi pràtigat s'iscopofilia est narada aversarmente “mirone”), ìnditat sa postura e sa pràtiga sessuale de sos chi, pro lograre s'essitadura o su praghere sessuale, disizant e istimant abaidare o ispiare pessones mesunuas, nuas o in fatu de s'ispozare, gasi etotu che pessones realizende un'acapiadura sessuale. Sa masturbadura acumpanzat fitianu s'atu iscopofìligu.
S'iscopofilia podet assuntare diferentes formas, peroe sa caraterìstiga sua printzipale est chi sos mirones normarmente non sunt relassionados deretamente cun sa pessone de s'interessu issoro, chi fitianu iscunnoschet de esser pompiada. S'iscopofìligu podet esser definidu, in su matessi modu, comente una pessone chi gosat bidende situassiones de sufrimentu e disaura de sos àteros.
In unas cantas curturas, su mironismu est cussideradu una pràtiga desviadora e finas unu crìmine sessuale. In su Rennu Aunidu, s'iscopofilia sena cussentimentu est devènnida unu delitu dae s'1 de maju de 2.004, cando ch'in Cànada ant aproadu una leze assimizadora a s'agabu de su 2.005.
Fort Worth (Texas)
Fort Worth est una tzitade de unos 741.000 bividores de is Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in su Texas in ue est sea de sa Contea de Tarrant.
Est sa de 5 tzitades de Texas e sa de 19 in sa natzione.
Fort Worth est sa segunda bidda prus de importu in s'àrea metropolitana Dallas-Fort Worth-Arlington.
Grammu
Su grammu (sìmbulu: g) est un' unidade de medida de sa massa. Issu patat a unu de milli de chilu, s'unidade base de su SI. Su nùmene suo derivat de sa paràula grega grámmax (pesu minore).
Istòria
Su grammu est intradu a fàghere parte de su sistema mètricu frantzesu su 1º austu de su 1793, definidu comente a sa massa de unu tzentìmetru cubu (10−6 m3) de abba a sa temperadura de 3,98 °C e a pressione atmosfèrica istandard. Custa piessigna temperadura est bènnida seberada ca pro issa s'abba possedit sa màssima densidade sua.
Su 7 abrile 1795 faghet sa sua cumparta su chilu, comente a su mùltiplu suo (1 kg = 1 000 g). Tale definitzione fiat difìtzile de realizare accuratamente, fintzas ca sa densidade de s'abba est ligada in ala a sa pressione, e s'unidade de pressione includet sa massa tra sos fatores, introduinde una dipendèntzia tzirculare in sa definitzione de su chilu.
Pro evitare custu problema, su chilu est bènnidu torradu a definire comente a sa massa pretzisa de una piessigna massa istandard, creada pro approssimare sa definitzione originale e realizada in su 1875. Su protòtipu internatzionale de su chilu (Le Grand Kilo), unu tzilindru rèidu a base tzirculare chi medida 39 mm in artària e diàmetru, assentadu dae una lega de plàtinu e iridio, est cunservadu a su Bureau International des Poids et Mesures (Ufìtziu internatzionale de sos pesos e de sas medidas) acanta su pavillon de Breteuil a Sèvres, Frantza.
Mollu-vista-controllore
Cumponentes
Su cumponente tzentrale de su MVC, su mollu, caturat su cumportamentu de s'aplicatzione in contu de domìniu de su problema, in manera indipendente de s'interfàtzia de impitadore. Su mollu manìgiat a manera direta is datos, sa lògica e is règulas de s'aplicatzione. Una vista podet èssere una cale si siat rapresentatzione in essida de informatziones, comente a unu gràficu o unu diagramma. Sunt possìbiles prus vistas de is matessi informatziones, che a esèmpiu unu gràficu a barras pro sa gestione e sa vista a tabellas pro s'amministratzione. Sa de tres partes, su controllore, pigat s'intrada e dda cunvertit in cumandos pro su mollu e/o sa vista.
Istrutura
S'ischema est basadu subra s'ischirriada de is masiones intre sos cumponentes de programma chi tenent tres ruolos printzipales:
Custu ischema, ìmplicat fintzas sa traditzionale ischirriada intre sa lògica aplicativa (in custu cuntestu mutida a s'ispissu "lògica de negòtziu"), in càrrigu a su controllore e de su mollu, e s'interfàtzia de impitadore in càrrigu a sa vista.
Is minudas de sas interatziones intre custos tres ogetos de programma dipendent meda dae sas tecnologias impreadas (limbàgiu de programatzione, librerias, middleware, etz) e dae su tipu de aplicatzione (pro esempru si est un'aplicatzione web, o un'aplicatzione de iscrivania).
Impreu
S'ischema MVC fiat postu in òpera prus che totu in s'ala serbidore. De reghente, cun s'isvilupu e sa partziale istandardizatzione de JavaScript sunt nàschidas sas primas postas in òpera in s'ala cliente.
Ala serbidore
Impreadu in orìgine dae su limbàgiu Smalltalk, s'ischema est istadu, in manera crara o implìtzita, impreadu dae numerosas tecnologias modernas, comente a framework basados subra PHP (Symfony, Laravel, Zend Framework, CakePHP, Yii framework, CodeIgniter), subra Ruby (Ruby on Rails), subra Python (Django, TurboGears, Pylons, Web2py, Zope), subra Java (Spring, JSF e Struts), subra Objective C o subra .NET.