cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Limbas romanzas
Status modernu
Su portughesu, in sa patria sua, Portugallu, est faeddadu de belle totucantu sa populatzione de 10 milione de abitantes. Comente limba ufitziale de su Brasile, est faeddada de prus de 200 miliones de persones in cussu Paisu, aici comente is abitantes de sa làcana cun su Brasile de su Paraguay orientale e de s'Uruguay orientale, arribende a contare unu pagu prus de sa metade de sa populatzione de su continente intreu, faghende de su Portughesu sa limba ufitziale de unu paisu ebbia prus faeddada. Est sa limba ufitziale de ses Paisos africanos (Angola, Cape Verde, Guinea-Bissau, Mozambique, Guinea Ecuadoriale, e São Tomé e Príncice) e est faeddada in cussu continente de fortzis 30 miliones de residentes[]. In Asia, su Portughesu est co-ufitziale cun àteras limbas in Timor Est e Macau, mentra meda faeddadores in Asia —prus o mancu 400,000[]— sunt in Giapone e custu derivat de su fatu ca meda giaponesos emigrados in Brasile sunt torrados in Giapone. In America de su nord 1,000,000 de persones[ ] tenent sa limba potughesa che limba mama. In Oceania, est sa secunda limba romanza prus faeddada a pustis su frantzesu e custu derivat de su nùmeru de faeddadore in Timor Est. Su Galitzianu chi est parente stretu de su portoghesu tenet rangu de co-ufitzialidade in Galitzia paris a s'ispagnolu.
A foras de s'Europa, est limba prus difùndida in sa provintzia canadese de su Quebec, and in bandas de New Brunswick e Ontario. Su Canada est ufitzialmente bilingue, cun frantzesu e inglesu ca sunt is limbas ufitziales. In bandas de is Caraibi, comente Haiti, su frantzesu tenet status ufitziale, ma meda gente chistionat in creolucomente su creolu haitianu che limba mama. Su frantzesu tenit puru status uffitziale in meda parte de s'Africa, ma relativamente pagu faeddadores. In is possedimentos frantzesos adia de su mare, s'impreu de su frantzesu che limba mama est creschende.
Mancari s'Italianu apat tentu calincunu possedimentu coloniale prima de sa secunda gherra mundiale, sa limba sua no est abbarrada che limba ufitziale a pustis sa fine de sa colonizatzione. S'esitu est ca a foras de s'Italia e de s'Isvitzera s'italianu est faeddadu de comunidades de emigrantes in America de su nord, in america de su sud e in Australia. In calincuna colonia italiana pretzedente—est a nàrerre Libia, Eritrea e Somalia— est faeddada de pagu gente istruida pro impreos de cummertziu e guvernu.
Romania no at mai tentu un imperu coloniale, ma asuta su terrìtoriu suo in su sudest Europa, sa limba rumena est faedada cumnete limba de minoria de populatziones autoctonas in  Serbia, Bulgaria, e Ungheria, and in calinuca parte de sa pretzedente Grandu Romania (prima de su 1945), aici comente in Ucraina (Bukovina, Budjak) and in calincuna bidda intra is rios Dniester e Bug[ ]. Sa limba rumena est faeddada oe in Bulgaria, Macedonia, Albania, Kosovo, e Gretzia[ ]. Su Rumenu s'est difùndidu puru in meda partes de su Mediterràneu (in particulare in àteros Paisos cun limbas romanzas comente Italia e Ispagna), e de clincuna àtera banda comente Israele in ue est faeddada comente limba mama de su 5% de sa populatzione[ ], e comente secunda limba de àteras persones. Custu derivat de su fatu ca meda ebreos de origine rumena sunt mòvidos de sa Romania a Israele a pustis sa secunda gherra mundiale[ ]. A sa fine 2.6 milliones de persones in sa Repubblica de Moldavia faeddant una variedade de Rumenu ca ddu narant Moldavu o Rumenu de issos.
Su totale de is faeddadores nativos de is limbas romanzas est pratzidu comente sighit (cun sa classifica issoro intra is limba s de su mundu intra parentesis)[ ][ ]:
Comunidade econòmica europea
Sa Comunidade europea (incurtzada in CE) est istada un'organizatzione de istados europeos chi costituiat su "Primu pilastru" de sa sighidora Unione Europea. A primìtziu, CEE istaiat pro "comitadu econòmicu europeu".
Mialinu Pira
"B'at cosas chi pro las cumprèndere bi cheret tempus e isperièntzia; e cosas chi cand'unu at isperièntzia no las cumprendet prus. Cosas chi pro furtuna s'irmentican e cosas chi pro furtuna s'ammentan; e cosas chi si creden irmenticadas e chi imbetzes una die a s'improvisu torran a conca"
Comunidade econòmica europea
Cunsiderada sa prus importante de sas Comunidades europeas, fiat naschida su 25 de martzu de su 1957, cando ses Istados (Bèlgiu, Frantza, Germània, Itàlia, Lussemburgu, Paisos Bàscios) ant firmadu sos tratados de Roma, chi sunt intrados in vigore su 1 de ghennàrgiu de su 1958, dende gasi comintzu efetivu a sa Comunidade econòmica europea (abbreviada in CEE).
Mialinu Pira
Michelangelo Pira, connotu in sardu che Mialinu Pira (Vitzi, 26 martzu 1928 – Cuartu Sant'Aleni, 5 lampadas 1980), giornalista, antropòlogu e iscritore italianos, est istadu unu istudiosu de sa limba sarda e de is problemas chi dda pertocant.
Comunidade econòmica europea
Sa paràula "econòmica" est istada bogada dae su nùmene a sighidu de su Tratadu de Maastricht (1992) chi at fatu de sa Comunidade europea (CE) su "Primu pilastru" de s'atzione de s'Unione europea (UE). Sa Comunidade Europea fiat ghiada dae su puntu de bista monetàriu de su Sistema Monetàriu Europeu (SME).
Mialinu Pira
Biografia
Est nàschidu in Vitzi, in provìntzia de Nùgoro, in una famìllia de pastores. A pustis de unos annos, galu meda pitzocheddu e a fatu chi sa mama est morta, s'at tramudadu a Oscheri in ue su babbu paschiat sas arbeghes. At fatu s'aviamentu e su litzeu calssicu in Tàtari.
Comunidade econòmica europea
Cun s'adotzione de su Tratadu de Lisbona su 1º de nadale de su 2009, formalmente no esistet prus (est istada surbida dae s'Unione europea).
Mialinu Pira
Biografia
A pustis de sa laurea in literas, Mialinu Pira at sighidu a partire de sos annos 70 e fintzas a sa morte, s'atividade giornalistica, fintzas che incarrigadu in s'ufìtziu imprenta de s'amministratzione regionale de sa Sardigna. Cunsideradu unu esponente sui generis de s'iscola antropològica de Casteddu, at insingadu antropologia culturale e istòria de su giornalismu in sa facultade de Sientzias Polìticas de s'Universidade de Casteddu. Impressionadu dae is istudios de Antonio Pigliaru e Antonio Gramsci, at articuladu sa pensada sua subra sos temas de sa limba e de sa cultura cun particulare riferimentu a su cuntestu de sa Sardigna de sa segunda mitade de su noeghentos. In su 1968 at isvilupadu, in Sardegna tra due lingue, una anàlisi originale de is problemas sòtziu-linguisticos de sa Sardigna, acarende sa chistione de su perìgulu de s'isperdere pro su sardu, che cusseguèntzia de su disausu.
Pro sa de tres retzas televisivas de sa RAI s'at incuradu de unu reportage subra unas bisuras antropològicas de sa provìntzia de Nùgoro. Est autore de La rivolta dell'oggetto, imbentàriu de is problemas de sa Sardigna in su momentu de sa trasidura dae una sotziedade agro-pastorale a sa moderna de sos consumos e de sas bisuras noas subra s'identidade de su pòpulu sardu.
Cun La rivolta dell'oggetto, essidu in su 1978, Mialinu Pira at acaradu sa chistione de s'identidade, furriende su relatu de dipendèntzia de in su cale s'agataiat sugeta sa cultura sarda; a pàrrere suo fiat possìbile unu isvilupu alternativu de s'organizatzione sotziale e educativa in ue, ispèrdidu s'istadu, sa sotziedade si faghiat base de una educatzione continuada. At collaboradu cun sa revista «Ichnusa» e àteros periòdicos. Est mortu de unu improntu in Marina di Capitana, fratzione de Cuartu.
A issu sunt titulados:
Museu MATer - Museu de s'Archeologia e de su Territòriu
Istòria
Su museu, inauguradu in su 2014 in su chi fiat su dominàriu de sa famìlia Golosio, faghet parte de su sistema museale MaMu (MamujadaMuseos), gestidu dae sa cooperativa Viseras , paris a su Museu de sas Caratzas Mediterràneas e a su Museu de sa Cultura e de su Traballu.
Espositzione
S'espositzione de su museu est partzida in tres salas temàticas interativas. cun temas diferentes ma ligados s'unu cun s'àteru.
Sa de una sala - Su patrimòniu archeològicu de Mamujada
In custa sala si podent bìdere unu plàsticu de su territòriu de Mamujada e una riprodutzione de sa Perda Pintà, e in su plàsticu e in su muru in palas benint projetadas sa mapa de sos sitos de importu prus mannu e immàgines e vìdeos de su territòriu. In custa manera benint ammustradas fintzas sas àndalas antigas ligadas in tempos antigos a sas perdas fitas, e in dies de oe a logos comente su Santuàriu de Santu Còsomo, e s'istratificatzione istòrica de su territòriu.
Sa de duas salas
In custa sala un'ischermu verticale tàtile permitit de interagire cun sa gente de sa bidda, dae sos prus giòvanos a sos prus mannos, incarchende in sas immàgine issoro e faghende·los chistionare. Cada persone contat una cosa diferente: un'ammentu, un'emotzione o unu contu, permitende a su bisitadore de connòschere mègius chie in su territòriu b'istat.
Sa de tres salas - Sa sala de sa narratzione
In sa de tres salas, chi tenet un'impostatzione prus "documentarìstica", est possìbile pompiare documentos chi contant su significadu de sa festa de Santu Còsomo, s'iscoberta de sas perdas fitas e sas emotziones chi at causadu e fintzas sos nùmenes de su territòriu, sa bida de sos pastores e de sos massajos e àteras immàgines e vìdeos medas. Totu custu fintzas gràtzias a sas intervistas fatas cun sos abitantes de Mamujada, chi sunt sas boghes e sas caras de s'espositzione.
1990
S'annu 1990 (MCMXC in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu lunis a segunda de su calendàriu gregorianu.
Ortueri
Ortueri est una bidda de 1.437 bividores de sa Provìntzia de Nùgoro in su Mandrolisai.
Su sartu
Ortueri est una bidda de su Mandrolisai, cun unos 1 076 abitantes. Posta a un’artària de 584 metros subra su livellu de su mare, est a làcana a norte cun Neoneli, a est cun Austis e Sòrgono, a sud cun Samugheo e a ovest cun Busache e Ula Tirsu.
S’istèrrida de su sartu est de unos 400 ètaros. Mèritant una visita is singiales de sa tziviltade Romana chi sunt ispartzinados in totu su territòriu, ma sa cosa chi prus si podet godire sunt is profumos e sa bellesa de Natura. Su terrinu est fatu prus che àteru de rocas de granitu, cun un'artària chi mudat tra is 400 e is 700 metros subra su livellu de su mare; a norte de sa bidda b’est sa punta prus arta: Sa Pedrarba (813 metros) in ue agatamus su monte de granitu numenadu Sa conca de s’isteddu, de ue si podent bìdere is Montes de su Gennargentu cara a est, a s'àteru chirru su mare de Crabas. In sartu medas sunt is benas chi in is tempos passados si creiant miraculosas pro is malàidos de malària. Su territòriu est ricu de bìngias, matas de ortigu e olia.
In mesu de sa natura e de sa riserva naturale anca bivent: sirbones, margianes, dàinos, pojanas, e àteros animales chi in ue agatant aconcu. Est possìbile fàghere passigiadas a pee o a caddu in su buscu fitu e profumadu de Suèrgios e ghiddostre de su Parcu "Mui Muscas", in ue no est difìtzile addobiare calicunu molenteddu sardu, arratza in estintzione, chi bivet in su Parcu e est protègidu pro more de sa lege de s'omònimu "Parcu de su Molente Sardu".
S'istòria
Is istùdios atestant chi in custos logos s'òmine b’at fatu abitadòrgiu giai dae s'ùrtima fase de su neolìticu (6000-2800 annos in antis de Cristos); lu atestant is dolmen (is de Preda Lada e Ghenna de Giuncu) e is domos de janas (in is localidades Forreddos e Nuracche) chi a dolu mannu che sunt istadas ghetadas.
Medas de prus sunt imbetzes is testimonias de s’edade nuràgica. In su sartu sunt presentes diferentes nuraghes, prus che àteru de cussos a una turre (su linnari, Leonai, Baddoro), ma non mancant peri duos nuraghes de tipu cumplessu (su Nuracche e Nuracche Orale). In sa zona de Ghenna 'e Giuncu s’agatat galu carchi tumba de gigantes bene mantesa.
De s’edade romana b'abarrant prus che àteru materiales archeològicos de natura diferente; sa prima populatzione incomintzat a bivere in S'arte de Travi e Ales Ruinas chi fiat, in antis, una colònia romana. In sa necròpoli de Pedra Litterada, iscoberta in su 1930, est istadu agatadu materiale meda, in mesu de custu ddoe fiat peri una epìgrafe funerària de su I-II sèculu a pustis de Cristos. Ischimus chi su territòriu de Ortueri fiat ocupadu finas a pustis de sa derruta de s’imperu romanu; in is sitos de Nuracche e Trigacori difatis sunt istados agatados cantos de tzeràmica datàbiles a su de VII-VIII sèculos in antis de Cristos. Est possìbile chi intro de sa fine de I millènniu, totu is nùcleos abitativos minoreddos siant isparèssidos e siat abarrada petzi sa bidda de Ortueri. In s'arte de Pran'e Laccos s'agatant tumbas anca sunt iscritas, in su covecu de pedra, is initziales DM, dedicadu a is "Dei Mani".
Sa cultura
In localidade Mui Muscas, a 2 km dae sa bidda, b'est su Parcu de su molente sardu, inghiriadu dae un'istèrrida de bìngias, ollàrgios e suèrgios, òspitat ratzas diferentes, chi si chircat de sarvare dae s'estintzione.
Sa limba
Inoghe si podet bìdere unu testu iscritu in ortueresu.
S'economia
S'agricultura est su setore econòmicu chi impignat de prus is ortueresos; medas a beru sunt is padentes prenos a olias, a bides o àrbores de frùtora. Si b'agatant però finas allevamentos de berbeghes e bùulos. Ortueri est famadu pro comente inoghe s'ischit bogare e traballare su ortigru e peri pro sa produtzione de binos bonos, ma est fintzas numenadu pro is traballos in ortigu, de antigu prestìgiu, pro s'originalidade e s'abilidade de is artesanos e pro sa tessidura de orbatze chi est manigiada pro faghere is costùmenes de sa traditzione sarda.
Is festas
Su 16 e su 17 de ghennàrgiu si festat Santu Antoni de su fogu; in sa pratza s’allughent sa tuvera, est a nàrrere unu fogu mannu e trèighi òmines chi si mutint Antoni faghent trèighi giros a in tundu de sa tuvera narende unu Credo.
Sa de tres domìnigas de maju b’est sa festa de Santu Nicola; pro custa festa si preparant Is Angules, unu durche, forsis de orìgine bizantina, fatu de sìmula e mele, ùnicu in totu sa Sardigna, sa die de sa festa custas benint beneitas, pigadas in prufessone e ofertas a totu is de sa bidda. Sa domìniga a pustis si festat s’otava, semper in onore de santu Nicola: si faghet sa professone cun is giuos de is boes e a custos in is corros li benint postos is moddighinas, panes tundos fatos cun pabassa e mèndula. Semper pro Santu Nicola ddoe est fintzas una festa su 6 de nadale, cun prufessones, coros e ballos sardos.
Su 8 de cabudanni in sa cresiedda rurale si festat santa Maria, cun sa santa chi benit leada de sa crèsia de su Patronu fintzas a Santa Maria. In onore suo, segant una mata arta e a pustis da pulint de is naes e in sa punta benit posta una bandela de linna cun in a intro una pariga de puddas. A pitzu de sa bandela s'acàpiat unu pane tundu fatu in domo e beneitu "su Pitzudu". Ancora oe is pitzocos faghent a gara pro artziare a "nde lòmpere sa Bandela".
In sa prima domìniga de beranu, s’amministratzione organizat da una paja de annos bonos, sa manifestatzione Magasinos Apertos, cun sa cale si chircat de avalorare sa produtzione vitivinìcola e a favorire e promòvere su eno-turismu, est a nàrrere su turismu ligadu a s’atividade de is bìngias e de su binu.
In su parcu de Mui Muscas cussu de su poleddu de ratza sarda si organizant cada annu "Le giornale dell’asino", in ue chi cheret podet bìdere e tocare is poleddos, inoghe si organizant peri cursos de onoterapia.
Costa de Avòriu
Costa de Ivòriu est una natzione in s'Àfrica e sa capitale uffitziale est Yamoussoukro, ma sa tzitade pius manna est Abidjan.
Sa Costa de Avòriu o Costa de Marfilu, ufitzialmente Repùblica de Costa de Avòriu/Repùblica de Costa de Marfilu (in frantzesuː République de Côte d'Ivoire), est un'Istadu de s'Àfrica otzidentale. Sa capitale ufitziale est Yamoussoukro, ma sa tzitade prus manna est Abidjan.
Tenet istèrrida de 322 460 km² pro unos 26 378 274 bividores. Allàcanat a ovest cun Libèria e Guinea, a norte cun su Mali e su Burkina Faso, a estu cun su Ghana e a sud tenet essida a mare in su golfu de Guinea.
Sa Costa de Marfilu est una repùblica presidentziale cun capitale amministrativa in Yamoussoukro, mancari sa capitale econòmica e guvernativa e fintzas tzitade prus manna e populada, est a Abidjan. Sa limba ufitziale est su frantzesu, ma s'agatant limbas locales vàrias comente a su baulé e su djoula.
Sa Costa de Marfilu possedit una de sas economias prus pròsperas de Àfrica, mancari fràgile ca si basat prus che totu subra s'esportatzione de matèrias primas. Su mercadu suo dipendet massimamente dae su setore agrìculu; difatis unu 70% de sa populatzione ivoriana est impreada in carchi forma de faina agrìcula. In manera cunsighente, s'economia est meda sensìbile a is maretadas de is prètzios internatzionales de custos produtos e a is cunditziones meteorològicas.
In su santugaine 1985 su guvernu ivorianu at pedidu chi s'istadu esseret connotu in ogni limba che a Côte d'Ivoire. Difatis, segundu sa lege natzionale, su nùmene non podet èssere traduidu dae su frantzesu. Mancari custu, su nùmene sighit a èssere traduidu in is limbas vàrias. Nointames, sa Costa de Marfilu faghet aplicare custa voluntade s'àmbitu de s'ONU, in ue su nùmene no est mai traduidu, nemmancu in inglesu.
Potuvigari
Potuvigari est una bidda de 732 abitantes in sa provincia de Tathari.
Calendàriu
Nominamos su calendariu romanu, ca at apidu importantzia pro nois otzidentales. Sos Romanos aiant unu calendariu chi s'est mustradu imperfetu. In su calendariu romanu si faeddaiat de calendas, sas primas dies de su mese, e de “idi”, idas chi indicaiant sa medade de su mese (su 15 in tzertos meses, su 13 in ateros). Giuliu Cesare l'at cherfidu riformare. S'est leadu comente puntu de riferimentu s'equinotziu de beranu fissendelu a su 25 de martzu, e s'annu fut de 365 dies e 6 oras. Su contu s'est mustradu isbagliadu, ca ognia annu si depiat bogare 11 minutos e 12 segundos. Passende sos annos e sos sèculos custu isbagliu aumentaiat. In sos seculos prus bortas s'est presentada s'intentzione de lu cambiare, spetzialmente dae parte de sos Pabas, chi s'agataiant su problema de fissare sa data de tzertas festas. Su problema fut tocadu puru dae carchi Conciliu. Su Conciliu de su Lateranu 1518 e su Conciliu de Trento (1545-1563) chi at impostu sa riforma de su calendariu). Su Paba Gregoriu XIII (Ugo Boncompagni, elegidu in su 1572) s'est impignadu pro riformare su calendariu. Pro 10 annos sunt esaminadas varias propostas. Una pariat rispondere bene a su bisonzu. Fut fata connoschere a sos res, principes, Universidades. Sa decisione fut chi in su mese de santuaine de s'annu 1582 in su calendariu nou si saltaiant 10 dies, e a su 4 de santuaine sighiat su 15 de santuaine. S'equinotziu de beranu depiat essere su 21 de martzu, e no si nche depiat allontanare meda, e pro custu s'est introdusidu s'annu bisestile. Ligada a su calendariu est sa chistione de su contu de sos annos in Otzidente. Su monacu Dionisi su Minore, chi est bividu in su sèculu V-VI at fissadu su contu de sos annos dae sa naschida de Gesu Cristu, ponindela in su 753 dae sa fundatzione de Roma, ma paret chi epat fatu un'errore, e custa data si depet antitzipare de 4-7 annos.
Salvatore Adamo
Salvatore Adamo (Comiso, su 1 de santandria de su 1943) est unu cantante, composidore belga e italianu. In su 1947 su babbu fit emigradu in Belgio pro trabagliare in sas minieras.
1473
S'annu 1473 (MCDLXXIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Putumajore
"''Padria bellu, Mara pinzellu, Pottumaggiore su mezzus fiore."
- Nadu pobulare
Putumajore (Pozzomaggiore in Italianu, Pottumaggiore in sa bariante locale e fintzas Puthumajore) est una bidda de 3.011 abitantes in sa Provìntzia de Tàtari, in sa antiga regione de su Meilogu. Faghet parte de sa Diotzese de S'Alighera-Bosa. Este connoschida pro s'Ardia chi faghene pro sa festa 'e Santu Antine.
Patrimoniu archeologicu
In su territoriu 'e Puthumajore b'istana 40 Nuraghes.
Limba
In sa bidda este faeddadu su Logudoresu.
Limba portughesa
Su portughesu est una de sas limbas romanzas. Est faeddada in Portugallu, in Brasile, in Monzambicu, in Angola.
Rumana
Rumana est una bidda de 619 abitantes in sa provincia de Tathari. Allacanat cun Biddanoa Monteleone, Cun Thiesi e Monteleone R.D. B'est praticada sa pastoritzia. In su territoriu restos archeologicos, domos de janas e nuraghes. In sa idda sa creja da Santa Maria de sos Anghelos in formas goticas, e i sa creja de santa Rughe (sec. XVI). A calchi km dae sa idda sa Grutta- santuariu de santu Lussulzu, martire, e inue sunt venerados puru sos santos Cesello e Camerino. Po sa festa de santu Lussulzu accudit zente meda, su 21 de austu.
Nùmenes sardos
Custa est una lista de nùmenes istòricos ispetzìficos de sa Sardigna.
S'Ulumedu
S'Ulumedu est una bidda de 3.887 abitantes in sa provincia de Tathari.
Fabio Aru
Est istadu su primu sardu a binchere una tapa de su Giro d'Italia.
William Blake
Mancari in sa vida sua siat restadu pratigamente no connottu dae niunu, Blake este cunsideradu una figura fundamentale siat in sa istoria de sa poesia che de sas artes visivas de su Romanticismu. Segundu s'istoricu Peter Marshall Blake est istadu un antizipadore de s'anarchismu modernu, umpare a su contemporaneu sou William Godwin.
Séddini
Séddini est una bidda de 1.403 abitantes in sa provincia de Tathari.
Porcu
Su porcu est unu animali tipicu de su sartu; A segunda si podet narrer in sardu finamentra: "Sue" (femina 'e porcu, fizada), "Erre" (mascu 'e su porcu), "Mannale", "Busatzu".
Murone
Su murone, muroni o mugrone (sa fèmina mugra) (Ovis musimon, Pallas 1762) est unu mamìferu ruminante cun ungias de sa familia bovidae; est s'unica berveghe chi vivet areste, in montagna, e si agattat in Sardigna e Corsica. De colore rujittu, biancu in sa bentre e in sas ancas. Su pilu est unu pagu ruvidu. Su masciu at corros robustos, curvados a s'insegus e a punta. Connoschidu dae s'antigoriu comente animale chi bivet in Sardigna. Nde faeddat Pliniu.
Tzerriadu fintzas murvoni, craba areste, mùvara, bìttara, mruva o muvra.
Ajacciu
Ajacciu (in cossu: Aiacciu; in italianu: Aiaccio; frantzesu: Ajaccio) est una tzittade frantzesa de 52.880 abitantes, sede de sa prefettura de su dipartimentu de sa Còssiga de su Sud (Pumonti) e capitale de sa regione de sa Còssiga.
Michael Geist
Est un accademicu, espertu de legges subra sa propriedade intellettuale, chi dae su 2003 este titolare de sa cattedra de Ricerca subra sas legges de Internet e de su E-commerce in s'Universidade de Ottawa in Canada.
Agganzos dae fora
Su Blog de Michael Geist
Remo Bodei
Remo Bodei (Casteddu, 3 de austu 1938 – Pisa, 7 de santandria 2019) est istadu unu filosofu e professore italianu.
Rudolf Wittkower
Rudolf Wittkower (Berlinu, 22 de lampadas 1901; New York, 11 de santuaine 1971 ) est istadu un istoricu de s'arte e de s'architetura inglèsu e americanu creskidu in Germània.
Universidade Paris-Saclay
S'Universidade Paris-Saclay (narada fintzas Paris-Saclay University, o petzi UPSa) est un'universidade frantzesa. Sa sede sua est in sa tzitade de Gif-sur-Yvette, in sa regione de s'Ìsula de Frantza.
Fundada in su 2015, faghet parte de su polu iscientìficu-tecnològicu Paris-Saclay, chi incluit un'àtera universidade (s'Istitutu politècnicu de Parigi) e medas àteras istitutziones de istùdiu avantzadu, tzentros de chirca e aziendas privadas.
Provìntzia de Nùgoro
Sa provìntzia de Nùgoro o meria de Nùgoro est in sa Regione Autònoma de sa Sardigna e at 74 comunes. Creada in su 1927 cun comunes de sas provìntzias de Tàthari e de Casteddu, ismenguada in su 1974 (nàschida de sa provìntzia de Aristanis) e in ùrtimu in su 2005. At làcanas cun sa provìntzia de Tàtari a nord e nordovest, cun su Mare Tirrenu a est, cun sa provìntzia de Sud Sardigna a sud e cun sa provìntzia de Aristanis a ovest.
Cun lege regionale n. 9 de su 12 Arzolas 2001, 23 comunes chi fint in sa provìntzia de Nùgoro ant formadu sa provìntzia noa de Ogiastra e duos comunes (Budoni e San Teodoro) sunt andados a fàghere parte de sa de Terranòa-Tèmpiu. In prus 13 comunes chi fint in sa provìntzia de Nùgoro sunt passados a sa de Casteddu (Iscalapranu, Iscroca, Istretzili, Gergei, Ìsili, Nuragus, Nuradda, Nurri, Orroli, Sàdali, Serri, Seulu e Biddanoa Tulu) e 10 a sa provìntzia de Aristanis (Bosa, Flùssio, Genoni, Làconi, Magomadas, Mòdolo, Montresta, Sàgama, Suni e Tinnura).
Sa seu est Nùgoro. Si faveddant Sardu nugoresu e italianu printzipalmente.
Semèstene
Semèstene est una bidda de 227 abitantes in sa provincia de Tathari, in su Logudoro e in sa subregione 'e su Meilogu.
Comoras
Is Comoras, ufitzialmente Unione de is Comoras (in àrabu: اتحاد جزر القمر‎, in comorianu: Udzima wa Komori) est un'artzipèlagu e istadu insulare de s'Àfrica Orientale postu a s'estremidade setentrionale de su Canale de Mozambicu, in s'Otzèanu Indianu, intre Madagascàr e su Mozambicu. Sa capitale est Moroni, is limbas ufitziales s'àrabu, su comorianu e su frantzesu.
Sa natzione est cumposta dae tres ìsulas vulcànicas: Grande Comore, Mohéli e Anjouan, mentras s'ìsula de Mayotte, chi ddi istat a curtzu est pretèndida dae is Comoras, ma at refudadu in referendums vàrios s'indipendèntzia de Frantza.
S'istadu est istadu denùmenadu dae su 1975 a su 1978 Istadu de is Comoras e de su 1978 fintzas a su 2000 Repùblica Federale Islàmica de is Comoras.
Istòria
Is Comoras sunt abarradas ispopuladas fintzas a su sèculu VI cando fiant ocupadas dae gentes bantù aproliadas dae is costas africanas a curtzu.
Partende dae su de sèculu IX is Comoras fiant invàdidas dae àrabos shirazi, chi bi aiant fundadu unos sultanados, su prus importante de is cales in Anjouan, e aiant sutamìtidu sa populatzione bantù.
In su Chimbighentos fintzas is malgàscios si fiant aposentados in is Comoras, in piessignu in Mayotte, in ue totora si faeddat malgàsciu.
Is esploradores portughesos aiant bisitadu s'artzipelagu in su 1505. Fiant arribbados a fatu is frantzesos, is olandesos e sos inglesos. Is Comoras in custa època fiant istados una base pro sa trata de sos iscraos, giuta siat de sos àrabos siat dae sos europeos. Pro sos europeos fiant annotamala una tapa in sa rota dae su Cabu de Bonu Isperu cara a su Golfu Pèrsicu, s'Ìndia e sas Ìndias Orientales. Annotamala fiant istados fintzas sa base pro is piratas chi intertzetaiant is naves in is rotas subra descritas. Is sultanados fiant resessidos a si mantènnere indipendentes, puru faghende cuntzessiones a sos europeos. Is ùrtimas sultanas de Mohéli fiant istadas: Djoumbé Fatima (1841-1878) e Salima Machamba (1888-1909) chi aiant renuntziadu a su tronu tzedende s'ìsula a sa Frantza. Intre de su 1841 e 1912 sa Frantza at conchistadu is sultanados e aiat postu sas ìsulas suta de s'amministratzione de su guvernadore generale de su Madagascàr. Prus a tardu, colonos frantzesos, cumpangias cumertziales frantzesas e ricos mercantes àrabos aiant pesadu un' economia fundada in is prantedos chi totora isfrutat su de tres unu tzirca de su territòriu de is Comoras pro su coltivu de produtos de esportatzione.
In su 1973 fiat istadu agiuntu un'acòrdiu cun sa Frantza pro otènnere s'indipendèntzia in su 1978, ma su 6 de trìulas 1975 su parlamentu comorianu aiat aprovadu una risolutzione cun sa cale fiat decrarada s'indipendèntzia, cun s'astensione de is deputados de Mayotte, chi fiant abarrados suta de su controllu frantzesu. In duos referendums, in su nadale 1974 e in su freàrgiu 1976, sa populatzione de Mayotte at votadu contra de s'indipendèntzia dae Frantza (respetivamente cun su 63,8% e su 99,4% de is votos).
In su 1997 is ìsulas de Anjouan e Mohéli ant decraradu s'indipendèntzia issoro dae is Comoras. Su cunsighente tentativu de su guvernu de istabilire torra cun sa fortza su controllu subra sas ìsulas rebellas at fallidu e luegus s'Unione Africana, in suta de sos augùrios de su Presidente Thabo Mbeki de su Sudàfrica, fiant portadas a in antis is tratativas pro arribbare a un'apaghiamentu. Custu aiat batidu a s'autonomia guvernativa pro cada ìsula, e unu guvernu federale pro is tres ìsulas. A cumintzos de su 2005 est istada aprovada sa Loi des compétences, una lege chi definit is responsabilidades de cada organismu de guvernu, atualmente in cursu de perfetzionamentu. Sa die 25 martzu 2008 s'esèrtzitu, cun s'amparu de tropas de s'Unione Africana, at assùmidu su controllu totale de s'ìsula de Anjouan, ponende fine a sa setzessione.
Populatzione
Sa populatzione de is Comoras tenent un' orìgine ètnica ammesturada àrabu-africana. In is ìsulas comorianas bivent fintzas immigrados frantzesos e isde iscratza issoro, chi ant ocupadu sas ìsulas fintzas a s'indipendèntzia. Pro sa manna majoria is comorianos sunt de cultura àrabu-islàmica,franca una minoria de importu in s'ìsula de Mayotte (Frantza), is Mahorais, costituida dae catòlicos influentzados a forte dae sa cultura frantzesa.
Economia
In su 2004 su produtu internu brutu arribaiat a 367 milliones de dollaros USA, paris a unu PIB de 620 dollaros peròmine. S'economia de is Comoras est basada subra s'agricultura e in sa pisca. Sa manioca, is patatas durches e s'arrosu sunt cultivados pro s'alimentatzione locale, ma sa parte manna de is gèneres alimentares de sas ìsulas sunt importados. Su ylang-ylang (un'ògiu essentziale), sa vanìllia, la copra (purpa de nughe de coccu sicada), su sisal e su cafè sunt destinados a s'esportatzione. Is padentes ammuntant su 2,2% de su territòriu e frunint una cantidade modestua de linnàmene de fraigu, susetotus in Grande Comore. Su setore primàriu frunit su 41,1% (2004) de su produtu internu brutu, ocupende su 77% (1990) de sa populatzione ativa. In su 2000 sa bàlida totale de is esportatziones est istada de 6,86 milliones de $.
Sènnaru
Sènnaru est una bidda de 7.365 abitantes in sa provincia de Tathari.
Ovis aries
S'arveghe (Ovis aries, Linnaeus 1758) est unu mamìferu ruminante de sa familia de is bovidae, de genere ovis.
Tinteri
Postu a curtzu de sa pessone chi devet iscrier, cuntenet sa tinta impreada pro s’iscritura a mèdiu de su càlamu o cun pinna rapresentada dae una pertighedda puntzitada o dae un’istremidade de una pinna de un’ae o de una temperedda infilada a una pertighedda.
Ovis aries
In Sardigna bi nd'at meda. Benit allevadu po su late, sa lana, e sa petza. Su late de arveghe benit trattadu po fàghere casu de mandigare o casu po ratare. Onnz'annu sas arveghes benint tusas po sa lana. Est prejada sa petza de anzone, demancu sa petza de s'animale mannu. Però in Sardigna si usat mandigare “s'arveghe buddida”. S'arveghe mandigat erva pasculende in sas tancas. Est un animale masedu, cun istintu gregariu. Si murghet po su latte, etzetu cando allatat s'antzone. Su pastore po sa notte recuit su masone de arveghes in su cuile. S'arveghe non tenet corros, ma los tenet su masciu, su beccu.
Maneras de la tzerriare in Sardigna:
Tinteri
Su tinteri servit finas pro cuntenner sa tinta utilizada pro prenare sas pinnas istilogràfigas.
Sa tinta cuntènnida in su tinteri est unu lìchidu coloradu (fitianu nieddu) cun diferentes pigmentos che tintieddu, ranos bezetales, minerales bariados, cun su cale si trassant sos sinnos ideogràfigos o sillàbigos in superfìtzies sùtiles, in colore craru o arbu, che sos pabellos, su pabiru o su bargaminu.
Unu tinteri tenet fitianu unu cavacu pro evitare s’ispaporadura, s’essida intzidentale o s’isponidura etzessiva a s’àera de sa tinta.
Su Burgu
Su Burgu est una bidda de 1.068 abitantes in sa provincia de Tathari.
Novena
Sa Novena est una pregadoria a Deus, a sa Madonna o a unu Santu po noe dies primmu de sa festa. In sas dies de sa novena si podet partetzipare a sa Missa. Unu predi podet preigare subra sa vida de su Santu e invitare a imitare sas virtudes suas. Calchi novena appartenet a sa traditzione seculare de sa Creja, comente sa novena de Nadale, o sa novena de s'Ispiritu Santu. Ateras novenas sunt ligadas a sa devotzione populare po unu Santu o una Santa o  sa Madonna. In calchi logu in sas dies de sa novena si faghet unu pellegrinaggiu a pe', a unu Santuariu, preghende e cantende. In sas novenas e in sas festas po sa Madonna o po unu Santu si cantant sos gosos.
Enrico Mattei
Enrico Mattei (Acqualagna, 29 de abrile 1906 – Bascapè, 27 de santuaine 1962) est istadu un imprendidore e dirigente pubblicu italianu.
Daboi de sa segunda gherra mundiale fit istadu ingarrigadu dae su guvernu de immantellare s'Agip, fundada in su 1926 dae su regime fascista. Mattei, cunvintu chi pro poder aere una industria forte in Italia fit nezessariu mannu de àere diponibilidade de energia autoprodotta, invece de sighire su mandadu de su guvernu, non solu de la liquidare ma aiat fattu de s'Agip sa soziedade subra sa cale aiat fundadu in su 1953 s'ENI (Ente Nazionale Idrocarburi). Mattei aiat finas dadu un ispinta forte a sas perforaziones pro agatare petroliu in sa Pianura Padana, in pius aiat realizzadu una rete de gasdottos pro sa produtzione de energia dae su metano.
In campu internatzionale, comente e presidente de s'ENI, fit resessìdu a ottenne' divescias cunzessiones petroliferas in su Medio Oriente, finas ca issu aiat introdottu su prinzipiu chi sos paeses proprietarios de sos puttos devian rezire su 75% de sos profittos pro s'estrazione de su petroliu, e un'importante accordu cummerciale cun s'Unione Sovietica.
Enrico Mattei est mortu in d'un'incidente de aereo chi, a sos resultos de su 1997, pare sia istadu de origine dolosa.
Proina
Sa proina est sa pretzipitadura atmosfèriga prus comuna e si format cando gùtios separados de aba falant a su solu dae sas nues. Su còdighe suo METAR est RA. Sa proina zogat unu rolu importante a beru in su tzicru de s’aba, in ue su lìchidu ch’ispàporat dae sos otzèanos in forma de papore si cundensat in sas nues e falat torra a su solu, a pustis torrat a sos otzèanos peri sas tizas suterraneas, sos traìnos e sos rios e repitet su tzicru. In cussa manera, si rennet disponìbile a sa bio-isfera permitende s’isvilupu de sa frora e de sa fauna e s’abilitabilidade a sos èsseres umanos.
Cane
Cane (o Cani in campidanesu) (Canis familiaris) de sa Familia Canidi. Est su cane domesticu, chi vivet cun s'omine dae sos tempos preistoricos. Mamiferu. Animale pettalzu, ma mandigat guasi de totu. Nde esistint de ratzas divescias, e sunu divescios po mannaria, fromma, po su pilu, sas orijas, sa conca, sa coa. Esistit su cane de catza, de guardia ( e chi calchi olta si devet tennere a sa cadena ), su cane pastore o de coile, su cane de slitta, su cane de cumpagnia, meda presente in sas domos, e sunu meda divescios. Cando sa femina anzada faghet divescios catteddos, chi naschent nudos e e cun so ojos serrados. De su cane si narat chi est s'amigu de s'omine. Ma boltas meda s'omine abbandonat s'amigu sou. Po cussu s'agatant trumas de canes randagios, chi sunt puru perigulosos po sas personas. Su cane appeddat. Unu diciu narat: “cane chi appeddat no mossigat”.
Marròcula
Sa marròcula fiat unu zoghete ispainadu intre sos gregos e sos romanos: est numenada, pro isempru, dae Callìmagu, e finas Catone, su tzensuradore romanu cunnotu, la cussizaiat de colatempus pro sos pitzinnos chi, a parrer suo, diant aer dèvidu evitare sas manzìngulas intames.
Sos romanos la naraiant “turbo” e su zogu a sos tempos fiat particulare: paret chi si disinnaret in su solu unu tzìrculu mannu partzidu in deghe setore numerales, chi a onzi unu li currespondiat unu puntuamentu. Sa finalidade de su zogu fiat sa de fagher rodeare sa marròcula in su tzentru, sizende in custa manera su puntuamentu prus artu.
A inghìriu de su de XIV sègulos, b’at s’ispainadura prus manna de sa marròcula, mesche in Inghirterra, in ue fiat cumbinada foras male cun tzeremònias reliziosas determinadas. Sos martis de agoa s’amaniaiant curreras de marròculas a longu de sas carreras de sas bigarias e, addaghi una marròcula tzelaiat de furriare, la remuniant finas a s’annu sighidore.
In su Borneu e in sa Noa Ghinea, a pustis de sa semenadura, sos massarzos faghent furriare sas marròculas pro istimulare sa crèschida de sas brossas.
Portu Turre
Portu Turre (Posthudòrra in tàtaresu, Porto Torres in italianu) est una bidda de 22.265 abitantes in sa provincia de Tathari.
Perìodu Fenìtziu-punicu
De sa frecuentatziones de custu tempus no b'at meda novas. Su chi est tzertu est chi custu locu est istadu reparu de sos navigantes fenìtzios, e luego de cuddos pùnicos. Su chi s'agatat pro cantu regrada s'archeologia est pagu e si podet proare a faghere unu collegamentu chin s'ìsula de Asinara e Melqart (s'Ercules pro custas zente). Caliche cosa fiat agatada, aneddos e cosas gasi, e totu figurante su deus Bes. Galu un'istele in tufu e una cupa greca de su VI sec a.C. et àtera cosas comente resòrgias e isteddos.
Perìodu Romanu
In custu perìodu est incumintzada sa crèschida turritana. De custu tempus est sa fundatzione de sa bidda. Sa fundatziones diat essere gràtzie a Giulio Cesare Ottaviano (cando fiat in Sardigna) o de Marco Lurio in su 46 a.C. Issos fundaiant una colònia romana chi est preguntada pro sa prima borta in sa Naturalis Historia de Plinio su betzu. Custu nùmene est Turris Lybissonis. De meda importu pro sa tzitade fiat su flumine mertzu connòschidu comente Riu Mannu oe. Isse fiat navigàbile pro meda chilòmetros a cussu tempus. De poi pagu ant fraigadu su portu chi est collocadu in su matessi locu in ube est oe. S'atividade marinara de sa colònia est bene documentada da su cultu de Iside (chi a su tempus fiat sa chi proteghiat su marinajos). Issa beniat festizadora sas prima dies de martzu (navigium ididis). Chin custa tzelebratzione issos apirant su tempus propitziatòriu pro sa pisca e sa navigatzione. Custu tempos colaiat su mese e Sant'Andria. Sa fede in Iside at testimoniatzas in beda istàtuas e monumentos comente s'Ara de Bubastis. De poi sa frabigatzione de su ponte Romanu (su prus mannu e antigu de s'ìsula), in su I sec, sa tzitade fiat mertzu collegada chin sa prana de sa Nurra. Turris Lybissonis fiat, si no cussa de prus importu, se segunda tzitade collegada chin Ostia (portu de Roma). S'Ùnica bidda chin sa matessi importàntzia de turris fiat Kalaris. Dae sa minieras de sa Nurra nde pigaiant prata e ferru. Abbaidende sas termas, sas domos chin mosàicos, sos muros e galu si podet narrere chi sa tzitade fiat de beru de meda importàntzia puru pro Roma.
Museu de sa Cultura e de su Traballu
Su Museu de sa Cultura e de su Traballu est unu museu sardu chi tenet sa sede in Mamujada.
Istòria
Fundadu in su 2011, su museu faghet parte de su sistema museale MaMu (MamujadaMuseos) chi incluit fintzas su Museu de sas Caratzas Mediterràneas e su Museu MATer - Museu de s'Archeologia e de su Territòriu, semper in Mamujada.
Espositzione
su museu esponet ogetos e immàgines ligados a sa cultura, a s'economia e in generale a sa bida de sos mamujadinos, e chi ammustrant comente siant mudados in su tempus. Su bisitadore benit acumpangiadu, durante totu s'àndala espositiva, dae sas bestimentas traditzionales de Mamujada.
Anibal Troilo
Aníbal Carmelo Troilo, alias Pichuco (Buenos Aires 11 de triulas de su 1914 - Buenos Aires 18 de maiu de su 1975): sonadore de bandonèon, composidore, diretore de orquesta e de cantantes de tango argentinu.
Sonadores de Bandonèon
Juan Miguel Toto Rodríguez Ástor Piazzolla Eduardo Marino Ernesto Baffa Raúl Garello
Contrabassistas
Enrique Kicho Díaz Rafael Del Bagno
Violinistas
Hugo Baralis Fernando Suárez Paz Alberto Del Bagno
Arrangiadores musicales
Ástor Piazzolla Argentino Galván Emilio Balcarce Osvaldo Berlinghieri Ernesto Baffa Julián Plaza Raúl Garello
Oberas
Comente e composidore aiat iscrittu unu numeru immensu de tangos, zitende sos pius famosos:
Agganzos dae a fora
Sa domo de Pichuco
Tula
Tùla est una bidda de 1.665 abitantes in sa provincia de Tathari.
Gruppo Abele
Su Gruppo Abele est una ONLUS fundada in Torinu in su 1965 dae don Luigi Ciotti. Su Gruppo trabagliat pro “dare oghe a chie non d'ada”. Cunsistit in 40 attividades basadas subra s'impignu zivile, pro sa difesa de sos deretos de i sas persones e de sa justissia sotziale; e lu faghen pratighende s'accoglientzìa in sos cunfrontos de chie at bisonzu, cun sa cultura, e cun sa cooperatzione internatzionale.
Tissi
Tissi est una bidda de 1.875 abitantes in sa provintzia de Tathari.
Antoine Thomas
Antoine Thomas (Namur 1644 – Pechino 1709). Gesuita. Astronomu e matematicu, e missionariu in Cina (1677). A sa morte de padre F.Verbiest est nominadu capu matematicu e astronomu de s'imperu. In su 1692 ottenidi unu edittu de tollerantzia po sos missionarios cristianos. In Europa iscoppiada sa cuntierra de sos ritos cinesos, chi sunu cundennados dae su imbiadu dae su Paba, De Tournon, “Decretu de Nanchino" 1707.
Ortobene
Su Monte Ortobene est sa genna de Nùgoro.
"Nono, no est beru chi s'Ortobene si podat cumparare cun àteros montes; s'Ortobene est unu ùnigu in su mundu intreu: est su coru nostru, s'ànima nostra, su caràtere nostru, totu su chi b'est de mannu e de minore, de durche e tostu, de àspidu e dolorosu in nois." -- Grazia Deledda
Camina-e-faedda
Unu camina-e-faedda, a narrer prus propiamente “emissore-retzidore pramale” (evitare s’ingresismu “walkie-talkie”), est una ràdiu emissora-retzidora bidereturale portàbile chi podet esser bardada in una manu.
Sas caraterìstigas suas tìpigas cunsistent in su teninzu de unu canale de comunicadura mesucumpartzidu e puntu-murtipuntu: una ùniga ràdiu podet trasmiter in unu mamentu determinadu, peroe prus ràdios podent intender sa missada. S’emissura cumintzat incarchende su butone “push-to-talk”, fitianu abreviadu cun s’acrònimu PTT (modu mesucumpartzidu).
Sos sistemas prus evoluìdos tenent sa capatzitade de selessionare una banda de transmissura (canale) in intro de una gama de balores posìbiles.
Launeddas
Is launeddas (reuleddas in logudoresu) sunt un'istrumentu musicale a alenu sighidu, de impreu populare fintzas dae sos tempos prus antigos. Unu brunzeddu agatau in su sartu de Ìtiri, chi amostat unu sonadore de launeddas, nde testimonzat s'esistèntzia giai in su tempus nuraghesu. Est fatu de canna de arriu segada in su mentras de sa luna manna de freàrgiu e lassada sicare pro nessi tres annos.
S'istrumentu
S'istrumentu est cumponidu dae tres cannas de longària e grussària diferentes; duas prus longas sunt presas cun ispagu pìghidu in duos puntos distintos e formant sa croba, cando chi sa de tres, prus curtza, est isorta. Su bassu o tumbu est sa canna prus longa de sa croba (60 cm pagu prus o mancu) e, a su sòlitu, est setzionadu in duas o prus partes; est sena istampigheddos e dat petzi una nota, sa tònica, fundamentale pro s'intonatzione. Sa segunda canna de sa croba, longa su mesu de sa prima e mutida mancosa ca si sonat cun sa manu manca, dat sas notas de acumpangiamentu, difatis tenet bator istampigheddos retangulares pro sos pòddighes e unu pros sos acordos. Sa canna isorta, mutida mancosedda o destrina ca si sonat cun sa manu dereta, tenet bator o chimbe istampigheddos, semper retangulares, e dat sas notas melòdicas.
Su sonu est produidu dae unu limbatzu, chi vibrat comente colat s'àera, tacheddadu in unu pitzu, de canna etotu, cramadu cabitza chi s'incassat in su cabu de sas cannas. Pro incassare sa cabitza a sa canna s'impreat cheròpighe, chi si ponet finas subra de sos limbatzos pro acordare s'istrumentu; a segunda de sa cantidade càmbiat su timbru de sonu e s'otenent sonos acutos o graes.
Pro sonare sas launeddas s'impreat una tècnica particulare cramada alenu sighidu, chi permitit de inspirare s'àera dae su nasu e de l'espirare dae sa buca. A pustis de aer prenu sa buca de àera, unfrende sos cantergios, in antis chi custa nch'agabet si devet fàghere un'àtera inspiratzione a manera de otènnere unu sonu sighidu.
Totu s'istrumentu est cramadu finas cuntzertu, giogu o fàsciu de cannas e, a segundu de sa longària de sas cannas leat sos nùmenes de puntu de òrganu, contrapuntu, mediana, pipia, fioràssiu, ispinellu e àteros. Cando non sunt impreadas, sas launeddas si costoint in un'istugiu, a s'ispissu de pedde, mutidu stracàsciu.
Francu in sas bandas in ue fiat difusu su cantu a tenore, mescamente in su Campidanu e in su Sarrabus, sa presèntzia de unu sonadore de launeddas fiat indispensàbile pro acumpangiare sos ballos, mescamente in sas festas. Sa fortuna de sos sonadores est andada minimende in su cursu de su Noighentos, finas a sos annos Otanta cando pro more de istùdios subra de sa mùsica ètnica, est torradu a nàschire s'interessu pro s'istrumentu.
Unu contributu indipensabile in s'istudiu de s'istrumentu l'hat dadu su musicologo danesu Andreas Fridolin Weis Bentzon chi hat registradu e trascrittu in pentagramma medas sonadas traditzionales.
Is Maistus Mannus
Is Launeddas funt andadas sparessendi a pagu a pagu in su ‘900, parti poita ca funt arribaus in Sardigna is sonetus e parti poita est arribada, de foras, fintzas atra casta de musica.
Sa tradizioni est abarrada bia in d’unas cantu biddas, anca ddu atiat Scolas de sonadoris beni connotas chi funt stetias sighidas de is sonadoris benius apustis. Medas sonadoris ant lassau s’arregordu, ma no est abarrau nisciunu documentu.
Su primu a essiri intrau in d’una sala de registratzioni est stetiu Efisceddu Melis (1890-1970), sonadori de sa Scola de su Sarrabus. Funt abarraus is documentus de is registratzionis chi hat fattu me in Milano in si 1930, 1937, 1950 e 1962, in parti in discus a 78 girus chi funt stetius, de pagu, torraus a masterizzai e pubbricaus in CD. (Punt''e organu)
Connotu po essiri su mellus sonadori chi s’arregordit, (Mediana) iat  tentu una fida turmentada. Me is sonadas cosa sua ddu adiat troppu novidadis e no praxiant meda me is pratzas de is ballus, anca is baddadoris no fiant avesus a nodas diversas meda de is chi iant sempiri intendiu. Praxiat de prus, Antoni Lara (1886-1979), issu puru de Bidda de Putzu chi fadiat a gara cun Melis po essi capassu, ma issu fiat prus arrispetosu de sa traditzioni. (Mediana a pippia)
I duus sonadoris iant circau po totu vida de si nci passai pari pari, fintzas a candu, a s’oru de 70 annus si fiant postus de accordiu po fai una registratzioni impari. Su risultau est stetiu una de is prus bellas cuncordias chi si siant mai intendias, registrada in Milano in su 1962. (Punt''e organu e Fiorassiu)
Sa Scola de su Sarrabus est sighida a andai a innantis gratzias a Aureliu Porcu (Bidda de Putzu) e a Luigi Lai (Santu 'Idu) chi, me is annus de sa crisi de is launeddas ant sighiu a mantenni bia sa tradizioni e gratzias puru a medas amministratzionis comunalis, ant amostau a medas giovanus sa conoscenzia insoru, boghendinci, fortzis po sempiri, su pirigulu de sparessi de is sonus de canna e de custa musica antiga.
Aurelio Porcu, (Spinellu a Pipia) est stetiu unu de is chi ant sonau de prus me is pratzas de is ballus anca baddant ancora a sonu ‘e canna; po ispassiu s’attriviat a cantai puru. In custaregistrazioni cantat accumpangiau de su maistu Antoni Lara. (Cantzoni a curba).
Atru sonadori, scienti de Melis e Lara, chi at lassau su Sarrabus po andai a bivi a Oristanis (Santa Justa), est stetiu Felicinu Pili (1919-1982). Issu at tentu importantzia manna po fai connosci in Oristanis sa moda de sonai de su Sarrabus, a prus pari accumpangendi i Gruppus Folkloristicus chi insaras fiant cumentzendi a sì formai. (Tripidi a Fiorassiu)