cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Realismu màgicu
S'espressioni "Realismu màgicu" est stètia impreada sa primu borta in su 1925 de su crìticu tedescu Franz Roh po descriri su realismu caraterizau de minudas torradas a manera lìmpida e de efetu stranianti, de is pintoris chi apartenint a sa currenti clàssica de s'ogetividadi noa, chi s'ispirànt a is currentis italianas de sa torrada a s'òrdini de is annus binti, comenti Noixentus, Valori Plastici (publicatzioni de crìtica artìstica) e sa Pintura metafìsica de Giorgio de Chirico.
In sa literadura, su fueddu est stètiu introdùsiu de su scridori Massimo Bontempelli. In is òperas literàrias de custu movimentu ddoi at una presèntzia manna de màginis lìricas, de s'impreu de sa sinestesia e descritzionis sogetivas de sa realidadi, chi agiudant a sfumai is làcanas intra su chi esistit e sa fantasia. In custu àmbitu sa morte portat unu sentidu speciali, ca non est un'acabu ma una fasi noa, sendi chi criaduras mortas medas s'arrelatant cun normalidadi cun su restu de is personàgius.
Su gèniri est de importu mannu pruschetotu inta autoris latino-americanus comenti Gabriel García Márquez, Rómulo Gallegos, Juan Rulfo, Laura Esquivel e Isabel Allende; Alejo Carpentier naràt «lo reale maravilloso» sa versioni sua (dessintotu latino-americana) de su realismu màgicu. Intra is autoris stesiaus de su gèniri s'agatant puru Ernst Theodor Amadeus Hoffmann, Gustav Meyrink, Alain Fournier, Henry Rider Haggard o Pere Calders.
Todos caballeros
S'ispressione ispagnola "Todos caballeros" (in sardu "Tottus Caballeris") est una cosa chi dìat àer nàu Càralu de V ind una bisita a s'Alighera tra su 7 e su 8 de Santu Gabine de su 1541. Sas fontes, peròe, non sun de accordu nen a pizu de su fattu chi sa cosa la apat nada de abberu, nen a pizu de cale essèret sa reale imposta de su re. Tra sos significos sas teorias naran:
- Storia di Sardegna, to. III, Torino, 1826, pag. 254, Giuseppe Fumagalli, Chi l’ha detto? Tesoro di citazioni italiane e straniere, di origine letteraria e storica, ordinate e annotate da Giuseppe Fumagalli, Milano, Hoepli, 1989
S'ispressione si impreat, oje in dìe, in sentidu isputziadore pro descrìer cussas propustas chi tenden a dare a s'unu e a s'atteru tzertos privillèzios, annuddandelos gai etottu; de sa matessi manera, est de impreu fintzas pro indittare una situassione in ube tottus si naran binchidores.
Terranoa e Labrador
Su Terranoa e Labrador (in inglesu: Newfoundland and Labrador (/n(j)uːfənˈlænd ænd ˈlæbrədɔr/, in frantzesu: Terre-Neuve-et-Labrador) est sa provìntzia prus orientale de su Cànada. Postu in sa regione atlàntica, est formadu de s'ìsula de Terranoa e de sa parte norti-orientale de su territòriu continentale de Labrador. Sa capitale est Saint John's.
Est sa provìntzia linguisticamente prus omogènea, sende chi unu 97,6% de is residentes tenet s'inglesu che limba mama.
Sa provìntzia tenet istèrrida de 405.212 km² e populatzione de unos 526.700 bividores, de chi unu 92% bivet in s'ìsula de Terranoa (mescamente in sa penìsula de Avalon) e is àteras minores chi dd'istant a inghìriu. Su 40% de totu sa populatzione istat in sa capitale e in s'àrea metropolitana sua.
Su Terranova e Labrador est istadu in tempus andadu colònia de su Rènniu Unidu e fatu provìntzia canadesa su 31 de maju 1949, cun nùmene de Terranova, mudadu in su de oe su 6 de nadale 2001.
Istoricamente, in Terranoa s'agataiant fintzas bariedades particulares de frantzesu e irlandesu, e aici puru s'estinta limba beothuk. In su Labrador sunt faeddados dialetos inuktitut.
Non credentes
Sos non-credentes sunt sos chi non credent in peruna religione, non nde l'importat nudda de sa religione, non li piaghet sa religione o sunt contr'a sa religione. Cando rifiutan sa fide religiosa los podimus mutire fintzas àteos, agnòsticos, ignòsticos, non-teistas, non religiosos o umanistas làicos. Cando non nde l'importat nudda de sa religione los podimus mutire apateistas. Cando sun contr'a sa religione los podimus mutire anticlericales o anti-teistas.
Sas istatìsticas naran chi prus de su 16% de totu sa zente de su mundu (1,1 miliardos de pessones) sunt "non-credentes", ponende paris sos chi naran de esser agnòsticos, àteos, laicistas e sas pessones chi risponden "nudda" o "perunu issèperu religiosu" cando lis dimandant cale est sa religione issoro. In sa realtade, podimus pessare chi su nùmeru de sos non-credentes in totu su mundu siat prus mannu meda, ca b'at zente meda chi risultat cristiana petzi ca l'an batizada a minore, ma a mannos non bi credent prus.
Demografia
Sas tabellas chi sichin ponent in òrdine sos istados, comintzande dae sos istados in ue bi sunt prus non-credentes a sos in ue bi nd'at prus pacos.
Thiniscole
Thiniscole (in italianu Siniscola) est una tzitadina de sa costera orientale de sa Sardigna, in Provìntzia de Nùgoro, est su tzentru prus importante de sa Baronia e tenet 11.492 bividores.
Su nùmene
Pro su chi pertocat su nùmene de sa bidda b’at de nàrrere chi, pro Giuanne Antoni Ruiu, sa paràula Thiniscole tenet un’orìgine sumèrica/nuràgica: Thin diat chèrrere nàrrere non deus ebbia ma fintzas die, chelu e lughe. Su segundu elementu, colende in diferentes modìficas crompet a cole/cola chi diat èssere un’adatamentu a su sumèricu/nuràgicu GUL chi diat chèrrere nàrrere sèmene, semenare. Impare diat duncas chèrrere nàrrere “sèmene/erèntzia de Thin”.
Pittau ammentat chi sa bidda fiat cramada fintzas Lodè Mannu, a manera evidente pro la distìnghere dae Lodè, Lodè minore. Isse nos ammentat fintzas chi su topònimu Thiniscole s’agatat in sa Nurra in sa forma Siniscola e in Ollollai in sa forma Finisqòddi; in prus narat chi su nùmene est belle che uguale a Sinìskolon in sa Capadòtzia, in Àsia Minore, e duncas est una cunfirma indireta chi sos Sardos siant bènnidos dae cussos giassos.
Àteros pensant imbetzes chi siat de orìgine latina: finis scholae (làcana de corte) o finis collis (in sas làcanas de su montigru).
Su sartu
Sa bidda de Thiniscole tenet 11687 residentes chi istant in sa bidda e in sas fratziones de Sa Calita, Santa Luchia e Capo Comino/S’Ena ‘e S’achitta. Su tzentru istòricu s'isterret prus che in prus in tres carreras: Carrera de Roma, Carrera de Piemonte e Carrera de Tàtari. Su mudamentu urbanìsticu de su territòriu thiniscolesu est comintzadu in sos annos ‘60/’70 de su sèculu coladu, cando sunt nàschidos sos bighinados de Monte Idda, Duai, Sa Sedda, Cocorra, Santu Nartzisu e Avedì, mentres in foras de sa bidda ant comintzadu a crèschere Sa Calita, Sa Preta Ruja, Santa Luchia, S’Ena de s‘achitta e Capo Cornino.
Su comunale de Thiniscole est postu in s’ala tzentru orientale de sa Sardigna e s'isterret pro 199,96 chilòmetros cuadrados, in sa regione istòrica de sa Baronia de Pasada, chi unu tempus fiat parte de su Giuigadu de Gaddura. In su Nord est a làcana cun su territòriu de sas Comunas de Torpè e Pasada, a ovest cun su territòriu de Lodè, a sud cun sos territòrios de sas Comunas de Lùvula, Irgoli, Oniai e Orosei, a est cun su mare Tirrenu.
Sa bidda est collocada in sa piana alluvionale in ue colat su riu omònimu e in palas tenet sa dorsale calcàrea connota che a su Montarbu. Mancari siat a curtzu a su mare e chi b’apat pranas de sos rios, lagunas in sas costas e su Montarbu, si podet nàrrere chi su territòriu suo siat fatu mescamente de montigros. In sa costa s’agatant prus areniles e foghes de abba chi non rocas. De importu mannu sunt sa grutas naturales in su Montarbu e in sa costa de Monte Latu, in su caminu pro Terranoa: su fenòmenu! càrsicu at fatu a manera chi b’apat grutas meda.
Sas prus mannas e de importu fintzas archeològicu sunt Sa prejone e’ s’orcu, Duar Vuccas, Elène Portiche, Gana ‘e Gortoe e Sa Conca ‘e Locoli. Su Montarbu est su logu ideale pro caminare, pro fàghere escursiones e pro sas passigiadas a caddu. In prus si podent bisitare àndalas antigas de crabàrgios, giassos panoràmicos chi mustrant sa costa dae Orosei a Terranoa, ma fintzas grutas, rios e lagos suterràneos. Cun una flora e una fàuna endèmica, su Montarbu est unu de sos montes prus bellos de totu sa Sardigna: sa Lea Hydromantes, gurtùrgios, s’àbbila, sos mugrones, sunt s’assempru de carchi animale - o de sa rosa de monte pro sa flora -chi custu monte oferit a sos bisitadores. Su Montarbu est parte de su SIC (Situ de Interessu Comunitàriu) chi at sa punna de costoire e mantènnere paritzos habitat de importu naturalìsticu.
Un’àteru SIC chi est in su territòriu thiniscolesu est su de Bèrchida-Bidderosa, chi s’isterret belle e che pro 14 chilòmetros in sa costa orientale - una superfìtzie de 2638 ètaros - dae S’Ena ‘e s’achitta fintzas a Cala Ginepro. In custu tretu de costa b’at unu sistema de dunas, su promontòriu de Capo Comino e sos giassos ùmidos de Bèrchida, famada mescamente pro un’arenile bianca de bellesa sena paris.
De sutalineare sa bellesa fintzas de sos àteros areniles, su de Sa Calita/Sa Preta Ruja/Santa Luchia, sa de s’Ena ‘e s’achitta e sa de Capo Comino.
S'istòria
In su giassu de Thiniscole sas testimonias archeològicas cunfirmant chi in su territòriu s’òmine b’est fintzas dae antigòriu: microlites geomètricos in seltze e in ossidiana (a forma de trapètziu e de mesu-luna) sunt istados agatados in sas dunas de Capo Comino e in sa Gruta de Elène Portiche, e tenent una datatzione de su Neolìticu Antigu-Mèdiu (VI-V millènniu a.C.). In sa gruta mescamente sos repertos sunt prus craros e faghent pensare chi b’apat àpidu una comunidade de s’època culturale de Bonu Ighinu.
Pro su chi pertocat s’època nuràgica b’at de nàrrere chi sa literadura archeològica de su comintzu de su 1900 faeddat de 30 nuraghes postos in su comunale de Thiniscole: oe de custos 30 non si nde notant mancu sa metade, dae chi s’òpera de s’òmine at distrùidu sos monumentos, in chirca de ascusòrgios. Sos mègius cunservados sunt su Nuraghe Sas Piperas a 580 m a su comintzu de su Montarbu, Nuraghe Concas, Nuraghe Sa Punta ‘e Sa Thurulia, Nuraghe Punta Nurache, Nuraghe Sa Gurutta, Nuraghe Gorropis, Nuraghe Sa Domo Bianca, Nuraghe Conca Umosa, Nuraghe Paule ‘e Luca, Nuraghe Artora e Nuraghe Nidu de Àbile. In bona parte de custos nuraghes bi diat dèvere aere àpidu fintzas bidditzolos nuràgicos, mancari oe non si bidat belle e che nudda, si non in su nuraghe Gorropis, in ue sas pinnetas si bident galu a craru. Duos bidditzolos nuràgicos sena nuraghe sunt imbetzes in sos giassos de Luthuthai e de Lettu Rucratu. De tumbas de gigantes si notant galu sa tumba de Santu Jacu e sas de Su Itichinzu, Sas Colovranas, su Piccante, lorgi Ufrattu. De importu mannu sunt fintzas logos de cultu che a sa Sa Funtana ‘e Sa Tumba a curtzu a sas ruinas de su nuraghe Scurtha ‘e Muru e mescamente sa gruta de Sa Preione ‘e S’Orcu, in pees de su Montarbu: pro intrare si depet colare in unu logu istrintu e a pustis s’agatat una iscalinada elicoidale fata de 17 gradinos; a pustis b’at un’aposentu mannu, ma pro bi cròmpere si depet falare cun unu cànnau de chimbe metros. Dae custu aposentu si crompet a àteros aposentos de mannàrias diferentes.
S’època prus pagu connota est sa de su tempus fenìtziu-pùnicu: dae pagu ant agatadu tzeràmicas de importatzione in sa gruta de sas Duas Vuccas, ma galu b’at ite chircare.
Sa dominatzione romana at lassadu imbetzes trassas de importu: in sa badde de Bèrchida sunt craros sos insediamentos rùsticos in Paule 'e Luca e in Sas Domos Ruttas, mentres un’iscavu fatu dae sa Sovrintendèntzia de Nùgoro e de Tàtari at documentadu un’insediamentu tardu-imperiale, cun una necròpoli, a curtzu de sa turre de Santa Luchia. In Paule ‘e Luca imbetzes ant agatadu una domo de su II-IV sèc. p.C.
Pro su chi pertocat su tempus artu de mesus (VI-VIII sèc. p.C.), b’at de nàrrere chi b’at paritzos bidditzolos: Bona Fraule, Monte Alibertu, e Monte Majores, ma fintzas su de Monte Tintiri, su de Rempellos (in sa badde de Bèrchida).
In su tempus de sos Giuigados Thiniscole fiat parte de su de sa Gaddura, in sa curadoria de Pasada, pro colare a pustis in manos aragonesas, ispagnolas e - a pustis de passàgios meda - de sos Savoja in su 1720.
Sa cultura
Sant'Antoni Paduanu est un'àtera crèsia antiga: fraigada in su 1646 est istada restaurada paritzas bortas e duncas est diferente meda dae su fràigu originàriu.
Sa crèsia de Santu Jacu est posta in su sartu, in sa punta de unu montigru, e fraigada in su 1870 in subra de unu nuraghe e si festat sa prima die de maju. Su 13 de maju àtera festa de importu manna est sa de Nostra Segnora de Fàtima, in Sa Calita: tres dies de festa tzivile e religiosa, cun una prepissione solenne in su mare cun sas barcas de sos piscadores, chi nche leant s'istàtua fintzas a Santa Luchia. Sa crèsia de Santa Luchia est in su burgu marinu omònimu: cumparet in documentos giai da su 1325, ma essende istada torrada a fraigare a non bortas meda non tenet duncas sa pranta originària.
Sa Crèsia de su Càrmene, est istada fraigada in su 1724 a costàgiu de sos muros chi amparaiant sa bidda de Thiniscole: sa crèsia est de importu ca in intro b'est s'istàtua de Nostra Segnora de sa Piedade, chi est impreada infrau de sa Chida Santa, sa Chenàbura Santa, pro sa Via Crucis. S'ùrtima crèsia de ammentare est sa chi est posta a su comintzu de su Montarbu, a curtzu de su caminu pro Lodè, numenada Nostra Segnora de sa Salute o de Luittu: dae sos documentos si cumprendet chi sa crèsia fiat intitulada a Santu Pedru, ma fiat giai una ruina in su 1811. Est istada torrada a fraigare in su 1997.
Ativas meda sunt una bintina de sòtzios culturales chi òperant in sa bidda a costàgiu de sa Comuna e de sa Biblioteca Comunale.
De importu mannu est fintzas s'aportu dadu dae sos thiniscolesos a sa mùsica sarda, mescamente cuntemporànea. Difatis dae Thiniscole benint grupos de primore che a sos Kenze Neke, sos Askra, sos KNA, sos Ruja Karrera , sos Keret Korria, sos Tzoku e sos Isaluti. Pro custa resone Thiniscole est istada mutida sa "capitale rock" de sa Sardigna. In prus in cue est nàschidu Francesco Di Giacomo, su cantante de su Banco di Mutuo Soccorso, e medas colletivos hip-hop, intre sos cales su prus mannu est Cronaca Nera, crew de mc's e writers, ghiada dae su raperi Crono.
S'economia
S'economia de Thiniscole est diferente meda, ca dae su momentu chi est andada in crisi s'indùstria tèssile sunt nàschidas àteras atividades ligadas a s'atividade de s'edilìtzia, ma fintzas atividades de servìtziu ligadas a su trasportu. De balore regionale sunt fintzas sas aziendas de su setore agroalimentare.
Pro su chi pertocat s'artesania b'at de ammentare atividades de tipografias, de informàtica, tapetzeria, tzeràmica artìstica, durches, pane, pasta frisca e gasi a sighire, mentres pro su cummèrtziu e pro su tertziàriu b'at de nàrrere chi si bendet de totu, mancares Thiniscole non siat galu renèssida a devènnere su polu de atratzione printzipale intre de Nùgoro e Terranoa, pro motivos diferentes.
In custos ùrtimos binti annos, fintzas si sa crisi est forte, si podet nàrrere chi su setore chi est creschende de prus est, mancares a bellu a bellu, est su de su turismu. In prus in su territòriu thiniscolesu b'at bator campègios e unu est de propiedade comunale.
De no ismentigare est su setore agroindustriale, ligadu a sos setores de s'economia traditzionale.
Amèrica/campidanesu
Etimologia
Segundu sa teoria chi s'est spartzinada in is sèculus, su nòmini de s'Amèrica iat a bènniri de s'esploradori de Firenze Amerigo Vespucci: ponendu in fatu a custa teoria, unu cartògrafu tedescu, Martin Waldseemüller, iat postu in conca s'idea de mutiri su mundu nou de aici, impreendu su gèneri feminili (Amèrica) de su nòmini suu latinizau (Americus Vespucius), po inditai su continenti nou in una mapa de su mundu disenniada in su 1507, chi s'agatat in sa Cosmographiae Introductio. Esistit perou peri un'àtera versioni, chi ponit su scioberu de su nòmini in unu tempus innantis chi Vespucci arribbessit a su continenti nou. Giovanni Caboto, sigomenti iat cumprèndiu ca Cristoforo Colombo no fut lòmpiu a s'Orienti Estremu, a pustis de essi propostu po nudda a Ferdinando II e Isabella de Castiglia de ddi donai unu viàgiu esplorativu bie una rotta prus settentrionali, s'est trasferiu in su 1496 in Inghilterra, po cumbinci su rei Erricu VII a sustenni su progetu suu. Su rei, ca iat giai perdiu s'occasioni de tenni Cristoforo Colombo a serviziu po issu, iat coidau a cuncediri s'autorizzazioni a Giovanni Caboto e iat achistìu su suu progetu de viaggiu cun litteras patentis de su 5 de martzu de su 1496. In su portu de Bristol Si fudi ordingiada una spedizioni de cincu navis, armadas cun su dinai de Caboto, ma cun su finanziamentu prus che atru a carrigu de s'erriccu mercanti gallesu Richard Ameryk, peri chi, po arrexonis ancora de cumprendiri, su 2 de mau de su 1497 ddest sarpàda una e bia, su Matthew, navíu de cinquanta tonnelladas cun ddunu equipaggiu de dexottu ominis: su 24 de lampadas de su 1497 est approdau in s'isula de Cabudu Bretoni e at toccau sa Noa Scozia, appubandu s'isula de Terranova, e, creendu de essi toccau s'estremidadi Nord Orientali de s'Asia, indd'at pigau possessu po nomini de Erricu VII. Caboto, disignandu sa mappa costas nordamericanas, casi seguramenti po sa primu borta iat donau a cussas terras su nomini de America, in onori de su Richard Ameryk ca fudi su principali finanziadori de su viaggiu suu, avvenniu duus annus primu de sa spedizioni de Amerigo Vespucci. resultat ca s'annuariu de Bristol de su 1497 apat registrau: ... sa dii de Santu Giuanni, sa terra de America beniat scoberta de is mercantis de Bristowe, a pissu de una navi nomenada Mathew …, comenti testificau de atrus documentus de cussu tempus pervennius fincias a oi.
Scoberta de s'America
Is Americas fiant oficialmenti scobertas de su "Becciu Mundu" su 12 de su mes'e Ladamini de su 1492, cun su viaggiu de Cristoforo Colombo, unu navigadori imbiau de sa regina de sa Spagna, e de su XV séculu funti stetias logu de medas esplorazionis e sighentis colonizazionis. Si creit eppuru ca is primus europeus a lompi in su Mundu Nou fiant unus cantus de vichingus, ca iant a essi sbarcaus in s'isula de Terranova e forsis in is costas de su Canada bie su 1100. Specificatamenti su primu europeu a biri is Americas ca si sciit fiat su vichingu Bjarni Herjólfsson (nasciu in Islanda ma de originis norvegesas) ca in su 986 iat bittu is costas de Terranova e de su Labrador.
Geografia fisica
S'America capit totu in s'emisferu occidentali e s'estendit po casi totu sa latitudini de custu emisferu. Est difatis barigada de s'equatori, de su tropicu de su Cancru e de su tropicu de su Capricornu. S'estendit a nord fincias a si fai barigai peri de su circulu polari articu, mentris a sud no lompit a su circulu polari antarticu.
In totu s'America tenit una superfizie de 42.549.000 km², unu pagu de mancu de sa de s'Asia de cali est scrobada de su strintu de Bering.
Geomorfologia
S'America est cumposta de duas mannas terras bessias a pillu mutìas "America de su Nord" e "America de su Sud" po comenti funti postas. Arrexonandu de i su tremini intre is duas Americas, is geografus funti casi totus de accordiu a cunsiderai s'America Centrali parti de s'America de su Nord. In particulari prus che atru si cunsiderat s'istmu de Darién comenti tremini. Cun prus precisioni su spartiacque de is fluminis Atrato (flunini de sa Colombia) e Tuiria (flumini de sa Repubblica de Panamà). Prus pagu bortas, comenti tremini intre is Americas, si cunsiderat su canali de Panamà (postu prus a nord-ovest).
Sempri cunsiderandu s'America Centrali parti de s'America de su Nord, s'America de su Sud tenit una superfizie de 17.840.000 km² mentris s'America de su Nord tenit una superfizie de 24.709.000 km² (tandu s'America de su Nord est prus manna de s'America de su Sud de prus o mancu su 38,5%).
Macroregionis
Is principalis macroregionis de s'America funti (po posizioni geografica) s'Amèrica Setentrionale, s'Amèrica Tzentrale (Caràibes) e s'Amèrica Meridionale. Custas tres macroregionis, cunsideradas paris, rappresentant s'intreu territoriu de s'America. Peri s'Amèrica Latina est una de is principalis macroregionis de s'America. Custa perou si contraddistinghit po essi istetia meda influenziada de nazionis latinas comenti Frantza, Portugallu e Ispagna. In s'Amèrica Latina pigat parti casi totu s'America Meridionali, casi totu s'Amèrica Tzentrale e su Mèssicu.
Is primus esseris biventis
Is parassitologus de Rio de Janeiro funti ciccandu dedonai s'axudu insoru a sa scoberta de is bias de migrazioni preistoricas, crarusighias peri de is esseris umanus. pon'esempiu funti istetius agataus parassitus intestinalis de is esseris umanus de chini su ciclu vitali no s'iat a essi possiu arreguai passandu in is frittas regionis articas; tandu is specialistas ant ipotizzatu ca a su mancu 7000 annus calincunu populu iat a podiri essiri sceberau un'atru camminu po si trasferiri in su continenti americanu. Tandu in prus a cudda artica si podint acciungi comenti possibilis logus de passaggiu sa sub-artica e sa transoceanica (polinesiana).
Populazioni originaria
Is primus bividoris de is Amèricas funti istetius casi totus sperdius de is colonizzadoris europeus. Intre is prus nomenaus nci furinti is ca ddi narant "populazionis precolombianas" (is prus nomenadas "Inca", "Maya" e "Atzecus"), tzerriaus de is europeus "indios" e is "indianus de Amèrica" ca biviànt in is ca oi funti is Stadus Unius e in su Canada, e ca funti istetius sperdius e inserraus in is tancas de is pionieris europeus.
Populazioni oi
Sa populazioni americana est cumposta de 806.609.000 bividoris e una densidadi media de 19,1 ab/km², descendentis de tres grandus grupus etnicus, e fincias s'amescuru intr'e issus e totu: amerindius e esquimalis (ca formànta is abitantis autoctonus de s'Amèrica); europeus (de origini spagnola, portughesa, britannica, francesa, Itàlianu, tedesca, olandesa, danesa e slava, custus in totu fainti prus o mancu 572,9 milionis de personas, est a nai unu 63,5% de sa populazioni americana) e africanus subsaharianus descendentis de iscraus. Ddue funti peri descendentis de atrus inmigrantis, prus recentis, a pitzu de totu asiaticus, tanti de su Mediu tanti de s'Estremu Orienti. Mentris in mesura prus manna o prus pitica totus is paisus de su continenti tenint ascendenzia europea, custa est predominanti in paisus comenti Argentina, Brasili, Canada, Costa Rica, Istados Unidos, Cile e Uruguay. In calincunu de custus paisus, de chini is abitantis fenotípicamente tenint trattus europeus predominantis]], s'est bittu cun provas geneticas ca tenint percentualis piticas de sambini amerindiu e africanu. Is problemas de arraccia in Amèrica funti calandu in su cursu de sa storia, specialmenti in forma legali, e ca sa sclavitudiniest istetia totu abolia in totus is paisus. Eppuru, esistint recusas po is minorìas de origini amerindia, africanus o asiaticus in diversus paisus de populazionis predominantementi biancas.
Is paisus auba sa percentuali de amerindius est sa parti prus manna de sa populazioni funti Guatemala, Bolivia, Mèssicu e Perù. Sa cumponenti indígena est meda significativa peri in Ecuador, El Salvador, Nicaragua, Honduras, Panama, Colombia, Venezuela e Paraguay.
Carateristicas de sa populazioni
Sa populazioni in Amèrica bariat segundu is condizionis de sa vida. Sa parti prus manna de is abitantis de s'Amèrica Latina funti giovunus intr'e is 15 e is 24 annus de etadi, e sa sperantzia de vida bariat intr'e is 60 e is 80 annus de etadi. In prus, prus de sa metadi de la populazioni in grandu parti de is paisus est rurali. Argentina, Cuba, Cile e Uruguay funti is paisus de s'Amèrica Latina cun dduna struttura demografica relativamenti imbecciàda, difatis sa populazioni de 60 annus o prus est oguali o superiori a su 13%. In paisus comenti Guatemala, Haiti, El Salvador, Honduras, Nicaragua, Panama, Paraguay e República Dominicana, esistit una populazioni giovana prus mannas, funti de prus is giovunus intr'e is 15 e is 25 annus de etadi, invecis de sa Bolivia ca est un paisu ca est imbecciandu, ma peri cun dduna populazioni giovana. Po urtimu, in Brasili, Colombia, Ecuador, Costa Rica, Mèssicu, Perú, Puerto Rico e Venezuela, peri sa parti manna de is abitantis insoru funti giovunus, peri si in is urtimus annus in Brasili, Colombia, Costa Rica, Mèssicu e Puerto Rico ddu at unu progressivu imbecciamentu de sa populazioni relazionau a sa diminuzioni de sa fecundidadi.Su propriu in Guadalupe, Guayana Francesa e Martinica (Francia) e in paisus no latinus comenti Bahamas, Belize, Guyana, Jamaica, Suriname, is Antillas Piticas, Trinidad e Tobago, includendu is dependenzias europeas comenti is Antillas Olandesas, Aruba, etc.. In is Stadus Unius e Canada sa parti manna de is suus abitantis est adulta, bincendu sa populazioni giovana, assimbillandusì a su processu ca ddu est in Europa.
Tzidadis prus mannas
Is 10 Tzidadis prus mannas de s'America funti elencadas in segus. Sa definitzioni offissiali de tzidadi est donada de su cuncetu de cittadi bera e propria, est a nai su territoriu a intru de is treminis de sa tzidadis, e tandu no po area urbana o area metropolitana.
Geografia politica
Su Nordamerica e su Sudamerica contant in totu 35 stadus indipendentis (22 in Nordamerica e 13 in Sudamerica) e calincunu territoriu mesu-indipendenti.
Lìnguas
Calincuna atra lìngua tenit una importantzia demográfica chenza chi siat offitziali, intr'e cussas:
Yangire
Yangire (ヤンギレ Yangire?) est unu faveddu giapponesu chi inditat un'istereotipu de pessone chi a primu si ammustrat zentile e affettuosu, ma a pustis si irbelat psicopaticu e biolentu. Est unu pessonazu nàschiu in sinu de sos videojocos, mascamènte in sos dating simulators, e a pustis bortau in atteros media comente sos anime o sos manga.
A differentzia de su yandere, chi ammustrat sa cara berdadèra sua pro zelosìa, sa pessonalidade yangire pro iscoppiare no at bisonzu de perunu trigger chi benzat dae foras.
Don Keefer
Donald H. "Don" Keefer (Highspire, Pennsylvania, 18 de austu 1916 – Sherman Oaks, California, 7 de cabidanni 2014), prus conotta comente Don Keefer, est istadu unu attore americanu.
Uiguros
Sos Uiguros (uiguru: Uyghur; tzinesu: 維吾爾T, 维吾尔S, Wéiwú'ěrP) sunt un'etnia turcofona de religione islàmica chi bivet in su nord-ovest de Cina, mescamente in sa regione autònoma de su Xinjiang, paris cun is tzinesos Han. Sos uiguros costituint sa majoria relativa de sa populatzione de sa regione (46%). Un'àteru grupu de uiguros bivet in sa contea de Taoyuan de sa provìntzia de s'Hunan (Tzina tzentru-meridionale). Sos uiguros formant unu de is 57 grupos ètnicos ufitzialmente reconnotos in Cina. Foras de Cina, esistent comunidades diaspòricas de Uiguros importantes in is istados de s'Àsia tzentrale de su Kazakistàn, Kirghisistàn e Uzbekistàn, e in Oriente Mèdiu in Turchia. Comunidades prus minores s'agatant in Afganistàn, Pakistàn, Germània, Bèlgiu, Paisos Bàscios, Norvègia, Isvètzia, Rùssia, Aràbia Saudita, Austràlia, Canadà e Istados Unidos.
Dae sa matessi branca de sos Uiguros, annotamala, orìginat un'àtera minoria ètnica cinesa, sos Juguros.
Issos tenent caraterìsticas fìsicas meda diversificadas, presentende siat trassas francamente europeos siat caras mediorientales e asiàticas.
Pische de abrile
Sa tradissione de su pische de abrile, sighida in diferentes paìsos de su mundu, cunsistit in una brulla a realizare s’1 de abrile. Sa brulla podet finas essere meda sofistigada e tenet s’intentu de causare imbargu in sas bìtimas, in àteros casos est petzi unu sistema pro s’ispassiare intre amigos.
Sas orìzines de su pische de abrile non sunt cunnotas, mancari siant istadas bogadas a campu diferentes teorias. Si cussìderat chi siat relassionadu cun s’echinotzu de beranu, chi nche ruet su 21 de martzu. In antis de s’adossione de su Calendàriu Gregorianu in su 1.582, fiat osservadu comente Die de s’annu dae diferentes curturas distantes, che sa Roma antiga e s’Ìndia. S'agabu de annu fiat tzelebradu orizinarmente dae su 25 de martzu a s’1 de abrile, in antis chi sa reforma de paba Gregòriu su de XIII l’iscostiaret in segus a s’1 de ghennarzu. In fatu de custu, cunforme a una prima bersione subra de s’orìzine de custa custumàntzia, si fiat creada in Frantza sa tradissione de intregare pachetes de donu boidos in s’ocasione de s’1 de abrile. A custa custumàntzia istrana l’aiant dadu su nùmene de poisson d’Avril, est a narrer pische de abrile. Belle gasi, sende chi s’usu est comunu unu pagu in totu s’Europa, unos cantos istudiosos sunt incuìdos tempurarmente de prus e ant ipotizadu comente orìzine de su pische de abrile s’edade cràssiga, e in particulare ant intrabidu siat in su mitu de Prosèrpina, chi a pustis de esser sechestrada dae Prutone est chircada in de badas dae mama sua, trampada dae una ninfa, siat in sa festa pagana de Benus Berticòrdia, argunas cumonèssias possìbiles cun sa custumàntzia atuale.
Una de sas brullas prus istrepitosas de s’unu de abrile fiat istada fata dae sa telebisura isvìtzera de limba frantzesa, chi sa sero de sa domìniga 1 de abrile de 1.983 aiat trasmìtidu un’intrebista cun Licio Gelli, tando buscadu internassionarmente. Custu decraraiat ch’in sos ùrtimos doighi meses fiat semper abarradu in Isvìtzera, chi non si fiat trèmidu mai dae ie. E addaghi s’intrebistadore l’aiat pregontadu ite bi fiat de beru in sos narinzos cunforme a sos cales diat esser fuìdu a s’Amèriga de su suddu, isse aiat respostu: “Non fia isse su chi buscaia sos polimesos, issos buscaiant mie”. Deretu a pustis de s’intrebista, s’emissora ervètiga aiat retzidu una balanga de telefonadas ch’invitaiat a brocare sas làcanas pro arressare a Gelli. Peroe totu fiat una brulla.
Fiat istada memoràbile pro sos abrutzesos sa brulla gastada dae sa telebisura rezionale Atv7. Sos ziornalistas aiant annuntziadu chi su Cussizu de sos ministros diat aer mudadu sa mapa de sas provìntzias, abolende sa de Cheti, formende sa de Lanciano e no cussiderende Avezzano e Sulmona chi zai dae annos fiant peleende pro devenner provìntzias. A pustis de sa noa, bi fiant istadas protestas infogadas de sas pessones, a Atv7 si fiat bida custrìnghida a iscorriolare sa noa.
Dii de su Pi gregu
Sa Dii de su Pi gregu est una dii de s'annu dedicada a sa costanti matemàtica pi gregu, festada de sòlitu su 14 de martzu.
Dii de su Pi gregu
Sa dii dedicada a su Pi gregu est su 14 de martzu: su sceberu dd'at ispirau su formau de sa data mesi-dii, impreau me is Stadus Aunius, sendi chi s'arresurtau est su nùmeru "3,14", grafia chi inditat s'acostadura a su centèsimu de pi gregu. In prus, calincunu dda festat a is oras 15, a manera chi sa data siat 3,1415, balori chi s'acostat de prus a sa costanti.
Sa dii dd'ant festada po sa primu borta in su 1988 me in s'Exploratorium de San Francisco, po mori de su fìsicu stadunidensu Larry Shaw, onorau apustis cun su tìtulu de "Prìntzipi de su pi gregu". Su calendàriu de sa primu manifestada previdiat unu corteu tundu a giru de unu de is fràigus de su museu e sa bèndida de turtas a sa frùtura, decoradas cun is tzifras decimalis de su pi gregu (custu poita ca pi in inglesu tenit sa matessi pronùntzia de pie, turta tìpica de is paisus anglosàssonis). Cun is annus, sa festa est bessida famada me is dipartimentus de matemàtica e in istitutzionis vàrias de su mundu.
In su 2009, cun sa Risolutzioni H.RES.224, sa Càmera de is Rapresentantis de is Stadus Aunius de Amèrica reconnoscit su 14 de martzu comenti a dii ofitziali de sa costanti matemàtica e cumbidat is dotzentis a bivi sa Dii de su Pi gregu comenti a ocasioni po “animai a is giòvunus a su stùdiu de sa matemàtica”. In su 2017 fintzas s'Itàlia at festau sa dii in manera ofitziali.
Su 14 de martzu de su 2018, po is 30 annus de sa Dii, Google at onorau sa festa cun una versioni artìstica de su logo suu. Sa pròpiu cosa dd'iat giai fata in su 2010.
Dii de s'acostadura a pi gregu
Sa dii de s'acostadura de pi gregu est su 22 de argiolas: 22/7 est difatis un'acostadura de π connota de su tempus de Archimede.
Datas alternativas
Is datas chi sighint funt alternativas a su 14 de martzu e a su 22 de argiolas:
Yandere
Yandere (ヤンデレ?) est unu faveddu giapponesu chi inditat un'istereotipu de pessone durche in apparentzia, ma chi a pustis si irbèlat ossessionàu dae sa pessone (a su solitu s'ammoràu/-ada) chi li ponet in fattu. Unu pessonazu chi a primu si ammustrat timidòsu e birgonzòsu, ma a su matessi tempus est capassu de una zelosìa furiosa e biolènta contr'a sos chi li dàen infadu, siat s'ozettu de passione carinnòsa o un'atteru, fìntzas a arribare a su puntu de uchìdere, siat atteros siat issu etottu.
Etimolozìa
Su faveddu naschit dae sas paragulas "yanderu" (病んでる?) e "deredere" (デレデレ?). "Yanderu" si podet bortare in sardu comente "malàbidu", mentras "deredere" comente "ammoràu meda". "Yanderekko" est su lùmen chi inditat una femmina chi tenet una pessonalidade yandere.
A differentzia de su faveddu "tsundere" chi est tottu s'imbèsse de "yandere", custu faveddu est pro su prus misconnottu in foras de su Giappone, ca l'an imbentàu dae pacu tempus. Su vocabulu "yangire" (ヤンギレ?) serbit a inditare unu pessonazu yandere chi irbelat s'aspettu prus pacu durche e oscuru de sa pessonalidade sua.
Brìndisi
Brìndisi (Brinnisi in dialetu brindisinu) est unu comunu italianu de 83 326 bividores, bidda manna de sa provìntzia omònima in Pùglia.
Est unu de is tzentros prus populosos de su Salento, cun unu ruolu cummertziale e culturale de importu, dèpidu a sa positzione sua cara a su mare Adriàticu.
Est istada sede provisòria de su guvernu in su Rennu de Itàlia dae su 1943 a su 1944.
Tsundere
Tsundere (ツンデレ?) est unu faveddu giapponesu chi inditat un'istereotipu de pessone in apparentzia presumìu e gherradore chi a pustis s'irbèlat manilàrgu e corimòdde, est a nàrrer chind una pessonalidade ischirriàda tra su chi si ammustrat e su chi si tenet in intro. Est unu pessonazu nàschiu in intro de sos videojocos, mascamente in sos dating simulators, e a pustis bortau in atteros media comente sos anime e sos manga.
Saint John's (Terranova e Labrador)
Saint John's (in frantzesu: Saint-Jean de Terre-Neuve pro dd'iscerare de sa bidda omònima de su Nou Brunswick, incurtzadu in Saint-Jean) est una tzitade de unos 100.600 bividores de su Cànada, capitale de sa provìntzia de Terranova e Labrador.
Sa bidda s'agatat in s'ìsula de Terranova. Cun s'àrea urbana lòmpet a populatzione addopiada.
Archìviu (informàtica)
In informàtica, un'archìviu (fintzas documentu o file, dae sa limba inglesa, pronùntzia ) est unu cuntenidore de informatziones/datos in formadu digitale, de sòlitu iscritu in unu suportu digitale de memorizatzione formatadu segundu unu sistema de archìvios. Sende chi cada tipu de archìviu est iscritu cun règulas diferentes, is informatziones iscritas/codificadas a intro de issu podent èssere lèghidas isceti cun unu programma dislindadu.
Descritzione
Su cuntzetu de archìviu est simpre meda: unu documentu unu depòsitu de informatziones chi si podet lèghere e iscrìere; custu depòsitu tenet fintzas "propiedades" (nùmene, estensione, atributos) chi podent èssere modificadas. Custa definitzione funtzionat bene pro medas perifèricas e interfàtzias hardware; is sistemas operativos Unix e derivados (tipu-Unix) ant generalizadu su cuntzetu de archìviu aici meda de nde fàghere una filosofia bera: in Unix totu est un'archìviu, est a nàrrere podet èssere "abertu", "serradu", "letu", "iscritu" etzètera; custos "archìvios ispetziales" podent èssere comunicatziones intre protzessos, tubos (pipe), interfàtzias hardware o àteru puru: su sistema operativu s'at a ocupare de manigiare totu in sa manera apropriada lassende a is programmas s'illusione de èssere impreende unu cale si siat archìviu.
Mancari chi s'impreadore ddu bidat che un'elementu sìngulu, podet acontèssere imbetzes chi s'archìviu siat partzidu in arrogos iscritos in zonas a tesu s'una dae s'àtera de su suportu de memorizatzione chi dd'acasàgiat: custu fenòmenu est comunu meda in suportos de memorizatzione che discos, mentras est raru a suba a nastros mannièticos. Una de is tareas de su sistema operativu est a fàghere a manera chi sa partzidura fìsica de s'archìviu siat trasparente a is aplicatziones e s'ocupare de manigiare su recùperu de is informatziones càbidas in issu (letura) dae is vàrios blocos fìsicos de su suportu de ammentu. A sa pròpiu manera, depet manigiare s'iscritura de s'archìviu trunchende·ddu, cando serbit, in prus partes.
Elementos tìpicos
Cada archìviu est identificadu dae unu nùmene assotziadu a unu percursu chi nd'indivìduat positzione, cuntenidore, cartella o diretòriu (directory) in un'ispàtziu de nùmenes geràrchicu a s'internu de su sistema de archìvios matessi, e podet tènnere in su nùmene un'estensione.
Su càbidu de is documentos est cunforme a unu formadu, e pro cada formadu esistent una o prus aplicatziones chi sunt bonas a nd'interpretare e/o de nde mudare su cuntènnidu. Calicunu sistema operativu, comente a Microsoft Windows e su MS-DOS, connoschent su formadu de unu documentu in base a s'estensione de su nùmene issoro; àteros, comente a su macOS, dae una sèrie de meta-datos sarvados paris cun s'archìviu; àteros ancora, comente a Unix, identìficant is tipos de archìviu in base a is primos bytes de su càbidu issoro, su nùmeru màgicu.
Caraterìsticas tècnicas
Is datos de un'archìviu sunt codificados/organizados in una secuèntzia de byte in lìnia cun su limbàgiu binàriu impreadu dae s'elaboradore, iscritos che elementu sìngulu in una memòria de massa pro mèdiu de su sistema de archìvios chi esistit in cudda memòria. Su sistema, cando retzit una recherta dae s'impitadore (esempru: abèrrere unu documentu), acumprit s'operatzione a s'imbresse de decodìfica e visualizatzione, ammustrende in su vìdeu figuras, paràulas e nùmeros.
Una secuèntzia de byte in RAM no est retenta a parusu unu documentu, a prus pagu chi non siat immagazzinata in unu discu virtuale risiedente in RAM. In sos primos sistemas de elaboratzione sos documentos fiant gestidos e elaborados sequenzialmente, tando pro pòdere analizare sas ùrtimas mudas a su filas bisongiaiat cùrrere s'intreu documentu e lèghere in fundu sas ùrtimas mudas. In sos sistemas operativos modernos custu no est prus beru, sende chi su documentu system providit a bogare s'organizatzione fìsica de su filas e a torrare a organizare su documentu matessi s'in casu siat netzessàriu.
Operatziones a pitzos de is archìvios
S'atzessu a un'archìviu informàticu càbidu in una memòria de massa est un'operatzione masaprestu lenta, chi depet èssere fata respetende su protocollu de s'interfàtzia de sa memòria de massa e chi creat arriscos de cunflitos intre programmas in esecutzione cuntemporànea. Pro custos motivos custas operatziones sunt esecutadas, cando pedidas dae is programmas chi ddas abisòngiant, dae su sistema operativu chi manìgiat sa coa de atzessu e is cunflitos. Is operatziones prus comunas, presentes in manera universale in totu is sistemas operativos, sunt:
Su sistema operativu, pro mèdiu de su sistema de is archìvios, podet acumprire is sighentes operatziones:
Unu programma non podet lèghere o iscrìere un'archìviu si in antis non dd'at "abertu" e una borta acabadu de dd'impreare ddu depet semper "serrare" pro lassare chi su sistema operativu lìberet is risursas ocupadas.
Tipos de archìviu
Unu tipu de documentu comunu meda est su de testu ASCII. Un'archìviu de custu tipu est una simpre secuèntzia de caràteres ASCII chi podet èssere leta e interpretada in su matessi modu dae totu is sistemas operativos. S'espressione "documentu binàriu", imbetzes, si referit a parusu a totu is documentos chi non sunt de testu ASCII. Un'isceru prus dislindadu podet èssere fatu segundu su càbidu de s'archìviu (immàgine, àudiu, etz).
Rezu Emìlia
Rezu in s'Emìlia (in s'impreu informale Rezu Emìlia, Reggio Emilia in Italianu; Rèš in rezanu; Regium Lepidi in latinu) est una comuna italiana de 172.317 abitadores, cabitale de sa provìntzia numenale in Emìlia-Romanna. Est sa de bator biddas de sa rezione pro nùmeru de bividores e sa de 22 in Itàlia.
Nàschida a longu de sa Bia Emìlia de orìzine romana e chi aunit, oe che tando, sa tzidade de Praghèntzia a sa tzidade de Rìmini, Rezu Emìlia si podet onorare de su narrativu de Tzidade de su Tricolore, sende chi sa bandera italiana, a ispiradura de sos istandartos de sa Repùbriga Tzispadana, fiat nàschida e fiat istada ispònnida pro sa primera bia in custa tzidade su 7 de ghennarzu de 1797.
S'istandartu l'aiant ispònnidu in Sala de su Tricolore milliseteghentesca de sa domo comunale tzitadina, in su matessi salone chi oe istranzat sas audièntzias de su cussizu comunale de Rezu Emìlia.
Budelli
Budelli est un’isula chi pertenet a s’Archipèlagu de La Maddalena, posta in su nordu istremu de sa Sardinna a probe de sas Bucas de Bonifàtziu. Impare cun sas àteras ìsulas, format parte de su Parcu Nassionale de s’Archipèlagu de La Maddalena. S’ìsula est abitada dae una pessone ebia, chi nd’est finas su tentadore.
S’ìsula de Budelli s’agatat pagas chentinas de metros a su suddu de sas ìsulas de Ratzoli e Santa Maria, separada dae custas ùrtimas dae su canale Checa de Mortu. Tenet una superfìtzie de 1,6 chilòmetros cuadrados e un’isvilupu costerencu de 12,3 chilòmetros. Su Monte Budellu rapresentat su puntu prus artu de s’ìsula, sizende sa cuota de 87 metros.
Budelli est cussideradu comente una de sas ìsulas prus bellas de su Mesuterranu, gasi comente su sìmbolu de su parcu nassionale: est cunnotu finas in logu istranzu pro more de sa praja sua famada in colore de rosa, situada in sa parte suddu-orientale de s’ìsula, chi devet su colore suo tìpigu a sos ucheddos aminudados de unu microorganismu naradu Miniacina Miniacea.
Ratzismu
Su trèmene ratzismu in sa definitzione sua prus simpre si referit a un'idea, prus che totu pregiuitziale e comente si siat sientìficamente errada, comente dimustradu dae sa genètica de is populatziones e de medas àteros acostamentos metodològicos, chi s'ispètzie umana (sa cale variabilidade fenotipica, s'imparis de totu is caraterìsticas osservàbiles de unu èssere bividore, est pro s'in prus sugeta a sa continuidade de una variatzione clinale) potzat èssere suta-divisibile in ratzas biològicamente distintas, caraterizadas dae capatzidades intelletivas diferentes, valoriales, èticas e/o morales, cun su cunsighente cumbinchimentu chi siat possìbile determinare una gerarchia segundu sa cale unu piessignu, ipotèticu, agrupamentu ratzialmente definidu potzat èssere definidu superiore o inferiore a unu àteru.
In "sensu istrintu" su ratzismu, che teoria de partzidura biològica de s'umanidade in ratzas superioras e inferioras, est unu fenòmenu relativamente reghente. In sensu prus ampru imbetzes si tratat de una punna generale antiga a discriminare is 'diferentes' (natziones, culturas, classes sotziales inferiores), e sa printzipale funtzione de su ratzismu, in totu is variantes, est istada semper de giustificare carchi forma de discriminatzione o opressione.
In su 1950, su documentu Decraratzione subra sa ratza de s'UNESCO est istadu su primu documentu a àere refudadu ufitzialmente sa correlatzione intre sa diferèntzia fenotìpica in is ratzas umanas e sa diferèntzia in is caraterìsticas psicològicas, intelletivas e cumportamentales.
Rivolutzione de is gravellos
Sa Rivolutzione de is Gravellos (Revolução dos Cravos in portughesu) est istada un'abolotu militare chi at tentu logu in Portugallu sa die 25 de abrile de su 1974 e chi at acabadu cun su règimene polìticu connotu che a Istadu Nou, in vigore dae su 1933. S'abolotu est istadu acumpridu dae sos ufitziales intermèdios de sa gerarchia militare (su MFA), sa majoria de is cales fiant capitanos chi aiant partetzipadu a sa gherra coloniale.
Pretzedentes
A cunsighèntzia de su corpu militare de su 28 de maju de su 1926, fiat istadu instauradu in Portugallu unu règimene autoritàriu de ispiratzione fascista. In su 1933, su règimene, chi si fiat autodenùmenadu Estado Novo, aiat aprovadu una costitutzione noa e António de Oliveira Salazar fiat passadu a cuntrollare su paisu. Salazar aiat mantentu su pòdere fintzas a s'annu 1968, cando si fiat dèpidu retirare a cunsighidu de un'emorragia tzerebrale. Su suplidore fiat istadu Marcello Caetano chi aiat ghiadu su paisu fintzas a cando fiat istadu depostu su 25 de abrile de su 1974.
Suta su guvernu de s'Estado Novo, su Portugallu fiat istadu cunsideradu semper una ditadura dae s'opositzione, dae is osservadores internatzionales e fintzas dae is dirigentes de su règimene matessi. Formalmente esistiant eletziones, ma sa balidesa issoro fiat semper cuntestada dae s'opositzione chi imputaiat su guvernu de fràude eletorales e de non respetare su dovere de s'impartzialidade. S'Estado Novo possediat una politzia polìtica, sa PVDE (Polícia de Vigilancia e Defesa do Estado), torrada a numenare a partire dae su 1945 PIDE (Polícia internacional e de Defesa do Estado) e a coa dae su 1969 DGS (Direcção-Geral de Segurança; in sardu, Diretzione-Generale de Seguresa) chi persighiat a sos oposidores de su règimene. Sa polìtica coloniale de su paisu fiat istada de mantènnere is colònias fintzas a pustis sa dècada 1960, a s'imbesse de sa majoria de sos àteros paisos europeos, sende chi su mantinementu de un'impèriu coloniale faghiat parte de sa bisura de s'istòria de sos ideòlogos de su regìmene. Mancari cuntestadu in is fòrums mundiales, comente s'ONU, su Portugallu aiat mantentu una polìtica de fortza e fiat istadu obligadu, partende dae su cumintzu de sos annos 1960, a difendere militarmente is colònias contra de is grupos indipendentistas in Angola, in Guinea Bissau e in su Mozambicu.
Economicamente, su règimene aiat mantentu una polìtica de cunditzionamentu industriale chi cunsistiat in assingiare su mercadu portughesu a pagos grupos industriales. Su paisu fiat abarradu pòberu fintzas a sos annos 1960 e custu aiat istimuladu s'emigratzione cara a paisos comente Frantza e Isvìtzera mancari, partende dae sos annos 1960 fiat inghitzadu, paris comente in sa bighina Ispagna (issa puru suta ditadura) unu tzertu isvilupu econòmicu.
Preparatzione
Sa prima reunione clandestina de capitanos aiat tentu logu in Bissau, su 21 de austu de su 1973. Una reunione noa, su 9 de cabudanni de su 1973 in su Monte Sobral (Alcáçovas) aiat criadu su Movimento das Forças Armadas. Su 5 de martzu de su 1974 fiat aprovadu su primu documentu de su movimentu : "Is Militares, is Fortzas Armadas e sa Natzione", chi aiat tzirculadu in clandestinidade. Su 14 de martzu su guvernu aiat destituidu is generales António de Spínola e Francisco da Costa Gomes de is càrrigas issoro a pustis de àere refudadu dae partetzipare a una tzerimònia de apògiu a su regìmene. Su 24 de martzu s'ùrtima reunione clandestina aiat detzìdidu su derrocamentu de su regìmene pro mèdiu de sa fortza.
Movimentos militares durante sa Rivolutzione
Su 24 de abrile de su 1974, unu grupu de militares cumandados dae Otelo Saraiva de Carvalho aiat installadu a fura su logu de cumandu de su movimentu golpista in sa caserma de Pontinha, in Lisbona.