cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dii europea de is lìnguas
Segundu unu sondàgiu europeu “Is europeus e is lìnguas insoru” (“Eurobarometro speciale 243”, friaxu 2006), su 56% de is citadinus europeus (Ue a 25 membrus) fueddat una lìngua diferenti de sa lìngua mama sua, su 28% est bonu a impreai duas lìnguas stràngias, su 38% connòscit s'inglesu, su 14% connòscit su francesu o su tedescu. S'europeu tìpicu chi fueddat prus lìnguas est unu studianti, unu manager o est nàsciu in unu paisu innui sa lìngua est diferenti de sa de is babus.S'Ue promovit una polìtica multilinguìstica. In s'atòbiu mannu de Bartzellona de su 2002, s'est postu s'obietivu de fai imparai a is pipius a su mancu duas lìnguas in edadi giòvuna.
Robert Venturi
Venturi aiat leadu sa laurea in Architetura cun summa laude in sa Princeton University in su 1947. Est istadu unu de sos massims rappresentatnte s de s'architetura postmoderna.
Terra de nemos
Sa terra de nemos est una terra inabitada, chi podet esser cuntierrada intre partes chi la dassant sena ocupare pro timòria o inseguràntzia. Su tèrmine fiat orizinarmente impreadu pro definire unu territòriu cuntierradu o unu muntonarzu intre feudos. In sos tempos modernos, est normarmente assotziadu a sa segunda gherra mundiale pro descrier sa zona de terra intre trintzeramentos de duos inimigos, no cuntrollada dae peruna de sas partes.
Aigües
Aigües (in cadalanu; in castillianu: Aguas de Busot) est unu comunu ispagnolu situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
1925
S'annu 1925 (MCMXXV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Liceu classicu Domenico Alberto Azuni
Su Liceu de Istadu «Domenico Alberto Azuni» est unu liceu classicu de Tàtari.
Su Liceu fit nàschiu in su 1852, cando sa Crèsia, a pustis de sos abbolòtos de su 1848, aìat pèrdiu su monopòliu de s'impàru tzitadinu, ca fintzas a tando su potere fit de sos Gesuitas.
Chin s'unidade de sa penìsula italiana in su 1861, su liceu divenit regiu e in su 1865 li ponent su tìtulu in ammentu de Domenico Alberto Azuni, zurìsta de erèntzia tataresa e istudiosu de derètu maritimu e cummertziàle chi aìat traballau pro sos Savoia e Napolione.
In prus de 150 annos de istoria, su Liceu Azuni at donau cuntributos mannos pro s'educassione de sa classe dirigente sarda e cussa italiana. In su numeru de sos chi bi ant istudiàu, bi at puru zente chi at tentu importu mannu in Italia, comente a duos Presidentes de Repùbrica (Antonio Segni e Francesco Cossiga) e duos segretarios de su Partidu Comunista Italianu (Palmiro Togliatti e Enrico Berlinguer), chene contare a ateros politicos, funtzionarios, magistraos, professores universitarios, artistas, imprenditores e professionistas.
Manila
Manila (in tagalog Maynila; nùmene cumpridu Lungsod ng Maynila) est sa capitale de sas Filipinas e de sa regione de Metro Manila, e sa segunda tzitade de s'istadu pro nùmeru de bividores. Manila Manna est s'àrea metropolitana prus pobulada dae s'archipèlagu filipinu e sa de deghe de su mundu, cun una populatzione istimada de 20,5 milliones de pessones.
Sa tzitade est situada in sa costera orientale de sa baja de Manila, in su chirru de s'imbucadura de su riu Pasig, in s'ìsula de Luzon. Aglomerat sas funtziones amministrativas, cummertziales, universitàrias, industriales e portuàrias de parte manna de s'istadu. Contat subra duos aeroportos internatzionales: Ninoy Aquino e Clark. A livellu amministrativu, Manila si dividit in 16 cussòrgias chi incluent 897 barangays.
Est istada fundada su 24 de làmpadas de su 1571 dae s'ispagnolu conchistadore Miguel López de Legazpi; s'antiga tzitade murada si cunservat in sa cussòrgia atuale de Intramuros. Durante s'istòria sua at patidu diversos episòdios bèllicos, chi ant provocadu sa pèrdida de parte de su ricu patrimòniu architetònicu e culturale.
Su nùmene nadiu, Maynila, benit dae sa costrutzione tagala May nilad, chi signìficat '(logu in ue) b'at nilad'. Su nilad (nila in tagalog modernu) est una mata chi creschet in ie. Sa crèsia de San Agustín de Manila est iscrita in sa lista de su Patrimoniu de s'Umanidade de s'UNESCO cun su nùmene de Crèsias barocas de sas Filipinas.
Polima fisgale
In prus de isvilupare funtziones de polima zudissiària e seguràntzia pùbrigas a cumone cun sas àteras fortzas de polima, sa Polifis possuit poderes ispetziales (e iscrusivos) de polima tribudària. Dada s’identidade sua dupra de fortza de polima e corpus militare de s’Istadu, su corpus tenet sa partigularidade de esser parte integradora de sas fortzas armadas de s’Istadu italianu, belle chi no est integradu lozistigamente in su Ministèriu de sa Defesa.
Sa polima fisgale est su corpus militare prus antigu de s’Istadu, chi zai agatamus in su Rennu de Sardinna e che faghet remontare sas orìzines suas a sa lezione de sas tropas lizeras (1.774), comente testimonzat su degretu de numenalizadura de Gabriel Pictet comente primu cumandadore su 5 de santugaìne de 1.774 dae bandas de Bintòriu Amedeu su de III de Savoja. Duncas, sa polima fisgale, pro importu, podet esser considerada segunda petzi a s’Arma de sos carabineris (diferentes corpos de carabineris sunt custituìdos zai dae su de XVII sègulos, no petzi in Itàlia, si nono finas in su Rennu de Prùssia, Frantza e Àustria, in ue assuntant sas tareas de bàrdia reale), orizinada in sos Dragones de Sardinna prus antigos. S’unidade de infanteria lizera de s’armada sabauda cun sa tarea segundària de bizilare sas làcanas est reordinada a sa prima e a pustis issorta cun sa creassione de sas repùbrigas pro-napoliònigas de s’Itàlia de su nordu, recustituìda a pustis de sa Restauradura cun su nùmene de lezione reale lizera e issorta in manera definitiva in su 1.821. Issa in realidade dessendet dae sos prepostos duanales de su Rennu de Sardinna, un’organismu tzivile de arrampu frantzesu, chi sos rennadores de s’àtera ala de sas Arpes aiant mantentu a pustis de sa ruta de Napolione, a su cale fiat cunfiada sa bizilàntzia pro finalidades duanales de sos puntos de làcana e de sa frontera, in unu primu mamentu cuntemporanamente a s’unidade militare recustituìda e posca a sa sola.
Sa montura de sa Polifis est in colore murru, e difatis sos polimesos fisgales sunt narados cullochiarmente “bonetes murros”.
Puliga
Pulìga ( in it. Folaga), unu puzone de unos 40 cm de longaria; un'ispecie acquatica. Sas pumas sunu nieddas. su picculu est biancu, sas ancas, cultzas, de colore bilde, poddighes cun membranas. Abitat in zonas umidas, cun abba druche o pagu salia. Meda sunu de passu.
Fraigat su nidu supra vegetatzione acquatica. Faghet 6 -10 osos e ciocchit duas tre boltas s'annu. Mandigat ervas chi agattat sutt'abba, e insettos e molluscos. Una minetta po sa Pulìga est sa distrutzione e trasformatzione de s'habitat de riproditzione e de frimmada in jerru e puru s'inquinamentu de sas abbas.
All About Eve
All About Eve est unu film drammàticu de su 1950 dirìgidu dae Joseph L. Mankiewicz e basadu a pitzus de su contu "The Wisdom of Eve" de Mary Orr, mancari custu non siat acreditadu me is tìtulos de sa pellìcula.
Sa pellìcula at retzidu su preju de sa crìtica giai dae s'incumentzu, ses prèmios Oscar, unu Globu de Oro e àteros. S'American Film Institute dd'at postu in sa lista de is mègius pellìculas americanas de semper.
Måneskin
Måneskin (nùmene danesu traduidu literalmente: "Craru de luna") sunt unu grupu musicale rock italianu formadu in Roma, in su 2016.
Limba lètone
Su lètone (in lètone: latviešu valoda) est una limba bàltica faeddada in Letònia in ue est limba uffitziale.
Sa limba prus prossima a su lètone est su lituanu, solu àteru membru de matessi grupu linguìsticu. Is duas limbas sunt nointames limitatamente intelligìbiles s'una a s'àtera. Su latgallu e su curlandesu, mutualmente intelligìbiles cun su lètonu, podent èssere cunsiderados dialetos suos.
Is primas imprentas in limba lètonu torrant a su de 16 sèculos, cun una riprodutzione de sa Pregadoria a su Sennore in sa Cosmographia Universalis (1544) de Sebastian Münster, iscrita in caràteres latinos.
Windows Phone
Windows Phone est istada una famìlia de sistemas operativos pro telefoneddu de Microsoft, presentada sa prima borta a su Mòbile World Congress su 15 freàrgiu 2010.
Fiat indiritzadu a su mercadu consumer a su contràriu de su sistema betzu, Windows Mòbile (indiritzadu a su mercadu enterprise); in prus, est incumpatìbile cun custu ùrtimu e, mancai poderende·nde carchi piessìnniu, fiat unu sistema nou in s'istrutura e in s'interfàtzia: custa ùrtima, derivada dae sa de Zune HD e denominada in su comintzu Metro UI, posca Modern UI o limbàgiu de design Microsoft , at debutadu subra Windows Phone pro s'estèndere a pustis a totu is sitemas Microsoft, inclùdidu Windows 8 e sas dashboard de Xbox 360 e One.
Sa prima versione, Windows Phone 7, est arribbada in su mercadu su 21 de ledàmene de su 2010 (su 8 de onniasantu in is Istados Unidos), sighida su 29 ledàmene 2012 dae sa segunda generatzione, Windows Phone 8. Cun s'essida de Windows 10, Microsoft at cambiadu su nùmene de su sistema operativu pro telefoneddos e tauleddas in Windows 10 Mòbile.
Unu de is problemas prus mannos pro is impitadores de Windows Phone fiat sa disponibilidade de prus pagas aplicatziones in sa butega sua chi no in is pro is àteros sistemas prus de importu, dèpidu siat a s'arribu tardu de su sistema in su mercadu siat a su pagu interessu de carchi azienda manna de su web che Facebook, chi at favorèssidu s'isvilupu de aplicatziones a banda de àteros programmadores, chi però no teniant sa calidade de is aplicatziones ufitziales pro àteros sistemas. A pustis de unu megioramentu de custa situatzione in su 2013 e de su 2014, custa diferèntzia s'est ammanniada, batende Windows Phone a su fallimentu in totu su mundu.
Isvilupu de su sistema operativu
Su traballu pro sa creatzione de una generatzione noa de Windows Mòbile est inghitzada a su cumintzu de su 2004 a suta de su nùmene in còdighe Photon, ma su progetu fiat tropu adasiadu e est istadu abbandonadu. In su 2008 Microsoft at torradu a organizare is grupos de traballu pro Windows Mòbile, cun su pranu de ddu publicare in su 2009 cun su nùmene de Windows Phone, ma pro neghe de istentos meda at detzìdidu de publicare Windows Mobile 6.5 in s'ìnteri de su traballu a subra a su sistema nou.
Windows Phone 7 est istadu isvilupadu a a lestra: sa cunsighèntzia printzipale est istada sa retro-compatibilidade mancada cun is programmas isvilupados pro is sèries pretzedentes. Larry Lieberman, responsàbile de Isvilupu de sa Microsoft Mòbile Developer Experience, at decraradu a pustis: «Si aeremus tentu prus tempus e resursas, diamus àere pòdidu fàghere carchi cosa pro cantu pertocat sa retro-compatibilidade». Lieberman, in prus, s'est espressadu a subra de comente Microsoft apat proadu a castiare a su mercadu de is tzellulares in una manera diferente, tenende in mente su sìngulu cliente finale e a su pròpiu tempus is retzes aziendales. Terry Myerson, ingennieri de isvilupu de Windows Phone, at acraradu: «Cun s'isvilupu de is ischermos capatzitivos, sena netzessidade de pennedda, e su sèberu de hardware pretzisu pro Windows Phone 7, amus dèpidu truncare sa cumpatibilidade de is aplicatziones de Windows Mòbile 6.5».
Nùmene
Su nùmene Windows Phone benet in parte dae su sistema betzu de Microsoft, Windows Mòbile. Prima de s'annùntziu ufitziale de Windows Phone 7, Microsoft at incumentzadu a pònnere Windows Phones a is telefoneddos cun sistema operativu Windows Mòbile. A pustis at annuntziadu sa prataforma sua comente Windows Phone 7 Series, ma custu at intzitadu crìticas, ca fiat tropu longu e difìtzile de impreare in is arresonos. Rispondende a custu, su 2 abrile de su 2011 Microsoft at decraradu chi su faeddu Series diat èssere istadu bogadu dae su nùmene, lassende isceti Windows Phone 7. Su decraru ufitziale est istadu: «Is clientes pedint una manera prus simpre pro impreare su nùmene cun fitiania. Sa cosa importante est a mantènnere s'atentu subra de su màrchiu Windows Phone, chi amus introduidu incumentzende dae su mese de ledàmene (2009, ndr) e chi at a sighire a èssere impreadu fintzas a pustis de Windows Phone 7.»
Partenariados OEM
Cun Windows Phone 8.1, sunt istados 17 is partner chi ant detzìdidu de impreare Windows Phone, comente Samsung, HTC, Sony, LG ma no ant presentadu totus e 17 un'aparatu cun Windows Phone.
Partenariadu cun Nokia
Su 11 freàrgiu de su 2011, in s'ìnteri de una cunferèntzia de imprenta in Londra, Steve Ballmer e s'amministradore delegadu de Nokia Stephen Elop ant annuntziadu unu partenariadu intre is aziendas issoro chi previdiat chi Windows Phone diat èssere essidu su sistema operativu printzipale de is telefoneddos Nokia benidores. S'idea printzipale fiat sa creatzione de un'ecosistema globale nou, acostagende cuncurrentes comente a Android e iOS e faeddende de una gara a tres cuncurrentes. In prus, in base a s'acòrdiu, Bing diat èssere essidu su motore de chirca pro is telefoneddos Nokia e ddoe depiat èssere un'integratzione intre Nokia Maps e Bing Maps gasi comente s'Ovi Store de Nokia depiat èssere integradu cun su Windows Phone Marketplace. Su partenariadu includiat "coladòrgios de fundos pro royalties, promotzione e cumpartzimentu", chi segundu Microsoft depiant èssere mesurados in milliardos de dollaros.
Is primos telefoneddos Nokia a montare su sistema operativu de s'azienda de Redmond sunt istados is Nokia Lumia 800 e 710, presentados in ladàmene a su Nokia World 2011.
Su 3 cabudanni 2013 est annuntziadu ufitzialmente s'achirimentu dae Microsoft de sa partzidura Devices & Services de Nokia pro una summa de belle 5,44 milliardos de dollaros. Cun custu Microsoft s'est assigurada is deretos in sa produtzione de telefoneddos cun màrchiu Lumia e Asha prus unu tzertu nùmeru de brevetos Nokia; custa at sighidu a esìstere comente a azienda isvilupadora de servìtzios de localizatzione (Nokia HERE) e tecnologias noas pro is telecomunicatziones. Stephen Elop lassat s'incàrrigu de amministradore delegadu de sa sotziedade finlandesa (Risto Siilasmaa dd'at remplasadu) pro assùmere su de vitzepresidente esecutivu de sa partzidura Devices & Services. Est naschidu gai Microsoft Mòbile.
Mancari chi esseret istada achirida dae Microsoft (achirimentu acabadu in abrile 2014 pro motivos burocràticos ) Nokia at presentadu in su Mòbile World Congress 2014 una sèrie de telefoneddos denominada Nokia X e chi cumprendet sos mollos X, X+ e XL. Sa sèrie fiat basada a subra de una versione modificada de su sistema operativu Android, cun un'interfàtzia impitadore simigiante a cussa impreada dae Windows Phone e sa butega de aplicatziones sua in logu de Google Play.
Is primos mollos targados Microsoft Mòbile (formalmente ancora in suta de màrchiu Nokia), is Nokia Lumia 530, 630, 635 e 930 sunt arribbados in su 2014; a suta de su nùmene de Microsoft Mòbile est istadu afiladu fintzas su Nokia X2 cun una versione modificada de su sistema operativu Android, ma est a pustis istadu decraradu chi custu mollu diat èssere istadu s'ùrtimu.
Windows Phone 7
Microsoft aiat naradu chi Windows Phone 7 diat èssere istadu cummertzializadu a tempus pro is vacàntzias de Nadale de su 2010; in argiolas 2010 est istada distribuida sa versione beta de Windows Phone Developer Tools, unu pachete gratùitu pro isvilupare aplicatziones de esecutare subra Windows Phone 7, cun Visual Studio (versione 2010 Express), Silverlight, Expression Blend, XNA Game Studio ( versione 4.0) e su Windows Phone Emulator.
Windows Phone 7 est istadu isveladu su 15 freàrgiu de su 2010 in su Mòbile World Congress de Bartzellona e Microsoft at riveladu minudas agiuntivas a su MIX 2010 su 15 martzu imbeniente. Sa versione definitiva de su programma est istada distribuida su 16 cabudanni de su matessi annu.
Windows Phone 7 at retzidu 4 annoamentos: duos minores (Nodu e Tango) e duos majores (7.5 - Mango e 7.8). Windows Phone 7.8 est s'ùrtimu annoamentu pro sos dispositivos naschidos cun Windows Phone 7.x.
Windows Phone 8
Sa versione manna imbeniente, Windows Phone 8, est istada annuntziada dae Microsoft su 20 làmpadas 2012 e posta in cummèrtziu su 29 ladàmene de su matessi annu.
Windows Phone 8.x at retzidu chimbe annoamentos: bator minores (WP 8 Update - Portico, Update 2, Update 3, WP 8.1 Update) e unu majore, Windows Phone 8.1.
Interfàtzia de impitadore
Windows Phone impreaiat s'interfàtzia de impitadori Modern UI (In antis Metro) Microsoft. S'ischermada printzipale, Ischermada Start, fiat assentada dae Live Tiles, chi sunt ligòngios a aplicatziones, funtziones o elementos individuales (cuntatos, pàginas internèt, aplicatziones o àteru) a forma de regiolas (tiles in limba inglesa). S'impitadore podiat agiùnghere, dimensionare, iscostiare o eliminare is regiolas, chi aparint dinàmicas (ddi naraiant pro custu Live tiles) gràtzias a efetos gràficos (furriadas, animatziones etc.) e s'annoaiant in tempus reale - pro esempru, sa regiola de unu contu de posta eletrònica ammustraiat su nùmeru de messàgios non letos, o sa de un' aplicatzione meteo podiat informare fatu-fatu a pitzus de is cunditziones meteo. S'interfàtzia de impitadore pre-definida teniat unu tema iscuru, ma s'impitadore podiat seberare de ddu cambiare cun unu tema craru, in ue faghiat a seberare unu colore ùnicu pro is regiolas intra 20 tonalidades. Is regiolas de aplicatziones esternas podiant adotare in manera automàtica su colore seberadu o nde pigare un'indipendente.
Medas càbidos in Windows Phone fiant organizados in hub, chi cumbinaiant càbidos locales e in lìnia non limitende·si a ammustrare isceti elementos relativos a sa sìngula categoria, ma ammanniende·dda collinde interatziones, collegamentos e app fintzas pro mèdiu de s'integratzione de su sistema cun is retzes sotziales printzipales comente Facebook e Twitter. A esempru, s'hub Foto cunteniat siat is albums creados fadende fotografias o caturende ischermadas, siat is de su contu de retze sotziale sincronizadu e ammustraiat a esempru is app installadas chi permitint mudàntzias fotogràficas. Àteros hub presentes sunt Mùsica + video, Giogos, e Office.
Intrada
S'impitadore interagiat cun sa prataforma Windows Phone pro mèdiu de tres teclas printzipales: A coa, Start e Chirca.
A coa, rapresentadu dae una fritza girada cara a manu manca, aporriat a s'ischermada pretzedente e permitiat de cungiare un'aplicatzione in esecutzione; cun una pressione perlongada ammustraiat s'ischermada de is protzessos.
Start, rapresentadu dae su logu de Windows, aporriat a s'ischermada Start cando un'aplicatzione est in esecutzione, lassende·dda aberta in fundu. Cun pressione perlongada, ativaiat is cumandos vocales TellMe
Chirca, rapresentadu dae una lente de ingrandimentu, permitiat de intrai in sa chirca integrada de Bing.
Windows Phone impreaiat sa tecnologia multi-tocu; s'insertada de su testu acontessiat pro mèdiu de una tastiera virtuale a subra a s'ischermu, chi ddi naraiant Word Flow.
Multi-prozessu
Windows Phone impreaiat unu sistema de gestione de is app in su fundu diferente de àteros sistemas operativos: is app presentes in background difatis no abarraiant abertas e ativas, ma "ibernadas" in sa memòria cache e tando at rimòvidu dae sa RAM; non fiant serradas de su totu ma postas in pàusa a manera de torrare ativas in pessu chi s'arratzaiat dae s'ischermada multitasking. Custu permitiat de aorrare resursas hardware, comente su logu in RAM.
Notìficas
Su sistema de notìficas fiat manigiadu dae is serbidores Microsoft e suportaiat app de sistema o de àteros. S'impitadore podiat retzire notìficas in forma de Toast, duncas pro mèdiu de unu pinnone chi apariat in s'ala superiora de s'ischermu e chi ddoe abarraiat pro carchi segundu. Cando s'impitadore non castiaiat sa notìfica, su nùmeru de notìficas presentes pro s'app fiat ammustradu a subra a regiola sua.
Chirca
Is dillindadas de Microsoft in contu de s'hardware de is aparatos previdiant sa presèntzia de una tecla multifunzione de chirca in su frontale de su telèfonu. Sa pressione in su pulsante Chircat permitiat a s'impitadore de chircare sitiados internèt, notizias e pòngiat in sa mapa impreende su motore de chirca Bing. Bing fiat su motore de chirca pre-definidu e mègius integradu, ma fiat possìbile a nde impreare àteros.
Assistente vocale
In Windows Phone 7 e 8 ddoe fiat un'assistente vocale, Microsoft TellMe, chi si podiat ativare xun sa pressione perlongada de sa tecla tzentrale Start. Permitiat de esecutare funtziones limitadas comente tzerriare unu cuntatu, s'abertura de aplicatziones, sa chirca, sa cumpositzione de notas e messàgios.
Cun sa versione majore Windows Phone 8.1, Microsoft at agiuntu a sa prataforma Windows Phone un'assistente vocale intelligente, Cortana. Su nùmene fiat pigadu dae sa sèrie Halo, comente annuntziadu dae Joe Belfiore in s'ìnteri de sa presentada in ue nd'at ammustradu is pessìnnios printzipales.
Annoamentos
Segundu cantu decraradu dae Microsoft, is annoamentos fiant imbiados a is terminales Windows Phone pro mèdiu de Microsoft Update, comente in is àteros sistemas operativos basados subra Windows. Microsoft boliat però annoare a manera dereta onni telèfonu cun Windows Phone e aiat pianificadu un'imbiu costante de annoamentos minores chi ant a agiùnghere funtziones in s'ìnteri de s'annu e unu prus mannu annuale.
Totu is aplicatziones esternas podiant èssere annoadas in manera automàtica pro mèdiu de su Windows Phone Store (Marketplace in Windows Phone 7).
Àsia orientale
S'Àsia orientale est una regione geogràfica de s'Àsia.
Sincrolavradura
Sa sincrolavradura in sa mùsiga est su moimentu de sas lavras in sincronizadura cun una cantone grabada anteriormente pro dare s'imprensu chi siat chistione de una performansa a sa bia. Unos cantos produidores refudant pro printzìpiu custa tènniga, cando chi àteros atrogant chi cheret impreada in cuntestos musigales determinados. Argunos cantadores impreant sa sincrolavradura avesarmente in tempus de performansas deretas, tantu in sos cuntzertos che in sa telebisura, cando chi àteros mimant petzi cantones determinadas. A sincrolavrare una fasca in tempus de performansas a sa bia est abaidadu cun malos ogros dae unos cantos, chi cussìderant custa tènniga comente batzeddu de su cale podent tenner bisonzu petzi sos cantadores cun pagu talentu.
Busot
Busot est unu comunu ispagnolu situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Àsia orientale
a chi atzùnghere s'ex-Istadu membru ONU: S'ONU in sa partzidura sua a fines istatìsticos cunsìderat separadamente Hong Kong (ex-colònia britànnica) e Macao (ex-colònia portughesa), como regiones amministrativas ispetziales de sa Tzina, ma non nòminat Taiwan chi de facto est un'istadu indipendente subra chi però sa Tzina tenet pretesas (membru permanente de su Cussìgiu de seguresa de sas Natziones Unidas) e est cunsideradu parte de issa.
Busot
Bi s'agatant sas grutas mutidas Cuevas de Canelobre.
Aligusta
Aligusta o Allegusta (Palinurus vulgaris). Costaceu de colore ruiu, longu unos 50 cm, conca cun antennas. Appretziada in sas coghinas e-i sos ristorantes e cara meda cando la cheres comporare, o mandigare. Custu crostaceu in sos seculos passados beniada consideradu “pische” de bascia categoria economica e s'in de agataiada meda, oe però est su pische chi costa de piusu e s'inde agatat pagu. S'aligusta ponet sos osos in cantidade manna dae 120 a 150 miza.
El Campello
El Campello est unu comunu ispagnolu de 27.081 persones (2014) situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Subracoladorzu
Su tèrmine “subracoladorzu” ìnditat avesarmente su rugramentu de un'arrogu ferruviàriu o caminale cun unu cursàriu postu a unu livellu diferente.
Unu rugradorzu situadu a su matessi livellu de unu caminu de ferru cun unu caminu, una carrera o una pratza, a su contràriu, est unu coladorzu livelladu.
Paris pata, in un'istrutura de tipu modernu, no essende possìbile a brocare longamente su trànsitu in su caminu o in su caminu de ferru prus bassu, sa fraigadura acontessit in duas fases.
In primu tèrminu, si criant sas muridinas de reparu de solu e sas istruturas de tzimentu netzessàrias pro fraigare ambas rampas de artiadas, postas in sos màrghines e bastante a tesu dae sa bia inferiore. Custa operadura est isecutada impreende màchinas de moimentu de terra comente abripistas e motolivelladoras pro sa prima fase; in sa segunda fase, s'òperat a mèdiu de incofrados de linna o metallu cumbinados cun s'impreu de betoneras e gruas pro su prenimentu dae susu, criende in custa manera istruturas rìzidas de afortimentu de betone armadu.
In una segunda fase, in s'ìnteri chi s'isetat su cunsolidamentu de su tzimentu, si realizat si est pretzisu s'installadura de sos pilotones intermediàrios, fitianu limitende in modu petzi partiale su trànsitu peri sa bia antisesistidora pro minimare sas contrariedades su prus chi si podat.
In totu sas istruturas posissionadas gasi, s'agatant elementos a increddamentu, a subra de sos cales s'at finarmente a ponner s'antisfabrigadu de su ponte beru e autèntigu, in bigas de metallu o in elementos modulares de tzimentu. A dies de oe, custa parte est frechentemente insambrada a bandas, a costazos de s'istrutura, e interrompende su tràfigu in sa bia inferiore petzi pro pagas oras si podet realizare su supesamentu de s'unielementu insambradu gasi a mèdiu de gruas ispetziales e su posissionamentu suo in situ.
In su casu de fraigadura de subracoladorzos subra de caminos de ferru, no est raru chi su trànsitu siat brocadu petzi pro carchi ora a note manna e chi si realizent su supesamentu e sa posta de s'intercolunnale in sa lughe de sas alòzenas.
Fraga
Fraga est una comuna ispagnola de 12.100 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de s'Aragona; est puru su cabulogu de sa cumarca de su Bajo Cinca e apartenet a sa sub-regione de sa Fràngia de Aragona.
Istòria
Tzentru romanu (Colònia Gallica Flavia), poi islàmicu, Fraga aiat istadu reconchistada de sas tropas cristianu-aragonesas de Remundu Berengàriu IV in su 1149. Pro longu tempus (finas est a nàrrere a s'espulsione de sos Moriscos de su 1609-1610) catòlicos e moros aiant cunvìvidu in manera armoniosa. In sa tzitade fiat fintzas presente una minoria ebràica. Numerosos, a Fraga e intòrinos, sos restos romanos, intre cales cussos de una villa de notèvoles dimensiones de edade imperiale (Villa Fortunatus) e de una crèsia paleocristiana. Interessante una Crèsia romànica dedicada a Santu Pedru e fraigada in su de 12 sèculos. Fraga faghet parte de s'àrea linguìstica catalanu-otzidentale. Sa limba catalana est impreada in tzitade fintzas si no est àncora parivilada a su castiglianu. Est istadu redatadu dae tempus dae su guvernu aragonesu unu progetu pro sa normalizatzione linguìstica in regione, meda sobradu, chi però no est àncora istadu cunvertidu in lege.
Economia
In sa zona de Fraga rivestiat piessignu de importu sa produtzione de figos. S'artu livellu in cantidade e calidade de tale produtzione, aiat dadu chintu, finas a su nessi a sos annos '70, a una forte currente de saca dirìgida in piessigna cara a sa Frantza.
Cultura
In su territòriu de sa tzitadina s'acumprit su Monegros Desert Fèstival, un' importante rassigna de mùsica eletrònica
Lorenzo Perini
Lorenzo Perini (Saronno, 22 triulas 1994) est un'atreta italianu ispetzialista de sos imbaros artos. Possuit su primadu italianu de sos 110 metros imbaros (cun artària de 99 cm.) pro sa categoria zòvanos (13.30 istabilidu in Reti su 20 de triulas de 2.013).
Biografia
Lorenzo Perini est nàschidu in sa bidda lombarda de Saronno, in ue bivit cun sa famìlia sua. Assussadu dae Fernanda Morandi, s'est istrenadu in sa sotzietade OSA Saronno Libertas; dae s'1 de làmpadas de 2013, format parte de su Tzentru Isportivu de s'Armada de s'Àera.
Partidu Comunista de Sardigna
Su Partidu Comunista de Sardigna (Italianu: Partito Comunista di Sardegna) est istau unu partidu politicu comunista e indipendentista sardu.
Istòria
Su PCS at tentu radìchina in Sardinna a sos primos meses de su 1943, cando lu aìan fundau Giovanni Antioco Mura, unu militante sotzialista e sardista connottu peri sa zente locale pro s'attivismu tzivile suo (aìat finas fundau carchi cooperativa de massajos e pastores), e Antioco Cassitta, unu ex-militante de su Partidu Comunista Italianu chi fit a curtzu a sas ideas de Amedeo Bordiga. Su PCS est istau unu progettu politicu attivu mascamente in sa provintzia de Tàtari, ma sa presentzia sua si annotabat puru in sos atteros trettos de s'isula.
Custu partidu minore teniat unu programma originale: nande chi fit fidele a sos printzipios de su Marxismu-Leninismu e a cussos de sa Costitutzione Sovietica (iscritta puru in su manifestu politicu issoro), su PCS pùnnabat a una Repubrica Sotzialista de Sardigna indipendente, cumpresa ind una prus manna Repubrica Federale Sovietica. Custa posissiòne politica fit in accordu chin sa lìnia de sa Tertza Internatzionale e finas chin su programma de su cungressu de Lione, chi su Partidu Politicu Comunista Italianu aìat tentu in su 1926. Custa federassione sovietica no aìat cumpresu petzi territorios chi pertoccaban a s'istadu italianu ebbìa, ca a s'Italia nemmancu bi fachìan tzìnnu sos de su PCS. Nemmancu bi at de lu nàrrer, sos de su PCI male bidìan custu progettu politicu, ca tando cussu partidu nemmancu nde cherìat s'intesa de dare s'autonomia a sa Sardigna. Bi aìat àppiu calicunu mamentu de tensione, comente cando carchi attivista de su PCI aìat occupau sa sèa tataresa de su PCS (chi, prus a tardu, dìat esser divènnia cussa de sa FGCI, su corpus zovanu de su PCI).
Su PCS at tentu relatziones politicas chin militantes sardistas, peri sas biddas de su Logudoro. Custu partidu at tentu una bida goi pacu longa, chi ja a s'accabbu de su 1944 su Partidu Comunista Italianu si lu aìat mandicàu e belle tottu assorbìu, mancari chi Giovanni Antioco Mura, faddìu s'esperimentu, si nche aìat abbarrau in fora. Pro custu fattu, su PCS non bi la aìat fatta mai a andare a peruna eletzione.
Carlo Campanini
Aiat comintzadu sa carriera sua trabagliende in teatru, passadu a su cinema aiat realizzadu diversos films, sa prima parte comente e protagonista l'aiat fatta in su 1945 in su film Le miserie del signor Travet (regia de Mario Soldati), chi forzis est restada comente una de sas mezus interpretatziones suas.
Ásia tzentrale
S'Àsia tzentrale est una regione geogràfica de s'Àsia. In base a sa partitzione de su mundu fata dae sas Natziones Unidas, est una de sas macro-regiones cun chi est dividida s'Àsia e incluet chimbe istados reconnotos dae s'Organizatzione matessi:
Mahón
Maó (in cadalanu; in ispagnolu: Mahón) est una comuna ispagnola de 29.125 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares, in s'ìsula de Minorca. Est su comunu prus orientale de s'Ispagna.
Su suo porridu naturale est unu de sos prus mannos de Europa e est istadu in manera istòrica sa ghenna de atzessu de numerosas tziviltades, bìdida sa positzione istratègica sua in su tzentru de su Mediterràneu: una fortilesa naturale aberta a su mare chi est istada s'amparu prus bramadu de su Mediterràneu pro cumbàtere sos binti de tramontana, sa fùria de su mare e mescamente sas curreras inimigas.
In sa comuna de Maó s'agatat s'aeroportu de Minorca.
Istòria
Is fenìtzios, 3.000 annos faghet, l'aiant denominadu Maghen pro la definire comente a una conchillu. Un'iscudu protettore de sas avversidades chi aiant agatadu in antis de nch'isbarcare. Fintzas sos cartaginesos aiant istados protagonistas de s'istòria de sa tzitade, finas su puntu chi s'orìgine de su nùmene suo diat pòdere derivare de su generale Magone Barca (Magón), frade de Annìbale chi s'aiat installadu in s'ìsula a inghìriu a su 205 a.C.
Sa tzitade aiat creschidu cun su coladòrgiu de sos romanos chi l'aiant promòvidu munitzìpiu e, cun sa presèntzia musulmana, sa capitale aiat istadu cambiada in praghere de Ciutadella. Sos episòdios de invasiones e dominatziones, aiant arribbadu a unu puntu drammàticu in su 1535, un'annu de disaura, cando su timidu pirata Barbaruja aiat ràidu a sa terra sa tzitade e aiat caturadu chentinas de abitantes faghende·los iscraos e esiliende·los in su Nordafrica.
Nointames sos Vàndalos, sa fàmene e unas àteras calamidades, sa tzitade de Maó aiat incumentzadu unu lentu recùperu econòmicu e un'isvilupu urbanìsticu chi l'aiat batidu a una crèschida considerevole in sos annos imbenientes, finas arribbare a su suo màssimu isplendore in su de 18 sèculos, cando inglesos, frantzesos e ispagnolos s'aiant cuntierradu su controllu de sa tzitade. Aici meda insistèntzia pro nd'àere su pòdere aiat fatu ei chi aiat cambiadu pro chimbe furriadas de dominatzione. Finas dae s'in antis dominatzione inglesa in su 1722, sa tzitade de Maó aiat divènnidu sa capitale amministrativa de s'ìsula. Sa faina portuale aiat creschidu, e su trànsitu de flotas dae totu su mundu s'aiat infortiadu faghende aici frorire un'importante burghesia. In cudda època s'aiant costruidu sos edifìtzios prus significativos e Maó aiat cumintzadu a achirire una personalidade chi ancora oe est visìbile in sos caminos suos.
Tzinnos generales a sa tzitade
Sos redòrios culturales chi ant lassadu sas diferentes tziviltades chi si sunt sighidas, si podent galu bìere oe in sos caminos.
Passigende pro su tzentru istòricu, faghet a reconnòschere s'eredade de s'istile coloniale de su de 18 sèculos in su singulare munitzìpiu de istile neoclàssicu cun carchi elementu barocu, in su ruju de sa fatzada de su Principal de Guàrdia (edifìtziu destinadu in orìgine a su corpus de guàrdia inglesa) e in belle totus sos edifìtzios religiosos: Santu Frantziscu, su Carmine o Santa Maria ue a s'internu agatemus un'òrganu monumentale de 3.210 tubos e bator tastieras costruidu in su 1810 de sos maistros tedescos Otter e Kirburz, chi est tra sos mègius de cudda època, cun su cale si tzèlebrant ancora oe cuntzertos de mùsica clàssica.
Su Teatru Principal est unu de sos teatros de òpera prus antigos de Ispagna, de su cale sunt coladas sas prus importantes figuras internatzionales de su càntigu. Sunt presentes: s'Ateneu Sientìficu e Literàriu e su Museu de Menorca realizadu in un'antigu cunventu frantziscanu de sas lìnias barocas.
Cursende sos caminos scoscese de su tzentru chi batint a su portu de Maó, si tenet s'oportunidade de incrociare siat edifìtzios modernos (comente a sa domo de sa famìlia Mir) chi edifìtzios sennoriles (cuntzentradas in sa carrer Isabel II). A su portu sunt presentes sas antigas Distilerias Xoriguer, chi produent su gin artigianale e tìpicu de s'ìsula.
De su belvedere de sa Piazza Miranda faghet a ammirare bona ala de su portu.
Abioportu de S'Alighera
S’abioportu de S’Alighera-Fertìlia “Costera de su Coraddu” (IATA: AHO, ICAO: LIEA) est una infraistrutura de sa Sardinna posta in sas probianias de Fertìlia, a su nordu de S’Alighera. S’abioportu s’agatat in sa zona meriesa de sa Nurra, unu paris de sa zona nordu-otzidentale de s’ìsula.
Mahón
Tzinnos generales a sa tzitade
A longu sas tres mìllios suos de longària bi sunt: sa Fortalesa Isabel II (sa Mola), unu de sos megioret esèmpios de s'architetura militare de sa fine de su XIX sèculu, s'Illa de su Reos (s'Ìsula de su Re), s'Illa de su Llatzaret (s'Ìsula de su Lazzaretto), ue s'agatant sas ruinas de un'antigu ispidale militare, villas coloniales comente a sa Golden Farm chi dòminat sa baia e chi, segundu cantu contat una legenda, aiat istadu s'iscenàriu de s'istòria de amore intre Lord Horatio Nelson e Lady Hamilton durante sa dominatzione britànnica de s'ìsula.
Abioportu de S'Alighera
Est chistione de un’istrutura aberta a su tràfigu de lìnia nassionale e internassionale, cun una capatzidade annuale de unos 3.500.000 passizeris, e est probida de un’osservadorzu meteorolòzigu. In su 2.011, est istadu su de 20 abioportos de Itàlia pro nùmeru de passizeris. Su 30 de martzu de 2.009, in prus de custu, est devènnidu sa de bator bases operativas italianas de sa cumpanzia irlandesa Ryanair, chi aunit s’abioportu cun diferentes destinos nassionales e europeos.
Mahón
Logos
In suta de s'ajuntament de Maó b'ant tres, de sas medas presentes in s'ìsula, marinas.
Festas
Cada annu, tra su 6 e su 9 de cabudanni, si tzèlebrat sa festa in onore a sa Mare de Déu de Gràcia. Su culmu de sa festa s'acùmprit tra sa segunda e sa de tres dies cun su traditzionale jaleo, ue sos caddos e sos cadderis bestidos issoro cun divisas biancas e nieddas sunt sos protagonistas. Custu jaleo naschet a su cumintzu de su de 14 sèculos e cunsistet in s'isfilare pro sas bias de sa tzitade tra duas alas de truma faghende impennare e brincare, in sas francas posteriores, sos caddos a su ritmu de sa tìpica mùsica de custa festa. Sa bevida tìpica de custa festa est sa pomada, una mistura de gin minorchinu e limonada.
Coxina
Sa maionesa pigat nùmene dae Maó.
Abioportu de S'Alighera
In su 1.980, sa cumpanzia Alitalia aiat istituìdu inche s’abioportu s’Iscola de bolu de S’Alighera, crèschida peri sos annos finas a su màssimu de su 1.994 de sessanta incarrigados e garantende sa formadura de chentu pilotos s’annu, parallelamente cun sa diversifigadura de sas atividades in abiotaxis e manutenturas. Dae su 2.001, Alitalia at redimensionadu su cumparis a 25 impreados, e su 20 de martzu de 2.003 at comunicadu ufissiarmente su tancamentu de s’iscola.
1751
S'annu 1751 (MDCCLI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenabura segundu su calendàriu gregorianu.
David Woodard
David James Woodard (nàschidu su 6 de abrile de su 1964, in Santa Bàrbara, Califòrnia) est unu diretore de orchestra e iscritore americanu.
Woodard est connotu fintzas pro s'òpera umanitària sua in Nueva Germania, in Paraguay.
Chemnitz
Chemnitz (Kamjenica in sorabu) est una tzitade de unos 250.000 bividores de sa Germània, chi s'agatat in su Sud-Ovest de su Land de Freistaat Sachsen. Est sa de tres tzitade prus populada in su Land.
Pigat nòmene de su frùmene chi dd'atraessat. Su faeddu benit de Kamjenica, chi in limba soraba e cheret nàrrere "riu cun pedras".
Intre su 10 de maju 1953 e su 23 de abrile 1990, cando Chemnitz faghiat parte de sa Repùblica Democràtica Tedesca, at tentu nòmene mudadu in Karl-Marx-Stadt (tzitade dedicada a Karl Marx).
Istòria
Is primas testimonias iscritas de s'esistèntzia de sa tzitade sunt de su 1143. Sa bidda est crèschida a inghìriu de unu monastèriu benedetinu. In s'Edade de Mesu fiat unu tzentru cummertziale importante de tessìngiu.
De su sèculu XIX sa tzitade fiat diventada tzentru industriale e sa populatzione fiat crèschida meda, a su puntu ca a primìtziu de su sèculu XX contaiat prus de 300.000 bividores, fatu chi nde faghiat unu tzentru mannu comente is printzipales tzitades de sa regione: Leipzig e Dresden. A s'iscomintzu de sa crisi econòmica mundiale de is annos 30 sa populatzione fiat crèschida fintzas a 360.000 bividores - meda prus chi no in die de oe - e si pentzaiat chi diat a imbàtere in sos annos a sighire su millione. Fiat sa tzitade prus rica de Germània.
In tempus de su nazismu e de sa II Gherra Mundiale sa produtzione industriale si fiat fata mascamente de iscera militare e de cussiguèntzia sa tzitade fiat diventada obietivu de medas bombardamentos chi dd'aiant addanniada graemente. Francas pagus ecetziones, is monumentos istòricos printzipales sunt istados isciarrocados.
Cun s'arruta de su communismu in su 1990, is tzitadinos ant votadu pro ddi torrare su nòmene originale.
Sa die de sa Sardigna/campidanesu
Sa festa serbit po amentai s'arrebèllia de su 28 de abrili de su 1794. In cussa dii su vicerè Balbiano, impari cun is àterus aministradoris continentalis, si nc'est dèpiu fui de Casteddu e sa Sardìnnia, ca su guvernu torinesu iat arrefudau a is sardus unas cantu cuncessionis, comenti unu Cunsillu de Stadu insoru, sa sede de su vicerè e unu ministèriu po is afaris de sa Sardìnnia me in Torinu. Is piemontesou no iant acetau nudda de totu custu, e po cussu ddoi est stètiu s'atu de arrebellìa populari chi s'est acabau cun sa stratalliada de su vicerè.
Stòria
Cun su discuntentu chi fiat pesendi po s'aministratzioni piemontesa , me is ùrtimas dècadas de su setixentus s'est creau unu movimentu de arrebellia in totu s'ìsula, acanta de is eventus revolutzionàrius frantzesus e is fermentus nàscius in vàrias alas de Europa (Irlanda, Polònia, Bèlgiu, Ungheria, Tirolu). In su 1793 una flota frantzesa iat intentau de si pigai s'ìsula a oru de duas lìnias, una in su territòriu de Casteddu e s'àtera acanta a s'arcipèlagu de Sa Madalena, ghiada de su giòvanu ofitziali Napoleone Bonaparte, acobiau me in sa Frantza continentali apustis de s'insurretzioni paolina sustènnia de is inglesus. Is Sardus ant perou opònniu resistèntzia e strupiau custu pranu. At cumintzau duncas a cresci in s'opinioni pùbblica unu sentimentu de arrevesa contras a sa Corona sabàuda po sa defensa de su Rènniu.Is Sardus ant pediu de ddis arreservai s'ala manna de is impreus civilis e militaris e un'autonomia prus manna respetu a is decisionis de sa classi dirigenti locali. A s'arrefudu perentòriu de su guvernu piemontesu de acolli calichisiat pedida, sa burghesia tzitadina at organizau cun s'agiudu de su restu de sa populatzioni su motu insurretzionali. S'episòdiu finali de sa cuntestatzioni est stètiu s'arrestu cumandau de su vicerè de duus capus de su "Partidu Patriòticu", is abogaus casteddàius Vincenzo Crabas e Efisio Pintor. Su 28 abrili de su 1794 (data connota che sa dii de s'aciapa ) sa populatzioni furiana at stesiau de sa citadi totu is 514 funtzionàrius continentalis, cumprèndiu su viceré Balbiano, chi in su mesi de maju de cuddu annu funt stètius imbarcaus cun sa fortza e bogaus de s'ìsula. Incoragiaus de is fatus de Casteddu, is populatzionis de S'Alighera e Tàtari ant fatu sa pròpiu cosa. Is motus antifeudalis funt stètius apustis ghiaus po unus àterus duus annus de Giovanni Maria Angioy, magistrau artu de su Rènniu de Sardìnnia, fintzas a candu funt stètius repressus de is fortzas lealistas, bessidas prus mannas a pustis de sa stipulatzioni de su tratau de paxi sutascritu de Napoleone e Vittorio Amedeo III. Su sperimentu revolutzionàriu sardu est acabau aici, e s'ìsula est abarrada asuta de sa giurisditzioni sabàuda. A cussu est sighiu unu perìodu de restauratzioni aristocràtica e monàrchica, acabau cun sa Fusioni perfeta de su 1847, chi no est arrennèsciu a studai unus cantu àterus incumentzus spontàneus de arrebèllia acontèssius intra su 1802 e su 1821, comenti sa "Congiura de Palabanda" de Casteddu de su 1812  e s'abbolotu aligheresu de su 1821.
Eusebio di Vercelli
Eusèbiu (Eusebius in latinu; Casteddu?, 283 - Vercelli, 1 de austu 371) est stau unu pìscopu catòlicu sardu, primu pìscopu de Vercelli. Est venerau a santu de sa Crésia catòlica.
Agiografia
Est nàsciu in Sardigna, fortzis in Casteddu, in su 283 circa; su connotu si contat chi sa mama sua fiat Restituta. Ordinau satzerdotu in Roma de papa Marcu, su 15 de mes'e idas est arricit s'ordinatzioni obispali de papa Giùliu I, e nominau pìscopu de Vercelli.
Ministèriu obispali
Intra is primu novas de su ministèriu obispali suu, s'arregordat una lìtera de santu Ambrosu in chi Eusèbiu est elogiau. At difesu sa fidi catòlica contra a is arianus, sustenendi su sìmbulu nicenu. Paris cun Lucìferu de Casteddu, est mandau de papa Libèriu a s'imperadori Costantzu II po acabai su certu cun is arianus. Si decidit po sa celebratzioni de unu Concìliu in Milanu, chi perou est a majoria ariana.
Costantzu disterrat Eusèbiu in Terra Santa, apustis in Capadòcia e afinas in sa Tebàide. Su sighidori de Costantzu, s'imperadori Giulianu, acabat su disterru e permitit a Eusèbiu de torrai in sa diòcesi cosa sua. Inguni bortat sa sa devotzioni a sa Madonna Niedda, fundendi su santuàriu de Oropa. Posca at partetzipadu a su Concìliu diocesanu in Alessandria.
Si morit in Vercelli su 1 de austu 371.
Cultu
Santu Eusèbiu est celebrau cun arregordu facultativu su 2 de austu. Ainnantis de su Concìliu Vaticanu II, fiat arregordau su 16 de mes'e idas. S'arregordu cosa sua est mandatòriu in is diòcesis de Sardìnnia. Est patronu de sa regioni eclesiàstica de Piemonti e de sa citadi de Vercelli.
Gràtzia Dore
Gràtzia Dore (Orune, 8 de freàrgiu de su 1908 - Ortzai, 20 de làmpadas de su 1984), est istada una poetissa, iscritora e istudiosa sarda.
Biografia
Gràtzia (nùmene a s'anàgrafe Grazia) Dore est nàschida s'8 de freàrgiu de su 1908 in Orune, sa bidda in ue su babbu suo, Frantziscu Dore, si fiat istabilidu a pustis de s'èssere tramudadu dae Ortzai, sa bidda de nàschida sua e in ue, a pustis de sa làurea in meighina, fiat divènnidu su mèdicu giutu de sa bidda. Sa mama sua fiat Maria Gianicchedda, tzia de sa mama de Antoni Pigliaru.
In su 1917, cando Gràtzia teniat noe annos, totu sa famìlia Dore tràmudat a Roma, ca su babbu divenit deputadu, e pro custa resone issa at a sighire sos istùdios suos in sa capitale italiana. In su Litzeu "Mamiani" Grazia est s'alunna preferida de Alfredo Panzini, chi nd'aiat apretziadu tantu sas capatzidades narrativas chi, in su 27 de freàrgiu de su 1927, cando issa teniat petzi 19 annos, at a publicare, in sa prima pàgina de sa Fiera Literària, unu cumponimentu de sa poetissa annuntzia·nde·lu, cun caràteres mannos, gasi: "Alfredo Panzini iscoberit un'iscritora noa".
In cussos annos sa formatzione culturale sua benit arricada dae sos raportos de sa famìlia sua, gràtzias a su babbu e a sos frades Antoni e Gianpietro. Su primu, difatis, connochiat a Gramsci, Parri, Lussu, Rosselli e unos cantos àteros, e su segundu, chi fiat giai diretore de s'Avvenire d'Italia e de Studium, sa rivista de sos universitàrios catòlicos, e collaboradore de importu de don Sturzo, in prus chi amigu de Giovanni Battista Montini, su chi diat divènnere paba cun su nùmene de Pàule VI.
In su 1932, a pustis de sa làurea in lìteras, traballat pro belle ses annos a sa Biblioteca Vaticana, in ue afinat sas cumpetèntzias istòricas suas e achirit unu gustu pro s'iscritura chi l'at a acumpangiare pro totu sa bida.
A 35 annos, in su 1943, iscriet sa prima poesia, Giorni disabitati (Dies disabitadas). In su 1945 torrat a Roma, istende paris cun sa sorre Raffaela (chi fiat giai tzucada a cue pustis de sa morte de su babbu). In sos annos imbenientes, in paris cun Guido Miglioli, Ada Alessandrini, Maria Maggi e unos cantos àteros a su Movimentu cristianu pro sa paghe, connotu fintzas cun su nomìngiu de "comunistas cristianos", cun su ruolu de responsàbile de su setore de imprenta.
Imputzada dae don Giuseppe de Luca pùblicat, in su 1953, una regorta de poesias pro sa domo editora "Edizioni di Storia e Letteratura", cun Giorni che a tìtulu. In sos annos chi sigent collàborat, cun sa sorre Raffaela, a sa rivista Ichnusa dirìgida dae su parente issoro Antoni Pigliaru, in Tàtari.
S'òpera prus remenosa sua est La democrazia italiana e l’emigrazione in America (Sa democratzia italiana e s'emigratzione in Amèrica).