cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Carolina de Nord
Istòria
Su 20 de maju 1861 fiat s'ùrtimu istadu a decrarare sa bessida de s'Unione. A pustis de de sa Gherra Tzivile sa Carolina de Nord fiat logu de brigas intre biancos e nieddos.
Kevin Costner
Martin Landau (Lynwood, California 18 January, 1955), prus conotta comente est unu attore americanu.
Faraona
Faraona (Numidia meleagris). Pudda originaria de s'Egittu, est allevada po sa petta. Pumas grigias pintirinadas de biancu. Est una pudda, pius minore de sa pudda comuna.
Quartu Sant'Aleni
Quartu Sant'Aleni  (iscritu fintzas comente Cuartu Sant'Aleni, in italianu Quartu Sant'Elena) est una tzitade de 70 000 abitantes e comunu de su Campidanu, in sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Su sìndigu est Graziano Milia. Cuartu pigat su nùmene da sa perda mulla romana.
Sa tirada de Cuartu cumprendet bona parte de Molentàrgius, 26 km de su Puettu, Margine Rosso, Sant'Andrea, Capitana, Is Mortòrius, Mari Pintau, Cala Regina, Geremeas-Kal'e Moru.
Varsàvia
Varsàvia (in polonesu: Warszawa) est sa prus tzitade manna e capitale de Polònia dae su 1596. Est puru sa sede de su presidente de sa Repùblica, de su Parlamentu e de su restu de sas autoridades tzentrales. Contaiat una populatzione de unos 1.745.000 bividores​ (in su 2014), cosa chi nde faghet sa de sete tzitades prus populadas dae s'Unione Europea, e arribbaiat a unos 3.101.000 bividores in s'àrea metropolitana.
S'istòria de sa tzitade torrat a coa a sa fine de su sèculu XIII, cando fiat una bidda pitica de piscadores. In su 1569, su re Sigismundu III aiat trasladadu sa corte sua paris cun sa capitale polaca dae Cracòvia a in ie. Unu tempus fiat descrita comente sa «Parigi de su Norte» e fiat cunsiderada una de is prus tzitades bellas de su mundu in antis in sa Segunda Gherra Mundiale. ​ Bombardada a cumintzu de s'invasione tedesca in 1939, sa tzitade aiat fatu resistèntzia. Is deportatziones de sa populatzione giudea a is campos de cuntzentramentu aiant provocadu s'abolotu de su ghetu de Varsàvia in su 1943 e s'iscagiamentu de su ghetu a pustis de unu mese de cumbatimentos. Un'abolotu generale in Varsàvia intre su mese de austu e santugaine de su 1944 aiat batidu a una devastu fntzas prus mannu de sa tzitade, giai addanniada meda. Varsàvia aiat achiridu su tìtulu nou de «Tzitade Fenis» a causa de s'istòria sua longa e fraigu torra cumpletu a pustis de sa Segunda Gherra Mundiale, chi aiat lassadu in ruinas prus de su 85% de is fàbricos.
Varsàvia est sa sede de Frontex, sa guàrdia de fronteras europea. Varsàvia est fintzas una de is prus tzitades metropolitanas dinàmicas de Europa.​ In su 2012, s'Unidade de intellighèntzia de The Economist aiat classificadu in Varsàvia comente sa de 32 prus tzitades abitàbiles de su mundu.​ In su 2017, sa tzitade aiat ocupadu sa de 4 posiduras in sa categoria "Amistosa pro sos afares" e sa de 8 in "Capitale umanu e istile de vida".​ Puru s'est classificada comente una de is prus tzitades abitàbiles de s'Europa Tzentrale e Orientale e est unu de is tzentros printzipales economicu-finantzieris e culturales de Europa.
Su tzentru istòricu de Varsàvia fiat istadu decraradu Patrimòniu de s'Umanidade dae s'UNESCO in su 1980. Varsàvia est connota fintzas pro tratados vàrios comente: su Patu de Varsàvia, sa Cunventzione de Varsàvia e su Tratadu de Varsàvia.
Carlos Castaneda
Carlos Castaneda, in origine Carlos César Salvador Aranha Castañeda (Cajamarca, 25 de Nadale 1925 – Los Angeles, 27 de abrile 1998), est istadu unu antropologoe iscrittore peruvianu naturalizzadu americanu dae su 1957. In su 1968 aiat publicadu The Teachings of Don Juan (Sos insegnamentos de Don Juan), e in sos annos a sighire aiat continuadu cun una serie de liberos sempre subra su sciamanesimu Mesoamericanu. Sos 12 liberos an bendidu pius de 8 milliones de copias in 17 limbas.
Guinea Ecuadoriale
Sa Guinea Ecuadoriale o Guinea Ecuatoriale, ufitzialmente Repùblica de Guinea Ecuatoriale (in ispagnolu República de Guinea Ecuatorial, in frantzesu République de Guinée équatoriale, in portughesu República de Guiné Equatorial), est un'istadu de s'Àfrica tzentrale. Sa capitale est Malabo.
De s'Àfrica continentale sa Guinea Ecuatoriale est su tres de is prus istados minores in trèmenes de superfìtzie (a pustis de su Gàmbia e Gibuti) e unu de is prus minores pro populatzione: s'istèrrida de su territòriu est de 28.051 km², e contat isceti 676 000 bividores segundu sas istimas ONU de su 2009, 1.014.999 segundu su tzensu de su 2001 o 1.222.422 segundu su de su 2015. Is limbas ufitziales de sa natzione sunt s'ispagnolu, su frantzesu e su portughesu.
Sa zona continentale (su Rio Muni) allàcanat cun su Camerùn a norte, cun su Gabòn a estu e a sud e cun su Golfu de Guinea a ovest. In sa costa s'acarant is ìsulas minores de Elobey Chico, Elobey Grande e Corisco. Sa parte insulare est costituida dae s'ìsula de Bioko (fintzas a su 1970 Fernando Pó), subra chi est situada sa capitale Malabo, a 160 km prus a nord-ovest de sa costa de su Rio Muni e de s'ìsula minore de Annobón posta a sudovest, a tesu 500 km dae sa costa continentale equatoguineana e 600 km dae Bioko. Custa faghet de sa Guinea Ecuatoriale su solu istadu africanu chi, puru no essende un'istadu insulare, tenet capitale posta in un'ìsula in logu de su continente.
Mahmood
Mahmood, pseudònimu de Alessandro Mahmoud (Milanu, 12 de cabudanni de su 1992), est unu cantautore italianu, nòdidu pro àere bintu su Fèstival de Sanremo 2019 cun su branu Soldi, cun su cale at a rapresentare s'Itàlia in s'Eurovision Song Contest 2019.
Si definit unu cantante "Moroccan pop".
Biografia
Nàschidu in Milanu in su 1992 dae una mama sarda e unu babbu egitzianu, creschet in su bighinadu perifèricu de su Gratosoglio, incumentzende a istudiare cantu finas dae minore. Durante sa pitzinnia sua sos genitores si separant, e Mahmood creschet cun sa mama, fintzas si corfidu dae s'abbandonu de su babbu, cun su cale non tenet prus raportos.
Nointames sas orìgines paternas, Mahmood non faeddat àrabu, ma faeddat fluentemente su sardu oroseinu pro more de sas orìgines maternas, e est meda ligadu a sa cultura e a su folclore de sa Sardigna. Cunsìderat s'ìsula sa segunda domo sua e fonte de ispiratzione pro sa cumpositzione de sos branos.
2012-2016: Sas primas esperièntzias televisivas
In su 2012 partètzipat a sa de ses editziones de su talent show X Factor in sa categoria Under Uomini capitanada dae Simona Ventura. A s'incumintzu benit bogadu a foras dae sa Ventura in sos Homevisit, torrat a intrare gràtzias a su televotu e a sa fine benit eliminadu in su cursu de sa tertza puntada. A pustis de s'esperièntzia televisiva incumintzat a iscrìere e a prodùere branos suos.
In su 2015 leat parte a su cuncursu canoru Area Sanremo agiudichende·si su primu postu e su deretu de partetzipare a su Festival di Sanremo 2016 in sa setzione "Propostas Noas". In su 2016, partètzipat a Sanremo e si classìficat in su de bator logos cun su petzu Dimentica.
2017: Pesos e sas collaboratziones
In su 2017 pùblicat su sìngulu Pesos, cun su cale partètzipat a sa de chimbe editziones de su Summer Festival, binchende sa gara intre sos artistas de sa setzione Giovani chi si sunt ammustrados in sa segunda puntada. In su matessi tempus acumprit fintzas sa faina de autore pro àteros artistas, partetzipende a sa cumpositzione de branos comente a Nero Bali de Elodie cun Michele Bravi e Gué Pequeno, tzertificadu discu de plàtinu, Hola (I Say) de Marco Mengoni feat. Tom Walker, e collàborat cun Fabri Fibra iscriende e duetende cun issu in sa cantzone Luna.
2018-oe: Sanremo e s'album de inèditos
In su cabudanni de su 2018 benit publicadu su primu EP suo Gioventù bruciata, a s'internu de su cale b'est su sìngulu Uramaki, cun su cale partètzipat a su cuncursu web Italian Music Festival 15, binchende su primu prèmiu. In su nadale de su matessi annu est unu de sos duos binchidores de Sanremo Giovani 2018 cun su branu omònimu. Custa vitòria li cuntzedet su deretu de leare parte a su Fèstival de Sanremo de su 2019 cun su branu Soldi, iscritu dae issu in paris cun Dardust e Charlie Charles.
Su 1u de freàrgiu de su 2019 Mahmood faghet, a pustis de una sèrie de esperièntzias minores a livellu locale, su primu cuntzertu ufitziale suo in unu tzìrculu privadu de Milanu, in ue presentat carchi inèditu suo, intre sos cales Sabbie mobili e Nilo nel naviglio. Durante sa note de su 9 de freàrgiu de su 2019, Mahmood benit decraradu binchidore de sa 69ª editzione de su Fèstival de Sanremo, superende in su pòdiu Ultimo e il Volo.
In ocasione de sa finale benit annuntziada sa partetzipatzione sua a sa sèrie de cuntzertos chi at a batire sos ses finalistas de Sanremo Giovani in giru pro su mundu. In calidade de intèrprete de sa cantzone binchidora de su Fèstival, est istadu automaticamente designadu comente a rapresentante de s'Itàlia in s'Eurovision Song Contest 2019 in Tel Aviv, diveninde su primu artista milanesu a rapresentare s'istadu. Mahmood s'at a ammustrare cun sa cantzone Soldi, mantenende su testu originale in italianu.
Benit annuntziada s'essida de su primu album de inèditos suo, intituladu Gioventù bruciata, pro su 1u de martzu de su 2019.
Valguarnera Caropepe
Valguarnera Caropepe est unu comunu de 8.372 bividores de sa Provìntzia de Enna in sa Sitzilia tzentrale.
Sant'Àgata de Sitzìlia
Agata, naschida a Catania in su III sec. Santa e martire. Est morta in su 251 suta sa persecutzione de Decio. Meda venerada a Catania e in Sicilia. Sa festa su 5 de frealzu.
Villarosa
Villarosa est unu comunu de 5.445 bividores de sa Provìntzia de Enna in sa Sitzilia tzentrale.
Girasole
Su Torrasoli (Helianthus annuus) de sa famillya Asteraceae. Est una mata annuali de unu metru de altura (ma podit arribai fintzas a tres metrus de diametru de 30 cm), cultivada po sa produtzioni de ollu de semeni de torrasoli ki s'agatada in cummerciu. Bellas sas isterridas de su torrasoli fioriu. Comenti narada su nomini, custu frori girada sighendi su movimentu de su soli.
Salt Lake City
Salt Lake City est una tzitade de unos 190.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de Utah. S'agatat in sa Contea de Salt Lake.
Sa bidda est istada fundada in su 1847 de Brian Young, Isaac Morely e George Washington Bradley e àteros mormones. In die de oe prus pagu de sa metade de sos bividores sunt de fede mormona.
Salt Lake City est su tzentru majore de una àrea metropolitana de unos 1.140.000 residentes.
Solutzione de un'Istadu ùnicu
Sa solutzione de un'Istadu ùnicu (in inglesu one-state solution) est una proposta de solutzione pro agabbare su conflitu israelo-palestinesu.
Mancari chi custa proposta oe siat tenta in cunsideru in s'àmbitu acadèmicu, no dd'ant cunsiderada meda in is tratativas de paghe, in ue at àpidu semper prus logu sa proposta de is duos Istados, chi su guvernu de Israele e s'Autoridade Natzionale Palestinesa ant giutu a in antis mescamente in sa cunferèntzia de Annàpolis de su mese de onniasantu 2007 e chi su guvernu de sos Istados Unidos at torradu a bogare a campu comente base de is tratativas in su 2011.
In s'agabbu de su 2009, su negotziadore palestinesu Saeb Erekat at propostu de seberare sa sotutzione de un'Istadu ùnicu si Israele no at a firmare sa fraigadura de insediamentos noos de colonos ebreos in Cisgiordània.
Is sustenidores de custa solutzione punnant a fraigare un'istadu ùnicu in totu su territòriu de Israele, Cisgiordània e in sa Fròngia de Gaza, reconnoschende su deretu prenu de tzitadinàntzia a totus is abitantes, chene peruna discriminatzione de etnia o de religione.
Istòria
In sos annos de su Grandu rebeldia àraba is guvernadores britànnicos de sa Palestina aiant chircadu solutziones pro risòlvere is problemas chi fiant nàschidos intre sa populatzione indìgena palestinesa e is colonos ebràicos chi in cussos annos aiant cumentzadu a èssere medas. Sa Cummissione Peel de su 1937 e sa Cummissione Woodhead de s'annu in fatu aiant propostu de partzire su territòriu palestinesu in duos istados, pensende de los fàghere omogèneos a livellu ètnicu disterrende una parte de sa populatzione (mescamente indìgena palestinesa) dae un'istadu a s'àteru, ma cussa solutzione chi fiat apogiada dae is sionistas moderados, ant bidu chi non faghiat a la pònnere in pràtica, fintzas pro s'opositzione de totus is rapresentantes palestinesos e de is sionistas prus radicales.
Cun su Libru Biancu de su 1939 su guvernu britànnicu at cambiadu idea, narende chi non boliat a fraigare un'Istadu Ebràicu (comente si fiat timende sa populatzione indìgena palestinesa) e proponende sa solutzione de un'Istadu ùnicu (de realizare intro de su 1949):
"The objective of His Majesty's Government is the establishment within 10 years of an independent Palestine State in such treaty relations with the United Kingdom as will provide satisfactorily for the commercial and strategic requirements of both countries in the future. The proposal for the establishment of the independent State would involve consultation with the Council of the League of Nations with a view to the termination of the Mandate.
The independent State should be one in which Arabs and Jews share government in such a way as to ensure that the essential interests of each community are safeguarded."
- White Paper del 1939
Sa segunda gherra mundiale e is persighitziones contra a is ebreos in Europa ant giutu un'immigratzione illegale ebràica ancora prus manna in Palestina e a un'aumentu de is contierras intre sa populatzione indìgena e is immigrados. In cussos annos is grupos sionistas prus estremistas ant fatu paritzos atentados terrorìsticos comente su de su King David Hotel in su mese de argiòlas de su 1946. In su mese de freàrgiu 1947 su Regnu Unidu at annuntziadu chi intro de un'annu si nche fiat andadu dae sa Palestina e duncas su cras de cussa terra l'aiat dèpidu detzìdere s'ONU, nàschida dae pagu.
Gulliermu de Arbarea
Gulliermu de Arbarea o fintzas Gulliermu III de Narbona (Narbona, 1370 – Verneuil-sur-Avre, 14 de austu 1424) fiat bisconte de Narbona (che Gulliermu III, 1397-1424) e giughe de Arbaree (che Gulliermu II, 1407-1420). Aiat pigadu parte fintzas a sa gherra de is chent'annos, cumbatende pro is armagnacos.
Algeria
S'Algeria (in àrabu: الجزائر‎, a su-Jazāʾir; in bèrberu: ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ, Dzayer), ufitzialmente Repùblica Democràtica Populare de Algeria, est un'istadu de s'Àfrica de su norte, chi partenet a su Maghreb, in parte manna ocupadu dae su desertu de su Sahara. Contat unos 42 milliones de bividores e tenet a capitale, Algeri, est etzentrica respetu a sa totalidade de su territòriu e si sìtuat a s'estremu norte. Su nùmene identìficat fintzas su de su paisu in s'interi.
Solutzione de un'Istadu ùnicu
Istòria
S'ONU su 13 de maju de su 1947 at numenadu is membros de s'UNSCOP, unu comitadu in ue fiant rapresentados 11 Istados (Austràlia, Cànada, Guatemala, India, Iran, Olanda, Perù, Isvètzia, Tzecoslovàchia, Uruguay, Jugoslàvia). Is Istados chi aiant bìnchidu sa gherra (Tzina, Frantza, Regnu Unidu, URSS e IU) non faghiant parte de su comitadu, pro evitare acusas de partzialidade.
Gulliermu de Arbarea
Is biscontes de Narbona
Biata de Arborea (in frantzesu Béatrice d'Arborée, 1343 tzirca-1377), sorre de Ugone III e de Leonora, fiat sa de tres mugeres (1363, teniat a penas bint'annos) de su bisconte de Narbona Aymeric VI (1341-1388), fìgiu de Aymeric V e de Tiburge de Puisserguier: sa domo rennante fiat sa de Lara (1192-1424), su cale primu esponente fiat Pedro Manrique de Lara (1193-1202), sighidu a sa biscontessa famada Ermengarda (1134-1143; 1192-1193). S'erederi de Biata de Arbarea (aiat tentu sete fìgios), Guillaume I (1388-1397), cojadu cun Guérine de Beaufort, fiat sighidu a su babu. Mortu fintzas issu, aiat eredadu su rangu de bisconte il suo rimpuddu Gulliermu II (1397-1424), chi teniat a pobidda Marguerite d'Armagnac.
Algeria
In trèmenes de superfìtzie est su prus istadu mannu de su continente africanu, dae su 9 trìulas 2011, cando su Sudàn de su Sud s'est fatu indipendente de su Sudàn; est annotamala con tirada de 2 381 741 km² su prus istadu mannu de su mundu àrabu puru su de deghe istados prus istèrridos de sa Terra. Allàcanat a norte cun su mare Mediterràneu, mentras is fronteras terrestres si partzint cun sa Tunisia a nord-estu, sa Lìbia a estu, su Niger a sud-estu, sa Mauritània, su Malì e su Marrocu a ovest.
Solutzione de un'Istadu ùnicu
Istòria
S'UNSCOP ant leadu in cunsideru ambas sas optziones: S'UNSCOP, si fiat preguntada si esseret istadu possìbile a acuntentare sas pedidorias de totus ("duas trumas mannas, una populatzione àraba de prus de 1.200.000 persones e una populatzione ebràica de prus de 600.000 persones cun unu grandu disìgiu natzionale, sunt ispartzinadas peri unu territòriu àrridu, minore e pòveru de totus is resursas essentziales"), lompende a iscrìere chi non beniat bene ca sas poisitziones fiant incumpatìbiles, ma chi non si podiat mancu pensare de apogiare petzi sas de unu grupu.
Algeria
S'Algeria est membru de s'Unione Africana e de sa Liga àraba dae su momentu de s'indipendèntzia dae sa Frantza in su 1962, faghet parte de s'OPEC de su 1969 e at contribuidu in manera ativa a sa criatzione, in su 1988, de s'Unione de su Maghreb Àrabu (UMA).
Solutzione de un'Istadu ùnicu
Istòria
A sa fine s'UNSCOP at seberadu sa proposta de partzire sa Palestina in duos Istados, votende·la a majoria (sete votos a favore: Cànada, Tzecoslovàchia, Guatemala, Olanda, Perù, Isvètzia, Uruguay; tres votos a favore India, Iran, Repubblica Sotzialista Federale de Jugoslàvia; s'astensione de s'Austràlia).
Algeria
Costitutzionalmente, s'Algeria est definida unu paisu (in s'òrdine) musulmanu, àrabu e bèrberu.
Gulliermu de Arbarea
Ùrtimu giuighe de Arbarea
Su 6 de santuaine 1408 fiat isbarcadu in Casteddu su re Martine I de Sitzilia, cun un unu esèrtzitu forte, che esponente de sa domo aragonesa, chi pretendiat su cuntrollu de sa Sardigna intrena. Cussu matessi annu, s'8 de nadale, Gulliermu de Narbona fiat arribadu issu e totu in s'ìsula e fiat eligidu ufitzialmente dae sa Corona de Logu giuighe de Arbarea, conte de Marmidda e de Costera, bisconte de Bas, in Aristanis, su 13 ghennàrgiu de su 1409.
Hans Poelzig
Poelzig fit istadu unu membru de su Deutscher Werkbund. Verso sa meidade de sos annos 20, cun sos architetos de Weimar comente Bruno Taut e Ernst May, Poelzig aiat sighidu sos ivilupos de s'Architetura espressionista e de sa Neue Sachlichkeit (Noa oggettividade). In su 1927 aiat partecipadu cund'unu progettu a sa prima importante realizatzione International Style, su Weissenhof Estate in Stoccarda.
Gulliermu de Arbarea
Ùrtimu giuighe de Arbarea
Is duos esertzitos, su de Martine e su de Gulliermu, aiant atumbadu duncas in sa nodida batalla de Seddori, su 30 de làmpadas de su 1409, cando is tropas de Narbona fiant isperditziadas. Ulteriore desacatu, mancari ca Martine fiat a coa mortu de malària, fiat sighida s'ocupatzione su 4 de trèulas de Bidda de Crèsia, de parte de su cumandante filu-aragonesu Giuanne de Sena. Gulliermu fiat duncas torradu a Frantza pro chircare ajudu, lassende su guvernu de is terras sardas a su fradile Lenardu Cubeddu, chi fiat istadu ispertu defendende Aristanis. Gulliermu fiat torradu a Sardigna in su 1410, aiat torradu a organizare is territòrios suos, aiat mudadu residèntzia in Tàtari e cun s'agiudu de Nicolau Dòria e Artaldu Alagon (àviu de su prus famadu Lenardu de Alagon, ùrtimu marchesu de Aristanis, aiat torradu a si pigare Lungoni. Aiat tando chircadu de ocupare sa tzitade cadalana de S'Alighera e bi fiat resissidu pro una ischutighedda su 5 e 6 de maju de su 1412, fintzas a cando is tzitadinos suos dd'aiant bogadu.
Ispèrdida de su giuigadu de Arbarea
Siguru de no pòdere mantènnere su domìniu suo, Gulliermu aiat in fines detzìdidu de bèndere is deretos suos a su re de Aragona Alfonsu V su Mannànimu, pro 100.000 florinos de oru, su 17 de austu 1420, sinnende a gasi sa fine de su giuigadu de Arbarea: s'atu fiat istipuladu in S'Alighera dae su procuradore Pedru de Pomairu. Gulliermu fiat istadu s'ùrtimu soberanu arborense e fiat mortu su 17 de austu de su 1424 in su cursu de sa batalla de Verneuil: fiat sepultadu a costadu de is antepassados suos in s'abadia de Frontfroide.
Non tenende fìgios, Gulliermu aiat lassadu su biscontadu de Narbona a su frade uterinu Pierre de Tinières che a pustis bèndidu a Gastone IV de Foix.
Gulliermu III cheret gasi puru regordadu ca pro ite in su 1410 aiat fatu coniare in sa zeca de Tàtari, sos minutos e sas patachinas in ammesturu de prata (cun s'àrbure irradighinadu e sa rughe patente), ùnicas monedas efetivamente fraigadas in su giuigadu de Arbarea, sende ca no est bastantemente documentada s'atividade a fabricas cabudianas, si puru b'ant presumidos agatementos de dinari in su perìodu de sos giuighes Marianu IV e Ugone III.
Solutzione de un'Istadu ùnicu
Istòria
In sa relatzione sua s'UNISCOP aiat fintzas cunsideradu sa situatzione econòmica de is duos Istados chi esserent dèpidos nàschere, consigende de istituire una valuta comuna, una rete de infrastruturas ispainadas in totu sa Palestina e ipotizende agiudos internatzionales pro fraigare unu sistema de irrigatzione in ambos sos Istados. Su comitadu susteniat chi in unu sistèma econòmicu a cumone pro is duos istados fintzas a s'Istadu ebràicu (chi li fiant tocadas sas terras prus isvilupadas a livellu econòmicu e belle totu sas chi prodiuant agrumes, comente reconnoschiat s'UNISCOP in sa relatzione) no li fiat cumbènnidu a lassare s'Istadu àrabu in una situatzione de povertade e de precariedade econòmica. S'Assemblea generale de sas Natziones Unidas at atzetadu a majoria sa proposta seberada dae s'UNSCOP, ma at fatu calicuna modìfica a sa frontera chi  depiat pèartzire is duos Istados.
Solutzione binatzionale
A bortas sas espressiones "solutzione de un'Istadu ùnicu" e "solutzione binatzionale" sunt impreadas comente sinònimos, ma diant pòdere leare duos sentidos diferentes. Difatis sa solutzione binatzionale inditat unu sistema polìticu in ue is duos grupos, ebreos e palestinesos, diant mantènnere sa natura giurìdica e polìtica issoro comente duas entidades natzionales partzidas. Sa solutzione de un'Istadu ùnicu inditat unu sistema polìticu in ue totus is tzitadinos diant àere is propiu deretos, chene peruna partzidura ètnica o religiosa.
Argumentos in favore e contra a sa solutzione de un'Istadu ùnicu
S'apògiu de sos ebreos israelianos pro sa solutzione de un'Istadu ùnicu est minore meda. Sos israelianos bident custa solutzione comente una minetza demogràfica chi diat pòdere agabbare su predomìniu de sa populatzione ebràica chi oe est sa majoria in s'Istadu de Israele. S'apògiu imbetzes est creschende intre sos palestinesos ca sa pelea issoro at fatu pagos passos a in antis ponende fatu a sa solutzione de is duos Istados, e pro custa resone sunt cumentzende a bìdere sa solutzione de un'Istadu ùnicu comente una prospetiva possìbile.
Utah
Su Utah (/ˈjuːtɔː/ o /ˈjuːtɑː/; limba Arapaho: Wo'tééneihí) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in s'Ovest.
Pigat làcana in su Nord cun Idaho e Wyoming, in s'Est cun Colorado, in su Sud-Est peri unu solu angrone cun su Nou Mèssicu, in su Sud cun s'Arizona, in s'Ovest cun su Nevada.
De sos 50 istados federados est su de 13 prus isterridos, su de 33 prus populados e su de 10 cun prus bàscia densidade de bividores. S'80% de sos residentes bivet a curtzu de sa capitale Salt Lake City, su restu de su territòriu est casi disabitadu.
Su Utah est s'istadu de sos USA prus parìbile de bisura religiosa. Unos 62% de sos bividores faghet parte de sa Crèsia de Gesus Cristu de sos Santos de sas Úrtimas Dies, prus famados comente Mormones. Sa sede mundiale de custa cunfessione religiosa s'agatat in Salt Lake City.
Provìntzia de Enna
Sa Provìntzia de Enna est una provìntzia de sa Sitzilia de unas 173 mila bividores cun seu Enna, istituida in su 1926 da su governu Mussolini.
Utah
Su nomìngiu est Beehive State (Istadu Abiàrgiu).
Teorema
Teorema in grecu ollit nai: cosa chi si castiat, asuba a chi si pensat; in su pianu etimologicu su fueddu est simbili a teoria (da τίθημι).
In matemàtica
In matemàtica po teorema, in sensu strintu, si narat una propositzioi chi benit dimostrada aintru a una teoria formali (cumenti a onni atra propositzioi chi benit de is assiomasa de sa teoria atressu unu manixu de dimostratzioi) e chi in d-una espositzioi sistemàtica de sa teoria benit presentau cumenti arrisurtau d'importantzia meda. Su rolu importanti diferentziat is teoremas de lemmas, de is corollarius e de is fàcilis propositziois de sa teoria. Unu teorema est insarasa una implicatzioi logica intra dus predicaus.
Sa distintzioi intra teoremas e facilis propositziois de sa teoria esti una materia pagu precisa e poidi dipendi in patti de sa traditzioi, in patti de sa semplicidadi de sa propositzioi e duncas a sa facilidadi de n-di cumprendi su sensu e de d'arragodai, in patti de valutatzioisi asuba su numeru e su pesu de is cusseguéntziasa chi si pointi ricavai de una propositzioi.
Onnia tanti si usada su fueddu "teorema" puru po una propositzioi po chi no si pottada una dimostratzioi chi donada soddisfatzioi in totu e po totu, ma si pottada scetti una prova chi ballidi po unu numeru mannu de situatzioisi ma no po totusu o de una prova cun callincunu passàda pagu definida (su fueddu justu, in sas teoriasa formalisi, esti una congettura).
Teoremas de importantzia storica meda
Unu esempiu de s'usu prus tranchillu de su fueddu "teorema" esti donau de sa propositzioi utimu teorema de Fermat usada ananti de sa fini de sa dimostratzioi gratzias prus a totu a Andrew Wiles. Andada arragodau puru ca oi ci funti dimostratzioisi meda mannasa e dificilisi (cummenti cudda de prus de 15000 paginasa de sa classificatzioi de is gruppusu finiusu simpli) chi ianta a richiedi controllusu chi scetti po unu pagu funti fattusu cun s'attentzioi chi ianta a bolli. Atrasa dimostratzioisi chi ianta bolli controllusu meda atentusu funti cussusa chi si si pointi asuba analisi empiricasa fattasa cun su computer (v. matematica sperimentale). Po is propositzionisi po calli ci funti dimostratzioisi dificilisi chi teninti una fiducia manna de sa comunidadi internatzionali precisa cummenti cussa de is matematicusu, si cunsidera licito s'usu tranchillu de su fueddu "teorema".
Istassione Ferruviària de Portu Turre Maritimu
Istòria
S'installadura fiat intrada ufissiarmente in servìtziu su 15 de abrile de 2004, sustituende s'arressada betza de Portu Turre Pratza Cristòfaru Culumbu comente conca de lìnia de s'arressada de su caminu de ferru de Chilivane. Su transitadorzu nou fiat istadu fraigadu in palas de s'istassione marìtima noa de Portu Turre, chi nde tirat profetu dae sas istruturas, incuende de unos 300 metros s'agabu de su caminu de ferru a petus de s'arressada de Pratza Cristòfaru Culumbu (posta in s'oru de sa turre aragonesa e oe ismanteddada), e a unos 700metros dae s'istassione tzentrale atuale de sa bidda turresa.
Istruturas e impiantos
S'arressada s'agatat in s'arzola de su portu cumertziale de Portu Turre, e custìtuit sa conca de sa lìnia Otieri-Chilivane-Portu Turre, arrampamentu turresu de su biazadorzu ferruviàriu printzipale sardu. S'installadura est probida de una ùniga bia (tzurpa), cun apeadorzu serente, custu ùrtimu cunetadu cun s'istassione marìtima probiana. Una segunda bia tèrminat, issa puru tzurpa, in antis de su coladorzu livelladu de carrera Ponte Romanu, a pagos metros dae su transitadorzu. Non b'at fraigos de su grupu Cfn in s'arzola de s'arressada.
Serbìtzios
S'istassione de Portu Turre Marìtimu est incrùdida in sa categoria “bronze” dae su grupu RCFI, e sa zestione de su tràfigu ferruviàriu podet esser isecutada dae s'istassione probiana de Portu Turre, cando est pessonalada, o dae s'A.TZ.O. de Casteddu si no est gasi.
S'arressada est atuarmente cunetada dae sas cumponiduras de Trenitalia cun sas istassiones de Tàtari, Chilivane, Terranoa e Casteddu. Dae su portu a curtzu, est possìbile a andare a S'Alighera, Istintinu, Osilu e Sossu impreende sos postales de s'IRST.
Mudìmine de imprenta
Su mudìmine de imprenta est s'issèberu de no fagher pubrigare noas subra de un'episòdiu determinadu de interessu de sos mèdios massivos.
Motivaduras
Sa cunduta narada podet derivare dae una dimanda ispressa de sos suzetos chi sunt realizende un'imbestigadura zudissiària, cun sa finalidade de impeìre cumprigaduras eventuales in tempus de s'isvilupu suo.
Alternativamente, su mudìmine de imprenta podet esser impostu in manera autònoma pro issèberu lìberu de su mèdiu de informadura, chi siat chistione de unu ziornale o de una partzidura de relassiones pùbrigas de un'impresa.
In Itàlia, su tèrmine “mudìmine de imprenta” at cumintzadu a esser impreadu in sos annos setanta de su sègulu coladu cun referèntzia a sos sechestros de pessone, su mudìmine fiat pratigadu cun s'intentu de amparare sos sechestrados e sas famìlias issoro.
Moende cun sos annos otanta, s'ispressura at printzipiadu a s'utilizare finas in cuntestos isportivos, in contu de atretas o echipas chi si negant a responder a sas pregontas de ziornalistas o a lis dispensare informaduras. Custu impreu “lizeri” est zuigadu de sabore dudosu dae una parte cussideràbile de s'opinione pùbriga, dada sa diferèntzia evidente cun su cuntestu sèriu e deligadu de sos sechestros de pessone.
Mudìmine de imprenta in Wikipedia
In su casu de su recatamentu de David Rodhe su reporteri de su New York Times dae bandas de sas milìtzias talebanas in Pachistanu, su diàriu aiat detzìdidu de no ponner in evidèntzia sa noa, pro no trubare chighillu e cumprigare sas assiones realizadas cun a finalidade de nche cromper a s'alliberamentu de su cullaboradore suo pròpiu. Pro nche sizire s'intentu naradu, su ziornale de Noa Iorcu aiat pèdidu sa cullaboradura de Wikipedia, chi aiat atzetadu. Difatis, pro diferentes meses Jimmy Wales e unos cantos amministradores aiant brocadu sa pàzina chi pertocaiat su cronista. Custa assione aiat iscadenadu sa rebellia de medas utilizadores, chi obiamente fiant a sas iscuras de sas motivaduras chi nch'ant zutu a custu. Cun s'alliberamentu de su cronista, acontèssidu su 20 de làmpadas de 2009, Wikipedia at craridu sas motivaduras de su zestu suo.
Labrador (penìsula)
Sa penìsula de su Labrador (in frantzesu Péninsule du Labrador, in inglesu Labrador Peninsula) est una penìsula manna de s'estu de su Cànada. Est inghiriada dae sa baja de Hudson in s'ovest, s'istrintu de Hudson in su norte, su mare de Labrador in s'est e su golfu de Santu Larentzu in su sud-estu.
Geologicamente, sa penìsula de su Labrador pertenet a s'iscudu canadesu. Sos montes Torngat, chi dda rugrant de norte a sud, nde costituint su filu de ischina.
A livellu amministrativu cumprendet partes de sas provìntzias de Terranoa e Labrador (regione de su Labrador, o «Costa de su Labrador») e Québec (regiones de Saguenay-Lac-Saint-Jean, Côte-Nord e Nord-du-Québec).
Desertu
In geografia, su desertu est definidu comente un' àrea de sa subrafache terrestre, casi o de su totu disabitada, de arta pressione atmosfèrica de cale sas massas de ària s'istèsiant suspìnghidas dae sos bentos in sa cale sas propiduras difitzilmente superant sos 50 millìmetros a s'annu e su terrenu est prevalentemente àrridu, cun iscassa o nudda vegetatzione.
Suta perfilu geomorfologicu su desertu podet cumprèndere montes, alturas o campuras raspiosos e àsperos, ocupende a bortas ltones dislindados de montes. Sa subrafache podet èssere pedrosa, giarrosa o arenosa: sos paesàgios caraterìsticos cun sas dunas e s'arena mòvida dae su bentu funt petzi unu de sos medas aspetos cun chi si podet presentare unu desertu.
Partiparis sa paràula "desertu" est impreada pro inditare unu logu non populadu dae èsseres umanos e iscassamente bìvidos dae unas àteras ispètzies biventes: fintzas in base a custa definitzione, sos desertos cumprendent sos logos de su clima fridu, comente a s'Antàrticu e sa tundra o prus in generale sas Regiones polares.
Thalía
Ariadna Thalía Sodi Miranda (Tzitade de Messicu, su 26 de austu de su 1971), prus conoschida popularmente commente Thalía o uffitzialmente cumenti Thalía Sodi, est una cantante e attora messicana ki bivit me is Istados Unidos. Est filla de su dotore e criminologu messicanu Ernesto Sodi Pallares e de Yolanda Miranda.
Est conoschida pro is discos mùsicales in limba ispagnola e telenovelas suas fatas me is annos 1990. Su maridu suu est su produtore Tommy Mottola cun kini tenit una filla, Sabrina Sakaë Mottola Sodi, naschida su 7 de santugaine de su 2007. Cun unos 25 miliones de discos bendidos, est una de is cantantes prus de importu de su mundu ispanicu. Sa boghe est mezzosopranu e tenit unu rezistru de tres ottavas (segundu una interbista fata cun issa in 2006).
Giraffa
Giraffa (Giraffa camelopardalis) de sa Familia Giraffidae. Mamiferu. Vivede in Africa, in sa savana, logu aridu cun arvures no meda numerosos. Animale mannu, cun ancas longas cun tzocculos, tuju longu, e corros minores sutta sa pedde de sa conca; sa pedde est lija e giara cun macchias pius iscuras. Mandigada sas fozas de sas arvures (acacia e ateras piantas). Po s'alteria, buffare est munza manna po sa giraffa, e cun su perigulu de sos coccodriglios.
Libèria
Sa Libèria est un'istadu de s'Àfrica otzidentale chi si ghetat in s'Atlànticu in su sud e in su sud-ovest, e chi faghet frontera cun su Sierra Leone in su norte-ovest, Guinea in su norte e sa Costa de Marfìliu in s'estu. Est istadu fundadu dae antigos iscraos de sos Istados Unidos de Amèrica cun totu chi pro sa majoria est populadu dae africanos indìgenos. Sa capitale est Monròvia.
Sa libèria tenet istèrrida de 111.369 chilòmetros cuadrados e contat populatzione de unos 4.3 milliones de bividores.
De reghente at patidu duas gherras tziviles (1989-1996 e 1999-2003) chi nd'ant iscostiadu mìgias de tzitadinos e nd'ant ispèrdidu s'economia, chi dipendet dae sas esportatziones de minerales, in sustàntzia de su ferru o de sos diamantes. In die de oe b'at prus de unu 85% de disimpreu. Sos printzipales sòtzios cummertziales suos sunt paisos europeos.
Sa Libèria aiat fatu parte, finas a su 2007, de sa lista de paradisos fiscales non cooperativos de s'Organizatzione pro sa Cooperatzione e s'Isvilupu Econòmicu (OCIE).
Santu Antiogu
Santu Antiogu esti unu comunu de 11.730 abitantisi de sa Meria o provìntzia de su Sulcis Igresiente postu in s'insula de Santu Antiogu.
Santu Antiogu
In s’isula de Sant’Antiogu s’agàtada sa cittàdi omonima, esti sa prus manna de tòttus is isulas sardas e cun is 109 km² esti sa cuarta de s’Italia po estensura a pustis de sa Sicilia, sa Sardinia e s’Isula d’Elba, sa de setti de su mediterraneu po estensura de prus o mancu 12.000 abitantis. Est attesu de Casteddu prus o mancu 84 km i est accappiada a s’isula manna cun un’arrastu artificiali. Su territoriu de s’isula esti sparzìu de su comunu de Sant’Antiogu, su prus popolosu e s’agàttada aundi ci fìada s’antiga cittàdi feniciu-punica de Sulci, e su de Calasera, sa segunda bidda de prus importu de s’isula. Ci funt aterus centrus bivius turisticus de Maladroxia ca fàidi parti de su comunu de Sant’Antiogu, e cussu de Cussorgia me su giassu de Stann’e Cirdu, de su comunu de Calasetta. Prus in basciu de s’isula s’agàtant dus isulas pitticas, su Toru e sa Bacca e in pari cun custa c’est su Vitellu. S’isula tènidi logus medas bellus de biri, arroccas a picu in su mari de sa parti occidentali e prajas in sa parti orientali. Meda bona est sa coxina a basi de pisci, molluscus (còcciua e vongolas) e crostacius (alegusta). In s’isula est tambeni traditzioni sa navigadura a vela latina, Sant’Antiogu est intra is pagus comunus italianus aùndi s'agàtàda sa tradizioni de is maistrus de segudi po sa fabricadura de bàrcas me is pittìcas aziendas familiaris.
Sa sagra de Sant’Antiogu
Quindixi dis a pustis de sa Pasca si svòlgidi sa Sagra de Sant’Antiogu, protetori de s’isula e santu patronu de sa Sardinnia. De tota s’isula arrìbant meda trumas folcloristicas e isfìlanta me is istradas de sa bidda apalàs de su simulacru de su Santu. Su Sàbudu prima de sa festa si svòlgidi s' isfilada de Is Coccòis. Po s’ocasioni is fèminas prus espertas de sa bidda in sa produssidura de su pani prepàrant paninèddus piticus ispecialis de arbu e levitàus ke si nanta Coccòis de su Santu, alichidìus a tipu fròris e pillonèddus. Is cocòis fùnt portàus de is trumas de fidèlis in sa Cresia e po ascàntus cìras fùnt acànta de su simulacru po ornamentu de is relicuas. Custas funt allogàdas in sa cresia de Santu Antiogu e puru cùssas fùnt portàdas in processioni. Aculliaus asuta de unu relicuariu doràu est allogàda in cresia sa conca (ossamentas) de su Santu in pari cun ascàntu òssus de su femori e de su ghinzu. Sa Sagra de Sant’Antiogu est sa prus antìga festa religiosa documentàda in Sardinnia. In unu documentu de su 1520 (millicincuxentubinti) a firma de su Giudixi de Castèddu ca s’agatàda me cùssus tèmpus, Sant’Antiogu bènidi atestàu comenti santu patronu de sa Sardinnia. S’orìgini de sa sagra de oi in dii est datàda a su 1615 (millisexentukìndixi), s’annu aùndi s’est agatàu de cussàs ki si crèidi is relicuas de su santu me is catacùmbas in basciu de sa cresia. Su primu de Austu si nàdada un’atera editzioni de sa sagra in onori de su santu, no est prus pagu bella de cussa beranili, in custa puru cun processioni religiosas e parada de trumas in bestimenta sarda. Su 13 (trexi) de donniasantu si cèlebrada sa ricorrentzia religiosa cun processioni a medì. Is bividoris de Sant’Antiogu festìgiànt su santu meda cun coru e sentimentu prus forti de sa religioni A su Santu est afìdada sa protetzioni de sa famillia e in Issu is Antiokèsus agàtanta cunfortu in tempus de dificoltadi o maladìa. Sa protzessioni in bestimenta, a kini no dda conòscidi podi parri allìrga, meda e arruidosa e disarrimàda, ma apàlas de su folklori si aculliad unu sentimentu de afetu e devotzioni po su Santu.
Rìtus de Cira Santa
A Sant’Antiogu funt meda intèndius is arritualis de Cira Santa. Sa processioni de su Cenàbada Santu, de origini catalana est meda assugetadori. Unu Cristu mortu bènidi portau in processioni a su scurigài de sa diì a pitzus de unu catafalco dorau, sighìu de sa Madonna bistia a lutu. Su mengiànu de Pasca si fàidi s'arrituali de “S’incontru”, Cristu Arresortu e sa Madonna bèssint de sa crèsia de Sant’Antiogu Martiri e sìghinti duas istradas diferentis a passu lestu e arrìbant in duus partis diferentis de pratza Umbertu. Inòi s’incòntrant e si ispàrant scuètus (foghetus o boetus) me su chelu.
Bestimentas
Is bestimentas traditzionalis de Sant’Antiogu fùnt oi in dii portas sceti in ocasioni de is sagras religiosas. Scetti pàgus feminas prus bècias pòrtant tambeni oi donnia dìi unu tipu de bistìri de su bestiri tradizionali. Is bestimenta de Sant’Antiogu funt diferentis e arrespetant sa positzioni sociali de kini du bestidi. Su “Bistiri a nostrana” fìada bistiu de is femminas de sa borghesia messaja. Est una farda a piègas, “sa fardetta de mesu grana” arrùbia de orbaci fini, “su ventalliccu”, unu grembiuli nieddu ricamàu, “su gipponi” corpettu strintu de rasu o vellutu, “sa camisa a polanias”, sa camisa bianca ricamada, “su praneddu”, de poni in pizzu de is ispallas, “sa perr’e sera” su muncadori ricamau, “is bottinus”, is crapìttas arrùbias cun su taccu, is gioiellus: “sa gioia” (una collana), “is arreccadas” (is orecchinus), “is anèddus”. “Sa massaia”, sa femmina de domu bistìada prus semplici e senz’e gioiellus (a parti sa fedi) In qustu bistìri ci funti “su gipponi”, “sa perr’e sera” e “su ventalliccu”. In conca una ciccìa arrùbia “sa scuffia”, in is peis is cappus de lina imbodiàus cun una fascia arrùbia: “is cappus”. Importanti esti su bistìri de “su massaiu”, s’òmini, caratterizzàu de is coloris nieddu de is crazzònis, “is craccionis”, de orbaci e aguantàus strintus in vida de unu xintu de peddi e de su biancu de sa camisa de linu ricamada: “sa camisa”. A su xintu c’esti sempri postu unu muncadori piegàu, de colori arrùbiu. In conca una “berretta” niedda, is crappìttas cropettas de mìggias, nieddas, “is craccias”. Su corpettu nieddu de poni appizzus de sa camisa “su cossu” esti adornau de una doppia fila de dinàì (monetas) doràdas a tipu buttonis. Su cappottu de lana marroni, “su gabbanu”, meda bellu, còmudu, eleganti e assimbìlada prus a unu mantellu de unu cappottu, ma tènidi is mànigas.
Monumentos e logos de interessu
Si singiolant prus che àteru su Museu Archeològicu Ferruccio Barreca, sa Basìlica de Santu Antiogu, su forti sabaudu "Forte Su Pisu", su Museu etnogràficu, is ipogeos pùnicus adataus a domus ("S'arruga e is gruttas"), su Tophet, sa Necròpoli, is insediamentus nuràgicus.
Museos
Museu Etnogràficu
Museu de su Bisso
Personàgios nòdidos
Est sa cidade aundi est nàscida Lisa Masia, chitarrista e cantanti de sa band Lilies on Mars, supporter de s' ùrtimu tour de Franco Battiato
Est sa ciitadi de orìgini de su senadori Antonello Cabras, segretàriu regionali sardu de su Partidu Democràticu.
http://www.comune.santantioco.ca.it/
Monte Lerrono
Est su monte prus artu de Pattada (1094 metros);thumb
Dae carc'annu si bi curret una de sas menzus tapas de su mondiale de rally.
A in basciu b'est su lagu de su Riu Mannu, una diga de 72 miliardos de litros de abba.
A curtzu a sa diga b'est su Nuraghe de Lerrono, chi si podet biere in mamentos de sicagna ebia, ca s'abba nche l'at cobertu.
Brebì
Brebì o Brevie (in italianu Belvì) est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro de 741 bividores chi dat su nùmene a una de sas Bàrbagias.
Su nùmene
S’orìgine de su nùmene de sa bidda de Brebì no est crara meda, pro Pittau benit dae su tèrmine sardianu o nuràgicu “fera”; pro F.C.Casula diat bènnere dae su sardu “brebei”, est a nàrrere berbeghe.
Su sartu
Postu a un’artària de 700 metros subra su livellu de su mare, contat unos 670 abitantes.
de pigare sa SS 131 finas a su bìviu de Futei, si sighit a bia de Barùmini e a pustis de Làconi, finas a nch’imbàtere a s'istatale 295 chi nche pigat dereta Aritzo, tocat de rugrare totu custa bidda e a 2 km s’agatat Brebì. Dae Tàtari imbetzes tocat de arribare finas a Nùgoro, dae ue si pigat s’istrada Fonne-Dèsulu, si podet colare o in Dèsulu o in Tonara, si pigat s'istatale 295 chi intrat dereta a Brebì, o si nono si pigat sa 131 e si chircat s’essida pro Abbasanta, Ilartzi, Sorradile, Nughedu Santa Itòria e in fines Atzara-Brebì.
Sa bidda, posta in sa costa de su monte Genna de Crobu, est infundada da duas diferentes castas de montes: a un’ala bi sunt is tacos calcàreos, chi lis narant Tonneri o Mezeddos, a s’àtera bi sunt is montes de su Gennargentu, in bassu sa badde de s'Iscara, chi pigat su nùmene dae su riu chi bi
curret. Su territòriu de sa comuna, mannu unos 190 ètaros, est ricu de padentes de nutzola, castàngia,chercu, èlighe e nughes seculares.
S'istòria
Su territòriu de Brebì cunservat testimonias meda de su tempus antigu, in is padentes chi inghìriant sa bidda b’at domus de janas meda: sa de Antonitzò, de Nadalia, de Perda de Lione, Perda Nerea, de Occile; in una grata de Pitz’e Pranu b’ant agatadu repertos, chi pertocant su perìodu de su neolìticu mèdiu e materiales de tzeràmica de su tempus romanu.
Fiat parte de su Giuigadu de Arborea, de sa curadoria de sa Barbagia de Meana e in su de XIV sèculos est istada aunida a sa curadoria de su Mandrolisai.
In su 1388 Brebì est passada suta de su domìniu aragonesu e est intrada a fàghere parte de sa segnoria de sa Barbagia de Brebì finas a su 1839.
In intro de sa bidda, su tzentru istòricu cunservat caraterìsticas de su tempus coladu, cun is demos fraigadas cun pedra lavagna, is istauleddos e is bentanas minoreddas.
A carchi km dae sa bidda b’est s’istatzione ferroviària, chi s’est cunservada bastante fidele a is annos passados, siat cun is arredos chi cun s’istrutura de su dominàriu. Pagu prus a tesu b’est sa galleria in ue colaiat su trenu, fraigada in su 1888-1890, chi est galu sa prus longa de Sardigna. Sa ferrovia
est istada de importu mannu pro Brebì, ca nch’at bogadu sa bidda dae s’isulamentu geogràficu, pro prus de unu sèculu est peri istada de importu pro s’economia e sa bida de is brebiesos. Oramai dae paritzos annos su trenu non bi colat prus, in parte sua bi sunt is postales, ma is Ferrovias de sa
Sardigna ant postu una lìnia turìstica, cussa dae Mandas a Sòrgono, chi colat peri in s’istatzione de Brebì-Aritzo; chie cheret si podet fàghere su biàgiu in trenu ammirende unu de is territòrios prus bellos de sa Sardigna.
Santu 'Asili 'e Monti
Santu 'Asili 'e Monti est unu comunu de 1.400 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu, in Trexenta.
Brebì
Sa cultura
Intre is monumentos de importu bi sunt sa crèsia parrochiale, intitulada a Santu Austinu, sa de Santu Bustianu e sa de Santa Margherita.
Sa crèsia de Santu Austinu, nch'est in su tzentru de sa bidda, non s'ischit a seguru cando l'ant fraigada, ma essende in istile romànicu si pensat intro de su de XVI sèculos, in intro podimus ammirare is altares de linna cunsacrados unu a Santu Antoni de su fogu e s'àteru a Nostra Segnora de su Rosàrio. S'altare majore de su 1910, est de màrmaru e in palas b'est su coro de linna de nughe de su 1862.
Interessante meda est su museu de is iscièntzias naturales, unu de is prus importantes de Sardigna, in ue sunt costoidos repertos chi benint prus che àteru dae sa Sardigna, ma non mancant esemplares de àteras alas de su mundu.
Inoghe sunt espostos fòssiles, minerales, animales diferentes (dae is mammìferos, a is mariposas, a is aes). Su Museu est nàschidu in su 1980, cando unas cantas persones, sighende su chi aiat comintzadu Friedric Reichsgraf Von Hartig in is annos '70, ant fatu s'assòtziu "Amici del Museo", chi galu oe, a s'indonu, faghet a manera chi su museu abarret abertu.
S'economia
Sa bidda de Brebì, de su patrimòniu naturalìsticu nd'at fatu una mera e sìnchera resursa turìstica. Onni annu sunt medas a beru is turistas chi benint a bisitare custos logos, atirados pròpiu dae sa natura ìnnida. Sa Comuna at semper chircadu de sarvare e avalorare su territòriu; in sa zona de Pitz'e Pranu b'at un'òasi naturalìstica, in ue si podent fàghere escursiones siat a pee chi a caddu o in bitzicleta, gràtzias a is percursos chi ant ammaniadu. S'economia est prus che àteru agro-pastorale, de importu mannu est sa regorta de castàngia, nutzola e cariasa.
Festas
De sas festas ammentamus sa de su patronu de sa bidda, Santu Austinu, su 28 de austu.
Sa sigunda domìniga de làmpadas si faghet sa Sagra de sa cariasa e de is caschetes; su penùrtimu fine de chida de santugaine sa bidda leat parte imbetzes, cun “Giogos e sabores de Barbagia" a sa manifestatzione Autunno in Barbàgia, in custas tres dies sa bidda si ànimat e si torrat a cando is pipieddos giogaiant cun is bardùfulas, is caddos de fèrula e àteros giogos de una borta.
Bantina
Bantìna (it. Bantine) est una fratzione de Pattada chi contat pius pagu 'e 100 aminas. L'agatamus a 3 chilometres dae sa 'idda, a 640 metres de altària, in sa carrera chi andat a Oscheri. Mentovada sa "mata 'e Antina", ue b'at terrinos bonos meda pro oltaliscias. Su pius connotu 'e sos Bantinesos est Pedru Pesutzu, poete mannu de su 1700.