cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Biazu a Sardinna
Inredu
Sa die apostivigada pro assionare est s'ùrtima de s'annu, in Orgòsolo, in ue istant sos Devaddis. Sende gasi, in sa bidda barbatziana calicunu tenet s'avesu de festare sa colada de s'annu tirende ballas reales. Filippo abarrat fertu dae una ràfaga isparada cun s'intentu de festare, s'assùconat e si cuat, cumbintu chi sos Devaddis lu siant chirchende pro l'istampare sa pedde. Pustis atzapadu dae tres òmines armados, Filippo suponet chi siant sos Devaddis e pessat ch'intro de unu mamentu l'apant a ochier, boghende unu suspiru de alìviu addaghi imparat chi sos tres sunt in realidade carabineris bestidos a sa moda biddaresa intervènnidos pro arressare sos orgolesos chi leant sa bidda pro Beirutu. Sa ferta de Filippo est tratada dae unu dutore chi a nùmene nch'essit pretzisamente Devaddis e chi li ponet unos cantos atzos, a Filippo sos carabineris lu retenent in su cuarteri issoro finas a s'arvèschida paris cun Badore in antis de los dassare andare.
Orosei
Su sartu
Orosei naschet in sa bassura de sa badde de su riu Tzedrinu chi dat su nùmene a sa costa mesu orientale sarda chi est longa degheoto chilòmetros. Su sartu suo s'isterret in totu sa costa pro belle noranta chilòmetros e nche collit fintzas sas fratziones de Sos Àlinos, Cala Liberoto, Cala Ginepro e Bidderosa.
No Cav
Nùmene e sìmbulu
Su sìmbulu No Cav est costituidu dae una rapresentatzione istilizada in biancu e nieddu de su viadotu de Vara de sa ferrovia Marmìfera Privada de Carrara istangada dae una X ruja manna, a subra de sa cale b'est s'iscrita "NO CAV" ruja fintzas cussa, su totu subra de unu fundu biancu.
Biazu a Sardinna
Inredu
Filippo est arrenegadu meda cun Badore, chi su pranu suo diat esser disintzertadu istrepitosamente e chi, prus importante, diat aer postu sa bida sua in arriscu. Badore repellit s'acusa e ponet in craru chi dutore Devaddis format parte de sa famìlia de sos inimigos issoro. Filippo li narat a Badore chi no nde podet prus e chi cheret torrare a Parma, Devaddis a sa prima chircat de l'istorare, peroe a pustis si sapit chi est inùtile a insister e atzetat sa detzisura sua.
Orosei
Su sartu
Sa bidda est rugrada dae sa carrera istatale 125, s’orientale sarda, e dae custa s’iscassat a sa 129, àteru caminu istatale chi nche leat a Nùgoro.
No Cav
Nùmene e sìmbulu
Custa bandera, chi cun sa beste gràfica sua ammentat sa de su movimentu No TAV, fiat aparèssida a primu petzi in su 2020, durante una manifestatzione organizada dae s'ambientalista Gianluca Briccolani, chi s'annu a pustis, paris cun Claudio Grandi e unos cantos àteros, aiat fundadu s'assòtziu Apuane Lìbere.
Biazu a Sardinna
Inredu
In tempus de su biazu in betura cun Badore dae Olìana a Orgòsolo, Filippo retzit in su telefoneddu una mutida de sorre sua Katia, sa cale l'informat chi su tumbinu de sa zaja est in pessu istadu iscostiadu pro traballos, e chi non resurtat ch'in intro b'èsseret su brunzete de balore mannu chi sa zaja aiat chertu cun sese addaghi fiat morta. Tando Filippo cumprendet chi est chistione de una mala zogada de sos Devaddis, chi devent tenner carchi aporridore in su campusantu de Parma e chi devent aer tiradu profetu dae sa presèntzia de Filippo in Sardinna pro s'apoderare de su brunzete de sa zaja.
Orosei
Su sartu
Orosei, chi est sa bidda prus manna de sa Baronia arta, tenet unu tzentru istòricu bellu e dèchidu, cun palatzitos de pedra nuda e carchina bianca cun cortes mannas e deghiles. Crèsias, arcos, pratzitas e iscalas (èstinas) la faghent galu prus galana.
No Cav
Nùmene e sìmbulu
Custu sìmbulu e sa definitzione de "No Cav" non sunt impreados e nemmancu atzetados dae totu sos grupos de su movimentu e medas preferint prusaprestu a si definire cun tèrmines prus pretzisos.
Biazu a Sardinna
Inredu
Ascurtende su contu de Filippo, Badore s'assùrvilat e diat cherrer leare su fusile e ochier totu sos Devaddis una bia pro totus. Filippo li narat chi s'assèliet, ca sa bindita est unu pratu gustadu fritu e chi como b'at sa possibilidade de tirare sos loros a cudda famìlia de disaurados.
Orosei
Su sartu
Su Gulfu de Orosei, chi in sas làcanas suas est inghiriadu dae costas e montes, est cunsideradu intra sos parcos natzionales prus bellos e de balia manna. S’ispiàgia prus a curtzu est Marina de Orosei, longa duos chilòmetros e lada una trintina de metros.
A curtzu de s’istàniu chi naschet dae su riu Tzedrinu b’at manera de bìdere un'avifàuna chi est sa cuntentesa de sos naturalistas.
Conca a Durgali b’at s'ispiàgia de Osala e a palas suas b’at una pineta chi regalat umbra dèchida. Currende in palas conca a Thiniscole s’agatant àteras ispiàgias galanas: Santa Maria, Fuile de mare; prus a dae in antis, a 12 chilòmetros dae Orosei, b’est Cala Liberoto, lacanada dae iscollieras de granitu in colore de rosa. Custu s'agatat fintzas in àteras ispiàgias chi sighint in su litorale e nòdidas a totus: Cala Ginepro, Sa Curcurica e Bidderosa, lacanante cun Thiniscole.
Sa crèsia parrochiale est Santu Jacu Majore, cun sa fatzada de su Setighentos e cun bòvedas carrargiadas cun matone cruu. A s’àtera banda b’est sa crèsia de su Rosàriu, cun una fatzada baroca; sa crèsia de Sas ànimas; Sa crèsia de Sant’Antoni, chi una borta fiat unu santuàriu de campagna, ma oe si podet mirare chi siat in mesu de sa bidda ca a in tundu est totu fraigadu a domos tziviles; de mentovare est sa turre pisana, chi est in intro de sa corte.
In Orosei b’at fintzas su museu Don Nanni Guiso. E non si nche depet ismentigare su santuàriu de Nostra Segnora de su Remèdiu, intundadu dae sas cumbessias chi si prenant de gente dae sas primas dies de cabudanni pro fàghere sa novena.
Regnu Unidu de Bretagna Manna e Irlanda
Su Regnu Unidu de Bretagna Manna e Irlanda (in inglesu: United Kingdom of Great Britain and Ireland) fiat istadu formadu dae s'unione de su Regnu de Bretagna Manna (giai un'unione de is regnos de Iscòtzia e Inghilterra in su 1707) e su Regnu de Irlanda in su 1800. S'unione fiat afiantzada dae sa delìbera de su Parlamentu Irlandesu in Dublinu, in su mese de austu de su 1800, votende in favore de s'unione cun s'aprovatzione de s'Atu de Unione de su 1800.
Suta is trèmenes de s'unione, s'Irlanda diat èssere rapresentada dae prus de 100 membros de su parlamentu in su parlamentu unidu, su cale si diat reunire in su Palatzu de Westminster. Una parte de su tratadu pertocaiat s'emantzipatzione catòlica. Sende gasi, custa cunditzione fiat istada blocada dae su re Giorghi III, chie sustentu chi s'emantzipatzione de is catòlicos diat traìghere su giuramentu suo de incoronatzione.
Orosei
S'istòria
In su sartu de Orosei sunt medas sos arrastos archeològicos moende dae su tempus prenuràgicu e chi testimòniant presèntzia de s'òmine in su giassu oroseinu.
Regnu Unidu de Bretagna Manna e Irlanda
Ingènneros vàrios de cabos irlandesos aiant promòvidu campagnas pro sa formatzione de unu guvernu locale in Irlanda. Daniel O'Connell fiat rennèssidu a fortzare a su guvernu britànnicu a afiantzare a sa afines s'emantzipatzione catòlica in su 1829. Nointames, sa campagna pro rebusare s'atu de unione fiat istada unu fallimentu. Cabos a pustis de isse, comente Charles Stewart Parnell, aiant realizadu campagnas pro sa criatzione de unu guvernu pròpiu in Irlanda suta su nùmene de Home Rule (Guvernu in Domu), su cale diat sighire a abarrare membru de su Regnu Unidu.
Orosei
S'istòria
Sas istigas archeològicas suas andant dae s’època prenuràgica e arribant a sa romana; mentovamus sos nuraghes de Casteddu de Loche, Chilivri, Dudurri, Gabriele, Linna Arta, Muriè, Nererie, Nurru, Ordignai, Orgoi, Papacasu, Portu, Rampinu, Santa Lughia, Strullio, Su Nurache, Tendone; intre custos est de importu mannu su Linnarta.
Regnu Unidu de Bretagna Manna e Irlanda
In su 1919, membros de su parlamentu irlandesu eletos dae Westminster aiant formadu unu parlamentu indipendente irlandesu illegale mentovadu Dáil Éireann, cun su pòdere esecutivu cuntzentradu in su Presidente de Dáil Éireann, Éamon de Valera. Una Gherra anglo-irlandesa aiat tentu logu intre su 1919 e su 1921. A sa fine in su mese de nadale de su 1922, bintisès de is conteas irlandesas aiant renuntziadu a su Regnu Unidu de Bretagna Manna e Irlanda e aiant formadu un'Istadu Lìberu de Irlanda. Ses conteas, connotas comente Irlanda de su Norte, fiant abarradas suta su guvernu de su Regnu Unidu, su cale fiat istadu torradu a batijare comente Regnu Unidu de Bretagna Manna e Irlanda de su Norte in su 1927. Su re aiat acabadu de èssere monarca in is dominions (cadaunu de is cales fiat bidu comente a inferiore in su Regnu Unidu) pro si fàghere monarca de cada dominion in forma individuale, mudende·si duncas in Re de Austràlia, Re de Cànada, Re de Noa Zelanda, etz.
Orosei
S'istòria
Sunt medas sos giassos de època romana e mescamente rastos de una bidda imperiale e necròpolis diferentes. Sa bidda de oe si podet nàrrere chi naschet in su giassu de s'antigu Fanum Carisi chi in s’edade de mesu arta est divènnida unu bighinadu de importu inghiriadu dae muros e dae turres.
Nùgoro/logudoresu
Nùgoro est sa sea de sa Provìntzia de Nùgoro e est su tzentru prus mannu de sa Barbàgia de Nùgoro, in sa Sardigna.
Orosei
S'istòria
At fatu parte de su Giuigadu de Gaddura in intro de sa Curadoria de Garteddi. Sos Giùighes aiant fraigadu unu casteddu e in su tempus fiant andadas a in antis atividades portuales medas, mandadas a in antis dae una comunidade de benduleris de su logu in su de su de XIV sèculos.
Nùgoro/logudoresu
Posta a sos pedes de su Monte Ortobene, in unu tacu de granitu a unos 600 m.s.m., Nùgoro est crèschida comente tzentru aministrativu a cumintzare dae sa segunda metade de s'800.
Orosei
S'istòria
A pustis de sos Aragonesos in su 1324 su portu de Orosei l’aiant dadu in fèudu a Galcerando de Sentmenat chi aiat ghetadu unu pore de goddetas chi aiant postu in crisi totu sas atividades portuales. Nàschida sa gherra intre Gènova e Aragona, su portu l’ant atacadu e iscontzu pustis de su 1342; sos eredes de Sentmenat aiant bèndidu Orosei e su portu suo a Timbora de Rocabertì, mugere de Marianu IV. Su re catalanu-aragonesu si fiat postu però contra a custa lassa ca aiat cumpresu su perìgulu chi su portu nche podiat rùghere in manos de sa mugere de su giùighe de Arborea.
Nùgoro/logudoresu
Inoghe sunt nàschidos Grazia Deledda, iscritora, binchidora de su prèmiu Nobel pro sa Literatura in su 1926, Salvatore Satta, autore de "Il Giorno del Giudizio" e Francesco Ciusa iscultore c'ha fattu s'opera "La madre dell'ucciso" fentomada bene puru a sa "Biennale di Venezia".
Archeologia
Sas primas evidèntzias de sa presèntzia de òmines in Nùgoro sunt de su II millenniu a.C., sun sos restos de una biddichedda chi s'agatat a curtzu a su nuraghe Tanca Manna. In su Monte Orthobene in sos tretos de "Sedda Ortai" b'at tratzas de fortificatziones chi si pensat siant de s'edade 'e su Ramine. De s'edade nuràgica bi sunt medas nuraghes (a su mancu trinta) chi istant a supra de sos montes de sa tzitade.
Orosei
S'istòria
Ebbia in su 1808 sa bidda si podet cunsiderare a beru lìbera dae sos pesos feudales. In su 1821 at incumintzadu a fàghere parte de sa Provìntzia de Nùgoro e dae su 1848, una borta serradas sas Provìntzias, a fatu parte de sa matessi amministratzione fintzas a su 1859.
S'economia
Sas atividades econòmicas nòdidas sunt sa massaria, mescamente s'ortalìtzia, sa fruticultura, sas bìngias e sos ulivares: no est a mancu su pastoriu. In custas ùrtimas deghinas de annos ant ismanniadu fintzas atividades industriales; sa bogada e su contivìgiu de su màrmaru, in logu de mare su piscadu, atividades de maistros de linna e de muru. Fintzas s'indùstria turìstica est bene ammaniada.
Sa cultura e sas festas
De ammentare est sa professone de sa Chida Santa: moet sa giòbia santa dae sa crèsia parrochiale, pustis de sa missa in Coena Dòmini, e sighit in sas sete crèsias de sa bidda. Aberint sos cunfrades de sos Oratòrios de sas Ànimas, de su Rosàriu e de Santa Rughe bestidos de ruju, chi giughent sas làntias antigas allutas e bàculos cun istatueddas traballadas; sighint sas fèminas in costùmene, chi bestint su gipone nieddu pro su dolu, deretu a pustis sighit su Cristu in su brassolu. Pustis de aere fatu su caminu de sas sete crèsias, sa gente torrat a sa prima crèsia ue nche ponent su Cristu.
Bella est sa festa de Sant'Antoni, su 16 e su 17 de ghennàrgiu, cando alluent su fogu mannu cantu sa turre in sa Corte de Sant'Antoni. Sas fasches cumintzant a si collire dae su 6 de ghennàrgiu, e benint ammuntonadas a pagu a pagu in su pirone. In su tempus si creiat chi segundu ue afilaiat de su fumu si podiat divinare subra s'annada agrària. Pro sa festa benint distribuidos su pistiddu e su pane nieddu.
De importu mannu est sa festa de Nostra Segnora de su Rimèdiu. Su santuàriu est abitadu pro prus de unu mese dae sas famìlias chi abarrant in sas cumbessias, sa festa si faghet sa segunda domìniga de cabudanni. Gràtzia Deledda ammentat in Canne al vento su novenàriu, cando sas cumbessias sunt animadas, e momentos religiosos s'intrèverant a festas folclorìsticas ue totu sa traditzione de Orosei, de ballos e istrumentos musicales, dae sas boghes de sos tenores, a su tumbarinu, su pitiolu, a sas launeddas, a s'organeddu, a sa chiterra, acumpàngiant s'àera màgica de su Rimèdiu.
Dae su 1976 sa famìlia Guiso at torradu a bogare a campu sa Festa de Santa Maria de Mare, s'ùrtima domìniga de maju, chi agabbat cun sa professione de sas barcas totus froridas chi giughent sa Bìrghine in su Tzedrinu.
Cumpressu de inferioridade
Su cumpressu de inferioridade est s'incapatzitade de s'intender aguales a sos àteros, de creer in sese etotu e in s'oportunidade cuncreta de sizire sos obietivos disizados, ca totu sas àteras pessones parent prus cumpetentes, prus intellizentes e prus meressidoras de tenner èsitu, cun àteras paraulas parent mezus chi su suzetu chi patit su cumpressu de inferioridade.
Su cumpressu de inferioridade podet esser favorizadu dae unu naturale cardumu, acomodadore e seguru, e podet cumintzare in tempus de sa pitzinnia. Ponzamus s'isempru de una mamài ch'in logu de alentare fizu suo a abordare isperièntzias noas, a ponner a proa sas capatzitades suas e a bufare dae sas siendas suas interioras in manera chi logret cunfiàntzia in sese etotu e imparet dae sos errores suos pròpios, l'azuat finas cando non diat esser pretzisu, ca su pitzinnu, a parrer de issa, non realizat nudda de bonu, est istramu e faghet perder tempus. Est normale chi onzi pitzinnu tenzat lìmites e defetos, peroe non devet esser curpabilizadu pro custu e, prus chi totu, est importante ch'imparet a cumprender, potentziare e tirare profetu dae sas calidades suas; in su casu contràriu, at a crescher cun su sensu de esser incapatzu a beru.
Su cumpressu de inferioridade non cheret cunfusu cun sa timidura, chi non custìtuit una farta de cunfiàntzia in sese etotu, si nono una dificurtade a manifestare sos pessamentos suos pròpios.
Giambattista Giustinian
Giambattista Giustinian (Venezia, 25 nadale 1816 – Venezia, 1 abrile 1888) est istadu est unu polìtigu italianu.
Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi
S'Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi (connotu comenti IPB, de s'inglesu International Peace Bureau o cun su nòmini francesu Bureau International Permanent de la Paix) est sa prus organizatzioni internatzionali antiga dedicada a sa circa de una solutzioni a is cunflitus po mèdiu de sa paxi. In su 1910 est stètia premiada cun su Nobel po sa Paxi. Is membrus suus funt 300 organizatzionis in 70 paisus. Sa sea centrali est in Berlinu, Germània, cun ofìtzius in Barcellona, Spànnia, e Ginevra, Svìtzera.
Is prus campànnias de importu suas funt sa Campànnia Mundiali asuba de is Gastus Militaris e su Disarmu po su Svilupu Sostenìbili, ponendi s'atentzioni siat asuba de is armas nuclearis, siat asuba de is armas cunventzionalis, biològicas, minas de terra e armas piticas.
S'OIP tenit stadu consultivu in su Cunsillu Econòmicu e Sotziali de is Natzionis Aunidas e est assotziau cun su Dipartimentu de Comunicatzioni Mundiali.
Is primus annus
Is punnas suas fiant s'incomentzu de arbìtrius internatzionali, taballus bilateralis po sa paxi, sa creatzioni de una corti internatzionali de giustìtzia e de unu corpus inter-guvernu o supernatzionali po sa cooperatzioni e su negòtziu intra natzionis. Po promovi custas ideas, s'Ofìtziu at realizau cungressus annualis po sa paxi. At fruniu unu mèdiu de comunicatzioni intra is chi traballànt po sa paxi, editenti is publicatzionis Correspondance bimensuelle e Annuaire du mouvement pacifiste.
In su 1910 at bìncidu su Prèmiu Nobel po sa Paxi, po sa promovidura sua de sa paxi internatzionali e gràtzias a su dinai arriciu at amanniau su traballu chi fintzas a cussu momentu fiat dèbili e limitau a is donatzionis de is voluntàrius.
Impari cun s'Unioni Interparlamentària, chi teniat raportus de amistadi cun issa, s'Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi tenitat un'influèntzia manna in acostai s'opinioni pùblica e is polìticus cun su pensamentu po sa Paxi, promovendi giai de s'incomentzu una Sotziedadi de Natzionis.
Prima Gherra Mundiali
Sa Prima Gherra Mundiali at firmau su traballu de s'Ofìtziu, lassendi morri puru s'Unioni Internatzionali de is Sotziedadis po sa Paxi. A s'acabu de sa gherra, s'OIP no teniat prus sa pròpiu fortza in mesu de is organizatzionis e istitutzionis internatzionalis.
Segunda Gherra Mundiali
In s'interis de sa Segunda Gherra Mundiali, po arrexonis tènnicas e ideològicas, su traballu de IPB s'est firmau ponendi su patrimòniu suu asuta de sa supervisioni de is autoridadis svìtzeras. In su 1946, acabada sa gherra, unas cantu organizatzionis chi dda formànt ant torrau a traballai. S'arresurtau est stètia sa creatzioni de un'organizatzioni noa, sa International Liaison Committee of Organizations for Peace (ILCOP), chi apustis de annus de negòtziu est stètia connota su 20 de gennaxu 1961 de su Cunsillu Federali de Svìtzera comenti benidora de sa bècia Unioni Internatzionali de is Sotziedadis po sa Paxi. Su patrimòniu de custu ofìtziu funt stètius integraus in sa ILCOP, amparada aìnturu de s'Organizatzionis de is Natzionis Aunidas me in Ginevra.
Sa Campànnia Mundiali asuba de is Gastus Militaris
Sa Campànnia Mundiali asuba de is Gastus Militaris est una campànnia permanenti e globali chi durat totu s'annu. Est stètia creada in su mesi de idas de su 2014 po traballai a su problema mundiali de is gastus militaris tropu mannus.
Sa punna de sa campànnia est a fai pressioni a is guvernus de su mundu po spendi su dinai me is setoris de saludi, scola, traballu e càmbiu climàticu intamis de su militari. In prus pedit de torrai a assinniai unu mìnimu de su 10% de is preventivus annualis de totu is stadus. A ùrtimu, pedit de smenguai sa produtzioni e cumèrtziu internatzionali de armas.
Sa campànnia organizat sa Dii mundiali de mèngua de su gastu militari po pediri s'atentzioni de su pùblicu, de is mèdius de comunicatzioni e de is polìticus a is gastus militaris e sa necessidadi de cambiai is prioridadis.
Sa campànnia est manigiada de s'ofìtziu de s'OIP de Barcellona, Spànnia, in coordinamentu cun su Centre Delàs d'Estudis de la Pau. Prus de 100 organizatzionis in 35 paisus si funt aunius a sa campànnia.
Ativismu po su disarmamentu nucleari
S'OIP est stètia puntera me is fainas de disarmamentu nucleari giai de su 1945, inclùdius:
Oindii, OIP fait una campànnia po intzulli sa firma e ratificatzioni de su TPNW.
Prèmiu po sa paxi Seán MacBride
Stabilèssiu in su 1992, su Prèmiu po sa paxi Seán MacBride est donau de s'Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi a una personi o organizatzioni chi "apat realizau unu traballu primorosu po sa paxi, su disarmu e/o is deretus umanus". Dd'ant postu su nòmini de Seán MacBride, bincidori de su Prèmiu Nobel po sa Paxi chi est stètiu membru de importu de s'OIP de su 1968 a su 1974 e presidenti de 1974 a su 1985.
Agentzia Ispatziale Europea
S'Agèntzia ispatziale europea, denominada in manera ufitziale Agence spatiale européenne (dae su frantzesu; in acrònimu ASE ) o, prus a s'ispissu, European Space Agency (dae s'inglesu; in acrònimu ESA), est un'agentzia internatzionale fundada in su 1975 incarrigada de coordinare sos progetos ispatziales de 22 Paisos europeos. Sa sede generale sua s'agatat in Parigi, in Frantza, cun ufìtzios in Mosca, Bruxelles, Washington e Houston. Su personale dae s'ESA de su 2016 arribbaiat a 2'200 persones (escludende su-apaltadores e sas agèntzias natzionales) e su budget suo fiat de 5,25 milliardos de èuros. In custu momentu su diretore generale de s'agèntzia est Johann-Dietrich Woerner.
Su cosmòdromu de s'ESA est su Centre Spatial Guyanais de Kourou, in sa Gujana Frantzesa, unu giassu seberadu, comente a totus sas bases de làntziu, pro sa bighinàntzia sua cun s'ecuadore. Durante sos ùrtimos annos su lantziadore Arianas 5 at cunsentidu a s'ESA de otènnere una positzione de primu pranu in sos làntzios cummertziales e s'ESA est su cuncurrente printzipale de sa NASA in s'esploratzione ispatziale.
Sas missiones sientìficas de s'ESA tenent sas bases issoro in s'ESTEC de Noordwijk, in sos Paisos Bàscios. S'European Space Operations Centre (ESOC), de Darmstadt in Germània, est responsàbile de su controllu de sos satèllites ESA in òrbita. Sas responsabilidades de s'European Space Research Institute (ESRIN) de Frascati, in Itàlia, includent sa regorta, s'archiviatzione e sa distributzione de datos satellitares a sos partners de s'ESA; in paris a custu, s'istrutura agit comente tzentru de informatzione tecnològica pro totu s'agentzia. S'European Astronaut Centre (EAC) est in Colònia, in Germània, e est unu tzentru pro s'issèberu, s'annestru e su suportu mèigu de sos astronàutas, in paris a su suportu pro sas preparatziones a su làntziu e durante sas missiones. In fines s'European Space Astronomy Centre (ESAC) de Villanueva de la Cañada est su tzentru ESA pro sa chirca astronòmica.
Punnas de s'ESA
In su momentu de sa fundatzione de s'ESA, sos istados membros ant atribuidu, a s'agentzia ispatziale noa, custa tarea:"Sustentare e promòvere pro punnas paghiosas ebbia sa cooperatzione intre sos istados europeos in sa chirca e tecnologia ispatziale e in sas aplicatziones issoro, cun s'intentu de las impreare pro fines sientìficos e sistemas operativos"
- Definitzione de sas tareas de s'ESA, publicada su 30 de santugaine de su 1980
Impèria
Impèria est una comuna italiana grobale de 42.325 abitadores de sa Ligùria, cabitale de sa provìntzia a su matessi nùmene; posta in sa costera ponentesa, est nàschida in su 1923 dae s'agrustamentu amministrativu de Oneglia e Porto Maurizio (logalidades respetivamente a manu manca e dereta de su traìnu Impero), paris cun àteras comunas prus minoras (a ischire, Borgo Sant'Agata, Caramagna Ligure, Castelvecchio di Santa Maria Maggiore, Costa d'Oneglia, Moltedo, Montegrazie, Piani, Poggi e Torrazza); sa sea comunale non s'agatat in perunu de sos trighinzos chi formant Impèria (pro custa resone est chistione de comuna grobale), si nono chi est situada a longu de sa bia Aureliana, pagu prus o mancu a mesu caminu intre Oneglia e Porto Maurizio, dende in custa manera a sa comuna sa peculiaridade de tenner su tzentru suo in s'oru de sas duas logalidades prus mannas chi lu cumponint.
Agentzia Ispatziale Europea
Punnas de s'ESA
S'ESA istabilit su programma ispatziale europeu chi pertocat a sos campos de sa sièntzia, de s'osservatzione de sa Terra, de sas telecomunicatziones, de sas tecnologias de su campu ispatziale (istatziones e prataformas orbitantes, infrastruturas a terra e sistemas de trasportu ispatziale), paris a sas chircas in sa microgravidade. Su ruolu suo cunsistet fintzas in su de coordinare su traballu suo cun sos programmas natzionales de sos membros suos, in sa prospetiva de un'integratzione progressiva de sos programmas natzionales cun cussos europeos.
Impèria
Impèria in sese contat cun unos 43.000 abitadores, peroe s'arzola urbana intrea, chi cumprendet su Gurfu dianese e un'internu terrencu bastu urbanizadu, nde tenet a inghìriu de 70.000, rennende-la de fatu s'agrustadorzu prus pobuladu de sa provìntzia a pustis de Santu Remu e su prus istèrridu.
Ruggero Giuseppe Boscovich
Ruggero Giuseppe Boscovich ((in croatu: Ruđer Josip Bošković, in frantzesu Roger Joseph Boscovich, Ragusa, oe Dubrovnik, 1711 - Milano 1787). Gesuita. Professore de matematica in s'Univerisdade de Pavia, progettista de s'Osservatoriu de Brera (Milano). Professore in s'Universidade Gregoriana ( su Collegiu Romanu inue Boscovich aiat istudiadu e insegnadu ). Matematicu e astronomu.
Agentzia Ispatziale Europea
Punnas de s'ESA
In ùrtimu s'ESA, chi est in manera sustantziale un'ente de chirca e isvilupu, tenet fintzas unu còmpitu a livellu industriale chi cunsistet in su creare lìnias de isvilupu e de atuare una polìtica chi permitat a sos programmas suos de otènnere unu raportu curretu costu/balàngiu, promovende sa cuncurrèntzia e assegurende a cada istadu membru, in base a sos investimentos suos, una torrada finantziària e tecnològica bilantziada.
Dae cando sa gherra frita est acabada cun su collassu de s'Unione Soviètica sas punnas de sas agèntzias ispatziales si sunt dèpidas torrare a orientare respetu a cantu decraradu in su momentu de sa creatzione: in de un'intervista a s'agèntzia ispatziale giaponesa JAXA su diretore generale de s'ESA Jean-Jacques Dordain (in càrriga dae su 2003 a su 2015) at descritu in pagas paràulas sos obietivos printzipales de s'ESA:"Oe sas fainas ispatziales sunt coladas a su servìtziu de sos tzitadinos, e sos tzitadinos pedint unu megioru de sa calidade de sa vida issoro in sa Terra. Disìgiant seguridade e benèssere econòmicu, ma disìgiant fintzas de pòdere bisare, pro pòdere crèschere sos connoschimentos issoro e pro pòdere batire sas generatziones noas a s'interessare de sa sièntzia e de sa tecnologia. Penso chi s'ispàtziu potzat fàghere totu custu: potzat frunire una mègius calidade de sa vida, una seguridade prus manna, una economia megiorada e, no ùrtimu, potzat permìtere a sas persones de bisare, de crèschere sos connoschimentos issoro e de atràere sas generatziones noas. Custu est su motivu pro chi sas esploratziones ispatziales sunt partes integrantes de sos programmas ispatziales. Est semper istadu gasi e l'at a èssere galu de prus in su tempus benidore."
Impèria
Istorigamente, su trighinzu de Oneglia est su chi s'intregat a s'indùstria alimentària (mescamente ozu e macarrones), cando chi su de Porto Maurizio si cunsagrat in manera predominadora a sa pisca e a su turismu; prus reghentemente, sa bidda s'est recumbèrtida a intro de s'indùstria de sos servìtzios.
Su dialetu de Impèria, naturarmente, est de casta liguriana, cun bariantes lèvias, peroe seràbiles, de terminolozia e pronùntzia intre Porto Maurizio, a sa faeddada prus tradissionale, e Oneglia, in ue sa dominadura peemontesa segulare at dassadu istiga finas in su tratu e in su faeddàriu. Moende cun sos annos sessanta de su sègulu coladu, cun s'ispainonzu de s'immigradura interna (mescamente dae su suddu de s'Itàlia), s'impreu de su dialetu a sa prima s'est “iscafeinadu” cun medas tèrmines italianos, e a pustis s'est minimadu artamente, abarrende allacanadu in bidda intre sa pobuladura prus manna de tempus. Belle gasi, sighit a esser impreadu in sos trighinzos minores, in ue sas tradissiones de su tempus coladu sunt prus bias.
Agentzia Ispatziale Europea
Punnas de s'ESA
Sas lìnias de rega de s'ESA benint detzìdidas dae su Cussìgiu ESA, costituidu dae sos rapresentantes de sos istados membros. Cada istadu membru est rapresentadu in su Cussìgiu e tenet unu votu, in manera indipendente dae sa contributzione finantziària sua. Su Cussìgiu est agiudadu dae sas Cummissiones ispetzializadas de sos vàrios programmas (chi s'òcupant de sa gestione de programmas dislindados), paris a unu Comitadu Sientìficu, unu Comitadu Amministrativu e Finantziàriu, unu pro sa Polìtica Industriale e unu pro sas Relatziones Internatzionales. Su Cussìgiu eleghet unu Diretore generale cada bator annos, a cales rispondet ògnia setore de s'agèntzia.
Sa règula de sa contropartida bilantziada e de sa torrada industriale
Pro realizare sos programmas suos, s'ESA gastat sa parte manna de sos fundos suos in cuntratos assignados a sas indùstrias de sos paisos membros. Custa polìtica permitit a cada paisu de pòdere retzire comente a contropartida pro sos investimentos fatos una torrada finantziària ultres chi tecnològica. In custa manera, cada èuru chi unu paisu membru ghetat in sos fundos de s'Agèntzia diat dèpere torrare in manera intrea in cussu paisu in suta de forma de cuntratu industriale.
Sas fainas de chirca e de isvilupu de s'ESA cumportant unos cantos avantàgios econòmicos diretos e indiretos pro sas indùstrias europeas. Aziendas medas si sunt isvilupadas dae sos derivados de sos produtos de s'ESA o ant megioradu sa produtzione issoro isfrutende s'esperièntzia tecnològica otènnida pighende parte a unu programma de s'ESA.
Istòria de sa fundatzione de s'ESA
A pustis de sa segunda gherra mundiale medas iscientziados Europeos aiant abbandonadu s'Europa pro traballare in sos Istados Unidos de Amèrica o in s'Unione Soviètica. Mancari su lestru isvilupu de sos annos chimbanta aeret permìtidu a medas iscientziados de torrare in Europa, custos si fiant abbigiados chi sos progetos natzionales sìngulos non podiant cumpètere cun sos progetos isvilupados dae sas duas superpotèntzias, mescamente in campu ispatziale. In su 1958, unu mese a pustis de sa crisi de su Sputnik, Edoardo Amaldi e Pierre Victor Auger, duos iscientziados europeos de primore de cussu tempus, ant incumentzadu a arresonare de sa fundatzione de un'agèntzia ispatziale europea.
S'idea de sa creatzione in Europa de unu podere indipendente in su campu ispatziale torrat a essire a campu in s'incumintzu de sos annos sessanta. In su 1962, cumbintos cun seguresa chi "s'unione faghet sa fortza", 6 paisos europeos (Bèlgiu, Frantza, Germània, Regnu Unidu, Itàlia e Paisos Bàscios), cun sa partetzipatzione de s'Austràlia, ant creadu s'European Launcher Development Organisation (ELDO) cun sa punna de progetare e fraigare unu lantzadore indipendente dae sas duas potèntzias ispatziales de s'època.
Semper in su 1962 (in su 14 de làmpadas), sos matessi paisos, prus sa Danimarca, s'Ispagna, s'Isvètzia e s'Isvìtzera ant firmadu un'acòrdiu pro sa fundatzione de s'ESRO (European Space Research Organization), chi a pustis ant creadu in manera ufitziale in su 20 de martzu de su 1964, cun sa punna de aviare progetos in campu satellitare. Intre su 1968 e su 1972 s'ESRO at pòdidu festare sos primos sutzessos: 7 satèllites de chirca sunt istados postos in òrbita gràtzias a s'impreu de lantzadores Istadunidensos.
10 annos prus a tardu, sos membros de custas 2 organizatziones ant isseberadu de aunire sas fainas diferentes issoro in un'ente ùnicu. In su trìulas de su 1973, durante una cunferèntzia interministeriale de sos 10 paisos europeos, fata in Bruxelles, ant delineadu sos printzìpios costitutivos de s'Agèntzia Ispatziale Europea (ESA). In su 1975 ant lantzadu sa prima missione dae s'Agèntzia chi diat èssere posca divenida s'ESA; si trataiat de sa sonda Cos-B chi teniat sa punna de analizare sas emissiones de rajos gama de s'universu. In su matessi annu s'Irlanda fiat devènnida membru de s'ESA e su 30 de santugaine de su 1980 sa ratìfica de s'acòrdiu at decretadu s'esistèntzia legale de s'ESA.
A pustis s'Àustria, sa Norvègia e prus a tardu sa Finlàndia si sunt aunidos a sos istados membros fundadores de s'ESA. Sa ratìfica de unos cantos acòrdios de cooperatzione at dadu fintzas sa possibilidade a su Cànada de pigare parte a unu tzertu nùmeru de programmas de s'Agèntzia e de fàghere parte de su Cussìgiu ESA.
In su 2000 s'est aunidu a sos istados membros su Portogallu, sighidu in su 2005 dae sa Grètzia e dae su Lussemburgu. Sa Repùblica Tzeca est intrada in s'agèntzia in su 2008, batende a 18 su nùmeru de sos paisos membros. Su 22 de nadale de su 2011 sa Romania at aderidu comente su de deghennoe membros de s'ESA. Sa Polònia est istadu su de binti membros gràtzias a sos acòrdios de adesione de su 13 de cabudanni de su 2012. S'Estònia s'est unida su 4 de freàrgiu de su 2015. . In fines s'ùrtimu paisu membru aderente est istadu s'Ungheria su 24 de freàrgiu de su 2015.
Dae s'incumintzu finas a s'istitutzione atuale
A s'incumintzu de sos annos setanta sa cursa a s'ispàtziu aviada dae sas duas superpotèntzias aiat subidu una contratzione de annotu. S'ESA s'est afirmada comente antitzipadora in s'esploratzione ispatziale.
S'ESA at riunidu sa NASA e su Regnu Unidu in suta de su progetu de s'IUE, su primu telescòpiu orbitale, chi ant lantzadu in su 1978 e chi at operadu bene pro 18 annos. A pustis de sos medas sutzessos in s'òrbita terrestre, in su 1986 s'ESA at lantzadu sa Missione Giotto, sa prima missione in s'ispàtziu profundu pro istudiare sa cometa de Halley e sa Grigg-Skjellerup. Hipparcos, una missione pro sa mapadura de sos isteddos, l'ant lantzada in su 1989, mentras in sos annos noranta ant lantzadu SOHO, Ulysses e su Telescòpiu ispatziale Hubble in collaboratzione cun sa NASA. Sas missiones iscientìficas reghentes in collaboratzione cun sa NASA cumprendent sa sonda Cassini-Huygens, in ue su contributu ESA est cunsìstidu in sa realizatzione de sa sonda Huygens chi est aterrada in Titanu.
A su cumintzu de su millènniu nou s'ESA si ponet che a su cumpetidore printzipale de sa NASA in s'esploratzione ispatziale. Cando chi in sos deghènnios pretzedentes s'ESA aeret contadu meda in sa cooperatzione de sa NASA, in sos ùrtimos annos (dae su 1990) s'ESA at isseberadu de assùmere unu cumportamentu prus autònomu. Custa mudada de atitùdine est acontèssida fintzas pro more de sas restritziones legales chi sos militares americanos ant isseberadu de impònnere a s'iscàmbiu de informatziones.
In dies de oe s'ESA punnat meda a sa cooperatzione cun sa Rùssia, chi in su campu de sos lantzadores tenet un'esperièntzia parinale si non superiora a cussa de sos Istados Unidos. Unu decraru imprentadu reghente narat: "Sa Rùssia est su primu collaboradore de s'ESA pro s'atzessu a s'ispàtziu. Custu est un'acòrdiu cuadru intre su guvernu russu e s'ESA pro una collaboratzione e un'alleàntzia pro s'esploratzione e s'impreu de s'ispàtziu esternu pro punnas paghiosas. Sa cooperatzione est giai in cursu pro sas zonas de làntziu e custa cooperatzione at a batire benefìtzios comunos a ambos."Esèmpios de sa s'indipendèntzia noa de s'ESA sunt sa missione SMART-1, una sonda de proa dotada de una propulsione noa, sa missione Mars Express e s'isvilupu de su lantzatore Arianas 5.
Programmas obligatòrios e facultativos
Sas fainas de s'ESA sunt agrupadas in duas categorias: sos programmas "obligatòrios" e cussos "a praghere". Sos programmas acumpridos in s'àmbitu de su budget generale e de su de su programma sientìficu sunt obligatòrios e cumprendent sas fainas de base de s'Agèntzia (s'esàmene de progetos benidores, sa chirca tecnològica, sos investimentos tècnicos comunos, sos sistemas informativos, sos programmas de formatzione). Totu sos paisos membros contribuint a custos programmas in manera proportzionale a su rèdditu natzionale issoro.
Sos àteros programmas, narados "facultativos", interessant petzi unos cantos de sos paisos membros chi sunt lìberos de istabilire su livellu issoro de partetzipatzione. Sos programmas facultativos pertocant a setores che a s'osservatzione de sa Terra, sas telecomunicatziones, su trasportu ispatziale e su bolu ispatziale cun echipàgiu umanu. Fintzas sos progetos de s'istatzione e de sas prataformas ispatziales, gasi comente sas chircas in microgravidade, sunt finantziados in s'àmbitu de sos programmas facultativos.
Progetos benidores de s'ESA
Pro su tempus benidore s'ESA tenet pranos ambitziosos chi faghet a partzire in tres categorias mannas. Su primu est sa sighidura de sa chirca sientìfica in sos progetos de esploratzione (pro esempru isvilupende sistemas de propulsione noos), in manera de minimare sos costos de làntziu o crèschere su bàriu ùtile, onorare sos acòrdios pigados cun s'Istatzione Ispatziale Internatzionale e megiorare sas esploratziones ispatziales benidoras che a cussa de sa sonda Venus Express, partida pro Vènere in s'atòngiu 2005.
Sa de suas categoria est, in collaboratzione cun sa NASA, s'isvilupu e su fàbbricu de missiones indiritzadas cara a sa chirca astronòmica che a sa sonda Planck chi diat dèpere istudiare s'abbolotu de fundu de su cosmo (2007), s'osservatòriu ispatziale Herschel (2006), COROT chi diat dèpere signare una pedra miliare noa in sa chirca de pranetas extrasolares (làmpadas 2006) o s'interferòmetru Darwin. Darwin est s'ùrtima sonda progetada pro individuare pranetas esternos a su sistema solare de sa dimensione de sa Terra.
Cando chi sos progetos antepostos sunt pretzisos a cussos aviados dae sas unas cantas àteras agèntzias ispatziales che a sa NASA, sa de tres categorias de sos programmas ispatziales de s'ESA diferit in manera sensìbile dae cussos NASA. Su Programma Aurora definit una sèrie de missiones pro lòmpere a una missione umana in Marte ma, a diferèntzia de su chi at varadu sa NASA, non previdet unu nùmeru mannu de missiones cara a sa Luna, preferende sondas automàticas e missiones progetadas pro proare sas tecnologias chi s'ant a impreare pro sa missione umana chi diat dèpere acontèssere in su 2030. Sa prima missione de una rilevàntzia de annotu est ExoMars, una missione dotada fintzas de unu rover pro Marte. Finas a su 2005 sa missione ExoMars fiat una missione de s'ESA e de sa NASA paris, ma sas leges istadunidensas chi lìmitant s'iscàmbiu de informatziones ant ispintu s'ESA a modificare sa missione faghende in manera chi esseret ESA ebbia. Un'àteru progetu ambitziosu meda est su Mars Sample Return, chi diat dèpere sighire sa missione ExoMars. At a èssere sa prima missione chi at a aporrire de sos materiales de un'àteru praneta, e pro cussu at a èssere netzessàriu fraigare unu mòdulu discendente capatzu de tzucare dae Marte e essire dae s'òrbita martziana pro torrare a sa Terra.
Istados membros e collaboratziones istratègicas
S'ESA est formada dae sas agèntzias ispatziales e dae àteras entidades de bintiduos istados: In sos annos imbenientes cun probabilidade s'ant a unire a s'ESA unos cantos àteros paisos, mescamente sos chi ant fatu parte de s'ispainadura de s'Unione Europea de su 2004. In prus, s'ESA tenet acòrdios medas cun paisos non membros.
Aristòtele
Aristotele (in gregu antigu: Ἀριστοτέλης, Aristotélēs) (Stagira, 17 làmpadas 384 a. C.- Calcide, 7 martzu 322 a. C.) est istadu unu filòsofu, lògicu, e iscientìficu de sa Greghia Antiga. Sas bideas suas an influentzadu s'istòria intelletuale de su Otzidente pro pius de dua miza annos.
Aristotele at iscritu 200 tratados —de sos cales esistint oe petzi 31— a propòsitu de una enorme variedade de temas, comente sa lògica, sa metafìsica, sa filosofia de sa iscièntzia, s'ètica, sa filosofia polìtica, s'estètica, sa retòrica, sa fìsica, s'astronomia e sa biologia. Aristòtele at trasformadu medas, si non totus, sas àreas de sa connoschentzia chi at contivizadu. Est cunsideradu su babbu de sa lògica e de sa biologia.
Intre medas àteras contributziones, Aristòtele at formuladu sa teoria de sa generatzione ispontànea, su printzìpiu de non contraditzione, sas notziones de categoria, sustàntzia, acto, potèntzia, etc.
thumb|right|180px|Aristotele pintadu de Raffaello
Litru
Su litru de sìmbulu l o L, lìtera ella in minoreddedda o in majùscula, est dae su 1964 unu nùmene ispetziale pro su decìmetru cùbicu (dm³) segundu detzisione pigada a sa de 12 Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras (CGPM). S'unidade de volùmene de su Sistema Internatzionale de Unidades (SI) est su metru cùbicu (m³), su litru agualat a unu millèsimu de metru cùbicu. Su sìmbulu L est istadu adotadu in su 1979 a sa de 16 Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras e est racumandadu pro evitare confusiones cun su nùmeru 1.
Cun totu chi no est un'unidade de medida de su Sistema Internatzionale, su SI nd'atzetat s'impreu cun totu chi racumandat s'impreu de sas unidades de su SI, e est un'unidade usada meda in sa vida fitiana ma non si racumandat s'impreu suo in su campu de sièntzia.
De custa manera, mancari non si racumandet s'impreu de su litru nen apartèngiat a su SI, si podet impreare paris cun unidades de su SI, gosi comente si faghet in s'atualidade cun unidades comente s'ora o sa die.
S'etimologia de s'unidade derivat dae un'unidade antiga de volùmene frantzesa, su litron, a traessu de s'unidade Medievale litra (in latinu). Custu ùrtimu nùmene benit a su matessi tempus de un'unidade grega de tzirca 16 untzas. Su sistema mètricu frantzesu at pigadu su litru comente a unidade fundamentale, in sa creatzione de unu sistema pròpiu de mesuras.
Istòria
S'orìgine de su litru s'agatat in s'unificatzione de mesuras fata durante sa Rivolutzione Frantzesa pro s'Assemblea Costituente de su 1791 pro fàghere fronte a sa diversidade de mesuras chi tando b'aiat. Su litru aparesset sa prima bia comente a mesura de sa capatzidade a sa lege de su 18 germinal de s'annu 3 (7 de abrile de su 1795) definidu in funtzione de su metru, su litru est istadu definidu comente “sa mesura de volùmene, tantu pro lìcuidos comente pro sòlidos, de unu cubu cun una chighirista eguale a una dècima parte de unu metru”.
In su 1879 su Comitadu Internatzionale de Pesos e Mesuras at adotadu su litru, e s'incurtzadura sua, sa l minoreddedda. Su 1901 sa de tres Cunferèntzias Generales de Pesos e Mesuras at definidu su litru comente “su volùmene ocupadu dae sa massa de unu chilogrammu de abba pura a sa màssima densidade sua e suta sa pressione atmosfèrica normale”, custu diat chèrrere nàrrere: abba pura a 1 atm e una temperadura in manera lèbia in subra de 3,98 °C. Su litru fiat, segundu custa definitzione ecuivalente a 1.000028 dm³ (a sas primas 1.000027 dm³), atzetende de custa manera s'iscuncordàntzia cun su tzentìmetru cùbicu sebestada segundu sa definitzione.
Prus tardu s'est ispetzificadu 4 °C comente su puntu de riferimentu de sa densidade de s'abba pro inditare unu litru, cun una densidade de s'abba pura lèbiamente inferiora a 1,0000 kg/litru.
Unu de sos ricercadores chi at averguadu sas deviatziones de sa mesura de su litru in custos cambiamentos est istadu su fìsicu Charles Édouard Guillaume, chi in su 1904 at averguadu in manera isperimentale chi sa densidade de s'abba a 4 °C fiat de 1.000028 dm³.
A sa fine, a causa de sa definitzione complessa de su litru, su 1964 s'est torrada a leare sa definitzione de su 1793, a sa de 12 CGPM in s'àere averiguadu in su 1960 chi b'aiat una diferèntzia de 28 millionesimos rispetu a su decímetru cùbicu, su litru at passadu a èssere petzi unu nùmene ispetziale pro su decímetru cùbicu.
In su 1979 in sa de 16 CGPM s'est detzìdidu s'impreu tantu de sa l minoreddedda chi de sa L majùscula pro evitare confusiones intre sa l e su nùmeru 1 o cun sa lìtera "i" majùscula, cun s'indicatzione chi in unu benidore petzi diat dèpere abarrare unu de sos duos sìmbulos. Sende gasi, sa dualidade galu sighit.
In antis de su 1979, su sìmbulu ℓ (U+2113), est divenidu familiare in carchi paisu; pro esempru, fiat racumandadu dae sa publicatzione M33 de sa South African Bureau of Standards. Custu sìmbulu si podet agatare galu in carchi paisu de allega inglesa e s'impreu suo est galu atzetadu in su Giapone e in Corea de su Sud. Sos font chi coberint sos carateres CJK de solitu non includent petzi s'ella minoreddedda, ma nch'includent fintzas bator carateres pre-cumpostos: ㎕, ㎖, ㎗, e ㎘ (dae su U+3395 a su U+3398) pro inditare micròlitru, millìlitru, decìlitru e kilolitru pare pare. Carchi paisu (comente su Canada racumandaiat de utilizare sa ℓ minoreddedda semper chi esseret possìbile o pro difetu (semper chi non b'apat confusione possìbile cun su numerale 1). In s'atualidade custu sìmbulu non s'impreat in sa majoria de paisos e mai est istadu reconnotu dae sa CGPM nen dae s'Organizatzione Internatzionale pro s'Istandardizatzione (ISO).
Sa de 16 Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras, at fatu possìbile s'impreu de sos duos sìmbulos pro espressare custa unidade de mesura. Sa L majùscula est sa chi s'utilizat in sa pràtica, dassende cunfinada sa ℓ minoreddedda a sos puristas (fàtzile de distìnghere intre sa tzifra 1). In s'atualidade non b'at resone tècnica bera pro custa etzetzione a sa numencladura de sos sistemas de mesuras, ca sos sistemas de iscritura informàticos de s'atualidade faghent possìbile s'impreu de sistemas de codificatzione prus distinguibiles.
In su 1990, su matessi Ufìtziu de Pesos e Mesuras at cunsideradu primidiu eliminare unu de sos duos sìmbulos.
Mùltiplos
A su litru si l'àplicant sos prefissos de su Sistema Internatzionale de Unidades, su prus utilizadu est su millìlitru chi agualat a una parte millèsima de unu litru. In sa tabella imbeniente s'agatant sos mùltiplos e sutamùltiplos cun sos ecuivalentes issoro in volùmene. Si podet bìdere chi sos mùltiplos e sutamùltiplos de litru aumentant o mìnimant pare pare, in un'òrdine de magnitùdine in base 10. Notare chi sos prus utilizados si sunt marcados in grassetu.
Microlitru
Su microlitru est s'unidade de volùmene ecuivalente a sa milionèsima parte de unu litru, rapresentada dae su sìmbulu μl. Agualat a 1 millìmetru cùbicu.
Millìlitru
Su millìlitru de sìmbulu ml o, in manera ecuivalente, unu tzentìmetru cùbicu de sìmbulu cm³, est un'unidade pro su volùmene, chi agualat a unu milionèsimu de metru cùbicu. Est su volùmene ocupadu dae unu cubu chi tenet sas chighiristas de unu tzentìmetru. A bias puru s'abreviat (isballiende) in cc (mescamente in cuntestos automobilìsticos) e fintzas in ccm.
Cun totu chi no est un'unidade de mesura de su Sistema Internatzionale, est un'unidade usada meda in sièntzia. S'unidade de mesura de su volùmene in su SI est su metru cùbicu (m³). Est s'unidade baso de volùmene in su sistema antigu de mesuras CGS.
Tzentìlitru
Su tzentilitru (abreviadu cun cL) est su segundu sutamùltiplu de su litru. Si tratat de un'òrdine de magnitùdine chi s'est impreadu, in carchi casu, pro medire minores consumos, comente sos consumos de abba in casu de fuidas o su consumu de combustìbile in carchi veìculu, cun totu chi s'impreu suo dipendet dae s'òrdine de magnitùdine de sas cantidades volumètricas chi si descrient.
Decilitru
Su decilitru (abreviadu cun dL) est su primu sutamùltiplu de litru. In custa unidade si costumant espressare carchi tassa de cuntenutu de sustàntzias in anàlisis mèigas, dende sos resurtados in cantidades de decilitros de sàmbene.
Decalitru
Su decalitru (abreviadu cun daL) est un'unidade de mesura pro sos lìcuidos chi agualat a deghe litros, no est meda utilizadu in sa vida fitiana.