cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elio e le Storie Tese
Istile musicale
Su grupu s'ocupat fintzas de fàghere parodias de àteros autores (pro esempru de Elvis Presley in Pilipino Rock e Ignudi tra inudisti, de Ligabue in Bis, de Jovanotti in La visione). Ant fintzas imbentadu unu gènere, su Gezz (Ti amo, Sabbiature, Ti amo campionato, L'indianata, Noi siamo i giovani (con i blue jeans)), chi si basat in s'improvisatzione de su testu e non de sa mùsica, comente a in su prus nòdidu Jazz. Sunt ispetzialistas in s'insertare in sas cantzones issoro cantos de àteros branos prus o mancu connotos, arribbende fintzas a fàghere cantos intreos costituidos dae melodias pigadas unu pagu in totue (Indiani [a caval donando]). Ant fintzas intzisu cantzones chi sunt de cumpositzione de àteros autores, ma sonadas a su contràriu (Ignudi tra i nudisti) e cantzones semper de àteros autores invariadas in sa melodia ma cun unu testu modificadu, comente La donna nuda, parodia de I want a new drug de Huey Lewis and the News e Tenia, versione torrada a fàghere de sa famada Maniac de Michael Sembello.
S'originalidade de su messàgiu musicale chi naschet dae custu tzoroddu de gèneres faghet in modu chi su grupu resurtet difìtziles de catalogare in suta de un' eticheta pretzisa meda. Sa matessi definitzione de rock dementziale a s'ispissu benit cunsiderada ridutora pro issos, ca sas mùsicas issoro e sos testos issoro sunt su resurtadu de unu traballu de chirca e isperimentatzione paragonàbile a cussa de carchi mùsicu de avanguàrdia. Elio e le Storie Tese no ant mai fatu segretu de s'èssere ispirados meda, in s'ispìritu e in sa commistione de gèneres musicales, a Frank Zappa,  fintzas si s'intentzione issoro est cussa de creare carchi cosa de nou e originale, chi potzat creare interesse e entusiasmu in sos ascurtadores. Issos matessi preferint una definitzione chi si sunt coniados dae solos, overas Musica per sognare.
Su giornalista e crìticu musicale Ernesto Assante los at definidos sa mègius banda italiana de semper.
Sos cuntzertos
Su grupu, fintzas cando non publicaiat materiale nou, fiat semper in giru pro s'Itàlia. Durante sa carriera longa issoro si sunt creados unu muntone de fans chi los sighint in manera sighida e chi l'ant permìtidu de fàghere belle a mancu de cale si siat casta de promotzione discogràfica comente a sìngulos, vìdeos o istrangiadas televisivas. Su raportu istrintu cun sos fans at creadu sos momentos chi si repitent in cada cuntzertu e chi faghent in modu chi su pùblicu, ispetzialmente cuddu de sas primas filas ue si sistemant sas "favas" e sos fans prus mannos, diventent parte integrante de s'ispetàculu. Su nùmene matessi de sa fanzine "Fave" (Favas) faghet riferimentu a sas "Fave di fuca" (Favas de fuca), produtu erborìsticu publitzizadu meda in sos annos setanta (como unu "meighinale de automedicazione", e pretzisamente unu lassativu, prodùidu dae sa Bayer), chi benit pigadu in giru in Supergiovane e in àteras cantzones de su matessi album (Italyan, Rum Casusu Çikti).
Unu momentu tìpicu de unu cuntzertu issoro est cando cumparet in su palcu Mangoni, de sòlitu durante su segundu o terzu branos: a s'agabbu de su branu su pùblicu incumentzat a l'intzidare a boghes comente chi fiat issu sa star bera de su cuntzertu, cugugende sas paràulas de Elio chi proat imbetzes a lu fàghere essire. A cussu puntu incumentzat unu giogu in ue Elio s'ammustrat infadadu dae su pùblicu: a bias minetzat de abbandonare su palcu o fintzas lantzat unu sondàgiu pro cumprèndere cantas persones sunt andadas a su cuntzertu pro bìdere su grupu e cantos pro Mangoni.
Su pùblicu prus epetru, chi connoschet bene sas dinàmicas de s'ispetàculu, non tenet problemas e interrumpet a Elio durante sas presentadas de sos petzos aboghinende·li fràsias comente a "nudu!", "bastat cun su faeddòngiu" o "cheriums Mangoni", a sas cales Elio reagit semper rispondende in mala manera, mescamente cando finghet de àere pèrdidu su filu de s'arresonu pro culpa de su "disturbadore". Si custu càpitat durante unu cuntzertu gratuitu, Elio fàghet notare a su pùblicu chi, no aende pagadu, non tenet su deretu de bogare a campus rechestas e chi antzis su grupu in cale si siat momentu diat pòdere isseberare de acabare s'ispetàculu, bidu chi "tantu est de badas". Dae cando est nàschida s'idea de sos cd brulè, chi caturant fintzas custos momentos, sunt medas sos fans chi proant a lassare una rasta in sa registratzione de su cd de cussu sero, fintzas in custu casu cun sa sabunada de conca de Elio chi l'ammentat chi "ant ruinadu su cd".
Durante sa cantzone Cara ti amo, in su puntu in cale benit cantada sa fràsia "Non è vero", sa paràula "non" benit perlongada fintzas pro carchi minutu durante sos cales Elio dirighet su pùblicu cun su movimentu de manos.
Durante sa cantzone Bis, cando Elio resat sa fràsia "c'è Paolone che pensa alla fregna", su pùblicu si lantzat semper in unu aplàusu mannu pro ammentare su biadu de Feiez. A sa matessi manera, cando benit sonada e cantada sa cantzone "T.V.U.M.D.B.", s'assolu de sassòfonu benit trasmìtidu in playback, e in su mentres su restu de sa banda acabat pro carchi momentu de sonare.
Sos cuntzertos acabant belle semper cun su branu Tapparella, in su cale est presente su nòdidu coru "Forza Panino", chi, acumpangiadu dae su bàttidu de manos, est una àtera dedica de coro a Feiez e fintzas su "richiamu" pro sos bis. Custu coro, chi faghet de parodia siat a sos coros de istàdiu siat a su ritornellu de Radio Ga Ga de sos Queen, est intradu in s'immaginàriu colletivu, finas a su puntu chi no est raru a l'intèndere fintzas in cuntzertos de tutt'àteru gènere, comente a cussos heavy metal, impreadu pro bogare s'infadu dae sos palatzetos, o fintzas in sos minutos pretzedentes s'ispetàculu.
No est raru chi, in sos ispetàculos, Elio si giret a su pùblicu defininde·lu comente a una "massa de comunistas": difatis Elio e le Storie Tese si sunt àuto-proclamados grupu sìmbulu de sos giòvanos de Fortza Itàlia, cun finalidades craramente irònicas, in respetu de sa par condicio.
Membros finas a s'isorvimentu
Custos cumponentes, fintzas collaborende assiduamente e continuativamente cun su grupu, non sunt istados inclùdidos in sa formatzione ufitziale:
Tellùriu
Su tellùriu (de su latinu tellus, telluris chi signìficat "terra") est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 52 e sìmbulu Te. Est unu semimetallu fràgile, de colore biancu-prata simigiante a s'istàngiu; su tellùriu est chimicamente parìbile a su selèniu e a su sùrfuru. S'impreat mescamente in ligas e comente semicondutore.
1959
S'annu 1959 (MCMLXIX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Nuràghinis Bator Mangones
Nuràghinis Bator Mangones est unu logu imazinadu postu in mesu de nuddue. Est un'ispressura creada dae s'ABLS, s'Assòtziu de Boluntàrios pro sa Limba Sarda, e impreada meda dae sos faeddadores de sa limba sarda. Su nùmene "Nuràghinis" est orizinadu dae "Nuràminis", logalidade esistidora rearmente, dae su nuraghe e dae sos mangones, puzones chi tenent s'abitadorzu naturale issoro in istanzos, normarmente situados in logos isulados. S'impreat mescamente in contu de unu logu de traballu indisizadu, ca est minore, isuladu e atesu dae sa zona de bivimentu ("L'ant carrabatadu a traballare a Nuràghinis Bator Mangones"). Cando est chistione de su logu isuladu in ue istat calicunu, si preferet a impreare s'ispressura "In su corru mannu de sa furca".
Irish Republican Army
S'Irish Republican Army ("Esèrtzitu Republicanu Irlandesu", IRA) (in gaèlicu irlandesu Óglaigh na hÉireann, tradùidu "Voluntàrios de Irlanda"), a bortas inditada che a Old IRA (IRA antigu), fiat un'organizatzione militare nàschida dae is Voluntàrios Irlandesos (Irish Volunteers), chi in su 1919 su Dáil Éireann aiat reconnotu che a esèrtzitu de sa Repùblica Irlandesa, proclamada durante s'Avolotu de Pasca de su 1916 e torrada a afirmare dae su Dáil in su ghennàrgiu 1919. Sende gasi, s'IRA aiat gherradu in sa Gherra de indipendèntzia contra de is fortzas britànnicas. A pustis de sa firma de su Tratadu anglo-irlandesu in su 1921, is membros de s'IRA chi dd'aiant aprovadu aiant formadu su nùcleu de s'esèrtzitu natzionale, fundadu in su 1922 dae su leader de s'IRA Michael Collins. Mancari s'ala de s'IRA contrària a su Tratadu aiat sighidu a s'agatare a pustis de sa derrota in sa Gherra tzivile irlandesa, partende dae sos annos trinta aiat pèrdidu una parte manna de su favore chi is republicanos de s'ìsula aiant acordadu a primìtziu.
Sa denumenatzione IRA fiat cumpàssida pro sa prima borta durante sa batalla de Ridgeway (2 de làmpadas de su 1866). Dae tando is fenianos (natzionalistas irlandesos) si fiant organizados in «regimentos de s'IRA».
A partire dae s'IRA antigu, s'esèrtzitu paramilitare de sa República de Irlanda fiat abarradu in minoria e aiat formadu s'IRA Anti-tratadu, connotu prus a fatu che a IRA Ufitziale, dae chi a pustis si diat ischirriare s' IRA Provisòriu. Custu etotu aiat sufridu a sighire de àteras ischirriaduras, fundamentalmente is de s' IRA Autènticu e de s' IRA de sa Continuidade, ambos autoproclamados sighidores de s'Esèrtzitu de sa República de Irlanda. Sa majoria de sos irlandesos, nointames, disistimat custas rivendicatziones e custos grupos non contat subra s'apoderamentu populare de chi gosaiant is «provisiòrios». Su 28 de trèulas de su 2005 s'IRA at anuntziadu s'acabu de "sa luta armada".
Grupos armados acapiados cun s'IRA
S'agatant grupos armados paramilitares vàrios chi usan su nùmene de Esèrtzitu Republicanu Irlandesu o voluntàrios irlandeses aboghende pro un'Istadu soberanu e indipendente dae su Regnu Unidu, chi pretendent s'ìsula de Irlanda intrea incluende duncas is conteas chi oi in die faghent parte de s'Irlanda de su Norte. Totus si proclamant erederis de s'IRA Original o «IRA Antigu», s'esèrtzitu de sa Repùblica de Irlanda, proclamada dae su parlamentu o Dáil Éireann in su 1919:
Limba serba
Su serbu (in tzirìllicu: српски, in latinu: srpski, pronuntziadu [sr̩̂pskiː]) est sa bariedade istandardizada de su serbu-croatu, usada mascamente dae is serbos de Sèrbia, Montenegro e Bòsnia e Ertzegòvina. Est fintzas limba de minoria reconota in Croàtzia, Matzedònia de su Norte, Romania, Ungheria, Islovàchia, Repùblica Ceca, Albania e Grèghia.
Su serbu est sa sola limba europea istandard chi impitat in paris tempus siat s'alfabetu tzirillicu, siat su latinu. S'alfabetu tzirillicu serbu fiat isceradu in su 1814 dae su linguistu Vuk Karadžić, su latinu fiat creadu dae su linguistu croatu Ljudevit Gaj in su 1830.
Nazionale Italiana di Calcio
Sa natzionale italiana de fubalu representat Itàlia a is competitziones internatzionales de fubalu. Est controlada dae sa Federatzione Italiana de Fubalu.
Scuadra 2014
Custos 23 giugadores ant istados cunvucaus po sa Cuppa de su Mundu 2014
Dorsale Rolu Giogadore Data de nascimentut/edade Partidas Gols Club
1 POR Gianluigi Buffon 28 de gennargiu de 1978 (1978-01-28) (37 annos) 140 0  Juventus (Capitanu) 12 POR Salvatore Sirigu 12 de gennargiu de 1987 (1987-01-12) (28 annos) 8 0 Paris Saint-Germain 13 POR Mattia Perin 10 de Donniassantu de 1992 (1992-11-10) (22 annos) 0 0  Genoa 2 DEF Mattia De Sciglio 20 Mes”e Ladàmini de 1992 (1992-10-20) (23 annos) 11 0  Milan 3 DEF Giorgio Chiellini 14 de Austu de 1984 (1984-08-14) (31 annos) 68 4  Juventus 4 DEF Matteo Darmian 2 de Nadale de 1989 (1989-12-02) (25 annos) 1 0 Manchester Utd. 7 DEF Ignazio Abate 12 de Donniassantu de 1986 (1986-11-12) (28 annos) 20 1  Milan 15 DEF Andrea Barzagli 8 de maiu de 1981 (1981-05-08) (34 annos) 47 0  Juventus 19 DEF Leonardo Bonucci 1 de maiu de 1987 (1987-05-01) (28 annos) 37 2  Juventus 20 DEF Gabriel Paletta 15 de freargiu de 1986 (1986-02-15) (29 annos) 2 0 Atalanta 5 Cen Thiago Motta 28 de Austu de 1982 (1982-08-28) (33 annos) 20 1 Paris Saint-Germain 6 Cen Antonio Candreva 28 de freargiu de 1987 (1987-02-28) (28 annos) 20 0 Lazio 8 Cen Claudio Marchisio 19 de gennargiu de 1986 (1986-01-19) (29 annos) 44 3  Juventus 14 Cen Alberto Aquilani 7 de su Mes”e Argiolas de 1984 (1984-07-07) (31 annos) 35 5  Sporting Lisbona 16 Cen Daniele De Rossi 24 de su Mes”e Argiolas de 1983 (1983-07-24) (32 annos) 95 15  Roma 18 Cen Marco Parolo 25 de gennargiu de 1985 (1985-01-25) (30 annos) 4 0 Lazio 21 Cen Andrea Pirlo 19 de maiu de 1979 (1979-05-19) (36 annos) 109 13  New York City(Segon Capità) 23 Cen Marco Verratti 5 de Donniassantu de 1992 (1992-11-05) (23 annos) 6 1 Paris Saint-Germain 9 DeV Mario Balotelli 12 de Austu de 1990 (1990-08-12) (25 annos) 30 12  Milan 10 DeV Antonio Cassano 12 de su Mes”e Argiolas de 1982 (1982-07-12) (33 annos) 37 10 Sampdoria 11 DeV Alessio Cerci 23 de su Mes”e Argiolas de 1987 (1987-07-23) (28 annos) 12 0 Milan 17 DeV Ciro Immobile 20 de freargiu de 1990 (1990-02-20) (25 annos) 2 0 Siviglia 22 DeV Lorenzo Insigne 4 de su Mes”e Làmpadas de 1991 (1991-06-04) (24 annos) 5 1 Napoli
Ed Asner
Eddie Asner (Kansas City, 15 onniasantu 1929 – Los Angeles, 29 austu 2021) est istadu un' atore americanu.
Milis
Milis est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis de 1.670 abitantes. connota pro sa produzioni de aranzus e mandarinus.
Istòria
Milis esti stetia fundada in su 1200 ,sfruttendi una zona arricca de abba e de terra bella da is paras camaldolesusu chi ianta prantadu i primus aranzus in una zona chi poi ianta zerriau s'ortu de is paras,in prusu ianta cuminzau a fabricai is pontisi e cresiasa,in tempusu pru modernusu Milis è diventada una provintzia de su campidanu de aristanis e si zerriada "campidanu de Milis" is'atrasa biddasa fuantasa santeru,senighi,baullau,tramatza,bronacudu e narabullia,fu sedi de pretura e de cumandusu de carabinerisi e politzia.
San José (Costa Rica)
San José est sa capitale e sa tzitade printzipale de Costa Rica, e puru sa capitale de sa provìntzia omònima. S'agatat in su tzentru de s'istadu, a un'altura de 1.161 m subra su livellu de su mare, fatu chi apasigat su clima tropicale de sa regione.
Cunforme a su tzensu de s'annu 2000 su munitzìpiu de San José teniat tando 309.672 bividores, cosa chi inditat una crèschida lestra in sos annos ùrtimos, dae chi in su 1950 contaiat petzi 87.000. S'àrea metropolitana propassat sos 2 milliones e mesu de bividores.
In su 1843 si bi at fundadu s'Universidade de Santo Tomás. San José est fintzas sa sede de su Tribunale Interamericanu de Deretos Umanos. Sa tzitade est frunida de unuaeroportu internatzione.
Berchèliu
Su berkèliu o berchèliu est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet a sìmbulu Bk nùmeru atòmicu 97.
Est un'elementu metàllicu radioativu in sa sèrie de sos atinòides: su berkèliu est istadu sintetizadu sa prima borta bombardende s'amerìtziu cun partigheddas alfa (iones de èliu) e est istadu batijadu berkèliu in onore de sa tzitade istadunidense de Berkeley, in ue est istadu iscobertu in su 1949. Su berkèliu est istadu su de chimbe elementos transurànicos a èssere sintetizadu.
Corrado Melis
Corrado Melis (Sàrdara, 11 de martzu 1963) est unu pìscamu catòlicu italianu, de su 18 de argiolas 2015 pìscamu de Otieri.
Biografia
Nascit in Sàrdara, in sa diòcesi de Abas-Terraba, su 11 de martzu 1963.
Pesadia e ministèriu satzerdotali
In su 1974 intrat in su seminàriu minori diocesanu de Biddacidru, e apustis de sa maturidadi clàssica, sighit su cursu de stùdius po su presbiterau ande sa Pontifìcia facultadi teològica de sa Sardigna in Casteddu, de su 1983 a su 1988, cunsighendisì sa licèntzia in teologia.
Su 25 de làmpadas 1988 est ordinau presbìteru de su pìscamu Giuanni Pàulu Gibertini po sa diòcesi de Abas-Terraba.
Apustis de s'ordinatzioni presbiterali coberit s'incàrrigu de vicàriu parrochiali in sa parròchia de santa Bàrbara in Biddacidru e de assistenti diocesanu de is giòvunus de Atzioni Catòlica, de su 1988 a su 1993. Est viceretori de su seminàriu diocesanu in Biddacidru de su 1991 a su 1994, animadori in su Pontifìciu seminàriu regionali de sa Sardigna in Casteddu de su 1993 a su 1998, diretori de s'Ufìtziu catechìsticu diocesanu de su 1994 a su 2004. De su 1996 a su 2001 est capellanu in Montevecchio e, de su 1998, fintzas vicàriu e posca aministradori parrochiali de santu Nicolò in Gùspini. De su 2001 a su 2011 est pàrracu de santu Bennardinu in Mòguru. Est in prus vicàriu episcopali po s'evangelizatzioni e s'annestru, diretori de s'Ufìtziu diocesanu de sa Pastorali de sa famìllia e diretori de sa Pastorali de s'ecumenismu. Est membru de su Collègiu de is consultòrius e de su Cunsìgiu diocesanu po is Afaris econòmigus. De su 2011 est pàrracu de sa parròchia de santa Barbara in Biddacidru.
Ministèriu obispali
Su 18 de argiolas 2015 papa Franciscu ddu nòminat pìscamu de Otieri; sucedit a Sergio Pintor, giai dimìtiu po làcanas de edadi. Su 13 de cabudanni sighenti arricit s'ordinatzioni obispali, in pratza Giuseppe Garibaldi in Otieri, de s'archipìscamu Giuanni Angelo Becciu, co-cunsagrantis is pìscamus Giuanni Dettori e Serbestianu Sanguinetti. In s'acabbu de sa celebratzioni pigat possessu de sa diòcesi in sa catedrali de s'Imaculada.
Su 9 de làmpadas 2020 est elìgiu segretàriu de sa Cunferèntzia obispali sarda.
Sleeping Beauty
Includet sas boghes de Mary Costa, Eleanor Audley, Verna Felton, Barbara Luddy, Barbara Jo Allen, Bill Shirley, Taylor Holmes, e Bill Thompson.
Corrado Melis
Genealogia obispali
Sa genealogia obispali est:
Sleeping Beauty
Score musicale de su film e cantzones, cun su triballu de sa Graunke Symphony Orchestra suta sa diretzione de George Burns, sunt arrangiamentos o adatamentos de sos nùmeros dae su 1890 Sleeping Beauty ballet de Pyotr Ilyich Tchaikovsky.
Sleeping Beauty est istadu su primu film animadu chi s'est fotografadu cun sa Super Technirama 70 widescreen process, gasi comente su segundu longumetràgiu animadu chi s'at a filmare in anamòrfica in sos ischermos, a fatu de Lady and the Tramp de sa Disney e totu, bator annos in antis. Su film s'est presentadu in Super Technirama 70 e 6 canales sonu estereofònic in cumpromissos de primu livellu.
Leonardo Melis
Leonardo Melis (Setzu, 1949) est unu iscrittore sardu.
Biografia
Leonardo Melis Est connottu pro esser s'autore de ses libros de sos populos de su mare. In su 2002 hat pubblicadu "Shardana: I Popoli del Mare" (chi in su 2007 est arribadu a sa de sette editzione) aende unu bonu successu hat fertu conoscentzia a sa zente sos Shardana. In pagos annos hat tentu 100 conferentzias de unu argomentu chi isse narat che "irbandonadu dae sa istoriografia uffitziale". In su 2005 hat pubblicadu "Shardana: I principi di Dan" chi chistionat de s'Esodu dae s'Egittu. Cun su matematigu Nicola di Pasquale hat istudiadu una interpretatzione de sa pintadera (simbulu de su bancu de Sardigna) o arroda de Tempus.
Magnificat
Su Magnificat. Gai est connotu custu innu o càntigu de Maria de Nazaret, mama de Gesu Cristu, comente lu leghimus in su vangelu de Luca (1,49-65):
Leonardo Melis
Operas
2002 - Shardana: I popoli del mare, PTM Editrice - Prima Tipografia Mogorese, Mogoro, ISBN 8887393028 (8 edizioni) 2005 - Shardana: I principi di Dan, PTM Editrice - Prima Tipografia Mogorese, Mogoro, ISBN 8887393214 2008 - Shardana: I calcolatori del tempo, PTM Editrice - Prima Tipografia Mogorese, Mogoro, ISBN 8887393478 2008 - Shardana: I custodi del tempo, PTM Editrice - Prima Tipografia Mogoree, Mogoro, ISBN 8887393516 2010 - Shardana: Jenesi degli Urim, PTM Editrice - Prima Tipografia Mogorese, Mogoro, ISBN 978-88-87393-75-0
Magnificat
«''S'ànima mia magnificada su Segnore ''e s'ispiritu meu si allegrada in Deus sarvadore meu, ''ca ada abbaidadu a s'umiltade de sa serva sua. Dae como in poi totu sas generatziones m'ana a giamare biada. ''Cosas mannas ada fattu po a mie s'onnipotente e santu est su nomene sou: ''de generatzione in generatizone sa miserigordia sua s'isterrede subra sos chi li sunu fideles. ''Ada isterridu sa potentzia de su bratzu sou, ''ada isperdisciadu sos superbos cun sos progetos issoro; ''ada trouladu sos potentes dae sos tronos, ada glorificadu sos umiles; ''ada pienadu de benes sos famidos, ada dipaciadu sos ricos a manos boidas. ''Ada succurridu Israele, servidore sou, ammentendesi sa sa miserigordia sua, ''comente aiada prommissu a sos antenados nostros, a Abramu a sa discendentzia sua, po sempre.»
Heinrich Böll
Heinrich Theodor Böll (21 nadale 1917 Colònia; 16 Triulas 1985 Kreuzau) est istadu unu iscritore e traduidore tedescu. Est cunsideradu unu de is prus importantes is iscritores tedescos a pustis de sa II Gherra Mundiale.
In su 1972 binchiat su Prèmiu Nobel pro sa literadura.
Deretos de sos animales
Is deretos de sos animales sunt currentes de pensamentu e movimentos chi sustenent ca is animales no umanos sunt sugetu de deretos determinados. Su rangu de Deretos cuntzèdidos a sos animales vàriat meda a tenora de s'ambiente culturale, e andant dae non ddis reconnòschere perunu, e chi si potzat utilizare s'animale a praghere de s'òmine, fintzas a s'esigire a banda de is difendidores de is deretos de is animales, chi benint a èssere su deretu a sa vida, a sa libertade e a s'integridade de su corpus, segundu sa traditzione reconnotos petzi a sos umanos. Sos deretos de sos animales sunt unu tema polèmicu, pro su fatu chi no esistet cunsensu a pitzu de custos, ne acòrdios internatzionales chi bi faghent relatu. Is deretos de sos animales sunt ogetu de esàmine in duos àmbitos: s'àmbitu morale e s'àmbitu legale.
Heinrich Böll
Vida
Böll est su fìgiu de otu de unu maistru de linna de Colònia. Pesadu in unu ambiènte catòlicu, s'oponit a su nazismu e in is annos '30 refudat de si inscrìere a sa Giuventude Hitleriana.
Deretos de sos animales
Àmbitu morale
Generalizende subra is deretos de sos animales est costùmene cunsiderare cussos istùdios subra sos animales chi dimustrant chi sunt èsseres autònomos, cuscientes de su chi ddus inghìriat, tenent sa capatzidade fisiològica de intendere dolore e praghere, cosa chi cumpartzint cun totu sos animales chi disponent de unu sistema nervosu tzentrale, podent comunicare, portant memòria, sunt capatzos de imparare e medas tenent personalidades diferentziadas intre is cungènneros de matessi ratza, intre àteras caraterìsticas medas.
Heinrich Böll
Vida
Si diplomat in unu liceu umanìsticu e traballat in una libraria de Bonn fintzas a su 1938 candu lassat pro comintzare a iscrìere. S'annu a segus si inscrìet a s'universidade in sa facultade de lìteras e filologia crassica de s'universidade de Colònia.
Deretos de sos animales
Àmbitu morale
Sa filosofia de is difendidores de is deretos de sos animales chistionat de respetare sos interessos de totu sos animales e no de regulare sa manera comente sunt isfrutados.
Heinrich Böll
Vida
De in cue a pagu, cun s'iscomintzu de sa gherra intrat in s'esèrtzitu e andat a cumbàtere in Frantza, Romania, Ungheria e Rùssia. In su 1942 cògiat Annemarie Čech. Torrat a istudiare in s'universidade in su 1946 e de su 1947 incomintzat sa carriera de iscritore cun sa pubricatzione de sos primos contos in carchi giornales.
In su 1951 binchet unu prèmiu pro su contu de sàtira Die schwarzen Schafe (Is berbeghes nieddas). A custu ant a sighire numerosos romanzos, pro sa prus parte cuncordados in sa Germània pustis-gherra. Böll faghet parte de cussos iscritores tedescos chi si cumparàntziant cun is arrores, sa birgùngia e sa neghe de su nazismu e sa shoah.
Deretos de sos animales
Àmbitu morale
Giai dae sa Roma Antiga sos animales sunt istados cunsiderados che a benes simpres, traditzione chi ant eredadu is culturas otzidentales modernas e chi est abarrada rapresentada in sa legislatzione atuale. Ddoe at chie sustenet ca totu sos ingestos descritos che a inditos de sensibilidade de sos animales dependent dae fartas de limbàgiu sientìficu, pretendende chi sos animales tèngiant tales caraterìsticas (pròpias de sos umanos), ma in realidade si ddi diat dèpere nàrrere de àtera manera. Nointames b'ant proas sientìficas chi afiantzant comente totu sos èsseres umanos cun sistema nervosu tzentrale assimbìgiant sa manera isperimentare sentidos.
Heinrich Böll
Vida
In su 1967 arretzit su prèmiu Georg Büchner pro totu s'operadu suo e in su 1972 su Prèmiu Nobel pro sa literadura, unu annu a pustis de sa bessida de su romanzu Gruppenbild mit Dame. Essende iscritore de satira est ativu fintzas politicamente e si pesat siat contra sa Gherra Frida che contra sa cresia catolica, atirendesi·nche sa disamistade de s'opinione de dereta. Benit difatis fatuvatu pintadu comente comunista (mancari creidore) e amigu de is terroristas de sa Rote Armee Fraktion (RAF), chi in cussos annos fiant assustende sa natzione cun atentados.
Deretos de sos animales
Àmbitu morale
Richard A. Posner narat ca sa bonesa umana s'ispricat pro chèrrere agiudare a is simbigiantes a sos umanos, incluende sos umanos pròpios e sos animales cun caras umanòides.
Heinrich Böll
Vida
In is metessis annos arretzit in domu sua s'iscritore sovièticu Aleksandr Solženicyn, cando benit bogadu de s'Unione Soviètica. In sos annos a sighire s'ocupat fintzas de is chistiones politicas chi pertocant is istados de s'Est Europa, is cunflitos in su Sud Amèrica e puru de sa gherra de Vietnam.
Deretos de sos animales
Àmbitu legale
S'agatant grupos de persones segundu chie a is animales ddis sunt dennegados deretos fundamentales. Custos grupos sustenent ca durante is sèculos, s'est cunsideradu ca sos animales sunt esìstidos cun sa finalidade ùnica de èssere utilizados in benefìtziu umanu. Afirmant chi cando si disinnant leges chi faghent riferimentu a sos animales, custas si cuntzentrant subra s'utilidade chi potzant tènnere custos animales pro is persones, e no subra sos interèssios issoro. Pro is grupos chi difendent is animales est pretzisu dare a sos àteros animales deretos chi propassent is barreras de sa'antropotzentrismu. Si sustenet ca perunu de custos grupos tenet in cunsideru ca is deretos in sese, congiminados che a deretos sugetivos, tenent a caraterìstica s'esigibilidade cara a is pòderes o a is sìngulos chi ddos lesiant, e paret difìtzile a s'isetare chi un'animale reclamet unu deretu. Duncas àteros ddos depent esigire pro issos.
Heinrich Böll
Vida
Bivet cun sa mugere in Colònia e in ateras partes de su Land de Nordrhein-Westfalen fintzas a sa morte in su 1985.
Deretos de sos animales
Àmbitu legale
Calincunu grupu de Deretos Animales dimandat s'abolitzione de cale si siat impreu o isfrutamentu de animales, proponende chi diant dèpere lassare de èssere cunsiderados che a propiedades e passare a èssere indivìduos, is interèssios de is cales depent èssere respetados e defèndidos. Si faghet unu parallelismu cun s'iscravidade umana, in ue sos iscraos non teniant deretos pro neghe de su fatu chi fiant cunsiderados che a propiedades chi podiant èssere comporadas o bèndidas. Cun s'abolitzione de s'iscravidade umana si fiat reconnotu ca is indivìduos chi fiant istados isfrutados e assugetados fiant sugetos de deretu. Is Deretos Animales andant acapiados a s'idea chi no est giustu discriminare a sos indivìduos in funtzione de s'ispètzie (ispetzismu), paris a comente oe in die si intendet s'ingiustìtzia de su ratzismu e de su sessismu. Is grupos de Deretos Animales manifestant chi is deretos umanos depent pertocare totu is animales, de chi s'umana est un'ispètzie intre àteras; segundu custu parre is interèssios de totu sos animales andant respetados chentza discriminatzione peruna, ca animale perunu est naschidu pro bìvere privadu dae sa libertade (campos de cuntzentramentu, in laboratòrios, in intro de tzircos, in is gàbias (zoos, abbàrgios, terròrios, intre àteros) nen pro ddis dare sa morte (matatojos, naes de pisca, indùstrias de coiràmene).
Universidade do Estado de Minas Gerais
Sa Universidade do Estado de Minas Gerais, jamada comunemente UEMG, est una universidade cun sa sede in Belo Horizonte, in Minas Gerais, in so Brasile.
Deretos de sos animales
Àmbitu legale
Custu andat paris cun sa farta de atzione, in sensu giurìdicu, a banda de sos animales. Is animales non diant pòdere èssere titulares de deretu ca pro sese non tenent manera de pònnere in movimentu sa giurisditzione pro fàghere bàlere una pretesa. Sa diferèntzia manna cun is iscraos de su tempus antigu est sa capatzidade de limbàgiu, in su sentidu de una allega umana, aici comente pro mèdiu sìngias o paràulas: s'iscrau podiat comunicare, e a s'atu de s'abolitzione de s'iscravidade, at pòdidu (a su nessi intentare de) fàghere bàlere is deretos cosa sua. Dae s'àtera banda, is deretos sugetivos cumportant un'interèssiu, comente pro esempru s'interèssiu a bìvere e s'interèssiu a evitare su dolore, difatis, su cuntzetu etotu de unu deretu sugetivu est un'atu linguìsticu, pro su cale si costituit una relatzione giurìdica (comente deretos sugetivos pùblicos e comente deretos sugetivos privados).
Heinrich Böll
Òpera
S'òpera literària de Böll benit definida in tedescu Trümmerliteratur (literadura de is rogos), in riferimentu a is rogos de sas domos isciarrocadas de is bombas de sa gherra.
Ignazio Serra
Primu presidenti de sa Provìncia de Casteddu de su perìodu republicanu, est stètiu intra is fundadoris de sa Democratzia Cristiana in Sardìnnia.
Heinrich Böll
Òpera
Is temas chi afrontat ponent a cumparàntzia sa sotziedade de sa Germània nazista cun cussa a pustis de sa gherra, critichende·nche is istitutziones politicas, religiosas e econòmicas.
Ignazio Serra
Biografia
De genia nòbili, mannu de Francesco Serra Ballero e Maria Isabella Nieddu Tola, a pustis de is stùdius clàssicus frecuentat sa facultadi de Giurisprudèntzia de s'Universidadi de Casteddu laureendi·si in su 1925. Imperat sa professioni cun Luigi Crespellani.
Heinrich Böll
Òpera
Craramente is acuntèssias si ispòddiant in Germània, mascamente in sa regione de Colònia e contant de gente assolada in una sotziedade chi chircat de si lassare in pressi su pesu de gherra a palas.
Ignazio Serra
Biografia
Lòmpit in custus annus a diversus arrolus de importu: segretàriu regionali de s'Atzioni catòlica, cummissàriu regionali de s'ASCI, vice-presidenti de Casteddu de sa FUCI. Antifascista cumbintu, fundat in Sardìnnia su Partidu Populari, e duranti sa Segundu gherra mundiali s'assòtziat a su nùcleu clandestinu de sa Democratzia cristiana e a su Comitau de liberatzioni natzionali.
Heinrich Böll
Òpera
Sa tonada est irònica, a tretus prus ligera a tretus  prus aspra, chentza de si fàghere mai grae a sa leghidura.
Ignazio Serra
Faina polìtica
A s'acabbu de sa cuntierra benit elìgiu presidenti de sa Provìncia de Casteddu, e in custu arrolu proponit su fàbricu de su Spidali Marinu de sa citadi. In su 1949 est elìgiu in Cunsillu regionali e peri is annus pigat assessoraus varius: a s'Indùstria e Cumèrciu de su 1954 a su 1955 (giunta Corrias II), a sa Laurera de su 1957 a su 1958 (giuntaBrotzu II), a is Entis localis de su 1961 a su 1963 (giunta Corrias II) e de su 1966 a su 1967 (giunta Dettori).
In su 1971 diventat senadori de sa Repùblica, cambiendi a Salvatore Mannironi.
Si morit in Casteddu po infartu su 8 de cabudanni 1980.
François Rabelais
Est istadu s'autore de sos romanzos Pantagruel de su 1532 et Gargantua de su 1534, chi sunu una parodia de sa literadura cavalleresca e chi sunu cunsiderados sos primos esempios de su romanzu modernu.
Oro
Inatacabile de sa majoria de sos cumpostos chìmicos, reagit in pràtica isceti cun s'abba règia e cun su ione tzanuru. Cun su mercùriu format un'ammesturu, ma no unu cumpostu chìmicu. S'agatat a s'istadu nadiu suta forma de pibidas, trigos e pàgias in sas rocas e in sos depòsitos alluvionales.
Philippe Daverio
Daverio est istadu un istudiosu e divulgadore de s'arte meda famadu, condutore de trasmissiones televisivas comente Passepartout in Raitre e Emporio Daverio in Rai 5. Est istadu diretore de sa rivista ART e dossier e at collaboradu in vàrios giornales comente su Corriere della Sera e "Style Magazine".
Parcu marinu Penisula de Sinnis-Isula de Malu Entu
S'isterrit po 25,10 km² a longu a longu de costera e po 25.673 ha in su mari, in totu su territòriu de penìsua de su Sinnis chi fait pati de su comuni de Crabas, contendi duncas fintzas is duas ìsuas de Malu 'Entu e de Su Cadallanu.
Valldemossa
Valldemossa est una comuna ispagnola de 1.995 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares. S'agatat a Nord-ovest de s'ìsula majore, Maiorca, e est ammentada pro èssere istada logu de permanèntzia de su composidore Fryderyk Chopin, chi in cumpangia de s'iscritora George Sand, noa cumpàngia sua, s'aiat istabilidu a sa Cartuja (Certosa, un'ex-cunventu) in su 1838. Medas legendas belle morbosas chi pertocant carchi nòdida cumpositzione de su musicante polacu, tenent comente teatru de acumprimentu s'ex-cunventu de sa tzitadina collinare ispagnola.
Parcu marinu Penisula de Sinnis-Isula de Malu Entu
In s'ìsua de Malu 'Entu si podit agatai anea in su chirru sud-estu, contra su chirru norti-uestu chi est de roca, Su cadallanu est imbecis unu iscòlliu de roca iscetis.
S'àrea Mania est pretzia a tanora de su gradu de aparu aplicau, in tres zonas:
Bonn
Bonn est una tzitade de 327.913 abitantes, chi s'agatat in su Land de Nordrhein-Westfalen, in Germània.
Acòrdiu de Schengen
S'Acòrdiu o Tratadu de Schengen (fintzas Acòrdios) est unu tratadu internatzionale pro su cale paisos vàrios de s'Europa ant suprìmidu is controllos a is fronteras interiores (intre isso e issos) e ddos ant tramudados a is fronteras forànias (cun paisos tretzos). S'acòrdiu, firmadu in sa localidade lussemburghesa de Schengen in su 1985 e in vigore dae su 1995, istabilit unu logu comunu — naradu ispàtziu de Schengen — in ue podent tzirculare liberamente totu is persones chi siant intradas in regularmente dae una frontera forània o residat in unu de is paisos chi àplicant su Cumbèniu.
S'Acòrdiu fiat istadu integradu in is tratados de s'Unione Europea cun sa riforma de su deretu primàriu in sa Cunferèntzia Interguvernativa de su 1996 e chi fiat artziadu a punta cun su Tratadu de Amsterdam. Dae tando, sighet galu bàlidu e est una parte sustantziale de sa natura de s'Unione Europea comente progetu polìticu.
Esistent paisos chi partenent in s'Acòrdiu de Schengen ma chi tenent etzetziones in s'aplicatzione de carchi puntu de s'acordu e no partenent a s'ispàtziu de Schengen. Pro esempru, su Regnu Unidu e s'Irlanda non faghent parte de s'ispàtziu de Schengen ma partètzipant a sa cooperatzione de sa politzia e giustìtzia e a sa luta contra de su tràficu de drogas. Àteros, comente Bulgaria, Romania e Tzipru, galu no apartenent a s'ispàtziu de Schengen ca non acumprint is rechisitos de seguresa istabilidos, mancari àteras partes de s'acòrdiu ddas àplicant. Islanda, Liechtenstein, Norvègia e Isvìtzera, chi non sunt membros UE, ant patuadu un'acòrdiu pro fàghere parte de sa zona Schengen. ​ Sa Croàtzia, ùrtimu istadu a s'unire a s'UE, s'at a integrare in s'acòrdiu probabilmente in su 2024.
Cultura de Altzaghena
Sa cultura de Altzaghena (connota fintzas che a cultura de sos tzìrculos megalìticos o facies gadduresa o corsicana gadduresa ) est istada una cultura megalìtica chi s'est isvilupada intre sa fine de su de IV millènnios a.C. e s'incumintzu de su de III millènnios a.C. in sa regione istòrica de sa Gaddura, in sa Sardigna setentrionale.
Cultura printzipale
Medas acatamentos archeològicos ant atzertadu chi sa cultura de Otieri si fiat ispainada in totu s'ìsula e chi a intro suo bi fiant currentes culturales diferentes chi si diferentziaiant in manera lèbia s'una dae s'àtera.
Su ponte corsicanu
S'istrutura morfològica caraterìstica de sa Sardigna - mescamente sa parte nord-est - costituida dae sa cadena montagnina de su monte Limbara, format una barriera fìsica de annotu, separende custa ala setentrionale dae su restu de s'ìsula, mentras sas baddes mannas de su massitzu granìticu, chi achirrant cara a nord, s'aberint cara a su mare in diretzione de sa Còrsica a curtzu, formende cun custa belle un'unicum, separadu petzi de bratzu de mare minore a beru.
Custa àrea manna, connota cun su nùmene de Gaddura, paris cun sa Còrsica at costituidu - pro more de sa particularidade geogràfica sua - su puntu de transitzione e de addòbiu pro sos pòpulos chi torraiant a artziare dae su Mediterràneu orientale e sos a inghìriu de su continente tosco-lìgure-proventzale (sas ìsulas de s'Artzipèlagu Toscanu sunt a belle 30 chilòmetros).
Totu sa zona fiat istada abitada dae sos tempos prus remotos dae populatziones de pastores-gherrianos de etnia corsicana, de chie su nùcleu printzipale si suponet chi istaiat pro su prus in sas Gadduras.
Ipòtesi subra de sa cumponente ètnica
Custa particularidade geogràfica at tentu un'importu suo in su de determinare sa singularidade de custu aspetu culturale a intro de sa cultura de Otieri, e - a parre de s'archeòlogu Giuanni Lilliu - testimòniat s'orìgine diferente de sas vàrias populatziones preistòricas sardas.
Semper a parre de s'istudiosu, custas diferint s'una cun s'àtera siat in sa costitutzione sotziale ma fintzas in sa cumponente ètnica: prus antigas e fortzis discendentes de sas populatziones neolìticas sardas sas chi apartenent a s'aspetu culturale de sos tzìrculos megalìticos, prus modernas e de caraterizatzione tziclàdicu-minòica forte sas chi apartenent a su ramu printzipale - est a nàrrere a sa Cultura de Otieri.
Sas gentes de sos chi apartenent a sa facies Altzaghena, pro su prus de orìgine gherriana e pastorale, fiant organizadas in grupos serrados e de casta, costituidos in una sotziedade a isfundu aristocràticu e individualìsticu, cun una distintzione neta de sos ereos in su cuntestu tribale.
Custa diferentziatzione si mustrat non tantu in sas abitatziones, cantu in sa forma de sos sepurcros e in sos ritos fùnebres. Sos grupos aristocràticos aiant interradu sos mortos issoro in monumentos megalìticos a forma de tzìrculu, cun una càmera tzentrale chi cunteniant unu indivìduu ebbia, e custa costumàntzia curiosa faghet bene cumprèndere comente siat istadu importante meda pro custas gentes definire in manera crara sa primatzia de su capu cunfronta a sos àteros indivìduos.
Sos asciugàrios fùnebres cumprendiant ogetos traballados a sa minuda che a copetas in sinnadòrgia, lamas in seltze, istraleddas triangulares minores in pedra tosta lamada e trigos de cannaca de sinnadòrgia birde a forma de olias minoreddas.
Siat s'architetura de su sepurcru siat sa cultura materiale de sas gentes de custu aspetu culturale agatant parallelos puntuales in s'àrea pirenàica (Catalugna, Limbadoca, Proventza) in prus de chi in sa matessi Còrsica.
Iscrezeniaduras internas
Si sas populatziones de sa facies gadduresa fiant ghiadas dae un'aristocratzia pastorale e gherriana forte, sighende unu ischema geràrchicu fissu, sas chi aparteniant a sa cultura printzipale de Otieri si riuniant in bidditzolos organizados in unu cuntestu tribale ampru e isvilupadu sighende un'assetu urbanìsticu de casta colletiva, faghende pensare a sos istudiosos a una cultura pro su prus democràtica. Custa tendèntzia aparit in su disponimentu de sos sepurcros e in sos ritos fùnebres: gasi comente sas cabannas sunt agrupadas in bidditzolos, gasi sas tumbas sunt cuntzentradas in necròpolis minores. Sos defuntos beniant interrados cun su ritu de sa depositzione colletiva in domos de gianas, est a nàrrere totus paris sos membros de sa matessi famìlia e fortzis fintzas de s'ereu, in cuntrastu netu cun su chi acontessiat imbetzes intre sas gentes de sa facies gadduresa.
A parre de s'istudiosu Giuanni Lilliu, fintzas in època preistòrica in Sardigna si delineaiant giai bastante in manera crara sas duas ànimas cumplementares de sa sotziedade isolana: sos pastores gherrianos de sas alturas tzentrales e sos regollidores gherrianos de sas pranuras. Mancari sos datos antropològicos connotos finas a oe non nde frunint de su totu sa proa non parent privas de balore e de significadu unas cantas iscrezeniaduras cumportamentales pròpias de sos gadduresos e de sos cursos modernos, respetu a sas unas àteras populatziones sardas.
Caraterìsticas pròpias
Pro totu su tempus de sa durada sua, sa caraterizatzione culturale gadduresa non s'est omologada a sas espressiones prus ricas de sa cultura de Otieri, ma at opostu una tzerta resistèntzia. Si suponet chi custu siat acontèssidu printzipalmente ca cunteniat a intro suo una cumponente aristocràtica forte chi si fiat oposta cun arramponu a sas novidades propostas dae sas àteras currentes culturales, refudende·las e torrende a propònnere in manera sighida semper su matessi modellu culturale primordiale.
In pràtica - a parre de s'istudiosu Giuanni Lilliu - su modellu gadduresu s'est riproduidu in manera semper uguale dae su de III millènnios a.C., colende dae s'II millènniu a.C. cun sa nàschida de sa tziviltade nuràgica (chi si fiat difùndida fintzas in Còrsica in ue l'ant mutida torreana), finas a sa conchista romana (subravivende·li) e frunende a sos archeòlogos un'esèmpiu incredìbile de istrutura culturale e sotziològica cungelada.
Ipòtesis reghentes subra de àteras apartenèntzias culturales
Istùdios reghentes però ant dimustradu chi sas produtziones tzeràmicas tìpicas che a sa copa in sinnadòrgia birde in Li Muri, diant èssere de ligare a sa facies Santu Chìrigu, insertada in unu perìodu de transitzione intre sa Cultura de Bonu Ighinu e sa Cultura de Otieri.
Giovanni Casu
Giuanni Casu (Crabas, 1933) est unu musitzista sardu e su prus antzianu e ispertu sonadore de canna de sa chi pigat nòmine de Iscola de Crabas.
Cultura de Altzaghena
Sos tzìrculos megalìticos
Sos monumentos prus significativos de cussu perìodu sunt sas chi li narant tumbas a tzìrculos, est a nàrrere cussas istruturas particulares in ue sos defuntos fiant assentados a intro de tzìrculos lìticos cuntzèntricos.
Giovanni Casu
Biografia
Giuanni Casu (nodiu in totu sa Sardigna cun su paranòmine de Paui) at incomintzadu a sonare giai a pipiu, imparende sa tècnica esecutiva e costrutiva de su frade Daniei. Contra a su chi sutzediat in is àteras iscolas de s'ìsula (comente, a esemprus, is de Sàrrabus e de Trexenta), in Crabas, in su tempus coladu non s'usaiat de istudiare is launeddas cun unu maistru, duncas s'imparaiat ascurtende e abaidende a is sonadores prus mannos in is tzilleris, in campagna, in is festas, in is crèsias o in is prutzessiones.
Cultura de Altzaghena
Sos tzìrculos megalìticos
Custu tipu de fàbbricu - particulare meda - est costituidu dae pedras cravadas in verticale in su terrinu sighende sa tzircunferèntzia de unu chircu e cun in tzentru una cassita in pedra de forma cuadrangulare. In su territòriu de Altzaghena, in una localidade mutida Li Muri, s'agatat su cumplessu megalìticu mègius cunservadu.
Giovanni Casu
Biografia
A noe annos, Casu at incomintzadu a sonare in is prutzessiones de bidda. In is annos chimbanta fiat giai famadu in totu s'ìsula e in s'èsteru, in ue fatuvatu andaiat a sonare cun su frade Daniei. Is duos fiant narados “Duo Paui”.
In is annos 80, Casu at fundadu una iscola de launeddas, in ue at imparadu a ischientes chi beniant de medas partes de s'ìsula e de fintzas sa penìsula italiana. Tames de èssere musitzista, Casu est costrutore apretziadu de launeddas.
Giuanni Casu e Luisu Lai (de Santu Idu) sunt is sonadores de canna prus mannos chi s'agatent galu in atividade. Casu est apretziadu pro s'esecutzione cunserbadiva e duncas respetosa de sa traditzione locale.
Cultura de Altzaghena
Sos tzìrculos megalìticos
A parre de s'istudiosu Giuanni Lilliu custu tzìrculu funeràriu-rituale serbiat pro sa bogare sa carre de sos mortos, chi beniant depostos in sas pedras iscanaladas chi costituiant sa tzircunferèntzia e lassados a su sole pro unu perìodu longu. A pustis sos ossos beniant collidos e postos in sa cassita in tzentru de su tzìrculu.
Giovanni Casu
Biografia
In su 2011, ddi est istada dedicada una monografia biogràfica e etnogràfica, iscrita de s'etno-musicòlogu Paolo Mercurio.
Cultura de Altzaghena
Sos tzìrculos megalìticos
Esèmpios de interros simigiantes sunt presentes fintzas in s'ìsula de Elba, in sa necròpoli de sas Piane alla Sughera.
Giassos archeològicos printzipales
Intre sos giassos archeològicos pre-nuràgicos de importu prus mannu de sa Gaddura bi sunt de tzitare:
Giassos archeològicos corsicanos
A curtzu a su 3300 a.C. aiant pesadu sas primas perdas longas simpres ma sa forma issoro fiat mudada durante sos sèculos sutzessivos trasformende·si in antis in perdas longas antropomorfas e a pustis in istàtuas-perdas longas, cun sos lineamentos de sa cara bene marcados e dotados de armas che a ispadas e pugnales (innovatziones istilìsticas fortzis dèvidas a influssos culturales esternos).
Intre sos tzìrculos megalìticos si signalant sos de Ciutalaghia, Monte Rotundu e Tivolaggiu.
Giovanni Casu
S'Iscola de Crabas
In su panorama de is Iscolas de Launeddas, sa de Crabas tenet postu ispetziale. Su repetòriu e s'istile crabarissu sunt istados istudiados giai de is annos chimbanta de su sèculu passadu, de s'etno-musicòlogu danesu Andreas Fridolin Weis Bentzon
Issu at tentu modu de abbìdere comente is sonadas locales fiant arcàicas. Is launeddas chi prus sunt usadas in sa traditzione sunt: sa mediana e su punt‘e organu.
In su tempus antigu fiat impreadu fintzas su moriscu. Atualmente no est prus usadu, mancari galu fatu fintzas in die de oe de Giuanni Casu, ma isceti chi dimandadu de is colletzionistas.
Is sonadas tìpicas de su repertòriu locale sunt: su pass‘e dus, su pass‘e tres, su ballu crabarissu, sa processione (fintzas narada sa pastorella), sa missa, su pass‘e cantai. Cust'ùrtimu est usadu a acumpangiamentu de su cantadori, chi benit a èssere su cantadore-poeta in limba.
Videojòcu
Su videojocu est nàschiu in sos annos Chimbànta, a su cumìntzu pro chìrcas issientìficas, ma si at isvilupàu a prenu dae sa secunda meitàde de sos annos Settanta in sùsu.
Edade de sos jocadores
Sa fàsca anagrafica de sos chi si pònen a jocare est tra sos sèichi e bintinòve annos, mancàri chi in carchi istadu, comente in su Rennu Unìu, s'edade mediana siat meda prus arta, de cada manèra lompènde a unu massimu de barantanòve annos; in s'istadu italianu est de bintòtto annos.
Oje in dìe, pèri su mundu b'at unos 145 milliones de pessònes chi videojòcan.
Mòdolo
Mòdolo est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis de 181 abitantes.
Annu
Un'annu est su perìodu de su tempus chi impreat sa Terra a fàghere s'òrbita sua giru—giru a su Sole. Un'annu est partzidu in 365 dies e 6 oras. Un'annu si dividet in dòighi meses e si podet partzire in bator istajones. Is meses sunt de 30 o 31 dies, isceti Freàrgiu nde podet tènnere 28 o 29.
Cape May, New Jersey
Cape May est una bidda istadunidesa ubigada in sa punta meriesa de sa mesìsula numenale, in intro de su contadu a su matessi nùmene de s'Istadu federale de New Jersey, in ue sa Baìa de su Delaware addòviat s'Otzèanu Atràntigu. Cunforme a su retzensimentu realizadu in sos IAA in su 2010, tenet una pobuladura aposentada de 3.607 abitadores, su chi rapresentat unu minimonzu de 427 (-10,6%) a petus de sos 4.034 recontados in su retzensimentu de su 2000, chi aiat custituìdu a bia sua un falada de 634 (-13,6%) dae sos 3.400 recontados in su retzensimentu de su 1990.