cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çatal Hüyük
sas Domos
In Çatal Hüyük sa' domos fini divisas in duas cameras. In sa pius manna, in centru, bi fit su foghile e in tundu sos sezzidosos e pianos rialzados pro drommire, in d'unu muru bi fit su furru pro cogher su pane e i sos alimentos. Sa camera minore fit usada pro conservàre sa provvistas de su manigu. In zertas cameras sun istados agatados muros decorados cun pinturas e bassorilievos supra su ghiju, e fortsis custas fini dedicadas a cultos religiosos. Tra sos repertos sunu de signalare sas ceramicas e sos oggettos in pedra, subra tottu ossidiana, chi fit bundante in cussa regione.
su Cultu 'e sos Mortos
Sos abitantes de Çatal Hüyük sepultaian sos ossos de sos mortos, mascios e feminas distintos, sutta su lettu. Pero, prima de esse sistemados intro 'e domo, sos cadaveres benian lassados a s'aria pro chi sos unturzos apperen devoradu sa petta. Custu sistema est usadu ancora in India e in Persia, inue sos mortos sunu lassados in sas Turres de su selenziu.
Futtientu
S'astoreddu cudduventu o futtientu o tilibriu (Falco tinnunculus, Linnaeus 1758) de sa Familia Falconidi. De colore brunu. Pettalzu e catzadore de animales minores chi si movene subra su terrinu. Istat pompiende dae s'altu, guasi immobile,lassendesi trasportare dae su entu (dae inoghe su nòmene futtientu). Tenet farrancas acutas e picculu forte.
UNESCO
UNESCO (akronimu de United Nations Educational Scientific and Cultural Organization) est un'agentzia ispetzializada de is Natziones Unidas (United Nations) Pesada su 16 de sant'Andria me su 1945. Su propositu de custa organisadura est de agiudu a sa paghe e sa siguresa promovende collaboraduras internatzionales me su campu de is istudios, de s'iscentzia, e de sa cultura pro ki b'eppat prus arrispettu de sa justitzia, de sa leges, de is deretos umanos e de sa libertades fundamentales proclamadas dae sas UN.
Una de is missiones de s’UNESCO est cussa de mantenni una lista de Patrimonios de s'Umanidade. Custos funt logos de importu dae su puntu de vista culturale istoricu o naturale, ki keren amparados e mantennidos in siguresa poite est de importu pro sa comunidade mundiale.
Fràgula
Fragula, o "fragarza", de sa Familia Rosacee. Piantighedda, chi s'agatat areste in sos buscos umbrosos e unu pagu umidos, in montagna, e faghet fruttos minores, saporidos. Sa fragula benit puru cultivada e si nd'agatat in commertsu. Su fruttu in custa occasione est mannu. Si mandigat frisca o a marmeddada, o a bicculeddos in su gioddu (yogourt).
Ubuntu
Ubuntu est una distro de su sistema obrativu GNU/Linux naschida in su 2004, e fata partinde de sa Debian. Ubuntu est pessau pro faghere prus fatzile s'impreu de sa Computadora, o Donnia 6 meses bessit una versione noa, ki da nanta Upgrade.
Ubuntu est finantziàda dae sa "Canonical Ltd" (sotziedade arregistrada in s'Insula de Man). Sa fundamenta de Ubuntu est de Mark Shuttleworth, unu zovanu imprendidore de s'Africa 'e Josso grandu amigu de su software liberu. Su nomene Ubuntu bennet de unu fueddu Africanu chi cheret narrer "umanidade pro sos atteros", o fintzas "Deo soe su chie soe, pro meritu de cussu chi semus totus".
Comente donnia distro de Linux, Ubuntu si podit installai in d'una computadora ue b'est un'ateru sistema (pro narrer, impari a windows a su MacOS o ateru sistema).
S'idea est de no fai pagai pro su sistema obrativu e totu, ma sceti pro su serbitziu tennigu.
Comente ateras distros de Linux, Ubuntu tennet virtudes ke: est a gratis, est stabili et donnat seguresa.
Ubuntu impreat sos paketos debian *.DEB pro azorronare o installai programas nous. Dae su menu grafigu, podis impleai su programa Synaptic pro agatare i installare dae sa lista ofitziali Donnia programa ki ti podit serbiri (ki siet de multimedia, de ofitziu o de seguresa).
Cynara scolymus
Sa cartzofa (Cynara cardunculus, sutaispecie scolymus) est una ortaliscia cultivada de sa familia composite. Si presentat comente una mata. Arrivat puru a 1 metro de altaria, truncu robustu, cun fozas longas, cun ispinas. Produet varios frutos, chi sunt sos fiores; su frutu si presentat cun fozas subrapare, ispinosas in sa caltzofa de tipu sardu, chena ispinas, in su tipu nadu romanu. Sa produtzione est in sos meses de ierru.
Sa cartzofa si mandigat cotta o crua.
Galleria
Est meda coltivada in Sardigna (Campidanu, sa zona de su Coghinas, in su Tataresu).
Nurighe
Nurighe est su logu chi dat su nomene a una grutta de su Logudoro-Mejlogu, e prezisamente de su territoriu de su comune de Cheremule, in provìntzia de Tàtari, in su cabu de susu de sa Sardigna. Sa grutta, iscoberta e esplorada dae sa Truma de Arkeo-Gututulugia "Monte Maiore" (TAG) de Thiesi, est piena de ossos fossilizados de una ispetzie de chervu estintu de su pleistocene.
Casteddu/campidanesu
Casteddu de Càlaris o a sa lestra Casteddu in sardu (Cagliari in italianu, Cáller in spanniolu antigu), est unu comunu italianu, cittadi cabu de s'isula de Sardinnia, Regioni Autonoma de s'Italia. Tenit assumancu 150.000 abitadoris, intamis chi sa Cittadi Metropolitana sua (chi abarcat is comunus de Su Masu, Assèmini, Cabuderra, Ceraxius, Sestu, Pauli, Cuartuciu, Quartu Sant'Aleni e atrus 15 comunus) tenit prus de 450.000 bividoris. Est sedi de s'artzipìscamu de s'Arcidiòtzesi de Casteddu puru. Cittadi antiga cund una storia longa, Casteddu at connottu unus cantu de civiltadis. Fiat sa cittadi cabu de su Rennu de Sardinnia de su 1324 a su 1848, candu s'isula fiat piemontesa e Torinu est bessia a cittadi cabu de su Rènniu, chi in su 1861 est bessiu a Rennu de Italia. Est su logu de s'Universidadi de Casteddu de su 1607 e de s'Arcidiocesi de Casteddu, titulari de sa Primatzia de Sardinnia de su de cincu segulu A.C., sa cittadi est centru de sa cultura, de s'educatzioni, de sa politica e de s'arti de s'isula, connotta po is molimentus romanus, po s'Acropoli de s'edadi de mesu, de sa cittadi Barocca, de sa cittadi moderna umbertina e Art Nouveau e atrus molimentus meda. Est puru su centru economicu e de s'industria, ca tenit unu portu de is prus de importu de su Mediterraneu, unu aeruportu accappiau cun medas cittadis italianas e europeas e sa de 28 prus arta arrenda a intru de is cittadis italianas, ca si podit cumparai cun cussa de cittadis comenti Torinu, Vicentza e Genua.A sutta de is palatzius de sa cittadi moderna ddoi est unu sterrimentu continuu de biddas de 5000 annus, de su neoliticu a is diis de oi. Nci funt calincunas Domus de Gianas addannadas meda de is cavas, una necropoli cartaginesa, unu anfiteatru romanu, una Basilica bizantina, duas turris pisanas, unu sistema de fortificatzionis chi iat fattu de sa cittadi su coru de su poderiu de s'imperiu spanniolu-asburgicu in sa parti de scurigadorgiu de su mari mediterraneu. Is arrendas suas de su logu funt sempiri stetius su portu suu amparau, su moguru fortificau poderosu de Monti Castru, su bixinau modernu de Casteddu de Susu, su sali de is paulis suus, e, de sa parti de aintru de s'isula, su trigu de su planu de su Campidanu e is mineras de Bidda de Cresia e logus acanta.
Stòria
Casteddu est una de is prus tzitadis antigas de sa Sardinna, e parit chi dd'apant fundada is fenìtzius a giru de su sèculu VIII a.C., in s'oru de su stàinu de Santa Illa. Su nòmini fenìtziu fiat Karalý, nòmini prurali, ca giai de insaras fiat formada de unas cantu biddas.
Is arromanus, lòmpius in su 238 a.C., dd'ant fata seu de provìntzia e amanniada, faendidda cresci a giru de sa Pratza de su Cramu fintzas a Santu Sadurru: a foras de sa parte bìvia fiant is campusantus de Tuvixeddu (giai cartaginesu) e Bonàiri. In su sèculu II ap.C. dd'ant fata colonia. In edadi cristiana at tentu un'obispu. In edadi arromana puru su nòmini fiat prurali: Carales. Is bividoris depiant essi unus 30.000.
Mancai a serru, Casteddu (Carales) at sighiu a bivi asuta de vàndalus e gregus bizantinus, sendi sempri sa seu de su guvernadori provintziali. In su 711 perou parit chi is arabus dd'apant sçusciada e abruxada, e insaras is bividoris ant lassau sa tzitadi arromana andendi in sa parti prus antiga e sigura, in s'oru de su stàinu. Infatis no s'intendit prus de "Carales", ma de "Santa Ìgia" (Santa Gilla, Santa Illa, it. Santa Cecilia).
In edadi Juigali, Santa Illa fiat sa cabitzali de su Juigau (Arrennu) de Càlaris: su nòmini de sa tzitadi antiga si fiat sarvau in su de su logu. Santa Illa teniat unus 15.000 bividoris, una cinta de murus e una crèsia cadirali: is arrastus faiat a ddus bìiri ancora in su sèculu XIX aundi oi est sa Centrali Elètriga.
In su 1216 sa Juixissa Beneita (Benedetta) de Lacon iat permìtiu a unus cantus pisanus de fraigai unu casteddu aundi oi est su bixinau de "Casteddu de susu". Idea mala, ca in is gherras intre Pisa e Gènua su Juigau si iat essi alliau a sa segunda: in su 1258 is pisanus e is àterus Juigaus sardus alliaus suus sçùsciant Santa Illa e nci spargint su sali. Is bividoris lassant is arruinas, unus cantu andendi a Domunoas e Bidd'e Crèsia, àterus a fundai Biddanoa, s'apendìtziu de Casteddu chi totu connosceus.
Su casteddu is pisanus ddu narànt Castel di Castro di Callari, e de custu est bènniu su nòmini sardu de sa tzitadi: Casteddu. Is sardus no podiant bivi in su Casteddu, ma sceti in is apendìtzius (Stampaxi, Biddanoa, Marina), e chi calincunu sardu dd'agatànt aintru de is murus a portas serradas (est a nai a su noti), fiat acumpangiau a foras, cund una spinta de sa Turri de Santu Francau (o de calincun'atra).
In su 1324 is cadelanus ant cunchistau sa Sardinnia pisana, fundendi una tzitadi in su monti de Bonàiri (est a nai "àiri bona"), ma passendi giai in su 1325 in Casteddu, boghendi is pisanus e intrendinci bividoris cadelanus sceti. In is gherras intre Aragona e Arbarei, Casteddu dd'ant assitiada is arbaresus prus bortas, ma no dd'ant mai pigada.
De su 1410 Casteddu, chi is cadelanus narànt Càller est sa cabitzali de un'arrennu uniu, su Regnum Sardiniae et Corsicae. S'urrei est su de Aragoni, apresentau de unu bisurrei o de unu guvernadori. In prus innoi s'acorrat su Parlamentu (is Stamentus). Insaras ddoi depiant essi unus 10.000 bividoris.
Fintzas a sa gherra tzivili de su 1700-1714, sa Sardinnia est abarrada asuta de s'Aragona a in antis e de sa Ispannia a pustis, cun pagu noas ma importantis: s'Universidadi (1626), sa Cadirali (pisana, ma torrada a fai in stili barrocu), sa Festa de Sant'Efis etz.
Pigada de is austrianus in su 1708 e torrada a cunchistai de is spanniolus in su 1717, est assinnada cun totu sa Sardinnia a su Duca de Savòia in su 1720. Su primu guvernadori est stètiu su baroni de Saint-Rémy (su de su Bastioni).
Sempri abarrada cun is Savòias, oi est su capulogu de sa regioni Sardinnia de sa Arrepùbriga Italiana.
Marianu IV de Arbarea
Marianu IV de Arbarea (Aristanis, 1319 – Aristanis, maju 1375 ) connotu fintzas che a Marianu su Mannu , est istadu giùighe de su Giuigadu de Arbaree intre su 1347 e su 1375. Est cunsideradu su soberanu prus ispertu e sàbiu de s'istòria de sos giuigados. A issu si depet sa prima regorta iscrita de sas leges chi diant dare corpus a sa Carta de Logu.
Malos Cantores
Istoria
Su gruppu nascidi in su 2004 dae duos rappers/cantadores sulcitanos Quilo e Micho P ca impreant su sardu campidanesu accumpangiau dae s' italianu. Su primu discu bessidi in su 2005, est s'album Un Gran Raap Sardo aundi si podit agattai sa collaboratzioni cun CapaRezza "Nella stessa casa". Sighidi unu album nou in su 2006, Musica Sarda, e custa borta si notada sa partecipatzioni de sas Balentes in "Peppucciu" e de is Stranos Elementos in "Peccados e Peccadores". Sas tematicas funt a bortas impegnadas a livellu sociali ma fintzas prenas de sarcasmu e ironia.
Marianu IV de Arbarea
Fìgiu segundu de su giùighe Ugone II e de Beneita, aiat sighidu e afortiadu s'eredade culturale e polìtica de su babbu, cun su fine de su mantenimentu de s'autonomia de su Giuigadu de Arbaree. Aiat ammanniadu su mìriu de indipendèntzia a sa Sardigna intrea, torrende a iscurpire is dimandas che giai in is annos colados aiant sighidu siat is Serra-Bas, siat is gentes de s'ìsula, istracas de is gherras intre frades nàschidas intre pisanos e genovesos chi si fiat acussorgiados in is àteros giuigados.
Sa vida
Naschiat in su 1317 in Aristanis, segundu fìgiu de su giùighe Ugone II Bas-Serra e de Beneita. Teniat a frades in òrdine de edade Pedru, Giuanne, Nigola e Maria.
Su babbu educaiat sos fìgios, e duncas Marianu, segundu sa manera cadalana e ddis faghiat abitare sa corte de Bartzellona, chi a cussos tempos fiat acapiada in manera istrinta cun su giuigadu, siat ca pro ite de unu cantone sos aragonesos nde cheriant faghere unu fèudu de su rennu issoro a sighidu de sa licentia invadendi permitida de su paba Bonifatziu VIII, siat pro ite sos Arbareas si serbiant de sos aragonesos che alleados pro nche bogare sos pisanos de sos territòrios de sos giuigados de Càlaris e de Gaddura.
Is ligòngios polìticos chi uniant s'Arbarea cun s'Aragona fiant particulares, in sìntesi frutu giuntu de duos fatos: in primu logu sa licentia invadendi dada dae paba Bonifàtziu VIII a Giagu II de Aragona, chi difatis ddi daiat tìtulu de re de Sardigna, mentras chi in s'ìsula s'agataiant àteros domìnios e sennorias bene irraighinados (su giuigadu de Arbarea, is sennorias pisanas in territòrios de Gaddura e de s'ex giuigadu de Càralis, is possedimentos de sos Dòrias a manu de su cabu de subra de s'ìsula, su lìberu comunu de Tàtari).
In segundu logu su fatu chi fiant istados sos Arbareas a preguntare s'agiudu de sa corona de Aragona pro bìnchere sa resistèntzia militare pisana chi residiat in sos giugados de Càlaris e Gaddura. Bi fiat istadu, duncas, una sorte de faddina istòrica e polìtica, chi aiat permìtidu chi de una banda sos giùighes de s'Arbarea bidiant in sos aragonesos simpres alliados militares chi ddos podiant agiudare in sa conchista de sa Sardigna a dannu de Pisa, mentras chi su soberanu de Aragona bidiat sos Serra-Bas che feudatàrios de asserbire, a pustis de derrotare sas fortzas pisanas. A contributu de su malintèndidu b'aiat sa bisura diferente de su pòdere intre sas duas dinastias. Sa domo reale de Bartzellona fiat tipicamente imprentada a su pòdere feudale de tipu europeu, mentras chi in Sardigna su feudalèsimu no fiat mai esìstidu e de cunsighèntzia sos giùighes non reconnoschiant nen prus pagu si podiant cunsiderare subordinados a su soberanu catalanu. A primìtziu Ugone II aiat pensadu de s'assugetare a sas règulas feudales chi Giagu II cheriat dare a s'alleàntzia, ma fiat isceti una manera pro evitare sa gherra dereta.
Sos res de Aragona aiant chircadu in maneras diferentes de si tènnere alliados sos Arbarea, siat Giagu II, siat Alfonsu IV siat a pustis Pedru IV, aiant chircadu totu is maneras de s'afiantzare sa cunfiàntzia de sos giùighes de Aristanis. Est pro custa resone ca sos aragonesos aiant atibiadu rangu de soberanu a su giùighe e a sos fìgios suos, istringhende·ddos in ligàmenes parentales e de coja, tenende·ddos in sa corte e cunferende·ddis tìtulos baronales. Su rangu printzipale cuntzèdidu a Ugone II fiat su de visconte de Bas, in Catalugna (de tènnere a mente ca sa cualìfica de 'visconte' fiat in artu in sa nobilesa cadalana, a pustis de su soberanu chi in ie fiat difatis isceti 'conte'). Sos fìgios de sos Arbareas, in sa tzerimònia de corte, fiant cunsiderados a penas a fatu de sos infantes de Aragona. Ma custas cuntzessiones no fiant bàlidas a fàghere de sos Serra-Bas riccos homines, chi beniat a èssere barones vassallos de su re aragonesu. A marcare una truncadura ladale intre sa bidea de vassallàgiu in sa mente de su soberanu de Aragona e s'idea de giuigadu lìberu chi teniant is Arbareas, bi fiat su fatu ca in sa corte de Bartzellona, sos fìgios de su giùighe no teniant tìtulu perunu, pro ite pro su giùighe cale chi siat rangu baronale diat èssere istadu inferiore a cuddu de giùighe matessi. In totu sos casos sos ligòngios, fintzas sos parentales, intre sos Aragonas e sos Arbareas fiant sinnificativos, in prus fiat meda comuna sa presèntzia de cadetos giuigales in sa corte aragonesa. Marianu IV de Arbarea e totu, fìgiu segundu de su giùighe Ugone II, visconte de Bas, fiat istadu educadu, segundu sa voluntade de su babbu, in sa corte de Alfonsu IV, conte de Bartzellona e duncas soberanu de Aragona.
Fiat istadu partziàriu ativu in sa coronada de Pedru su tzerimoniosu, fìgiu de Alfonsu IV, in su 1336, ma a sa morte de su babbu, acontèssida in su matessi annu, fiat torradu a Aristanis. Semper in cuss'annu, in Bartzellona, aiat cojadu sa nòbile cadalana Timbors de Rocabertì (fìgia de su visconte Dalmau), cun chie at àere tentu bator fìgios: Ugone, Biata, Lionora e una pipia morta a primadiu in su 1346.
Conte de Marmidda e de Costera
In su 1339 a su donnikellu Marianu fiat reconnòschidu dae parte de Pedru de Aragona su tìtulu de visconte de Bas, conte de Marmidda e de Costera (territòriu chi cumprendiat is curadorias de Dore cun Oroteddi, Nùgoro, Otzana, Sarule prus s'antiga de Anela). Custos dominàrios (extra Judicatum) aiant fatu de Marianu vassallu de su re aragonesu de Sardigna e Còrsica. Custa relatzione fiat annoditada fintzas in foras, a puntu ca in so inditos personales in subra de s'àrbore irraighinadu fiant figurados sos palos catalanos.
Cando su conte de Costera no apompiaiat galu su tìtulu de judex, cun una mòvida polìtica baliosa aiat torradu a populare sa bidda de Casteddu de Costera, chi tando teniat giai su nùmene de oe (Su Burgu), e bi aiat torradu a acontzare su casteddu (chi galu oe in die s'agatat cunservadu bastante bene), a defensa de sa làcana norte de su giuigadu. In sos territòrios suos, guvernende de conte, aiat traballadu pro megiorare sa massaria, cosa chi a pustis aiat ammustradu de èssere fundamentale in sas deghinas de annos sighentes de gherra e pro sa ripresa econòmica de su giuigadu totu, chi s'agataiat in unu istadu de crise dèpidu a sas gherras contras de sa repùblica de Pisa. Durante custu tempus aiat pregonadu una prima sèrie de normas giurìdicas iscritas, chi regulaiant mescamente sa pesadia e sa messaria, cun iscopu de megiorare sa produtividade, e in parte giai trataiant carchi cosa de deretu penale, chi a pustis aiat evòlvidu in sa Carta de logu, corpus de leges, prus a s'ispissu atibiadu faddende a sa fìgia Lionora, chi antimes dd'aiat atrassadu, comente fintzas aiat fatu su frade Ugone III.
Sa mugere e sos tres fìgios de Marianu IV
Una lìtera imbiada dae Aymeri VI de Narbona (1341-88) a su re Pedru IV de Aragona, torrada a agatare in sos Artzivos Reales de Bartzellona, aiat averguadu su fatu ca sa mugere Biata fiat sa fìgia segunda de Marianu (teniat fintzas su nùmene de s'antepassada pro parte de mama), a fatu de Ugone e in antis de Lionora, chi fiat sa fìgia prus pitia: in sa lìtera, difatis, su visconte cramaiat su tronu de Arbaree, a pustis de sa morte de su connadu (1383), pro s'erederi suo Gulliermu I (+1397). Lionora però s'agataiat in Sardigna e aiat ischìpidu pigare avantàgiu dae sa situatzione.
Biata fiat sa prima intre sos frades a mòrrere in su1377, e su nebode Gulliermu II aiat dèpidu parare fintzas a su 1407, annu de sa morte de Marianu V, pro devènnere giùighe.
Giùighe de Arbarea
In su 1347, cun sa morte de su frade Pedru III, Marianu fiat proclamadu giùighe de Arbarea dae sa Corona de Logu. A pustis de mantènnere s'alleàntzia cun sa Corona de Aragona durante prus de bìndighi annos, segundu sa lìnia diplomàtica trassada dae su babbu, Marianu si fiat agatadu comente sa polìtica de Pedru IV presumiat su graduale insertamentu de sa Sardigna in sa ròdia aragonesa e, a fatu de sa conchista de S'Alighera fata dae sos catalanos, chi in s'intertantu s'agataiant in gherra contra sa famìllia Doria in su norte de Sardigna, in su cabudanni 1353 aiat iscasciadu inesoràbile una gherra destinada a durare fintzas a su 1420 cando, cun sa bèndida de sos deretos de soberania dae parte de Gulliermu III de Narbona, fiat istadu ispèrdidu su giuigadu. Ma durante su rennu suo Marianu s'Arbarea aiat mantentu su controllu firmu de sa gherra. Sos esèrtzitos giuigales, cun atacos lestros e impreditzìbiles, aiant custrintu sos catalanu-aragonesos a si retirare dae totu sos territòrios de s'ìsula, fatas sas etzetziones de sa roca inespugnàbile de Castrum Calaris e de S'Alighera.
Marianu in s'intertantu aiat assoddadu medas resursas finantziàrias cun s'achistu e s'ammuntonamentu de trigu in su mercadu mediterràneu e sa sighente bèndida, caraterizada dae màrghines mannos de balàngiu, durante sos perìodos de carestia.
A pustis de unu perìodu curtzu de paghe, in su 1365 is cumbatas aiant torradu a comintzare cun derrotas fatu·fatu graes pro s'Aragona: Pedru De Luna aiat ghiadu unu esèrtzitu fintzas a suta sos muros de Aristanis, innorende sos casteddos in possessu de sos sardos, chi in s'intertantu aiant aparitzadu una gherra natzionalista. S'esèrtzitu cadalanu-aragonesu cun is palas iscobertas fiat trampadu dae s'atacu cumbinadu dae Marianu e dae su fìgiu Ugone (giùighe benidore), chi aiant bìnchidu unos cantos iscontròrios.
Marianu si fiat impinniadu in su rolu de legisladore: suo fiat su còdighe rurale, torradu in segus a acontzare dae sa fìgia Lionora (suta diretzione de su funtzionàriu giuigale importante de iscratza Mameli) e integradu in sa famada Carta de Logu, cun s'intentu de fàghere isvilupare sa produtzione agrìcula moderna.
Issu teniat annotamala relatos cun personàgios mannos de s'època sua, comente pro esempru santa Cadalina dae Siena. Is bisiones suas fiant iscontzadas dae sa morte acontèssida in su maju 1375 pro neghe de sa pesta chi, a primìtziu de su de 15 sèculos, in su momentu de màssima fortza de su giuigadu, diat ochìere fintzas sa fìgia Lionora.
Àtera iscoberta de interessu est istada fintzas sa de sos bator crètidos dinares de su Giuigadu de Arbarea chi teniant lantzitadu s'àrbore irraighinadu de s'aràldica arboresa, coniados, segundu unos cantos durante sos rennos de Marianu e Ugone III (però no b'ant documentas chi potzant dimustrare custa ipòtesi), a s'imbesse de sa creèntzia ca su giuigadu no tenneret una moneda autònoma e b'aiat petzi una moneda aragonesa.
Gramsh
Sa tzitade, una olta capitale de unu prinzipadu autonomu, est istada identificada dae sos istoricos comente su logu de origine de sa familia de Antonio Gramsci, chi dae inie fit emigrada verso sa Calabria in su '500, poi de s'invasione turca.
Alessandro Pili
Alessandro Pili (nàsciu in Casteddu ma at sempri bìviu in Senorbì) est unu còmicu sardu, intèrpretat su Sindigu de Scraffingiu, su Sindacalista S.G.O.B.A.S., don Gigi, su sonadori de launeddas, su commercialista Pulixi, Tore Canta,  in sa trasmissione televisiva  "Lapola Show" de Videolina. In custa trasmissioni at stròciu fintzas Renato Soru candu fiat su presidenti de sa Regione Autònoma de sa Sardigna e vingias su presidenti Ugo Cappellacci. In su 2006 at interpretau unu brigadieri de is carabineris in su film de Alessandro Sanna Arriva Pavan.
Los Van Van
Los Van Van est unu grupu cubanu fundadu in su 1969 criadu dae su bascista Juan Formell, est unu de sos pius importantes de sa mùsica cubana post-rivolutzionaria. Sos Van Van, in pius de sa base istrumentale tipica de su charanga (flauto, istrumentos a corda e sezione rìtmica), ana aggiuntu sos trumbones e, primos in Cuba, su sintetizadore e drum machines. In sa mùsica issoro est una fusione tra son montuno, rumba, rock, pop, ma finas funk, disco music e hip hop.
Franti
Pigant su nomini de su protagonista de Cuore de Edmondo De Amicis. Cussu chi 'n ci ghettada is cogorrus a is birdis e arrit candu ca morrit su rei.
Cojant una politica de autogestioni e autoprodutzioni candu ca in Italia du fadiat pagu genti. Inantis faint una cascitta cun duas cantzonis, a pustis un'artra, Luna Nera, in 500 copias, a sa fini fatta torra in vinile.
Po issus su copyright est una forma de fascismu.
Sa banda fit cumposta dae Stefano Giaccone (sassofono, chiterra, boghe), Vanni Picciuolo (chiterra), Massimo D'Ambrosio (basciu), Marco Ciari (baterìa) e Lalli (boghe).
Carmelitanos
Carmelitanos Ordine monasticu de su XII seculu. Si narat ki unu tzertu Bertoldo de Calabria partetzipendi in dd-una gruxiada in Terra Santa, in ocasioni de una battalla, iada fattu unu votu, ki si fiat istada bittoriosa si cunvertiada a su Cristianismu. A pustis de sa battalla si fiat retirau apitzu de su Monte Carmelu, in su nord ovest de sa Palestina. In cussu monti bi funt medas grutas e secundu una traditzioni in dd-una iat biviu su profeta Elia. Bertoldo cun pagus cumpajus iad costruiu barracas i a pustis unu monasteriu. Su Papa Onorio III iada approvau unas arregulas severas meda. Su logu perou no fiat seguru dae is amenatzas de is Saracenos. Tando sos monacos sunu ennidos in Europa, e ana fundadu diversos monasterios. A motivu de cambiamentos in sa Regula s'Ordine s'est divisu tra monacos de s'osservantzia e-i sos conventuales. Una riforma importante l'ada fatta Santa Teresa d'Avila cun Santu Giuanne de sa Rughe in su 1582. Sos chi ana aderidu a custa riforma si giamana Carmelitanos iscultzos, sia monasterios de omines che de feminas. Medas monasterios carmelitanos femininos sunu de clausura.
Tailàndia
Sa Tailàndia (in tailandesu: ประเทศไทย), ufitzialmente Regnu de Tailàndia (in tailandesu: ราช อาณาจักร ไทย, Ratcha-anachak Thai), est un'istadu de su sud-estu asiàticu chi làcanat in s'estu cun su Laos (parte manna de custa frontera dda format su riu Mekong), in su sud-estu cun sa Cambògia, in su sud cun su Golfu de su Siam e sa Malaìsia, e in s'ovest cun su mare de sas Andamanas e Birmània. Est unu de sos baranta-noe istados chi cumponent su continente asiàticu. Tenet istèrrida de 513.115 km² e unos 65.500.000 de bividores su 2011 (su de 20 istados prus populados de su mundu), cun una densidade de populatzione de unos 128 biv/km². Sa capitale e sa tzitade prus pobulada est Bangkok (Krung Thep Maha Nakhon), tzentru de s'atividade polìtica, cummertziante e industriale de su istadu.
Sa Tailàndia fiat connota in antis che Siam. Custu nùmene est istadu cambiadu sa prima borta in su 1939 dae Prathet Thai (ประเทศไทย) e torra in su 1949 (essende istadu torradu a mudare durante sa Segunda Guerra Mundiale). Prathet cheret nàrrere 'paisu' e sa paràula thai (ไทย) signìficat 'lìberu' o 'libertade' in sa limba tailandesa, paràula chi puru est su nùmene de su grupu ètnicu de majoria in Tailàndia (etnia chi at agatadu sa libertade prus de duos millènnios faghet, arribados a custa regione fuende·si·nche de sos tzinesos). Custu faghet chi Prathet Thai si potzat bortare comente 'Paisu de Gente Lìbera'. Bortende a s'inglesu Prathet Thai at passadu a èssere Thailand ('Terra de sos Thai'), e de inoghe sa tradutzione «Tailàndia» in is àteras limbas.
Unu 75% de sa populatzione ètnica est tailandesa, unu 14% est de orìgine tzinesa, e su 3% est de orìgine malesa; su restu pertenet a grupos minoritàrios incluende sos Mundos, Khmer e diversas tribùs de sos montes. Sa limba ufitziale est su tailandesu. Sa religione printzipale est su buddhismu, praticadu dae su 95% de sa populatzione. Sa Tailàndia at bìvidu una crèschida econòmica lestra intre su 1985 e 1996. Oe in die est un'istadu de reghente industrializatzione e unu esportadore mannu. Su turismu puru contribuet in manera significativa a s'economia natzionale. In Tailàndia b'ant 2,2 milliones de emigrantes, e cherit fintzas annoditzadu chi custa terra puru atraet espatriados de paisos in bia de isvilupu.
Gregorio Mengarini
Gregorio Mengarini (Roma 1811 – Santa Clara, California 1886 ) gesuita italianu e missionariu in America, Istados Unidos. Connoschede sa meighina e i sa musica. Arrivada in America, a Saint Louis su 1841. Partidi po una ispeditzione missionaria e arrivada in su Montana. Imparada sas limbas de su logu cun fatzilidade e imparada sas usantzias e modos de su populu dae sa pedde ruia. Isviluppada sa connoschentzia de sas ervas de sa meighina naturale. Iscriede articulos iscientificos de meighina chi benini publicados dae rivistas americanas. Su territoriu fudi abitadu dae sa tribù de “Sas Concaspiattas” e dae sa tribù de “Sos Pesnieddos” guasi sempre in gherra. Su 1877 publicada unu Ditzionariu de sa limba de sas Concaspiattas, e già in su 1861 aiada publicadu una grammatica de custa limba.
Renato Olivieri
Renato Olivieri (Sanguinetto (Berona), 04/08/1.925 – Milanu, 08/03/2.013) est istadu un’iscritore italianu.
Biografia
Nàschidu in Sanguinetto, una bidda de su de Berona, bàrigat sa pitzinnia in Turinu e, a sos 14 annos, si tràmudat a Milanu, in ue at bìvidu finas a sa morte.
At pubrigadu in totale 15 romanzos, perunu de sos cales est istadu bortadu in sardu finas a como.
Sunt caraterìstigas de sos libros suos sas atmosferas milanesas melancòligas e sa figura de su pessonazu printzipale, unu polimesu introvertidu, isse puru melancòligu, istimadore de su bonu e cunnoschidore de arte, che s’autore suo a s’abarru.
Curiosidades
Renato Olivieri, chi non teniat perunu interessu pro su fùbalu, fiat istadu pro medas annos bighinu de domo de Enzo Bearzot su cummessàriu tènnigu de s'internassionale italiana de s'isportu re. In prus de custu, Renato Olivieri non ghiaiat e non teniat lissèntzia de tzaferru.
Crutzadas
Is crutzadas de s'Edade Mèdia sunt istados pellengrinàgios armados, promòvidos dae su paba, autoridade ispirituale de s'otzidente cristianu.
Inghitzadas cun s'intentu de torrare a abèrrere su caminu a is logos de pellegrinàgiu cristianos in Terra Santa, chi fiant istados autorizados dae is àrabos Abbassidos, ma controidos dae is turcos selgiuchidos in su 1071, a fatu de àere conchistadu Gerusalemme dae is àrabos. Sa prima crutzada fiat comintzada in su 1095, in resposta a sa pedida de s'imperadore bizantinu, apensamentadu dae s'atitùdine de is turcos. Is bizantinos faeddaiant gregu e fiant cristianos, mancari in perrica cun Roma dae su 1054 (essende issos ortodossos). Is conchistas territoriales fatas peri is crutzadas non fiant istadas de durada longa, sende chi si nde fiat disinteressados una borta chi Saladinu aiat torradu a istabilire su passàgiu a is pilligrinàgios, foras pro is chi si fiant istabilidos in ie. Cheret fintzas naradu ca is crutzadas, prus chi non agiudare is bizantinos aiant tentu resurtu de ddos indebilitare. Segundu sa definitzione traditzionale, su perìodu de is crosadas tirat dae su 1095 a su 1291, chi di cunsìderant isceti is ispeditziones a manu de Terra Santa. Segundu una bisura prus ampra, si podet arribbare fintzas a sa batalla de Lèpanto, in su 1571, includende sa Reconquista ispagnola e totu is gherras contra infideles e erèticos promòvidas dae su paba, fatas cun sa promissa de cumpensos ispirituales e de indulgèntzias.
Sa prima crutzada fiat fata in su 1096 pro torrare a ocupare una parte de is terras pèrdidas a fatu de s'ispainadura àraba de su de su sèculu IX e torrare a aberrere a is pilligrinos su passàgiu a manu de Gerusalemme. Aiant batidu a sa fundadura de is Istados crutzados, sa defensa de is cales aiat giustificadu is àteras sete crutzadas printzipales, dae su 1147 a su 1291, annu de sa pèrdida de is ùrtimos territòrios. A partire dae sa de bator crutzadas, fiant organizadas ispeditziones fintzas contra de is oponidores cristianos de su paba (Albigesos, Hohenstaufen, Aragona e Hussitas), o contra paganos (baltos), perdende duncas su mantenimentu de Gerusalemme che obietivu.
Patrimonios de s'Umanidade
Sa lista de su patrimoniu mundiale est istabilida dae su Comitadu de su patrimoniu mundiale de s’Organizatzione de sas Natziones Unidas pro s'Educatzione, s'Iscentzia e sa Cultura (UNESCO). thumb|200px|right|Sa [[Loggia 'e sa Seda, in València (Ipagna)]] S'iscopu de su programma est de catalogare e arribare sos sitos (logos) chi jamamus culturales ou naturales de importu pro su patrimoniu (héritage) comune de s’umanidade. A zertas cunditziones sos sitos catalogados poden ottènnere fundos de s'organizatzione World Heritage Fund. Su programma est istadu criadu cun sa Conventzione pro sa Protetzione de su Patrimoniu Culturale e Naturale Mundiale, chi est istadu adottadu in sa cunferentzia generale de s’UNESCO su 16 de s.Andria de su 1972. A su 2006 cussa cunventzione fit istada ratificada dae 184 Istados Membros. Segundu s'ultima lista aggiornada a sa riunione de s'UNESCO in sa tzitade de Québec s'8 de triulas de su 2008, b'at 878 sitos (de i custos 679 sun benes culturales, 174 naturales e 25 de varias calidades) presentes in 145 Natziones de su mundu. thumb|200px|Sa [[Muraglia Cinesa]]
Seattle
Seattle est una tzitade posta in s’Istadu de Washington in sos Istados Unidos, cuncretamente in su contadu de King County, e custituit unu portu de mare importante in s’oru de s’Otzèanu Pacificu. Cun una populazione de 620.778 abitantes in su 2011, Seattle est sa tzitade prus manna in sa rezione norduamerigana de su Pacific Northwest, gasi etotu che sa tzitade prus manna de sa costera otzidentale a su nordu de Santu Frantziscu. S’arzola metropolitana de Seattle de unos bator milliones de abitadores est sa de 15 arzolas metropolitanas prus istèrrida de sos Istados Aunidos. Sa tzidade est situada in un’istmu astrintu intre Puget Sound (un’insenada de s’Otzèanu Paghiosu) e Lake Washington, a unos 160 km. dae sa làcana cun su Cànada. Zanna de importu de su cumèrtziu cun s’Àsia, Seattle est su de otu portos prus mannu de sos IAA in tèrmines de zestione de cunteneris.
S’arzola de Seattle fiat istada abitada dae pedderujos a su nessi pro 4.000 annos in antis de sos primos assentadores arbos istàbiles. Arthur A. Denny e su grupu suo de biazadores, cunnotos posteriormente comente su Denny Party, fiant arribados a Alky Point su 13 de santandria de 1.851. S’assentadorzu fiat istadu iscostiadu a su logu suo atuale e mutidu “Seattle” in 1.853, in s’ondra de Si’ahl, cabu de sas tribùs logales de sos Duwamish e de sos Suquamish. Sa cumèrtziu de linnas fiant s’indùstria prus importante de Seattle, peroe a bias de s’agabu de su de 19 sègulos sa tzitade fiat devènnida unu tzentru cumertziale e de fraigamentu de naes comente zanna chirru a s’Alasca, in tempus de sa calentura de s’oro de su Klondike. In su 1.910, Seattle fiat una de sas 25 tzitades prus mannas de su paìsu. Sende gasi, sa Depressura Manna aiat dannadu in manera grae s’economia de sa tzitade. Sa crèschida fiat torrada in tempus e a pustis de sa segunda gherra mundiale, gràssias in parte a s’impresa logale Boeing, chi aiat mudadu Seattle in unu tzentru de fraigamentu de aparèchios. Sa bidda si fiat isvilupada comente tzentru tecnolòzigu in sos annos otanta de su sègulu coladu. Su frussu de software nou, biotecnolozias e impresas de Internet nch’aiat zutu a una releada econòmiga, chi aiat aumentadu sa pobuladura de sa tzidade de belle 50.000 unidades intre su 1.990 e su 2.000. Prus reghentemente, Seattle s’est fata un’agrugadorzu de s’indùstria “birde” e unu modellu de isvilupu sustentàbile.
Corroga
Sa , corroncia, o corronca (Corvus corone cornix, Linnaeus 1758) est unu pixone de sa familia 'e is corvidis.
Bonuighinu
Bonuighinu est unu locu chi s'incontrada in su territoriu de Mara, in su Meilogu. Este printzipalmente conoschidu pro sa gai nada "tziviltade de Bonuighinu" e sos repertos archeologicos incontrados in una grutta nada Sa ucca de su Tintirriolu. Su santuariu de Nostra Segnora de Bonuighinu este una creja de su milli e settighentos chi puru s'incontrada  no lontanu dae sa grutta. E no lontanu dae inoghe bi fut su castellu de Bonvehì o Bonuighinu fraigadu dae sos Dorias segnores de custos logos in su sec. XIII.
Harry Potter
Harry Potter est una saga literaria fantasy in seti librus, ideada de sa scritora ingresa Joanne Kathleen Rowling a s'incumentzu de is annus noranta e iscrita me is annus sighintis intru de su 1997 e su 2007. S'opera descrit is aventuras de su magu Harry Potter e de is mellus amigus de issu, ki tenint totus sa pròpia edadi, Ron Weaslsy e Hermione Granger. S'istoria s'ambièntat in sa Scola de Maxìa e Bruscerìa de Hogwarts innui is magus e is bruscias ingresus impàrant sa maxìa. Is librus coberrinti unu perìudu de tempus de seti annus - unu po donnya annu - de su momentu candu Harry, unu piccioccheddu de doxi annus fora de babai e mamai e bivit cun is tzieddus malus adotivus Vernon e Petunia Dursley, incumentzat a cumprendit ca tenit su pederi de sa maxìa e andat a Hogwarts innui atobiat s'innimigu Voldemort ki iat bocìu su babai e sa mamai de Harry.
Harry Potter, s'est furriau unu fenomenu literariu in Inghilterra in su 1997, annu candu est bessìu su primu libru, in su Reìnu Unìu, de su maghixeddu cun su titulu "Harry Potter and the Philosopher's Stone " (Harry Potter e sa Perda de is Filosofus). In su 1998 su sucessu si spraxit in totu su mundu: scéti in Italia at bendiu 20.000 copias e bincit puru unu premiu po sa literatura po piccioccheddus. Me in Istadus Unìus sa domu cinematografica Warner Bros comporat is diritus cinematograficus de su libru e in su 2001 su libru s'est furriau in d'unu filme interpretatu de s'atori Daniel Radcliffe.
In su mesi de abrili de su 2007 is ses librus ant bendiu 400 millionis de copias e funti stetius tradussius in prus de 64 linguas.
Ambientatzioni de s'opera
Is istorias s'ambientant casi totus in sa Scola de Maxìa e de Bruscerìa de Hogwarts, unu casteddu in mesu de montis, ki si podit sorigai pighendi su trenu espressu po Hogwarts in su binariu 9 e 3/4 de sa statzioni de King's Cross in Londra. Is attrus logus a parti Hogwarts funti:
Atrus logus no funti meda importanti, ma ki si podinti biri medas bortas in totu sa saga. Cancunatru logu aparessit scéti in d'unu libru, atrus no funti mancu frecuentatus de su protagonista.
Bir Ganduz
Bir Ganduz bi'r qandūz (o Bir Gandouz, Bir Gandús, Anzarane) est una bidda de su Sahara Occidentali, a làcana cun sa Mauritania.
Musica rap
Su rap est unu stile musicali nasciu ne is istados unidos in sa metadi de is annus settanta. Su numene est stettiu imbentau da su cantante nieddu Joe Tex. Su rap est sa componenti cantada de sa curtura hip hop e pigada corpus kistionendi in d'unu certu tempus, custa tecnica de boxi est esecutada da unu (MC, freestyler), in su mentris su DJ (turntablist, beatmaking, scratching) accumpangiada su MC.
Custa est una lista cun certus artistas rap americanos:
Prammas
Prammas est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis in su Campidanu e tenet 1.335 bividores.
Wynton Marsalis
Wynton Learson Marsalis (New Orleans, 18 de santu aine de su 1961) est unu trumbetista e cumposidore americanu. Est unu de sos pius importantes musicistas de jazz de s'epoca contemporanea edd'e' puru unu istimadu instrumentista de Mùsica clàssiga.
Croàtzia
Sa Croatzia, ufitzialmente Repùblica de Croàtzia (in croatu Republika Hrvatska), est un'istadu indipendente de s'Europa. Sa capitale sua est Zagàbria. Dae su 1mu de làmpadas de su 2013 est un'Istadu chi faghet parte de s'Unione europea.
Tom Waits
Thomas Alan Waits, nòdidu Tom Waits, nàschidu in Pomona (California) su 7 de Nadale 1949, est unu cantautore, cumponidore e atore istadunidesu.
Croàtzia
Contat populatzione de unos 4.076.246. Allàcanat a nord cun s'Islovènia, a nord-est cun s'Ungheria, a est cun sa Sèrbia, a sud cun sa Bòsnia e Erzegòvina e su Montenegro, mentras a ovest s'incarat a su mare Adriàticu. Sa superfìtzie territoriale est de 56.594 km² de sos cales 620 de abbas internas.
Sa Croàtzia est una repùblica parlamentare sa cale limba ufitziale est su croatu. Sa rezone istriana adotat ufitzialmente su bilinguismu (croatu e italianu), ma s'atuatzione vàriat a livellu comunale.
Tom Waits
Su comentzu
Cun sa famìllia bivet in San Diego, Laverne, Pomona, Silver Lake, North Hollywood. Pro unu pagu de tempus bivet in Whittier, aunde est nàschidu fintzas Richard Nixon.
Croàtzia
Intre su 1102 e su 1918 sa Croàtzia fiat unida a su Regnu de Ungheria, sighende·nde is sortes; fiat istadu a pustis un'unidade territoriale de sa Jugoslàvia fintzas a su 1991 — fata etzetzione pro s'efìmeru Istadu Indipendente de Croàtzia, istadu-buatone a su soddu de sa coalitzione nazifascista de s'Asse italo-tedescu — faghende-si indipendente a su cumintzu de sas gherras de sos Balcanos. Sa Croàtzia aderit a sa NATO de su 1º abrile 2009 e de su 1º trìulas 2013 est su de 28 membros de s'Unione Europea. Paris a Tzipru, Bulgaria e Romania, sa Croàtzia faghet parte de cussos Paisos sutaiscritores de sa cunventzione de Schengen puru abarrende a foras de su relativu ispàtziu pro farta de adeguamentos tècnicos, mantenende tando sos controllos a sas fronteras.
Tom Waits
Su comentzu
Su babbu e sa mama si lassant cando Tom tenet deghe annos, bivet pro totu su tempus de sa pitzinnia cun sa mama e is sorres, e passat su tempus a solu.
Cun su babbu est cuntentu, connoschet sa mùsica, in particulare su pianoforte e su jazz de is annos trinta: Johnny Mercer, George Gershwin e Cole Porter.
Inghitzat a traballare in unu ristorante a 14 annos, comente isciacuapratos e a pustis comente coghineri. Cando est prus mannu faghet su gianneri in su Folk Club di Los Angeles, s'Eritage Club, aunde cantat puru. Su produtore Herb Cohen, in su 1972, ddu ascurtat e, sigomente ddi praghet, ddu pigat a traballare.
Is primos traballos
Is discos suos de su printzìpiu sunt pràghidos meda a sa crìtica e a su pùblicu: acostumados a cantzoneddas, s'agatant cantzones chi chistionant de soledade, de emarginatzione, de arculismu e cosas diaici.
Tom devenit unu pessonàgiu, corcadu in su pianoforte, meda bortas imbriagu, cun sa boghe chi s' arreschet pro is sigareddas e po is superarcòlicus.
Su primu discu suo, Closing Time, bessit in su 1973, sighidu de Heart of Saturday Night in su 1974 e de su live-in-studio istravanadu Nighthawks at the Diner in su 1975. Is primos traballos fiant influentzados meda dae su poeta beat Jack Kerouac e praghent meda, in manera ispetziale a sa crìtiga.
Asylum years
Waits sighit sa filosofia neobeatnik me in s'arte e me in sa vida cosa sua. Is cantzones suas refressionant sentidos berdaderos e contant malas benturas de sa vida sua.
Isfurrat album unu fatu de s'àteru: Small Change (1976) e Foreign Affairs(1977), chi faghent bìere una bena jazzada in manera prus marcada; Blue Valentine (1978) e Heartattack and Vine (1980), ue Waits lassat pro sa prima borta su pianu po sonare sa ghiterra.
Is annos 80: sa bortada
In is annos otanta, Waits detzidit de isplorare sonoridades sena lassare pèrdere s'ispiratzione poètiga cosa sua, resessende a bessire in manera perfeta dae su cliché de sa pessone chi si fiat criadu e ue podiat abbarrare trampadu.
In custu sentidu, sa mugere sua Kathleen Brennan est fundamentale, devenende sa musa sua noa, agiudende·ddu a pònnere a conca, sarvende sa bida sua, comente issu etotu at decraradu bortas meda, e faghende·ddi iscobèrrere su piaghere e sa responsabilidade de tènnere una famìllia.
Imoe iscrient umpare is cantzones e tenent tres fìgios; su prus mannu, Casey Xavier, paret chi bògiat sighire is orminas de su babbu: in su "Get Behind The Mule Tour", de su 1999, s'est aunidu a sa band in medas ocasiones setzende·si in sa bateria pro cantzones no aici simpres comente Big in Japan. Waits non tenet pinnicos de coerèntzia, nde bessit dae sas classificatziones e iscriet mùsica originale, che isfidat calesisiat prova de definidura e constituit s'espressione formidàbile de unu talentu etzèntricu, chi istimat sas iscarpas puntudas italianas.
A pustis de is annos setanta, sos gai nados "Asylum Years", Waits affrontat cun passione e professionalidade unu progetu de Francis Ford Coppola, iscriende sa mùsica po su film "One from the heart" in su 1982 (est in cue chi at connotu sa mugere benidora). Su film est istadu unu disastru comente pùbricu, e sa culonna sonora est su chi benit regordadu de prus.
Sa bortada professionale de sa àndala de Waits acontessit cando mudad a sa domo discogràfica Island Records, in ue Tom produet sa trilogia sua de is anos otanta, incumentzadu cun Swordfishtrombones in su 1983, colende pro Rain Dogs in su 1985, e acabbende cun s'òpera teatrale Frank's Wild Years in su 1987, chene iscarèssere sa regorta live de su 1988 Big Time.
Is ùrtimos annos
Me is annos noranta, Tom pùblicat duos àteros album de livellu artu, Bone Machine de su 1992 e Mule Variations de su 1999, binchende cun onniunu unu Grammy, e sa colonna sonora de sa pellìcula de Jim Jarmusch Down on Earth de su 1993.
In custu perìodu essit amigu de su regista teatrale Bob Wilson cun chi at collaboradu pro publicare is album The Black Rider de su 1993, Blood Money e Alice de su 2002.
Is su 2004 pùblicat Real Gone, òpera in ue Tom portat a s'estremu sa chirca sua musicale, chene iscarèssere cuddos branos durches e riflessivos chi dd'ant portadu a sa fama me is annos setanta. In perìodu de paschighedda de su pròpiu annu, in sìnteri de unu mini-tour italianu, sonat impari cun su musitzista Cristiano Testa, amigu suo, in unos cantos pub de sa capitale.
In su 2005, Waits aparet in sa pellìcula italiana La tigre e la neve, de s'amigu suo Roberto Benigni, cun chi aiat giai traballadu in Down by Law. In sa pellìcula cantat You Can Never Hold Back Spring pigadu dae su triplu CD Orphans: Brawlers, Bawlers & Bastards.
Meana/campidanesu
Meana (in italianu Meana Sardo) est una bidda de 1709 personis de sa provìntzia de Nùgoro in sa regione de sa Barbàgia de Brevìe.
Bir Lehlu
Bir Lehlu est una bidda pitticchedda in su Nord-Est de su Sahara Occidentali, a oriente de su di aicci nau Muru Marocchinu, aintru a is territorius liberaus (est a nai a sutta su controllu de su Fronti Polisariu).
Meana/campidanesu
Origini de su nòmini
Su nòmini Meana benit probabilmente de sa paràula latina "mediana" (lat. mĕdĭānus, mediană, medianum= mediu, centrali, postu in mesu), custu poita in su territòriu de sa bidda passaiat sa strada romana ca de Casteddu, passendi po Bhiora (Serri), Valenza (Nuragus), Mediana (Meana), Augustis (Austis), Sorabile (apresu de 'Onne) e Caput Tirsi (apresu de Orune, Sant'Efis), arribaiat a Terranoa. Mediana fiat giustu in mesu de sa strada.
Bir Lehlu
Bir Lehlu est sa capitali ad interim de sa Repubblica Democratica Araba de is Sahrawis.
Meana/campidanesu
Stòria
S'àrea de Meana fiat bivida a s'epoca nuragica e romana, po sa presèntzia de calicunu nuraxi e necròpolis e "oppidum" romanus. In su medioevu fiat parti de su Judicadu de Arbaree e de sa curatorìa de sa Barbagia de Meana, de custa fiat sa prima capitali fintzas a candu no at giau su postu a Brevìe. A sa fini de su judicadu (1420) fiat parti de su Marchesadu de Aristanis, e pustis sa sconfita finali de is arborensus (1478) est passada in su domìniu de is aragonesus ca dd'ant unia a sa sennoria de sa Barbagia de Brevìe. A pustis fiat parti de sa contea de Santa Sofia. Pustis èssere passada de manu a medas feudatàrius, fiat guvernada de Raffaele Lostia, fintzes a candu non fiat riscatau in su 1839 cun sa fini de su sistema feudali.
Situs archeològicus
A 6 km de sa bidda, a 739 metros slm est postu su Nuraxi Noltza, studiau de s'archeòlogu Giovanni Lilliu.
In s'àrea archeològica de su nuraxi Maria Incantada ddu est una tumba de is gigantis ancora aspetandu de essere scavada.
In su territòriu de Meana podeus agatari statzionis e una tumba de s'edadi neo-eneolitica e cavas e minieras imperadas fintzes de s'edadi nuràgica.