cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ìsulas Baleares
Is Baleares portant istèrrida totale de 4 992 km² e contant populatzione de unos 1.107.220 bividores (2016).
Gioventura Piemontèisa
S'assotziu fachet parte de sa Fédération Européenne des Maisons de Pays e de sa cussurta pro sa limba piemontesa. Traballat in liberos e imparu, fintzas cun s'ispera de facher imparare su piemontesu in sas iscolas de su Piemonte e de facher a manera chi su piemontesu siat reconnottu comente limba dae s'istatu italianu e dae s'ente regionale.
Ìsulas Baleares
Is ìsulas majores sunt Majorca, Minorca, Ibiza e Formentera, totus famados logos de su turismu internatzionale.
Intre is ìsulas minores bi sunt Cabrera, in ue s'agatat su Parcu Natzionale de s'Artzipèlagu de Cabrera, Conejera, Dragonera, Es Vedrà, Espalmador, Espardell, Tagomago.
Su dialetu catalanu faeddadu in is Baleares portat una caraterìstica comuna cun su sardu, sende chi s'artìculu determinativu dependet in totu is duas limbas de su latinu ipse/ipsu in logu de ille/illu, duncas su narat es/sa/so (in sardu su/sa) e es/ses/sos (in sardu is/sas/sos).
Piotrowice (powiat otwocki)
Piotrowice est una bidda in Polonia. Tenet una popolatzione de aprossimadamente 352 abitantes (in su 2013).
Coreglia Ligure
Coréglia Lìgure (Coëgia in limba ligure) est unu comune italianu de 273 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Dimonios
Dimònios est s'innu militare de sa Brigata Tataresa (Brigata Sassari). S'iscritu lu at cumpostu in su 1994 su capitanu Luciano Sechi, de su rezzimentu de barantachìmbe "Reggio", e gai puru sa musica, a pùstis arranzàda dae sa banda de sa brigata tataresa. In su 2003 lu ant prubicitzàdu in CD.
Isulas de Okinawa
Sas ìsulas de Okinawa (沖縄諸島 Okinawa Shotō) sun su grùstu prus mannu de s'agorru de ìsulas o, pro lìu nàrrer atteramènte, de s'arcipelagu de sas Ryukyu (1485 km²) e cumprènden s'ìsula de Okinawa etòttu e atteras prus minòres.
1830
S'annu 1830 (MDCCCXXX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Isulas de Okinawa
Fàchen parte de sa prefettura de Okinawa, chi dae su 2003 si istèrret pro 2265 km² chin 1.345.000 pessònes: su capu de locu est Naha (Naafa in limba de Okinawa). In Okinawa bi at 9 tzittàdes, a pùstis bi at tzittadèddas minòres e bìddas chi fòrman 3 cussòrjas (distrèttos).
Fìntzas a su 1300 d.C. Okinawa fit un'istàdu indipendente, in ube su rezìmene isseperàu fit sa monarchìa: tra su Treschèntos e s'Ottichèntos at dèpiu pacàre tassas medas a sa Tzìna. In su 1879 su Giappone si pìcat Okinawa conchistànde s'isula e ponènde accàbbu a su gubernu suo. In su mese de martzu e aprile de su 1945, est in custas ìsulas chi sas fortzas americanas e giapponesas aìan gherràu in sa battàlla sambenòsa de Okinawa, chi dae cùghe pìcat su lùmen: mescamènte in su disimbàrcu americanu de su prìmu de aprile bi aìat àpiu zente meda, dae ambas partes, a bi pèrder sa vida. Cando sos americanos aìan bìntu a sos giapponesos, s'isula de Okinawa fit colàda in manu de sos binchidòres fìntzas a su 1972. Eppuru, comènte est sutzèssu in Sardigna, bi at galu oje una presèntzia forte de militares istrànzos chin sas bases issòro, fachènde a s'ispìssu dannu mannu sìat a su locu sìat a sa zènte sua.
Dae Okinawa bènit s'arte fentomàda de su karate, naschia a s'aunimentu de sas artes martziales tzinèsas chin s'Okinawa-te (tando partìu in Naha-te, Shuri-te e Tomari-te). In prus, a libèllu istatisticu est a ammentàre chi, impàre a sos sardos, sos de Okinawa sun sa ratza a campàre de prus: s'isula est unu locu biaìttu. Carchi mèdicu nàrat chi custu sìat pro mòre de unu avvesu a mandicàre sanu e de una vìda colàda ind unu ambiente pacu imbruttàu, chi si est isperdènde ca parte de sa populassiòne si est accostumàda a mandicàre americanu.
Universidade del Bío-Bío
S'Universidade del Bío-Bío, s'agatat in sa tzittade de Concepción in sa regione de su Bío-Bío, in su Cile. Custa universidade statale est fundada in su 1988.
Fuida e bogadura de sos tedescos dae s'Europa tzentrale e orientale (1945-1950)
Sa fuida e bogadura de sos tedescos dae sos territòrios tzentrales, orientales de Europa comente fintzas dae sos de sud-estu Europa, est unu acontessimentu chi at tentu logu intre sa fine de sa segunda gherra mundiale in su 1945, e su 1950, a cunsighidu de sa derrota de sa Germània nazista e de sas pèrdida de totu sos territòrios orientales de Brandeburgu orientale, Pomerània, Prùssia e Islèsia - ispartzidos intre Unione Soviètica e Polònia - fintzas a tando a manna majoria de populatzione tedesca. Su disterru aiat interessadu unu nùmeru intre sos 12 e sos 14 milliones de tedescos mescamente dae sos territòrios fintzas a tando tedescòfonos. Sa detzisione de tzèdere sa regione e de nde bogare sos bividores tedescos fiat pigada durante sa cunferèntzia de Potsdam, intre sos rapresentantes de sas potèntzias binchidoras (Istados Unidos de America, Unione Soviètica e Britànnia Manna).
Durante sas ùrtimas fases de sa segunda gherra mundiale e su perìodu post-bèllicu, sos tzitadinos tedescos e de pesada tedesca fiant bogados dae sos bàrios istados de s'Europa tzentru-orientale e mandados a sos territòrios lassados a sa Germània e a s'Àustria. A pustis de su 1950, unos cantos fiant emigrados a Istados Unidos, Austràlia e àteros istados. Foras de is àreas annessionadas a Polònia e Unione Soviètica, su fenòmenu aiat fintzas interessadu sos tedescos chi biviant in sos territòrios de Cecoslovàchia, Ungheria, Romania, Jugoslàvia e is istados bàlticos. Sos nazistas, in antis de sa derrota, aiant pranificadu e partzialmente realizadu de nche bogare ebreos e islavos dae totu sos territòrios conchistados de s'Europa orientale.
Sa bogadura de sos tedescos dae in ie at rapresentadu sa parte prus importante de sa reconfiguratzione ètnica e geopolìtica de s'Europa a sighidu de sa segunda gherra mundiale, cun s'intentu de criare natziones etnicamente omogèneas in intro de làcanas torradas a definire. Intre su 1944 e su 1948 in totu s'Europa tzentrale e orientale unas 32 milliones de pessones fiant istadas mòvidas permanentemente o a su mancu durante una iscurta de tempus.
A partire de su 1950, unu totale de aprossimadamente 12 milliones de tedescos si fiant fuidos e fiant bogados de s'Europa tzentrale e orientale a sa Germània e Àustria ocupadas dae sos alliados. Sa majoria de custos beniant dae sas regiones tzèdidas a Polònia e Unione Soviètica (unos 7 milliones), mentras chi unos tres milliones aproliant dae Cecoslovàchia. Durante sa gherra frida sa Germània ovest aiat carculadu ca unu ulteriore millione de pessones fiant colonizadores bogados dae sos territòrios conchistados dae sa Germània nazista durante sa segunda gherra mundiale.
Sas istimas de mortos atibiados a sas fuidas e sas bogaduras sunt cuntrastadas, cun carculos chi bantzigant intre sos 500 mìgia e prus de 2 milliones de pessones. Istimas prus retzentes segundu unos istòricos carculant unu nùmeru atestadu de mortos intre 500 e 600 mìgia. Sa positzione atuale de su guvernu tedescu est ca su bilantzu de mortos istet in una ròdia de 2-2.5 milliones de tziviles.
Sas bogaduras ant acontessidu in tres fases acabiddadas, sa prima de sas cales fiat s'evacuatzione organizada de tedescos esecutada dae sos nazistas e totu in fache a s'avantzamentu de s'Armada Ruja, a partire dae sa metade de su 1944 fintzas a s'iscomintzu de su 1945. Sa segunda fase fiat una fuida disorganizada de tedescos chi aiat luegamente sighidu sa derrota de sa Wehrmacht. Sa de tres fases fiat una bogadura prus organizada chi sighiat a sos acòrdios de Potsdam, chi torraiant a definire sas làcanas de s'Europa tzentrale e aprobaiant sa bogadura de sos tedescos dae Polonia, Cecoslovàchia e Ungheria. Medas tziviles tedescos fiant mandados a campos de internamentu o de traballu, in ue fiant usados che traballadores fortzados, che un'ammendadura pro sos istados europeos orientales. Sa majoria de is bogaduras in su 1950 fiant istadas cumpridas.
Valverde del Camino
Valverde del Camino est una comuna ispagnola de 12.431 abitantes situada in sa comunidade autònoma de s'Andalusia. Est postu intre is baddes de su Tintoe de s'Odiel.
Est connotu printzipalmente pro sa produtzione de botas de ìpica e de traballu de tipu "campero" chi fiant difùndidos giai dae sa metade de s'800.
Màndigu
Unu màndigu o alimentu est ogni sustàntzia o miscela de sustàntzias in cale si siat istadu de sa matèria e istrutura non traballada, in parte traballada o traballada, destinada a èssere papada dae un'èssere umanu.
Palma de Majorca
Palma de Majorca (in catalanu Palma o Ciutat de Mallorca, in ispagnolu Palma de Mallorca) è unu comunu ispagnolu de 402.949 bividores (2016), bidda printzipale de s'ìsula de Majorca e cabulogu de sa comunidade autonoma de is ìsulas Baleares.
Est unu de is prus mannos tzentros turìsticos de is Baleares, apretziadu internatzionalmente pro is prajas, is ispàssios e sa vida a de note.
Màntua
Màntua (Màntua in dialetu mantuanu e Mantova in italianu) est una comuna italiana de 49.538 abitadores, cabitale de sa provìntzia lombarda chi tenet su matessi nùmene.
Dae su trìulas de 2008 custa bidda artìstica lombarda, connota fintzas pro èssere istada su logu de nàschida de su poeta Virgìliu l'ant annànghida, paris cun Sabbioneta, posta in sa provìntzia sua e cun s'erèntzia dassada dae sos Gonzagas a cumone, a sa lista de sos patrimònios de s'umanidade de s'UNESCO. Sa bidda est istada còrfida in manera pesante meda in tempus de su terremotu de su 2012.
Repùblica de Venètzia
Sa Repùblica de Venètzia (in italianu: Repubblica di Venezia; in vènetu: Repùblica de Venèsia) o Repùblica Veneta (in italianu: Repubblica Veneta; in vènetu: Repùblica Vèneta), traditzionalmente connota che La Serenissima (in vènetu: Serenìsima Repùblica Vèneta) fiat unu istadu soberanu e rèpùblica marinera de su norte-estu de s'Itàlia, chi s'est agatada durante prus de unos mill'annos intre su de 7 e su de 18 sèculos, dae su 697 a su 1797. Teniat capitale in Venètzia e fiat una potèntzia econòmica e cummertziale europea durante s'Edade Mèdia e su Rinaschimentu.
Sa tzitade-istadu de Venètzia fiat fundada che portu seguru pro sas gentes fuende·si·nche dae sas persighidas in su continente europeu a pustis de sa ruta de s'impèriu romanu. A primìtziu si fiat ispètzializada in su cummèrtziu de su sale. In sos sèculos a sighire sa tzitade aiat istabilidu una talassocratzia. Dominaiat sos cummèrtzios de su Mediterràneu, mescamente intre Europa e Àfrica de su Norte, comente fintzas s'Àsia. Sa marina venetziana fiat impitada durante sas crosadas, prus che totu in sa de bator crosadas. Venètzia aiat conchistadu territòrios in s'Adriàticu e bantaiat una classe mercantile meda influente in Europa.
Sa repùblica fiat guvernada dae unu Doge, chi fiat elègidu dae membros de su Cussìgiu Majore (in italianu: Maggior Consiglio; in vènetu: Mazor Consegio), su parlamentu de s'istadu. Sa classe dominadora fiat una oligarchia de mercantes e aristocràticos. Sos tzitadinos susteniant generalmente su sistema de guvernu. S'istadu teniat leges severas e impitaiat tratamentos disapiadados in sas presones suas.
S'aberimentu de bias de cummèrtziu a manu de sas Amèricas e de sas Ìndias orientales pro mèdiu de s'otzèanu Atlànticu aiat signadu su commentzu de su declinu de sa repùblica. S'istadu aiat suportadu derrotas dae sa marina de s'impèriu Otomanu. In su 1797 sa repùblica fiat sachigiada in antis dae sas tropas austriacas e a fatu de sas frantzesas retirende·si·nche, a segus de una invasione de Napoleone Bonaparte e duncas fiat ispartzida in sa Provìntzia Vèneta austrìaca, in sa Repùblica Tzisalpina, chi fiat istadu cliente de sa Frantza, e in su Commisariadu de sas Ìsulas Jònias. Venètzia fiat fata parte de su Rennu de Itàlia in su 1866 a pustis de sa tertza gherra de indipendèntzia.
Franca Florio
Franca Florio, in s'anagrafe Donna Franca Jacona della Motta dei baroni di San Giuliano (Palermu, 27 de Nadale 1873 – Migliarino Pisano, 10 sant'andria 1950), fit discendente de una famiglia aristocratica sitziliana, est istada sa muzere de s'imprendidore palermitanu Ignazio Florio edd'est istada unu de sos personaggios pius notos e significativos de sa Belle époque internazionale; dae sos sizilianos fit jamada Donna Franca e la regina di Sicilia.
1831
S'annu 1831 (MDCCCXXXI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu sàpadu segundu su calendàriu gregorianu.
Elbląg
Elbląg (ˈɛlblɔŋk, in tedescu: Elbing; in dialetu polonesu locale: Elbiąg ([:εlbiɔ̃g]); in prussianu antigu: Truso) est una tzitade de unos 128.700 bividores de sa Polònia. Cabulogu de su Distretu de Elbląg est parte de su Voivodatu de Varmia e Masùria dae su 1999, cabudianamente fiat sa capitale de su Voivodatu de Elbląg (1975-1998), o parte de su Voivodatu de Gdańsk (1945–1975).
Sa tzitade s'agatat in s'oru de su frùmene omònimu chi unit su lagu Drużno a sa baja de sa Vìstula.
Pau
Pau est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis de sa Marmilla, s'agatat a 315 metros subra su mare e jughet 326 bividores.
Batalla de Midway
Sa batalla de Midway in s'Otzèanu Paghiosu fiat istada una de sas batallas navales prus importantes de sa segunda gherra mundiale. Intre su 4 e su 7 de làmpadas de su 1942, petzi ses meses a pustis de s'atacu zaponesu contra a Pearl Harbor, e unu mese a pustis de sa batalla de su Mare de Coraddu, sa Marina de sos Istados Aunidos aiat repèllidu in manera detzisiva s'atacu de sa Marina Imperiale Zaponesa contra a s'Atollu de Midway, causende dannos irreparàbiles a sa frota zaponesa. John Keegan s'istoriadore militare aiat definidu sa batalla “su corfu prus istrepitosu e detzisivu in s'istòria de sos cumbates navales”. Pro su Giappone fiat istada sa peus derrota navale de sos ùrtimos 350 annos.
S'operadura zaponesa, che s'atacu anteriore contra a Pearl Harbor, teniat sa finalidade de eliminare sos Istados Unidos comente potèntzia istratèziga in su Paghiosu, dassende duncas terrinu lìberu a su Zapone in s'istabilonzu de sa Grandu Isfera Pròspera de s'Asia Orientale. Sos zaponesos isperaiant chi un'àtera derrota demoralizadora diat aer custrìnghidu sos Istados Aunidos a cabitulare in sa gherra de su Paghiosu e chi custu diat aer asseguradu sa dominadura de su Zapone in cussu otzèanu.
Les Alqueries
Les Alqueries, in catalanu e in manera ufitziale (Alquerías de su Niño Perdido in ispagnolu), est unu comunu ispagnolu de sa comunidade autònoma valenciana.
Batalla de Midway
Su pranu zaponesu fiat a atraigher in un'artana sas arrima-aparèchios istadunidesas. Sos zaponesos, in prus de custu, teniant s'intentu de ocupare Midway comente parte de unu pranu grobale de isterrer su perìmetru defensivu issoro in responsta a s'interventu raju de Doolittle. Custa operadura fiat aguarmente cussiderada amaniadora de atacos annanghedores contra a sas Fiji, sas Samoa e sas Hawaii etotu.
Antonio Vieira
Antonio Vieira (Lisbona 1608 - Brasile 1697). Gesuita. “S'imperadore de sa limba portughesa”. Ada cumbattidu pro sa liberatzione de sos ischiavos in Brasile, resistinde a sos colonos. Iscrittore. Sos discursos suos, sunu istados pubblicados in 13 volumenes.
Orero
Orèro (Oê in limba ligure) est unu comune italianu de 606 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Normandia
Sa Normandia (in frantzesu: Normandie, pronuntziadu [nɔʁmɑ̃di], in normannu: Normaundie, dae su frantzesu antigu Normanz, plurale de Normant, a su cumintzu de sa paràula pro "northman" in diversas limbas iscandìnavas) est una regione istòrica e culturale de Frantza, chi currespondet aprossimadamente a s'istòricu Ducadu de Normandia. Sas capitales traditzionales sunt Rouen e Caen.
Sa regione istòrica de Normandia cumprendet sa Normandia de oe in die, comente fintzas àreas minores chi faghent parte de sos dipartementos de Mayenne e Sarthe. Sas Ìsulas de su Canale (in frantzesu: Îles Anglo-Normannas) sunt puru a livellu istòricu parte de Normandia; s'isterrent pro 194 km² e cumprèndent duas ìsulas: Guernsey e Jersey, sos cales sunt dipendèntzias de Corona britànnica.
Làcanas
Làcanas - Rivista Bilingue delle Identità est una rivista sarda, publicada in limba sarda e in italianu.
Istòria
Fundada dae Pàule Pillonca in su 2003, la pùblicat sa domo editora Domus de Janas, cun sede in Sestu. Essit cada duos meses, e s'òcupat de temas ligados a sa Sardigna de oe e a sa cultura sua, in sos medas aspetos suos: sa crònaca, sas traditziones, sas prendas de sa cultura traditzionale e populare, s’ambiente, sas festas làicas e religiosas, su teatru e sa poesia. Pro lu fàghere pùblicat artìculos fatos dae autores medas, in sardu e italianu, paris a contos, poesias, paristòrias, trascritziones de garas a bolu, fumetos, retzetas e àteru.
In su mese de nadale de su 2011 est nàschida fintzas Làcanas.it, una versione digitale de sa rivista cun su giornalista Màuru Mura comente diretore, e in su 2021 a custas duas publicatziones s'est annanta fintzas LàcanasTV, una WebTV direta semper dae Màuru Mura e dedicada a sos matessi argumentos sighidos dae Làcanas.
Corpete contraballas
Su corpete contraballas est un'indumenta impreada dae s'armada e dae sas fortzas de seguràntzia, chi servet a protegher s'operadore dae sos tiros de fogu o dae sas ascras de ucheddamentu de isprosivos, arressende sa balla o sas ascras in intro suo.
Zenerarmente, est formadu dae unu cuntenedore isternu in pannamenta balìstiga e panneddos balìstigos mùrtipros internos de acordu cun su gradu de proteghidura. Sos panneddos balìstigos, in manera zenerale, sunt custituìdos dae pizos mùrtipros de fibras aramìdigas intritzidas o tèssidas e colladas a su microfilme de polietilenu. Sa funtzione de sas fibras est a assorber o isperdissiare sa fortza de arressada e penetradura de su prumu o de s'ascra peri sa deformadura pràstiga (illonghiamentu) de sas fibras etotu. Su nùmeru de pizos subrapostos detèrminat sa capatzitade de proteghidura de su panneddu balìstigu, zenerarmente crassifigadu in crasses de proteghidura NIJ (Istados Aunidos) o SK (Alemània).
Beneita de Càlaris
Beneita de Lacon-Massa o de Càlaris, narada fintzas Benedetta de Massa (Santa Igia, 1194 – Massa, 1233 ), est istada giuighissa rennante de Càlaris (1214-1233). Fiat sa fìgia manna de su giùighe Gulliermu I Salusi IV de Lacon-Massa (mama sua fiat Giorga, fìgia minore de Costantinu II Salusi III) e de Adelàide Malaspina. Est istada sa segunda fèmina, a pustis de Elena de Gaddura, a ocupare unu tronu sardu pro deretu pròpiu, e una de is primas in Europa.
Biografia
Beneita in su 1214 a totu, a s'edade de binti annos, aiat prestadu giura in is manos de s'archipìscamu Ricu de Càlaris, a sa presèntzia de is nòbiles majores e de is prelados, assegurende de non ammenguare is territòrios de su giudicadu, de no alienare niunu casteddu e de no istrìnghere alliàntzias chentza de su cunsensu issoro. Cussu matessi annu, in su mese de trìulas, aiat cojuadu a Barisone II de Arbaree, fìgiu de su giùighe Pedru I de Arborea, chi fiat istadu impresonadu dae su babbu. Issu aiat pigadu su nùmene dinàsticu de "Torchitor IV" e is duos còjubes aiant guvernadu giuntos is rispetivos regnos, essende ambos tzitados in is currespetivos autos giudicales. Beneita, infines, aiat fatu donu de vassallàgiu a sa Santa Sede.
Giuighissa de Càlaris
Cun s'archipìscamu Ricu, su pìscamu sulcitanu e su maridu, aiat fatu numerosas lassas a is crèsias de Santu Iroxi de Suelle e de Sulcis. Annotamala sa giuighissa aiat favoridu is sùdditos suos e s'economia locale a dannu de is pisanos, atirende·si pro custu, giai in su 1215, sa disamistade de sa repùblica.
In su 1215, aprofitende de sa debilesa de Beneita, Lambertu Visconti, giùighe de Gaddura, aiat asortadu una flota manna e fiat isbarcadu un'esèrtzitu a Casteddu de Càlaris, in ue aiat ocupadu su montigru de Santa Gilla, chi dominaiat sa tzitade e dd'aiat afortigadu. Tando aiat lassadu a su frade Ubaldu I su còmpitu de conchistare su restu de su territòriu. Sa giuighissa fiat istada tando custrinta a si nche fuire de sa capitale "sua" e chircare aprigu in s'internu de su giuigadu.
In su 1216 Beneita aiat fatu una lassa a sa catedrale de Pisa, in s'isperu de balangiare s'apògiu de sa tzitade, ma in su 1217 Ubaldu I dd'aiat costrinta a tratare. De cunsighèntzia sa sennora aiat dèpidu atzetare chi su giuigadu devenneret vassallu de sa repùblica de Pisa. In Casteddu però aiant tzocadu unos trumbullos intre is sardos e is pisanos, pro custu Beneita e su cojube, si fiant alliados cun su giùighe Comita III de Torres e cun sa repùblica de Gènova in s'isperu de eliminare s'influèntzia pisana.
In opositzione a Pisa, annotamala, Beneita aiat otentu agiudu de paba Onòriu III, su cale in su 1217 aiat annulladu sa nòmina de su pisanu Marianu a archipìscamu de Càlaris, e dd'aiat remplasadu cun Ugolinu de Anagni, cardinale pìscamu de Òstia e ligadu apostòlicu in Còrsica e Sardigna. Annotamala aiat induidu a sustentare Beneita fintzas is Visconti de Milanu e su giùighe Marianu II de Torres. In cussu matessi beranu però fiat mortu su maridu de Beneita, Barisone, e in su 1218 Ubaldu I at cumbinadu sa segunda coja de sa giuighissa cun frade suo Lamberto (abarradu issu fintzas biudu de Elena de Gaddura) in s'isperu de concruire sa paghe. Is duos si fiant cojuados in su 1220, ma su Paba aiat imbalidadu deretu is nùtzias.
Is cojos de sa giuighissa
In su mese de nadale 1224 Beneita aiat torradu a annoare su donu suo a sa Santa Sede peri su presu Goffredu, atzetende de currespòndere unu tributu annuale de binti libras de prata e de non si torrare a cojuare chentza de su cunsensu papale. Annotamala, in s'in casu de mòrrere chentza de erederi, su giuigadu diat èssere istadu eredadu dae sa Crèsia. Su 1225 e 1226 fiant istados annos paghiosos e Beneita at postu a paris su fìgiu Gulliermu II de Càlaris in numerosas lassas a vàrias crèsias. Ma a fatu fiat torrada a cumintzare sa gherra cun Ubaldu Visconti de Gaddura erederi de Lambertu.
Pro custu, in s'intentu de s'amparare de is mìrias de Ubaldu, Beneita si fiat torradu a cojuare unas àteras duas bortas, e semper chentza de s'assensu pontifìtziu. Su de tres maridos fiat istadu Erricu de Ceola, unu pisanu de sa nòbile famìlia de is Capraja, chi s'aiat ischidu balangiare s'agradessiment de su Paba. Su de bator maridos fiat istadu Rinaldu de Glandis e s'unione issoro a sa fine fiat istada cunsiderada cunforme a sa norma. Mancari custos intentos però, sa violèntzia at torradu a tzocare in su Càlaris e sa giuighissa fiat istada custrinta a agatare aprigu in antis in su casteddu de Santa Igia e pustis in Massa, terra de orìgine de is antepassados suos, in ue fiat morta, a s'edade de trintanoe annos, in su 1233.
Isperdimentu de su giuigadu de Càlaris
In su 1233 paba Gregòriu IX aiat assignadu is terras de Massa e Potenzolo a Ugo de Procària, imbetzes su giuigadu de Càlaris fiat istadu partzidu intre is ereos de is Visconti de Gaddura, Capraja, Della Gherardesca, de Donoràtico, totus de orìgine pisana.
Su fìgiu de Beneita e erederi de bindighi annos Gulliermu II Salusi V, at regnadu petzi in manera nominale, suta de s'apòmpiu de sa tzia Agnesa, mama de Adelàsia de Torres, e de su segundu maridu Ranieri de Bolgheri.
Cun Gulliermu III Salusi VI (1257-1258), probàbile rempuddu de Maria (fìgia de Beneita), si fiat ispèrdidu su giuigadu, a pustis de s'ocupatzione de sa "capitale" Santa Igia: s'abbandonu suo aiat tentu comente cunsighèntzia su fraigu, a est, de Casteddu de Càlaris a banda de is pisanos.
Santa Igia fiat istadu arrasada: su palatzu giuigale, sa seu de Santa Setzìlia, is residèntzias de Agnesa de Massa e de s'ùrtimu giùighe fiant isciuciados.
Oe abarrat petzi unu monumentu intregu de cussu perìodu: sa crèsia romànicu-gòtica de Santu Pedru de is Piscadores, in su bighinadu Stampaxi, fata pesare dae Costantinu I Salusiu II e dae issu donada in su 1089 a is benedetinos de Marsìglia.
Sinu (matemàtica)
In matemàtica, in piessigna in trigonometria, dadu unu triàngulu retàngulu su sinu (dae su latinu sinus-i, bortadura de su arabu jaib, trasliteratzione de su sanscritu jiva) de unu de sos duos àngulos internos bighinos a s'ipotenusa est definidu comente a su raportu intre sas longàrias de su catetu opostu a s'àngulu e de s'ipotenusa.
Prus in generale su sinu de un'àngulu \alpha, espressadu in grados o radiantes, est una cantidade chi dipendet petzi dae \alpha, fata impreende sa circonferèntzia unitària. su sinu in s'àngulu x s'otenet sa funtzione sinu, una funtzione trigonomètrica de fundamentale importu in s'anàlisi matemàtica.
Definitzione
In su triàngulu ruju in figura, su sinu de
Prus in generale si definit su sinu de un'àngulu xpartinde dae sa circonferèntzia goniomètrica, overas dae sa circonferentzia de raju unitàriu in su pranu cartesianu. Pigada sa semireta essinte dae s'orìgine chi format un'àngulu xcun s'assas de sas ascisse comente a in figura, su sinu de s'àngulu est tando definidu comente a su balore de sa coordinada yde su puntu de intersetzione tra sa semiretta e sa circonferenza (in figura, est sa longària de su tretu CD)., est a nàrrere aplichende tale funtzione a cale si siat nùmeru reale, s'otenet semper unu nùmeru reale incluidu intre -1e +1, estremos inclùdidos. in radiantes
Funtzione sinu
Sa funtzione sinu est definida assotziende ad xsu sinu de s'àngulu x in radianties, e nd'est indicada comente \sin(x). Sigomente x e x+2\pi definint su matessi àngulu, sa funtzione sinu est una funtzione periòdica de perìodu 2\pi, ue 2\pi è l'àngulu ziru.
Sinu e cosinu
Intre sinu e cosinu esistit sa relatzione fundamentale:
chi est cunsighèntzia de su teorema de Pitàgora. Defatis in su triàngulu OCDde sa figura a subra, su cosinu de xest definidu comente
Dae s'àtera banda, su terema de Pitàgora aplicadu a su triàngulu OCDfurnit sa relatzione
e tando
Balet fintzas sa relatzione:
divididu pro su sinu de s'àngulu
Propiedades analìticas de sa funtzione sinu
Sa derivada de sa funtzione sinu est sa funtzione cosinu:
Sa derivada segunda est imbetzes
Sa funtzione sinu est una funtzione analìtica, sa cale "isparghidura" in sèrie de Taylor est
In anàlisi matemàtica custa agualidade est s'ispissu impreada pro definire su sinu. Sa matessi sèrias definit su sinu comente a funtzione olomorfa subra totu su pranu complessu.
Ecuatziones fundamentales relativas a su sinu
Sighint unas cantas ecuatziones fundamentale chi riguardat sa funtzione sinu:
cun s'annanta de sa cunditzione chi:
Esistet fintzas un' identidade trigonometrica chi ponet in relatzione sa funtzione sinu a sa funtzione tangente:
Definitziones curreladas
Su pari-pari de su sinu, definidu ue su sinu est diferente de zero, est sa cosecante:
Unas àteras propiedades
In anàlisi cumplessa, aplichende su teorema de fatorizatzione de Weierstrass a sa funtzione sinu, faghet a la espressare comente a prodùidu infinitu, mediante sa sighente fòrmula chi balet pro ogni nùmeru complessu z
Sa funtzione sinu est fintzas in relatzione cun carchi funtzione ispetziale, comente si podet bìdere, pro esempru, dae sa fòrmula de riflessione de sa funtzione Gama
e de s'ecuatzione funtzionale satisfata dae sa funtzione zeta de Riemann
Istòria e orìgine de su nùmene
Su cuntzetu de sinu est istadu introduidu dae su matemàticu e astrònomu indianu Aryabhata I (in devanāgarī: आर्यभट) in s'òpera sua Aryabhatiya (499).
Su sinu est pro definitzione sa metade de una corda, est a nàrrere unu tretu chi unit duos puntos (narados estremos) de una circonferenza. In sànscritu, "metade corda" est torradu cun jya-ardha, a bias sostituidu cun ardha-jya e abbreviadu in jya "corda". Custu tèrmine est istadu importadu in sa limba àraba comente a jiba, unu tèrmine sena significadu in antis de tando, ma chi rifletiat sa pronùntzia de su nùmene jya. Segundu sas règulas de sa limba àraba, custu nùmene est bènnidu iscritu cun sas duas cunsonantes jb, sena vocales. Posca, cando sos tradutores otzidentales ant oridu a sas fontes àrabas, ant interpretadu sa paràula jb comente a jaib, su cale significadu fiat "baja".
Max Leopold Wagner
Poliglota e istudiosu de fama mundiale, at fatu chircas subra sa limba sarda, e apitzu de sos gergos e sas limbas populares, de su sitzilianu, de su ebreu-ispanniolu, de su portughesu, de s'ispanniolu, de su catalanu. At istudiadu sas relatziones intra su berberu e sas limbas romanzas e in generale at fatu istùdios subra sas limbas e sas culturas de sos populos de su Mare de Mesu. Fiat puru un etnòlogu e unu etnògrafu.
Grenada
Grenada est unu istadu insulare formadu de s'ìsula de Grenada e de àteras ses ìsulas minores chi dd'istant a su sud. Sa capitale est St.George's e sa limba uffitziale s'inglesu.
Sìistadu portat isterrida de 344 km² e populatzione de unos 110.000 bividores.
Grenada s'agatat in su mare Caraìbicu meridionale, in posidura norti-uesta de Trinidad e Tobago, norti-esta de su Venezuela e sud-uesta de Saint Vincent e sas Grenadinas.
S'ìsula est fintzas nòdida cun nomìngiu de "Island of Spice" (Ìsula de is Saboridas) sende chi bi sunt produdidas nughes muscadas e mace, de chi Grenada est fintzas su prus mannu isportadore in su mundu.
Litografìa
Sa litografìa est una tecnica de riprodutzione meccanica de sas imagines. Su prozedimentu fit istadu postu in funzione in su 1796 dae Alois Senefelder in d'una tzittadina vicinu a Monaco de Baviera.
Sigmund Freud (Logudoresu)
Sigmund Schlomo Freud (Příbor, 6 màiu 1856 – Londra, 23 cabidanni 1939) est istadu unu neurologo austriàcu, chi aiat fundadu sa psicoanalisi. Freud si fit laureadu in medicina in s'Universisade de Vienna in su 1881, in su 1902 fit diventadu professore. In su 4 de santuandrìa de su 1899 aiat pubbricadu su liberu S'interpretatzione de sos sonnos(in tedescu: Die Traumdeutung), inue est presentada a su pubbricu sa teorìa sua de s'inconsciu. Poi de custa pubbricatzione sa psicoanalisi est diventada connotta in tottu su mundu.
Motore a duos tempos
Su motore a duos tempos, puru mentovadu motore de duos ciclos, est unu motore a brujamentu internu chi realizat sas bator tapas de su ciclu termodinàmicu (ammissione, cumpressione, espansione e iscapamentu) in duos movimentos liniares de su pistone (unu ziru de s'àrvore a cuidales). Si diferèntziat dae su prus comunu motore a bator tempos de su ciclu de Otto, in su fatu chi custu ùrtimu realizat sas bator tapas in duas rivolutziones de s'àrvore a cuidales.
Caraterìsticas
Su motore a duos tempos si diferèntziat in sa costrutzione de su motore a bator tempos in sas caraterìsticas imbenientes: Sa unghidura, chi in su motore de bator tempos si faghet mediante su càrter, in su motore de duos tempos s'otenet misturende ògiu cun su combustìbile in una proportzione chi vàriat intre su 2% e su 5%. Custu ammisturu est in cuntatu cun totu sas partes mòbiles de su motore e otenet una unghidura adata.
Fase de ammissione-cumpressione
Su pistone s'iscòstiat conca a susu (sa conca de su motore) dae su puntu mortu inferiore, in su cursadu suo dassat bene abertu sa jana de ammissione. Mentras sa cara superiora de su pistone realizat sa cumpressione in su tzilindru, sa cara inferiora aspirat su misturu àera-combustìbile a traessu de sa jana. Pro fagher chi custa operatzione siat possìbile su càrter depet èssere bulladu.
Fase de esplosione-iscapamentu
In arribare su pistone a su puntu mortu superiore si concruit sa cumpressione e si pròvocat sa combustione de s'ammisturu gràtzias a un'istinchidda elètrica produida dae sa candèla. S'espansione de sos gas de combustione ispinghet cun fortza su pistone chi trasmitet su movimentu a s'àrvore a cuidales a traessu de sa biela. In su cursu suo su pistone aberit sa jana de iscapamentu in manera chi potzant essire sos gas de combustione e s'ispirale de trasferimentu pro ue su misturu àera-combustìbile passat dae su càrter a su tzilindru. Cando su pistone arribat a su puntu inferiore comintzat a artziare de nou, si tancat sa jana de trasferimentu e comintzat unu ciclu nou.
Combustìbile
Medas de sos motores de duos tempos, utilizant un'ammisturu de benzina sena prumu e ògiu in una proportzione de 1:40 a 1:50, sa benzina est su cumponente printzipale.
Tipu de motores de duos tempos
Pro cumprèndere su funtzionamentu de su motore de duos tempos, est netzessàriu ischire de cale tipu de motore si tratat, ca sos tipos diferentes de motores trabagliant in diferentes maneras. Sos tipos de disignos de su motore de duos tempos vàriant de acordu cun su mètodu de intrada de su'ammisturu àera-combustìbile, su mètodu de mundada dae su tzilindru (cuncàmbiu de gas de combustione pro ammisturu friscu) e su mètodu de istrachidùdine de su tzilindru. Custas sunt sas variatziones printzipales, chi si podent agatare a livellu individuale o cumbinadas intre sese.
Disacatos
Custu motore consumat ògiu, ca s'unghidura s'otenet includende una parte de ògiu in su combustìbile. Custu ògiu pènetrat cun s'ammisturu in sa càmera de combustione e si brùsiat; podende produire emissiones contaminadoras e brutíssia intro de su tzilindru, chi in custu casu tocat a sa candela e impedit unu funtzionamentu curretu. Su rendimentu suo est inferiore, pro su fatu chi sa cumpressione, in sa fase de cumpressione-ammissione, no est totu efetiva finas a cando su pistone tancat sas janas de trasferimentu e durante s'iscapamentu su cursu suo est chi àrtziat e est pro custu, chi in sas ispetzificatziones de sos motores de duos tempos aparessent medas bias duos balores de cumpressione: sa cumpressione relativa (relatzione intre sos volùmenes de su tzilindru e de sa càmera de combustione) e sa cumpressione currègida, medinde su tzilindru petzi dae sa serrada de sas janas. Custa pèrdida de cumpressione puru pròvocat una pèrdida de potèntzia. In prus, durante sa fase de potèntzia-iscapamentu, parte de su volùmene de s'ammisturu (ammisturu netu), si perdet dae sa jana de iscapamentu paris cun sos gas chi risultant de sa combustione provochende non petzi una pèrdida de rendimentu, si nono puru emissiones contaminadoras.
Motores dièsel de 2 tempus
Su ciclu de duos tempos s'àplicat a sos motores dièsel in modellos mentovados “uniflow” (uniflussu). In sustàntzia podent èssere de duas castas: In generale, s'àera de ammissione si porrit mediante unu cumpressore.
Dièsel 2 tempus cun vàlvulas de iscapamentu
Un'esempru tìpicu est formadu dae motores marinos de grande potèntzia, lestros o mesu-lestros. B'ant fintzas aplicatziones, in veìculos e motores invariados, de potèntzia moderada.
Calicunas firmas chi ant costruidu o costruint custa casta de motores sunt sas imbenientes: Detroit Diesel, Gray Marine, Electro-Motivo Diesel, Wärtsilä, MAN-Diesel,...
Dièsel uniflussu cun janas
Cada tzilindru cunsistet de duos pistones contràrios, cadaunu cun  una biela chi connetet cun unu cigonyal. Unu de sos pistones aberit/tancat sas janas de ammissione. S'àteru pistone aberit/tancat sas janas de iscapamentu.
Arriora
Arriora est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis, s'agatat a 9 metros subra su mare e jughet 2.137 bividores.
Telefònu de su bentu
Su telèfonu de su bentu (風の電話 kaze no denwa) est unu monumentu de sa tzitadedda de Ōtsuchi, in Giapone. Est una cabina telefònica in ue is bisitadores podent immaginare unu resonu cun is caros issoro defuntos.
Dd'at creadu in su 2010 su disenniadore de giardinos Itaru Sasaki a pustis de sa morte de unu fradile. S'annu imbeniente dd'ant abertu a su pùblicu a pustis chi unu terremotu e maremotu aiant ochidu a prus de 15 000 persones in sa regione de Tōhoku. Dae insandus su monumentu at acollidu a prus de 30 000 bisitadores, est istadu replicadu in àteros logos de su mundu e at ispiradu romanzos e tzìnemas.
Su telèfonu de su bentu de Ōtsuchi est una cabina telefònica arba cun pannellos de bidru. In s'internu s'agatat unu telefònu nieddu, disacapiadu dae cale si chi siat lìnia e arrimadu a subra de una consola metàllica, cun acanta unu cartulàriu chi faghet de registru pro firmas e pensamentos de is bisitadores.
Istòria
In su 2010 Itaru Sasaki, disenniadore de giardinos de Ōtsuchi, aiat iscobertu chi su fradile fiat malàidu de unu cancru in fase terminale e chi dd'abarraiant isceti tres meses de vida. A pustis de sa morte de su parente, in su mese de idas 2010, Sasaki aiat detzìdidu de pònnere in su giardinu suo una cabina telefònica betza, pro pòdere sighire a s'intèndere in cuntatu cun su defuntu, "chistionende" in manera ideale a su telèfonu cun issu.
Segundu Sasaki, su telèfonu de su bentu no est istadu progetadu cun unu sentidu religiosu ispetzìficu, ma prus a prestu comente a una manera pro riflètere a subra de sa pèrdida de sa persone cara; in un'intervista aiat decraradu: «Comente is pensamentos meos non podiant èssere trasmìtidos a subra de una normale lìnia telefònica, aia bòlidu chi esserent giutos dae su bentu». Su 11 martzu 2011 est acuntèssidu su prus terremotu forte registradu finas a tando in s'istòria de su Giapone: unu sisma de magnitudo 8,9-9,0 cun epitzentru in mare chi aiat prodùidu unu tsunami mannu. Is duos eventos cumbinados ant causadu prus de 15 000 vìtimas in sa regione de Tōhoku, de issas prus de 1 200 in sa sola tzitadina de Ōtsuchi (pari a unu 10% de sa populatzione). A pustis de s'eventu, Sasaki aiat detzìdidu de abèrrere a su pùblicu su telèfonu suo de su bentu, pro permìtere a is bisitadores de "tzerriare" a is amigos e familiares issoro mortos in su disacatu. Dae insandus su logu est istadu bisitadu dae prus de 30 000 persones.
S'espositzione a su tempus malu at incumentzadu a guastare unas cantas alas in linna e metallu de sa cabina; in s'abrile de su 2018 Sasaki at decraradu chi isperaiat de ddas pòdere sostituire a curtzu e su pùblicu at rispòndidu cun una collida de dinari chi at portadu prus de unu millione de yen cun chi, in s'austu benidore, s'òmine at pòdidu cambiare s'istrutura originale de sa cabina cun un'àtera in allumìniu.
Literadura
In su 2017 Sasaki at iscritu unu libru de riflessiones intituladu Kaze no Denwa – Daishinsai Kara Rokunen, Kaze no Denwa o Tooshite Mieru Koto (est a nàrrere Su telèfonu de su bentu: su chi apo bidu bia telèfonu me is ses annos a pustis de su terremotu) e publicadu dae Kazama Shobo.
Su romanzu de su 2020 Quel che affidiamo al vento de s'iscritora italiana Laura Imai Messina contat s'istòria de una fèmina chi perdet sa famìlia sua in su tsunami de Tōhoku e incumentzat duncas unu biàgiu concas a su telèfonu de su bentu. In s'ìnteri de su biàgiu addòbiat a unu viudu e a sa fìgia chi ant sufridu pèrdidas sìmiles. Su romanzu si dd'aiat ispiradu una bìsita de Messina a su telèfonu de su bentu de Ōtsuchi in su 2011.
Tzìnema
Su curtzu de su 2019 The Wind Phone, iscritu e dirìgidu dae s'austrìaca Kristin Gerweck, contat is fatos de sete personàgios diversos chi bìsitant su telèfonu de su bentu giaponesu. Comente at decraradu, sa Gerweck aiat iscritu s'iscenegiadura de s'òpera sua cando, a pustis de sa morte de sa giaja, aiat iscobertu s'esistèntzia de su telèfonu.
Kaze non Denwai est su tìtulu de unu film giaponesu de su 2020 dirìgidu dae Nobuhiro Suwa, chi contat is fatos de un'istudiante chi, a pustis de àere pèrdidu sa famìlia sua in su terremotu de su Tōhoku, torrat a sa tzitade sua de nàschida annos a pustis pro andare a su telèfonu de su bentu.
Còpias
Me is annos, installatziones comente a su telèfonu de su bentu de Ōtsuchi sunt cumpartas in totu su mundu. Una de is primas est istada realizada in su freàrgiu 2017 in Oakland, Califòrnia, dae s'artista locale Jordan Stern chi aiat chertu aici ammentare a 36 persones mortas in su fogu de unu magasinu, cun un'amigu suo intre de issas.
In su mese de ledàmene 2020 Susan Vetrone, istadunidensu de Marshall in sa contea de Madison (Carolina de su Nord), at tzerriadu a s'iscultore Steve Reed pro realizare unu telèfonu de su bentu chi at fatu pònnere a oru de su caminu de sartu pagu a tesu de sa tzitadina sua de residèntzia. Sa fèmina at incumentzadu su progetu dae chi, pagu a pustis de sa morte de sa mama, aiat intesu faeddare sa prima borta de s'òpera de Ōtsuchi e aiat decraradu: «Bolia chi replicaret – si faghiat, agiumai de su totu – sa cabina telefònica giaponesa chi aiat consoladu aici medas persones».
In onniasantu 2020 Corey Dembeck at postu unu telèfonu de su bentu, custa borta petzi unu telefònu montadu a subra de una tàula apicada a su truncu de un'àrbore, in su Priest Point Park de Olympia (Washington); gràtzias a una collida de dinari organizada in Internet de su matessi Dembeck in su ghennàrgiu 2021, s'installatzione est istada fata permanente in s'onniasantu de su 2021.
In su martzu 2021 unu telèfonu de su bentu sìmile a su de Olympia est istadu postu a subra de su truncu de un'àrbore in Aspen, Colorado. S'artista, abarradu anònimu ca installatziones de aici sunt vietadas me is forestas natzionales istadunidensas, ddu diat àere fatu pro dare cunfortu a is chi pranghent is mortos causados dae sa pandemia de COVID-19 e animare in manera ideale sa gherra a su virus a banda de sa sièntzia.
Coordinadas geogràficas
In geodesia sas coordinadas geogràficas sunt trastos chi serbint a sebestare sa positzione de unu puntu in sa superfìtzie terrestre. Sunt sa latitùdine, sa longitùdine e s'artària.
Latitùdine, longitùdine e artària
Sa latitùdine est sa distàntzia angulare de unu puntu dae s'ecuadore e sa longitùdine est sa distàntzia angulare de unu puntu dae unu meridianu arbitràriu de riferimentu serente su matessi parallelu de su logu. De su 1884 su meridianu de riferimentu isseberadu pro cunventzione est su de Greenwich, a curtzu a Londra. S'artària est sa distàntzia, mesurada serente sa verticale de su puntu cunsideradu in sa superfìtzie terrestre, dae su livellu de su mare.
Medida
Sas latitùdines e sas longitùdines sunt grandesas angulares e duncas sunt mesuradas in grados
In su tempus, s'òrdine cun cale s'indicaiant sas coordinadas fiat semper su matessi, in antis sa latitùdine e posca sa longitùdine, impreende formados diferentes pro iscrìere sos grados. Mira chi s'inditu de sos emisferos N (nord) / S (sud) e E (est) / O (ovest) podet èssere sostituidu dae su sinnu. Amus a tènnere balores negativos pro latitùdines in s'emisferu sud e longitùdines a ovest de su meridianu fundamentale.
In sos ùrtimos tempos s'impreat semper prus s'òrdine longitùdine - latitùdine, pro s'uniformare a sos sistemas UTM e MGRS.
Meridianu fundamentale (o de Greenwich)
Su meridianu fundamentale o meridianu de Greenwich, chi faghet de riferimentu, est su chi colat pro s'osservatòriu de Greenwich, in Inghilterra. Sa longitùdine sua est 0°.
Riferimentu
Essende sa terra unu corpus irregulare (geòide), dare una descritzione matemàtica de sa superfìtzie sua est difìtzile ca non tenimus sos datos chi nos diant bisongiare pro lu fàghere. Si pensat chi assimigiet a un'ellissòide, in sa manera de s'acurtziare a unu valore bonu de sa superfìtzie sua (mescamente pro su chi pertocat a sas cuotas). Sa variabilidade estrema de sa superfìtzie terrestre at fatu propònnere a istudiosos medas formas diferentes de ellissòide e, intre de cussas, sa prus impreada (ca si suponet chi siat sa prus a curtzu a sa superfìtzie terrestre) est s'ellissòide de Hayford.
A su sòlitu sos ellissòides benint orientados in manera locale pro una superfìtzie terrestre chi si podet ligare a sa de una regione, una natzione, unu continente. Pro custu, cando si faeddat de coordinadas geogràficas si depet mentovare fintzas su datum suo, est a nàrrere s'ellissoide suo de riferimentu e s'orientamentu suo. Oe su prus impreadu est su sistema WGS84, est a nàrrere un'ellissòide chi tenet su tzentru chi cointzidet cun su tzentru de massa de sa terra e chi tenet sos paràmetros sighintes: Su Sistema de coordinadas impreadu dae Wikipedia in su campu coordinadas de sas localidades est cussu geogràficu definidu WGS84.
Liverpool
Liverpool est una tzitade de s'Inghilterra, posta subra sas rivas de su estuariu de su riu Mersey. Fit istada fundada in su 1207 edd'est istada elevada a su rangu 'e tzitade in su 1880. Liverpool est sa quarta tzitade pro mannaria de s'Inghilterra. Sa tzitade est finas famada pro essere sa patria de sos Beatles.
Gherra de Algeria
Sa gherra de Algeria, o mègius gherra francu-algerina o gherra de indipendèntzia algerina (in Algeria fintzas Rivolutzione), est sa cunflitu chi at bidu oponende·si intre su 1º de santandria de 1954 e su 19 de martzu de 1962 s'esèrtzitu frantzesu e sos indipendentistas algerinos ghiados dae su Fronte de Liberatzione Natzionale (FLN, Front de Libération Nationale), chi aiat in presse impostu s'egemonia sua subra sas àteras formatziones polìticas. S'iscontru s'est ispoddiadu printzipalmente in Algeria ma, partende dae su 1958, su FLN at detzìdidu de abèrrere unu segundu fronte in Frantza, iscadenende una sèrie de atentados.
In su cursu de su cunflitu, sa minoria europea de Algeria – sos pieds noirs, installados in sas tres tzitades majores de Oranu, Algeri e Costantina – fiat resissida a impònnere sa torrada de de Gaulle a su pòdere, minetzende unu corpu de istadu (maju 1958). Su sutzessu de unu movimentu de tretos ladinamente eversivos aiat determinadu sa derrota de sa de 4 Repùblicas giai inistàbile e s'aventu de sa de V Repùblicas, caraterizada dae Costitutzione noa chi cunferiat poderes meda mannos a su Presidente.
Sa gherra – chi at rapresentadu un'«episòdiu crae de sa decolonizatzione» – est istada particularmente sambenosa, cun unu nùmeru de vìtimas meda artu, mescamente intre sos tziviles algerinos. Intre 300 000 e 1 000 000 de algerinos fiant ochidos in custa gherra, e fintzas a 3 000 000 imbiados a sos campos de agrupamentos, in una populatzione de unas 10 000 000 de persones.
Sporran
Su sporran ( [ˈspɒrən] ) est una bertuledda de corju, battida innàntis fintzas pro bi tenner dinare in intro, chi si ponet impare a su kilt. Sporran, in gaelicu iscotzesu, est canteppare a s'inglesu purse.
Gherra de Algeria
A pustis de sete annos e mesu de iscontros sena esclusione de corpos, dae unu cantone comente a dae s'àteru (generalizatzione de sa tortura, atentados, terrorismu, represas, napalm), sos algerinos aiant conchistadu s'indipendèntzia chi fiat proclamada su 5 de trìulas 1962.
Kilt
Su kilt est una bestimenta traditzionale, tipica de s'omine in Iscotzia, chi est unu pannu de istoffa fattu cordulare peri su chintu e postu indossu, a manera femenina. In anticorju, su kilt (o, nessi, babbu suo) fit una manta de istoffa longa bastante pro si la ponner a palas, a pustis de la aer cordulada peri su chintu.