cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eritrotzitu
Impare a is leucocitos e is piastrinas, is eritrocitos faghent parte de is elementos corpuscolados de su sàmbene, e comente is piastrinas portant sa particularidade de non tènnere nùcleu. Custa caraterìstica est tìpica isceti de is mammiferos, intames de is àteros vertebrados chi ddu tenent.
Percas de s'Alighera
Sas percas de S’Alighera leant s’orìzine issoro dae sa creze carcària de sas rocas in intro de sas cales s’isvilupant.
Su territòriu de s’istremidade nordu-otzidentale de sa Sardina a sa tramuntana de sa bidda de s’Alighera, chi si nch’iscàmpiant a s’intramare a su matessi nùmene, gràssias a sas caraterìstigas mineralolòzigas de sas rocas suas istranzat numerosos sistemas càrsigos e unu nùmeru relativamente mannu de percas, siat terresas siat marinas e tantu de superfìtzie che atzuvadas, ubigadas preferentemente in sa zona de Porto Conte, ch’in sos promontòrios dae Cabu Cassa e Punta Lillu tenent sa cuntzentradura prus manna.
Arrigo Miglio
Biografia
Nascit in San Giorgio Canavese, in provìncia de Torinu e diòcesi de Ivrea, su 18 de argiolas 1942.
Pesadia e ministèriu satzerdotali
Su 23 de cabudanni 1967 est ordinau presbìteru, in sa crèsia parrochiali de Santa Maria Assunta in San Giorgio Canavese, de su pìscopu Luigi Bettazzi.
In su 1990 est nominau assistenti eclesiàsticu generali de s'Assòtziu Ghias e Scouts Catòlicus Italianus; at a mantenni s'incàrrigu finas a su 1997.
Pìscopu de Igrèsias
Su 25 de martzu 1992 su papa Giuanni Pàulu II ddu nòminat pìscopu de Igrèsias; sucedit a Giovanni Cogoni, dimìtidu·si po cròmpidas làcanas de edadi. Su 25 de abrili arricit s'ordinatzioni obispali, in sa catedrali de Santa Maria Assunta de Ivrea, de su pìscopu Luigi Bettazzi, co-cunsagrantis s'archipìscopu Ottorino Pietro Alberti e su pìscopu Giovanni Cogoni. Su 14 de làmpadas pigat possessu de sa diòcesi.
Pìscopu de Ivrea
Su 20 de freaxu 1999 su matessi papa ddu nòminat pìscopu de Ivrea; sucedit a Luigi Bettazzi, dimìtidu·si po cròmpidas làcanas de edade. Su 25 de abrili sighenti pigat possessu de sa diòcesi.
Est elìgiu segretàriu de sa Cunferèntzia obispali piemontesa e presidenti de su comitau scientìficu e organizadori de is chidas sotzialis de is catòlicus italianus e membru de sa Cumissioni obispali de sa CEI pro is problemas sotzialis e su traballu, sa giustìtzia e sa paxi. Su 27 de abrili 2010 est nominau membru de sa Cumissioni obispali de s'Almu collègiu Capranica.
Archipìscopu de Casteddu
Su 18 de trìulas 2017, cumprendi 75 annus, presentat sa rinùntzia cosa sua po cròmpidas làcanas de edadi; in su mese de cabudanni sa nuntziadura apostòlica in Itàlia ddis comùnicat sa decisioni de papa Franciscu de ddu cunfirmai po dus annus prus a sa ghia de s'arcidiòcesi. Su 16 de donniasantu 2019 su matessi papa acollit sa rinùntzia cosa sua; ddis sucedit Giuseppe Baturi, de su cleru de Catània, fintzas a como sutasegretàriu de sa Cunferèntzia Obispali Italiana. Abarrat aministradori apostòlicu de s'arcidiòcesi finas a s'intrada de su sucessori, acontèssiu su 5 de gennàrgiu sighenti.
Cardinalau
Su 29 de maju de su 2022, acabendi su Regina Caeli, papa Franciscu at annuntziau sa creatzioni sua a cardinali. In su concistoru de su 27 de austu benienti est stau creau cardinali cun su tìtulu de Santu Clementi. Poita ca tennit giai otanta annus, no at a essi cardinali eletori in su conclave.
Genealogia obispali
Sa genealogia obispali est:
Meana
Meana (in italianu Meana Sardo) est una bidda de 1.655 persones de sa provìntzia de Nùgoro in sa regione de sa Barbàgia de Brebì.
Su nùmene
Su nùmene de sa bidda benit dae su latinu MEDIANA “chi est in mesu” e dd’est istadu dadu ca s’agataiat a metade caminu intre Càralis e Terranoa. Custu nùmene si leghet pro sa prima borta in su Codex Diplomaticus Sardiniae (1182). Cun s'unidade de Itàlia su nùmene de Meana arriscat de nche essere bogadu dae sas cartas geogràficas, ca fiat pretzisu a su de una bidda de sa Badde de Susa e cajonaiat problemas amministrativos. Su 14 de cabudanni de su 1862, tando, su Re Vitòriu Emanuele II, a segus de sa proposta de sa comuna e cun s interessamentu de su Ministru de s'internu Rattazzi, decretaiat e autorizaiat sa comuna de Meana a si mutire Meana Sardu.
Su sartu
Meana est in sa regione istòrica de sa Barbàgia de Brebì. S’agatat in pees de su Monte Sant’Elia, a 600 metros de artària in su livellu de su mare. Dae sa bidda si nche bidet totu su su sartu lacanàrgiu e est inghiriada dae sas iscras de su rio Araxisi, chi formant cogiones ammajadores intre còdulas e ghetadas de granitu, e chi arribat a su Tirsu.
Manna est sa sienda naturale de su territòriu, ricu de suèrgios, èlighes, lidones e ghinìperos, chi si podent ammirare in su padente de Ortuabis, paris a cada genia de animales. “Su cumonali”, comente lu mutint is meanesos, s'isterret pro 355 ètaros, e est de propiedade de sa Comuna; in mesu si podent galu bìdere finas is forros pro sa carchina. Isparghinados in su sartu s'agatant is pinnatzus, is cuiles in pedra de is pastores.
S'istòria
Sa bidda de Meana s’agatat suta su Monte Sant’Elia, inghiriada de bìngias. Sa presèntzia de s’òmine est testimoniada dae su de IV sèculos in antis de Cristos, comente si podet bìdere dae is istigas archeològicas chi andant dae su tempus nuràgicu a cussu romanu e bizantinu.
Intre is nuraghes tocat de mentovare Nolza, istudiadu dae s'archeòlogu Giuanni Lilliu, e Maria Incantada; de su tempus romanu sunt de importu sa funtana romana in localidade Polcilis e sas tumbas de Senna sa pira e Laldà.
In su Medioevu faghiat parte de su Giuigadu de Arborea, a pustis fiat intrada in sa segnoria de sa Barbagia de Brebì. Meana est mentovada in su Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu, in su de XII sèculos, e in su libru Rationes Decimarum Italiae de su 1342.
Monumentos
S’istòria de sa bidda si podet galu bìdere in s’architetura sua, fata de decoros in istile gòticu-aragonesu in sas bentanas e in sas ghennas, istemmas aràldicos, pinnatzolos in pedra de mola, figuras feminiles, portales cun su frontale, crèsias antigas.
Sa cultura
Su 24 de austu si festat a Santu Bàrtulu, su santu amparadore de sa bidda, chi durat 3 dies. Santu Giuanne imbetzes est su 24 de làmpadas e in cussa ocasione si faghet finas sa Mustra regionale de su casu de berbeghe e de cabra de sa Sardigna.
Su 19 de ghennàrgiu est Santu Sebastianu; is festegiamentos cumentzant alluende su Fogadone in is duos bighinados de sa bidda; pro s'ocasione si cumbidant is durches tìpicos e si tocat su primu binu.
Sa limba
Su sardu de Ortueri faghet parte de su grupu de is variantes de mesania, est a nàrrere cussos limbàgios chi sunt a mesania intre is chi benint iscritos impreende sa grafia logudoresa e is chi impreant sa grafia campidanesa.
Inoghe si podet bìdere unu testu iscritu in meanesu. Un'àteru esèmpiu sunt is testos de su grupu Bumbe Orchestra, fundadu in Meana, dae chi su cantante Emanuele Pintus cantat in meanesu.
S'economia
Meana est una bidda chi si campat dae s'allevamentu e dae massaria.
In is ùrtimos annos sa bidda at postu a frutu sa bellesa de su sartu e sa sienda archeològica sua. Chie arribat a Meana podet fàghere bellas passigiadas in mesu a sa natura e bisitare su nuraghe Nolza, in su Cùcuru Nolza, su logu prus artu de sa serra in pedra bàina de Su Pranu.
Bangui
Bangui est una tzitade de 734.350 bividores (istima de s'annu 2012), capitale e tzitade printzipale de sa Repùblica Tzentrafricana. Situada a s'oru de s'Ubangui, afluente de su Congo, a curtzu de una sèrie de istrumpos chi lìmitant su trasportu de is produtos cummertziales, si pesat a in antis de sa tzitade congolesa de Zongo, a s'oru opostu de su frùmene, chi format sa frontera intre sa Repùblica Tzentrafricana e sa Repùblica Democràtica de su Congo.
Bangui fiat fundada in su 1889, che a tzentru amministrativu de s'Artu Ubangui, a fatu mentovadu Ubangui-Chari, a s'antiga Àfrica Ecuatoriale Frantzesa e in su 1958 fiat fata capitale de sa Repùblica Tzentrafricana. Est istada testimòngia de sos abbolotos de su martzu 1981 pro depònnere su ditadore Jean-Bedel Bokassa, chi tando si fiat autoproclamadu imperadore. Est istadu iscenàriu de amotinamentos, rebellias e corpos de istadu vàrios, pro custu si cunsìderat una de is tzitades prus inseguras de Àfrica.
Su tzentru de sa tzitade est a curtzu de su frùmene e si nde distinghent unu arcu de triunfu mannu dedicadu a Bokassa, su Palatzu Presidentziale, su Museu Boganda e su mercadu tzentrale. S'àrea residentziale, cummertziale e prus animada currespondet a su bighinadu mentovadu km 5, situadu a chimbe chilòmetros a norte de su tzentru urbanu.
Cuntrolladore de bolu
Sos cuntrolladores de bolu (narados finas roteris in su limbazu familiale) sunt profissionales chi s’òcupant deretamente de sa dispensadura de sos servìtzios de tràfigu abiàtigu in sos chelos de su mundu intreu, prebenende sos arriscos de cullisura intre sos aparèchios e rennende disgazadu e ordinadu su frussu de su tràfigu abiàtigu.
Dependende dae s’ispàtziu abiàtigu de cumpetèntzia, sos cuntrolladores de bolu si podent partzire in tres castas:
Sa federadura internassionale chi agrupat totu sos assòtzios profissionales de cuntrolladores de bolu est sa FIACTA (Federadura Internassionale de sos Assòtzios de Cuntrolladores de su Tràfigu Abiàtigu).
Bregenz
Bregenz est una bidda de unos 27.950 bividores de s'Àustria, in ue est capitale de su Land de Vorarlberg.
Posta in s'oru de su lagu de Konstanz, Bregenz est famada mescamente pro su Bregenzer Festspiele, unu festival istiu de mùsica, caraterizadu pro su fatu ca su palcu subra s'abba de su lagu, in ue una òpera diferente est rapresentada onni duos annos.
Àteras atraidas sunt sa Turre de Martinu, sa Crèsia de su Cabone sa Domo de s'Arte, su palatzu de is Postas e sa passilada in s'oru de su lagu.
Salzburg
Salzburg ò Salisburgu (in bavaresu Sòizburg / Såizburg; literalmente « casteddu de sale ») est una tzitade de unos 150.000 bividores, capitale de su Land de Salzburg, in s'Àustria tzentru-otzidentale. Est sa bidda prus manna in s'istadu federadu.
Posta a sa frontera cun sa Germània, Salzburg est famada pro èssere sa bidda nadia de Mozart.
Su nùmene dependet de su fatu chi su sale (tedescu Salz: sale, e Burg: casteddu) est su prodotu de cummèrtziu subra chi sa bidda at fatu fortuna.
Su tzentru antigu est patrimòniu de s'UNESCO.
Limbàgiu de programmatzione
Unu limbàgiu de programmatzione, in informàtica, est unu limbàgiu formale chi ischerat un'impare de istrutziones chi podent èssere impreadas pro prodùere datos in essida. Si podet impreare pro su controllu de su cumportamentu de una màchina formale o de unu cumprimentu suo (in manera tìpica, un'elaboradore), duncas in fase de programmatzione de custa pro mèdiu de s'iscritura de su còdighe de orìgine de unu programma a òpera de unu programmadore. Unu limbàgiu de programmatzione est cunsideradu tale de su totu si est Turing-cumpletu.
Istòria
Su primu limbàgiu de programmatzione de s'istòria est su limbàgiu mecànicu impreadu dae Ada Lovelace pro sa programmatzione de sa màchina de Charles Babbage, sighidu dae su Plankalkül de Konrad Zuse, isvilupadu dae issu in s'Isvìtzera neutrale durante sa segunda gherra mundiale e publicadu in su 1946. Plankalkül no est istadu mai impreadu a beru pro programmare.
Sa parte manna de is limbàgios de programmatzione imbenientes ant chircadu de pònnere un'astratzione a suba a custu livellu basilare, donende sa possibilidade de rapresentare istruturas de datos e istruturas de controllu prus generales e cun faeddos chi s'acostant de prus a is chi is umanos impreant pro rapresentare is problemas chi depent èssere risòlvidos iscriende is programmas. Intre is primos limbàgios a livellu artu a segudare una tzerta popularidade ddoe aiat su Fortran, creadu in su 1957 dae John Backus, de cale est derivadu posca su BASIC (1964): ultres a su brincu cunditzionadu, otentu cun s'imparu IF, custa generatzione noa de limbàgios introduit istruturas noas de controllu de flussu comente a sos tziclos WHILE e FOR e is istrutziones CASE e SWITCH: custu mènguat meda s'impreu de istrutziones de brincu (GOTO), faghende su còdighe prus craru e elegante, e duncas de mantenidura prus fàtzile.
A pustis de sa cumparta de su Fortran sunt nàschidos una sèrie de àteros limbàgios de programmatzione istòricos, chi ant postu in òpera una sèrie de ideas e paradigmas innovativos: is prus importantes sunt su Lisp (1959) e s'ALGOL (1960). Totu is limbàgios de programmatzione chi esistint oe podent èssere cunsiderados discendentes de unu o prus de custos primos limbàgios, chi tenent medas cuntzetos de base a cumone cun issos; s'ùrtimu ingendradore mannu de is limbàgios modernos est istadu su Simula (1967), chi at introduidu pro primu su cuntzetu de ogetu.
In su 1970 Niklaus Wirth pùblicat su Pascal, su primu limbàgiu istruturadu, cun punna didàtica; in su 1972 de su BCPL naschent su B e posca su C, chi at tentu resèssida manna dae s'incumintzu. In su matessi annu cumparet fintzas su Prolog, su printzipale esèmpiu de limbàgiu lògicu, chi mancari no siat de norma impreadu pro s'isvilupu industriale de programmas (pro neghe de s'atòliu suo bàsciu) rapresentat una possibilidade teòrica ammajadora.
Cun is primos mini e micro-elaboradores e sas chircas in Palo Alto, in su 1983 naschet Smalltalk, su primu limbàgiu a ogetos beru, chi s'ispirat a su Simula e a su Lisp. Est impreadu ancora oe in unos cantos setores e est ammentadu pro s'influèntzia manna in s'istòria de is limbàgios de programmatzione, introduende su paradigma orientadu a is ogetos in su primu cumprimentu. Esempros de limbàgios a ogetos de oe sunt Eiffel (1986), C++ (chi essit in su matessi annu de Eiffel) e posca Java, classe 1995.
Cuntzetos fundamentales
Totu is limbàgios de programatzione chi esistint sunt definidos dae unu lèssicu, una sintassi e una semàntica e tenent:
Còdighe de orìgine
Programmare in unu limbàgiu de programmatzione sinnìficat de sòlitu iscrìere unu o prus documentos de testu ASCII, mutidu còdighe de orìgine chi espressat s'algoritmu de su programma traduidu in su limbàgiu de programmatzione. Is tipos de caràtere, is colores e in generale s'aspetu gràficu no sunt de importu pro sa programmatzione e totu: pro custu is programmadores no impreant programmas de video-iscritura, ma editores de testu (comente a emacs e brief) chi imbetzes oferint funtziones sobradas de tratamentu de tesos (espressiones regulares, càmbios cunditzionales e chircas intre documentos mùltiplos, possibilidades de impreare trastos esternos etz).
Si un'editore de testu dislindadu podet traballare a cuntatu cun is àteros trastos de traballu (compiladore, linker, intèrprete etc.: bide prus a in antis) tando si faeddat de IDE o ambiente de isvilupu integradu. Bolet naradu chi carchi limbàgiu de programmatzione reghente cunsentint fintzas una forma mista de programmatzione, in ue a s'istèrrida de còdighe de orìgine ASCII s'assòtziant fintzas operatziones de programmatzione visuale, chi permitit a su programmadore de descrìere carchi aspetu de su programma disinnende a vìdeu pro mèdiu de su sòrighe; un' aplicatzione tìpica de custa forma de programmatzione est su disinnu interativu de s'interfàtzia gràfica de su programma (bentanas, menùs, etz).Pro èssere esecutadu dae su protzessore su còdighe de orìgine depet èssere traduidu in limbàgiu màchina chi est su limbàgiu de livellu fìsicu de sa màchina, e custu est possìbile pro mèdiu de duas tècnicas: sa cumpiladura e s'interpretatzione.
Su còdighe de orìgine, cun is istrutziones de esecutare e (s'ispissu) carchi datu connotu e costantes, podet èssere esecutadu colende·ddu a un'intèrprete chi nd'at a esecutare is istrutziones, su chi est sa prassi normale pro is limbàgios de scripting; opuru podet èssere compiladu, est a nàrrere traduidu in istrutziones de limbàgiu màchina dae unu programma compiladore: su resurtadu est unu documentu binàriu 'esecutàbile' (còdighe esecutàbile) chi non bisòngiat de àteros programmas pro andare in esecutzione, e est fintzas meda prus lestru de unu programma interpretadu.
Tamazgha
Tamazgha (in berberu: ⵜⴰⵎⴰⵣⵖⴰ) est unu faveddu de sos ativistas berberos pro indittare totu sos istados in ube si faveddat (o faveddabat) sa limba berbera.
Limbàgiu de programmatzione
Cumpiladura
Sa cumpiladura est su protzessu de furriadura de unu programma, iscritu in unu limbàgiu de programmatzione a artu livellu, in unu còdighe esecutàbile pro mèdiu de un'àteru programma naradu cumpiladore.
Tamazgha
Su tamazgha cumprendet totu sos chimbe istados de su Maghreb (Marocco, Algerìa, Tunisia, Libia e Mauritania) e parte de de ateros battor (nord de su Mali, nord de su Niger, unu biculu a ponente de s'Egitu (Siwa), sos tretos ispagnolos de Melilla, Ceuta e sas isulas Canarias).
Limbàgiu de programmatzione
Cumpiladura
Sa cumpiladura oferit medas avantàgios, a primu su fatu de otènnere esecutàbiles lestros a beru in sa fase de esecutzione adatende vàrios paràmetros de custa fase a s'hardware a disponimentu; ma tenet s'isvantàgiu printzipale in su fatu chi est netzessàriu compilare un'esecutàbile diferente pro onni sistema operativu o hardware (prataforma) in ue su programma depet èssere esecutadu. In faeddos tècnicos, ammancat sa portabilidade.
Tamazgha
Sa paraula la ant a primu imbentada sos ativistas berberos in Cabilia, Algeria. Si tratat de un'ispressione de su natzionalismu e de comente su berberu si cheret natzione e populu unitu.
Limbàgiu de programmatzione
Interpretatzione
Is limbàgios de programmatzione esotèricos sunt ideados cun sa punna de èssere prus complicados possìbile. No tenent un'utilidade bera, ma podent èssere impreados comente a proa de abilesa de unu programmadore o isceti pro ispàssiu. Esempros sunt Brainfuck, LOLCODE, Cow e Ook. Cun s'interpretatzione, su còdighe est esecutadu in sa forma sua de orìgine dae un'intèrprete chi, in sa forma prus simpre, pigat onni istrutzione de su programma e dda portat a cumprimentu. In custa manera su problema de sa portabilidade est risòlvidu, cun sa cunditzione chi ddoe siat un'intèrprete pro sa prataforma in ue su programma bolet esecutadu.
Is limbàgios de scripting e totu is chi sunt orientados a su Web sunt belle semper interpretados. PHP, Perl, Tcl/Tk e JavaScript e medas àteros sunt esèmpios cuncretos de interatzione non vinculada a sa prataforma.
Ddoe at tentativos de furriare torrare sos compiladores multipiattaforma creende unu livellu intermèdiu, una bènnida de sèmenes-interpretatzione, comente a s'in casu subra mentovadu de Java; de àteru càntigu pro sos limbàgios interpretados b'ant tentativos pro generare de sas cumpiladuras (o sèmenes-cumpiladuras) automàticas dillindadas pro sa màchina subra cale sunt esecutados.
Ligamentu (linking)
Si su programma, comente a s'ispissu acontesset, impreat librerias o est assentadu dae prus mòdulos de programma, custos depent èssere 'ligados' s'unu cun s'àteru. A su trastu chi faghet custa operatzione di narant ligadore (linker), e su traballu suo est prus che totu de risòlvere sas interconnessiones tra sos diferentes mòdulos.
Esistent duos tipos diferentes de ligamentu: dinàmicu e istàticu.
Ligamentu istàticu
Totu is mòdulos de su programma e is librerias impreadas sunt inclùdidas in s'esecutàbile, chi resurtat mannu ma cuntenet totu su netzessàriu pro s'esecutzione sua. Si est netzessària una muda a una de is librerias, pro curregire un'errore o unu problema de seguridade, totu is programmas chi ddas impreant cun ligamentu istàticu depent èssere torrados a ligare cun is versiones noas de is librerias.
Ligamentu dinàmicu
Is librerias impreadas sunt carrigadas dae su sistema operativu cando netzessàriu (is librerias esternas sunt mutidas "DLL" (Dynamic-link libraries) in is sistemas Microsoft Windows, mentras "SO" (Shared Object) in is sistemas Unix-like). S'esecutàbile est prus cumpatu, ma dipendet de sa presèntzia de sas librerias impreadas in su sistema operativu pro pòdere èssere esecutadu.
In custa manera, is librerias podent èssere annoadas una borta isceti a livellu de sistema operativu, sena netzessidade de torrare a ligare is programmas. Bessit fintzas possìbile impreare diversas versiones de sa matessi libreria o impreare librerias personalizadas.
In su cumprimentu de unu progetu de programma cumplessu, podet acontèssere chi carchi ala de su programma bèngiat iscrita che libreria, pro comodidade de mantenidura o pro ddas pòdere impreare in àteros programmas.
Sa cumplicazione agiunta est chi cando s'installat unu programma cun collegamentu dinàmicu est netzessàriu averguare sa presèntzia de is librerias chi impreat, e s'in casu mai installare custas puru. Is sistemas de manìgiu de pachetes, chi s'òcupant de installare is programmas in unu sistema operativu, de sòlitu tenent rasta de custas dipendèntzias.
De sòlitu si preferit su ligamentu dinàmicu, in manera de creare programmas minores e in generale reduire sa memòria RAM ocupada, assumende chi is librerias netzessàrias siant giai presentes in su sistema, o a bortas distribuende·ddas in paris cun su programma.
Cunfrontu tra cumpiladura e interpretatzione
Custos duos mètodos de creatzione e esecutzione de unu programma presentant ambos avantàgios e isvantàgios: s'avantàgiu majore de sa cumpiladura est sena duda s'atòliu superiore meda in tèrmines de prestatziones, a su prètziu de su restare vinculados a una prataforma (cumbinatzione de architetura hardware e sistema operativu); unu limbàgiu interpretadu imbetzes non tenet, in lìnia de màssima, custa dipendèntzia ma est prus lentu e recheret prus memòria in fase de esecutzione.
Bytecode e CIL
Una solutzione intre cumpiladura e interpretatzione est istada introduida in sas primas versiones de Pascal (inclùdida cussa portada a cumprimentu in su 1975 de s'imbentore suo, Niklaus Wirth) e posca adotada in is limbàgios Java e Python, cun su bytecode, e in is limbàgios Visual Basic e .NET de Microsoft cun su Common Intermediate Language.
In ambos casos su còdighe de orìgine de is programmas non est cumpiladu in limbàgiu màchina, ma in unu còdighe intermèdiu "ìbridu" destinadu a èssere interpretadu in su momentu de s'esecutzione: sa resone de custu dòpiu coladòrgiu est de tènnere sa portabilidade de unu limbàgiu interpretadu e, gràtzias a sa pre-cumpiladura, fintzas una fase de interpretatzione prus simpre e tando prus lestra. Su bytecode de Java est unu limbàgiu assembly beru, chi est insandus postu in òpera in parte dae unos cantos microprozessores, comente a is ARM cun tecnologia Jazelle.
Su còdighe intermèdiu est prus fàtzile siat de interpretare siat de cumpilare: pro custu motivu siat pro Java siat pro is limbàgios .NET sunt istados isvilupados cumpiladores JIT (Just In Time), chi in su momentu de su làntziu de su programma cumpilant su còdighe intermèdiu e mandant in esecutzione unu còdighe màchina nativu, eliminende sa netzessidade de s'intèrprete e fadende is programmas iscritos in custos limbàgios lestros agiumai che is cumpilados.
Classes de limbàgios
In generale esistent belle 2500 limbàgios de programmatzione prus o mancu connotos e difùndidos. Custos a primu sunt classificados, a segunda de su livellu de astratzione partende dae su limbàgiu màchina finas a su limbàgiu lògicu umanu, in limbàgios a bassu livellu e a artu livellu (in is annos noranta si distinghiant fintzas cussos a livellu a beru artu). In prus, is limbàgios podent èssere classificados in limbàgios compilados e interpretados comente bidu subra. De sòlitu, is limbàgios sunt a pustis distintos in tres famìlias mannas basadas in su paradigma de programmatzione de riferimentu: is limbàgios imperativos, funtzionales e lògicos.
Imperativos
In is limbàgios imperativos s'istrutzione est unu cumandu craru, chi òperat a suba a una o prus variàbiles o a suba a s'istadu internu de sa màchina, e is istrutziones sunt esecutadas in un'òrdine pre-defnidu. Iscrìere unu programma in unu limbàgiu imperativu bolet nàrrere in manera essentziale s'ocupare de ite sa màchina depet fàghere pro otènnere su resurtadu e su programmadore depet pònnere in òpera is algoritmos netzessàrios a manigiare is datos.
Juanne Maria Angioy/campidanesu
"S'ischit chi sa Sardigna no est mai istada indipendente e chi est semper istada oprimida o turmentada o impoverida in sas gherras pùnicas intre Cartaginesos e Romanos, posca dae Gotos, Visigotos, Vàndalos, Saratzenos, Pisanos, Genovesos, Aragonesos e Piemontesos, aende sufertu puru tres pestes pro su discòidu de su guvernu. [...] Cun totu s'amministratzione mala, sa paga populatzione e totu sos archilasòrgios chi arreent sa massaria, su cummèrtziu e s'indùstria, sa Sardigna bundat de totu su chi serbit pro su nutrimentu e su sustentu de sos abitantes suos. [...] Si sa Sardigna in un'istadu de afinu, sena guvernu, sena indùstria, a pustis de paritzos sèculos de disacatos, tenet tantas risorsas, bisòngiat de concruire chi, amministrada comente si tocat, diat a èssere unu de sos prus istados ricos de Europa, e chi sos antigos no ant tentu tortu de nos la presentare che a unu logu famadu pro sa mannesa sua, pro sa populatzione sua, e pro sa bundàntzia de sas produtziones suas."
Limbàgiu de programmatzione
Imperativos
Is istruturas de controllu sunt istrutziones de flussu (GOTU, FOR, IF/THEN/ELSE etc.) e su càrculu protzedit prus pro iteratzione chi no pro ricorsione. Is balores de is variàbiles sunt a s'ispissu assinniados partende dae costantes o dae àteras variàbiles e carchi borta pro coladòrgiu de paràmetros.
Unos cantos esempros de limbàgios imperativos sunt Frotrain, Cobol, Basic e C.
Juanne Maria Angioy/campidanesu
Juanne Maria Angioy o Giovanni Maria Angioy, nàschidu in Bono in su 1751, est istadu unu polìticu, revolutzionariu, indipendentista e patriotu sardu. At ghiadu sos motos rivolutzionàrios sardos contra a su feudalesimu, e a pustis de su degolliu de su moimentu est istadu custrintu a s'esiliu, in Frantza in ue est mortu, in sa tzitade de Parigi, in su 1808.
Limbàgiu de programmatzione
Istruturados
Sa programmatzione istruturada est una tècnica ideada pro limitare sa cumplessidade de s'istrutura de su controllu de su programma. Su programmadore est depet impreare isceti is istruturas de controllu canònicas definidas dae su Teorema de Böhm-Jacopini: sa secuèntzia, s'issèberu e su tziclu, evitende is istrutziones de brincu sena cunditziones. Esempros sunt Ada, Fortran 90/95 e Pascal.
Juanne Maria Angioy/campidanesu
Sa Vida
Juanne Maria Angioy est nàschidu in Bono. Is babbos fint de is printzipalis de sa bidda. Issos si nci moriant candu Juanne fiat minoreddu, ma is parentis de Juanne aiant assegurau una educatzioni po Juanne Maria. Aiat istudiau in Tàtari e a pustis de s'universitadi fit diventau professori in sa facultadi de lei in Casteddu candu fit giòvanu meda. A pustis, Angioy fit diventau unu abogau e a sighiri Giugi de s'Audièntzia Riali. S'Audièntzia Riali (Reale Udienza) fiat una istitutzioni chi teniat su poderi de sa justìtzia in su Rennu de Sardigna.
Limbàgiu de programmatzione
Orientados a is ogetos
Sa programatzione a ogetos est basada a suba a un'evolutzione de su cuntzetu de tipu de datu astratu caraterizada dae incapsulamentu, eredade, polimorfismu. Medas limbàgios modernos ponent in òpera cuntzetos de sa programmatziones a ogetos. Esempros de limbàgios chi ddos ponent in òpera a manera cumprida sunt Java e Smalltalk.
Juanne Maria Angioy/campidanesu
Sa Vida
Angioy fiat unu bonu imprendidori puru. Aiat criau una fràbbica de berritas e iat isperimentau tzertus cultivus de cotoni. In sa vida sua iat ammuntonau unu patrimoniu mannu chi issu curàt cun giuditziu. Angioy leat dinai a prestitu, ma fiat generosu puru : iat donau una arrenda a calincunu predi chi teniat bisongiu.
Limbàgiu de programmatzione
Funtzionales
Is limbàgios funtzionales sunt basados a suba a su cuntzetu matemàticu de funtzione. In unu limbàgiu funtzionale fintzas s'assinniamentu est fatu isceti comente coladòrgiu de paràmetros. In custu mollu su controllu de su càrculu est de sòlitu manigiadu cun sa ricorsione, mentras s'istrutura de datos prus comuna est sa lista, una secuèntzia de elementos. Esempros de limbàgios funtzionales sunt Lisp, OCaml e F#.
Juanne Maria Angioy/campidanesu
Sa Sarda Rivolutzioni
Sa Sarda Rivolutzioni est su perìodu revolutzionariu sardu de s'annu 1793 a s'annu 1796. In custu perìodu is sardus incomintzànt a gherrai contra a su feudalesimu impostu de is potentzias strangias in Sardigna, e pro su deretu de si guvernai issus etotu in sa patria issoro. Angioy fut un'omini de grandu importu in custu perìodu.
A innantis de sa Rivolutzioni, nci fiat stètiu un'arrumpellamentu in Tàtari in su 1780. Mancai una de is allegas de custu arrumpellamentu fiat sa mancantzia de trigu in sa bidda, s'arrumpellamentu teniat allegas politicas puru e fiat causau po su scuntentu cun sa corrutzioni e su malu guvernu de is piemontesus.
Limbàgiu de programmatzione
Decrarativos (o lògicos)
In is limbàgios lògicos s'istrutzione est una clàusola chi descriet una relatzione intre is datos: programmare in unu limbàgiu lògicu bolet nàrrere descrìere s'impare de is relatziones chi esistint intre is datos e su resurtadu bòlidu, e su programmadore depet istabilire in cale manera is datos depent mudare durante su càrculu. Non ddoe at un'òrdine predefinidu de esecutzione de is clàusolas: agatare s'òrdine giustu est tarea de s'intèrprete.
Juanne Maria Angioy/campidanesu
Sa Sarda Rivolutzioni
Carchi annu ainnanti de su 1780, is Tataresus aiant iscriu a su Rei po denuntziai sa corrutzioni e su disputismu de su guvernadori piemontesu Tondut e de pobidda sua, e su Rei iat mandau calincunu funtzionàriu a fai unu perrogu. Is funtzionàrius de su Rei aiant confirmau sa corrutzioni e disputismu de is Tondut, ma aiat carriau sa nexi a sa mulleri de Tondut po no donai barrancu a sa carica isitutzionali de su guvernadori.
Dodoma
Dodoma est sa capitale ufitziale de sa Tanzània. Sa populatzione istimada in su 2012 fiat de 410.956 bividores. S'agatat in su tzentru de su paisu. Su tzentru fu isseberadu che a capitale de s'istadu in su 1974. La capitale de in antis, Dar es Salaam, acasàgiat ancora entes guvernativos numerosos.
Juanne Maria Angioy/campidanesu
Sa Sarda Rivolutzioni
Sa Rivolutzioni aiat initziau invecis a pustis de s'invasioni de is Frantzesus in su 1793. Is Frantzesus boliant conchistai sa Sardigna ca s'ìsula fiat importanti po su controllu de su Mediterraneu. Carchi bastimentu francesu aiat bombardau Casteddu e trumas de sordaus francesus aiant sbarcau in su Puetu de Cuartu. In su matessi tempu, Napoleone Bonaparte aiat leau voluntàrius corsicanus po attaccai s'isula de Santu Stèvini.
Limbàgiu de programmatzione
Decrarativos (o lògicos)
S'istrutura de controllu printzipale est su cut, chi ddi narant ruju si mudat su cumportamentu de su programma o birde si donat isceti prus atòliu a su càrculu, chi protzedit pro ricorsione e non pro iteratzione. Is variàbiles retzint su balore issoro pro coladòrgiu de paràmetros o dae àteras variàbiles giai assinniadas in sa clàusola (unificatzione) e belle mai pro assinniamentu, chi est impreadu isceti pro su càrculu diretu de espressiones numèricas.
Dodoma
Dodoma fiat istada fundada dae is tedescos colonizadores in su 1907 durante sa fraigadura de sa ferruvia de su tzentru de sa Tanzània. In su cursu de sos annos 1970, fiant aparèssidu is primos progetos de tramudare sa capitale dae Dar es Salaam a Dodoma. In su 1973, su guvernu de Tanzània aiat annuntziadu ca sa capitale diat passare a èssere Dodoma, sende chi fiat situada in su tzentru de su paisu e teniat comunicatziones bonas, unu clima agradèssidu e ddoe aiat logu si isvilupare. S'architetu nordamericanu James Rossant aiat elaboradu is pranos pro sa capitale noa in su 1986, cun s'apògiu de is Natziones Unidas. S'Assemblea Natzionale de Tanzània si nche fiat tramudada in su mese de freàrgiu de su 1996, ma oe in die istruturas ufitziales medas sunt galu in Dar es Salaam, chi sighit a èssere sa capitale cummertziale de su paisu.
Juanne Maria Angioy/campidanesu
Sa Sarda Rivolutzioni
Is frantzesus fiant arreusaus de is sardus. A pustis de custa bìnchida, sa nobilesa, su cleru e is militaris aiant convocau is Stamentus, su parlamentu sardu e aiant iscritu 5 preguntas a su Rei de Sardigna. Is 5 preguntas fiant:
Terrorismu
Su terrorismu, in su sentidu prus mannu, est s'impreu de sa violèntzia po lompi a un'intentu ideològicu.
Juanne Maria Angioy/campidanesu
Sa Sarda Rivolutzioni
Is 5 preguntas no fiant preguntas rivolutzionarias: sa nobilesa e is funtzionarius preguntànt sceti de tenni prus importu in s'amministratzioni de sa Sardigna. Mancai is preguntas no fiant rivolutzionàrias e no costrantànt s'autoritadi de su Rei e de su governu piemontesu, su Rei iat narau no a tottu is 5 preguntas.
Terrorismu
Ddoi at definitzionis diferentis de terrorismu, chena acòrdiu universali apitzus de issas. Su fueddu est de sòlitu impreau cun su sentidu negativu, de cosa "moralmente sballiada". Is guvernus e is grupus no statalis impreant su fueddu po abusai o denuntziai grupus opostus. Organizatzionis polìticas vàrias funt stètias acusadas de impreai su terrorismu po portai a cumprimentu is obietivus insoru. Custas includint organizatzionis polìticas de dereta e de manca, grupus natzionalistas, grupus religiosus, rivolutzionàrius e guvernus. Sa legislatzione chi decrarat su terrorismu unu crìmini est stètia adotada in stadus medas. Candu su terrorismu benit de stadus natzionalis, su stadu chi ddu portat ainnantis no ddu cunsiderat terrorismu, faendi sa chistioni de sa legalidai pagu crara. No ddoi at cunsensu apitzus de su fatu chi su terrorismu depat essi cunsiderau unu crìmini de gherra.
Limbàgiu de programmatzione
Decrarativos (o lògicos)
Esempros de limbàgios lògicos sunt Curry, Mercury e Prolog.
Juanne Maria Angioy/campidanesu
Sa Sarda Rivolutzioni
Custu che nde at pesau una tale discuntentèsa chi una dìe, connotta in Casteddu comente "sa dì de s'acciàppa" (oje comente sa die de sa Sardigna), su populu nch'at bocàu tottus sos funtzionarios sabaudos, vicerè cumpresu, catzandechèlos a foras de sa Sardigna.
Limbàgiu de programmatzione
Limbàgios tipizados in manera dèbile o forte
Is limbàgios de programmatzione podent èssere partzidos fintzas segundu sa manera chi su tipu de dadu est asinniadu a una variàbile.
Terrorismu
Sa Basi de datus globali de su terrorismu, manigiau de s'Universidadi de su Maryland, College Park, at arregistrau prus de 61.000 acuntessimentus de terrorismu no statali, cun assumancu 140.000 mortus, intra su 2000 e su 2014.
Limbàgiu de programmatzione
Limbàgios esotèricos
Is limbàgios de programmatzione esotèricos sunt ideados pro èssere prus complicados possìbile. No tenent un'utilidade bera, ma sunt impreados comente a proa de abilesa de su programmadore o pro ispàssiu. Esempros sunt Brainfuck, LOLCAT, Whitespace, COW e Ook.
Limbàgios parallelos
Is super-elaboradores modernos e, oe in die, agiumai totu is carculadores tenent prus de unu microprotzessore. Custu recheret sa capatzidade de ddos isfrutare. Sa parte manna de is limbàgios tenent istruturas o librerias chi permitint de esecutare partes diferentes de su programma in protzessores diferentes, ma unos cantos limbàgios sunt istudiados a manera de agatare issos e totu a manera automàtica is partes de còdighe de esecutare in su pròpiu tempus. Esempros sunt Occam, Linda e Axum.
Limbàgios de scripting
Is limbàgios de scripting sunt nàschidos comente a limbàgios batch, pro automatizare tareas longas e ripetitivas de esecutare, apuntu, in modalidade batch. Imbetzes de cumpònnere unu a unu sos cumandos pro cumprire unu tzertu traballu, issos sunt sarvados in secuèntzia in unu documentu, chi a pustis si podet impreare comente a cumandu. Is primos limbàgios de scripting sunt istados is de sas shell Unix; a pustis, pro s'utilidade issoro, medas àteros programmas interativos ant cumintzadu a permìtere s'ammentu e s'esecutzione de archìvios cun listas de cumandos o fintzas s'ammentu de registratziones de cumandos visuales (is macro de is programmas de videoiscritura, pro esempru). Su passu imbeniente, est istadu in medas casos s'estensione de is limbàgios cun s'assòtziu de sìmbulos a balores, est a nàrrere s'impreu de variàbiles, e is cumandos de gestione de su flussu: brincu cunditzionadu, istrutziones de tziclu torrende·ddos aici limbàgios cumpletos.
Giai ichi medas limbàgios de scripting naschent pro s'invocatzione de cumandos o protzeduras esternas, issos sunt de sòlitu interpretados, duncas esecutados dae un'àteru programma, comente a unu programma chi su script permitit de estèndere, o un'interprete.
Esempros de limbàgios de scripting sunt PHP, Javascript e Python.
Juanne Maria Angioy/campidanesu
Sa Sarda Rivolutzioni
Sa situatzione fit bulluzàda abberu: su populu in sa campagna non cherìat pacare imposta nen decima perùna e attaccabat sas domos aristocraticas e sas sedes de su gubernu piemontesu. Tando chi in Casteddu si mandat in su capu de susu s'Angioy, pro appachiàre sa populassione. Ma s'Angioy, cando Napoleone Bonaparte invadìat s'Italia, traballabat chin emissarios frantzesos pro illiberàre sa Sardigna dae su jugu piemontesu. Chin sa pache de Cherasco e cussa de Parigi in su 1796, comùncas, est bènniu a mancare s'appòzu e s'Angioy promòghet una màrtza revolutzionaria in Casteddu, chi si at fattu inìmicu nobiltade, crèsia e burghesìa; s'Angioy fit custrìntu a si nche firmare in Aristanis in s'òto de làmpadas, cando medas chi lu appozabant lu aiant lassau, ca su re aiat retzìu sas chimbe precuntas de sos Istamentos. Angioy aìat tando dèpiu disterràre andandesìche a Parigi, in ube si nde fit mortu in povertade in su 1808. In su mentras, sos piemontesos aìant attaccau sas biddas chi galu resistìant, cundannande a sa furca tottus sos chi fachìant parte de su movimentu antifeudale revolutzionariu.
Mùrina
Sa mùrina est unu tèrmine limbìstigu ch'ìnditat una faeddada de transissione intre duas limbas o duos dialetos diferentes. S'azetivu currespondidore est "murinale". Sas mùrinas custìtuint unu campu de interessu mannu pro sos limbistas. Sa Sardinna, dada sa bariedade de sas limbas e faeddadas suas, est particularmente rica in mùrinas.
Classificatzione de Baltimore
Sa classificatzione de Baltimore est una classificatzione de is virus elaborada dae su biòlogu istadunidense David Baltimore. In custu sistema de classificatzione is virus sunt atropados in grupos dipendende de sa casta de genoma (ADN, ARN, monocatenàriu o bicatenàriu) e in su mètodu suo de replicatzione. Classificare is virus segundu su genoma suo ìmplicat chi is chi s'agatant incuadrados in sa matessi categoria s'ant a cumportare in sustàntzia a sa matessi manera, cosa chi faghet is chircas prus discansosas.
Classificatzione
Custu tipu di classificatzione permitet, francu su seberu de su virus pro is caraterìsticas genèticas pròpias, de nde identificare su mètodu e is bias de replicatzione.
Caràibes
Is Caràibes sunt una regione de is Amèricas chi tirat a totu is paisos chi si gehtant in su mare Caraìbicu, chi benint a èssere totu is ìsulas de is Antillas e is litorales de unas cantas natziones cuntinentales de s'Amèrica tzentrale e meridionale.
S'àrea caraìbica est costituida de unu pore de ìsulas chi chirriant su gulfu de su Mèssicu de su mare de is Caraibes e custu etotu de s'ocèanu Atlànticu. Is ìsulas s'agatant aburdonadas in archipèlagos, chi s'agatant insertados issos etotu in àteros prus istèrridos.
S'iscerant:
Su clima est tropicale, meda proinosu e cun temperaduras costantes pro totu sa durada de s'annu, ablandadas de sa presèntzia de su mare.
Lilongwe
Lilongwe est sa capitale e sa tzitade prus manna de su Malawi, puru cabulogu de sa Regione Tzentrale. S'agatat in su sud-ovest de su Paisu, in s'oru de su riu omònimu, a ovest de su riu Malawi, a curtzu de sa frontera intre Malawi, Mozambicu e Zàmbia. Segundu su tzensu de su 2018 ddoe bivent unas 990.000 persones.
Lilongwe est partzida in una Tzitade Noa, in manna parte pranificada (in ue s'agatant albergos mannos, is ambasciadas, is ufìtzios guvernativos e unas cumpangias aèreas, e gasi sighende) e una Tzitade Betza (in ue s'agatant is mercados, is cafès, is ristorantes, e is istatziones de is postales). Intre is logos de interèssiu, cherent fentomados su mercadu in Malangalanga Road e su santuàriu naturale in Kenyatta Road.
Yamoussoukro
Yamoussoukro est una tzitade de sa Costa de Marfilu situada a curtzu de su lagu Kossou, bassina artifitziale subra su riu Bandama. Est dae su 1983 sa capitale amministrativa de s'istadu in càmbiu de Abidjàn, 240 km prus a sud, chi est sa tzitade printzipale e galu nde cuntzentrat s'atividade econòmica.
Sa tzitade teniat 155.803 bividores segundu su tzensu de su 1998 e una populatzione istimada in su 2006 de 200.103 persones, originiariamente de etnia baoulé, mancari in die de oe si bi agatet gente de orìgines vàrias, sende chi sa tzitad s'agatat a sa rughera de caminos.
Batalla de Lutocisterna
Sa batalla de Lucocisterna (o Lutocisterna) - (Casteddu, atuale bia del Fangario) - est istada cumbàtida su 29 freàrgiu 1324 intre s'esèrtzitu cadalanu-aragonesu a su cumandu de s'Infante Alfonsu IV de Aragona, fìgiu tando de bintibator annos de su re Giagu II de Aragona e s'esèrtzitu de sa Repùblica de Pisa ghiadu dae Manfredi della Gherardesca, conte de Donoràtico.
Premissa
S'esèrtzitu de sa Corona de Aragona gherraiat pro sa realizatzione territoriale e giurìdica de su Rennu de Sardigna e Còrsica, rennu nàschidu in base a sos acòrdios de Anagni intre Angious e Aragonesos, patrotzinados dae sa Santa Sede tràmite su paba Bonifàtziu VIII, cun s'intentu de pònnere fine a sa Gherra de su Èspuru. Giagu II de Aragona rinuntziaiat a sa Sitzìlia e a s'eredade de sos Hohenstaufen in càmbiu de unu rennu nou in s'ìsula de Sardigna. Tale rennu fiat però totu de conchistare in cantu esistiat petzi in sas cartas e s'Ìsula fiat guvernada dae entidades istatuales autònomas.
Cumintzu de su cunflitu
In su beranu de su 1323 su giùighe Ugone II de Arbaree, ostile a sa Repùblica de Pisa, s'aiat alliadu cun Giagu II de Aragona in s'isperu de divènnere logutenente suo in sos possedimentos chi diant èssere istados bogados a sos Pisanos. Segundu s'istòricu F.C. Casùla su suo est istadu unu càrculu polìticu faddinosu e est istadu pròpiu gràtzias a custu contributu arboresu de inghitzu chi sos Aragonesos aiant pòdidu costituire una prima conca de ponte in Sardigna e fàghere nàschere territorialmente su Rennu de Sardigna e Còrsica. Sas disamistades aiant incumentzadu su 11 de abrile 1323, cando Ugone II - in sa campura intre Seddori e Biddanoa Forru - fiat atumbadu cun s'esèrtzitu pisanu. In agiudu suo Giagu II at imbiadu de Ispagna tres galeras cun 800 sordados a su cumandu de Dalmau e Guerau de Rocabertì, avanguàrdia de un'importante corpus de imbiu giai in fase sobrada de preparatzione.
Esèrtzitu Aragonesu
Totu s'armada de invasione aragonesa lompiat a 11.000 òmines intre cadderis, balestreris, fantes, iscuderis e marineros. Alfonsu IV podiat contare annotamala in s'agiudu de su esèrtzitu arboresu de Ugone II, ma fintzas subra agiudos de sos Dorias, de sos Malaspinas e de sos Tataresos, unidos intre issos e issos in funtzione anti-pisana.
Flota aragonesa
A pustis de annos de preparatzione pro sa conchista de s'Ìsula sos Aragonesos aiant allistridu una flota balente cumposta de 300 naes a su cumandu de sas cales fiat istadu postu s'ammirallu Francesc Carròs e in ue fiat istada imbarcada s'armada de invasione. Reunida in Port Fangos in Tarragona, sa flota fiat sarpada su 31 maju 1323. S'imponèntzia fiat tales chi aiat apensamentadu non pagu sos prìntzipes itàlicos sos cales aiant pentzadu chi tale armada, foras pro sa conchista de sa Sardigna, punnaiat fintzas a s'isbarcu in carchi parte de sa penìsula. Fiat cumposta de 20 cocas, intre sas cales s'ammiralla Sant'Allaja, 53 galeas, 24 naes a vela, naes ispetziales (uxer) pro su trasportu de sos caddos e pro sos frunimentos ..
S'isbarcu
Sighende pretzisos inditos de Ugone II s'isbarcu fiat acontèssidu in Palmas (Sulcis) in ue fiat istada criada sa prima conca de ponte. Semper suta cussìgiu de su giùighe arboresu su 24 de làmpadas sos Cadalanu-Aragonesos aiant incumentzadu s' assìtiu de Bidda de Crèsia. Sa tzitade aiat aguantadu balorosamente pro sete meses in antis de rùere pro su fàmene su 7 de freàrgiu 1324. Una chida a pustis su 13 de freàrgiu s'esèrtzitu aragonesu fiat tocadu a cara de Casteddu de Càlaris pro dd'atapiare de assìtiu, aposentende·si·nche a s'estu de su casteddu, in su montigru de Bonària.
Pisa-Stemma historical.svg
Esèrtzitu pisanu
A defensa de Casteddu de Càlaris sos Pisanos disponiant de 6.000 fantes, 300 cadderis e 300 balestreris, foras de unu contingente de sordados de ventura a su cumandu de Erricu su Teutònicu.
Sos mìlites bestiant usbergos, camallos e elmos de ferru, e fiant armados cun ispada longa, ispada curtza, istocu, impare a matzocas, ischidones e càvanas. Timibiles fiant susetotus sos balestreris e sos archeros. Possediant annotamala catapultas.
Flota pisana
In agiudu de sos asitiados sos Pisanos ant imbiadu una flota de 40 galeas, 12 uxer, 60 barcas de piombineses a su cumandu de su conte Manfredi della Gherardesca. Sarpada dae Pisa su 16 freàrgiu aiat fatu iscalu in Terranoa in ue fiant istados imbarcados 200 cadderis bènnidos de sos possedimentos cadduresos paris cun unas àteras fortzas. Segundu sas crònacas de s'època, cumplessivamente, sa flota carraiat 500 cadderis e 1.000 balestreris.
Mentras s'acostaiant a Casteddu de Càlaris, sas naes pisanas fiant istadas intertzetadas dae sas galeas aragonesas chi aiant intentadu de inghitzare sa batalla. Sos Pisanos aiant refudadu s'iscontròriu; nde fiant sighidas sas tratativas a s'acabu de sas cales sas partes si fiant acordadas pro un'iscontròriu campale cuntzedende - sos Aragonesos - s'isbarcu in libertade.
Sa batalla
Is Pisanos aiant incumentzadu sas operatziones de isbarcu su 26 de freàrgiu in sa marina connota oe che de sa Maddalena in territòriu de Cabuderra, a ovest de Casteddu, in suta de su càstiu cautellosu - ma dae a tesu - de 25 cadderis aragonesos chi manteniant costantemente informadu Alfonsu IV.
Su 29 de freàrgiu Manfredi della Gherardesca aiat partzidu s'esèrtzitu suo in tres formatziones. Cun s'intentu de fortzare s'assìtiu e riunire sas tropas suas a su grussu de sas fortzas pisanas in tzitades, fiat tocadu a manu de Casteddu, passende a giru a giru de su istàniu de Santa Gilla colende pro Uda e Dèximumannu. Pro evitare chi sas fortzas pisanas si torrarent a giunghere e cuntzèdere unu prètzisu avantàgiu, Alfonsu IV aiat dadu batalla in localidade Lutocisterna, situada a s'artària de s'atuale aeroportu de Su Masu, in su caminu a manu de su Casteddu. S'iscontròriu fiat istadu meda violentu. S'ìmpetu de sos cadderis pisanos fiat istadu cuntrastadu de sos Almogàver chi fiant resissidos cun medas dificultades, movende·si·nche in su terrenu benatzosu, a ddos blocare. A pustis de su sighire de duos assàltios sambenosos frontales - contant sas crònacas - ambos sos cumandantes fiant abarrados feridos.