cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Donato Bilancia
Concluida
Bilancia fiat istadu cundennadu a 13 presonias perpetuadas pro sos 17 mortorzos a 16 annos de regrusura pro su tentativu de mortorzu de Lorena Castro, peri sa sentèntzia pronuntziada su 12 de abrile de 2000 dae su Tribunale de Zènova e cunfirmada a pustis dae sa Corte de Appello e dae sa Corte de Cassadura.
Tzipru de su Norte
Sa Turchia est galu solu istadu chi ddu reconnoschet e chi dd'apoderet militarmente, economicamente, demograficamente e diplomaticamente. S'ONU e su Cunsìgiu de Europa cunsiderant Tzipru Norte che sa parte setentrionale de sa Repùblica de Tzipru, « ocupada dae sa Turchia ». Is fortzas armadas turcas bi sighint a tènnere unos 30.000 sordados e sa Turchia bi at favoressidu s'acusorgiamentu de unos 120.000 colonos anatòlicos dae su 1979.
Donato Bilancia
Concluida
Aiat cumintzadu a cumprire cundenna in sa presone de Marassi e posca in sa de Chiavari; atuarmente, sighit a la cumprire in sa domo regrusòria Due Palazzi de Pàdua.
Tzipru de su Norte
In su 2004, in bista de s'adillida de sa Repùblica de Tzupru a s'Unione Europea, unu pranu de re-aunimentu propostu dae s'ONU, naradu pranu Annan, est istadu sutapostu a referendum. Su pranu est atzetadu dae su 65% de is tzipriotos turcos, sende chi permitet unu reconnoschimentu legale e autonomia territoriale in sinu a s'istadu tzipriotu. Est però istadu refudadu dae su 75% de s'eletoradu tzipriotu gregu, ca pro ite lìmitat a su 33% su nùmeru de refugiados autorizados a torrare a is domos issoro e a pigare duncas possessu de is benes chi ddis apartenent. Custu resultadu impedumat su re-aunimetu polìticu de s'ìsulae su reconnoschimentu internatzionale de sa parte ocupada dae sa Turchia: de facto sa zona turca non faghet parte de s'Unione Europea e est escluida de s'unione econòmica, monetària, fiscale o doganale e de is acòrdios de Schengen de chi faghet parte de jure sa Repùblica Tzipriota. Unu àteru elementu chi blocat su re-aunimentu de s'ìsula (e de cunsighidu s'adillida de sa Turchia a s'Unione Europea) est su fatu ca sa Turchia non reconnoschet sa repùblica Tzipriota.
Villafrati
Villafrati est unu comunu de 3.364 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Donato Bilancia
Su mortore in sos medias
A su casu de Bilancia s’ispirat “Ùrtima balla”, unu miniseriale telebisencu italianu, aderetadu dae Michale Soavi e transmìtidu pro sa primera bia in su 2002 dae Canale 5, cun sos atores Giulio Scarpati, ch’intèrpretat s’ufissiale de sos carabineris chi ghiat sas imbestigaduras, e Carlo Cecchi, in su rolu de su mortore seriale.
In su 2004, Donato Bilancia fiat istadu intervistadu in dereta telebisada dae Rai 1, in tempus de s’emissura Domenica in, ghiada in cussu annu dae Paolo Bonolis. Su presentadore aiat retzìdu crìtigas àspidas pro cussa intervista.
Tzipru de su Norte
Dae su 2004 comente chi siat, s'organizatzione de sa cunferèntzia islàmica ocordat a s'istadu turcu de Tzipru Norte s'istatutu de osservadore suta nùmene de « Istadu turcu de Tzipru ». Sa Gàmbia e su Pakistan sunt is raros istados presentantes s'augùriu de cunsiderare Tzipru Norte unu istadu a parte a totu is efetos.
Esarcadu de Àfrica
S'Esarcadu de Àfrica o Esarcadu de Cartàgine est istadu una divisione de s'Impèriu Bizantinu, currispondente a is antigas provìntzias de Àfrica, Numìdia, a is ìsulas de Baleares, Còrsica, Sardigna e sa parte meridionale de s'Ispagna. Sa capitale fiat Cartàgine.
Sizillu sagramentale
In Itàlia, su sizillu sagramentale est amparadu dae sa leze. S'Acordu nou intre sa Santa Sea e sa Repùbriga Italiana, 18 frearzu 1.984, art. 4, n. 4, resat chi “sos ecresiàstigos non sunt obrigados a dispensare a mazistrados o àteras autoridades informaduras subra de pessones o matèrias chi apant imparadu a resone de su ministèriu issoro”.
Esarcadu de Àfrica
Sas conchistas àrabas de is sèculos a sighire, aiat a pagu a pagu reduidu s'istèrrida de is territòrios suos e indebilitadu is cuntatos cun su pòdere tzentrale de s'impèriu, fatu dae chie dipendet s'ispèrdida sua. Su bòidu de pòdere, acumpangiadu a s'ammancu de unu sustentamentu chi arribaret dae Costantinòpoli, est probabilmente istadu sa càusa de s'organizatzione de unu guvernu pròpiu pro sa Sardigna e de s'afatante costitutzione de is rennos giuigales.
Istòria
A pustis de sa ruta de s'Impèriu Romanu de Otzidente in su 476 p.C., sos bizantinos fiant is solos chi di podiant opònnere a sas invasiones de is pòpulos '"bàrbaros" e de su Rennu Sassanide. Intre su 533 e su 553, s'imperadore Giustinianu I, chi cheriat torrare a balangiare totu is territòrios pèrdidos de s'antigu impèriu, fiat partidu a sa conchista de s'Àfrica de su Norte, de s' Itàlia, de sa Dalmàtzia e de su sud de s'Ispagna. S'impèriu, sende chi teniat resursas limitadas, non fiat in cunditziones de afiantzare sa defensa de is terras torradas a pigare, nointames is imperadores afatantes a Giustinianu nemancu bi cheriant renuntziare.
Su perìgulu costante dae is Longobardos in Itàlia, de sos Bèrberos in Àfrica de su Norte, de is Visigotos in Ispagna, aiat apretadu s'Impèriu Bizantinu a detzentralizare su pòdere tzivile e militare in in territòrios, susetotus in resone de su fatu ca is làcanas suas fiant minetzadas fintzas in s'oriente, dae is Avaros, dae is Islavos chi fiant ocupende is Balcanos e fintzas de prus dae is Sassanides in s'Àsia Minore, in Armènia e in Sìria. Fiat Maurìtziu I (582-602) a creare sos esarcados de Esarcadu de Ravenna e de Cartàgine.
Àfrica de su Norte romana in antis de sa creatzione de s'esarcadu
Cartàgine fiat torrada capitale de sa provìntzia romana de Àfrica a fatu de sa vitòria de Belisàriu subra Gelimeru, ùrtimu re de is Vàndalos. Cartàgine, fiat cunsiderada sa "Roma de Àfrica" disponiat de unu portu in cunditziones bonas e faghiat cabu a is provìntzias de Bizatzena, Mauretània Tzesarea, Mauretània Tingitana, Numìdia, Tripolitània e Sardigna. Fatu-fatu fintzas su sud de s'Ispagna e is ìsulas Baleares nde faghiant parte.
Su pòdere tzivile e militare fiat partzidu intre su prefetu de su pretòriu e su magister militum de sa provìntzia. Maurìtziu I aiat postu impare custos pòdere cando, ses annos a pustis de su de Itàlia, aiat creadu su de Àfrica.
Esarcadu intre su 590 e su 642
Su primu esarca, Gennadios (591-598) fiat bessidu vitoriosu contra sos moros, permitende su mantenimentu de deghinas de annos paghiosos. In paris tempus Maurìtziu I fiat negotziende una paghe favorèvole cun sos Persianos, a coa aiat dèpidu acarare sos Avaros e sos Islavos. Mancari s'Impèriu Bizantinu fiant rutu in iscontzu mannu e in s'anarchia suta s'imperadore Focas, sa situatzione de s'Àfrica sighiat a si tènnere istàbile. Eràcliu su Betzu, probabilmente sighidore de Gennadios nùmenadu dae Maurìtziu I, fiat resissidu a poderare is tribùs bèrberas, gràtzias fintzas a su fatu ca unas cantas de custas tribùs ddi fiant alleadas.
Cando Eràcliu su Betzu e su fìgiu si fiant rivoltados in su 610 contra Focas, sos bèrberos aiant furnidu a prus parte de sa flota impare a chi Eràcliu si fiat dirigidu a manu de Costantinòpoli, in paris tempus chi s'embargo de su trigu emanadu dae issu etotu fiat giai ponende Focas in dificultade. Su progetu de Eràcliu fiat de fàghere de Cartàgine sa noa capitale de s'Impèriu Bizantinu, cosa chi nde incraret fintzas sa potèntzia chi podiat tènnere a su tempus. Costanitòpoli fiat però subrabìvida a s'assìtiu de Eràcliu e aiat fintzas derrotadu is Persianos definitivamente in su 627.
Conchista musulmana
Sas primas ispeditziones islàmicas fiant comintzadas assortende dae Egitu, suta ghia de Amr Ibn al-As e de su nebode Uqba Ibn Nafi al Fihri. Iscannughende sa debilesa romana, aiant conchistadu Barqa, in Tzirenàica e luegus a pustis aiant tocadu a Tripolitània, in ue fiant intzapados in una tzerta resistèntzia. In paris tempus, a càusa de sas perricas ligadas a cuntierras teològicas subra su monotelìsmu e su monoenergismu, s'esarcadu deretu dae s'esarca Gregòri si fiat istesiadu dae s'impèriu in una rebellia aberta. Cartàgine fiat prenende·si de rifugiados chi aproiliant dae Egitu (mescamente melchitas), Palestina, Sìria, agrabiende sas tensiones religiosas e is allarmes subra s'imbeniente mineza àraba. Gregori aiat tando riunidu is alleados suos e aiat inghitzadu unu cunfrontu deretu cun sos musulmanos. Fiat derrotadu in sa Batalla de Sufetula, chi fiat impertantu istada fata capitale noa de s'esarcadu (essende custa posta in logu prus a tesu dae mare e duncas prus amparadu dae is bardanas inimigas dae mare).
S'esarcadu fiat duncas torradu a s'alliniare a s'impèriu a pustis de sa ochisura de Gregòri in batalla, e Cartàgine torrada capitale. S'esarcadu si cunvertiat a istadu semi-clientelare, chi suta su guvernu de s'esarca nou Gennadios II pagaiat tributos a sos àrabos in s'intentu de ddos mantènnere a tretu. In realidade is impostas artas aiant tentu cunseguèntzia de discuntentare sa populatzione e sa resone printzipale pro chi s'esarcadu aiat passadu unu perìodu de relativa paghe, fiat ca intre is àrabos, bi aiant una perrica subra sa sutzessione a su califfadu. Sa conchista fiat torrada a comintzare cun Muʿawiya I in su 661. Su controllu bizantinu fiat limitadu tando a una cantas fortilesas difèndidas male e is àrabos, aiat profitadu de custu fatu incarende a Tzirenàica, in ue aiant agatadu pagu resistèntzias. S'esarcadu fiat però bessidu vitoriosu in sa Batalla de Biskra de su 682, in ue gràtzias a is alleados amazigh (ghiados dae su re Kaisula ait Lamazm) aiat rebusadu sas tropas de Uqba ibn Nafi. Is musulmanos si fiat duncas dèpidos retirare in Egitu lassende a s'esarcadu una àtera deghina de annos de paghe.
In su 698 su cumandante musulmanu Hassan Ibn al Numan aiat postu in assìtiu Cartàgine cun unu esèrtzitu de 40.000 òmines. S'imperadore Leòntziu aiat mandadu sa flota bizantina suta cumandu de Tiberiu III. Custa fiat resessida a otènnere unos cantos sutzessos, ma si fiat poi dèpida retirare a manu de Creta aspetende s'arribbu de rinfortzos, dende duncas a sos àrabos su tempus de conchistare Cartàgine cun sa flota issoro. Sa tzitade fiat evacuada, poi iscagiada e dae tando a in antis diat àere pèrdidu de importu, a lùcuru de sa burgada chi dd'istaiat pagu a tesu de Tùnisi. In custos ùrtimos tentativos de acarare s'avantzada àraba aiat pigadu parte fintzas is visigotos, mandados dae su re issoro timirosu chi s'ispainadura àraba pòderet minetzare fintzas su rennu suo in Ispagna.
Cunseguèntzias de sa conchista àraba
Sa pèrdida de su continente africanu fiat istadu unu corpu meda grae pro s'Impèriu Bizantinu e su cuntrollu de su Mediterràneu otzidentale, susetotus ca pro ite Cartàgine, sende chi s'Egitu fiat giai istadu conchistadu dae is àrabos, fiat abarrada fonte printzipale de manodòpera e de trigu pro Costantinòpoli.
Subra su territòriu de s'esarcadu fiat duncas atuada un'arabizatzione e islamizazione radicale, favorèssida dae s'orìgine semìtica de sas populatziones chi biviant in sa regione e portada a in antis peri isciarrocamentos de crèsias e sa tramudàntzia in moscheas. Custu cumbènnidu aiat tentu s'efetu - chi oe galu s'agatat - de ischirriare s'àrea mediterrànea in duos cantones, norte e sud, culturalmente meda diferentes.
Cun sa conchista de Cartàgine is àrabos podiant cumandare subra totu s'àrea otzidentale de su Mediterràneu, serbende·si de sos portos tunisinos che bases pro fàghere ispeditziones e bardanas a manu de Baleares, de Còrsica, Sardigna, Sitzìlia. Treighi annos a pustis fiant tocados a 'Ispagna pro dda invàdere.
Is acontèssidas istòricas pertocantes sa Sardigna dae custu perìodu fintzas a cara de s'annu 1000 sunt connotas pagu meda. Politicamente fiat galu parte de s'impèriu Bizantinu, ma is cuntatos cun Costantinòpoli si diant èssere fatos semper prus dèbiles, lassende·dda in una cunditzione de semi-abandonu, acarende a sola is atacos de is àrabos. Custa situatzione diat àere favorèssidu sa costitutzione de is rennos giuigales.
Domus de Janas (domo editora)
Sa Domus de Janas est una domo editora sarda, cun sede in Sestu.
Istòria
Intre sas publicatziones suas, gràtzias fintzas a su traballu de Pillonca, bi sunt medas testos dedicados a sos poetas a bolu, cun sas collanas "A Lughe 'e Luna" e "Subra su Palcu" e a sa poesia sarda in generale, cun sas collanas "Poetas" e "Sa Musa". In prus, tenet fintzas collanas ligadas a s'istòria sarda e a sas tradutziones in sardu.
Sa Domus de Janas pùblicat fintzas Làcanas, unu bimestrale in duas limbas (sardu e italianu) chi chistionat de argumentos medas semper ligados a sa Sardigna (crònaca, traditziones, ambiente, poesia, teatru, coghina, literadura, arte, artesania, meighina, erbas e àteru) e chi tenet fintzas una versione in lìnia, Làcanas.it, e una webtv, LàcanasTV.
Faghet fintzas consulèntzias e progetos in contu de identidade, limba e cantu populare, e pro custa resone est istada mutida pro creare e amministrare su museu de sa poesia a bolu de Silanos chi in sas salas suas impreat meda de su materiale collidu dae sa domo editora in prus de 50 annos de traballu de Pàule Pillonca, de su fìgiu Fàbiu e de sos àteros chi ant sighidu cun s'òpera sua.
Tallahassee
Tallahassee est una tzitade de unos 181.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de Flòrida e sea de sa Contea de Leon.
Est capitale de sa Flòrida de su 1824, in antis chi èsseret ordingiada a istadu. Tando si naraiat galu Territòriu de Flòrida difatis.
S'àrea metropolitana contat unos 375.000 residentes.
Stephen Stills
Est istadu umpare a Neil Young su chi aiat fundadu Buffalo Springfield e poi de su grupu Crosby, Stills and Nash chi cun s'arrivu de Neil Young fin poi diventados Crosby, Stills, Nash and Young.
Àsia sud-orientale
S'Àsia Sud-orientale, fintzas connota che Àsia de su sud-estu o sud-est asiàticu, est una subregione de s'Àsia cumposta dae sos istados postos geograficamente a su sud de Cina, a s'estu de Ìndia e su norte de Austràlia. S'àrea s'agatat a sa rughe de placas tetònicas chi pròvocant un'arta atividade sìsmica e vulcànica.
Zonas geogràficas
S'Àsia Sud-orientale est costituida dae duas zonas geogràficas diferentziadas: sa zona continentale e s'imparis de arcos vulcànicos e artzipèlagos in s'estu e in su sud-estu.
Sa zona continentale, a sa penìsula de Indotzina, est cumposta dae Cambògia, Laos, Myanmàr, Tailàndia, su Vietnàm e sa Malaìsia otzidentale e in ue sa religione printzipale est su buddhismu, sighidu dae su confutzianèsimu.
Trojany
Trojany est una bidda in Polonia. Tenet una popolatzione de aprossimadamente 490 abitantes (in su 2014).
Radon
Su radon o radòn est s'elementu chìmicu chi in sa tàula periòdica est rapresentadu dae su sìmbulu Rn e nùmeru atòmicu 86.
Iscobertu in su 1899, est unu gas nòbile e radioativu chi si format de su decadessimentu alfa de su ràdiu, generadu issu matessi de su decadessimentu alfa de s'uràniu. Polòniu e bismutu sunt sos produtos, estremamente tòssicos, de su decadessimentu radioativu de su radon.
Su radon est unu gas meda grae, perigulosu pro sa salude umana si inaladu in cantidades significativas.
Unu de sos printzipales fatores de riscu de su radon est ligadu a su fatu chi, acumulende·si in s'internu de sas domos, est sa segunda càusa de tumore a su prumone, ispetzialmente intre sos fumadores Pro su chi pertocat sos paisos industrializados, reghentes istùdios istatìsticos fatos dae s'USEPA (United States Environmental Protection Agency) istimant casi 21.000 mortos a s'annu in sos USA atibiàbiles a su radon residentziale; balores parìviles sunt istados istimados pro istùdios fatos in s'Unione europea.
In piessignu, istùdios istadìsticos fatos in su 2005 ant istimadu pro unu campione significativu de paisos europeos chi su 9% de sas mortes pro tumores a sos prumones e su 2% de sas complessivas pro tumores sunt atibiàbiles a su gas radon residentziale.
Bismutu
Su bismutu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 83, su sìmbulu suo est Bi.
Est unu metallu grae e fràgile, de aspetu biancu-rosa e su cale cumportamentu chìmicu est simigiante a su de s'arsènicu e de s'antimòniu. Est su prus diamagnèticù de sos metallos e, cun s'etzetzione de su mercùriu, su cun sa minore condutzibilidade tèrmica. Cumpostos de su bismutu esentes de prumu sunt impreados in s'indùstria cosmètica e in aplicatziones mèdicas.
Paisu Bascu (Euskal Herria)
Su Paisu Bascu (Euskal Herria in limba basca) est su territoriu de sos bascos, in s'Europa otzidentale. Faghent parte de su Paisu Bascu sa Comunidade Autònoma de Paisu Bascu e Navarra (Ispagna) e Paisu Bascu frantzesu (in su dipartimentu de sos Pireneos Atlànticos, Frantza).
Corèa
Sa Corea est una penisula insulare de s'Asia Orientale partida in duas natziones: Corea de su Sud e Corea de su Nord. S'agatat in mesu a sa Manciuria e su Giappone.
Jacksonville (Flòrida)
Jacksonville est una tzitade de unos 842.600 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in Flòrida. Est sea de sa Contea de Duval.
Jacksonville est sa bidda prus manna de sa Flòrida, sa prus manna de sos Istados Unidos Sud-Orientales e sa de 13 de sa natzione.
To the Moon
"Non lu apo mai nàtu a nèmmos, ma pèsso chi sas istèllas sìan faros. [...] Issos si pòden bìder, e chèren faeddàre. Ma non pòden, ca sun tropu attèsu pro intènder su chi si nàran. Tottu su chi pòden fàcher est a ammustràre sas lùches issòro... A issos e a mìe."
Su jocu est tèntu in istìma meda e at collìu fìntzas premios, comènte su votu pro su mènzus indie (jocu fattu dae zente chi non tènet a palas sièndas mannas) RPG de su 2011.
Sindrome de Asperger
Sa sindrome de Asperger (incurtziàda in SA) est unu istròbu pervasivu de s'isvilùpu tèntu in cussìderu comente una forma de autismu a artu funtzionamentu. Su favèddu lu at imbentàu sa psichiatra inglesa Lorna Wing ind unu papèri medicu de su 1981: at dàu custu lùmen a sa sindrome in ammèntu de Hans Asperger, unu psichiatra e pediatra austriacu chi non si at bìdu reconnòttu su traballu fìntzas a sos annos Novanta. Sos chi pàtin custa sindrome sun cumpromìssos a libellu de cuntattu e comunicassione sotziale, tènen ischèmas istereotipàos de interèssos e cosa itte fàcher, in prus de pùnnas pro sas cales bi pòden colare tottu sa bida. Cuffòrma s'autismu classicu, s'isvilùpu cognitivu e de su limbàzu non b'est a tardu.
To the Moon
Istòria
Semus in su benidòre. Duos dutores, Eva Rosalene and Neil Watts, sun impiegàos ind una siènda chi dèpet cumprìre s'urtimu disìzu de sos chi sun a puntu de sìche mòrrere, pro mèdiu de istrumèntos chi acòntzan sos ammèntos a manèra de fravicàre, in sa conca de su moribundu, un'attera realtàde chi menzus li pòdat dare pàsu in sos urtimos mamèntos de bida sua. Custa borta los cràman pro torràre impòsta a sa làstima de unu betzèddu chi est a còmmo in coma, Johnny Wyles: bolìat biazàre a pompiàre sa luna, ma nemmancu issu nd'ischìat su proìte de custu rimpiantu. Acò sos dutores sun custrìntos a brincàre, in intro de sos ammentos de Wyles, pro iscumbatàre dae ube ch'essìat custu disìzu. Tzentrale est s'atòbiu a minoreddu chind una pitzìnna chi a pùstis dìat bènner a muzère sua, River: pro si torràre a bìer, si promìtin de andare cònca a sa luna, pessànde a issa che sa màtta de unu cunìllu. Ma, pacu a pùstis, su tandu zovanu Wyles non l'ischìat chi frade suo fit pòstu in sutta de una macchina, ghiàda dae mama sua: issa, ammachiàndesi pro su dolore, appòrrit a su pitzinnu betabloccantes chi nèssi a issu li dìan evitare su trauma, ma li iscantzèllan pèri s'ammèntu de su passàu, e li mudat pessonalidade fachèndeche su frade iscumpàrtu. River, chi sùffrit de autismu a artu funtzionamentu, est mala a li torràre ammentu, gai còlat tottu sa bida chircànde, de bàdas, a li faveddàre de manera indiretta, fachènde unu muntòne tantu mannu de origami a forma de cunìllu de pàrrer unu firmamèntu. Wyles, arribànde fìntzas a betzèsa, mai at a cumprènder a muzère sua e, in s'impestàntu, li tòrrat a conca su disìzu de biazàre a sa luna. A costu de li bocàre s'ammentu de River, Eva Rosalene and Neil Watts resèssin in sa pùnna: River e Wyles si atòbian che cullegas de sa NASA e, mèntras chi in su bìsu de su moribundu sos duos si pòmpian a manu tenta càra a sa luna, su coro de Wyles si fìrmat pasànde in pache.
Brunu de Querfurt
Brunu (puru Brunone) est istadu su fundadore de s'Ordine Certosinu. Naschet in Colonia su 1040, de familia distinta. Istudiat litteras, e po si perfetzionare andat a Reims, inue arrivat a sos grados pius altos e diventata cancellieri, e rettore de s'iscola. Ma idinde sa corrutzione chi regnaiat in su mundu, cun pagos amigos detzidit de si retirare in un logu solitariu, giamadu Chartreuse (Certosa) e de fundare unu ordine monasticu (sos Certosinos). Paba Urbanu II, alunnu sou, lu giamat a Roma, e inoghe puru aberit unu monasteriu ( in sas termas de Diocletzianu). A poi de unu pagu 'e tempu si trasferit in Calabria e fundat unu monasteriu, inue morit santamente su 6 de santuaine 1101. At iscrittu unu cummentu a sos Salmos e unu a sas Litteras de santu Paulu, e litteras. Santificadu, sa festa est su 6 de santuaine.
Sindrome de Asperger
Carchi sintomu de sa sindrome, chi s'etziologia sua est misconnòtta, est a communu chin s'istròbu de impàru non-verbale (nonverbal learning disorder), sa fobia sotziale e s'istròbu ischitzòide de pessonalidade. Sa sindrome de Asperger non si diagnòsticat pètzi pro sas caratteristicas chi li pertènen, ma fìntzas pro unu muntòne de atteros problemas chi a issa pòden esser currelàdas, comente sa depressione, s'ansia e s'istròbu ossessivu-compulsivu.
Isola Mauritius
S'isola Mauritius s'agatat in s'oceanu Indianu, a 800 km dae su Madagascar. Est unu istadu indipendente cun 1.200.000 abitantes. Longa unos 70 km e larga 48 e 1865 km2 de mannaria. Logu de turismu cun ispiaggias bellas. Tenet unu parcu naturale, su Black River Georges National Park de pius de 3500 etteros. Produet tuccaru meda. Si faddat s'inglesu, su frantzesu e una limba creola e si faeddant puru ateras limbas (indianu, cinesu ecc) Su clima est topicale, cun su periodu pius caldu dae sant'andria e abrile. Pioet in sos meses dae bennalzu a abrile.
Microsoft Windows
Microsoft Windows (a s'ispissu lumenada "Windows" o "Win") est una familia de ambientes e sistemas operativos dedicaos a sos personal computer, a sas workstation, a sos server e a sos smartphone. Naschit che ambiente operativu pro sos sistemas operativos MS-DOS e PC DOS, e che benit a sistema operativu isse etottu chin Windows NT e Windows 95.
Microsoft Windows est unu software chi tenet sa Microsoft Corporation e chi issa lu rendet disponibile a pacamentu. Chin Windows, sa Microsoft tenet sa prus parte de su mercau de sos sistemas operativos.
Benaltrismu
Benaltrìsmu, benatterìsmu o benattrìsmu (benaltrismo in italianu) est unu noulozismu chi b’est in su campu de sas issientzias politicas (italianas). Su faveddu fachet sintesi de s’espressione “Atteru bi dìat bòlere!” chi s’impreat pro inditare s’orizine o su sorvimentu de unu problema ind un’atteru chi si credet, a bisu de su chi faveddat, semper de prus mannu importu de su chi narat s’attera pessone in meritu.
Imprèu
Sa tesi benatterista si esponet semper in mesu o a s’acabbu de un’arresonu, contr’a su tentativu de acattare ind unu problema siat s’orizine siat su sorvimentu suo, nande chi “tantu ja sun custos sos problemas!” de manera ironica o “tantu sos problemas sun atteros”. Custa est una manera pro chi s’autore podat rebuzare e botzare derettu comente “illegittima ca est inutile” calesisiat cosa o resurtau chi b’est essinde a capu de una chistione, chene narrer peroe su chi pessat abberu in supra de sa chistione etottu e de su chi sos atteros b’an pessau a pizu. Su benatterismu est una fallacia logica chi a s’ispissu sa zente bi rughet cando si chistionat de materia cuntroversa, mascamente politica, pro che fughire dae s’arresonu chene si esponnere nande chi, prima de pessare a custu problema, dìat toccare a lu fachere pro “sos problemas mannos de sa zente”, istande chiettu e tranchillu ca, tantu, nemmos lìllu at a dimandare itte dìan essere, cussos “problemas mannos”.
Find the Cost of Freedom
Iscritta dae Stephen Stills, est una cantone se su 1970, bessida comente e singulu e finas in s'LP Four Ways Street de su grupu Crosby, Stills, Nash and Young. Sa cantone fidi istada iscritta in memoria de sos soldados mortos in sa gherra de su Vietnam. Sa cantone fidi istada registrada in sa matessi sessione umpare a s'atera cantone Ohio, dedicada a sos istudentes de sa Kent University chi fin istados mortos dae sa Guardia Nazionale su 4 de maiu 1970.
Sas peraulas
"Sa lughe de sa die ancora una olta, mi sighidi in su lettu, eo pesso a comente, chentu annos como, sos mannos ana versadu su sambene creo de idere un'adde blu, coperta de ossos"
- peraulas de Stephen Stills, 1970
Agganzos dae fora
Sa cantone cantada dae [[David Crosby], David Gilmour e Graham Nash]
Universidade Estadual de Feira de Santana
Sa Universidade Estadual de Feira de Santana, jamada comunemente UEFS, est una universidade cun sa sede in Feira de Santana, in Bahia, in so Brasile.
S'universidade fit istada fundada in su 1976.
Duarche
Duarche est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro e tenet 586 abitantes.
Su nùmene
Su nùmene de sa bidda no assimìgiat a perunu àteru nùmene. A nàrrere de su linguista Massimo Pittau su topònimu tenet un’orìgine reghente e est ligadu a “gualchiera”, bidu chi li in àteros tempos si pensat chi bi nd’aiat una, pro sa catzigadura de sos tessìngios, in s’oru de sos rios Piritzolu e Murtatzolu.
Segundu sa traditzione locale, a primu su nùmene de sa bidda fiat Doralchi ma sos paperis proant formas chi assimìgiant de prus a Dualche e Dualque.
Su sartu
Su territòriu de Duarche est pedrosu ma bellu pro pàschere. Est a 321 metros subra de su mare e est mannu 23,44 chilòmetros cuadrados. Alindat a nord cun Bortigale e Silanos, a est semper cun Silanos e cun Noragùgume, a sud cun Sèdilo e Aidumajore, a ovest cun Bòrore e Bìroro.
Est in su Màrghine, in unu territòriu sicu. Sos montes non sunt artos e sos rios, chi faghent parte de su batzinu de su Tirsu, sunt curtzos. Sos prus importantes sunt Murtatzolu e Piritzolu.
In sos sartos agatamus pro su prus iscrareu, chercu, mudegru, cardu, fèrula. B’at finas buscos de chessa e suèrgiu.
S'istòria
In su tempus de mesu Duarche fiat parte de su Giuigadu de Torres e de sa Curadoria de su Màrghine. A pustis de sa fine de su Giuigadu sa bidda si l’aiant cuntèndida sos Dorias e sos Arboreas e, a coa a s’ùrtimu, nche fiat ruta in manos de custos e fiat intrada in su Giuigadu issoro.
Cando fiant arribados a Sardigna sos Aragonesos, a Duarche l'ant dada in fèudu a sa famìllia Aragall e, in sos sèculos a pustis, nche rugheit in manos de unas cantas famìllias de feudatàrios.
Nde l’aiant riscatada in su 1839 cando fiat de propiedade de sos Tellez Giron d’Alcantara.
Vitòriu Angius, in s'Otighentos, nde faeddaiat comente de una bidda de 180 famìllias e 700 ànimas, pòbera moda.
Duarche est parte de sa provìntzia de Nùgoro dae su 1927. In cussu annu etotu fiat devènnida fratzione de Bòrore e est abarrada gasi finas a su 1939. Dae s’annu est comunu autònomu.
Monumentos
Tocat a ammentare finas àteras crèsias, che a sa de Nostra Sennora de sa Ìtiri (fraigada pagu prus o mancu in sa prima metade de su 600), sa de Santa Rughe, de su 1596, torrada a nou in su 1862, sa de Santu Sabustianu, fata in sos annos '50 subra de su chi abarraiat de una crèsia antiga chi non fiat impreada prus e sa de Sant'Antoni, de su 1500.
Intre sos àteros monumentos de importu s'ammentant:
Persones nòdidas
Su nùmene de Duarche est ligadu a unu nùmeru mannu de poetas in limba sarda. Ammentamus: Tzeleste Caddeo, Peppeddu Cau, Antoni Scanu, Lenardu Masala, Sarbadore Caddeo e Giuanne Spada, chi faghiant garas de poesia improvisada in palcu. Sunt connotos finas Domìnigu Pinna, Ciscu Pinna e Zusepe Zoncheddu.
Sunt prus giòvanos sos poetas Giuanne Maria Scanu, Liberadu Poddighe, Màriu Schintu, Totore Caddeo, Titinu Caddeo.
Su prus famadu est sena duda Bore Poddighe (1871-1938) chi a pitzocu at bìvidu in Duarche e, a pustis, est mòvidu pro andare a traballare in sas minas. Fiat unu sotzialista chi cumbataiat contra de sas ingiustìtzias sotziales: su pensamentu suo l’agatamus in un'òpera de importu mannu, cumposta de versos in otadas e partzida in tres partes: Sa Mundana Commèdia.
Chico Buarque
Chico Buarque, numene cumpletu Francisco Buarque de Hollanda (Rio de Janeiro, 19 lampadas 1944), est unu musicista, iscrittore e cantadore brasilianu.
Est unu de sos interpretes printzipale de su samba e de sa mùsica brasiliana umpare a Vinicius de Moraes e Tom Jobim.
No potho reposare
A Diosa (pius connoschida cun su nòmene de No potho reposare) est una cantone sarda chi aìat iscritu in su 1920 su cumposidore Giuseppe Rachel a tempus de mazurka, sighinde sas paràulas de sa poesia, iscritta in su 1915, de s'abbocadu sarulesu Borore Sini. Su cumponimentu est unu cantigu chi, a pustis, est intradu a fagher parte de sa cultura e traditzione populare sarda.
Borore Sini
Boròre "Frantzìscu" Sini (Sarule, 2 de maju de su 1873 - Nugoro, 1954) est istadu unu abbocadu e iscritore sardu.
Bida
Borore benìat dae una familia de pastores. Aìat isseberadu chito de istudiare in Nùgoro e si fit iscrittu a pùstis a s'Universidade de Casteddu, in sa facultade de jurisprudentzia; si nche at a essire dae in ìe cun sa laurea in su 1904.
In su 1911 aìat publicadu una cantone, La Guerra Tripolina, in ue narat chi sa gherra in Lìbia podet fagher petzi dannu mannu. Aìat isposadu ideas sotzialistas, comente si podet iscumbatare in calchi cantone sua. Una de sas pius fentomadas est A Diosa, nodida puru comente "Non Potho Reposare" e chi aìat intzìdidu Giuseppe Rachel.
Protone
Su protone est una partighedda subatòmica cun càrriga elètrica positiva de 1 e (1,6 × 10-19 C). Su protone si classìficat comente a bariòne, e nd'est cumpostu dae tres quarks (uud). S'antipartighedda chi currispondet, s'antiprotone, tenet sas matessi caraterìsticas de su protone ma cun càrriga elètrica negativa.
Paris cun sos neutrones, sos protones faghent parte de su nùcleu atòmicu, mentras chi sos eletrones si moent a s'ambiente suo. Su nùmeru atòmicu (Z) benit dadu dae sa cantidade de protones presente in su nùcleu. Su nùcleu de s'isòtopu prus comunu de s'idrògenu est formadu dae belle unu protone. In chìmica e biochìmica, s'utilizat su tèrmine protone pro si refèrrere a su ione de s'idrògenu in sorvente de abba.
Su protone est istàbile pro isse etotu. In carchi tipu pagu comunos de disintegratzione radioativa s'emitent protones lìberos, e su resurtadu de sa pudrigadura de neutrones lìberos in àteras disintegratziones. Comente a protone lìberu, tenet sa fatzilidade de collire un'eletrone e si cunvertire in idrògenu neutru, su cale podet reagire chimicamente cun meda fatzilidade. Protones lìberos podent esìstere in plasmas, sos rajos còsmicos o in su bentu solare.
Istòria
In su 1886, Eugen Goldstein at iscobertu sos rajos anòdicos e at dimustradu chi fiant partigheddas cun càrriga positiva (iones) produidos partinde dae sos gas. In variare sos gas chi b'aiat intro de sos tubos, osservaiat chi teniant balores diferentes de relatzione intre càrriga e massa, pro custu non s'at pòdidu identificare sa càrriga positiva cun una partighedda, a diferèntzia de sas càrrigas negativas de sos eletrones, iscobertas pro Joseph John Thomson.
Appustis de s'iscoberta de su nùcleu atòmicu pro Ernest Rutherford su 1911, Antonius Van den Broek at propostu chi su logu de cada elementu de sa taula periòdica (su nùmeru atòmicu suo) fiat eguale a sa càrriga nucleare sua. Custu est istadu cunfirmadu in manera isperimentale dae Henry Moseley, in su 1913, utilizende ispetros de rajos X. In su 1917 (in esperimentos publicados su 1919), Rutherford at dimustradu chi su nùcleu de idrògenu fiat presente in àteros nùcleos, resurtadu generale chi si descriet comente s'iscoberta de su protone. S'est abbigiadu chi, bombardende partigheddas alfa in gas nitrògenu puru, sos rilevadores lughentes suos mustraiant sos signos de sos nùcleos de idrògenu. Rutherford at determinadu chi s'idrògenu petzi podiat bènnere de su nitrògenu e chi, duncas, depiant cuntènnere nùcleos de idrògenu. Unu nùcleu de idrògenu s'isfaghiat pro s'efetu de sa partighedda alfa, e formaiat un'àtomu de ossìgenu -17 in su protzessu. Custu est istadu su primu esperimentu de reatziones nucleares: 14N + α → 17O + p. Su nùcleu de idrògenu est, duncas, presente in àteros nùcleos comente una partighedda elementare, cuddu chi Rutherford at numenadu su protone, poi de su singulare neutru de sa paràula grega chi signìficat 'primu', πρῶτον.
Descritzione
Sos protones e sos neutrones sunt nucleones, unidos in su nùcleu dae sa fortza nucleare forte. S'isòtopu prus comunu de s'idrògenu est unu nùcleu cund unu protone. Sos nùcleos de sos isòtopos de idrògenu pesante (deuteri e triti) cuntenent unu protone e unu o duos neutrones, pare pare. Totu sos àteros tipos de àtomos sunt cumpostos dae duos o prus protones e diferente nùmeru de neutrones. Su nùmeru de protones in su nùcleu determinat sas propiedades chìmicas de s'àtomu e, duncas, s'elementu chìmicu si rapresentat pro su nùmeru de protones in unu nùcleu (Z). Pro determinare sos isòtopos de un'elementu, s'impreat puru su nùmeru de neutrones (N) summende totu sos nucleones, e si connoschet comente a nùmeru màssicu (A). Duncas, pro classificare sos isòtopos de un'elementu s'utilizat sa notatzione ZAXx.<span style="display:inline-block; vertical-align:-0.5em; line-height:1.2em; vertical-align:-0.4em; font-size:70%; text-align:left;">
Istabilidade
Sa disintegratzione ispontànea de sos protones lìberos mai est istada osservada, pro custu si cunsìderat su protone comente una partighedda istàbile. Però, carchi teorias de manna unificatzione de sa fìsica de partigheddas annùntziant chi su protone tenet unu tempus de vida de s'òrdine de 1036 annos, e sas chircas isperimentales ant istabilidu lìmites inferiores de sa vida mesa de su protone pro diversos produtos de disintegratzione.
Sos esperimentos in su rilevadore de partigheddas Super-Kamiokande, a su Giapone, at dadu comente a lìmites inferiores de vida mesa de unu protone 6,6×1033 annos e est istadu osservadu dae s'emissione de sa decadèntzia de un'antimonio e piòne neutru, e 8,2 × 1033 annos de sa decadèntzia de unu positrone e unu pióne neutru. Unu àteru esperimentu in s'Osservatòriu de Neutrinos de Sudbury, in Canada, at osservadu sos rajos gamma chi risultant de sos nùcleos avantzados derivados dae sa disintegratzione de unu protone de s'ossìgenu-16. Custu esperimentu est istadu disinnadu pro sebestare sas disintegratziones de calesi siat tipos de partighedda, e s'at istabilidu unu lìmite inferiore pro sa vida de su protone de 2,1 x 1029 annos.
Puru est ischidu chi sos protones si trasformant in neutrones durante su protzessu de catura de eletrones (puru mentovada disintegratzione beta contrària). In sos protones lìberos, custu protzessu non si produit ispontaneamente, ma cando s'alimentant de energia s'ecuatzione est: Su protzessu est reversìbile, sos neutrones podent cunvertire de nou in protones pro sa disintegratzione beta, una forma comuna de sa disintegratzione radioativa. Difatis, unu neutrone lìberu s'isfaghet de custa manera cun una vida mesa de unos 15 minutos.
Quarks e sa massa de su protone
In sa cromodinàmica cuàntica, sa teoria moderna de sa fortza nucleare, sa majore parte de sa massa de su protone e su neutrone s'ispiegat pro sa relatividade ispetziale. Sa massa de su protone est belle otanta bias prus manna de sa summa de sas massas in reposu de sos quarks chi lu cumponent, mentras chi sos gluones tenent massa in reposu zero. S'energia extra de sos quarks e gluones in nd'una regione intro de unu protone, in cunfrontu cun s'energia de sos quarks e gluones in su bòidu cuànticu, nde rapresentat prus de su 98% de sa massa.
Sa dinàmica interna de su protone est complessa, ca sunt determinados dae su cuncàmbiu de quarks e gluons, e s'interatzione cun diferentes cundensados a bòidu. Sa rete cuàntica oferit una manera de carculare sa massa de su protone diretamente de sa teoria de sa pretzisione, in printzìpiu. Sos càrculos prus reghentes afirmant chi sa massa si determinat cun una pretzisione de 4%, sena duda una pretzisione de 1%. Custas afirmatziones sunt ogetu de briga, ca sos càrculos galu non si podent fàghere cun sos quarks comente sa lughe comente lu sunt in su mundu reale. Custu signìficat chi sas preditziones s'agatant in unu protzessu de estrapolatzione, chi nche podet introdùere faddinas sistemàticas. Est difìtzile ischire si custas faddinas si controllant in manera giusta, ca sas cantidades chi si cumparant cun sos esperimentos sunt sas massas de sos hadrones, chi si connoschent dae in antis.
Custos càrculos de massas reghentes si realizant pro superordinadores, e comente at signaladu Boffi e Pasquini: "galu fartat una descritzione a sa minuda de s'istrutura de su nucleó, ca [...] su cumportamentu rechedet unu tratamentu non pertorbativu e/o numèricu...".
Raju de càrriga
Su balore atzetadu a livellu internatzionale dae su raju de càrriga de sos protones est 0,8768 fm (bidais òrdines de magnitùdine pro cunfrontu cun àteras medidas). Custu balore si fundat supra mesuras relatadas cun unu protone e un'eletrone.
Su 5 de trìulas 2010, un'iscuadra internatzionale de ricercadores est istadu capatzu de fàghere mesuras in unu protone e una càrriga negativa de muones. Appustis de una larga e atenta anàlisi de sas mesuras, s'iscuadra est arribada a sa congruida chi sa raighina cuadrada mesa de su raju de càrriga de unu protone est 0,84184(67) fm, chi diferèntziat in 5,0 deviatziones istandard de sa CODATA, balore de 0.8768(69) fm".
S'iscuadra de chirca internatzionale chi at otentu custu resurtadu in su Paul-Scherrer-Istitutu (PSI), a Villiger (Isvìtzera), includet iscientziados de s'Istitutu Max Planck de Òtica Cuàntica (MPQ) de Garching, sa Ludwig-Maximilians-Universität (LMU) de Mònacu e s'Istitutu für Strahlwerkzeuge (IFWS) de s'Universidade de Stuttgart (ambas de Germània), e s'Universidade de Coimbra, Portugallu.
Intentant ispiegare s'iscuncordàntzia intre sos càrculos e sos esperimentos. In casu de no osservare faddinas, si torrat a esaminare sos resurtados de sos duos anteriores esperimentos de arta pretzisione de sas medidas e càrculos complicados. Si non s'agatant faddinas, diat pòdere èssere netzessàriu torrare a esaminare su mundu de sa teoria fundamentale prus pretzisa e fàghere mègius preditziones: s'electrodinàmica cuàntica.
Nùmeru atòmicu
In chìmica, su nùmeru de protones in su nùcleu de un'àtomu si connoschet comente su nùmeru atòmicu (Z), chi determinat s'elementu chìmicu a su cale apartenet s'àtomu. Pro esempru, su nùmeru atòmicu de su clor est 17, cosa chi signìficat chi cada àtomu de clor tenet 17 protones e chi totu sos àtomos cun 17 protones sunt àtomos de clor. Sas propiedades chìmicas de cada àtomu si determinat dae su nùmeru de eletrones, chi pro sos àtomos neutros est eguale a sa cantidade de protones ca sa càrriga totale nd'est zero. Pro esempru, un'àtomu de clor neutru tenet 17 protones e 17 eletrones, mentras unu ione de cloro Cl- tenet 17 protones e 18 eletrones, pro custu risultadu una càrriga totale de -1.
Totu sos àtomos de un'elementu dadu non sunt in manera netzessària idènticos, dae chi su nùmeru de neutrones podet variare pro formare sos diferentes isòtopos, e sos livellos de energia podent variare in sa formatzione de diferentes isòmeros nucleares.
Ione idrògenu
In chìmica, su tèrmine protone si referit a su catione de idrògenu, H+. Bidu chi su nùmeru atòmicu de s'idrògenu est 1, un'ione de idrògenu non tenet eletrones e currispondet a unu nùcleu a nudu, chi cunsistet de unu solu protone. In custu cuntestu, un'emitente de protones est un'àtzidu, mentras chi unu retzidore de protones est una base. Su matessi protone est unas 1.800 bias prus minore de un'àtomu de idrògenu e duncas, est a manera estrema reativu. Su protone lìberu tenet una vida curtza meda in sos sistemas chìmicos, ca reagit a lestru cun calesi siat molècula disponìbile. In una solutzione de abba chi costituit su ione hidroniu (H3O+), in chi su protone est unidu dae manera covalente a una molècula de abba. In custu casu, si narat chi s'hidroniu est idratadu, ma puru podent esìstere ispètzies de idratatzione superiora, pro narrere [H5O2]+ e [H9O4]+.
Sos isòtopos de s'idrògenu sunt sos ùnicos chi retzint unu nùmene ispetzìficu. Sos iones produidos dae s'eliminatzione de sos eletrones de un'àtomu de deuterio si connoschet comente unu deuterone. Sos iones de càrriga negativa H- si connoschent comente ione hidruro. D- si connoschet comente ione deuteri. Su tritiu s'utilizat pro s'etichetadura isotòpica de sos cumpostos orgànicos. Sos iones de tritiu sunt pagu istudados in chìmica.
Protones pro risonàntzia magnètica nucleare (RMN)
In chìmica, su tèrmine RMN de su protone si referit a sa pompiadura de idrògenu-1 in sos nùcleos (pro sa majoria orgànicos) de sas molèculas pro sa risonàntzia magnètica nucleare. Custu mètodu utilizat s'u spin de su protone, chi tenet su balore de 1/2. Su nùmene si referit a s'esame de sos protones chi si produint in su proti (idrògenu -1 àtomu) in sos cumpostos, e no ìmplicat chi sos protones lìberos esistant in su cumpostu in istùdiu.
Espositzione a sos protones
Sos esperimentos in sa superfìtzie lunare de su Programma Apollo at determinadu chi prus de su 95% de sas partigheddas in su bentu solare sunt sos eletrones e protones, in tzifras belle eguales. "Sigomente s'ispetròmetru de bentu solare faghet mesuras continas, s'at pòdidu medire comente su campu magnèticu de sa Terra demada s'arribu de sas partigheddas de bentu solare. Pro a curtzu de sos tres duos de cada òrbita, sa Luna s'agatat foras su campu magnèticu de sa Terra. In custos momentos, sa densidade de protones tìpica est de 10 a 20 protones/cm3, cun sa majoria de sos protones cun lestresas de intre 400 e 650 km/s. Durende guasi chimbe dies de cada mese, sa Luna s'agatat intro de sa coa geomagnètica de sa Terra, e in generale non si podent sebestare sas partigheddas de su bentu solare. Pro su restu de cada òrbita lunare, sa Luna s'agatat in una regione de transitzione connota comente a imbòligu magnèticu, in su chi su campu magnèticu de sa Terra tocat su bentu solare, ma no l'escluet de su totu. In custa regione, su flussu de partigheddas est minimada, cun lestresas tìpicas de protones de 250 a 450 km/s. Durante sa note lunare, s'espectròmetre si bidet amparadu dae su bentu solare pro sa matessi Luna e nemmancu si podent medire sas partigheddas de bentu solare."Sa chirca s'at fatu pro ischire sos efetos de sa tassa de dose de protones in sa salude umana, comente normalmente s'agatant in sos biàgios ispatziales. Prus in s'ispetzìficu, b'at isperas pro identificare cales cromosomas si guastant e pro definire comente si disvilupat su cancru pro s'espositzione de protones. Unu àteru istùdiu analizat sa determinatzione de sos "efetos de s'espositzione a s'irradiatzione de protones in sos puntos finales neuroquímics e de cumportamentu, includende·nche dopaminas funtzionales, sas amfetaminas e s'imparu ispatziale e sa memòria, medida dae su labirintu de Morris". Sa càrriga elètrica chi retzit unu naviu ispatziale a causa de su bombardamentu interplanetàriu de protones puru s'at propostu pro s'istùdiu suo. B'at medas prus istùdios chi si referint a sos biàgios ispatziales, includende·nche sos rajos còsmicos galàticos e sos possìbiles efetos suos in sa salude, e protones solares in casu de espositzione.
Sos esperimentos de sos biàgios ispatziales ant dimustradu sa gravidade de sos dannos moleculares induidos dae iones pesados in sos microorganismos, inclùdidos s'artemia e sas cistes.
Antiprotones
Sa simmetria-CPT ponet fortes impedimentos a sas propiedades relativas de sas partigheddas e antipartigheddas e, duncas, est aberta a proas rigorosas. Pro esempru, sas càrrigas de sos protones e antiprotones depent summare zero pròpiu. Custa egualidade est istada proada in 1 a 108. S'egualidade de sas massas puru s'at proadu in 1 a 108. Mediante su serramentu de antiprotones in nd'una trampa penning, s'egualidade de sa càrriga a massa de su protone e s'antiprotone s'at proadu in 1 de 6x109. Su momentu magnèticu de s'antiprotone s'at medidu cun una faddina de 8×10-3 in magnetrons Bohr, e s'at averiguadu èssere eguale e contrària a sa de su protone.
Gigantes de Mont'e Prama
Sas Istatuas (o sos zigantes o ancora gigantis) de Mont'e Prama sun iscurtùras nuraghèsas iscurpìas a tottu tundu. Secàdas a càntos, che las an iscopèrtas pro cumbinassiòne ind unu campu in su mèse de màrtzu de su 1974 in Monte de Prama (chi si narat de custa manera pro sas pàrmas chi bi crèschen in ìbe), a cùrtzu a sa bidda de Crabas in sa Sardigna tzentrale de ponènte. Sas istàtuas sun iscurpìas in renàrju locale e s'artèsa issòro b'àndat dae sos duos a duos metros e chìmbe.
A pùstis de bàttoro campàgnas de iscàvu, chi si an fattu tra su 1975 e su 1979, sos chimbemìza càntos e bìculos chi si an imbènniu - b'at fìntzas de contare bìndichi còncas e bintidùas cottìglias - fin abbarràdas pro trìnt'annos in sos macasìnos de su Musèu Archeologicu Natzionale de Casteddu, chin calicùna parte de impòrtu espòsta in su matèssi museu.
Cando su Ministèrju pro sos Benes e sas Attividades Curturales de sa Regione Sardigna at intregàu su dinàre chi bi cherìat, in su 2005, dae su 2007 a commo sas istatuas las est galu acontzànde su CCA (Centro di Conservazione Archeologica) romanu in sa localidade tatarèsa de Li Punti, traballànde chin su coordinamèntu de sa Soprintendèntzia de sos Benes Archeologicos de Tàtari e Nugoro e chin s'azùdu de cussa casteddàja e aristanèsa. In cuddàe, dae su mèse de màju de su 2009, e mascamènte in su mèse de Sant'Andrìa de su 2011, bintichìmbe istatuas de gherrèris, tiradòres de s'àrcu e pùgiles, pàris chin calicunu modellu de nuràche, sun espòstas a su prùbicu.
A cantu pàret, si crèdet chi tottus sos càntos pertènzan a barantabàttor istatuas. Cussas chi si an accontzàu, òje in dìe, sun bintichìmbe, in prus de trèichi modellos de nurache, mèntras chi atteras tres fregùras umanas e atteros tres modellos de nurache sun galu cantos ispèrdios chi non si pòden pònner a pàre. Cando su restàuru s'at a fàcher de manèra cumprìa, sa prus parte de sos repèrtos dìat dèper torràre a Crabas, in su locu dae ube che fin essìas a campu.
A s'urtimu che sun beninde a fora prus e prus repertos, dae sos pacos chi si aìat resèssiu a acattare fintzas a commo: in su 2014 sa ministra Francesca Barracciu (Partitu Democraticu italianu) aìat propostu de nche mandare unu fora dae sa Sardinna a Roma, cosa chi aìat pesàu cuntierra (criticas medas pro su prus) tra sa zente sarda, tentu in cunsideru chi no aìat acraràu si fit cosa pro carchi tempus o bolìat prusaprestu ischirriare a unu zigante dae sos atteros, pro lu battire a tipu trofeu in sa penisula italiana.
Nanchi si poden atzappare in sutta de terra prus de 60 miza repertos de cabale mannu pro s'archeolozìa sarda e europea in ibe.