cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Bidda de Crèsia
Cun sa fine de is Della Gherardesca de Ugolinu in su Cixerri, Bidda de Crèsia fiat passada, a pustis de una parèntesi arbaresa curtza, a sa comuna de Pisa in su 1302. S'amministratzione de sa tzitade fiat regulamentada dae unu "Breve", su Breve de Bidda de Crèsia de chi est abarrada una còpia de su 1327 (època aragonesa). Bidda de Crèsia, chi contaiat a s'època unos 7.000 bividores, fiat populada in majoria dae sardos e pisanos ma fiant presentes fintzas unos àteros immigrados, aproliados fintzas de àrea germànica. Importante tzentru mineràriu, fiat dotada de una zeca chi at a subrabìvere fintzas durante sa dominatzione ibèrica.
Edimburgu
18th century
In sa prima metade de su XVIII sèculu, nointames sa prosperidade evidentziada dae s'importu semper prus mannu de sa tzitade comente de tzentru bancàriu, Edimburgu fiat descrita comente a una de sas tzitades prus pobuladas de s'Europa, prena de gente e malesana. Sos visitatores fiant corfidos dae comente sas classes sotziales diferentes cumpartziant s'ispàtziu urbanu, a bias fintzas sos matessi edifìtzios; nointames custu, s'atuaiat una bènnida de segregazione sotziale, in ue sos artisanos e sos cummertziantes ocupaiant sas cantinas e sos taulados, chi teniant unu costu de afitu prus bassu, mentras sa burghesia ocupaiat sos pranos intermèdios prus bellos.Durante s'abbolotu giacobita de su 1745, Edimburgu est istada ocupada pro breve tempus de s'Armada de sas Highlands, in antis de martzare cara a s'Inghilterra. A pustis de sa derrota in Culloden, b'est istadu unu perìodu de batallas e trèguas, mescamente cara a sos eroes rebellos. Su Cuntzìliu de sa tzitade de Edimburgo, pro emulare cudda de Londra, at incumentzadu una sèrie de megiorias e s'espansione cara a su nord de su casteddu, cunfirmende sa fidelidade a s'Unione e a George III de Hannover cun su sèberu de sos nùmenes pro sos caminos de sa New Town, comente a Rosas Street e Thistle Street, e pro sa famìlia reale cun George Street, Queen Street, Hanover Street, Frederick Street e Princes Street (custas ùrtimaos in onore de sos duos fìgios de George).
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Achiridas territoriales
In su 1288 sa repùblica de Pisa, chi giai possediat in s'ìsula sa roca de Casteddu de Castru, aiat printzipiadu una polìtica de ispaniadura de is dòminos suos ultramarinos pro mèdiu de s'annessione de su giuigadu de Gaddura e sa cunsighente bogada de s'ùrtimu giùighe Ninu Visconti (chi de su restu fiat pisanu). Su territòriu nou fiat guvernadu dae unu vicàriu e reguladu dae unu Breve; in ie diant cumintzare a s'isvilupare comunas de tipu italianu cun Breves de cosa issoro e autonomias e guvernados dae podestades, est su casu de Orosei e de Terranoa. Una documenta de importu in s'amministratzione pisana de custos territòrios est su Liber fondachi chi registrat is intradas fiscales de sa curadoria de Galtellì.
A sa morte de Marianu II de Arbaree in su 1297, Pisa aiat otentu annotamala, pro mèdiu eredade de su giùighe arbaresu mortu, su de tres unu de s'ex-giuigadu de Càlaris chi a pustis de s'ispartzidura de su 1258 fiat passadu a is Arbarees. Sa repùblica fiat tando intrada in possessu de sas curadorias de Gipi, Nuràminis, Trexenta, Marmidda de giosso, Dolia, Siurgus, Gerrei, e Barbàgia de Seùlo, chi currispondent a manna parte de sa Sardigna tzentru-sud-orientale. Gasi comente in is territòrios de s'ex-giuigadu de Gaddura, s'amministratzione fiat fidada a unu vicàriu e a unu Breve.
Comente a giai naradu intre su 1301 e su 1302 Pisa fiat bènnida in possessu fintzas de Bidda de Crèsia e de ex-curadoria de su Cixerri intrea, in pretzedèntzia de propiedade de is Della Gherardesca ugoliniani. Sa moneda in tzirculatzione fiat su grosseto, naradu fintzas aquilino, chi fiat coniadu in sa zeca de Bidda de Crèsia.
Fine de sa Sardigna pisana
A s'arvèschida de su de 14 sèculos Pisa cuntrollaiat duncas manna parte de sa Sardigna meridionale e tzentru-nord-orientale, balangende de issa una metade de sas rendas annuales suas (unos 90.000 florinos de oro). Su domìniu in custos territòrios fiat duradu però petzi pro pagos de deghe de annos; in su làmpadas de su 1323 una armada catalanu-aragonesa manna fiat isbarcada in s'ìsula pro realizare territorialmente su regnu de Sardigna, custringhende, a pustis de una campagna militare, sa repùblica de Pisa a lassare pro semper sa Sardigna (1326).
Edimburgu
18th century
In sa segunda metade de su sèculu, sa tzitade fiat su coro de s'Illuminismu iscotzesu, in ue non fiat insòlitu adobiare pro sas camineras filòsofos comente a David Hume, Adam Smith, James Hutton e Joseph Black. Edimburgu at devènnidu un'importante tzentru culturale, balangende su nomìngiu de Atene de su Nord gràtzias a sos medas edifìtzios de istile neoclàssicu e su livellu nòdidu de imparu, chi ammentaiat s'antiga Atene. In su XVIII sèculu su romanzu de Tobias Smollett The Expedition of Humphry Clinker descriet Edimburgu comente a "una fucina de gènios"; sa tzitade fiat fintzas unu de sos tzentros majores de s'editoria iscotzesa. Andrew Millar, unu de sos editores londinesos de fama prus manna at imparadu su mestiere in Edimburgu dae James McEuen.
De su 1770 sos artisanos e sos cummertziantes s'ant iscostiadu in manera graduale dae s'Old town cara a sa prus elegante New Town, in ue cada grupu familiare teniat sa pròpia residèntzia, un'èsodu chi at cambiadu su caràtere sotziale de sa tzitade. Segundu s'istòricu printzipale de custu isvilupu "s'unidade de su sentire sotziale comunu fiat unu de sas eredades majores de s'Edimburgu betza, s'iscumparta sua est istada rimpianta meda".
XIX e XX sèculos
Nointames sas tipografias traditzionales, distellerias e birrifìtzios ant sighidu a crèschere in su XIX sèculu e sunt istados acostagiadas dae cussas de impiantos de produtzione de sa gomma e de ingegneria, s'industrializatzione fiat a unu bassu livellu si paragonada cun sas àteras tzitades de sa Bretagna Manna. In su 1821 Edimburgu aiat superadu Glasgow comente a tzitade prus manna de Iscòtzia. Su tzentru de sa tzitade, intre Princes Street e George Street fiat divenidu su polu cumertziale prus mannu de su bighinadu de sas butegas, un'isvilupu sighidu dae s'installatzione de sas ferrovias in su 1840. L'Old Town fiat diventadu in presse unu bighinadu pòveru e postu mal, cun tassos de mortalidaes artos meda. Sos megiorios fatos dae Lord Provost Wiliiam Chambers in su 1860 aint incumentzadu a trasformare sa zona in sa Old Town vitoriana che bidimus galu como. Àteros megioros sunt istados atuados in su XX sèculu, resurtadu de su traballu de Patrick Geddes, ma sos problemas econòmicos durante sas duas gherras mundiales ant batidu a unu deterioramentu de s'Old Town in antis chi sas bonifiche massivas de su 1960 e 70 furriarent su protzessu. Mannas cuntierras imbetzes sunt bènnidas dae s'isvilupu de su campus universitàriu chi at trasformadu sas zonas de George Square e Potterrow. Dae su 1990 unu distretu finantziàriu nou chi cumprendet su Tzentru Cunferèntzias Internatzionale de Edimburgu est istadu fabricadu in une s'agataiat sa ferrovia betza, e s'est ismanniadu in su tretu a ovest de su casteddu, cara a Fountainbridge, in unu bighinadu industriale in ruina de su XIX sèculu, chi at tentu mudadas radicales de su 1980 cun s'iscumparta de sas indùstrias e de sos birrifìtzios. Custu isvilupu sighidu at permìtidu a sa tzitade de divènnere sa segunda comente a tzentru finantziàriu e amministrativu in su Regnu Unidu a pustis de Londra. Sos servìtzios finantziàrios rapresentant unu tertzu de sos ufìtzios cumertziales. S'isvilupu de su parcu de Edimburgu, unu parcu tecnològicu e econòmicu nou chi cugùgiat 150000 metros cuadrados, distante 4 mìllios dae su tzentru, at contribuidu a su pranu de su Cussìgiu Distretuale pro su sanamentu econòmicu de sa tzitade.
In su 1998 s'Atu Iscotzesu, chi est devènnidu esecutivu s'annu imbeniente, at istabilidu sa dèlega de su Parlamentu e de s'Esecutivu Iscotzesu, cun su nùmene nou de Guvernu Iscotzesu, dae su cabudanni de su 2007. Ambos tenent sede in Edimburgu, s'òcupant de chistiones de guvernu chi pertocant a s'Iscòtzia, e in su mentres sas matèrias comente s'amparu, sas tassas e sos afares èsteros abarrant de responsabilidades de su Parlamentu de su Regnu Unidu a Londra.
1895
S'annu 1895 (MDCCCLXXXV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in martis segundu su calendàriu gregorianu.
Sudan
Sa Repùbrica de Sudan (arabu: جمهورية السودان الديموقراطية) est un'istadu de s'Àfrica sub-sahariana.
Movimentu in caminu deretu
Unu corpu si movet in unu movimentu in caminu deretu si sa sua velotzidade no cambiat in diretzione e vessu. Si mancu s'intensidade cambiat su movimentu si giamat paremighe. Su movimentu uniforme in caminu deretu est a sa base de su printzipiu primu de sa dinamica (printzipiu de inertzia).
=Movimentu paremighe=
S'ecuatzione printzipale de su movimentu est:
cun v, x, t, chi sunt sa velotzidade, su logu (in una dimensione sola) e su tempu.
=Movimentu non paremighe=
Si s'intensidade de sa velotzidade cambiat in su passare de su tempu, s'egalidade de supra no agiuda pius e pro aere sa velotzidade in unu mamentu pretzisu amus a impreare su carculu infinitesimale. In custu modu, cun sa notazione de Leibiniz pro sas derivatas, s'ecuatzione est:
O, cun sa forma integrale:
S'integrale no si podet simplificare in sa realidade si che bogamus movimentos chi ant un'acradiadura paremighe o a su mancu bene iscrita, sinòno comente pro totos custos integrales s'impreat s'anàlisi numèrica.
Movimentu acradiadu paremighemente
S'integrale si podet simpilificare in unu modu fazile si, pro esempiu, s'acradiadura no cambiat in su passare de su tempu. S'ecuatzione duncas est:
Sicomente cun a chi est s'intensidade e û sa diretzione de s'acradiadura (e de su movimentu).
Burt Bacharach
Sa carriera de composidore de cantones cominzada in su 1957, cando Bacharach e su paroliere Hal David si sun incontrados in New York e ana cominzadu a trabagliare umpare. Daboi de mancu un annu aian appidu su primu resultadu cando una cantone issoro "The Story of My Life" fit istada registrada dae Marty Robbins pro sa Columbia Records, e fit arrivida 1 in sa classifica in sos USA. Pagu tempus daboi "Magic Moments" fit istada incisa dae Perry Como pro sa RCA Records, e fit arrivida a su 4 postu in sa classifica americana.
In sos primos annos '60, Bacharach e David ana iscrittu una chentinaria de cantones, e pro tottu cussos annos si fini assoziados a Dionne Warwick, una istudentessa de cantu de su Conservatoriu chi issos aiana connottu in su 1961. Issa aiat cominzadu a trabagliare pro issos pro realizzare sas demo, ma Bacharach e David si sun subitu abbizados chi meda de frequente sas demo de Dionne fit meda mezus de sas ateras. E gai sos duos autopres iscriiana sas cantones pensende a issa. Ateros cantantes de sas cantones issoro in sos annos '60 e '70 fini istados Dusty Springfield, Cilla Black, The Shirelles, sos Beatles, The Carpenters, Aretha Franklin, Isaac Hayes, B.J. Thomas, The Stranglers, The Drifters, Jackie DeShannon, Gene Pitney.
Ùssana
Ùssana est unu comunu de 4.250 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Domenico Fiordalisi
Domenico Fiordalisi est unu magistradu chi a su mamentu est Procuradore de sa Repubblica in su tribunale de Tèmpiu, in Sardigna.
Biografia
Poi de s'esse' laureadu in s'Universidade de Bari, aiat appidu ingarrigos incomente Sostituto Procuratore in sa Procura de sa Repubblica de Paola, Rossano, Cosenza e in sa Direzione Distrettuale Antimafia de Catanzaro. In Calabria at fattu arrestare deghinas de affiliados e collaboradores de calchi cosca mafiosa de sas zonas de Amantea, San Lucido e Cetraro. Est istadu juighe in sos tribunales de Bari, Rossano e Crotone.
Dae su 2008 a su 2012, comente e Procuradore de Lanusei, ada azzeradu totu s'arretradu de s'officiu e ada torradu a abberrer varias inchiestas. At poi dirigidu una importante inchiesta subra sa "Sindrome de Quirra", pro sos casos meda de abitantes de sas biddas de affacca, de mortes pro leucemia e pro malformatziones de animales chi pasculaiana in zonas a lacana cun su Poligono Interforze del Salto di Quirra a Perdasdefogu. In cussu contesto est istada azertada s'esplosione de 1200 missiles chi aian lassadu torio. In pius est istadu acciapadu unu muntonasu de rifiutos perigulosos, inue, dae su 1986 a su 2008, sun istadas ismaltidas tottus sas bombas e munitziones bezzas de sos arsenales italianos, chena sas nezessaria attinziones pro su saludu de militares e tziviles.
Baltimora
Sa tzitade tenet populatzione de unos 620.000 bividores, ma s'àrea metropolitana Baltimora-Washington arribat a unos 2.700.000.
In Baltimora b'at s'importante univerisidade Johns Hopkins University, una de sas mègius de sa natzione.
Baltimora est fintzas su prus importante portu de sos Istados Unidos.
Geografia
Baltimora est posta in su tzentru-Nord de su Maryland, in su frùmene Patapsco, cun unu artària cumpresa intra unos 3 e 30 metros.
Sa tzitade est partzida in 9 regiones (Northern, Northwestern, Northeastern, Western, Central, Eastern, Southern, Southwestern, and Southeastern). Cuntantu custu, is residentes dda partzint prus simpremente in zona Est e zona Ovest, cunsiderende Charles Street comente lìnia de chirriadura.
Clima
Su clima de Baltimora est classificadu ùmidu subtropicale - segundu sa Classificatzione Köppen - e arretzet s'influèntzia de s'ocèanu chi dd'istat a curtzu.
S'istade est caente e ùmida, s'ierru fridu e ùmidu. Su mese prus caente est su de trìulas, cun temperaduras a de die de 33°C e a de note 23°C. Est raru chi artzint subra de is 40°C.
In ierru est raru chi is temperaduras calent a suta de is -12°C.
Sa propidura est distribuida in totu s'annu.
Jemen
Su Jemen (AFI: /ˈjɛmen/; in àrabu: اليمن‎, al-Yaman) est un'istadu postu de sa penìsula àraba; su nùmene ufitziale est Repùblica Unida de su Jemen. Sa capitale est Sana'a.
Su Jemen s'agatat in s'Oriente Mèdiu, in su sud de sa penìsula àraba. Làcanat cun su mare Aràbicu, su golfu de Aden e su mare Ruju, in s'estu cun s'Omàn e in su norte cun s'Aràbia Saudita. Sas fronteras cun s'Aràbia Saudita sunt istadas definidas cun esatesa petzi de reghente, in cantu si tratat de territòrios pro manna parte ispopulados.
Economicamente su Jemen est intre is istados prus pòberos de su mundu, cun cunditziones de suta-isvilupu difùndidu e dipendèntzia casi totale de agiudos esternos, nointames progressos siant istados fatos dae su 1990, annu de sa reunificatzione.
Chantal Chamberland
Chantal Chamberland est creskida in Montreal edd'est una cantante de jazz, sos discos suos comente Dripping Indigo e Serendipity Street de su 2004 sunu album chi cuntenin meda jazz standard ma finas cantones frantzesas de Edith Piaf e Jacques Brel, mentres chi s'album The other woman de su 2008 est prinzipalmente cumpostu de petzos originales.
Chantal Chamberland annos faghede fit connotta comente e cantante de folk-rock comente e parte de su duo acustigu Open Mind.
Vanàdiu
Mannas cantidades de iones de vanàdiu s'agatant in unos cantos organismos, cun probabilidade comente tossina. S'òssidu e carchi àteru sale de vanàdiu presentant una tossitzidade moderada. In piessignu in s'ambiente marinu, su vanàdiu est impreadu in unas cantas formas de vida comente tzentru ativu de enzimas.
Sionismu
Su sionismu est unu movimentu polìticu internatzionale, nàschidu in s'agabbu de su sèculu 19 in mesu de sos ebreos chi istaiant in Europa, cun sa finalidade de afirmare e pònnere in pràtica su deretu de Autodeterminatzione de su pòpulu ebràicu cun s'istitutzione de unu Istadu ebràicu. Su sionismu est parte de su fenòmenu prus ampru de su natzionalismu modernu. Importante ma minoritàriu in su mundu ebràicu pro totu sa prima meidade de su sèculu 20, su movimentu s'est fatu majoritàriu a pustis de sa Shoah. A pustis de sa creatzione de s'Istadu de Israele in su 1948, in ue oe istat belle su 40% de sos ebreos de su mundu, su sionismu s'est trasformadu in movimentu de sustentu internatzionale a sa costitutzione de custu Istadu, in prus de sighire s'agiudu traditzionale a s'immigratzione in Israele (aliyah). In tempos modernos, cunforma a una visione polìtica, su termine sionismu inditat sas formas prus radicales de su natzionalismu israelianu.
Caraterìsticas
Su tèrmine sionismu benit dae monte Sion (in ebràicu: ציון, Tzi-yon), su nùcleu primitivu de sa tzitade de Gerusaleme. "Gerusaleme" diat dèvere bènnere dae dae sas raighinas ur, est a nàrrere montigru, monte, e shlm, paghe: duncas monte (pustis tzitade) de sa  paghe. Giai a tempus de su re bìblicu Dàvide (a.C.) "Sion" est una sinèddoche pro "Gerusaleme" e finas pro "Terra de Israele" (a s'ispissu in sa Bìblia sos israelitas sunt cramados "fìgios e fìgias de Sion"). Su nùmene de "Sion", prus pagu atrividu, prus populanu de Gerusaleme, est abbarradu biu in sa memòria de sa gente, impreadu meda in sa poètica, acostiadu medas bias a imàgines de fèminas, àbiles e etèreas.
S'imàgine de "disigiare" est istada cambiada in su tempus, cando bi fiat sa diàspora ebràica, in sa Terra promìntida, domo pèrdida bramada meda. Su Sionismu at fatu a manera de fàghere prus beru custu disìgiu romànticu.
Su tèrmine "sionismu", chi pertocat su natzionalismu ebràicu, l'aiat imbentadu in su 1890 s'editore ebreu austrìacu Nathan Birnbaum in sa rivista sua Selbstemanzipation ("Autoemantzipatzione"), chi leaiat su tìtulu de unu libru de Leon Pinsker de su 1882. In custu sentidu, su sionismu est su movimentu natzionale ebràicu chi pedit una pàtria pròpiu in Palestina: su movimentu natzionalista ebràicu chi pediat una pàtria sena preferèntzias de logu est connotu comente "Territorialismu" (ghiadu dae Israel Zangwill), imbetzes s'"Autonomismu" pediat s'autonomia (non s'indipendèntzia) polìtica de sos ebreos in sos territòrios traditzionales issoro de insediamentu in s'Europa tzentru-orientale. Totu sas propostas de insediamentu in regiones extra-europeas fatas in s'agabbu de s'Otighentos non fiant andadas a in antis o fiant istadas refudadas, gasi comente sa pregonta de autonomia, cuntribuende petzi a crarire mègius natura e ruolu de su sionismu. Su sionismu est unu movimentu làicu: dae custu derivat sa cuntierra cun paritzos Ebreos osservantes. Difatis, pro s'ebraismu ortodossu su rennu de Israele diat dèvere torrare cun sa bènnida de su Messia. Pro illestrire sa bènnida sua b'at una manera ebbia: obbeire a sa voluntade divina, est a nàrrere a osservare sos pretzetos (mitzvot) istabilidos in sa Torah. Fiant contràrios a su sionismu finas sos ebreos riformados (Reformed Jews), narende chi sos ebreos fiant una comunidade religiosa, no unu pòpulu, e chi su rennu messiànicu isetadu no est àteru si no una metàfora pro unu venidore de libertade religiosa, de giustìtzia e de paghe, de realizare in sas sotziedades connotas. In campu làicu, fiant contra a su sionismu su Bund, chi gherraiat pro sa giustìtzia sotziale e s’agualidade de sos deretos in Europa orientale, e sos ebreos de manca, chi pro issos s'antisemitismu si binchet gherrende pro su sotzialismu. Una de sas manifestatziones de custa contrariedade fiat chi sos sionistas no atzetaiant meda sa limba yiddish, e galu de prus sas limbas natzionales europeas, in favore de sa torrada a vida de sa limba ebràica antiga, dae tempus meda impreada petzi in su cultu, comente limba naturale issoro, orale e iscrita, a òpera de Eliezer Ben Yehuda, praticada dae Mendele Moicher Sforim in sa prosa e dae Haim Nachman Bialik in sa poesia. Carchi contrariedade a su sionismu (antisionismu) b'est semper istada in àmbitu ebràicu, sende chi sa cundivisione de s'ideale sionista siat majoritària. Custa contrariedade minoritària ebràica s'est fata prus crara dae sa gherra de sas Ses Dies, finas pro more de sa crèschida cuntemporanea de custu orientamentu crìticu in su mundu, mescamente —ma no ebbia— islàmicu. S’est fata prus manna mescamente a pustis de sa prima gherra de su Lìbanu e de sa segunda intifada.
Life (rivista internatzionale)
Life est una rivista americana. Su primu numeru de s'editzione noa fit bessidu su 23 de sant'andria de su 1936 dae s'editore Henry Luce chi fit cunvintu chi sas fotografias podian raccontare sas istorias mezus de sas illustratziones.
Ruanda
Su Ruanda o Rwanda, in forma longa repùblica de Ruanda (in kinyarwanda Repubulika y'u Rwanda; in frantzesuː République du Rwanda) est unu paisu de s'Àfrica tzentrale. Sa capitale est Kigali, is limbas ufitziales su kinyarwanda, su frantzesu, s'inglesu e su swahili.
Tenet istèrrida de 26.338 km², pro unos 12.208.407 bividores. Est un'istadu chentza de essida a mare, chi allàcanat in su norte cun s'Uganda, in su sud cun su Burundi, in s'estu cun sa Tanzània e in s'ovest cun sa Repùblica Democràtica de su Congo (una bella parte sa frontera est marcada dae su lagu Kivu). Est unu paisu pitiu situadu in sa regione de is Lagos Mannos de Àfrica. Su terrinu fèrtile e monosu, chi li dat su tìtulu de "Terra de is milli montigros" (in frantzesu: Pays des Mille Collines) tenet una de is densidades de populatzione prus artas de su continente africanu.
Sa dipendèntzia de sa messaria de sussistèntzia, sa densidade demogràfica arta e in aumentu, s'abasciamentu de sa fertilidade de su terrinu e su clima intzertu faghent de su Ruanda unu paisu in ue sa denutritzione crònica est ispaniada e sa poberesa endèmica. Est regordadu oe in die pro is gherras sambenosas chi dd'ant interessadu, in piessignu su genotzìdiu acontèssidu su 1994, in su cale is mortos ant superadu su millione de persones.
Istòria
Is primos bividores connotos sunt istados is pigmeos Twa, fintzas a cando in su sèculu XI bi fiant lòmpidos is hutus. In su sèculu XVI, bi fiant arribados dae s'atuale Etiòpia is tutsis, chi aiant dominadu su paisu e ddi aiant impostu unu sistema feudale. Atualmente is pigmeos costituint su 1% de sa populatzione de su paisu.
Colonialismu europeu
Su Ruanda aiat comintzadu a èssere connotu in Europa cando su conte tedescu Gustav Adolf Von Götzen ddoe fiat arribadu in su 1894. In su 1899 su Mwami (re) tutsi si fiat assugetadu a su protetoradu tedescu. Tzocada sa prima gherra mundiale, in su 1916 durante sa campagna de s'Àfrica Orientale, fiat ocupadu dae is tropas de su Congo belga.
In su 1919 sa Sotziedade de is Natziones aiat fidadu custu territòriu a su Bèlgiu, in amministratzione fidutziària. Su Bèlgiu aiat instauradu unu sistema coloniale chrdinu de seberu ratziale e isfrutamentu. Is Belgas, cuntzedende a sa minoria Tutsi sa primatzia subra de is Hutu, aiant alimentadu unu resentimentu profundu in sa majoria hutu.
In su 1957, in paris tempus cun su movimentu pro s'indipendèntzia de su Congo (atuale Repùblica Democràtica de su Congo), is hutus aiant fundadu unu partidu, su Parmehutu, chi si fiat rebelladu a sa casta dominante. In su 1959 is belgas ant tzèdidu su controllu de su paisu a sa majoria hutu.
Indipendèntzia
In su 1962 su Ruanda at otentu formalmente s'indipendèntzia dae su Bèlgiu e s'est fatu repùblica suta de sa presidèntzia de Grégoire Kayibanda. Cun s'indipendèntzia at tentu cumintzu a banda de sas istitutziones hutus unu perìodu longu de istràlias e massacros contra de is tutsis. Chentinas de millis de tutsis, ma fintzas de hutus moderados, sunt istados custrintos a s'esìliu in Burundi. In su 1963 is tutsis refugiados in Burundi sunt torrados a Ruanda pro torrare a su pòdere, ma chentza de ddoe resissire. Forte est istada sa tensione intre Ruanda e Burundi, e at acabadu cando fintzas su Burundi est devènnidu una repùblica.
In su 1988 unos cantos refugiados tutsis ant dadu vida a unu movimentu de rebellia naradu Fronte Patriòticu Ruandesu, pretendende su pòdere in sa pàtria issoro.
Gherra tzivile
In su 1990 su Fronte Patriòticu Ruandesu, controlladu dae is tutsis, at ocupadu su paisu dae Uganda, cosa chi at postu in perìgulu su guvernu de Juvenal Habyarimana, chi s'est mantentu a su pòdere cun s'agiudu militare frantzesu e belga. Fiat sighidu unu perìodu arrorosu de gherra tzivile e massacros duradu finas a su 1993, cando est istadu firmadu un'acòrdiu in Arusha (Tanzània), ma s'acòrdiu at duradu isceti fintzas a cando su 6 de abrile de su 1994 s'aeroplanu in ue viagiaiat su presidente Habyarimana est istadu iscagiadu dae unu mìssile.
S'atentadu chi est costadu sa vida a Habyarimana est istadu sa sìngia pro cumintzare s'eliminatzione fìsica de sa populatzione tutsi (15%). Sa matantza est istada ghiada dae is militares. Is mèdios de comunicatzione, pro.hutus, ant però contribuidu a fàghere chi sa populatzione tzivile partetziparet a sa matantza. Is tropas de su FPR (tutsis) ant ocupadu su paisu pro parare su massacru. A parte is Cascos Biaitos de s'ONU, is organismos internatzionales fiant proibidos. Is càrculos ufitziales àrtziant sa tzifra de tutsis e hutus moderadas assassinados a prus de unu millione, ma mèdios indipendentes assegurant chi nde siant istados 800.000. Is istràlias sunt duradas 6 chidas, dae s'abrile finas a su làmpadas de su 1994, cando su FPR, cumandadu dae Paul Kagame, at ocupadu totu su paisu. Millis de hutus si nche sunt fuidos dae Ruanda pro timoria de vengàntzias tutsis. A pustis de su genotzìdiu s'est instauradu su Tribunale Penale Internatzionale pro giuigare a is crìmines cummìtidos. Sa sede fiat istabilida in Arusha (Tanzània). Giai si sunt giuigadas 27 persones pro genotzìdiu e crìmines contra s'umanidade. Intre is acusados s'agatant giornalistas, polìticos, religiosos e militares. Unu nùmeru simigiante de persones sunt suta òrdine de bandu e unos 400.000 tziviles isetant protzessu pro delitos minores e complitzidade in sa matantza.
Economia
Su Ruanda est unu de is istados prus pòberos de su mudu: tenet un'inditu de poberesa HPI-1 de su 44,5%. Is càusas de sa dibilesa econòmica s'agatant in s'istesiamentu dae su mare, in sa dipendèntzia econòmica de s'esportatzione de tè e cafè e in sa situatzione polìtica percària. S'Istadu ruandesu, mancari is tentativos reghentes de intzentivare s'economia megiorende sas infrastruturas locales, dipendet ancora meda de is finantziamentos èsteros de Paisos de s'Unione europea (susetotus de su Bèlgiu) e de entes comente a sa Banca Africana de Isvilupu, s'ONU e sa Banca Mundiale. In s'annu 2001 at retzidu 291 milliones de dollaros che a agiudos de is Paisos èsteros chi, comente si siat, non bastant a prenare su dèpidu èsteru, chi in su 2001 arribaiat a 1316 milliardos de dollaros. Su PIB a paridade de pòdere de achistu (PPA) in su 2012 fiat de 15 milliones de dollaros; su PIB peròmine PPA arribaiat a 1.441 dollaros.
Sudàfrica
Sa repubblica de su Sudàfrica est una natzione in s'Àfrica australe. Su Sudàfrica b'at tres capitales, difattis Pretoria est sa capitale esecutiva, Bloemfontein cussa giudiziaria e Tzitade de su Cabu legislativa, sa tzitade prus manna est Johannesburg. B'at guasi 50 milliones de abitantes.
Oil (film)
Oil est unu film documentariu de su 2009 giradu dae Massimiliano Mazzotta. Su tema est relativu a s'impiantu de sa Saras, chi est in Macchiareddu vicinu a Cagliari, e sa possibilidade chi cussa rafineria de petroliu podet presentare problemas de siguresa pro su saludu de sas persones e de s'ambiente.
Su documentariu at balanzadu reconoschimentos in varios film festivals relativos a s'ambiente; comente "Miglior Documentario italiano" a su Cinemambiente 2009 de Torino; Miglior Documentario a s'EcologicoFilmFest de Nardò (Salento); su premiu comente Miglior Documenario al FlowerFilmFestival 2010 de Assisi; e cussu a su NodoDocFestival 2010 de Trieste.
Sole
Su Sole (o Soli o Sobi; simbulu astronomicu: ) est un'istedda situada a su tzentru de su sistema solare. Sa Terra e totus is àteros pranetas de su sistema solare orbitant a inghìriu suo. Is pranetas minores, is cometas, is meteoroides, is asteroides e totu su mediu interplanetariu chi b'at in mesu puru orbitant su Sole.
Sudàfrica
Sas limbas
Sas limbas uffitziales sunt 11: s'Afrikaans, s'Inglesu, su Ndebele de su sud, su Sotho de su nord, su Sotho de su sud, su Swazi, sa Limba Tsonga, sa Limba Tswana, sa Limba Venda, sa Limba Xhosa e sa Limba Zulu.
Federico Fellini
Federico Fellini (Rìmini, 20 de ennarzu 1920 – Roma, 31 de santu aine 1993) est istadu unu regista e isceneggiatore italianuu. In su 1993 l'aiana assignadu su Premiu Oscar pro sa carriera. Calchi film de Fellini chi si devet ammentare: I vitelloni (1953), La strada (1956,Oscar), Le notti di Cabiria (1957, Oscar), La dolce vita (1960), Otto e mezzo( 1963, Oscar), Amarcord (1973, Oscar).
Basshunter
Basshunter, nùmene de arte de Jonas Erik Altberg (Halmstad, 22 de nadale 1984) est unu cantante e DJ isvedesu.
Serbidore (informàtica)
Unu serbidore (fintzas server) in informàtica e telecomunicatziones est unu cumponente o suta-sistema informàticu de elaboratzione e manìgiu de su tràficu de informatziones chi frunit, a livellu lògicu e fìsicu, unu cale si siat tipu de servìtziu a àteros cumponentes (clientes) chi nde faghent recherta pro mèdiu de una retze de computer, a s'internu de unu sistema informàticu o fintzas in locale in un'elaboradore.
A su faeddu serbidore, gasi comente pro su faeddu cliente, si podent duncas referire siat sa màchina fìsica siat su programma chi frunint is funtzionalidades o servìtzios. Issu est parte de s'architetura lògica de retze a livellu aplicativu chi ddi narant cliente-serbidore.
Descritzione
In base a su cuntestu, su tèrmine serbidore podet indicare insandus:
De sòlitu tando si indicat comente a serbidore sa màchina chi pro mèdiu de unu programma dislindadu èrogat unu servìtziu e cliente sa màchina cun relativu programma chi ddu impreat cando ddu recheret s'impitadore. Nointames, diat èssere mègius resonare in tèrmines astratos (unu "servìtziu serbidore") sende chi semper prus a s'ispissu, is serbidores, in su sensu computatzionale de su faeddu, sunt màchinas virtuales e non elaboradores fìsicos.
Caraterìsticas
Una màchina-serbidore fìsica podet acasagiare unu o prus servìtzios, est a nàrrere, pònnere in òpera prus serbidores lògicos. Cada serbidore podet èssere de tipu:
Fiantza e seguridade
Is elaboradores progetados pro èssere impreados comente a serbidores in una saba de dimensiones mèdiu-mannas sunt realizados a manera de pòdere èssere montados in un'armàriu rack. Is investimentos majores rechertos dae custos isbrigos sunt motivados dae s'importu chi su funtzionamentu bonu de su serbidore tenet pro sos impitadores suos.
Unu de sos atacos informàticos prus tìpicos e simpres de atuare contra a unu serbidore est su chi narant atacu de DoS, tìpicu de medas dispositivos de retze.
Trumas
Si su càrrigu de rechestas est esageradu pro unu serbidore isceti o si sunt netzessàrios livellos artos de fiantza, su còmpitu de erogare unu servìtziu o unu grupu de servìtzios podet èssere partidu tra prus serbidores. In custu casu si narat chi is serbidores formant una risursa computatzionale ùnica definida comente a trumas de serbidores (server cluster), chi podet sighire a funtzionare fintzas si unu tzertu nùmeru de màchinas cumponentes est posta in foras de lìnia, mancari chi sa risursa subat unu degradu de sas prestatziones generales. Custu recheret chi siant dotados de unu sistema operativu adeguadu, e/o collegados pro mèdiu de configuratziones de retze ispetziales.
Manìgiu
De sòlitu is serbidores in ambientes distribuidos comente a sistemas informàticos e retzes informàticas sunt manigiados dae amministradores de sistema de remotu (tele-manìgiu) pro mèdiu de connessiones remotas realizadas cun vàrias possìbiles aplicatziones dedicadas (Virtual Network Computing).
Sclafani Bagni
Sclafani Bagni est unu comunu de 506 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Scillato
Scillato est unu comunu de 679 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Titàniu
Su titàniu est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de sos elementos chi tenet a sìmbulu Ti e nùmeru atòmicu 22. Est unu metallu de su blocu d, lèbiu, resistente, de colore biancu metàllicu, lùghidu, resistente a sa corrosione. Su titàniu est impreadu in sas ligas ligeras resistentes e in sos pigmentos biancos; s'agatat in numerosos minerales (sos printzipales sunt su rutilu e s'ilmenite). Su titàniu no est tòssicu, e non resurtat essentziale pro niuna ispètzie bividora.
Franco Pinna
Franco Pinna (Sa Madalena 1925, Roma 1977) est istadu unu fotografu. Aiat publicadu sas fotos suas in rivistas internatzionales comente "Life", "Stern", "Sunday Times", "Vogue", "Paris Match", "Epoca", "L'Espresso", "Panorama" e “Noi Donne”. In sos annos 50 aiat trabagliadu umpare a Diego Carpitella chi issu aiat sighidu in sa campagnas de regolta de materiale folkloristigu. Dae su 1965 fit diventadu su fotografu de iscena de Federico Fellini a cominzare dae su film Giulietta degli spiriti, finas a Casanova in su 1976.
Saludu
Su saludu est su livellu de eficièntzia funzionale o metabolica de unu organismu vivente. In sos omines est sa conditzione generale de i sa mente e de su corpus de una persone, solitamente significat de esse' liberos dae maladias, infortunios o dolore.
Saskatchewan
Su Saskatchewan est una provìntzia de su Cànada otzidentale. Su cabulogu est Regina, sa tzitade prus manna Saskatoon.
Gavino Murgia
Gavinu est unu saxofonista, cantante e sonadore de Launeddas e cumpositore de musica jazz.
Ostalgie
Ostalgie est unu faeddu tedescu impitadu pro inditare s'ispèddiu pro sa vida in sos tempos de s'antiga Repùblica Democràtica Tedesca. Benit a èssere unu acrònimu de Ost (estu) e de Nostalgie (ispèddiu, saudade).
Saskatchewan
Pigat nòmine de su printzipale frùmene chi bi colat.
Ostalgie
Fatuvatu ostalgie  est usadu pro fàghere riferimentu a s'ispèddiu pro sa vida in su sìstema sotzialista fintzas in àteros istados de s'Europa orientale chi fiant comunistas, susetotus alleghende de sa Polònia de de s'Unione Soviètica.
Saskatchewan
Tenet istèrrida de 651.900 km² e populatzione de unos 1.034.000 bividores e allàcanat in su norti cun is Territòrios de su Norti-Uestu, in s'estu cun sa provìntzia de Manitoba, in su sud cun is istados USA de Dakota de Norti e Montana, in s'uestu cun sa provìntzia de Alberta. Est sa sola provìntzia canadesa a non tènnere bessida a mare impare a s'Alberta.
In antis de s'arribu de is europeos in s'àrea biviant giai populos nativos. Su primu europeu nodiu chi nd'apat atraessadu su territòriu, artziende·nche de su frùmene Saskatchewan, est istadu Henry Kelsey in su 1690.
Ostalgie
Cuntestu e isvilupu
Intre s'isciarrocadura de su Muru de Berlin de su 1989 e su re-aunimentu de sa Germània, acontessidu s'annu a sighire, sa prus parte de sas rastas de baranta annos de sotzialismu fiant bogadas e in logu issoro fiant postos produtos de s'Uestu pro intrare sos tzitadinos noos a su sìstema econòmicu e culturale capitalista.
In pagu tempus però medas tedescos de s'ex Germània Esta bidende ca totu su mundu in ue fiant bìvidos fintzas a pagu in antis si fiat isperdende in presse chentza chi nde poderet abarrare nudda, aiant commentzadu a tènnere sentidos de ispèddiu pro a su nessi unas cantas bisuras de sa vida durante s'època sotzialista, mescamente sas culturales e fintzas totu sas chi pertocaiant sos relatos intre sas pessones, sende chi a nàrrere de issos su sensu de comunidade fiat meda prus forte tando.
De su restu tocat a cunsiderare ca s'aunimentu de sos duos istados sinniaiat sa vitòria de una forma de sotziedade subra un'àtera destinada duncas a indullire. Non tocat mancu a si discoidare ca su capitalismu at postu sos tedescos de s'estu a in antis a problemas chi sa sotziedade issoro non connoschiat, primos intre totus su disimpreu e sa poberesa.
Cando sa rebista famada Der Spiegel, faghende una inchiesta at pregontadu a ex tzitadinos de RDT chi sa RTD "teniat prus bandas positivas chi non negativas" su 57% at respostu ca eja. A s'afirmadura de su giornalista ca "sos bividores de sa RDT no teniant libertade de viagiare a manu de in ue cheriant" li ant intames respostu ca "nimancu cun sa paga bàscia chi sos traballadores retzint oe in die cudda libertade la tenent".
Swindon
Swindon est une tzitade inglesa in su Wiltshire, collocada fra Londra e Bristol, ada unos 155.000 abitantes. Est sa sede de su National Trust
Saskatchewan
Est provìntzia de su 1 de cabudanne 1905.
Ostalgie
Cuntestu e isvilupu
In realidade sunt medas sos tedescos de ambadus sos chirros partzidos de su muru chi dennegant s'esistèntzia de divisione culturale peruna. Custa chistione no at però postu pentzamentu a sos cummertzantes chi apubende luegus su potentziale econòmicu chi custu movimentu podiat bàlere, ant comintzadu a bèndere produtos de su regìmene antigu o chi a su nessi lis assimbìgiarent in cale chi siat genia. A esempru, est possìbile comporare mandiares de marcas chi s'agataiant in sa RDT, o vìdeos e DVD de programmas chi fiant trasmìtidos de sa televisione pùblica sotzialista, fintzas si pòdent comporare màchinas de marcas Wartburg o Trabant.
Tzinema
Su tema est istadu tratadu in tempos reghentes in medas pellìculas comente:
Saskatchewan
S'economia est traditzionalmente acapiada a sa massaria, ma in die de oe est meda disvariada. Sunt fintzas isfrutadas is risursas de linnàmene e mineràrias: sa provìntzia est unu de is produtores majores de uràniu e potàssiu in su mundu. Fintzas s'estratzione de petròliu e gas naturale sunt fainas meda de importu.
Tzitades Majores
(tzitade, bividores)
Joe Zawinul
Umpare a Wayne Shorter aiat fundadu su grupu de sos Weather Report.
Pyongyang
Pyongyang (/ˈpjɒŋˈjæŋ/; 평양; 平壤), pronùntzia coreana: [pʰjʌŋjaŋ], literalmente: "logu ladu" o "logu paghiosu") est una tzitade de unos 3.255.000 bividores, capitale de sa Repùblica Democràtica Populare de Corea e fintzas sa tzentru prus manna de s'istadu.
Chistione meridionale
Sa ispressione "chistione meridionale" (italianu: questione meridionale) la aìat impreàda a primu su deputadu radicale lombardu Antonio Billia in su 1873, pro indittare su disacàttu economicu e sotziale de s'Italia de giosso e, pro nos allargare, de su gai nàdu Mezzogiorno, cunforma sas atteras regiones de s'istadu italianu.
Pyongyang
Pyongyang, in antis cabulogu provìntziale, at balangiadu importu a pustis de su 1945, cando, acabada s'ocupatzione giaponesa, fiat torrada a ocupare de is tropas sovièticas. Fiat fata capitale provisòria de sa repùblica in su 1948, sende chi su guvernu punnaiat a recunchistare sa capitale uffitziale, chi beniat a èssere Seul.
Durante sa gherra de Corea fiat addanniada graemente, siat ca pro ite ocupada dae is fortzas de sa Corea de su Sud, siat pro su bombardamentu de s'ONU in su 1952. Fiat torrada a pesare gràtzias a agiudos chi beniant mescamente dae s'Unione Soviètica, a chi si depet parte de s'atuale assètiu urbanu e architetònicu de sa tzitade.
Deretu
Su deretu, cun sentidu ogetivu, est su sistema de normas giurìdicas in d-unu ordinamentu o in d-una disciplina. cun sentidu sogetivu est sinònimu de poderi o facultadi.
Podit essi impreau a manera diferenti, cumenti:
Sierra Leone
Sierra Leone est su paisu chi figurat a ùrtimu in s'inditu de isvilupu umanu e su sete unu prus bàsciu in s'Inditu de poberesa, pro neghe de una Corrutzione polìtica endèmica e de sa supressione de sa libertade de imprenta.
Istòria
S'istadu de Sierra Leone fiat bèndidu in su 1788 dae unu re indìgenu a saCorona Britànnica, e fiat fatu luegus colònia inglesa. Sa bèndida fiat istada fata cun unu fine pretzisa, su de dare amparu a sos africanos chene pàtria e a sos iscraos liberados.
Sa colònia de sa Corona britànnica aiat tentu unu guvernadore incarrigadu de nominare unu Cussìgiu esecutivu assistidu de unu Cussìgiu legislativu. Sa lege inglesa s'aplicaiat cun is mudàntzias rechertas dae sa situatzione ambientale. Sa colònia fiat partzida in duas provìntzias cadauna presidida dae unu commissàriu europeu. Ogni commissàriu teniat s'incàrrigu de resolvere totu is chistiones de una tzerta rilevàntzia lassende is de pesu minore a is cabos indìgenos, possessores de apòsitos tribunales.
Sa colonizatzione aiat tentu cumintzu e, a pustis de una sèrie de fallimentos, in su 1791 si fiat costituida una cumpangia chi in su 1807 aiat tzèdidu totu is deretos a sa Corona inglesa. In su 1872 fintzas sa regione de Falaba fiat coladu suta protetoradu inglesu.
In su 1898 fiat tzocada una rebellia de is indìgenos contra de sos inglesos, ma fintzas contra de sos africanos europeizados, chi fiat amasedada e torrende totu sa colònia suta controllu.
In su 1904 sas ìsulas Los fiant tzèdidas a sa Frantza. S'isvilupu de s'esploratzione aiat batidu in su 1926 a s'iscoberta de unas cantas setziduras de plàtinu, de ematite e de oro, e ndi fiat aviadu s'isfrutu. Sa zona de is pranos internos fiat resurtada sa prus rica de minerales, in piessignu diamantes.
A sa fine de sa segunda gherra mundiale sa Bretagna Manna aiat cumintzadu in totu is colònias africanas suas una polìtica de preparatzione a s'autonomia e dd'aiat fatu in tapas in su 1946, in su 1951 e in su 1956. S'intentu fiat de formare istados autònomos ma semper membros de su Commonwealth. Custu fiat acontèssidu fintzas in Sierra Leone e in su 1958 si fiat costituidu un'Òrdine de su Cussìgiu chi at batidu su Cussìgiu Esecutivu a èssere formadu in s'interi dae africanos. Su 16 de martzu 1961 su primu ministru britànnicu at acollidu in su Commonwealth sa Sierra Leone che a membru indipendente, partende dae su 27 de abrile a sighire. In su mese de santugaine de su matessi annu fintzas is Natziones Unidas ant promòvidu s'ammissione de sa Sierra Leone.
Su guvernu de su istadu nou fiat, a s'atu de s'indipendèntzia sua, poderadu dae una coalitzione, United Front, presidida dae su cunservadore Milton Margai, a sa cale morte in su 1964, su guvernu fiat coladu in is manos de su frade Albert cun resurtados disastrosos, in cantu issu aiat aplicadu unu regìmene totalitàriu e inefitziente, e custu aiat fatu balangiare su favore populare a su partidu de opositzione, ghiadu dae Siaka Stevens. In is eletziones de su martzu 1967 su partidu de guvernu aiat pèrdidu sa majoria e mentras Stevens assumiat su òdere, fiat acontèssidu unu corpu de istadu militare promòvidu dae D. Lansana. Is partidos fiant abolidos, sa Costitutzione suspèndida.
Regnu de Sardigna (1324-1720)
Su Regnu de Sardigna at tentu cumintzu formalmente in Roma – comente Regnum Sardiniae et Corsicae – in s'antiga basìlica de Santu Pedru su 4 abrile de su 1297 cando paba Bonifàtziu VIII, pro resòlvere sa perrica intre Angious e Aragonesas subra su Regnu de Sitzìlia (chi aiat iscadenadu sos motos populares passados a s'istòria che Vèspurus Sitzilianos), pro mèdiu de sa bulla A honorem De sos onnipotentes Patris aiat investidu su re de Aragona Giagu II de su ius invadendi in Sardigna e in Còrsiga.
Sierra Leone
Istòria
Ma custu non si fiat acontèssidu pro ite su paisu aiat sighidu a èssere laniadu de violèntzias de ogni tipu. Strasser aiat dèpidu pesare gherra contra de su Fronte Rivolutzionàriu Unidu (R.U.F), chi a pustis de sustentare sa Gherra tzivile a costadu de is gherrilleris liberianos in ie, aiant comintzadu a istrumbulliare sa vida polìtica in domo cosa issoro, cun atziones delitivas medas, intre cales su sachìgiu de is minas de diamantes, ùnica fonte de richesa a berus de sa Sierra Leone.
Regnu de Sardigna (1324-1720)
Su regnu nou fiat istadu a pustis realizadu giuridicamente e territorialmente dae sos Aragonesos su 19 làmpadas de su 1324 in manera limitada a sa sola Sardigna, in cantu sos Aragonesos no fiant resissidos a sutràere sa Còrsica a sos Genovesos, cun totu chi aiant fatu tentativos vàrios.
In su cursu de su de 15 sèculos fiat istada impreada sa denumenatzione de Regnum Sardiniae e sa moneda coniada fintzas de s'istitutzione de su regnu faghiat su riferimentu a sa Sardigna ebbia.
S'istadu sardu
Su Regnu de Sardigna fiat un'Istadu a berus, cun unu territòriu bene definidu, cun unu pòpulu e un'ordinamentu giurìdicu, insertadu in una cunfederatzione a su cabu de chi fiat unu soberanu solu, sos cales atos, segundu de sas situatziones, portaiant unu, unos cantosi o totu sos tìtulos de chi su soberanu e totu fiat portadore. Faghiat in comintzu parte de su complessu de istados isvariados chi formaiant sa Corona de Aragona e, dae su 1479 a in antis, sa Corona de Ispagna.
Aiat otentu su controllu totale de s'ìsula isceti in su 1420, cando sos Aragonesos, derrotadu definitivamente su Giuigadu de Arbaree, ùrtimu a capitulare, nd'ant incameradu sos territòrios.
S'unificatzione de su Regnu
A sighire sos printzipales acontessimentos chi ant batidu a s'unificatzione de su regnu de Sardigna:
Sa batalla de Seddori
Cara a sa fine de su de 14 sèculos e sos cumintzos de su de 15 sèculos, sa Sardigna at subidu sos efetos devastadores de sa morte niedda chi giai aiat semenadu mortos in totu Europa. Sa epidèmia si fiat difùndida in totu s'ìsula deghinende tzitades e biddas giai a fortemente proados dae sas gherras. In totue regnaiat morte e disisperu e in custu iscenàriu apocalìticu fintzas sas operatziones militares si fiant firmadas. Fiat morta Elionora, fiat mortu fintzas su fìgiu Marianu V chentza de lassare erederis. A sa Corona de Logu no abarraiat àtera cosa chi non fidare su Regnu a sos erederis de Biata de Arbaree, sorre de Ugone III e de Elionora, non prus mugere de Amerigu VI, visconte de Narbona; nebode suo, Gullielmu III de Narbona, fiat istadu tando designadu giùighe. Peristantu, profitende de sos problemas de sutzessione a su tronu arboresu, su 6 santugaine 1408, unu balente esèrtzitu, a su sighidu di Pietro Torrelles, generale de Martine I su Giòvanu, re de Sitzìlia e erederi a sa corona de Aragona, fiat isbarcadu in Casteddu. Su 8 de nadale fiat arribadu in s'ìsula fintzas Gullielmu III de Narbona e su 13 ghennàrgiu 1409 fiat istadu incoronadu in Aristanis re de Arbaree. A pustis de tentativos vàrios de agatare un'acòrdiu in manera diplomàtica, non resissende a agatare niunu cumpromissu, sa gherra fiat istada inevitàbile.
Serra Pedace
Serra Pedace est unu comunu de 1.050 abitantes de sa Provìntzia de Cosenza.