cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Abuja
Sa majoria de sos istados cun rapresentatzione diplomàtica in Nigèria ant tramudadu sas ambasciadas issoro a Abuja e mantenent is antigos palatzos issoro in Lagos che consulados.
S'atratzione printzipale de Abuja est sa famada Aso Rock, unu monolite de 400 m de mannària chi est abarradu isuladu dae su restu de su terrinu pro atzione de s'erosione de s'abba. Su Cumplessu Presidentziale, s'Assemblea Natzionale, su Tribunale Supremu e sa parte majore de sa tzitade s'isterrent a sud de sa roca. Aso signìficat "vitoriosu" in sa limba de sos asokoro (su pòpulu de sa vitòria), populatzione chi oe in die sunt istados trsladados a àteru logu.
Àteros puntos de interèssiu sunt sa Moschea Natzionale e sa catedrale de su Tzentru Ecumènicu Natzionale. Sa tzitade tenet fintzas aeroportu, e in is intòrrios si podet agatare una àtera roca famada, sa Zuma Rock. Sa majoria de sa tzitade galu no est pesada segundu sa pranificatzione initziale, e medas fàbricos sunt de acabare.
EjaTV
EjaTV est unu canale televisivu sardu.
Istòria
Fundadu in su 2014, est nàschidu dae un'idea de su giornalista, iscritore, iscienegiadore e produtore tzinematogràficu Tore Cubeddu, e pro mèdiu de sa collaboratzione intre sa domo de produtzione fundada dae issu duos annos in antis, Terra de Punt, e su tzircùitu Sardex. Sa punna sua est sa de fàghere trasmissiones in limba sarda e in sas àteras limbas de Sardigna (tataresu, gadduresu, catalanu saligheresu e tabarchinu). Pro custa resone, sos fundadores ant isseberadu de lu presentare a su pùblicu cun sa fràsia "sa Tv de sas limbas de Sardigna, sa Tv de sos sardos".
At collaboradu cun Areavisuale Film de Paolo Carboni, cun s'Assòtziu culturale Babel, fintzas pro sa trasmissione de su Babel Film Festival e pro su Prèmiu Kentzeboghes, cun Sardegna Produzioni, cun Arionline (Youtg), cun s'iscuàdra de fùbalu de su Casteddu, cun Sardegna Teatro, cun s'istùdiu Inoke de Nùgoro e cun àteros entes e aziendas de sa Sardigna.
In su 2019 at trasmìtidu sa direta de s'òpera teatrale "Processo alla statua di Carlo Felice" de s'atore e regista Gianluca Medas, nàschida dae s'ispiratzione de su sàgiu Carlo Felice e i tiranni sabaudi, de Frantziscu Casula, chi at tentu unu sutzessu mannu de pùblicu.
Semper in su 2019, in paris cun Terra de Punt, at produidu una sèrie televisiva in ses puntadas, "Adrià- Beni cun me!", in ue Adrià Martín-Mor, un'istudiosu e professore catalanu espertu de tradutzione automàtica e ativista pro sa limba sarda, biàgiat cun unu furgone in totu sa Sardigna chistionende in sardu e in sas àteras limbas sardas siat cun chie s'òcupat de valorizatzione de cussas limbas siat cun persones agatadas in sa carrera, pro cumprèndere ite raportu tenent sos abitantes de s'ìsula cun su sardu e sas àteras limbas locales issoro. Sa sèrie l'at comporada e trasmìtida sa RAI, in su canale suo RAI3, in su ghennàrgiu e in su freàrgiu de su 2021, e at retzidu interessu mannu dae parte de su pùblicu, e fintzas a livellu giornalìsticu internatzionale. Semper Adrià Martín-Mor at iscritu e cantadu sa colonna sonora e sa sigla de sa sèrie, chi a pustis at publicadu in lìnia in unu discu a litzèntzia aberta.
Semper in su 2021, pro neghe de sa pandèmia de COVID-19, s'editzione annuale de sa Sartìglia est istada annullada, e remplasada cun una sèrie de eventos belle totus in digitale. EjaTV s'est ocupada de trasmìtere in sos canales suos sas tzelebratziones de sa Candelera, films curtzos, filmados, programmas de aprofundimentu e de dibata e intervistas.
A sa fine de su 2021, a pustis de sa modìfica de sas frecuèntzias de su digitale terrestre in Sardigna, EjaTV at incumintzadu a trasmìtere sas produtziones suas in un'emitente televisiva noa, Radio Televisione Sarda, in su canale 79 e in su situ e su canale ufitziales suos , in collaboratzione cun s'Assòtziu Culturale Torretonda de Tàtari, Terra de Punt, SardegnaEventi24, Produzioni Sardegna e s'Assòtziu Babel.
Bassanu
Bassanu (in vènetu Basan, in italianu Bassano del Grappa) est unu comunu de 42 063 bividores de sa provìntzia de Vitzentza. Allàcanat a nord cun su Monte Grappa cun is biddas de sa Valbrenta, a nord-est cun su comunu de Romanu, a est cun Cassola, a sud con su comunu de Rosà, a sud-ovest cun Cartigliano e Nove, a ovest cun Maròstica. Sa fratzione de monte de Rubio de Bassanu allàcanat cun Rubio de Conco: in pari faghent in pràtica una bidda ùnica, chi ddi narant Rubio.
Geografia
Bassanu s'agatat a is pees de sa Campeda de Asiago e de su Monte Grappa, in su puntu in ue su Brenta essit dae su Canale de su Brenta. Su Brenta partzit Bassanu in duas partes.
Istòria
Intre su 1922 e su 1943, si fiat afirmadu su fascismu e dae su 1926 su sìndigu dd'iant cambiadu cun unu podestà guvernativu. Cun s'incomentzu de sa segunda gherra mundiale e sa ruta de su regìmene fascista, sa tzitade at subidu s'invasione tedesca. «In s'ìnteri de sa Gherra de liberatzione est istadu unu de is prus tzentros gloriosos de organizatzione de sa Resistèntzia». Vàrias unidades ant operadu in sa zona, inclùdidas formatziones de is Brigatas Garibaldi, de is Brigatas Matteotti e de is Brigatas "Itàlia Lìbera". S'eventu prus drammàticu chi at subidu sa Resistèntzia locale est istadu su «rastrellamentu de su Grappa» de su cabudanni 1944 (prus de 500 mortos e 400 disterrados), chi est agabbadu su 26 cabudanni 1944 cun su degòlliu de Bassanu cun 31 impicos me is viales tzitadinos. Su responsàbile de custos orrores fiat su vitzebrigadieri de is SS Karl Franz Tausch.
Su 17 freàrgiu 1945 unu grupu de 15 partigianos cumandados dae Primo Visentin (nùmene de batalla "Masaccio") aiat fatu sartare su Ponte Betzu: ddoe at istadu duas vìtimas. Pro vengantza is nazistas ant pigadu dae is presones tres partigianos e ddos at fusiladu a subra de su ponte (Federico Alberti, Cesare Lunardi e Antonio Zavagnin).
Su 28 abrile 1945 fintzas Bassanu est istada liberada. Su nùmeru mannu de vìtimas a sa fine de sa gherra est bàlidu sa Medàllia de oro a su balore militare pro sa gherra de liberatzione.
1789
S'annu 1789 (MDCCLXXIX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Lorena (Frantza)
Sa Lorena (in frantzesu: Lorraine; in tedescu: Lothringen) Est una regione de sa Frantza norte-orientale, fintzas a su 2015 regione amministrativa cun cabulogu in Metz, mancari sa capitale istòrica esseret Nancy. Dae su 1 de ghennàrgiu 2016 est parte de sa nou istituida regione de Grand Est.
Partzida in bator dipartimentos: Mosa, Meuthe e Mosella, Mosella e Vosgos. Tenet istèrrida de 23.547 km² e populatzione de unos 2.243.000 bividores.
Allàcanat in su norti cun Bèlgiu, Lussemburgu e is Land tedescos de Saarland e Renània-Palatinadu, in s'estu cun s'Alsàtzia, in su sud cun sa Franca Contea, in s'ovst cun su Champagne-Ardennas.
Su nùmene de Lorena benit de su re Lotàriu II, fundadore de Lotarìngia, regione chi istoricamente fiat formada che ducadu indipendente suta is ròdias de influèntzia de Frantza e Sacru Impèriu Romanu Germànicu, de su 1048 a su 1766.
Atualmente s'economia de Lorena est isvilupada in relatu istrintu cun su Land de Renània-Palatinadu.
Comente in is àteras regiones de minorias linguìsticas de sa Frantza però, intre su de 19 e su de 20 sèculos sa limba francònia est istada fortemente discoidada pro favorèssere s'imparu de su frantzesu. Atualmente b'ant isfortzos pro torrare a dda imparare a is inzènneros noos.
Rutènia
Sa Rutènia est una regione de s'Europa orientale in ue bivet su populu rutenu, chi est parte de is islavos de s'estu.
Atualmente sa Rutènia s'agatat ispartzida intre istados bàrios. Cunsiderende·nche s'istèrrida majore chi podet èssere contada a parte de su territòriu suo, s'agatat formadu de Ucraina, Belarus, Russia europea, una parte minore de Islovàchia e una fròngia meda istrinta de Polònia orientale.
In die de oe cun nùmene de rutenos s'inditant fatuvatu is bividores de s'Ucraina otzidentale, o cussos ucrainos chi intames de sighire sa fide ortodossa, sighint sa crèsia catòlica de ritu grecu-catòlicu o romanu-catòlicu.
Su faeddu benit de una latinizatzione de sa regione medievale de sa Rus. Rus dependet de s'antigu norrenu roôs o roths e fiat su nùmene cun chi is populos islavos naraiant is Vichingos.
Artos de Frantza
S'Artos de Frantza (in frantzesu: Hauts-de-France) est una regione de sa Frantza, istituida in su 2016 in cunsighidu a sa reforma territoriale de s'annu pretzedente, cun chi sunt istadas acorpadas is regiones Norte-Passu de Calais e Picardia. Est partxida in chimbe dipartimentos e su cabulogu suo est Lilla. Is tzitades printzipales de sa regione, a parte de Lilla, sunt Amiens, Dunkerque, Calais e Beauvais.
Sa regione s'isterret pro una subrafache de 31.813 km² e tenet una populatzione de unos 6 milliones de bividores. Làcanat in s'ovest cun sa Normandia, in su sud cun da regione de Ìsula de Frantza, in su sud-estu cun sa regione de Grand-Est, in su nord-estu cun su Bèlgiu, in su norte ovest si ghetat in su Canale de sa Màniga e in su norte in su Mare de su Norte.
Est assentada in sos dipartimentos: Aisne (02), Nord (59), Oise (60), Passu de Calais (62) e Somme (80). Sunt inclùidos in sa regione 145 cantones e 3838 comunas.
Cun sa fusione, sa regione at assùntadu su nùmene provisòriu de Norte-Passu-de-Calais-Picardia (Nord-Pas-de-Calais-Picardie). Su 14 martzu 2016 est istadu votadu dae su cussìgiu regionale, cun 116 votos favorèvoles e 54 contràrias, su cambiu de su nùmene in Hauts-de-France (Artu de Frantza). Partende dae su 30 cabudanni 2016 su nùmene est istadu ufitzializadu dae su Guvernu.
1957
S'annu 1957 (MCMLVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in martis segundu su calendàriu gregorianu.
1945
S'annu 1945 (MCMXLV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in lunis segundu su calendàriu gregorianu.
Moriscos
Is moriscos o fintzas muriscos (faeddu chi benit dae s'ispagnolu e dae su catalanu morisco, derivende dae su trèmene moro) fiant is musulmanos de al-Ándalus batijados a pustis de sa costùmene de cunversione a fortza de is Res Catòlicos partende dae su 14 de freàrgiu de su 1502 in sa Corona de Castìllia, mesura chi is Cortes aiant atrasadu in sa Corona de Aragona fintzas a su 1526. Tantis is cunvèrtidos a su catolitzèsimu de manera voluntària comente is cunvèrtidos in manera obrigatòria dae tando a in antis diant èssere numenados moriscos. In antis de sa cunversione fortzada, a is musulmanos chi biviant pratichende de manera prus o mancu aberta sa fede cosa issoro in is regnos cristianos, s'istoriografia ddis narat mudéjares, boghe derivada dae s'àrabu mudajjan, est a nàrrere, «tributàrios»; mancari in s'època, custa denominatzione si referiat susetotus a is musulmanos de su Regnu de Castìllia, dae chi in s'Aragona si ddi naraiat moros e in València e Catalugna, sarraïns ("saratzinos").
Fiant istados numerosos in su Regnu de Aragona e in su Regnu de València. In sa Corona de Castìllia, su nùmeru est prus difìtzile de determinare, ca fiant integrados a forte in sa sotziedade e aiant pèrdidu medas de is caraterìsticas issoro diferentziadoras. Sa bogadura issoro dae su regnu fiat istada decretada a cumintzu de su sèculu XVII, e s'isfortzu pro ddu fàghere fiat duradu annos medas. Mentras chi in sa Corona de Aragona sa bogadura fiat istada incanida e aiat retzidu s'apoderamentu de sa comunidade cristiana, in sa Castìllia si fiat agatada una resistèntzia manna de sa populatzione e de sas autoridades, pro custu fiat istada pagu efetiva e fiant sighida sa torrada de gente meda. In Castìllia sa bogadura si fiat cuntzentrada mescamente subra is granadinos ispèrdidos in totu su regnu, chi fiant prus pagu integrados e fiant assotziados a s'avolotu de sas Alpujarras. Is bividores de Hornachos fiat bogados etotu de forma cuncordada, e fiant portados armados a Marrocu pro formare sa Repùblica de Salé.
Mateu Boe
Mateu Nicolau Boe, connotu comente Mateu Boe (Lùvula, 9 de santandria de 1.957), est unu sardu in intro de su banditismu, unu de sos prus fentomados de s’ìsula paris cun Grassianu Mesina.
Est famadu in modu particulare pro esser istadu unu de sos duos ùnigos presoneris a resessire a evader dae su penadorzu de s’Ainara. Detènnidu e cundennadu a 16 annos de presonia in fatu de sechestru de Sara Niccoli, Boe fiat resèssidu, paris cun Sarvadore Duras su sodale, a si nche fuìre dae sa presone famada s’unu de cabudanni de 1.986 impreende una motoneumàtiga. Pro custa evasura, l’aiant incrividu àteros bator annos de presonia. In su 1.988, fiat istadu imboligadu in su sechestru de Giulio De Angelis s’imprendidore romanu, recatadu in sa Costera Ismerarda su 12 de làmpadas e alliberadu su 31 de santugaìne de su matessi annu a pustis de su pagamentu de una luissione de 3.000 milliones de francos betzos.
De bandidadore, est inditadu comente unu de sos architetos de su sechestru de Farouk Kassam su minore. Su 13 de santugaìne de 1.992, est detentu, a inditamentu de sas Chesturas de Nùgoro e Tàtari, dae sa polima frantzesa in sa bidda corsigana de Portu Betzu, in ue fiat barighende carchi die impare cun Laura Manfredi sa cumpanza e sos duos fizos Luisa e Andria. Pustis tramudadu a sa presone de Marsella, cun s’acusa de possedimentu de armas e decraradura de identidade farsa, est inditadu formalmente dae sa mazistradura italiana comente unu de sos cumandadores e de sos isecutadores materiales de su sechestru Kassam, e pro custa resone est presentada una dimanda de istraditamentu.
In su 1.995, est istraditadu pro su protzessu relativu a su sechestru Kassam, in fatu de su cale at a esser cundennadu in su 1.996 a binti annos de presonia. Su 25 de santandria de 2.003, est ochìida in un’impostada sa fiza prima nàschida Luisa Manfredi, de 14 annos ebia. S’obetivu de s’iscàrriga de prumones, chi l’aiat ferta in manera mortale a sa cuca in s’ìnteri chi si nche fiat iscampiende a su barcone de sa domo de Lùvula pro isterrer sa linzeria, cunforme a sos inchertadores fiat forsis sa mama de Luisa Manfredi, dadu s’assimizu cussideràbile cun sa fiza.
Pro custu crìmine s’isvilupant duas pistas de imbestigadura: una tenet in cussìderu su mortorzu apentale, pro su cale fiat resurtadu inchertadu unu bintibatorarzu, posteriormente iscausadu in manera cumpreta dae sa Cassadura, cando chi s’àtera ipòtesis est chi bi siant cunnotaduras polìtigas, dadas sas ideas de manca istrema de Laura Manfredi semper ispressadas tranchillamente dae issa, e sas minetzas retzidas a mèdiu de boladoreddos repartzidos in Lùvula pro sas eleghiduras chi, a pustis de deghe annos, aiant dadu torra unu sìndigu a sa bidda.
1794
S'annu 1794 (MDCCLXXIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in mèrcuris segundu su calendàriu gregorianu.
Mateu Boe
Duos annos a pustis de sa morte, dadu su crima de mudulea ch’impeiat a sas imbestigaduras de nche cromper a unu puntu de borta, Laura Manfredi at chertu chi sos abarros mortales de Luisa èsserent tramudados a su campusantu de Castelvetro di Modena, sa bidda sua de nàschida, e issa etotu si fiat tramudada a ie paris cun sos àteros duos fizos tentos dae Mateu Boe. Su 28 de triulas de 2.009 s’incherta est aberta torra, a pustis chi Francesco Verderese su zip de Nùgoro at detzìdidu de aproare sa dimanda de su legalista de Laura Manfredi, Gian Luigi Mastio s’abogadu, de no archivare s’incherta, si nono de cumandare averiguamentos noos a sa Procuradoria subra de su capsulete dae nche fiat tzucadu su tiru de fusile, pro chircare istigas orgànigas chi permitant de nche cromper a s’Adn de su mortore. Pro su mortorzu de Luisa Manfredi, s’ùnigu inchertadu in istadu de liberdade resurtat esser Zuanne Pedru Ciconi, assessore antigu de Lùvula, fuìdu a un’impostada in s’abrile de 2.006.
Frantziscu Casula
Frantziscu Casula (Ollollai, 1945) est un'insegnante, sindacalista, istòricu, giornalista e sagista sardu.
Biografia
Nàschidu in Ollollai, a pustis de sos istùdios mèdios e superiores fatos in sas iscolas de sos Gesuitas at frecuentadu su Litzeu "Sotziale" de Torinu, e s'est laureadu in Istòria e Filosofia in s'Universidade "La Sapienza" de Roma.
At incumintzadu a traballare in sas iscolas in Macumere, in ue at collaboradu a fundare sa CGIL-iscola sarda, e in ue est istadu professore a primu de Istòria e Filosofia in sos litzeos e a pustis de Istòria in s'istitutu tècnicu e pro geòmetras. A pustis de s'èssere tramudadu a Casteddu, pro prus de 30 annos est istadu professore de Istòria e de Italianu in sas iscolas superiores.
Sa prima esperièntzia polìtica sua in Sardigna est de su 1972, cando teniat 26 annos, cun su Movimentu polìticu de sos traballadores (MPL - Movimento politico lavoratori) de Livio Labor, chi fiat giai istadu presidente de s'ACLI, cun su cale s'est candidadu a sas eletziones.
In su matessi annu, in Macumere, at fundadu su tzìrculu polìticu-culturale “Camillo Torres”, dedicadu a su preìderu colombianu gherrilleri mortu dae sas unidades anti-gherrilla de su guvernu. e in ue ant a intrare medas istudiantes e insegnantes, chi in paris cun issu ant a intrare in su PDUP (Partidu de unidade proletària) e a pustis in sa setzione sarda de Democrazia Proletaria, chi gràtzias mescamente a su traballu suo at a devènnere autònoma dae cussa italiana, sardizende·si e mudende de nùmene in "Democrazia Proletaria sarda".
A pustis de s'isorvimentu de cussu partidu est intradu in su Psd'Az, in ue est abarradu pro unos cantos annos, e at lassadu sa CGIL pro intrare in sa CSS (Cunfederatzione sindacale sarda) fundada dae Eliseo Spiga, in ue at devènnere in antis responsàbile de sa setzione iscola, a pustis segretàriu natzionale annànghidu e a pustis galu segretàriu natzionale generale, finas a cando no at lassadu sa càrriga isseberende de si dedicare mescamente a atividades culturales, publitzìsticas e editoriales.
Giornalista publitzista dae su 1989, at iscritu pro L'Unione Sarda, Il Sardegna, Sa Repubblica Sarda, Nazione Sarda, Camineras, Làcanas, Sardigna.com e medas àteros giornale e rivistas. Est istadu Diretore Responsàbile de Il Solco, su giornale de su Psd'Az fundadu dae Emìliu Lussu, de su periòdicu de sa CSS Tempus de Sardinnia, de Liberamenti, periòdicu de Cuartùciu, de “Clacson, periòdicu de Patiolla, de Saturru, periòdicu de Ceraxius, de Liberatzione sarda e de Madiapolis, periòdicu de sos istudiantes universitàrios de s'Universidade de Casteddu.
In su 2001 at publicadu su primu libru suo, Statuto sardo e dintorni, su resurtadu de una chirca fata cun sos pitzinnos de s'istitutu Martini de Casteddu in subra de s'Istatutu Sardu e de sas raighinas istòricas suas, pensadu pro sos giòvanos de sas iscolas e cun sa prefatzione de Eliseo Spiga. Su libru agabbat cun duas tradutziones in sardu de s'istatutu.
In su 2004 at incumintzadu a traballare fintzas comente tradutore, bortende in sardu bator regortas illustradas de contos pro pitzinnos iscritas dae àteros autores.
De su 2006, imbetzes, sunt sas primas òperas iscritas in sardu dae issu, pro sa Collana "Omines e feminas de gabbale" de S'Alfa editrice. Intre su 2006 e su 2008 at iscritu, a sa sola o paris cun àtere, deghe sàgios biogràficos dedicados a òmines e fèminas (Gràtzia Deledda, Elianora de Arbarèe, Antoni Simon Mossa, Antoni Gramsci, Amsìcora, Giuanne Maria Angioy, Marianna Bussalai, Sigismondo Arquer, Giuseppe Dessì e Antioco Casula, prus connotu cun su nùmene de Montanaru) chi ant tentu un'importu mannu in s'istòria sarda, dae su tempus prus antigu a oe. At fintzas curadu sa collana, in ue bi sunt fintzas sàgios iscritos dae àteros autores, e in su 2010 at publicadu sa versione in italianu de sos sàgios suos in unu volume ùnicu, chi at mutidu Uomini e donne di Sardegna: le controstorie.
In su 2009 at publicadu un'istòria de s'autonomia de sa Sardigna in paris cun Gianfranco Contu, e su libru Sa die de Bernardinu Puliga cun Vittorio Sella.
In su 2010 at publicadu duos sàgios: La lingua sarda e l'insegnamento a scuola, unu testu dedicadu a acrarire sa situatzione de cussu momentu de sa limba sarda e sas netzessidades suas e, in paris cun Franco Fresi, Sarvadore Tola e Giùliu Angioni, fintzas su libru La poesia satirica in Sardegna, a incuru de Franco Carlini.
In su 2011 e in su 2013 sunt essidos sos primos duos volumes de Letteratura e Civiltà della Sardegna, un'òpera pensada mescamente pro sos istudiantes e dedicada a sa literadura sarda, in totu sas limbas suas, e a sos autores sardos prus mannos chi s'Ìsula apat tentu.
In su 2015 at publicadu I viaggiatori italiani e stranieri in Sardegna, unu testu in ue at analizadu sas òperas de sos literados e de sos viagiadores istràngios chi ant chistionadu de sa Sardigna, fatu-fatu a pustis de àere fatu biàgios in cue e mescamente in su seschentos e su setighentos.
In su 2016 at publicadu, imbetzes, un'òpera dedicada a su perìodu de su Regnu de Sardigna ligadu a sos Savojas, Carlo Felice e i tiranni sabaudi. In cust'òpera Casula at analizadu dae su puntu de vista istòricu s'impatu chi sos membros de sa domo Savoja e sos guvernantes de sa corte issoro ant tentu in Sardigna, dedichende fintzas unas cantas pàginas a personàgios de annotu de s'època, che a Giuanne Maria Angioy e Frantziscu Cillocco. Su libru, iscritu cun sa punna de fàghere connòschere mègius a sos sardos personàgios ligados fintzas a sa toponomàstica de sas biddas e de sas tzitades issoro, at tentu unu sutzessu mannu meda, cun prus de 130 presentatziones  in totu sa Sardigna e in foras, fintzas in sa Biblioteca de su Senatu italianu,  e a pustis de l'àere torradu a imprentare 5 bortas s'editore at publicadu sa de duas editziones. Sa dibata nàschida a pustis de sa publicatzione sua at fintzas ispiradu s'atore e regista Gianluca Medas a nde creare una dramatizatzione teatrale, "Processo alla statua di Carlo Felice", chi at presentadu in Casteddu in su 29 de austu, e chi at otènnidu un'interessu de sa gente bastante a fàghere acabare totu sos postos disponìbiles pro su pùblicu e fàghere nàschere sa proposta de nde fàghere una rèplica. S'ispetàculu est istadu registradu e trasmìtidu in direta dae su canale televisivu EjaTV.
Intre su 2019 e su 2020 Frantziscu Casula at pigadu parte a su programma in limba sarda "Logos de Logu", presentadu dae Enrico Putzolu e trasmìtidu dae Tele Costa Smeralda, in ue at chistionadu de istòria, cultura e literadura de sa Sardigna, mescamente in s'ùrtima parte de sas puntadas ma fintzas chistionende cun su presentadore.
Semper in su 2020 est essidu su de tres volùmenes de Letteratura e Civiltà della Sardegna, cun un'impostatzione unu pagu diferente dae sa de sos àteros duos. Difatis, imbetzes de èssere dedicadu a sa poesia e a sos romanzos, est totu dedicadu a su teatru in limba sarda, analizadu però semper in manera de permìtere a chie leghet de connòschere sas òperas e sas temàticas de sos autores, fintzas gràtzias a medas testos pigados dae sas iscienegiaduras de sas òperas issoro.
In su 2021 e in su 2022 at presentadu su programma "Connòschere sa Limba", in Tele Costa Smeralda, una trasmissione in limba sarda cun intervistas e diàlogos in contu de limba sarda paris cun protagonistas de su movimentu linguìsticu sardu, e semper in su 2022 fintzas su programma "Pimpirias de limba, literadura e istòria sarda" in Radio Televisione Sarda.
Casula faghet parte de medas giurias de prèmios literàrios de poesia in limba sarda in totu sa Sardigna, e est istadu fintzas parte de cussa de su Prèmiu Otieri, su prus mannu de s'Ìsula.
Àteros sàgios, artìculos e prefatziones
Frantziscu Casula at iscritu fintzas medas àteros testos e artìculos publicados in intro de rivistas, libros cun autores medas e comente prefatziones a àteras òperas. Una lista agiornada a su 2018 de custos traballos, chi sunt prus de 1000, si podet agatare in su situ suo.
1793
S'annu 1793 (MDCCLXXIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in martis segundu su calendàriu gregorianu.
Rick and Morty
Rick and Morty est una sèrie animada istadunidensa, creada dae Justin Roiland e Dant Harmon, pro Adult Swim.
Sa sèrie, cunsiderada de gènere de orrore còsmicu, est nàschida dae una parodia animada de Back to the future, creada dae Roiland pro su fèstival de is film curtzos Channel 101.
Trama
Rick est un'iscientziadu chi s'est tramudadu anchè sa famìlia de fìgia sua Beth, una cardiochirùrga pro caddos. Colat sa parte manna de su tempus suo imbentende trastos tecnològicos e batende cun sese su nebodeddu Morty, e posca fintzas sa neta Summer, in aventuras perigulosas e fantàsticas e a bortas insensadas pro mèdiu de s'universu issoro e àteros parallelos, a s'iscoberta de is ispreos e de is meravìllias chi ddoe agatant.
Produtzione
Sa sèrie animada Rick and Morty est istada creada dae Justin Roiland e Dant Harmon. Is duos si sunt addobiados sa prima borta in su Channel 101, unu fèstival mensile dedicadu a is filmados chi tenet logu in Los Angeles, co-fundadu dae Harmon. In s'ìnteri de su Channel 101, is partetzipantes presentant unu filmadu issoro in forma de episòdiu pilota e su pùblicu, in direta, detzidet cales episòdios diant pòdere essire una sèrie bera. Roiland, insandus produtore de reality, at incumentzadu a presentare cuntènnidos pròpios a su fèstival un'annu a pustis de sa prima editzione, in su 2004. Is pilotas suos fiant de sòlitu fatos de elementos malàidos e trobeddados chi ingendraiant in su pùblicu reatziones de confusione. Nointames Harmon at pigadu in simpatia s'umorismu suo e at incumentzadu a collaborare cun issu.
In su 2012 Harmon est istadu lissentziadu dae Community. Adult Swim, pro custu, chirchende unu programma nou de "impatu forte", s'est acurtziadu a Harmon chi, in comintzu, no cunsideraiat su canale adatu a s'istile suo. Issu non si fiat mai acostadu a s'animatzione e s'istile suo de creatzione televisiva si cuntzentraiat prus che totu in is diàlogos, in is personàgios e in su contu. Insandus at detzìdidu de tzerriare a s'amigu e collega Roiland, pro ddi pedire si tenneret carchi idea pro una sèrias animada. Roiland at pensadu deretu de impreare is personàgios suos parodia de Back to the future, Doc e Mharti, narados pro s'ocasione Rick e Morty. Roiland pensaiat a una sèrie assentada dae episòdios de 10-11 minutos, ma Adult Swim at bòlidu episòdios de mesa ora. Harmon at crètidu chi sa mègius manera pro artare su livellu de su programma esseret pònnere una famìlia a giru de is personàgios, incumentzende s'isvilupu de is personàgios de Summer, Beth e Jerry. Imbetzes Nick Weidenfeld, s'isvilupadore esecutivu de Adult Swim, at cussigiadu chi Rick esseret su giaju de Morty. In antis de isvilupare in manera definitiva Rick and Morty, Roiland at creadu tres àteros pilotas, rebusados dae Fox.
Distributzione
Sa prima istajone de Rick and Morty at debutadu su 2 nadale 2013 subra Adult Swim e est istada luego bantada dae sa crìtica. Una segunda istajone est istada trasmìtida incumentzende dae su 26 argiolas 2015. Su primu episòdiu de sa de tres istajones est istadu trasmìtidu in prima bisione su 1º abrile 2017, comente a pische de abrile, mentras sa bera e première de s'istajone est andada in direta su 30 argiolas 2017. Sa de bator istajones est trasmìtida incumentzende dae su 10 onniasantu 2019. In Europa, sa sèrie est a disponimentu in sa prataforma Netflix.
Crìtica
David Weigand de su San Francisco Chronicle at bantadu sa diretzione de s'animatzione de James McDermott pro èssere "frisca, colorada e istrambeca comente a su script", e afirmat chi sa sèrie tenet "isfumaduras de Futurama, South Park e fintzas Beetlejuice", giuighende comente si siat s'umorismu suo "de su totu originale". Fintzas Neil Genzlinger de su The New York Times at bantadu sa sèrie, creende chi su puntu suo de fortza siat su raportu intre su giaju e is nebodes. Brian Lowry de su Variety imbetzes at donadu a sa sèrie una retzensione lena, agatende·dda "passàbile": narat difatis chi sa sèrie "s'ispissu paret tropu dipendente de s'èssere frenètica, a dannu de èssere ispiritosa" e chi dd'est pràghida comente a "tentativu de benènnidu pro bisare solu unu pagu prus in mannu". David Sims de The A.V. Club at donadu a sa sèrie un'A-. Torrende a bìdere is primos duos episòdios, at donadu is cumplimentos pro su "istile simpre e pulidu de s'animatzione". At decraradu chi, mentras sa sèrie tenet "un'iscuru, una sensibilidade malàida", depet èssere bantadu "s'isfortzu suo pro donare a ònnia personàgiu unu pagu de profundidade" e aplaudire su talentu vocale de Roiland pro su dopiàgiu de is personàgios suos.
Robert Koch
Heinrich Hermann Robert Koch (naschidu su 11 de nadale 1843 in Clausthal, mortu su 27 de maju 1910 in Baden-Baden ) est istadu unu mèigu, microbiòlogu e igienista tedescu. In su 1876, Koch fiat resèssidu a cultivare s'agente patògenu de su cambruncu (Bacillus anthracis) in foras de s'organismu e a nde descrìere su tziclu vitale. Custa fiat sa prima borta ca su rolu de un'agente patògenu in s'isvilupu de una maladia fiat istadu de descritu de su totu. In su 1882 aiat iscobertu s'agente etiològicu de sa tisichèntzia (Mycobacterium tuberculosis) e a pustis aiat isvilupadu su crètidu remèdiu de tubercolina. In su 1905 aiat retzidu su Prèmiu Nobel pro sa Fisiologia e sa Meighina. Robert Koch, paris cun su cullega Louis Pasteur in Parigi, diat divènnere su fundadore de sa bateriologia e de sa microbiologia modernas. At dadu unu contributu fundamentale a sa teoria de sas infetziones e a s'isvilupu de sa meighina tropicale in Germània.
Vida
Robert Koch fiat naschidu in Clausthal in su 1843, su de tres fìgios de trèighi frades dae su cuntrolladore de minas e prus a tardu cussigeri segretu de minas Hermann Koch (1814–1877) e dae sa mugere Mathilde (naschida Biewend, 1818–1871). De is pipios, noe mascros e duas fèminas fiant subravìvidos a s'infàntzia. Dae su 1848 Robert fiat istadu imparadu dae unu tutore privadu. A s'edade de sete annos fiat intradu in su litzeu umanìsticu de Clausthaler Graupenstrasse, chi aiat frecuentadu fintzas a su diploma in su 1862.
Dae su 1862 Robert Koch aiat istudiadu filologia in Gotinga, ma aiat detzìdidu de sighire cun meighina durante su primu semestre. Intre sas àteras cosas, aiat sighidu fìsica cun Wilhelm Weber e chìmica cun Friedrich Wöhler. In meighina, s'anatomista Jakob Henle, su fisiòlogu Georg Meissner e su clìnicu Karl Ewald Hasse fiant istados insingiantes formativos suos.
Aiant comintzadu sa faina mèiga in s'Ispidale Generale de Amburgu, a pustis fintzas a su 1868 in s' "Istitutu de annestru e cura pro pipios mentalmente fràgiles" (oe KRH Psychiatrie Langenhagen) in Langenhagen acanta de Hannover, in ue teniat fintzas un'istùdiu privadu. A fatu fiat mòvidu a mèigu de bidda a Niemegk (Marca de Brandeburgu, acanta de Potsdam) e a Rakwitz acanta de Poznań (oe in die Polònia). Passaiat su pagu tempus lìberu faghende chircas bateriològicas. A fines isperimentales, aiat tentu animales domèsticos medas, comente conillos, porcheddeddos de Ìndia e, prus a fatu, duas martinicas.
Gràtzias a su traballu subra s'isvilupu de su cambruncu e subra sas infetziones de is feridas, Koch fiat istadu numenadu in su 1880 in su Dipartimentu de sa sanidade imperiale de Berlinu. In su 1885 si fiat dimìtidu de su dipartimentu de salude e fiat fatu professore ordinàriu de igiene in s'Istitutu de igiene de s'Universidade de Berlinu acabadu de costituire. In su 1891 fiat numenadu diretore de s'Istitutu pro is maladias infetivas de Berlinu, e in su 1904 si fiat retiradu.
Robert Koch aiat cojuadu Emmy Adolfine naschida Fraatz (1847-1913) in su 1867, fìgia de Wilhelm Christian Friedrich Fraatz. De custa coja fiat naschida una fìgia, Gertrud (1868-1945), narada "Trudy", cun sa cale Koch aiat mantentu relatos bonos durante totu sa vida. Sa fìgia aiat cojuadu in su 1888 Eduard Pfuhl, chi traballaiat pro Koch.
Koch si fiat istorradu dae sa mugere in su 1893 e a coa aiant divortziadu. In su 1890 aiat connotu Hedwig Freiberg (1872–1945), chi tando teniat deghesete annos, in s'istùdiu de su pintore Gustav Graef, pro chie Koch fiat posende. Freiberg fiat una ischente de su pintore. Koch dd'aiat cojuada tres annos a pustis.
Giai dae pipiu, Koch teniat su bisu de si fàghere naturalista itinerante. In su 1896 su guvernu britànnicu dd'aiat cumbidadu a fàghere chircas subra de sa peste bovina in Sud Àfrica ; in calidade de membru de sa cummissione tedesca subra sa peste, si fiat acùdidu a Ìndia in su 1897, a pustis a Àfrica orientale tedesca. In su 1898/1899 aiat fatu chircas subra sa malària in Itàlia, Giava e Noa Guinea. In su 1905/1906 aiat ghiadu un'imbiu in s'Àfrica orientale tedesca pro fàghere istùdios subra sa maladia de su sonnu, ma a pustis aiat fatu chircas massimamente subra su territòriu coloniale britànnicu in Uganda. Aiat interrùmpidu custu viàgiu pro andare a retzire su Prèmiu Nobel pro sa meighina in Istocolma in su 1905 pro s'iscoberta de s'agente patògenu de sa tisichèntzia. In su 1908 aiat fatu unu giru mundiale in is Istados Unidos, in sa Repùblica de sas Hawaii e in s'Impèriu giaponesu.
A primìtziu de su de 20 sèculos, Koch fiat comomai imbetzadu in antis de s'ora. Durante is viàgios suos fiat istadu infetadu in prus furriadas de maladias tropicales, inclùida sa malària. In s'abrile 1910 si fiat malaidadu in manera grae. Si chesciaiat de dolore in sa piturra de manca e de sa farta àira respirende. Su 23 de maju de su 1910 si fiat tramudadu a bìvere in domo de su Dotore Franz Dengler in is intòrrios de Baden-Baden. Su sero de su 27 maju 1910, Dengler dd'aiat agatadu sena vida cun sa ghenna de su passaditzu aberta. S'urna cun is chisinas fiat intregada a s'Istitutu pro is maladias infetivas - oe Istitutu Robert Koch - in Berlinu e su 10 nadale 1910 fiat interradu in un'aposentu de s'istitutu, desinniadu a mausoleu.
1964
S'annu 1964 (MCMXLXIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in mercuris segundu su calendàriu gregorianu.
Metre
Su metre (simbulu: m) est s'unidade base de su (Sistema internazionale de unidade de medida de sa longària.
Belo Horizonte
Belo Horizonte est sa capitale e sa tzitade pius manna de s'istadu de su Minas Gerais, chi est in sa parte a sud est de su Brasile. In su 2010 sa tzitade contaiada una populatzione de 2.475.440 abitantes (2010) e s'area metropolitana de 5.497.922.
Georgianos
Sos georgianos, o cartvèlicos (in georgianu: ქართველები, kartvelebi) sunt una populatzione e grupu ètnicu europeu nativu de sa Geòrgia e de su Càucasu de su Sud. 90% de sos georgianos sunt cristianos.
Galìtzia (Europa tzentrale)
Est una regione rica de istòria multi-culturale, marcada in su cursu de is sèculos intre is àteras etnias, fintzas de ebreos e armenos. SU de 20 sèculos est istadu perìodu tràgicu pro s'istòria sua, sinniadu in antis de sa prima gherra mundiale a coa de sa segunda.
In antis de sa prima gherra mundiale sa Galìtzia teniat subrafache de unos 78.000 km² e aparteniat a s'impèriu Áustro-Ungheresu. Non b'aiat àtera prvìntzia de s'imperiu cun paris ammesturu de populos: is rutenos, polonesos e ebreos rapresentaiant sa majoria de is bividores, ma s'agataiant fintzas moldavos, armenos, tedescos e tziganos.
Cun sa fine de is grandos impèrios sa regione s'est agatada in manna parte intro su territòriu de sa Polònia fintzas a sa segunda gherra mundiale, a pustis de chi est istada ispartzida in parte a s'Unione Soviètica in parte a sa Polònia, est oe ispartzida intre custa ùrtima e s'Ucraina.
Su nùmene no est de cunfundere cun su de sa Galìtzia de Ispagna, nen cun sa Galàtzia de s'Anatòlia, mancari s'orìgine de is nùmenes de totu is tres bèngiat de sa matessi raighina cèltica e indoeuropea gall- (istràngiu).
Tzentru-Badde de Lòira
Su Tzentru-Badde de Lòira (in frantzesu Centre-Val de Loire /sɑ̃tʁ badde də lwaʁ/; fintzas a su 17 ghennàrgiu 2015 denominadu Tzentru) est una de sas regiones de Frantza. Est partzida in ses dipartimentos e su cabulogu suo est Orléans. Sas tzitades printzipales de sa regione, in paris cun Orléans, sunt Bourges, Chartres, Châteauroux, Tours e Blois.
Est assentada in sos dipartimentos de: Cher (18), Eure-et-Loir (28), Indre (36), Indre e Lòira (37), Loir-et-Cher (41) e Loiret (45). Sunt inclùidos in sa regione 20 arrondissement, 198 cantones e 1842 comunas.
Su territòriu de sa regione tirat a 39.151 km² e contat unos 2.578.000 bividores. Làcanat cun su de sa Normandia in su norte e a nord-ovest, de Ìsula de Frantza in su nord-estu, de sa Borgogna-Franca Contea in s'estu, de s'Auvèrnia-Ròdanu-Alpes in su sud-estu, de sa Noa Achitània in su sud e in su sud-ovest e de sos Paisos de sa Lòira in s'ovest.
Si tratat de una regione assotziada meda a sa monarchia frantzesa, dae chi in s'annu 1418 sa famìlia reale si fiat installada a sa provìntzia de Touraine. In cunsighèntzia, sos casteddos de Amboise e de Blois ant passadu a èssere residèntzias reales suta sos rennos de Càralu VII, Luisi XII e Frantziscu I. Custu ùrtimu, in prus, aiat fatu fraigare un'àteru casteddu in sa regione, su casteddu de Chambord, pro su fraigu de su cale aiat incarrigadu a Leonardo da Vinci. Cun s'installatzione de sos diferentes res frantzesos in sa regione, fintzas numerosos nòbiles ant detzìdidu de si nche tramudare. De custa manera, unu nùmeru mannu de casteddos sunt istados fraigados a curtzu de sos rios Lòira, Cher e Indre. Intre custos casteddos nòbiles cheret ammentuados sos de Chenonceau e Azay-le-Rideau.
Orléans
Orléans est unu munitzìpiu frantzesu, postu in su dipartimentu de Loiret e in sa regione de Tzentru-Badde de Lòira. Tenet unos 114.782 bividores. Giuanna de Arcu est numenada a bortas «sa puntzella de Orleans».
Noa Achitània
Sa Noa Achitània (in frantzesu Nouvelle-Aquitaine, in otzitanu Nòva Aquitània, Novèla Aquitània, in bascu Akitania Berria, in poitevin-santongesu Novéle Aguiéne) est una de sas regiones de Frantza. Est istada istituida in su 2016 in fatu a sa reforma territoriale de su 2014 acorpende sas pretzedentes regiones Achitània, Limosinu e Poitou-Charentes. At assuntadu, cun custa fusione, su nùmene provisòriu de Achitània-Limosinu-Poitou-Charentes. Su 30 cabudanne 2016, a pustis de s'aprovatzione a banda de su guvernu, at pigadu sa denumenatzione currente. Est partida in dòighi dipartimentos e su cabulogu suo est Bordeaux. Sas tzitades printzipales de sa regione a segus de Bordeaux, sunt Poitiers e Limoges.
Orléans
Est dàbile chi in antighidade sa tzitade currespondiat a Cenabum, fortilesa de sos gallos e una de sas tzitades printzipales de sa tribù de sos carnutos, in ue pigaiat logu sa reunione annuale de sos druidos. Conchistada dae Giùliu Tzèsare in su 52 a.C., fiat torrada a fundare subra sas ruinas de sa tzitade antiga, cun nùmene de Civitas Aureliani, "sa tzitade de Aurelianu" durante s'Impèriu Romanu.
Orléans est famada fintzas pro sa vitòria manna de sas tropas frantzesas, ghiadas dae Giuanna de Arcu, subra sas inglesas in su 1429. Est istada una vitòria determinante pro su resurtu finale de sa Gherra de sos chent'annos.
Noa Achitània
Cun tirada de 84 061 km² est sa regione frantzesa prus isterrida. Contat unos 5.809.000 bividores. Allindat in s'ovest cun s'Otzèanu Atlànticu, in su norte lòcanat cun sos Paisos de sa Lòira e su Tzentru-Badde de Lòira, in s'estu cun sa Auvèrnia-Ròdanu-Alpes, in su sud-estu cun sa regione amministrativa de Otzitània, in su sud cun is comunidades autònomas Ispagna de is Paisos Bascos e de Navarra.
Est assentada in sos dipartimentos de: Charente (16), Charente-Maritime (17), Corrèze (19), Creuse (23), Dordogna (24), Gironda (33), Landes (40), Lot-et-Garonne (47), Pireneos Atlànticos (64), Deux-Sèvres (79), Vienne (86) e Alta Vienne (87). Sunt apo inclùdidu in sa regione 258 cantones e 4505 comunas.
Impèriu Àustro-Ungheresu
S'impèriu Àustro-Ungheresu, o Àustria-Ungheria (in tedescu: Österreichisch-Ungarische Monarchie; in ungheresu: Osztrák-Magyar Monarchia), fiat un'unione costitutzionale de s'Impèriu de Àustria e de su Rènniu de Ungheria, esistidu de su 1867 a su 1918, annu de s'iscontzu, sighidu a sa derrota in sa prima gherra mundiale. S'unione fiat istada resultadu de su Cumpromissu (Ausgleich) de su 1867. Sa capitale printzipale fiat Vienna, ma fintzas Budapest fiat capitale.
S'Àustria-Ungheria fiat un'istadu multinatzionale e una de is potèntzias majores de su mundu. Geograficamente fiat sa segunda natzione prus istèrrida d'Europa a fatu de s'Impèriu russu, cun 621.538 km² e cun unos 48.600.000 bividores sa de tres prus populada a fatu de Impèriu Russu e Impèriu Tedescu.
Ghiada de sa dinastia de is Asburgu, fiat su resultadu ùrtimu de s'evolutzione de sa monarchia de is Habsburgos. A fatu de is reformas de su 1867 is istados austrìacu e ungheresu fiant fatos canteapares intro de s'impèriu. Su Cumpromissu aiat tentu cusseguèntzias fintzas in s'organizatzione polìtica de s'impèriu, sende chi is affàrios èsteros e militares andaiant a suta de cuntrollu aparigadu e totu is àteras facultades guvernativas fiant intames ischirriadas pro is respetivos istados.
S'impèriu cunsistiat de duas monarchias (Àustria e Ungheria) e una regione autònoma suta su pòdere de sa corona ungheresa, sa Croàtzia-Slavònia, chi aiat negotziadu su cumpromissu de cosa sua cun s'Ungheria in su 1868. A pustis de su 1878, sa Bòsnia e Ertzegòvina fiat passada a suta de su pòdere militare e tzivile de s'impèriu fintzas a su 1908, cando fiat cumprida s'annessione, ocasionende una crisi diplomàtica cun is àteras potèntzias. Fintzas una parte de su su sangiacadu de Novi Pazar, provìntzia de s'impèriu Otomanu, s'agataiat a suta de ocupatzione aparigada austro-ungheresa in cussu perìodu, ma s'esèrtzitu si fiat depidu retirare a sighidu de s'annessione de sa Bosnia e Ertzegovina.
S'Àustria-Ungheria fiat una de is potèntzias tzentrales implicadas in sa prima gherra mundiale, ma giai su 3 de onniasantu de su 1918, cun sa firma de un'armistìtziu in Villa Giusti, fiat in is fatos giai isfatu. Su rènniu de Ungheria e sa repùblica de Àustria fiant tratados che is sutzessores suos de jure, e is potèntzias binchidoras aiant reconnotu s'indipendèntzia de is pòpulos islavos de s'uestu e de su sud che Repùblica de Cecoslovàchia e Rènnu de Jugoslàvia.
Eddie Holman
Edward "Eddie" Holman (Norfolk, Virgìnia, 3 de làmpadas, 1946) est unu cantante americanu.
Est connotu prus che totu pro sa cantzone "Hey There Lonely Girl" de su 1970 chi est istada in sa positzione 2 de sa classìfica Hot 100 de Billboard, sa 4 de sa US soul singles chart e sa 1 de RPM e chi est istada premiada cun su discu de oro.
Is cantzones publicadas a pustis no ant tentu resèssida meda, ponende a custu cantadore in sa lista de is artistas de una resèssida isceti (One-hit wonder).
Lilla (Frantza)
Su nùmene suo in frantzesu antigu (S'Isle), gasi comente in flamingu frantzesu (Rysel [ri:səl], e Rijsel [reɪsəl] in olandesu; de «ter Yssel») diat bènnere dae sa localizatzione primitiva sua subra un'ìsula de sas paules de sa badde de su riu Deule in ue fiat fundada. Lilla e sos ambientes suos perteniant in sa regione istorica de su Flandes romanas, antigu territòriu de sa contea de Flandes, chentza de fàghere parte de s'àrea linguìstica de su flamingu otzidentale. Tzitade afortigada, Lilla at isperimentadu un'istòria agitada dae s'Edade Mèdia fintzas a sa Rivolutzione Frantzesa. Connota pro essere istada sa tzitade prus assitiada dae Frantza, Lilla est pertenta a sa contea de Flandes in su regnu de Frantza, a su ducadu de Borgogna, a su Sacru Romanu Impèriu e a sos Paisos Bàscios ispagnolos in antis de èssere definitivamente torrada a pigare dae sa Frantza a sa fine de sa gherra de Sutzessione Ispagnola. Sa tzitade est istada assitiada torra in su 1792 durante sa gherra franco-austrìaca e at padèssidu meda de sos duos cunflitos mundiales de su de 20 sèculos in su cursu de sos cales fiat ocupada.
Tzitade de traditzione cummertziale dae sas orìgines, manufaturera dae su de 16 sèculos, sa rivolutzione industriale at fatu de Lilla una manna capitale econòmica, mescamente gràtzias a sa produtzione tèssile e mecànica. Sa declinu, partende dae sos annos sessanta, aberit unu perìodu longu de crisi, e petzi a partire de sos annos noranta sa reconversione a su setore tertziàriu e sa riabilitatzione de sos bighinados prus discoidados ant dadu una àtera immàgine a sa tzitade. Sa costrutzione de unu ditritu nou de afàrios Euralille partende dae 1988, cun sa costrutzione de turres de ufìtzios chi ant a assetiare Lilla comente sa segunda tzitade de afares foras de Parigi, s'arribu de su TGV in su 1993 e de s'Eurostar in su 1994, e s'isvilupu de unu polu universitàriu, chi acollit a su cumintzu de sos annos 2000 casi unos 100.000 istudiantes, at marcadu s'evolutzione de sa tzitade de sos annos ùrtimos. Sa denominatzione de Ville d'art et d'histoire in su 2004 e sas manifestatziones de Lilla 2004, Capitale europea de sa cultura, costituint sos sìmbulos printzipales de custu rennoamentu.
Gustàvia
Gustàvia est su tzentru printzipale de s'ìsula de Saint-Barthélemy. Depet su nùmene a su re Gustavu III de Isvètzia. St. Barts est istadu in orìgine unu possedimentu frantzesu e a custa àrea ddi fiat naradu Carenage pro s'amparu chi oferiat a sas naes. Sa tzitade est istada fundada a pustis, cando s'Isvètzia aiat otentu s'ìsula in su 1785 in càmbiu de deretos cumertziales in Göteborg ofertos a sa Frantza, chi aiat torradu a otènnere comente si siat s'ìsula in su 1878.
S'economia atuale de sa tzitade, comente sa de totu s'ìsula, si basat in su turismu de arta gama, cun butegas de lussu e istruturas de retzida esclusivas.
Limba rutena
Su rutenu, naradu fintzas russinu (in rutenu: русиньска бесїда o русиньскый язык, rusin'ska besjida o rusin'skyi jazyk), est una limba islava orientale faeddada de is rutenos de s'Europa orientale.
B'ant linguistas chi ddu tratant che una limba dislindada, ma àteros istudiosos de limbas islavas retènent chi siat unu dialetu de s'ucrainu. Ambadus is categorizatziones agatant implicatziones polìticas perricadas.
Segundu ethnologue su rutenu diat èssere faeddadu de unas 65.000 pessones, biventes in majoria in s'Oblast de Transcarpàtzia,Ucraina, in ue s'agatant unos 56.000 locutores. Foras de Ucraina is comunidades linguìsticas prus numerosas sunt in sa regione de Vojvodina, Sèrbia, chi contat unos 30.000 locutores, in Islovàchia cun unos 24.000 chi s'agatant in su Kraj de Prešov. Àteros istados cun minorias rutenas sunt Belarus, Croàtzia, Repùblica Ceca, Estònia e Ungheria.
Gino Frogheri
Gino Frogheri (Nùgoro, 6 de freàrgiu de su 1937) est unu pintore sardu.
Biografia
Nàschidu e crèschidu in Nùgoro, at istudiadu in s'Istitutu Tècnicu pro sos geòmetras, in ue at pigadu su tìtulu in su 1958, ma s'est abigiadu de èssere interessadu a su mundu de s'arte meda in antis, e at pigadu parte a sa prima mustra colletiva cun òperas suas in su 1953.
In su 1958 ammàniat sa prima mustra personale sua, in Nùgoro, chi at tentu unu sutzessu mannu de pùblicu e de crìtica.
Intre su 1959 e su 1960 depet pònnere in pàusa s'atividade sua pro neghe de sos òbligos de leva militare, chi lu faghet tramudare a Pèsaru e Ferrara.
Semper in su 1963 si cojuat cun Gisella Lenzotti, cun sa cale at a tènnere tres fìgios.
In su 1964 bichet su de tres prèmios de sa Rassegna Regionale "Sardegna Lavora", cun s'òpera sua "Minatori".