cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ìsulas Marchesas
Is ìsulas Marchesas (in frantzesu, Îles Marquises; in marchesanu, Henua enana o Fenua enata) sunt unu artzipèlagu in sa Polinèsia Frantzesa. Ant retzidu su nùmene de s'ispagnolu Álvaro de Mendaña chi ddas aiat invàdidas in su 1595, dende·ddi nùmene de «Islas Marquesas de Mendoza» in onore de su tando visurrei ispagnolu de Perù, García Hurtado de Mendoza y Manríquez, marchesu de Cañete. Is ìsulas sunt s'artzipèlagu prus mannu de totu is chi formant sa Polinèsia Frantzesa, cun unos 997 km² e unos 9.346 bividores. S'agatant postas intre 700 e 1000 chilòmetros a sud de s'ecuadore e a unos 1800 chilòmetros a su nord-est de Tahiti. Is ìsulas chi cunponent s'artzipèlagu sunt partzidas in duos grupos: su de su norte, cun is chi istant a giru de sa ìsula de Nuku Hiva chi incluit Ua Pou e Ua Huka; e su grupu meridionale de Tahuata, Moho Tani y Fatu Hiva, chi inghìriant s'ìsula printzipale de Hiva’Oa. Si creet ca is bividores de s'ìsula de Pasca fiant aproliados dae is Marchesas.
Is ìsulas marchesas ant ispiradu a Herman Melville, is cales esperièntzias in ie sunt istadas sa base de is dromanzos Typee e Omoo. In is ìsulas Marchesas teniat residèntzia s'artista frantzesu Paul Gauguin.
Sarule
Sarule est una bidda de 1624 bividores de sa provìntzia de Nùgoro, in sa Barbàgia de Ollollai a 600 m.s.l.m.
Su nùmene
Est de orìgine preromana. Segundu una paristòria Sanile at un'orìgine medievale. Si narat chi in s’annu 1000 unu ricu “ Donno Sarule”, agatende su logu bellu e sanu, apat fraigadu a una bidda chiat pigadu su nùmene suo.
In su Codex Diplomaticus Sardiniae de su 1388 s’agatat su nùmene de Sarule.
Pro Massimo Pittau sa madrighe de Sarule est sardiana o nuràgica pro su sufissu -ùle.
Su sartu
Sarule est una bidda de sa provìntzia de Nùgoro, in pees de su monte Gonare, in mesu de sa Barbàgia de Ollollai, a 6 km dae sa bidda de Orane. Su territòriu est a monteras, prenu de abba, sas terras sunt sas prus antigas de sa Sardigna, a lu nàrrere a craru sunt sos minerales presentes in sa zona.
S'istòria
Sarule in su medioevo fiat parte de sa Curadoria de Dore, e nde fiat su cabu-de-logu. Sa bidda est numenada in su Condaghe de Santu Pedru de Silki, in sa lista de sas dètzimas pagadas a sa Cùria Romana in su 1346-1350.
S'economia
Est unu tzentru agro-pastorale, cun àteras atividades de màrmaru, granitu, linna, ferru, durches e pane carasadu.
In totu sa Sardigna sa bidda est numenada pro sos tapetes sardos, chi sa gente podet bìdere in su Museu Eugenio Tavolara. Galu oe sunt medas sas famìlias chi tessent sa burra sarulesa, impreende su telàrgiu deretu.
Sarule est fintzas connota meda pro sa "s'aranzada" sua.
Sas festas
Sas festas prus importantes sunt sas de Santa Lughia, Santu Bernardinu, Nostra Sennora de Gonare. Un'àtera festa de importu est su Carrasegare: sa caratza de Sarule est “su gatu” o "màschera a gatu", numenada finas dae Gràssia Deledda in Elias Portolu. Sa màscara at duas gunneddas a su revessu, una manta bianca, (sìmbulu de sa nàschida), unu belu nieddu in cara ( sìmbulu de sa morte), e una fasca ruja a inghìriu de su tzugru (sìmbulu de su coju).
De importu sas crèsias de sa bidda: cussa de Santu Micheli de su 1764, Santa Rughe, su Rosàriu, Sant’Antoni.
Persones nòdidas
De ammentare in Sarule b'est Sarbadore Sini, chi at iscritu “A diosa”, est a nàrrere sa cantzone chi sa gente connoschet comente “Non potho reposare”.
Limba de sos Sinnos Australiana
Limba de sos Sinnos Australiana (AUSLAN) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est asf. Lu AUSLAN è usata anche in Australia (16.000 ).
SpongeBob SquarePants
[[File:Spongebob Squarepants as a balloon.jpg|thumb|SpongeBob SquarePants
]] SpongeBob SquarePants est unu personàgiu imaginàriu, protagonista de sa sèrie animada omònima.
Dd'at creau e disenniau su vinnetista e biòlogu marinu Stephen Hillenburg apustis de sa scantzelladura de Rocko's Modern Life in su 1996. Hillenburg boliat creai una sèrie asuba de una spòngia super-otimista chi infadessit a is àterus pessonàgius. Su nòmini "SpongeBob" benit de "Bob the Sponge", pessonàgiu de sa vigneta The Intertidal Zone chi iat disenniau me is annus Otanta mentris imparàt biologia marina a is bisitadoris de s'Ocean Institute. SpongeBob est una spòngia de mari ingènua e strambeca chi traballat comenti coxineri friidori in sa tzitadi aciuvada imaginària de Bikini Bottom.
Mamujada
Mamujada est una bidda de sa Meria o Provìntzia de Nùgoro in sa Barbàgia de Ollollai, s'agatat a 644 metros subra su mare e tenet 2592 bividores.
Su sartu
Mamujada naschet a s’ala a tramontana de su Gennargentu e at uno sartu de 49,03 chilòmetros cuadrados chi s’illacanat finas a su de Orgòsolo, Fonne, Gavoi, Sarule, Orane e Nùgoro, dae ue est a tesu 17 Km.
Su sartu est totu privadu, non b’at comunale. Sa bidda naschet a 650 mt in pitzu de s’oru de mare, contat belle e 2600 abitantes.
S’abba no est bundante meda, pagos sunt sos riieddos chi nche lompent dae sos montes a in tundu finas a sa bidda e chi serbint pro abbare sos ortos chi sunt suta su baddigru.
S'istòria
Mamujada at istigas archeològicas de importu: pedras fitas e tumbas de gigantes e unos cantos nuraghes e domos de gianas, chi s’agatant a làcana cun su sartu de Orane, Fonne e Orgòsolo, in ue b’at abba e sa terra est prus saliosa; si cumprendet dae custu chi su territòriu fiat abitadu dae meda in antis de sa bènnida de sos Romanos. Su patrimòniu no est bene contivigiadu, ca sos pastores impreaiant sas pedras pro fraigare mandras e cuiles. Sa Perda Pintada (in mamujadinu "Perda Pintà") o Istele de Boeli, chi s’agatat in una corte privada a s'essida de sa bidda, est una pedra fita nòdida pro sas tacas a conchedda e est s’ùnica in totu sa Sardigna. Pago a tesu dae sa crèsia de Loretu Atesu, pagu in antis de su ponte de su Riu Baddes, s’agatant tres pedras fitas de granitu.
Sa Conchedda de Istevène est una necròpoli de importu e est de s’ùrtimu tempus de su Neolìticu.
In custos giassos si podent mirare peri sas istigas de unu caminu romanu impedradu.
Sas domos las ant fraigadas a banda de unu presete cara a tramontana, ma riparadu dae montigheddos totu in tundu e s’àera est bona meda.
Sas domos prus antigas sunt fraigadas cun pedra de granitu e sunt bassas meda, sa ventanas artas e istrintas, a sa manera de cussas gòticas-aragonesas e a bortas sunt incornitzadas in colore grogu o biaitu. Como sas domos sunt fraigadas in matone o blocos de tzimentu armadu, sas prus bene finidas e totu a in tundu sunt inghiriadas dae cortes mannas e ingalanidas dae frores e matas.
Limba de sos Sinnos Quebechesa
Limba de sos Sinnos Quebechesa (LSQ) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est fcs. Lu LSQ è usata anche in Quebec, Canada, (55.000 -35.370 -50.000 ).
Mamujada
Sa cultura e sas festas
Sa de s'Issocadore, sa visera, est ìnnida e istramudadora, incornitzada dae una berrita niedda presa a sa barba cun unu mucadore tuturadu e una brusa ruja, su curitu, a pitzu de una camisa bianca, e de rugradis in petorras a ghisa de bendulera una tzinta de pedde crara cun sos sonagiolos, un'issallu presu a chitu e a manu una soga fumadora de corria intritzada de fenàrgiu, collida a pare a cocone lasca. Su martis de Carrasegare Mamutzones e Issocadores girant a totu bidda paris cun unu carru a boes prenu e mudadu cun frascas, tapetes e paramentos de cada genia e in pitzu Giuanne Martis, unu buratinu mannu, sètzidu a caddu de una cupa de binu. Sa professone alligra nche lompet finas a sa pratza de Munitzìpiu e in cue b'at fae e lardu pro totus a gastu de sa Pro Loco.
In su mese de trìulas si festat su Carmu, in s'ùrtima domìniga, cun isfiladas de sas màscaras tìpicas de cada bidda e sa sagra de sos produtos locales; sa crèsia antiga s'agatat in su tzentru istòricu.
Su 26 e 27 de cabudanni si festat Santu Còsomo, in su santuàriu chi s'agatat in su caminu chi giughet a Lodine e a Gavoi, est a 5 km dae sa bidda. Sa crèsia est galu che pare a sa se su 600 a una navada e a palas de s'altare b'at unu nitzu cun colunnas de trachite, chi paret chi siat de s'època aragonesa; totu a in tundu chimbanta cumbessias pro collire sos noinantes. Su programma de custa festa allistat manifestatziones religiosas, culturales e folclorìsticas e in sos sartos pagu a largu cadderis balentes si proant in parìllias ispantosas in sa gara a s'isteddu.
A sos primos de su mese de santandria bi sunt sas Tapas, genia de manifestatzione comente Cortes Abertas, chi iscastat però ca in ònnia corte si podent gustare durches, binu e cafè cun mèndula e màndigos antigos e sabores de su tempus coladu.
S'economia
S'economia de sa bidda est agro-pastorale, su 60% de sos abitantes la pràticant, famada sa produtzione de su Cannonau Doc e s'Abbardente. Dae unos cantos annos a custa banda peri s'artesania de sas caratzas est un'atividade de importu, famadu fintzas su Museu de sas Caratzas e de sas traditziones mediterràneas, chi cada annu contat mìgias de bisitas dae cada ala de su mundu.
Persones
Mamujada dae unos cantos annos est famada peri pro s'ipòtesi chi s'argentinu Juanne Domingo Perón Sosa (Lobos, 8 santandria 1895-Buenos Aires, 1 trìulas 1974) chi est istadu presidente de s’Argentina dae su 1946 a su 1955, diat èssere unu mamujadinu chi s’aiat imbentadu de essere argentinu pro si l'iscampare dae s’arruolare in s’esèrtzitu in sa prima gherra mundiale. Sas dudas chi pertocant custu tema sunt galu medas, ma est tzertu chi su mannoi de su presidente Perón fiat sardu, custu si podet lèghere finas in una biografia ufitziale sua.
De Mamujada est s'iscultore modernu Giovanni Canu, chi at espostu e fatu òperas in totu su mundu e insegnat in Milanu in s’Acadèmia de Brera.
Valladolid
Sa bidda est posta in s'acosidu de is frumenes Pisuerga e Esguerva, in mesu a chimbe regiones de bìngias: Ribera del Duero, Rueda, Toro, Tierra de León, and Cigales.
Albatarrech
Albatàrrec est una comuna ispagnola de 1.224 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Nuraghe Santu Predu
Su nuraghe Santu Predu est situadu in nd'unu minore artziu chi si pesat in mesu de una prana de natura alluvionale, accostu a s'isponda de manca de su riu Pasada, in s'omònima localidade de su territòriu de Torpè, in provìntzia de Nùgoro, in Sardigna. Est unu de sos monumentos preistòricos prus importantes de sa sub-regione de sa Baronia.
Collocatzione geogràfica e cuntestu territoriale
In su territòriu de sa Baronia (de su cale apartenet su comunu de Torpè) sunt presentes numerosos monumentos de su perìodu nuràgicu e pre-nuràgicu; sa densidade de monumentos de s'àrea no est però tra sas prus artas de s'ìsula. In piessignu in sa sub-regione de s'Arta Baronia tale densidade est galu prus bassa ma, a s'internu de custa àrea, su territòriu de su comunu de Torpè est cudda in cale faghet a contare su prus artziadu nùmeru de monumentos. Distribuidos in una superfìtzie de 91,50 km² sunt presentes belle dòighi nuraghes, una tumba de sos gigantes (in passadu fiant presentes unas àteras duas tumbas de sos gigantes de cales si connoschiat nùmene e ubicazione, ma atualmente no est istadu possìbile las rilevare), duos bidditzolos nuràgicos, chimbe domus de janas e duas nitzas fossadas in sa roca. Su territòriu de Torpè est rugradu dae ovest cara a est de su cursu de su riu Pasada, chi lu dividit in duas alas, un'a nord in s'isponda de manca de su riu, chi cumprendet s'ala prus cunsistente de sa superfìtzie cumonale, e un'a sud, in s'isponda destra, chi puru tenende una superfìtzie inferiora, est cussa in cale s'agatat s'atuale abitadu de Torpè. Sa belle totalidade de sos monumentos preistòricos est imbetzes collocada in s'ala nord de su territòriu, partinde dae su riu e finas a su cùcuru de Cùcuru 'e Luna.
Descritzione de su monumentu
Su nuraghe San Pietro est unu nuraghe arcàicu, de tipu complessu in bator aposentos, costituidu dae una turre tzentrale e bator turres laterales agiuntas e realizadas cun grussos blocos de preda ruja locale ("trachite"). Sa turre tzentrale, cun unu diàmetru internu de 4,1 m, tenet s'intrada, posta a sud-sud-est, de forma retangulare sobradu dae un'architrave in trachite de grussas dimensiones chi nde delimitat s'artària in 1,75 m; issu est oru·oru a dresta de una garitta larga 1,2 m e profunda 2,2 m e, oru·oru sinistru, de un'iscala (larga 1,2 m) a andanta elicoidale chi batiat a su terratzu o prus podet dare a su bellu soprastante (chi a dolu mannu, a càusa de sas derrotas no est lòmpidu finas sas dies nostras). Unu breve passaditzu giughet a s'ambiente tzentrale in cale s'agatant tres nitzas dispostas a rughe, realizadas cun muros aggettantes chi acabant in un'arcu "a ses agudu". Sas nitzas tenent totus, belle, sas matessi dimensionet, cun un' abertura mèdia de 0,8 m, una profundidade de 1,5 m e un' artària de 2,1 m. S'aposentu tzentrale tenet un' artària resìdua de 3,5 m in cantu sa cobertura a thòlos originale est crollada. In dae in antis a s'intrada de sa turre in diretzione sud s'agatat una corte murada chi mustra sas diferentes fases costrutivas de su monumentu in cantu sa pedra impreada no est prus sa trachite, ma su "scisto" traballadu in lastre de minores dimensiones. Sa corte, de forma belle retangulare, tenet una larghesa de belle 5 m pro una longària de 3,3 m. A su tzentru s'agatat su putzu chi tenet un' imboccatura de 60 cm de diàmetru e chi, cun rivestimentu in pedras, s'allargat a imbudu finas segudare sa profundidade de 5,8 m. A est e a ovest de sa corte s'aberint sas intradas de duas de sas bator turres esternas.
Biologia
Sa Biologia (de su grecu βίος, biòs= bida e λόγος,logos= istudiu) est s'istùdiu de sa bida segundu sos mètodos de sa sièntzia moderna.
Sa biologia includit medas materias ispissu funt cunsideradas indipendentis, is primus a proponi custu tremini fuint, in sos comintzos de XIX securu, Jean-Baptiste de Lamarck e Gottfried Reinhold Treviranus.
Giancarlo Primo
Giancarlo Primo (Roma, 4 de santuaine 1924 – Civita Castellana (Bitervu), 27 de nadale 2005) est istadu unu canastrista e un'assussadore de botzacanastra italianu.
Carrera
A pustis de nche sizire unu livellu bonu in sa botza in aba, cumintzat a zogare in sos campos de tauladu cun sa Zinnàstiga Roma, cun sa cale lograt su de duos logos in su campionadu italianu de su 1950-51, e su de tres in su de 1951-52.
Intrat a s'internassionale italiana e leat parte a sos zogos olìmpigos de su 1948 e a sos campionados europeos de su 1947 e de su 1949.
Pustis terminada sa carrera de zogadore, si cunsagrat a sa de assussadore. Devenit assussadore de Nello Paratore su cummessàriu tènnigu de s'internassionale e, in custu rolu, partètzipat a chimbe campionados europeos e a tres zogos olìmpigos (1960, 1964, 1968).
In su 1968, l'intrat in parte comente cummessàriu e ghia s'internassionale pro 11 annos, otenende duas medallas de brunzu in sos campionados europeos (Essen 1971, Beligradu 1975) e logrende duas bintòrias istòrigas, sas primas pro s'Itàlia, cun sos IAA (1970) e s'URSS (1977).
Una canastra realizada in sos ùrtimos segundos dae Cuba in sa finale pro su de tres e bator logos de s'olimpiada de Mònagu li denegat s'artiada a su pòdiu. Una situassione assimizadora si dat in su mundiale de su 1978, cando sa derrota in s'ùrtimu segundu cun su Brasile li dogat una medalla de brunzu chi zai teniat in sa butzaca (duncas, est un'àteru su de bator logos a pustis de su de 1970) e li costat sa ghia de s'internassionale.
Si faghet cummessàriu de echipas de clube e binchit sa Cupa de sos Campiones (1983) e sa Cupa Intercontinentale cun su Cantù.
Falco eleonorae
Su astòre de Elianòra (Falco Eleonorae Gené, 1839) est unu puzòne e astore de sa famìlia Falconidae, chi fàchet su nìdu pèri tottu su Mare de Mesu.
Su nùmen issientìficu de s'ispètzie, Falco Eleonorae, est unu omàju a Elianora de Arbarèe, reìna sarda de su sèculu de XIV chi at fattu unu còdiche de leze fentomàu meda, sa Carta de Logu, in ube proibìat sa cassa de sos astores e a los leàre dae su nìdu issòro. Su nùmen de s'astore in limbas medas ammèntat a Elianòra pro su tìtulu de reìna chi tenìat (comènte in italianu, chi lu mùttit falco della regina in generale) o a issa pròpiu pro comènte si narabat (in su prus de limbas ma mascamènte in cussas chi tènent prus impòrtu, comènte su frantzesu  Faucon d'Éléonore , s'inglesu  Eleonora's Falcon , s'ispagnolu  Halcón de Eleonor  e su tedescu Eleonorenfalke).
Giancarlo Primo
Carrera
Est decraradu Caballeri de sa Repùbriga e otenet s'Isteddu de oro de su CONI pro mèritos isportivos.
In su 2007, est intradu a sa FIBA Hall of Fame in sa categoria de sos assussadores.
In su 2009, at retzidu su prèmiu in amentu “Italia Basket Hall of Fame”.
7125 Eitarodate/campidanesu
7125 Eitarodate est unu asteroidi de su sistema solari. Scobertu in su 1980, portat un'orbita carateritzada dae unu semiassi magiori de 2,4130070 UA e dae un'ecentritzidadi de 0,1163679, inclinada de 2,25457° arrespetu a s'eclìtica.
Xöömej
Su faveddu xöömej o khöömei si impreat tantu pro indittare unu istile de musica tradissionale in sa Repubrica de Tuva (Russia) cantu unu cantu fattu pro mediu de gula. Bi nd'amus documentassione chi nde provet s'esistentzia dae prus de unu seculu.
Sas cantones trattan, a su solitu, de isteppas e caddos e si cantan fortzande sas cordas vocales, ind una manera chi si assimizat a sos canticos buddistas.
A bortare sa paragula "khöömei" si li diat narrer "gùtturu", ca su prus de sos sonos si fachet chin custa parte de corpus. Si ispirat a su cantu de sos puzones e serbit in sos rituales de sciamanesimu.
Su khöömei tenet duas modas pro cantare: su kharkhiraa chi est fentomadu pro sos sonos, chi sun graes meda, e su isgeree chi si cantat fruschiande e tenet, a s'imbesse, sonos agudos.
Sos mongolos fachen custu cantu tradissionale in occasione de fattos de importu mannu, comente a tzerimonias uffitziales e, mescamente, festas in familia. Sun avvesos a lu cantare fintzas murghende sos animales o carignande sos piseddos.
In Mongolia bi at zente meda, a fiottos, chi bolet imparare a cantare e bi at letziones fattas a posta pro custu intendimentu. Est de narrer chi peròe si trasmittit galu pro su prus oralmente. Si podet cantare siat a cappella siat chin s'accumpanzamentu de su Morin Khuur.
Manu Trigueros
Manuel Trigueros Muñoz (Talavera de la Reina, 17 de Santugaine de 1991) est unu giogadore de pallone spannyolu.
Abrile/logudoresu
Abrile est su de bator mese de su calendàriu julianu e gregorianu.
Bielorùssia
Sa Bielorùssia o Belarus (in bielorussu: Белару́сь, Bielaruś, [bʲɛlaˈrusʲ]; in limba russa: Белару́сь, Belarus’; [bʲɪlɐˈrusʲ]), ufitzialmente Repùbbrica de Bielorùssia est unu istadu de s'Europa orientale, nàschidu in su 1991 cun s'iscontzu de s'Unione Soviètica. Sa capitale est Minsk.
Est unu de is istados fundadores de su CSI e dae su 1996 faghet parte de s'Unione Russia-Bielorussia, ente subra-natzionale chi torrat a acostare is duos istados.
Tenet istèrrida de 207.595 km2 e populatzione de unos 9.481.000 bividores. Làcanat a ovest cun Polònia e Lituània, a est cun sa Rùssia, a sud con s'Ucraina e a nord con sa Letònia; est unu istadu chentza bessida a mare, ma bi sunt frumenes navigabiles.
A partire dae su referendum de su 1995 s'istadu at adotadu duas limbas uffitziales, chi benint a èssere su bielorussu e su russu, ma sa prus parte de sa populatzione faeddat susetotus in russu. Sa costitutzione de sa Bielorùssia non decrarat religione ufitziale peruna, ma sa fide prus ispainada est su cristianèsimu ortodossu, sighida dae unu nùmeru meda prus bassu de catòlicos. Paschighedda e Pasca Manna sunt nointames festadas che festas natzionales.
Sa Bielorùssia est solu istadu in Europa chi sighit a tènnere e praticare sa pena capitale.
Metafonesi
Sa metafonesi o metafonia inditat unu fenòmenu fonològicu de assimilatzione in ue sa vocale tònica (sa chi est atzentada) càmbiat sonu pro more de sa vocale postònica (sa chi est a pustis de cussa atzentada). Est unu calcu de sa paràula tedesca umlaut (ted. um = gr. μετά "a innedda" + ted. Laut = gr. φωνή "sonu"). Su fenòmenu de sa metafonesi assimìgiat a su de s' armonia vocàlica, ma est diversu dae cussu ca in s'armonia vocàlica sunt sas vocales postònicas chi mudant sonu pro more de sa vocale tònica.
Ddoe sunt duos tipos de metafonesi:
Metafonesi sarda
In sardu sa calidade de sa E e de sa O dipendet semper dae sa vocale chi b'at in fatu e duncas sa metafonesi sarda est de tipu regressivu. Si una paràula agabbat cun una vocale serrada (I, U) o cun una E serrada o una O serrada, sa vocale chi b'at in antis est serrada issa puru.
Esèmpiu: Sa E est aberta in bella e ma est serrada in bellu. Sa O est aberta in "ora" e ma est serrada in "oru".
In sos dialetos sardos de cabu de giosso, mancari sas E e sas O in s'ùrtima sìllaba siant mudas in I e U, sa règula funtzionat comente chi custu mudamentu non bi fiat istadu. Duncas sa cosa prus fàtzile est a cunsiderare cale est sa vocale de agabbu in su sardu de cabu de susu o comente est iscrita in LSC.
Esèmpiu: Sa E de su verbu imperativu beni! est serrada; ma sa E de su sustantivu campidanesu beni (LSC bene) est aberta.
"[...] La E ed O si pronunzia in ogni dialetto chiusa, se nel logudorese le segue immediatamente o nella sillaba susseguente un I od U, o altra E od O chiusa; altramente, si proferisce aperta. Tal'è l'uso sardo da non trovarsi sì facilmente regolato in nissun'altra nazione [...]".
Custa est sa formulatzione prus antiga de sa règula de sa metafonesi sarda, iscrita in su 1787 dae su gesuita catalanu Andres Fabres in su libru Sa vida su martiriu e morte de Sant'Effisiu.
Sa matessi règula balet fintzas in s'italianu faeddadu dae is sardos.
Alcoletge
Alcoletge est una comuna ispagnola de 1.784 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Istemma
Escut caironat: de or, unu castell de sable obert acostat de 2 oms de sable. Pro timbre una corona mural de poble.
(Iscudu a losanga: de oro, a su casteddu de nieddu abertu a costadu dae duos ulumedos de nieddu. Timbru: corona murada de biddighedda.)
Zapoljarnyj
Zapoljarnyj (fintzas trasliterada comenti Zapolyarny; russu: Заполя́рный) est una tzitadedda de sa Rùssia europea setentrionali, chi s'agatat in sa penìsula de Kola, parti de s'oblast' de Murmansk (distretu de Pečenga); est acanta de sa làcana cun sa Norvègia.
Fundada in su 1956 cun su nòmini de Ždanovsk (Жда́новск), at otentu su stadu de tzitadi e su nòmini atuali seti annus apustis.
Sotziedadi
=== Evolutzioni demogràfica ===
Amblyocarenum nuragicus
Su Amblyocarenum nuragicus est unu aranzolu de tana, petzi sardu, de sa familia Cyrtaucheniidae. S'iscoperta la ant annuntziada in su 2014 in su paperi issientìficu Arachnology, de sa Sotziedade Aracnologica Britannica, a pùstis de una chirca cumintzàda in su 2007. Sa chirca a pizu de sa singularidade de s'ispetzie at donàu materiale novu, ischirriànde de s'atteru sos generes Cyrtauchenius e Amblyocarenum, prima tentos in cunsideru comente chi fint su matessi.
Mancari podent pàrrer su propriu a prima ograda, no est a cunfonder custu aranzolu cun s'atteru cteniza sauvagesi, chi si agattat custu puru in Sardigna, ca est a diversu dae unu puntu de bista tassonomicu e morfologicu.
Provìntzia de Badajoz
Badajoz est una de is duas provìntzias de sa comunidade autònoma de s'Istremadura, est cussa de su cabu de giosso. Is làcanas sunt a estu cun sa comunidade de Castillia - sa Mantza, cun is provìntzias de Toledo e Ciudad Real. A su sud sa làcana est cun is provìntzias de Huelva e Sevilla e a su sud-estu cun cussa de Còrdova, totus custas sunt in Andalusia. A su nord bi est sa provìntzia de Càceres, ki, cun sa de Badajoz est parte de sa comunidade autònoma de Istremadura. A manu manca bi est su Portugallu.
Cun una superfìtzie de 21.766 km², sa provìntzia de Badajoz est sa prus manna de s'Ispagna. Sa tzitade prus populada est sa tzidade omònima. In sa provìntzia s'agatat Mèrida, capitale de Istremadura. Sa populatzione de sa provìntzia est de 692.137 persones.
Biddas prus populadas
Sa provìntzia de Badajoz tenet unu totale de 164 biddas. Is biddas cun prus de 10.000 persones sunt (INE 2009):
Biddas cun prus de 10.000 persones:
''Positzione. Bidda (Populatzione)''
1.ª Badajoz (152.270)
2.ª Mèrida (58.164)
3.ª Don Benito (37.048)
4.ª Almendralejo (34.654)
5.ª Villanueva de la Serena (26.071)
6.ª Zafra (16.753)
7.ª Montijo (16.205)
8.ª Villafranca de los Barros (13.329)
9.ª Oliventza (12.002)
Comarcas de sa provìntzia de Badajoz
Comarcas de sa provìntzia de Badajoz:
Giuseppe Corongiu
Giuseppe Corongiu (Làconi, 1965) est unu dirigente de s'amministratzione pùblica, giornalista, iscritore, istudiosu e ativista pro sa limba sarda.
Biografia
Nàschidu e pesadu in Làconi, s'est laureadu in Lìteras modernas in s'Universidade de Casteddu in su 1991. A pustis, at incumintzadu a traballare comente giornalista professionista, mescamente in sa sede de Casteddu de sa Nuova Sardegna. Semper in su 1991, paris a Roberto Spano, at iscritu unu libru pro contare s'istòria de sa parte sarda de su movimentu universitàriu "Pantera".
Dae su 2001 a su 2006 at collaboradu a creare e at dirìgidu su Sòtziu Limba Sarda e sa rivista issoro Diariulimba.
In su 2003 e in su 2004 at presentadu su programma “Andalas de imparu” in Tele Costa Smeralda, e a pustis at fatu àteras trasmissiones in TV e ràdiu. Pro una de custas fata pro Radiolina, "Vocabolàriu sardu", at retzidu in su 2007 su Prèmiu Funtana Elighe.
In su 2005 at organizadu, in su Comune de Cuartu, cursos e masters de limba sarda dedicados a sos funtzionàrios de s'amministratzione pùblica e a sos tradutores.
Semper in suportu de s'impreu de una norma ortogràfica ùnica pro su sardu, dae su 2006 at isseberadu de l'impreare pro iscrìere sàgios e pro mèdiu fintzas de cussos at chircadu de isvilupare unu limbàgiu adatu a un'impreu ufitziale, amministrativu e giurìdicu, mescamente pro su chi pertocat a s'amministratzione pùblica sarda. Sos primos libros suos in ue at iscritu de custos argumentos sunt istados Guvernare cun sa limba e Pro una limba ufitziale, ambos publicados in su 2006. In su 2009 imbetzes at publicadu Una limba comuna cun milli limbàgios: su sardu in sas istitutziones, mèdios, tradutziones e iscièntzia.
De su 2008 a su 2014 est istadu su primu diretore de su Servìtziu Limba e Cultura Sarda, istituidu tando pro sa prima borta, e in custu perìodu at sighidu progetos medas e curadu sa tradutzione e sa publicatzione de una collana de libros chi incluint sa chirca giai mentovadas ma fintzas su tratadu de Lisbona, s'istatutu sardu, sa costitutzione italiana, sas leges ligadas a sa normativa linguìstica leges, una grammàtica, unu ditzionàriu isperimentale, sas normas de sa LSC e àteru.
In su 2013 at publicadu Il sardo: una lingua "normale", unu libru chi at tentu duas editziones e unu sutzessu mannu, siat pro su chi pertocat a sa visibilidade e siat pro sas bèndidas, ma chi, cuntenende denùntzias a personalidades de sa cultura e de sa polìtica sarda, acusadas de chircare de frenare s'isvilupu, sa valorizatzione e s'ufitzializatzione de sa limba sarda, at causadu fintzas polèmicas medas.
In su 2014 fundat su CSU - Coordinamentu pro su Sardu Ufitziale, che dae su 2014 a su 2019 faghet atividades e batallas medas pro sa limba sarda, contra a sas polìticas regionales de sa giunta de cussos annos. Semper in su 2014 incumintzat a dirìgere su gionale LImba Sarda 2.0, chi pùblicat artìculos de e in limba sarda e medas cosas ligadas a su movimentu linguìsticu. Intre custas una proposta de lege pro sa valorizatzione sua, presentada in su Cussìgiu Regionale dae Sardegna Vera.
Banca centrale europea
Sa Banca Centrale Europea (BCE), este sa banca tzentrale ingarrigada de eseghire sa politica monetaria pro sas 18 natziones de s'Unione Europea chi ant aderiu a s'Euro. Sas 18 natziones sunt Austria, Belgio, Cipro, Estonia, Finlandia, Francia, Germania, Grecia, Irlanda, Italia, Lettonia, Lussemburgo, Malta, Paesi Bassi, Portogallo, Slovacchia, Slovenia. Spagna. Fundada in su 1998 tenete sa sede in Francoforte, dae su 1° de Onniassanti de su 2019 Christine Lagarde este sa presidentessa, picande su postu chi viti de su italianu Mario Draghi.
Giuseppe Corongiu
Biografia
In su 2016 faghet parte de sa delegatzione chi cunsignat sa tradutzione in sardu de su Don Chisciote, fata dae Gianni Muroni, a su museu dedicadu a sas òperas de Cervantez in Tolosa.
In su 2017 at bortadu in sardu una sèrie de contos pro pitzinnos iscritos dae Antoni Gramsci, e publicados in su libru S'àrbore de s'eritzu de sas editziones Abbà. In su matessi annu est istadu fintzas rapresentante de sa minoria sarda in su Comitadu pro sa Costitutzione de sa Consulta Istatale de sas Minorias Linguìsticas in su Ministèriu de Sos Afares Regionales italianu, e su Ministèriu de sa Giustìtzia l'at incarrigadu de traduere in sardu totu su còdighe de s'ordinamentu penitentziàriu.
In su 2019 at publicadu sa prima regorta de contos sua, Metropolitània e àteros contos tòpicos, distòpicos e utòpicos, in ue at esploradu temas medas, istesiende·si dae sa mirada antropològica traditzionale pro chircare de si ligare de prus a una literadura "cuntemporànea, tecnològica, venidora, a tintas e colores allutos".
In su 2022 at publicadu su primu romanzu suo, S'intelligèntzia de Elias, unu giallu distòpicu in limba sarda, cun sa domo editora Janus  , e s'8 de santugaine de su matessi annu at fatu parte de sa giuria de sa prima editzione de su Prèmiu Ondras pro sa Promotzione e Valorizatzione de sas Limbas Minoritàrias.
Plasencia
Plasencia est una tzidade ispagnola de sa províntzia de Càceres,a su nord de sa comunidade autònoma de Istremadura. Físicamente, su munitzipiu s'agatat in sa lacana de sa Badde de su Jerte.
Artesa de Lleida
Artesa de Lleida est una comuna ispagnola de 1.313 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Plasencia
Su munitzipiu de Plasencia tenet una estensióne de 218 km² e in su matessi logu bi est sa tzitade de Plasencia e is fratziones de Santu Gil e Pradochano. Is datos ofitziales de s'INE de 2013, su munitzipiu tenet 41.047 abitantes, est su segundu prus popolusu de sa provintzia e su cuartu de sa regióne.
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais
Sa Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais, jamada comunemente PUC-MG, est una universidade cun sa sede in Belo Horizonte, in Minas Gerais, in so Brasile.
S'universidade fit istada fundada in su 1958.
Nahid Persson Sarvestani
Nahid Persson Sarvestani (in persianu: ناهید پرسون سروستانی ) fit fuida dae s'Iran poi de sa revolutzione de su 1979. Refugiadasi prima in Dubai finalmente fit arrivida in Isvetzia. Dae su 1994 aiat incomintzadu s'attividade sua de documentarista e regista cinematografica. In su 2009, poi de 30 annos dae sa revolutzione, aiat realizadu unu documentariu intituladu The Queen and I (in sardu: Sa reina e deo) inue chircat de ricostruire una parte de s'istoria de sa natzione sua, intervistende e frequentende sa muzere de su scià Farah Pahlavi, a sa fine ndi essin a pizzu diversos tipos de cosas in comune fra sa duas profugas.
SHGb02+14a
SHGb02+14a est una fonte de ràdiu-frecuèntzia in s'ispàtziu còsmicu individuada dae su progetu SETI@home in martzu 2003 e annuntziada in New Scientist su 1 cabudanni 2004. Sa notoriedade sua est dèpida a su fatu de èssere una possìbile candidada pro is punnas de su progetu SETI (Search for Extra-Terrestrial Intelligence, Chirca de vida inteligente extra-terrestre).
Piessìnnios e ispricadas
SHGb02+14a est situada in unu puntu intre is costellatziones de is Pisches e de su Mascu, una diretzione in ue non s'osservat perunu isteddu a prus pagu de 1000 annos lughe. In prus, su sinnale suo est dèbile meda. Sa frecuèntzia de su sinnale tenet un'istesiadura lestra, chi diat currispòndere a s'emissione chi benit dae unu praneta chi òrbitat a una 40 bortas prus lestru de sa Terra a inghìriu de su Sole. Ònnia borta chi su sinnale est istadu retzidu, sa frecuèntzia osservada est istada semper de 1420 MHz, est a nàrrere sa frecuèntzia originale in antis de ònnia istesiadura.
Analizende custos piessìnnios, SETI@home at denegadu sa possìbile natura extra-terrestre de su sinnale suo, ipotizada dae is mèdias. Diat pòdere èssere un'artefatu de natura casuale, abbolotu còsmicu, o finas su resurtadu de unu problema tècnicu.
...altrimenti ci arrabbiamo!/campidanesu
...altrimenti ci arrabbiamo (in sardu:...o chi nonu s'arrenegaus!) est unu film de su 1974 dirixu de Marcello Fondato, cun Bud Spencer e Terence Hill.
Totu sa trama si furriat a una dune buggy rubia, modellu fatu de sa Puma, ca fait de "pumu de sa scuncordia" de sa storia.
Trama
Ben e Kid funti su primu unu meccanicu e su segundu unu camionista e totu is duus tenint sa passioni po is cursas automobilisticas. Bincidoris ex aequo de una gara meda lestra de autocross, bincint comenti premiu una dune buggy noa, rubia cun cappottedda groga. Sigomenti no si podit dividìri, decidint de si'dda giogai. Kid proponit una gara a "birra e sartissus" («su primu ca si crepat pagat su contu e perdit sa macchina»), e Ben accettat.
Totu is duus bandant in ddunu bar de su luna park accanta po si giogai su trofeu. Su disaffiu benit però interrumpia de una una ghenga de tzeraccus de unu speculadori ediliziu, mutìu sceti su Boss, e ca bolit bettai a terra su luna park po fai logu a is suas costruzionis. Is ominis sciusciant su bar. Bessìus, Ben e Kid attoppant unu de is tzeraccus, ca intimat a issus de calai de sa dune buggy. Ben e Kid narant ca no e provant a si'nd'andai de inia, ma is bandius corpint sa vettura, abbruxandudedda.
Decidius a pretendiri una macchina noa, oguali a sa macchina scioppada, Ben e Kid bandnt tandu a su locali ristoranti de su Boss, e inoa narant sa battuta c donat su titulu a su film. A su Boss ca domandat a modu de sfida «O chi nonu?», Kid arrespundit difatis cun ddunu «...o chi nonu s'arrenegaus!», ca s'at a intendiri medas bortas in sa storia.
Invecis de nddi torrai sa dune buggy, su Boss fait sighiri Ben e Kid de unu tzeraccu suu, ca ddus sighit cun duas piccioccas a su luna park. Is duus si'nd'agatant e, domandandusì chi su Boss apat cumprendiu o nonu su chi boliant nai, si lassant tragai in dduna prova de forza in is attrazionis de su luna park. S'omini,a sa fini, ddis narat de ddus sighiri in dduna palestra, cumbintu de ddus podiri battiri in su pugilau. Ma, mentris s'est ancora ponendu a postu, Ben e Kid pistant totu sa gang ca ddus abettabat in palestra.
Pagu tempus a pustis, in s'officina de Ben, erribat una ghenga de motociclistas totus bestius de nieddu: su Boss ddus at imbiaus po recitare una pantomima faendu finta de ddi donai una dune buggy ca no esistit a is duus sissiligheris. Kid fingit de abarrai a su giogu, ma improvvisamenti narat ca no, e a lestru scaddiat su capu de is motociclistas pigandudeddi sa moto. A s'acabu de una fua in is padentis, Kid e Ben battint is urtimus duus cumponentis de sa banda in ddunu scontru ca torrat a sa menti un duellu medievali, cun motociclettas po cuaddus e fustis po is lanzas.
Mentris a su ristoranti su Boss e su Dottori faint giai festa, segurus de s'essi liberaus de is duus, s'intendit una orribili sviolinada: est Paganini ca, a suta de s'amalezzu de sa sua matessi carabina, attochidat sonandu e strobbat is clientis. Bittu s'ex killer, su Boss s'arrenegat, e est prontu a sfogai sa sua malesa a pitzu de su Dottori. Ma issu tenit una urtima carta. Cumbincit difatis su Boss ca sa bera menti ca guidat Ben e Kid est in realidadi Geremia, unu beccixeddu ca axudat Ben e ca, tempos a innantis, fudi istetiu cuocu in su ristoranti.
Candu Ben agatat Geremia allomborau a suta de una macchina, pistau e maliconciu, is duus protagonistas (a pustis de dd'essi nau medas bortas) finalmenti "s'arrenegant". Erribaus a lestru a su ristoranti de su Boss, sfundanto sa janna cun sa macchina, sciusciant su locali e scudint totu su personali, torrandu a pretendiri una macchina noa.
Su dis'in fatu su Boss, disfau, donat a Ben e Kid ben duus dune buggy, decrarandu satisfacenti sa soluzioni. E si nd'andat, sollevau de sa vertenza ca ddat bittu perdiri in dduna manera aici imprevedibili.
Tòmbola
Sa tòmbola est unu zogu de mesa tradissionale nàschidu in sa tzitade de Nàpule in su de 18 sègulos, comente arternativa domulana a su zogu de su loto e acumpanzadu fitianu dae unu sistema de assotziadura intre nùmeros e sinnìfigos, a s'avesu umoristas (S'Inzestru).
Cunforme a sa tradissione, sa tòmbola diat esser nàschida in su 1734 dae unu discussura intre su re Càralu de Borbone e padre Gregorio Maria Rocco in contu de su zogu de su loto, chi su primu cheriat suta de cuntrollu pùbrigu, pro evitare ch'in fatu de sa suprimidura sua s'ispainaret su loto illìtzitu, e chi su segundu cussideraiat immorale pro motivos reliziosos. Unu cumpromissu fiat istadu agatadu proibende su zogu in tempus de sas festas pascunadalencas, in su barigare de sas cales sas famìlias si fiant organizadas cun custa bersione dae domo, chi si fiat fata luego una custumàntzia de cussa dies de s'annu.
Règulas de su zogu
Echibaledore in s'issèntzia a su zogu de ispainadura internassionale cunnotu comente bingo, sa tòmbola est tennigamente unu zogu de bonaura, peri ca sos partetzipadores devent abonare una summa de dinare chi a pustis est repartzida comente prèmiu a sos binchidores. Sende gasi, sa tòmbola italiana est zogada normarmente in unu cuntestu familiale (est unu zogu tradissionale pascunadalencu) e sas summas chi s'ingazant e si binchint tenent aversamente balores meramente simbòligos, cando est chi non s'issèberet foras male de impreare prèmios de àtera zenia.
Mariano Rajoy
Mariano Rajoy Brey (Santiago de Compostela, Galìtzia, 1955) est unu politicu galitzianu, est su presidente de su Guvernu ispagnolu.
Est istadu/istetiu bortas medas ministru in sa VI e VII legislaturas e cabu de s'Opositzione de 2004 a su 2011.
Biografia
Est naschidu su 27 de martzu de su 1955 a sa tzitade galitziana de Santiago de Compostela, nebode de unu de is redatores de si Istatutu de Galitzia de 1936 qui est istadu/istetiu bogadu de s'universidade de sa ditadura franquista in su 1950 e fillu de su Presidente de su tribunale provintziale de Pontevedra, tzitade ue est creschidu.
Laureadu in diritu a s'Universidade de Santiago de Compostela, est istadu funtzionariu de s'Istadu comente notaiu.
COVID-19
Sa maladia de coronavirus de 2019, prus connota comente COVID-19 o su/sa covid, corona e impropiamente tzerriada prumonite de coronavirus o coronavirus,​ est una maladia infetiva causada dae su SARS-CoV-2. ​
Sa trasmissione de su SARS-CoV-2 si produit pro mèdiu de gutas piticas — microgutas de Flügge ​ — chi s'emitent faeddende, isturridende, tussende o espirende, chi una borta irrajadas dae unu portadore (chi podet non tènnere sìntomos de sa maladia o dda tènnere in costoidu) ​ passant deretu a un'àtera persone mediante s'annasadura, o abarrant subra de is trastos e superfìtzies chi inghìriant a s'emissore, e a pustis, a traessu de is manos, chi ddu pinnicant dae s'ambiente impestadu, pigant cuntatu cun is membranas mucosas orales, nasales e oculares, tochende·si sa buca, su nasu o sos ogros. ​ Custa ùrtima est sa bia printzipale de isparghidura, dae chi su virus podet abarrare biu fintzas pro dies in is fòmites (cale si siat trastu chentza vida, o sustàntzia, chi si s'impestat cun carchi patògenu e capatzu de ddu trasferire dae un'indivìduu a unu àteru). ​ Puru est documentada sa trasmissione peri aerosol (< 5μm).​
Is sìntomos aparessent intre duas e batòrdighi dies (perìodu de costoidu), cun una mèdia de chimbe dies, a pustis de s'espositzione a su virus.​  Esistet evidèntzia limitada chi sugerit ca su virus si diat pòdere trasmìtere una o duas dies in antis de tènnere sìntomos, dae chi sa viremia lòmpet a su pitzu a sa fine de su costoidu. Su contàgiu si podet prevènnere cun s'innetada dae manos fitiana, o in ammancu de custa possibilidade sa desinfetzione issoro cun alcol in gel, coberende sa buca cando si tussit o s'isturridat e evitende su cuntatu pròssimu cun àteras persones, ​ intre àteras mesuras profilàticas, comente s'impreu de màscaras pro sa cara. S'OMS iscunsigiaiat in su mese de martzu 2020 s'impreu de sa màscara chirùrgica pro sa populatzione sana, ​ in su mese de abrile s'OMS aiat cunsideradu chi fiat una mesura atzetàbile in carchi istadu. Atualmente s'usu de màscaras chirùrgicas est cunsigiadu comente mèdiu de controllu primàrgiu pro is persones sintomàticas cun s'iscopu de prevènnere s'isparghidura de is microgutas respiratòrias. Est dimustradu ca s'usu de is mascareddas chirùrgicas minimat sa trasmissione de flùidos infetos. ​
Cervera
Cervera est una comuna ispagnola de 9.390 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna. Est una tzitade minore de arte de s'artipranu tzentrale catalanu, capitale de sa cumarca Sa Segarra e est posta in su pitzu de unu montigru chi lompet a 548 metros s.l.m. dominante su riu Ondara.
Istòria
Filipu V in su 1702 lis aiat cuntzèdidu su tìtulu de tzitade. Durante sa gherra de sutzessione Cervera, chi aiat pigadu sas partes de sos Borbones, fiat istada distrùida. Acabada sa gherra in su 1714 cun sa vitòria de Filippo V de Borbone, chi aiat serradu sas ses universidades catalanas a càusa de s'abbolotu de sa Catalogna favorèvole a su partidu carlista, subra rechesta de sos cerverines, aiat abertu s'Universidade in Cervera in ringratziamentu de sa fidelidade dimostrada. Custa universidade, chi pro diversu tempus fiat istada s'ùnica de sa Catalogna, fiat torrada poi a Barcellona in su 1842, però siat a sos cumintzos de s'atividade sua siat a pustis fiat istada determinante pro s'isvilupu e su progressu fintzas econòmicu de sa tzitadina.
In su 1860 aiat lòmpidu su collegamentu ferruviàriu cun sa retza natzionale, e custu aiat favoridu sa cussòrgia de carchi indùstria e de unu cummèrtziu importante de su binu prodùidu in sa cumarca. Unu grave corfu fiat però ferridu, partende dae sa segunda metade de su de 19 sèculos in Ispagna e fintzas in unos àteros paisos de Europa, sa difusione de sa fillossera, unu babboi chi causaiat disacatos a beru graves a sa vide. Sa crisi vinicola cumertziale fiat istada risòlvida sceti in su 1919 cun s'impiantu de bingiales noos, innestados subra ceppi bènnidos de s'Amèrica, resistentes a su fitomizo e cun sa costitutzione de su Sindicat Agricola.
Economia
Sa populatzione de su comunu est atrupada in su cabulogu e s'economia si basat in s'agricultura, in su cummèrtziu e in una modesta indùstria. Sos amministradores de sa tzitade de arte minore puntant fintzas in un' espansione de su turismu culturale.
Logus
S'Ufìtziu turìsticu cumonale sugerit duas percursos de interèssiu paesagìsticu e artìsticu:
Eduardo Blasco Ferrer
At traballau in s'Universidadi de Casteddu innui est stètiu diretori de su master universitàriu Approcci interdisciplinari nella didattica del sardo della facoltà di Scienze della Formazione.
Biografia
S'est laureau in su 1981 in linguìstica romanza in s'Universidadi de Erlangen e at otentu unu dotorau de circa in sa pròpiu matèria cun Heinrich Kuen. Est intrau in s'Universidadi de Casteddu comenti letori de catalanu in sa facultadi de Magistero.
Est stètiu apustis mastru me is universidadis de Tàtari, Bonn, Firenze, Mònacu de Baviera; de su 1993 est torrau a Casteddu, in comintzu comenti mastru de stòria de sa lìngua italiana, e de su 1996 comenti a mastru de linguìstica sarda.
Nicola Tanda
Nicola Tanda (Sòssu, 22 de Nadale de su 1928 - Londra, 4 de làmpadas de su 2016) est istadu unu criticu literariu e filologu sardu.
Eduardo Blasco Ferrer
Biografia
S'est ocupau pruschetotu de stùdiu e didàtica de sa lìngua sarda, ma s'est dedicau finsas a su catalanu, spanniolu, ladinu e italianu.
Nicola Tanda
Bida
Si est laureadu in Roma cun Sapegno e Ungaretti. Po prus de trint'annos, est istadu professore in s'universidade de Tàtari, a primu dedichendesi a sa literadura italiana, a pustis a sa filologia e literadura sarda. Fit istudiosu de limbas de minorìa in s'isula de Sardigna. Fit sotziu onorariu de s'assotziu A.N.PO.S.DI, aìat fundadu in su 1952 s'assotziu de sos poetes dialetales de Italia, chi costoit sas boghes e ammentos de sa traditzione dialetale italiana. At dadu orizine a sa Filologia Noa de sos italianos basada in subra de sa Carta europea de sas limbas regionales o de minorìa. Aìat fundadu e dirizìat paritzos assotzios e zurias. Fit su fundadore e presidente de su PEN Club Sardu. Fit su presidente de sa zuria de su Premiu Othieri, premiu literariu fundadu in su 1956 po sa promossione de traballos iscritos in totus sas limbas de sa Sardigna. Aìat fundadu in su 2003 su Tzentru po sos Istudios Filologicos Sardos. Fit tambene cullaboradore de su Tzentru Internatzionale po su Plurilinguismu. Aìat curadu, comente editor e dirizidore de regortas, su publicamentu de chentu libros e passa in sas limbas de Sardigna e atteretantu in italianu.
Espertu de teoria 'e sa literadura, si fit ocupadu de autores italianos modernos e de como, comente: Pratolini, Montale, Gramsci, Dessì, Deledda, Pirandello, Pandolfo Collenuccio, Monti, Satta, Farinam, Mura Ena, e Salvatore Satta. In su 1965 at iscritu cun Dessì su volumene "Narratori di Sardegna - la prima antologia degli scrittori sardi".
Cesare Lombroso
Marco Ezechia Lombroso, chi posteriormente aiat mudadu de nùmene in Cesare (Berona, 6 santandria 1835 – Turinu, 19 santugaìne 1909), est istadu unu meigu, antropòlogu, criminòlogu e zurista italianu, de orìzine ebràiga. Partisanu de su positivismu, est istadu unu de sos pioneris de sos istùdios subra de sa criminalidade e fundadore de s'antropolozia criminale. Su traballu suo est istadu infruentziadu fortemente dae sa fisionnòmiga, dae su darwinismu sotziale e dae sa frenolozia.
Ballu sardu
Chin ballu sardu si inditan tottus sas dantzas chi si ballan in Sardigna.
Si podet dare puru chi tale faveddu cherjat inditare peroe cussa prus diffundia, chi tenet su lumene de Ballu Tundu, A Passu Torrau, Ballu Seriu e ateros, a sicundu de cale trettu si pichet in cussideru.
Pro generassiones s'at mantesa custa traditzione, e li naran chi est una de sas prus ricas e interessantes de su Mar'e Mesu.
Orizine
Si credet chi siat nàschiu dae sas tzerimonias sacras de sa Preistoria chi si fachian pro si augurare una catza e / o una regorta bona, e chi rappresentaban non petzi unu ispassiu ma finas s'espressione de una comunidade.