cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Direma de s'eritu
Su direma de s'erìtu est una analogia chi pertocat sas dificurtades de s'interassione umana pro sos timidos e introversos. Nat chi cantu prus duos esseres chircan de si acurtziare s'unu a s'ateru, tantu prus si an a facher male: a sa matessi manera de sos eritos, animales chi non de badas viven a sa sola ca si dian pùngher chin sas ispinas issoro si chircan de si acurtziare, fintzas in iberru cando unu pacu de calore chi s'unu diat dare a s'ateru lis podiat facher comodu. Dae custu paradossu naschit su direma, fintzas umanu: si duas pessones cumintzan a si dare cunfidentzia e a si fidare s'unu de s'ateru, carchi cosa de malu chi a unu capitat diat facher male a s'ateru puru, fachende naschire problemas galu prus mannos a che los sòrvere.
Arthur Schopenhauer
Su cuntzettu lu at pessau a primu su filosofu Schopenhauer in su libru suo Parerga e paralipomena, volume II, capitulu XXXI, setzione 396. In sa vortada inglesa, E.F.J. Payne vortat su tedescu "Stachelschweine" comente "porcupine" (overosiat, eritu). Sa parabola contat de unu grustiu de eritos chi, in iberru, an bisonzu de si acurtziare pro si caentare, in s'isfortzu mannu de si ponner a una distantzia tale chi non si podan pungher. S'eritu, de custa manera, pro non si fèrrer det sacrificare sa necessidade de si caentare. Schopenhauer concruit nande chi, si calicunu teniat bastante calore in sas intragnas suas, diat poder evitare sa sociedade paris chin sos dannos chi benin dae s'interassione sotziale.
Freud
A pustis su cuntzettu est intrau a facher parte de sa psicologia cando Sigmund Freud lu aiat iscopertu e adottau trattande sa psicologia de sas massas.
Repùblica Populare de Bulgaria
Repùblica Populare de Bulgaria (in bùlgaru: Народна Република България; Narodna Republika Bŭlgariya) fiat su nùmene ufitziale de sa Bulgaria, cando fiat una repùblica sotzialista, intre su 1946 e su 1990, suta ghia de su Partidu Comunista Bùlgaru (PCB), chi aiat guvernadu impare cun su sòtziu de coalitzione, s'Unione Natzionale Agrària Bùlgara (ex-alliadu comunista). Sa Bulgaria fiat membru de su COMECON e de su Patu de Varsàvia e fiat acapiada a istrintu cun s'Unione Soviètica durante sa Gherra Frida.
Istòria
A mesu de sa Segunda Gherra Mundiale, su 9 de cabudanni de su 1944 is rebeldes antifascistas de su movimentu de resisitèntzia bùlgaru de su Fronte de sa Pàtria (integradu intre àteras organizatziones in su Partidu Comunista Bùlgaru), cun s'agiudu de s'Armada Ruja, aiant furriadu su règimene monàrchicu de su Regnu de Bulgaria in su corpu de istadu bùlgaru de su 1944, chi aiat postu fine a s'alliàntzia de su paisu cun is potèntzias de s'Asse, decrarende gherra a sa Germània Nazista.
Acabada sa gherra, in su 1946 si fiat tzelebradu unu referendum in su cale su 93% de sa populatzione si fiat espressadu contras de sa monarchia e, duncas, fiat istada proclamada sa Repùblica Populare. Su matessi annu si fiant tentas is eletziones de s'Assemblea Natzionale: su Fronte de sa Pàtria aiat logradu su 71% de is votos, e fiat formadu unu guvernu presididu dae Georgi Dimitrov, cabu de su BKP.​ Pagu a pustis, totu is partidos, intre chi is de prus importu mannu s'Unione Agrària e su Partidu Sotzialdemocràticu, fiant istados fatos illegales, abarrende su Partidu Comunista s'ùnicu legale. Durante s'istòria sua, cun totu ca fiant tzelebradas eletziones generales, deretas, secretas e eguales, cun deretu de votu de totu is tzitadinos majores de 18 annos,​ is candidados diant colare dae su Partidu Comunista, cosa chi faghiat de su guvernu de s'istadu de fatu unu règimene ditatoriale chena pluralismu polìticu reale.
In su 1947 is tropas sovièticas si fiant retiradas dae Bulgaria. In su mese lampadas de su matessi annu fiat aprovada una Costitutzione noa. Dimitrov fiat istadu sutzèdidu dae Kolarov in 1949, chie diat mòrrere s'annu a fatu e diat èssere remplasadu dae Valko Chervenkov, a a su cale fiat sighidu Anton Jugov in su 1956. S'artziada a su pòdere de Nikita Chruščëv e s'aviu de sa desistalinitzatzione in Unione Soviètica durante is annos 1950 diat tènnere influèntzia fintzas subra is istados satèllites suos, duncas fintzas subra sa Bulgaria. In su mese de abrile de 1965 fiat aviada sa limpiadura de is membros de su partidu, de s'esèrtzitu e de sa diplomatzia acusados dae partetzipare a unu cumplotu maoista. In su 1962 Jugov etotu fiat istadu acusadu de usare mètodos istalinistas e destituidu. Fiat istadu isseberadu pro ddi sutzèdere Todor Živkov.
Todor Živkov diat guvernare sa Bulgaria pro is trintatrès annos a sighire, cun una polìtica de su totu fidele a is pretzetos sovièticos e in cumparàntzia cun is presitentes de in antis prus moderada a s'internu de sa natzione. Si fiant torradas a abèrrere is relatziones cun Grètzia e Jugoslàvia, fiant serrados is campos de traballu e fiant denuntziados is protzessos e is esecutziones de Kostov e de unos àteros "titoistas" (mancari non sa de Nikola Petkov e de unas àteras vìtimas non-comunistas de is purgas de su 1947). Su 1964 fiat istadu s'annu de su pasàgiu de cunsignas intre Nikita Chruščëv e Leonid Brèžnev: Živkov aiat tentu relatos òtimos fintzas cun su leader nou e in su 1968 aiat dimustradu torra sa fidelidade sua cara a s'Unione Soviètica pighende parte a s'invasione de sa Tzecoslovàchia; dae custu momentu a in antis sa Bulgaria fiat in generale tenta in contu comente s'alliada prus fidada de is sovièticos in Europa orientale.
In su 1971 fiat emanada una costitutzione noa gràtzias a sa cale Živkov aiat achiridu sa càrriga de cabu de Istadu (presidente de su Cussìgiu de Istadu), mentras sa càrriga de primu ministru fiat istada afidada Stanko Todorov.
Su regìmene de Živkov  de is annos 1960-70 aiat portadu a unu megioru berdaderu de is cunditziones de vida de is bùlgaros, mancari su perìodu de istangiadura econòmica de s'època Brežnev. Annotamala fiant torradas a permìtere unas cantas formas limitadas de libertade de espressione siat pòlitica siat culturale, susetotus pro more de s'influèntzia de Ludmila Živkova, fìgia de su presidente e fìgura primorosa in sa vida culturale de su paisu. Sa morte de issa in su 1981 diat marcare sa fine de custu perìodu de isastragada.
In is ùrtimos annos su guvernu de Živkov si fiat fatu semper prus severu e totalitàriu. In is annos 1980 sa Bulgaria fiat acarende unu perìodu de dificultades econòmicas. Chirchende de isviare su discuntentu de s'opinione pùblica, su regìmene aiat intentadu in is annos 1984-85 de si giogare sa carta de su natzionalismu ghetende·si in una campagna de « bulgarizatzione » de is nùmenes de is tzitadinos musulmanos bùlgaros (de orìgine otomana), isciarrochende moscheas e proibende s'usu de su turcu in pùblicu. In su 1989, s'istadu bùlgaru aiat aviadu su programma de limpiadura ètnica prus mannu de sa Gherra Frida in Europa dae su tempus de sa bogadura de is tedescos dae s'Europa Orientale. Cherende afortiare sa legitimidade pròpia, sende chi su comunismu si fiat derrochende in totu s'Europa Orientale, Živkov aiat detzìdidu de bogare totu cussos turcos ètnicos giuigados « non bulgarizàbiles ». Intre su 30 de maju e su 22 de austu de su 1989, unu nùmeru intre 310.000 e 322.000 turcos bùlgaros fiant espulsados a manu de Turchia. Durante sa campagna de càmbiu de is nùmenes imposta dae is fortzas armadas bùlgaras fiant bochidas intre is 800 e is 2500 persones. In su campu de cuntzentramentu Belene is tzertificados de morte fiat afrassados regularmente pro fàghere crèere ca is presoneris moriant de maladias.
Tom Felton
Biografìa
Tom Felton naschet a Epsom in su Surrey (Inghilterra), de Sharon e Peter Felton. At frecuentadu sa West Horsley's Cranmore School e de sighida s'Howard of Effingham, un'iscola segundària in su Surrey. Tenet poi incumentzadu a resare in vàrios spot publitzitàrios posca àere bintu una bramada campagna publitzitària, faghende si prefèrrere a ultres 400 aspirantes.
Repùblica Populare de Bulgaria
Istòria
In su mese de onniasantu 1989, una contaminatzione importante de cloro in sa regione de Russe, pro neghe dae una fàbrica rumena in Giurgiu, aiat iscadenadu manifestatziones importantes in Bulgaria contra de sa situatzione ecològica disastrosa de su paisu. Si fiant formados grupos de oposidores comente su club pro s'apògiu de sa perestroika e de sa glasnost. Živkov, comomai unu òmine antzianu de 79 annos, non fiat prus capatzu de aguantare sa situatzione: in sinu a su PKB, is riformadores comente Andrei Lukanov, Alexandre Lilmov, e Petăr Mladenov aiant pigadu su controllu in sa chi diat èssere calificada una rivolutzione de palatzu. Su 10 de onniasantu de su 1989, a s'incràs de sa ruta de su muru de Berlinu, Živkov si fiat dimìtidu de totu is funtziones suas de partidu; Mladenov dd'aiat remplasadu a cabu de s'istadu. Sa tzensura fiat suprimida. Živkov fiat arrestadu pro corrutzione in su mese de ghennàrgiu de su 1990. In su mese de freàrgiu 1990, su Partidu comunista aiat decretadu sa fine de su règimene in antis de si àuto-isfaghere e de si cunvèrtere in Partidu Sotzialista Bùlgaru.
Tom Felton
Biografìa
In su 1995 at prestadu sa boghe sua a su pessonàgiu de James in sa sèrie televisiva Bugs, e in su 1997 at interpretadu Peagreen Clock in sa pellìcula de Peter Hewitt I rubacchiotti. In su 1999 at resadu cun Jodie Foster e Chow Yun-Fat in Anna and the King.
Repùblica Populare de Bulgaria
Istòria
In su mese de làmpadas de s'annu matessi fiant organizadas is eletziones polìticas chi aiant abertu su caminu a su multipartitismu. Mladenov fiat abarradu su cabu de Istadu fintzas a su 6 abrile e presidente de su cussìgiu a interim fintzas a su 6 de trìulas: su passàgiu de cunsignas a Želju Želev aiat determinadu sa fine de sa Bulgaria comunista.
Tom Felton
Biografìa
Sa fama internatzionale arribbat in su 2001 cando resat in su ruolu de Draco Malfoy, su prepotente rivale de Harry Potter in su primu film de sa paristòria, Harry Potter e sa pedra filosofale. Posca Harry Potter e su calice de fogu, in su 2005 at tentu una minore ala in Home Farm Twins, interpretende su ruolu de Adam Baker. In su 2006 est istadu impinnadu in sas ripresas de Harry Potter e s'Òrdine de sa Fenice.
In su 2008 at resadu in su film horror The Disappeared in su ruolu de Simon, at pigadu ala a Emma of Lulworth Cove, in su ruolu de Robbie. In su 2010 at bintu su prèmiu comente a Best Villain a sos MTV Movie Awards pro s'interpretatzione sua de Draco Malfoy in Harry Potter e su prìntzipe mezzosangue. In su 2011 at bintu su matessi prèmiu pro s'interpretatzione sua fintzas in Harry Potter e sos Donos de sa Mortas - Ala 2. In su matessi annu at resadu in su reboot tzinematogràficu S'arbèschida de su praneta de sas monincas, dirìgidu dae Rupert Wyatt.
Doppiatori italianos
In sas versiones in italianu de sos films suos, Tom Felton est istadu doppiadu de:
Istàtua de sa Libertade
S'Istàtua de sa Libertade (chi su nùmene ufissiale est “Libertade chi Allugat su Mundu”) est unu monumentu chi simbolizat sos Istados Aunidos. S'istàtua est posta a curtzu de s'intrada a sa baìa de Noa Iorcu. Issa amentat sa sinzadura de sa Decraradura de Independèntzia de sos Istados Aunidos. Fiat istada donada a sos IAA dae su pòbulu frantzesu, comente sinzale de s'amistade intre ambos paìsos ligada in tempus de sa Rebolussione Amerigana.
Descritzione
Issa rapresentat una fèmina chi zughet un'istola, una corona e sandàlias, abàtigat una cadena truncada e tenet in sa manu sua dereta un'intortza e una tàbula cun su mànigu a forma de culumba, cun sa data de sa decraradura de independèntzia iscrita, in sa manu sua manca. S'istàtua s'agatat in s'Isula de sa Libertade e acollozit bisitadores, immigradores e ameriganos chi torrant biazende in nae.
Pietro dae Cortona
Si ammentana: Sa gloria de sa familia Barberini (Roma); Sa disfatta de Dario ad Arbela (Roma); Sa cunversione de Santu Paulu (Roma); Ada pintadu in Palazzo Pitti a Firenze e in su Palattu de Paba Urbano VIII, unu Barberini, a Roma.
Lestresa
In s'impreu cuotidianu e in sa cinematica, sa lestresa de un'ogetu est sa grandesa de sa velotzidade sua (su tassu de variatzione de sa positzione sua); est tando una cantidade iscalare. Sa lestresa mèdia de un'ogetu in unu discansu de tempus est sa distàntzia fata dae s'ogetu divisa pro sa durada de su discansu; sa lestresa istantànea est su lìmite de sa lestresa mèdia cando sa durada de su discansu de tempus s'acùrtziat a zero.
2434
Su 2434 est un'annu de su seculu de XXI cumintzàu in sa dìe de mèrcuris.
Lestresa
Sa lestresa tenet sas dimensiones de sa distàntzia dividida pro su tempus. S'unidade de medida SI de sa lestresa est su metru in su segundu, ma s'unidade de lestresa prus comuna in s'impreu cuotidianu est su chilòmetru a s'ora o, in sos Istados Unidos e in su Regnu Unidu, mìllios a s'ora. Pro sos biàgios aèreos e marinos su nodu est comunemente impreadu.
Sa lestresa majore a sa cale s'energia o sas informatziones podent biagiare, segundu sa relatividade ispetziale, est sa lestresa de sa lughe in su bòidu c = 299792458 metros in su segundu (belle 1079000000 km/h o 671000000 mph). Sa matèria non podet segudare bastante sa lestresa de sa lughe, ca custa diat rechèrrere una cantidade infinita de energia. In sa fìsica de sa relatividade, su cuntzetu de rapididade sostituit s'idea clàssica de sa lestresa.
Definitzione istòrica
Su fìsicu italianu Galileo Galilei est a parusu cunsideradu su primu a mesurare sa lestresa cunsiderende sa distàntzia cursada e su tempus netzessàriu. Galileu definiat sa lestresa comente a sa distàntzia cursada pro unidade de tempus. In forma de ecuatzione, custa est
ue v est lestresa, d est distàntzia, e t est tempus. Unu ciclista chi curret 30 metros in unu tempus de 2 segundos, a esèmpiu, tenet una lestresa de 15 metros a su segundu. Sos ogetos in movimentu tenent a s'ispissu variatziones de lestresas (una màchina diat pòdere currere unu caminu a 50 km/h, rallentare a 0 km/h, e tando segudare sos 30 km/h).
Lestresa istantànea
In tèrmines matemàticos, sa lestresa istantànea v est definida comente a sa grandesa de sa velotzidade istantànea v, est a nàrrere sa derivada de sa positzione r respetu a su tempus:
Si s est sa longària de su percursu (nòdida fintzas comente a distàntzia) cursada finas su tempus t,  sa lestresa est uguale a sa derivada temporale de s:
Su casu piessignu in su cale sa velotzidade est costante (overas, lestresa costante in lìnia dereta), podet èssere semplificadu in v=s/t. Sa lestresa mèdia in unu discansu de tempus finidu est sa distàntzia totale cursada dividida pro sa durada.
Lestresa mèdia
In manera diversa dae sa lestresa istantànea, sa lestresa mèdia est definida comente a sa distàntzia totale cugugiada dividida pro su discansu de tempus. A esèmpiu, si benit cursada una distàntzia de 80 chilòmetros in 1 oras, sa lestresa mèdia est de 80 chilòmetros a s'ora. A su matessi modu, si 320 chilòmetros sunt fatos in 4 oras, sa lestresa mèdia est fintzas de 80 chilòmetros a s'ora. Cando una distàntzia in chilòmetros (km) benit dividida pro unu tempus in oras (h), su resurtadu est in chilòmetros a s'ora (km/h). Sa lestresa mèdia non descriet sas variatziones de lestresas chi podent àere tentu logu durante discansos de tempus prus curtzos (ca est s'intrea distàntzia cugugiada dividida pro su tempus totale de biàgiu), e tando sa lestresa mèdia est s'ispissu meda diferente de unu balore de lestresa istantànea. Si si connoschent sa lestresa mèdia e su tempus de biàgiu, sa distàntzia cursada podet èssere contada torrende a organizare sa definitzione
Impreende custa ecuatzione pro una lestresa mèdia de 80 chilòmetros a s'ora in unu biàgiu de 4 oras, sa distàntzia cursada s'agatat in 320 chilòmetros.
Espressadu in limbàgiu gràficu, sa pendèntzia de una lìnia tangente in calesi siat puntu de unu gràficu distàntzia-tempus est sa lestresa istantànea in custu puntu, mentras sa pendèntzia de una lìnia de corda de su matessi gràficu est sa lestresa mèdia durante su discansu de tempus cugugiadu dae s'acòrdiu. Sa lestresa mèdia de un'ogetu est Vav = s ÷ t
Lestresa tangentziale
Sa lestresa lineare est sa distàntzia cursada pro unidade de tempus, mentras sa lestresa tangentziale (o velotzidade tangentziale) est sa lestresa lineare de carchi cosa chi si moet longu unu percursu tzirculare. Unu puntu in s'oru esternu de una giostra, o de unu letore de discos, cursat una distàntzia majore in una rotatzione cumpleta respetu a unu puntu prus bighinu a su tzentru. Biagiare a una distàntzia majore in su matessi tempus signìficat tènnere una majore lestresa, e tando sa lestresa lineare est majore in s'oru esternu de un'ogetu rotante de cantu non siat in unu puntu prus bighinu a s'assa. Custa lestresa longu unu percursu tzirculare est nòdida comente a lestresa tangentziale ca sa diretzione de su movimentu est tangente a sa circonferentza de su chircu. Pro su movimentu tzirculare, sos tèrmines lestresa lineare e lestresa tangentziale benint impreados in modu intercambiabile, e ambos impreant unidades de m/s, km/h e àteros.
Sa lestresa de rotatzione (o lestresa angulare) cumportat su nùmeru de giros pro unidades de tempus. Totus sas alas de unu giostra zirante o letore de discos tèteros girant a fùrriu a s'assas de rotatzione in su matessi discansu de tempus. Duncas, totus sas alas cumpartzint sa matessi lestresa de rotatzione o su matessi nùmeru de rotatziones o giros pro unidades de tempus. Est comunu espressare sas lestresas de rotatzione in giros a su minutu (RPM) o in tèrmines de nùmeru de "radiantes" trasformados in un'unidade de tempus. B'at azigu prus de 6 radiantes in una rotatzione cumpleta (in manera cabale 2π radiantes). Cando una diretzione est assignada a sa lestresa de rotatzione, est nòdida comente a lestresa de rotatzione o lestresa angulare. Sa lestresa de rotatzione est unu vetore sa cale grandesa est sa lestresa de rotatzione.
Sa lestresa tangenziale e sa lestresa de rotatzione sunt curreladas: majore est su nùmeru de giros a su minutu, majore est sa lestresa in metros a su segundu. Sa lestresa tangenziale est diretamente proportzionale a sa lestresa de rotatzione a cale si siat distàntzia fissa de s'assas de rotatzione. Nointames, a diferèntzia de sa lestresa de rotatzione, sa lestresa tangenziale dipendet de sa distàntzia radiale (sa distàntzia de s'assas). Pro una prataforma chi zirat cun una lestresa de rotatzione fissa, sa lestresa tangentziale a su tzentru est zero. Cara a s'oru de sa prataforma sa lestresa tangentziale creschet proportzionale a sa distàntzia de s'assas. In forma de ecuatzione:
ue v est sa lestresa tangenziale e ω (lìtera grega omega) est sa lestresa de rotatzione. Unu si moet de prus si sa lestresa de rotatzione creschet (unu balore majore pro ω), e si moet fintzas de prus si si verìficat unu movimentu prus a largu de s'assas (unu balore majore pro r). Iscòstia·di duas bortas prus a largu dae s'assas de rotatzione in su tzentru, e t'as a mòvere duas bortas prus "velotze". Iscòstia·di tres bortas prus a largu e tenes una lestresa tangenziale tres bortas majore. In calesi chi siat tipu de sistema rotante, sa lestresa tangenziale dipendet dae sa distàntzia de s'assas de rotatzione.
Cando benint impreadas sas unidades apropriadas pro sa lestresa tangenziale v, sa lestresa de rotatzione ω e sa distàntzia radiale r, sa proportzione dereta intre v, r e ω divenit s'ecuatzione cabale
Duncas, sa lestresa tangentziale at a èssere diretamente proportzionale a r cando totus sas alas de unu sistema tenent in manera simultànea su matessi ω, comente pro una roda, unu discu o unu fuste tèteru.
Unidades
Units of speed include:
Psicologia
Segundu Jean Piaget, s'atuamentu de s'assuntu de lestresa in sos umanos pretzedet cussa de sa durada e si basat in s'assuntu de distantziadura. Piaget at istudiadu custu argumentu ispiradu dae una dimanda chi l'est istada posta in su 1928 de Albert Einstein: "In cale òrdine sos pipios achirint sos cuntzetos de tempus e lestresa?" Su cuntzetu initziale de lestresa de sos pipios est basadu in su "sorpassu", pighende in cunsideru solu sos òrdines temporales e ispatziales, in piessignu: "Un'ogetu in movimentu est giudicadu prus lestru de unu àteru cando in unu datu momentu su primu ogetu est dae segus e unu momentu o giosso de cue prus a in antis respetu a s'àteru ogetu. "
2433
S'annu 2433 est un annu incomintzadu martis segundu su calendàriu gregorianu.
Vesuvio
Su monte Vesuviu, est unu vulcanu ancora ativu, affacca a Napoli. De ammentare sa erutzione de su 79 d.C. chi at ruinadu Pompei e Ercolanu.
Arbus
Arbus est unu comunu de 6.779 bividores de sa provìntzia de su Campidanu de Mesu. Sa bidda est famosa pro su pellegrinàgiu de Sant'Antoni a Santadi, una fratzione de Arbus.
2435
Su 2435 est un'annu de su seculu de XXI cumintzàu in sa dìe de jobia.
Tabor
Su Tabor, est unu monte in territoriu de Israele, in Galilea, affacca a Nazaret. Segundu una traditzione antiga est su monte de sa trasfiguratzione de Gesùs Cristu.
Lowlands
Su favèddu Lowlands (de bortàre in sardu a sa lìttera "Terras Bassas") inditat sa regione meridionale iscotzèsa, in ube su gaelicu est iscumpàrtu e si at ingresizàu de prus, fìntzas in religione (chi, in custa terra, est de majorìa protestante).
Crèsia manna de Santu Pedru (Terraba)
Sa crèsia manna de Santu Pedru de Terraba, in provìntzia de Aristanis, est sa cuncatedrale de sa diòtzesi de Ales-Terraba.
Dii Mauri
Sos Dii Mauri ("Divinidades Mauras") sunt unu grupu de divinidades berberas chi fint parte de su panteon numida e mauru e fint abbarrados totu su tempus peri s'imperiu romanu fintzas a sa cristanizatzione de s'Africa romana.
Crèsia manna de Santu Pedru (Terraba)
Istòria
Sa crèsia manna de Terrarba est istada incumentzada a fàghere dae su 1821 in forma tardu-baroca in su situ de sa prus antiga catedrale romànica de su 1144 bòlida dae Mariano I. A is primos de s'Otighentu s'antiga catedrale s'agataiat in un'istadu de mala cunservatzione e duncas s'est detzìdidu de dd'isciusciare pro fàghere logu a un'istrutura noa.
Dii Mauri
Problematica
Su numene genericu de Dii Mauri benit dae sos magistrados romanos, chi nche aiant postu a pare unu muntone de divinidades locales. Sos romanos fint pro amparare una politica pro si cuntziliare cun sas divinidades locales, chi non fint integradas a su panteon romanu e no aiant pigadu profetu dae sa protzedura de s' Evocatio.
Crèsia manna de Santu Pedru (Terraba)
Istòria
Is traballos sunt incumentzados in su 1820 e su progetu originàriu, realizadu in parte isceti, previdiat unu tzimbòriu a sa rugrada tra sa navada printzipale e su transetu. Intre su 1822 e su 1833 est fraigada sa navada tzentrale, sas capellas laterales e is bases de sos duos campaniles. Su primu, a manu dereta, est istadu cumpletadu in su 1850, mentras su de manu manca no est istadu mai acabadu.
Benedetto dae Norcia
Benedetto, Beneittu est naschidu a Norcia, in su 480, de familia ricca chi l'at mandadu a Roma a istudiare. Ma s'est prestu istraccadu de sa tzitade. Si retirada a Subiaco, e faghede vida de eremida. A poi si ch'andada a Montecassino e fundada unu monasteru. Iscriede sa Regula, fundada subra su mottu: ora et labora, prega e trabaglia. Funi sos tempos de sas invasiones barbaricas, e sos monasteros benedettinos ana salvadu s'Europa, ca funi tzentros de cultura, de istrutzione e de trabagliu. Est mortu su 546. Est patronu d'Europa. Sa festa s'11 de triulas( e no pius in beranu!).
Crèsia manna de Santu Pedru (Terraba)
Istòria
In su 1912 est cumpletada sa navada e in su 1927 est derrùida s'àbside romànica e realizadu su tamburu de su tzimbòriu. In su 1930 est istadu cumpletada sa pamentada de su presbitèriu e collocadu s'altare majore. In su 1933 sa crèsia est cunsagrada. In su 1951 sunt istadas realizadas sas decoraduras internas cun is bator evangelistas e santu Pedru in su muru de fundu de su presbitèriu.
Dii Mauri
Problematica
Gabriel Camps nde at bogadu unu numeru chi fit prus de 50, totu divinidades in ligàmene cun sa natura. Sos Dii Mauri diant a essere divinidades secundarias chi non fint integradas a su panteon, comente Ba'al Hammon a Saturnu o Tanit a Zunone Tzeleste.
Crèsia manna de Santu Pedru (Terraba)
Istòria
In sa catedrale sunt custoidos capitellos chi benent de Neapolis, recuperados dae s'isciusciadura de s'àbside de sa catedrale de su 1144. Sunt annotamala cunservados su fonte batesimale de su 1626, sa trona de linna de su de XVII sèculos e una rughe pretziosa ispagnola de argentu. Sunt de su XVII fintzas is istàtuas de linna de santu Pedru, de sa Madonna de su Rosàriu e de sa Madonna de su Remèdiu.
Dii Mauri
Problematica
Una resone in prus pro custu numene podet essere istadu su problema de bortare dae su berberu a su latinu su numene de custas divinidades. Difatis, sigundu a Gabriel Camps pro "mauru" si intendiant inditare totus sas populatziones africanas chi non si fint romanitzadas.
Crèsia manna de Santu Pedru (Terraba)
Istòria
In su cabudanni de su 2016 est istadu collocadu un'òrganu mannu in sa navada de manu manca, òpera de sa dita Oberlinger de Windesheim de su 1950. S'Arte Organaria de su maistru Alessandro Girotto de Postioma (TV) s'est ocupada de su trasferimentu dae sa crèsia Kirchegemeinde Itzenplitzstr in Schiffweiler de Hellingenwald (DE), de su restàuru e de ddu insertare in sa càscia artìstica tzentenària in depòsitu in s'azienda (ca s'òrganu no nde teniat) in su mese de cabudanni, cun sa butega de òrganu de Michele Virdis. Su cuntzertu de inchingiada est istadu tentu su 19 santandria de su maistru Andrea Pilloni. S'òrganu est istadu beneitu dae su pìscamu de Ales-Terrarba Roberto Carboni.
Dii Mauri
Carateres
Sos Dii Mauri non fint assimizados a sos Olimpios de sa Greghia antiga e fint in totu e pro totu divinidades africanas.
Gabriel Camps distinghet paritzas categorias: sa prima sunt divinidades in grupos de sete, chimbe o tres, comente "panteon locales minores". Sa categoria de duos, fata de una duzina, tenet numene de sos umanos. S'urtima categoria tenet totu numenes ligados a toponimos.
Fontes epigrafigas
Sa zente si poniat a addiosare meda custas divinidades ma, sigundu a Gabriel Camps, sas fontes epigraficas in ue si podent agatare sunt pagas abberu, ca non fint ogetu de notas iscritas. S'istudiosu narat chi sunt petzi binti, datadas intra sa fine de su segulu de duos e su de tres. Su matessi autore creet chi sos dedicadores fint ofitziales o militares, e no est de accordu cun sas teorias de Jules Toutain o, prus de pag'ora, Elizabeth Fentress o Marcel Bénabou.
Rapresentaduras
Su museu de Chemtou mustrat unu relevu de calchina chi aiant agatadu in su matessi logu, in ue bi sunt oto divinidades a costazu de s'atera.
Su museu natzionale de Bardo in Tunisia presentat unu bassu-relevu iscobertu in Béja, in ue sas sete divinidades sunt a conca segada: sos caballeris Macurtam e Iunam, Bonchor in su tzentru e sas deas Vihinam e Varsissima. Mohamed Yacoub narat chie sunt prus a minudu: Bonchor in mesu, Varsissima e Vihinam, Macurgum a dereta e Matilam a manca; duos caballeris affiancant su bassu-relevu, Magurtam a manca e Lunam a dereta. S'opera est datada a su segulu de tres.
Tzirillu e Metòdiu
Tzirillu e Metòdiu, duos frades gregos, naschidos in su sec.IX. Cirillu, est istadu amigu de s'imperadore Mighele III. Si retirada in unu guventu inue bi fudi su frade Metodiu. Retzini s'ingarrigu de preigare su vangelu in Moldavia, inue esistiada solu sa limba faeddada: Inventana s'alfabetu slavu, giamadu cirillicu. Cirillu est mortu a Roma su 869. Metodiu, nomenadu piscamu, si dedicada a traduere sa Bibbia e sos testos liturgicos in limba islava. Moridi su 885. Proclamados patronos de s'Europa. Sa festa si 14 de frealzu.
Giorgio Gaber
Giorgio Gaber, naskidu Giorgio Gaberscik, fit dae medas jamadu "il Signor G", est unu personaggiu difizile a definire. A su cominzu fit unu chitarrista de rock chi cantaiat in italianu. Meda istimadas fini sas performance comente autore e attore teatrale; est istadu su chi aiat cominzadu, umpare a Sandro Luporini, su 'genere' jamadu teatro canzone, chi fit una ipezie de cabaret.
In su 1956 intrada a fagher parte de sos Rock Boys, unu complesso de Adriano Celentano, inue sonaiat su pianu Enzo Jannacci.
Istados Unidos de Atlànticu Meridionale
Sa de Atlànticu meridionale o Atlànticu de sud est una de is tres regiones (is àteras sunt is de  sud-uestu e sud-estu) cun chi sunt partzidos is Istados Unidos de Amèrica Meridionales.
Componidura
Nde faghent parte:
Gotha
Gotha est una citadi de 45 419 bividoris de sa Turìngia, in Germània. Est sa biddamanna e centru prus mannu de su circundàriu (Landkreis) omònimu (targa GTH).
Gotha bantat su tìtulu de "Citadi manna de circondàriu" (Große kreisangehörige Stadt).
Geografia fìsica
Gotha s'agatat 74 km a nord-ovest de sa citadi de Coburgo.
Matzedònia de su Norte
Sa Repùbrica de Matzedònia de su Nord (in limba matzèdone "Република Северна Македонија", Republika Severna Makedonija) est unu istadu de sa penìsula de is Balcànus. Cunfinat a setentrioni cun sa Sèrbia e su Kosovo, a orienti cun sa Bulgaria a meridioni cun sa Grèghia e a otzidenti cun s'Albania. Sa capitali est Skopje.
Fintzas a su 1993 faiat parti de sa Federatzioni de Iugoslàvia: fiat s'istadu prus meridionali e mancai prus pòburu de sa federatzioni.
Sa Repùbrica de Matzedònia de su Norti est arreconnota dae sa prus parti de is istàdus de su mundu, ma in tempus coladus at tentu problemas pro su nòmini chi aiat sçobedau. Matzedònia defati est su nòmini de una regioni de sa Grèghia puru, chi at protestau in s'ONU poita no boliat chi sa Repùbrica noa teniat cuddu matessi nòmini. Ufitzialmenti oi in di su nòmini est "Repùbrica ex-Iugoslava de Matzedònia" e at dèpiu puru cambiai sa bandera: sa chi teniat a su momentu de s'indipendèntzia teniat unu Soli de Verghina, sìmbolu de sempri cullegau a s'antigu Imperu Matzèdone, mescamenti a su rei Filippu, babbu de Alessandru su Mannu. Pustis de is protèstas de sa Grèghia, sa bandera noa tenit unu soli giallu in campu arrùbiu chi regòrdat su Soli de Verghina, ma no porit essi cuntestàu de nisçunus.
Sa limba matzèdone assimilla a su bùlgaru ma tenit influèntzias de su serbu puru, e sa sigunda limba foeddara in Matzedònia est s'albanesu.
Retzentementi nci funt stètius disòrdines in sa popolatzioni de etnia albanesa chi pustis de sa gherra in Kosovo est aumentara de nùmeru (imoi funt su 43% de sa popolatzioni totali poita ca ddui funt medas afitianaus) e bolit prus autonomia. In is pròssimus annus est possìbili chi sa Repùbrica de Matzedònia de su Norti potzat intrai in s'Uniòni Europea.
2436
Su 2436 est un annu incomintzadu chenàbura a segunda de su calendàriu gregorianu.
Aidumajore
Aidumajore (connotu fintzas comente Bidumajore) est unu comunu de 542 bividores de sa Provìntzia de Aristanis.
Daniele De Rossi
Est unu centrocampista de sa A.S. Roma e de sa Nazionale Italiana di Calcio.
Adelàsia Cocco
Adelàsia Cocco Floris (Tàtari, 1885 -- Nùgoro, 1983) est istada una mèiga sarda, sa segunda fèmina sarda laureada in meighina e sa prima fèmina mèiga giuta de s'istadu italianu in su 1914. Est istada fintzas sa prima fèmina in Sardigna a pigare sa patente in su 1919.
Biografia
Adelàsia, chi tenet unu nùmene chi ammentat a Adelàsia de Torres, fiat sa fìgia de Sarvadore Cocco Solinas, poeta-narradore e giornalista (chi at collaboradu cun su Sassari e sa Rivista delle tradizioni popolari italiane), amigu de Gràtzia Deledda e de Angelo De Gubernatis. Interessada a sa professione mèiga dae cando fiat minore, in su 1907 s'est iscrita a sa Facultade de Meighina de s'Universidade de Pisa, ùnica fèmina in cue. In su 1910 est torrada a Tàtari ue s'est laureada in su 1913 cun sa tesi intitulada Pòdere autolitico de su soru de sàmbene che a contributu a sas reatziones immunitàrias (in italianu Potere autolitico del siero di sangue come contributo alle reazioni immunitarie), cun sa ghia de su professore Luisi Zoia, diretore de s'Istitutu de patologia e clìnica mèdica de s'Universidade de Tàtari. Est istada sa segunda fèmina de s'ìsula a si laureare in meighina; in antis de issa, Paola Satta si fiat laureada in Casteddu, in su 1902.
Est istada sa dutora chi at sighidu a Atìliu Deffenu e un'amiga de su poeta Bustianu Satta e de su pintore Antoni Ballero.
Carriera
Sa paràulas de su professore suo Gughetti
l'ant impuntzada a fàghere dimanda pro divènnere mèiga giuta in Barbàgia in su 1914. Nointames su prefetu de Nùgoro aeret refudadu de firmare su decretu de nòmina, sos cussigeris cumonales l'ant assinnadu unu traballu in su rione betzu de Seuna, in ue sa dutora giòvana at conchistadu s'aficu de sos malàidos suos. Abarrende in zona, in su 1915 sa faina sua s'est ismanniada incluende su bidditzolu de Lollove. Inoghe, su at sighidu sos 400 abitantes de su bidditzolu de monte, chi in antis fiant istados sighidos dae su mèdicu Andrea Romagna, ochidu in un'imposta. iscortada dae un'assessore a cuaddu, est su mèdicu cundutu chi passat in camineras pruinosas sanende corpus e s'ispiritu e portande aconnortu e presentzia in una terra pobera meda, in ue ci fiant bandidos meda.
Chsitionende de s'esperièntzia, issa at iscritu:
In su 1919, est istada fintzas sa prima fèmina a pigare una patente automobilìstica in Sardigna.
At acumpridu una faina de annestru sanitàriu sighida in calidade de Ufitziale sanitàriu in Nùgoro (numenada in su 1928) e de diretora de s'Istitutu provintziale de Igiene e Profilassi (numenada in su 1935).
Est morta in Nùgoro in su 1983, a s'edade de 98 annos.
Provìntzia autònoma de Bolzano - Alto Adige/Südtirol
Sa provìntzia autònoma de Bolzano – Alto Adige/Südtirol (Autonome Provinz Bozen – Südtirol in tedescu; Provinzia Autonoma de Balsan/Bulsan – Südtirol in làdinu) est sa prus setentrionale de sas provìntzias de sa regione Trentinu-Alto Adige/Südtirol e de Itàlia. Su cabulogu est Bozen.
Contat 532 010 bividores e una superfìtzie de 7 398,38 km², chi nde faghent sa segunda provìntzia prus istèrrida de Itàlia a pustis de sa provìntzia de Tàtari. Paris a sa provìntzia autònoma de Trentu e a su Tirolu, su Südtirol costituit s'Euroregione Tirolu-Südtirol-Trentinu, chi currespondet (cun bona approssimadura) a su territòriu de sa regione istòrica de su Tirolu, a chi est acapiadu dae motivos linguìsticos e culturales. Comente provìntzia de su Trentinu-Südtirol, paris cun su Vènetu e a su Friuli-Venètzia Giùlia, pertocat annotamala a sa macroarea geogràfica de su Trivènetu.
Sa provìntzia est un' àrea trilìngue. Su tedescu e s'italianu sunt limbas ufitziales de sa provìntzia, a chi s'agiunghet su ladinu in duas baddes orientales.
A su tzensu de su 2011 sos bividores de limba mama tedesca fiant su 69,41%. In sa ròdia privada e pùblica a s'internu de sa cumponente germanòfona predominat unu dialetu austrobavaresu alpinu (su dialetu sudtirolesu), caraterizadu dae una tzerta presèntzia de vocàbulos de orìgine romanza. Su tedescu istandard in sa sua variante austrìaca abarrat s'idioma imparadu in iscola, impreadu in sa comunicatzione iscrita e in sas ocasiones ufitziales. Su grupu tedescòfonu est majoritàriu in 102 comunas subra 116 (cun unu màssimu de su 100% in Martell), de custos in unos bonos 77 comunos su grupu linguìsticu tedescu costituit prus de su 90% de sos residentes. Pro contra sos tzentros printzipales bident una cumponente majoritària italòfona comente a s'in casu de su cabulogu de provìntzia.
Semper in su tzensu 2011 sos italòfonos, sunt su 26,06% e sunt majoritàrios in chimbe comunos: Bolzanu (73,80%), Laives (71,50%), Bronzolo (62,01%), Salorno (61,85%) e Vadena (61,50%)[31]. Sa comuna de Meran, sa segunda tzitade prus populada de sa provìntzia, est pro agiomai sa metade de madrelingua italiana (49,06%), in Franzensfeste su 38,51% de sa tzitadinàntzia pertocat a su grupu italianu e a Brixen, su de tres comunos de sa provìntzia, sos italòfonos sunt su 25,84%.
Is de limba mama italiana sunt fatu fatu definidos Walsche e sa limba italiana Walsch, ambos faeddos chi derivant de su germànicu antigu (Walh, istràngiu, cfr. Valacos e Vallones) e ant achiridu connotatzione negativa.
Prus de su 4% de sos altoatesinos est de limba mama làdina dolomìtica. Sos ladinòfonos sunt cuntzentrados mescamente in sa badde Gardena e in badde Badia e costituint sa majoria in oto comunas: La Val (punta de su 97,66%), San Martin de Tor, Abtei, Marèo, S. Crestina - Gherdëina/S. Cristina-Gherdëina, Sëlva, Urtijëi, Corvara.
Crèsia manna de Santu Pedru (Terraba)/campidanesu
Sa crèsia manna de Santu Pedru de Terraba, in provìntzia de Aristanis, est sa cuncatedrali de sa diòcesi de Ales-Terraba.
Istòria
Sa crèsia manna de Terrarba est stètia incumentzada a fai de su 1821 in forma tardu-baroca in su situ de sa prus antiga catedrali romànica de su 1144 bòfia dae Mariano I. A is primus de s'Otuxentus s'antiga catedrali s'agatàt in unu stadu de mala cunservatzioni e duncas s'est decìdiu de dd'isciusciai po fai logu a una strutura noa.
Ollasta Useddus
Ollasta Useddus est unu comunu de 289 bividores de sa Provìntzia de Aristanis.
Crèsia manna de Santu Pedru (Terraba)/campidanesu
Istòria
Is traballus funt incumentzaus in su 1820 e su progetu originàriu, realizau in parti sceti, previdiat unu tzimbòriu a sa rugrada tra sa navada principali e su transetu. Intra su 1822 e su 1833 est fraigada sa navada centrali, is capellas lateralis e is basis de is duus campanilis. Su primu, a manu dereta, est stètiu cumpletau in su 1850, mentras su de manu manca no est stètiu mai acabbau.
In su 1912 est cumpletada sa navada e in su 1927 est isciusciada s'àbside romànica e realizau su tamburu de su tzimbòriu. In su 1930 est istada cumpletada sa pamentada de su presbitèriu e collocau s'altari magiori. In su 1933 sa crèsia est cunsagrada. In su 1951 funt stètias realizadas is decoraduras internas cun is cuatru evangelistas e santu Pedru in su muru de fundu de su presbitèriu.
In sa catedrali funt custoius capitellus chi benint de Neapolis, recuperaus de s'isciusciadura de s'àbside de sa catedrali de su 1144. Funt cunservaus puru su fonti batesimali de su 1626, sa trona de linna de su de XVII sèculus e una cruxi pretziosa spagnola de argentu. Funt de su XVII puru is stàtuas de linna de santu Pedru, de sa Madonna de su Rosàriu e de sa Madonna de s'Arremèdiu.
In su cabudanni de su 2016 est stètiu collocau un'òrganu mannu in sa navada de manu manca, òpera de sa dita Oberlinger de Windesheim de su 1950. S'Arte Organaria de su maistru Alessandro Girotto de Postioma (TV) s'est ocupada de su trasferimentu de sa crèsia Kirchegemeinde Itzenplitzstr in Schiffweiler de Hellingenwald (DE), de su restàuru e de ddu insertai in sa càscia artìstica centenària in depòsitu in s'azienda (ca s'òrganu no ndi teniat) in su mesi de cabudanni, cun sa butega de òrganu de Michele Virdis. Su cuncertu de incingiada est stètiu tentu su 19 donniasantu de su maistru Andrea Pilloni. S'òrganu est stètiu beneditu de su pìscamu de Ales-Terrarba Roberto Carboni.
Golfu de su Méssicu
Su golfu de su Méssicu, connotu comente su mare mediterraneu de s' América de su Nord, est un'intrada naturale posta a uestu de S'Otzéanu Atlánticu, cara a su Méssicu. Est serradu totu a giru dae sa regione nortiamericana ( IUA, IUM e Cuba). Est mannu 1'550'000 km².
Marc-Antoine Laugier
Marc-Antoine (Abbé) Laugier (22 de Ennarzu, 1713, Manosque, Provence - 5 de Abrile, 1769, Parigi) est istadu unu Gesuita preideru e teòricu de s'architetura.
Laugier est connottu pro su  (Saggiu subra de s'Architetura) pubricadu in su 1753.
Forada massiva
Sa forada massiva est unu fossu destinadu a prus cadàveres.
In su tempus coladu, fiat impreada ampramente pro bi tudare sas carenas de sos pòberos chi non si podiant permiter unu monumentu funeràriu. Zenerarmente, in tempus de sas gherras s'impreat siat pro interrare sordados, siat pro afufare zenotzìdios e àteros crìmines de gherra.
Franco Bonisolli
Est istadu unu tenore de ópera italianu, qui aiat bestidu sos pannos de Manrico (Il Trovatore) e Calaf (Turandot).
Olimpu (mitologia)
Su Monte Olimpu est in Grèghia, a su confine tra sa Macedonia e-i sa Tessaglia. Est altu guasi 3000m. e affacca a mare, e si mustrat imponente. Famosu in s'antighidade poite si pensaiada chi fudi sa dimora de sas deidades se sa Grecia antiga (Zeus, Era, Ares, Artemide, Pallade, Persefone e ateros e ateras).
Cabuderra
Cabuterra est una bidda de sa tzitadi metropolitana de Casteddu con 24.000 abitantis.
Cennus generalis
Das collias prus attasa de sa fasci monatana chi fairi de corona a sa zona pianeggianti de su brazzu occidentali de su Golfu des Angelusu, s'estendiri su territoriu chi pigara su nomini de Cabuderra. Sa bidda de Cabuderra est a 17 km de Casteddu. Situara trai mari e muntangia e su stangiu, est principalmenti una bidda agricula. Nutevoli est sa sua crescita demugrafica des utimus 50 annus. In sa sua istoria funt importantis sa cresia de sant'Efis, de santa Brabara e de santu Gironi.
Tàtari/nugoresu
Istoria
Una de sas massimas espressiones curturales e politicas de sa tzitade est istau seguramente sa emanatzione in su XIII seculu de sos Istatudos Thatharesos, iscrittos in latinu e in sardu logudoresu. Su documentu, chi nois conoschimus gratzias a duas copias una in latinu e s'attera in sardu (in cudda in sardu b'est sa data de su 1316), est divisu in tres partes: sa prima est dedicada a su deretu pubblicu, sa segunda a su deretu tzivile e sa tertza a su deretu penale. Custu codighe de deretu est istadu pagu a pagu adottadu dae medas comunes de Sardigna. Pro custu motivu nois podimus nàrrare chi custu est unu documentu identitariu de totu sos sardos.
Rovereto
Rovereto est una tzitadina na de unos 31.000 persones, in provìntzia de Trento in sa regione de su Trentinu-Tirolu de su Sud.
Masaccio
Masaccio (Tommaso Guidi, nadu M., San Giovanni Valdarno 1401 -Roma 1428). Pintore de sos pius mannos: Oberas: Sant'Anna cun sa Madonna e su Bambinu (Firenze, Uffitzi); In sa cappella Brancacci in sa creja de su Carmine a Firenze: Su tributu; sa catzada dae su paradisu terrestre; santu Pedru distribuidi a sos poberos su 'inari de Anania. Morit a 27 annos.
Organizatzione Mundiale de sa Salude
S'OMS est istada fundada pro proposta de su Cussìgiu Econòmicu e Sotziale de s'ONU chi at dadu impulsu a sa redatzione de sos primos istatutos de s'OMS. Sa costitutzione e prima reunione de s'OMS at tentu logu in Ginevra, su 7 de abrile de su 1948, ratificada dae 26 istados membros. Eredaiat bona parte de sos mandados e risursas de s'Organizatzione de Salude chi fiat istada s'agèntzia de sa Sotziedade de Natziones pro sos temas de salude.
S'obietivu de s'OMS, aici comente pretzisadu in sa relativa costitutzione, est sa resèssida a banda de totus sas populatziones, de su livellu prus artu possìbile de salude, definida in sa costitutzione totu che cunditzione de cumpletu benistare fìsicu, mentale e sotziale, e non feti che ausèntzia de maladia o de infirmidade. Est membru de su Grupu pro s'isvilupu de sas Natziones Unidas.
1455
S'annu 1455 est un annu incomintzadu in mercuris segundu su calendàriu gregorianu.
Armùngia
Armùngia (fintzas connotu comente Armùnja, in italianu Armungia) est unu comunu de 584 abitantes de sa Tzitade metropolitana de Casteddu.
Isticadeddu
Isticadeddu est unu bighinadu de Terranoa, assetiadu in sa zona ovest de sa tzitade sarda. Cunfinat cun sos bighinados de Zona Gregorio, Santa Mariedda, Pasana e Zona Barata. Isticadeddu est divididu in duos (sud e nord) dae su riu Seligheddu.
Marcello Melis
Marcello Melis (Cagliari, 16 austu 1939 – Parigi, 5 santuaine 1994) est istadu unu contrabbassista e composidore de jazz.
Stevie Nicks
Est sa oghe de su gruppu Fleetwood Mac.
Trieste
right|thumb|250px
Trieste est una zitade de 201.261 abitantes cun su portu in su Mare Adriatico edd'est su capoluogo de sa regione Friuli-Venezia Giulia.
Sa tzitade est posta in sa parte finale de su territoriu italianu edd'est a su confine cun sa Slovenia.
Mariehamn
Mariehamn (pronuntziadu: [ˈmɑriːeˈhɑmn]; in finlandesu: Maarianhamina, pronuntziadu: [ˈmɑːriɑnˌhɑminɑ]) est una bidda de unos 11.736 bividores capitale e sa tzentru prus mannu de is ìsulas Åland.
L'Aquila
L'Aquila fundada in sa medade se su sec. XIII, affacca a Amiternum, tzitade romana, e patria de Sallustio. A sos pes de su Gran Sasso. In su territoriu sou si praticaiada sa pastoritzia, e su commerciu de sa lana. Culpada diversas boltas dae terremotos ruinosos: su primu in su 1349. Est passada sutta diversas dominatzione: sos Angioinos, sos Aragonesos, sos Asburgo. In su 1798 occupada dae sos Frantzesos, at provocadu una insurretzione anti frantzesa. Bombardada dae sos Alledos in sa segunda gherra mundiale. S'ultimu terremoto est istadu cussu de i su mese de abrile de su 2009. Tzittade ricca de crejas: una, Santa Maria de Collemaggio, est unu capolavoro de su romanicu in Abruzzo. Inoghe est istadu cunsacradu paba s'eremida Pietro da Morrone cun su nomene de Celestino V (1294). L'Aquila ("Aquila" finas a su 23 de santuandria de su 1939) est una tzitade italiana de 72.696 abitantes (2008), capoluogo de sa Regione Abruzzo e de s'omonima provincia.
François Villon
François de Montcorbier nadu Villon (Parigi 1431 iparidu in su 1463) est istadu unu poete frantzesu de sa fine de su Medioevo. Est su poete pius connottu de cust'epoca, sos romanticos lu cunsideraiana su precursore de sos poètes maudits (poetes malaittos).
Istados Unidos de Atlànticu Mèdiu
S' Atlànticu mèdiu est una regione de is Istados Unidos de Amèrica chi est posta a mesu de sa costera de estu. Cun sa regione de Noa Inghilterra format sa regione de norti-estu.
Cumponidura
Is istados chi nde faghent parte sunt:
A custos benint fatuvatu azuntos fintzas:
Is duas Virgìnias tenent però carateres atìpicos in cumparàntzia a is àteros chi podent èssere intrados in custa regione. Sunt difatis prus simbillantes a is de Atlànticu de sud.
Tzitades Majores
''tzitade, istadu, (nùmeru de bividores)
Maria Luisa Busi
Maria Luisa Busi (Milanu, 24 de martzu de su 1964) est una ziornalista, presentadora e narradora telebisenca, gasi che un'iscritora italiana.
Biografia
Nàschida in Milanu, peroe crèschida in Casteddu (fiat arribada a sa Rai a pustis de traballare pro s'emissora sarda Videolina), est ziornalista, imbiada ispetziale e narradora de su Td1 de sas otu de sero, gasi etotu che redatadora cabu tzentrale de s'ufìssiu redale “Ispetziales” de su Td1. Cun sas relatas suas, at contadu sa realidade de sas presones italianas, sa cundissione de sos malaidos cherveddales, sas iscravuras migratòrias noas, sas poberesas noas e antigas. Est sindigalista, cussizera nassionale de sa Federadura Nassionale de s'Imprenta Italiana (FNII). Est cojuada dae su 24 de làmpadas de 2.004 cun Riccardo Chartroux su ziornalista de su Td3 e tenet duas fizas, Beatrice nàschida in su 2.003 e Luce nàschida in su 2.006. In su 1.998, at interpretadu sese etotu in sa pellìgula “Urogallu” cun Carlo Verdone.