cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Baltasar Gracián
Istudios e ordenatzione satzerdotale
Dae Valencia at a andare a Lerida in su 1631, incarrigau de insignare teologia morale. In su 1633 at a mòere a Gandìa, in ue at a insignare filosofia in su collègiu gesuita de sa tzitade e ant a torrare sos problemas e sas disamistades cun sos de Valencia.
Su tempus colau in Huesca e Madrid e sa maturidade literària
In s'istiu de su 1636 at a torrare a Aragona, a Huesca, a fàghere su confessore e preigadore. Su tempus colau inoghe at a àere importàntzia nanna, pro ite ca cun s'agiudu de su mecenate Vincencio Juan de Lastanosa at a pòdere pubricare su primu libru suu: El Héroe (s'eroe) in su 1637. Lastanosa reuniat in sa domo-museu sua medas artistas e literàrios. Su palàtziu de Lastanosa, fines Felipe IV de Ispagna dd'at a bisitare, fiat famosu pro is giardinos ermosos, pro s'armeria ispantigosa, pro una colletzione de medàglias e pro una biblioteca meda manna cun unos setemiza libros, roba de ispantu pro tando. In custu ambiente favorevole Gracián at a bènnere in cuntatu cun su mundu intelletuale aragonesu, connoschende peri su poeta Manuel de Salinas e s'istòricu Juan Francisco Andrés de Uztarroz.
Polònia
Geografia
Su territòriu tirat a 312.696 km² ​ e una populatzione de unos 38,20 milliones de persones, chi nde faghent su de chimbe paisos prus pobulados de s'UE. In totu su cantone sententrionale su territòriu polacu s'agatat in sa pranura manna europea, mentras in in su sud si faghet montosu cun is Sudetos, is Carpatzos e is Montes de Santa Rughe. Sa Polònia s'incarat in su norte a su Mare Bàlticu e cumpartzit fronteras marìtimas cun Danimarca e Isvètzia, a nord-est allàcanat cun s'oblast de Kaliningrad (chi partenet a sa Rùssia) e cun sa Lituània, in s'est cun sa Bielorùssia, in su sud-est cun s'Ucràina, in su sud cun sa Repùblica Ceca e s'Islovàchia e in s'ovest cun sa Germània.
Istòria
Sa fundatzione de sa natzione est fatu·fatu identificada cun s'adotzione de su catolitzèsimu a banda de su re Mieszko I in s'annu 966, cando su territòriu currespondiat aprossimadamente a su de sa Polònia moderna. Su Regnu de Polònia fiat costituidu in su 1025, e in su 1569 aiat cunsolidadu un'assòtziu de durada longa cun su Granducadu de Lituània firmende s'Unione de Lublinu, pro mèdiu de sa cale fiat istèrrida sa Cunfederatzione Polacu-Lituana. S'Assòtziu fiat iscontzadu in su 1795, e su territòriu polacu fiat istadu partzidu intre Rùssia, Prùssia e Àustria. Sa Polònia aiat torradu a coberare s'indipendèntzia a pustis de sa Prima Gherra Mundiale comente Segunda Repùblica Polaca, ma in su cabudanni de su 1939 fiat ocupada dae sa Germània nazista e a fatu dae s'Unione Soviètica durante sa Segunda Gherra Mundiale. In su 1944, fiat formadu unu guvernu provisòriu polacu, su cale, a pustis de unu perìodu de cunflitos, referendum e eletziones, fiat acabadu faghende·si istadu satèllite de s'Unione Soviètica. Sa Repùblica de Polònia (Rzeczpospolita Polska) aiat duncas cambiadu nùmene in Repùblica Populare de Polònia (Polska Rzeczpospolita Ludowa) in su 1952. Durante is rivolutziones de su 1989, su guvernu marxista-leninista de Polònia fiat iscontzadu, e s'istadu aiat adotadu una costitutzione noa chi s'istabilit comente una democratzia suta su nùmene Rzeczpospolita Polska, fintzas tenta in contu che sa de tres repùblicas (III Rzeczpospolita).
Economia
Sa Polònia est atualmente sa de chimbe economias (PIB PPA) prus mannas e una de is prus dinàmicas de s'Unione Europea, tenet in paris tempus unu livellu artu meda in s'Inditu de Isvilupu Umanu. In prus, sa Bussa de Varsàvia est sa majore e prus importante de s'Europa tzentu-orientale. Postu intre is culturas de s'Europa Orientale e Otzidentale e caraterizadu dae un'istòria cumplessa, contat monumentos istòricos numerosos, 17 de is cales sunt Patrimòniu de s'Umanidade de s'UNESCO. Est bisitada dae unos 19,6 milliones de turistas cada annu (2018), pro custu est su de sèighi paisos prus bisitados dae su praneta.
Sotziedade
Sa Polònia ocupat una posidura arta in educatzione, seguresa e libertade econòmica. Tenet unu sistema educativu bonu in Europa, intre sos paisos prus istruidos. Su paisu oferit educatzione universitària gratùita, seguresa sotziale finantziada dae s'Istadu e unu sistema universale de atendimentu de sa salude pro totu is tzitadinos. Pro su chi pertocat is deretos umanos, s'istadu ammustat dae s'artziada a su pòdere de is populistas in su 2015 una tendèntzia a s'autoritarismu, fintzas a sa reprimida de is libertades de manifestada.
Limba bùlgara
Su bùlgaru(in bùlgaru: български, bǎlgarski; pronuntziadu [ˈbɤɫɡɐrski]) est una limba indoeuropea, parte de su brancu de is meridionale de is limbas islavas. SU bùlgaru, impare a su matzèdonu, tenet caraterìsticas chi ddu seberant de totu is àteras limbas islavas: intre custos s'eliminatzione de is casos, s'isvilupu de un'artìculu definidu (paris a medas àteras limbas de àrea balcànica), e s'ammancu de su vèrbiu in forma infinitiva. Mantènet antimes e at ulteriormente isvilupadu su sistema verbale proto-islàvicu. S'agatant medas formas verbales pro esprimire atziones acontessidas chene testimòngios, atziones torradas a nàrrere e atziones dudosas.
Cun s'intrada de sa Bulgaria in s'Unione Europea su 1 de ghennàrgiu de su 2007, su bùlgaru est divènnidu una de is limbas ufitziales de s'Unione Europea.
Donori
Donori est unu comunu de 2.138 abitadores de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Charles Rennie Mackintosh
Charles Rennie Mackintosh (Glasgow, 7 de lampadas 1868 – Londra, 10 de nadale 1928) est istadu unu architetu, designer e pintore inglèsu. Est istadu unu esponente de su movimentu Arts and Crafts.
Girolamo De Angelis
Girolamo De Angelis (1567 – 1623), naschidu a Enna, gesuita e missionariu in Giappone. Bi arrivada in su 1602 e si dedicada a preigare sa fide cristiana, e imparada a sa perfetzione su giapponesu. Su 1614 iscoppiada sa persecutzione contra sos cristianos. Su 1621 est a Yendo (Tokio) po assistire so cristanos, ma benidi arrestadu e brujadu biu cun ateros 49 cristianos su 4 de nadale 1623. Beatificadu su 7 de triulas 1867 dae Pio IX.
Tool
Is Tool funt unu grupu alternative metal nàschidu a Los Angeles in California. S'istile issoru est unu amisturu de heavy metal e neoprogressive e àteros de custu tipu etotu; est po custa bariedade ca tenent tra is istimadores ascurtadores de onnia tipu de mùsica. Su lider de su grupu, frontman pro is esibiduras e iscritore de is testus est su cantante Maynard James Keenan.
Si faint abiri me su panorama alternative rock cun su primu album (Undertow de su 1993) in su mentris ca custu fiat tzerriau movimentu trash, si faint balere comente alternative metal cun sa pubbricatzione de su segundu album issoru, Ænima in su 1996. A fùria de traballare in isperimentatziones musicales, arte bisuale, evolutzione personale de is testos (ca agatant s'apice cun Lateralus in su 2001 e 10,000 Days in su 2006), su grupu arrenexit a guadangiare criticas bonas e fama in totu su mundu.
Jovian
Jovian (Durham, North Carolina, 10 de santandria, 1994 – Durham, North Carolina, 10 de abrile, 2014), est unu còmicu e attore americanu.
Almaty
Almaty (in kazacu: Алматы/Almatı; in russu: Алматы, pronountziadu [ɑl.mɑ.ˈtə]), giai connota che Alma-Ata (in russu: Алма-Ата) e Vernɨy, est una tzitade de unos 1.552.350 biviodres, bidda prus manna de su Kazàchistan.
Uberto Bonetti
Aiad istudiadu in s'Accademia di Belle Arti de Lucca inue aiat leadu leziones dai Lorenzo Viani. In su 1930 in Viareggio connoschede a Filippo Tommaso Marinetti, in su 1931 disegna sa maschera de Viareggio (jamada Burlamacco) pro su carrasegare. Verso su 1932 aiada aderidu a sos printzipios de s'Aeropittura futurista enunziados in su 1929 dae sos futuristas Marinetti, Balla, Depero, ecc. Influenzadu dae Depero e Thayaht Bonetti si dedicada a sa moda fatende istudios e criende modellos de estires pro omine e femina. Una de sas produziones pius nodidas de Bonetti sunu una serie de disegnos realizados fra su 1932 e 1940 jamados le aeroviste italiane dedicadas a sas tzitades italianas pius importantes; in mesu ai cussas oltres a Pisa, Pistoia, Roma, Bolzano, Sirmione, ecc. b'ada una serie de disegnos chi reguardan varias localidades de sa Sardigna comente Cagliari, Nuoro, Orgosolo, Arbatax, Arborea, ecc. In pius, pro cantu regardas sa Sardigna, aiat puru realizzadu disegnos de sas mascheras sardas cumpresos sos mamutones.
Almaty
Posta in sa regione montosa a su chirru meridionale de su Kasakhstan, Almaty sighit a èssere su tzentru culturale e cummertziale de s'istadu, mancari in su 1997 apat pèrdidu su tìtulu de capitale a lucuru de Astanà.
Antoni Farina
Antoni Farina (Osile 1865-1944) fit unu poete sardu, babbu e cullega de Maria Farina.
A. FARINA: a Cucca
Antonandria e cun chie ti crese
O crettes chi ti tima sos mustazzos
Candidu Sale si m’es mortu in brazzos
E tue m’as a morrer sutta pese
O maccu, tontu, istupidu chi sese
Chi nde peso a bolare sos istrazzos.
Candidu Sale in sos brazzos m’es mortu
Fìgari
Fìgari (in italianu Golfo Aranci) est una bidda de 2.206 abitantes de sa provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
Giuajone
Su giuajone(Allium subhirsutum L.), chi in Sardigna leat fintzas àteros nòmenes comente àgiu de carroga, porru de campu, pili-pili, pipipili e sansangione, est un'erba de sa famìlia de sas Liliàceas (o Amaryllidaceae segundu sa classificatzione APG), chi creschet in totus sas regiones mediterràneas, dae sas ìsulas Canàrias finas a sa Turchia. S'agatat finas a 800 mt.
Is fògias sunt pèndulas e moddes e ant unu colore birde unu pagu prus craru de su de s'àpara. A bias sunt unu pagu piloseddas in su màrgine e creschent dae 20 a 50 cm. Is frorigheddos sunt medas e a forma de paràcua, cun 6 pètalos biancos e 6 istàmenes in colore de arantzu o rujos. Frorit in sos meses de martzu e abrile. Faghet chibuddeddas minores.
Est una genia de àgiu agreste chi s'agatat in totus is sartos de Sardigna. Dd'impreaiant pro coghinare e mescamente sa fògia frighinada pro cundire sa sartitza.
Cappella de Santa Maria in Piantasala
Sa cappella de Santa Maria in Piantasala o cappella de sa Tagliata est unu edifitziu sacru postu in sa bidda de Piantasala a Murlo.
Italo Mereu
Cennos biograficos
Italo Mereu at fattu pro annos su docente universitariu de Istoria de su dirittu italianu in s'Università di Ferrara, s'Università Carlo Cattaneo de Castellanza, e in s'Università Luiss de Roma. Fit unu opposidore de sa pena 'e morte.
Sas bideas suas issu las pubblicaiat in sos prinzipales quotidianos natzionales, in particulare su Corriere della Sera, La Stampa, Repubblica e su Il Sole 24 ore, frimmendesi cun s'isunzu Merit.
Compostela
"CAPITULUM hujus Almae Apostolicae et Metropolitanae Ecclesiae Compostellanae sigilli Altaris Beati Jacobi Apostoli custos, ut omnibus Fidelibus et Peregrinis ex toto terrarum Orbe, devotionis affectu vel voti causa, ad limina Apostoli Nostri Hispaniarum Patroni ac Tutelaris SANCTI JACOBI convenientibus, authenticas visitationis litteras expediat omnibus et singulis praesentes inspecturis, notum facit: [nòmene] hoc sacratissimum Templum pietatis causa devote visitasse. In quorum fidem praesentes litteras, sigillo ejusdem Sanctae Ecclesiae munitas, ei confero. Datum Compostellae die ... mensis .. anno Dni ... Secretarius Capitularis"
- Su testu de sa Compostela in latinu
Su nomene paret chi derivede dae Campus stellae. Inoghe est meda veneradu santu Giagu apostolu. Una traditzione narat chi Santu Giagu est istadu in Ispagna po bi preigare su Vangelu, e est sepultadu in Compostela. Custa traditzione però presentat calchi difficultade. Santu Giagu su Mazore fut martirizzadu a Gerusalemme in su 44 comente raccontat su liberu de Sos Attos de sos Apostulos, cap.12. Santu Paulu in sa Littera a sos Romanos, in su 58, narada chi at intentzione de andare in Ispagna po annuntziare su Vangelu, senza mentuare Santu Giagu. Né de santu Giagu faeddant Autores antigos né sos Concilios particulares chi si sunu tentos in Ispagna. Sa traditzione incomintzat in su seculu IX. Probabilmente cando calchi relichia importante de Satu Giagu, est arrivada in Ispagna. Su re Alfonsu su Castu ada fattu fraigare una imponente santuariu in onore de Santu Giagu, e inghiriu a su santuariu est naschida sa tzitade de Sant'Iago de Compostela, chi fut una de sas metas pius importantes de pellegrinagios in su Mediovo e a poi. Famadu “El Camino de Sant'Iago”, chi dae su confine ispagnolu cun sa Frantza giughiat a Compostela sos pellegrinos chi arrivaiant da tota Europa.
Robert Doisneau
Sas fotos suas in genere ana descrittu sa vida de ogni die de sas carrelas e de sos caffes de Parigi. Influenzadu dae s'istiliu de Kertész, Eugène Atget, e Henry Cartier-Bresson, at realizzadu pius de 20 liberos de fotos chi ritraene sa vida de ogni die. Sa foto sua pius connotta est Le baiser de l'hôtel de ville (su asu de s'Hotel de Ville) chi fit cunsiderada un'icona de sa fotografia realistiga finas a cantu in su 1993 s'est ischidu chi sos duos chi si sun basende in sa foto fin duos modellos.
Homi Kharas
Homi Kharas est unu economista laureadu in sa Universidade de Harvard chi at tribagliadu pro guasi 30 annos in sa World Bank. Dae 1989 a su 1991 est istadu cossizeri de sos istados de Polonia, Repubblica Ceca, Slovenia e Unione Sovietica. Dae su 1993 a su 1977 est istadu su cabu de s'uffitziu economicu in Brasile. Est istadu unu consulente de economia pro s'istadu de sa Malesia e de sas Filippinas.
Agganzos dae fora
Curriculum de Homi Kharas
Temporada Cleopatra
Cleopatra, o Ruven sicundu a s'Universidade Libera de Berlinu, est istada una temporada extratropicale chi at iscuttu male s'ala otzidentale de su Mare de Mesu in su mese de Sant'Andrìa de su 2013. Su sistema de pressione bassa at fattu a manera chi si fit isviluppadu unu muntone de temporadas, pro neghe de s'aera fritta chi, beninde dae nord, est intrada in su Mediterraneu fachende cuntattu cun s'aera caente chi benìat dae oriente.
Svenskøya
Svenskøya est un'insula posta in s'arcipelagu de is insulas Svalbard, in Norvegia. S'insula de Svenskøya est sa segunda po estensioni de s'arcipelagu de is insulas Kong Karls Land a pustis de Kongsøya. Svenskøya potara un'area de 137 km².
Ethnologue
Ethnologue: Languages of the World est unu fozu, sìat de paperi sìat pro mediu elettronicu, de su SIL International (connottu innàntis comente Summer Institute of Linguistics, "Istitutu Istadiale de Limbistica"), chi est unu assotziu cristianu chi punnat a istudiare sas limbas prus pacu connottas, mescamente pro facher arribare su messazu de sa Bibbia a unu numeru prus mannu de leghidores in sa limba mama issoro.
Ethnologue tenet, in s'editzione de bìndichi fatta in su 2005, istatisticas de unas 6.912 limbas: de cadauna daet su numeru de sos chi las faveddan, sas rezones in ube si faveddan, sos limbazos e sa familia limbistica issoro, sa acattada de sa Bibbia.
A commo est s'imbentarju prus mannu de limbas, impare a Linguasphere Register.
Su codiche SIL
In su 1984, Ethnologue at fattu unu sistema de codificamentu a tres literas, muttìu codiche SIL, pro cada limba chi descrivet. Custu grustu de codiches brincat sos istandard ISO 639-1 e RFC 3066, chi bi aìat prima. In s'editzione de battòrdichi, prubicada in su 2000, bi aìat cumpresu 7148 codiches chi non currispondìan a s'istandard ISO 639-2. In su 2002, SIL at traballau chin s'Organizassione Internatzionale pro sas Istandarditzassiones (ISO) pro incrùer custos codiches in s'istandard internatzionale: Ethnologue, como, fachet imprèu de custu istandard, muttìu ISO 639-3. S'editzione de bìndichi, prubicada in su 2005, cumprendet 7299 codiches.
In su 2009 an prubicau s'editzione de sèichi, chi cumprendet 6909 codiches. Custa editzione de Ethnologue est sa sicunda chi fachet impreu de s'istandard ISO 639-3 pro identificare sa limba.
In prus de isseperare unu lùmen printzipale pro una limba, Ethnologue narat fintzas atteros lùmenes chi pro la identificare sun in imprèu de sa comunidade limbistica etottu, de su gubernu, de sos istranzos, in prus de sos lùmenes bìdos in su passau e in sa literadura, indipendentemente dae calesisisat lùmen sìat reconnottu comente uffitziale. Tale agorru de "nomìnzos alternativos" est manna, ma fìntzas non cumprìa.
Limbistica
Su comente una limba est tenta in cunsideru dipendet dae balutassiones sotzio-limbisticas. Carchi autore narat a Ethnologue chi partit calicuna limba, ca preferit a lis nàrrer "limbazos" a cussas variedades. A bortas la an fintzas accusada de pònner prus limbas diferentes in su matessi pajolu, nàndelis "limbazos" de sa matessi limba. Comente nat sa istérria o prefatzione: « Non tottus sos istudiosos imprèan sos matessis criterios pro nàrrer itte facat una "limba" e itte unu "dialetu".
Ethnologue, a bìas, est fintzas contra su chi nat sa comunidade de sos limbistas, e faveddantes etottu, cando affirmat su chi fachet unu idioma una limba a banda o, a s'imbesse, unu dialetu, o su comente si depat classificare.
Lòiri-Poltu San Pàulu
Lòiri-Poltu San Pàulu est una bidda de 2.508 abitantes in sa provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
Ethnologue
Limbistica
Sa neutralidade de Ethnologue, comente ente issientìficu, si ponet in discussione pro una paja de casos.
Istatisticas
Ethnologue daet pro cada limba sas istatisticas a pizu de s'isparghinada sua. A bortas, peròe, sas istimas de Ethnologue in contu de su numeru de sa comunidade limbistica non currispondet a su chi naran atteras fontes: a s'ispissu, difattis, est prus mannu de su chi est de abberu.
Informatziones betzas e novas
Ethnologue, unu pacu comente a Wikipedia, collit informatziones dae zente chi vivet pèri tottu su mundu. Calesisiat si podet ponner in cuntattu chin sos redattores, mandande su chi lis bolen nàrrer pro mediu elettronicu (mail). Sas informatziones sun annovadas petzi una borta pro cada battor annos.
Custu bolet nàrrer chi, fìntzas si Ethnologue si annovat, medas informatziones sun betzas. Custu accadit pro su fattu chi sos redattores non si torran a bìer dontzi boche pro cada editzione nova.
Ripoll
Ripoll est una comuna catalana de 10.597 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna. In su XVI e XVII sèculu bi si fraigaiant armas de fogu de arta calidade. Oe in die Ripoll est sa sede de calincuna importante indùstria tèssile.
Arte
In sa bidda bi est su famosu monastèriu benedetinu de Santa Maria de Ripoll de s'IX sèculu, famadu durante su medioevu pro sa biblioteca cosa sua, intre sas prus frunidas de Ispagna e de Europa. Su complessu richiamat cada annu unu mannu nùmeru de turistas.
Henry Cartier-Bresson
"Fotografare: est a ponnere in sa matessi linea de s'iscattu, sa conca, s'oju e i su coro. Este unu modu 'e vida."
- Henry Cartier-Bresson
Espe
Espe, espa, ghespu. insettu,simile a un'abe, cun alas, e cun puntolzu dolorosu cando punghede. De varias ispetzias. Su espe comune, vivet in sotziedade (mascios, feminas e oberajas). Fraigant su nidu cun piuere de linna melciadu a sa salia. Sutzana frutos druches.
Lu Palau
Lu Palau est una bidda de 4.310 abitantes de sa provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
Carruba
Sa carruba (Ceratonia Siliqua L.) est una àrvure chi s'agatat in sa zona de su Mediterraneu orientale e nord Africa, creschet alta meda. Cultivada dae s'antighidade po foraggiu po sos caddos e ateros animales. Su truncu deretu, iscortza de colore murru, fozas corriatas, non tantu mannas. Produet “bacelli a grappolo”, de 15-20 cm de longaria, birdes, chi diventant marrones cando sunt maduros, e cun semenes. Fiorit in beranu. Sos Arabos ant leadu su semene comente unidade de misura ( unu cuintu de grammu e l'ant giamadu karat) e dae inoghe benit "carato" usadu po indicare sa lega de oro).
Adu Ogyinae
Adu Ogyinae est un èssere de su cale si contant is istòrias in sa mitologia de su pòpulu Ashanti de su Kènya in s'Africa Otzidentale.
In su mitu
A s'inghitzu de totu in paris a sa gente sua biviat in is intragnas de sa Terra, a pustis est istadu su primu òmine a pònnere su pee in sa superfitzie, a pustis sighidu de àtera gente prus intimorida de issu de s'iscoberta. Sa die in fatu Adu Ogyiane est istadu mortu de una mata ca ddi est ruta in sa conca. Is cuumpangios suos sunt istados is primos membros de sa ratza terrestre.
Charlotte Amalie
Charlotte Amalie est sa capitale e sa tzitade prus manna de su territòriu de sas Ìsulas Vìrgines Americanas chi pertenent in sos Istados Unidos. In su 2004 sa populatzione istimada fiat de unos 19.000 bividores.
Charlotte Amalie est posta in su chirru sud de s'ìsula de Saint Thomas. Disponet de unu portu naturale chi est istadu in passadu aprigu pro sos piratas e chi oe est iscalu importante pro sos navios chi faghent crotzeras pro sos Caràibes.
Sa tzitade portat nùmene de Charlotte Amalie in onore de sa reina Carlota Amàlia de Àssia-Kassel (1650-1714), mugere de su re Cristianu V de Danimarca. S'ìsula de Saint Thomas est istada unu poderiu danesu de su 1672 fintzas a su 1917.
Olimpo de Bahía Blanca
S'Olimpo de Bahía Blanca, nau de solitu scetti Olimpo, est una societadi polisportiva cun seu a Bahía Blanca, in Argentina. Est connottu in particulari po sa squasdra sua de palloni, ki giogara in sa Torneo Federal A, sa 3za serie prus importanti de su campionau argentinu.
Maria Callas
Su nomene sou fit Maria Anna Sophia Cecilia Kalogheròpoulos est istada cunsiderada una de sas pius interpretes mannas de tottu sos tempos.
Franziscu Borromini
Su nomene sou de naschida fit Francesco Castelli.
Alessandro de Afrodisia
Alessandro de Afrodisia (Afrodisia, ? – III seculu) est istadu unu filosofu gregu, nomenadu comente une de sos prus mannus cummentadores aristotelicos de s'antichitade.
Bustuchin
Bustuchin est unu comunu de sa Romania de 3.647 bividoris, postu in su distrittu de Gorj, in sa regioni istorica de s'Oltenia.
Su comunu est fattu de s'unioni de 8 medaus: Bustuchin, Cionţi, Motorgi, Nămete, Poiana-Seciuri, Poieniţa, Pojaru, Valea Pojarului.
Veronese
Paolo Caliari, nadu V. (Verona 1528- 1588). Pintore de compositziones mannas, riccas de personagios. Sas freguras sunu luminosas. Oberas: Sa chena in domo de Levi (Venezia); Sa preiga de su Battista (Roma); Sa crocifissione (Parigi); Sa chena in Emmaus (Parigi).
Olot(Catalunnia)
Olot est una comuna ispagnola de 28.060 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Verrocchio
Andrea di Michele di Francesco di Cione, nadu Verrocchio (Firenze 1435- 1488). Iscultore, discipulu de Donatello. Oberas: Su David (Firenze, Bargello); Istatua de Bartolomeo Colleoni a caddu (Venezia 1480), su capolavoro sou; Incredulità di San Tommaso (Firenze). Est istadu puru unu pintore: Su Batijimu de Gesus (Firenze, Uffizi).
Cercide
Su cercide, nadu puru arvure de Giuda, (Cercis siliquastrum) est un arvure no tantu altu de sa familia Papilionacee. S'agatada in giardinos e parcos. A s'incomintzu de su 'eranu, ponede fiores viola o rosa subra sos ramos, e primu de sas fozas, chi sunu de colore irde giaru. Su frutu est “a bacello”.
Sa linna unu pagu niedda est pretziada po trabaglios de ebanisteria.
Due Fantagenitori
Duos FantaDiddinos (in italianu: Due Fantagenitori, in inglesu: The Fairly OddParents) est unu cartone americanu (imbentadu de Butch Hartman). In custu cartone c'est unu pitzinneddu de 10 annos, Timmy Turner, chi tenet su babbu e sa mamma chi traballant totu sa die e du trascurant meda. Candu issos no bi sunt, a domu sua andat una pitzoca chi si tzerriada Vicky. Issa est mala de diaderos e lu tratat meda male. Pro fortuna una die arribant pro issu Dusu PantaDiddinos, Cosmo e Wanda. Issos podent fàghere casi totus sas magìas pro acuntentare a su pitzocheddu. Tzertos disijus sunt proibidos e c'est unu libru (Da Rules) chi ispiegat bene bene totu.
Lungoni
Lungoni (in italianu Santa Teresa Gallura) est una bidda de 5.043 bividores me sa Meria o Provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
Gesuitas
Is Gesuitas funt un'ordine religiosu catolicu fundadu dae Ignatziu de Loyola. Su nòmene ufitziale est Compagnia de Gesus.
Istòria
Ignatziu de Loyola, ispagnolu bascu, in gioventude est istadu òmine de corte e de armas. A 30 annos at tentu unu cambiamentu profundu, una cunversione religiosa. At fatu un' esperientzia de vida eremitica e de penitentzia (1522-1523), e a poi est andadu a Parigi a istudiare a sa Sorbona, famada Universitade de su tempu. Inoghe resessit a conchistare 6 cumpagnos chi cherene condividere unu progettu de vida sou. Andana a Roma e otenint s'approvatzione de s'Ordine nou Cumpagnia de Gesus dae su paba Pàulu III (27 trìulas 1540). S'Ordine creschet in presse e a poi de pagos annos bi sunu Gesuitas in divescios logos in Europa e fora de Europa. Aberini Collegios po s'istrutzione de sos giovanos.
Una novidade est chi s'iscola est gratis, ma unu principe, unu piscamu, una tzitade devene approntare sos locales e frunire su mediu po vivere a sos insegnantes. Sos Gesuitas ana tentu unu numeru mannu de missionarios: de custos, Frantziscu Saveriu in Ìndia e Giappone, Matteo Ricci in Tzina, Eusebio Chini in Mèssicu e Califòrnia, e àteros meda in Ìndia, Giappone, Àfrica, in Amèrica. In America meridionale ana avviadu una impresa manna, nodida comente Sas Ridutziones de su Paraguay, durada 150 annos: ana regoltu in comunidades sos indigenos Guaranì, e ana isviluppadu sa vida sotziale, economica e culturale de cussas popolatziones. ( cfr The Mission, unu film subra sa vida in Sas Ridutziones. Regia, Roland Joffé. Cast: Robert De Niro,Jeremy Irons e ateros. Musicas de E. Morricone. 1986). Su chi sos Gesuitas faghiant at provocadu una forte oppositzione de ministros e guvernos Illuministas, de varios istados Europeos ispetzialmente de Portugallu e de Ispagna. Custos ana fattu pressione subra su paba Clemente XIV chi in su 1773 ada suppressu s'Ordine. Calchi cosa de sos Gesuitas però est restada in vida in Russia, ca sa Czarina Caterina II no ada atzetadu de si brivare de sos Gesuitas chi funi in sos Collegios po sa gioventude. Pio VII in su 1814 ada de nou recostituidu s'Ordine de sos Gesuitas, chi sunu torrados a sas atividades issoro. Sos Gesuitas ant tentu òmines eminentes in varios campos: teologicu, filosoficu, astronomicu.
Romano Guardini
Romano Guardini (Verona, 17 freàlzu 1885 – Monaco de Baviera, 1° cabidanni 1968) est istadu unu predi italianu, catòlicu, de cultura tedesca. Fut unu filòsofu de sa religione, teòlogu e crìticu literàriu. Istudiosu de su Medioevu. S'est agatadu a vìvere in d-unu perìodu meda agitadu, su tempus de su "modernismu". At leadu positzione contra su modernismu, cun sos lìberos, Formazione liturgica, Lo spirito della liturgia, La fine dell'epoca moderna.
Quino
Joaquín Salvador Lavado prus connotu comenti Quino (Mendoza, 17 luglio 1932) est unu autori de fumettus argentinu.
Est connottu po su prus po sa creatzioni de su personaggiu de Mafalda.
Otzitania
Sa Otzitània (in otzitanu Occitània [utsi'tanjɔ], [uksi'tanjɔ], sicundu sa norma classica, Óucitanìo sicundu cussa mistraliana) o, prus pacu intesu,  Pays d'Oc , est una rezone istorico-zeografica de s'Europa chi non la defìnin làcanas politicas e si at isvilupàu in Frantza de zosso, prus atteros trettos zeograficos, a làcana o nono.
Est unu trettu chi tenet connotassiòne mescamente limbistico-filolòzica, est a nàrrer chi si fundat in supra de sa limba otzitana o limba d'oc, bènnia dae s'otzitanu anticu o proventzale. S'otzitanu non si depet peròe cunfunder chin su francuproventzale (arpitanu), nén chin su frantzesu, mancari chi facan parte de sa matessi camba noulatina e galloromanza.
Custas limbas sun naschias chin sa latinitzassiòne de sa Gallia tardu-antica e medievale (prus o mancu dae su seculu de IV a cussu de XII), chin faveddos latinos ammisturàos a atteros franco-gallicos. Oje in dìe, custas limbas sun de interessu mannu pro sos filologos, e cada istadu in ube si faveddan las at reconnottas. Sa limba otzitana fit in imprèu de sa poesia trobadorica, sa forma de literadura naschia in sa rezone de Acuitania in su seculu de XI e, prus a tardu, diffùndia in bona parte de Europa. A cumintzare dae su seculu de XV, su distinghimentu zeograficu fit supratottu limbisticu, pro la marcare in cuntrastu sìat chin sa limba tzentru-orientale de sas Alpes Graias, in ube si chistionabat unu francuproventzale settentrionale de lùmen "arpitanu", sìat chin sa Frantza de sùsu, in ube si faveddabat imbètzes sa limba d'oil, est a nàrrer sa "mama" de su frantzesu modernu.
Atteros sìnzos caratteristicos de s'Otzitania sun in tradissiones, musicas e ballos populares.
Spàtziu
Su spàtziu est una de is duas dimensionis fundamentalis: s'atra est su tempu.
Chilòmetru
Su Chilometru (km) est una unidade de medida de s'ispàtziu: curripondet a 1000 metres.
Cunversiones
1 km ecuivalet a:
Sìmbulu
Su sìmbulu de su chilòmetru est km, formadu dae sa k minùscola (imperadu pro definire multiplos con fattore de scala 10³) e sa lìtira m minùscola pro si refèrrere a is metrus.
Riccione
Riccione est una comuna romannola de 34.327 abitadores, posta in s'oru de su Mare Adriàtigu, in territòriu de sa provìntzia de Rìmini.
Su caminu mannu de Riccione est rapresentadu dae viale Ceccarini, unu zirone pionale longu unu chilòmetru chi dae s'istassione de sos trenos zughet finas a s'iscaru. Su caminu est pimpirinadu de butegas, cafès e restorantes de livellu artu, e in ie si cuntzentrat sa bida mundana de sa bidda.
Pro su pertocat sa coghina, dòminant sa piadina romannola cràssiga e su pische, chi si podent gustare in sa mezus manera inche numerosos istabilimentos.
Francesco Faà di Bruno
Francesco Faà di Bruno (1825- 1888), piemontesu, matematicu, fisicu, architettu, musicista, benefattore. Ufficiale de cavalleria in sa Prima Gherra de Indipendentzia; professore de matematica in s'Universidade de Torino, architettu, ada fatta fraigare su campanile de sa creja de Santa Maria del Suffragio su pius altu a poi de sa Mole Antonelliana, e benemeritu in oberas sotziales, cun sas mensas po sos poberos, chi a basciu pretiu podiana comporare su necessariu, e  custu po no umiliare sas persones. Beatificadu dae Pio IX.
Jasna Gora
Jasna Gora (Monte craru), santuariu polaccu inue si venerat sa  Madonna de Jasna Gora a Czestochovvwa. Su santuariu est inghiriadu dae muros chi in su 1655 l'ant difesu dae sos Isvedesos chi l'aiant attaccadu po duos meses a colpos de bombarda.
A dasegus unu campanile altu e islanciadu. Sa cara de sa Madonna est seria, e giughet in brazzos su Bambinu. Riccu meda su tesoro de su santuariu.
Beatles (tazu terrorista)
Sos Beatles, de non cunfunder cun sa fentomada truma de artistas musicales, est unu tazu de terroristas in intro de s'ISIS. Sos chi nde fachen parte, narados de custa manera pro s'atzentu inglesu chi tenen, tenen su paranòmene de John, Paul, George e Ringo.
Sun responsabiles pro nche àer secadu sa conca a paritzos in Iraq e Siria, e nde an bocadu bantu puru publicande in custas malas fattias videos de propaganda. Su tazu at fintzas secuestradu a meda zente innotzente, e fattu a bardianu a prus de binti otzidentales presoneris de s'ISIS in Raqqa otzidentale, Siria. Sun prus malos puru de sos atteros terroristas, fachende impreu de elettroshock, cundannas a morte comente sa posta in ruche, e formas de tribulassione comente s'affocamentu.
Sos espertos de su Regnu Unidu e sos Istados Unidos est abberguande s'identitade de custos suzettos, e s'intelligence los cheret persichire.
Zabid
Zabid (in arabu: زبيد) est unu tzitade de su Yemen chi contat 23.000 abitantes. Sa tzitade est una de sas pius antigas de su Yemen edd'est istada capitale dae su XIII a su XV seculu e in pius fit unu centru de riferimentu pro su mundu arabu e mussulmanu devidu pro sa mazore parte a sa famada Universidade de Zabid chi fit appuntu unu entru de educatzione islamica.
In dies de oe Zabid est a banda dae sas areas de iviluppu intelletuale e economicu de su Yemen contemporaneu.
Pinuccio Sciola
In su 1973 s'attividade sua in sa idda-museo de San Sperate attirat s'attentzione de s’UNESCO e invitana a Sciola a andare in Mèssico, inue incontrat su mastru de sos murales David Alfaro Siqueiros, e gai imparada collaborende cun issu a sos murales de su quartieri Tepito.
Zabid
De sa tzitade antiga si podet ancora ammirare sa Moskea manna chi est su monumentu pius importante de sa tzitade, avantzos de s'Universidade e sos avantzos de sas muraglias cun sas battor jannas. Zabid est istada declarada dae s'UNESCO Patrimoniu de s'Umanidade e dae su 2000 est istada inserida in s'elencu de sos patrimonios de s'umanidade in perigulu.
Ambidda
Ambidda o anguidda (Anguilla vulgaris), pische cun su corpus longu 50-60cm. Vivet in sos rios e in sos mares de Europa, ma no in sos mares frittos de su nord. Po sa riprodutzione bandana lontanu, in su mare, e ponent osos. Sa larvas, a poi de annos, torrana in sos rios e canales. Mandigana pisches minores e insettos. In Italia si allevana, spetzialmente a Comacchio e si nde consumana meda.
Cambògia
Sa Cambògia, prus pretzisamente Rènniu de Cambògia, in khmer Kâmpŭchea e ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា, Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea, narada fintzas Srok Khmer, ស្រុកខ្មែរ, literalemente « Paisu de sos Khmers », est unu istadu de s'Àsia sud orientale. Sa capitale est Phnom Penh.
Sos tzitadinos de Cambògia sunt narados cambogianos, o khmers chi si faghet riferimentu a s'etnia. Sa majoria de issos est de religione buddhista theravāda (unu 96%) chi est religione de istadu, unu 2% est musulmanu e unu 1% cristianu.
1483
S'annu 1483 (MCDLXXXIII) in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in mercuris segundu su calendàriu gregorianu.
Cambògia
Geografia
Tenet istèrrida de 181 035 km² e populatzione de unos 14.700.000 bividores. Allàcanat in s'uestu e norti-uestu cun Thailàndia, in su norti cun su Laos, in s'estu cun su Vietnam e in su sud si ghetat in su mare de su golfu de Thailàndia.
Istòria
Su nùmene antigu de sa Cambògia fiat "Kambùgia" (in sànscritu: कंबुज), s'antigu impèriu Khmer, chi tenet orìgines chi torrant a su 802 p.C., cando Jayavarman II si fiat decraradu soberanu de unu rènniu chi diat pois dominare subra totu s'Indocina fintzas a su de 14 sèculos. Suta influentzia de s'Ìndia fiant pesados templos monumentales, intre chi s'Angkor Wat, oe patrimòniu de s'umanidade amparadu de s'UNESCO, e aiat agatadu ispainamentu in antis s'induismu a coa su buddhismu. De su de 15 sèculos sa Cambògia sighiat a s'agatare che vassallu intre de sos istados bighinos.
In su 1863 sa Cambògia fiat fata protetoradu de sa Frantza, pro torrare a èssere indipendente in su 1953. Durante sa gherra de su Vietnam, sos cumbatimentos si fiant ispartos fintzas a in ie, diventende causa de una instabilidade polìtica chi diat permitere s'artziada a cumandu de su partidu maoista de sos Khmer rujos in su 1975. Sunt issos sos responsàbiles de su genotzìdiu cambogianu chi at tentu logu intre su 1975 e su 1979, pro unos 2 milliones de mortos, e firmadu isceti de s'intrusida de sos vietnamesos chi los aiant bogados.
A pustis de su regìmene de sos Khmer rujos fiat decrarada sa Repùblica populare de Kampuchea, trazada luegus in una gherra contra su Vietnam. Su cunflitu at tenu durada de su 1979 a su 1991, annu cando sunt istados firmados sos acòrdios de paghe de Parigi. S'istadu est duncas istadu ghiadu de sas Natzions Unidas fintzas a sas eletziones lìberas de su 1993, in ue at partetzipadu unu 90% de sos chi teniant deretu de votu.
In su 1997 su partidu populare cambogianu a fatu unu corpu de istadu at pigadu su cumandu de sa natzione, de chi est galu solu partidu in càrriga.
Economia
Sa Cambògia est unu istadu comunista chi sighit una forma de economia de mercadu.
Sa massaria est in die de oe sa faina econòmica printzipale, chi òcupat unu 57,6% de sos traballadores e produit unu 33,5% de sa richesa de s'istadu. Sas indùstrias printzipales sunt sa de su tessìngiu e su turismu. In su 2005 sunt istadas iscobertas reservas de petròliu e de gasu in sas abbas territoriales.
Mancari meda pobera, sa Cambògia godit de isvilupu econòmicu meda lestru a partire de sos annos 90 de su de 20 sèculos gràtzias susetotus a imbestidores internatzionales. Sa richesa produida intre 2004 e 2007 at registradu una crèschida de su 10% pro annu, su rèdditu peròmine abarrat però meda bàsciu, de petzi 773 dòllaros, meda prus pagu de sa mèdia regionale, a matessi livellu de Àfrica sub-sahariana.
Gârla Mare
Gârla Mare est unu comunu de sa Romania de 3.278 abitantes, postu in su distrittu de Mehedinţi, in sa regioni istoriga de s'Oltenia.
1520
S'annu 1520 (MDXX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in domìniga segundu su calendàriu gregorianu.
Teo Macero
Teo Macero (Glens Falls, 30 de santu aine 1925 – Riverhead, 19 frealzu 2008), su numene intreu fit Attilio Joseph Macero, est istadu unu sassofonista jazz americanu, composidore e produttore discograficu. Est istadu produttore in sa Columbia Records pro vint'annos. Sa produtzione pius importante est istadu s'album de Miles Davis Kind of Blue chi est istadu su discu jazz chi at bendidu de pius in s'istoria de su jazz. Macero at prodottu finas s'ater'album de Davis Bitches Brew e Time Out de Dave Brubeck chi umpare a Kind of Blue sunu cunsiderados sos album pius influente de sempre.
Tharros
=Istòria= Ufitzialmente s'orizine de Tharros est depida a sos Fenìtzios chi dda diant àere fundada in su de 8 sèculos a.C., ma isgavos prus retzentes ant dadu a lughe repertos pretzedentes a s'arribu de custu pòpulu. Si faghet tretu sa probabilidade ca sos primos bividores suos esserent prus antigos. A inghìriu de Tharros s'agataiant fintzas fàbricos nuràgicos. In su de 6 sèculos a.C. Tharros diventaiat cartaginesa. A su periodu pùnicu si depet s'aerzu urbanìsticu: sos Cartaginesos afortigaiant sos muros setentrionales e aberiant duas necròpolis, una a su norte e s'àtera a su sud de sa bidda, d'arrichiant fintzas de monumentos comente sos artares de su Tofet e su templu. S'arribu de sos Romanos in su 238 a.C., sighit a sa Prima Gherra Punica. Issos lassaiant intregu s'assètiu urbanu cartaginesu atzunghende fàbricos issoro. Cun de sos Romanos sa tzitade s'ammanniaiat siat in richesa siat in importàntzia econòmica e imbatiat in su de 2 sèculos p.C. a su lughidore màssimu, de fatu in edade imperiale Tharros fiat una colònia e biviat de cummèrtzios cun totu su Mediterràneu; a sighidu, in tempos de sos bizantinos perdiat importàntzia, pro ite a causa de sas lòmpidas barbàricas sas costeras fiant pagu seguras. Sos bividores si retiraiant a inghìriu de sa crèsia de Sant'Uanni de Sinnis. In s'Edade Mèdia, Tharros fiat sa capitale de su Zuigadu de Arboree fintzas a s'abandonu a cara de su 1070. In sos tempos a pustis sas perdas fiant istadas usadas pro sos ufìtzios de Aristanis e de sas biddas a làcana. In èpocas prus retzentes medas tumbas de sas necròpolis sunt istadas distruìdas de sos sachizos pro nde furare sas prendas.
=Assètiu Urbanu= Tharros teniat caraterìsticas tìpicas de sas tzitades cartaginesas, tenende una istrada manna chi dda pretziat in unu apènditziu abitativu e in unu apènditziu de ufitzios, teniat ancora su tofet a curtzu de sos afortzos.
=Monumentos= Tharros fiat rica de monumentos comente isteles e artares, custos ùrtimos tipicamente a gradas. Su tofet tenet medas simizàntzia cun su de Cartàgine. Fiat usadu intre de su 7 e de 2 sèculos a.C. Si podent agatare duas termas, sas primas trasformadas in s'Edade Mèdia in crèsia, sas segundas, prus mannas usadas che campu santu. Duas colonnas istentarzas sunt oe su sìmbulu de Tharros, custas sunt istadas postas che acontzu modernu de unu templu de su 50 a.C.. De issas isceti su capitellu est orizinale, a su contràriu sas colunnas sun de carchìna.
Sa prus parte de sos repertos agatados in sos isgavos archeolòzicos in Tharros istant ammostados in custos museos:
Nùmeru naturale
Su nùmeru naturale est su nùmeru kena sa virgùla. Sos nùmeros naturales sunu infinidos.
Su termine "Nùmeros naturales" benidi usadu in duas situatziones: una indicàda commente un insieme de nùmeros intreos positivos(1,2,3,4...) e s'atera commente un insieme de nùmeros intreos non-negativos(0,1,2,3...).
Custos nùmeros bennini imparaos dae pizzinnu in s'asilo o in s'iscola elementare, puite bennini usaos d'onzi die in sa vida pro sas prus communas cosas.
In matemàtica sos nùmeros naturales, chi sunu infinidos, benini indicaos cun sa N.
Jan Sobieski
Jan Sobieski (Olesko, 1624 - Wilanów, 1696). Re de Polonia. Aiada cumbattidu contra de sos Tartaros e i sos Turcos chi aiada iscunfittu a Chotin in su 1673. In cabidanni de su 1683 aiada partetzipadu a sa gherra contra sos Turcos chi po duos meses aiana attaccadu Vienna cumandados dae Kara Mustafa Pasha. S'esercitu Turcu fudi de 140.000 omines e s'esercitu de sos principes cristianos fudi de 80.000 omines. Decisivu s'interventu de 30.000 polaccos cumandados dae Sobieski. Sa battaglia est durada duas dies s'11 e su 12 de cabidanni e est finida cun s'isconfitta de sos Turcos e sa liberatzione de s'Europa.
Pago Pago
Pago Pago est una bidda de sas Samoa Americanas chi perrtenet a sa contea de Ma'Oputasi de su Distritu orientale, fintzas capitale de sas Samoa Americanas. Posta a su tzentru de s'ìsula de Tutuila, tenet istèrrida de 9,5 km² e unos 4.278 bividores.
Manacari siat sa capitale ufitziale de s'artzipèlagu, sa sede de sos òrganos legislativos est sa bidda de Fagatogo. Parte de su territòriu de su bidditzolu pertenet a su Parcu natzionale de sas Samoa americanas.
In su 29 cabudanne 2009 Pago Pago est istada graemente addanniada dae unu tsunami cunsighente a unu terremutu de 8,2 grados in s'Iscala Richter.
Bolìvia
Sa Bolìvia est unu istadu chentza bessida a mare chi s'agatat in su tzentru-uestu de s'Amèrica meridionale. Sas capitales sunt Sucre e La Paz.
Geografia
S'istadu est caraterizadu de ispàtzios geogràficos diferentes chi nde cunditziònanat clima e biodiversidade. S'iscerant tres regiones:
Istòria
In antighidade su territòriu de Bolìvia est istadu bìvidu de tzviltades comente sos Tiwanaku, la cultura idràulica de sas Lomas sos moxos. Sos Incas ant dominadu sa regione, sighidos in su de 16 sèculos de sos ispagnolos, de chi sa Bolìvia at balangiadu indipendèntzia in su 1825. Durante sa dominadura ispagnola s'àrea fiat nòdida cun nùmene de Perù Artu e amministradu de sa Corte Reale de Charcas.
Sos primos isfortzos de otènnere indipendèntzia de Ispagna torrant a su 1809. A pustis de unos 16 annos de gherras fiat istabilida sa repùblica, su 25 de austu 1825, e mudadu nùmene in s'atuale, in onore de Simón Bolívar. De tando sa Bolìvia at bìvidu bàrios perìodos de instabilidade, in ue at fintzas pèrdidu unos cantos terrìtòrios perifèricos e sos chi li daiant bessida a mare.
In die de oe est una repùblica democràtica partzida in noe dipartimentos.
Demografia
Sa populatzione boliviana est meda disvariada etnicamente, èssende difatis formada de s'ammesturu de amerìndios e europeos.
Sa limba printzipale est s'ispagnolu, ma fintzas s'aymara e su quechua sunt meda faeddados. Sa costitutzione de su 2009 reconnoschet unas 37 limbas uffitziales.
Sapere aude
Sapere aude! est una espressioni latina, chi bolit nai «atrivi a sciri!»; ma s'interpretat puru commenti «tèngiast su coràgiu de usai su cerbeddu tuu!» o commenti «tèngiast su coràgiu de connosci!». S'atestatzioni prus antiga s'agatat in Orazio (Epistole 1, 2), in sa lìtera po s'amigu Massimo Lollio. Su poeta ddi giait una pariga de cunsillus, totu cantus caraterizaus de sa filosofia de s'aurea mediocritas. Unu de custus est su cumbidu a "si decidi a ndi bessiri sàbiu" (v. 40), dedichendi•si a is istùdius e a is triballus onestus.
Bolìvia
Economia
Sas fainas printzipales de sa Bolìvia sunt sa massaria, sa silvicultura, sa pisca, produtos de maniestu e s'indùstria estrativa, essende difatis ricas de metallos che istàngiu, prata e lìtiu.
Sapere aude
S'espressioni est bessia famosa gratzias a su filòsofu tedescu Immanuel Kant, ca ndi fait su dìciu de s'Illuminismu e cundensat me in issa su messàgiu de cussu processu istòricu-filosòficu.
In s'iscritu suu de su 1784, «Arrespusta a sa pregonta: it'est s'Illuminismu?», issu giait una definitzioni bessia famosa: "S'Illuminismu est sa bessida de s'òmini de s'istadu de minoridadi chi issu depit imputai a sei atotu. Minoridadi est s'incapatzidadi de usai su cerbeddu suu chentza de sa ghia de unu atru. Imputàbili est a sei atotu custa minoridadi, chi sa càusa de issa no dipendit de unu difetu de intelligèntzia, ma de sa mancàntzia de decisioni e de su coràgiu de fai usu de su cerbeddu suu chentza essi ghiaus de unu atru. Sapere aude! Tèngiast su coràgiu de usai s'intelligèntzia tua! Custu est su dìciu de s'Illuminismu".
Bolìvia
Economia
S'inditu de poberesa lòmpet a unu 60% de sa populatzione.
Ray Brown
Raymond Matthew Brown (Pittsburgh, Pennsylvania, 13 de santuaine 1926 – Los Angeles, 2 de triulas 2002) est istadu unu contrabassista americanu. Fit istadu cojuadu cun Ella Fitzgerald.
Epitoma rei militaris
S ' Epitoma rei militaris (connotta puru cum'enti De re militari o cun su titulu italianu de "L'arte della guerra") est un'opera latina scritta de Publio Flavio Vegezio Renato tra sa fini de su IV e sa prima metari de su V segulu DC.
Istoria 'e sos alfabetos
S'istoria 'e s'alfabetu comintzat in s'Antigu Egitu. In su 2700 prima de Christu sos Egitzianos aìant isvilipadu unu insieme chi aìat circa 22 geroglificos pro rapresentare totu sas consonantes chi tenia sa limba egitziana, e in pius b'aiat un àteru simbulu chi forsi rapresentaiat sa vocale 'e su cominzu o de sa fine de una paràula. Custos simbulos fint rapresentados comente una guida a sa pronuntzia de sos logogrammas, pro iscrìere inflessiones grammaticales e, pius tardu, pro iscriere puru paràulas istranieras. Nonostante custu, su sistema no fit usadu pro motivos alfabeticos. Si pensat chi sa prima iscritura alfabetica 'e su totu l'aìant isvilupada guasi 2000 annos prima de Christu pro sos tribagliadores de origine semitica in s'Egitu tzentrale. In sos chimbe seculos dapoi s'est diffusu in su nord e guasi totus sos alfabetos 'e su mundu derivant, diretamente o pius pagu diretamente, dae custu alfabetu, cun s'ecetzione, forsis, de s'alfabetu meroiticu, unu adatamentu 'e su geroglificu de sa Nubia.
S'alfabetu semiticu
Sos alfabetos 'e s'edade 'e su bronzu de s'Egitu los devent ancora decifrare. In cada manera paret chi siant in parte o 'e su totu alfabeticos. Sos pius antigos esempios los conoschimus ca sunt iscritos in sas paredes 'e sas grotas de s'Egitu tzentrale chi ant fatu guasi in su 1800 prima de Christu. Custa iscritura semitica non si limitaiat a rapresentare sas consonantes 'e s'egitzianu chi esistiat già, ma aìat incorporadu tantos àteros geroglificos egizianos, goi sos geroglificos in custu alfabetu fint in totu 30, e pro issos usaiat nomes semiticos. Pro esempiu, su geroglificu "per" ("domo" in egtizianu) diventaiat "bait" ("domo" in semiticu). Òis no comprendimus si custos simbulos cheriant narrere solu "b" (como bait, "casa"), o si cheriat narrere b et puru byt, como in egizianu p et pr. Candu sos canaanitas ant acquisidu s'iscritu, fit solu alfabeticu, e su geroglificu chi primu rapresentaiat domo dapoi s'est riferidu solu a sa b.
Discendentes 'e su semiticu abjad
Sa tabella faghet bidere sas literas 'e sos bàtoro alfabetos derivados dae su feniciu abjad.
S'alfabetu protocananeu, como s'egitzianu, rapresentaiat solu sas consonantes, e constituiat unu sistema de iscritura giamadu abjad. Dae custu derivant guasi totus sos alfabetos utilizados, et meda de custos discendent dae sa pius noa iscritura 'e s'alfabetu feniciu iscritu.
S'alfabetu aramaicu, chi est derivadu dae cussu feniciu in su VII seculu prima de Christu e est diventadu s'iscritura ufficiale 'e s'Imperu Persianu, paret chi siat su babbu 'e guasi totus sos alfabetos modernos: