cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gherra de su Golfu
Anàlisi post-bèllica
Saddam Hussein at acuistadu equipaggiamentu militare de belle totus sos printzipales fornidores presentes in su mercadu mundiale de sos armamentos. Non b'at àpida una standardizatzione de s'esèrtzitu, chi fiat meda eterogèneu e sufriat de inadeguada preparatzione e motivatzione. Sa majore ala de sas fortzas coratzadas irachenas impreaiat unos carros armados tzinesos betzos Type-59 e Type-69, unos T-55 sovièticos chi torraiant a artziare a sos annos chimbanta e sessanta e carchi T-72 prus modernos. Custos veìculos non fiant echipagiados cun sos ùrtimos agatados bèllicos (a esèmpiu sa bisione tèrmica): nd'at cunsighidu chi s'eficatzidade issoro in cumbata est istadu meda limitada. Annotamala sos irachenos no ant chessidu a agatare de sas contromisuras eficatzes pro sas visuales tèrmicas e sas ballas perforantes a emito de involucru impreados dae sos carros armados M1 Abrams e Challenger 1. Custa tecnologia at permìtidu a sos carros armados de sa coalitzione de arruolare e distrùere in manera eficatze sos carros irachenos de una distàntzia tres furriadas superiora a cussa de sos aversàrios issoro. Sos irachenos non possediant nimancu unas ballas eficatzes pro s'armadura Chobham de sos carros istadunidensos e britànnicos.
Sas fortzas irachenas no ant impreadu sas tècnicas de gherrilla urbana chi diant àere pòdidu isfrutare in sa tzitade de Kuwait City. Custu diant àere pòdidu annullare carchi avantàgiu tecnològicu de sa coalitzione. Ant intentadu de adotare sa dotrina soviètica isvilupada in sos annos chimbanta pro sos atacos in massa, ma s'implementazione at fallidu a càusa de s'iscassa preparatzione de sos cumandantes e de sos atacos aèreos preventivos istadunidensos contra bunker e tzentros de tzita.
Sardonicismu
Su sardonicìsmu o sardonitzìsmu (dae su latìnu risus sardonicus) est s'ispressiòne de béffe, tzinìsmu o ironìa fata pro mèdiu de paràgulas. Est a divèrsu dae sa fràsia lacònica, ca a custa fàrtat s'intendimèntu sarcàsticu mèda a differèntzia de su sardonitzìsmu.
Orìzine
Sa etimolozìa no est cràra. Sa entzicropedìa de su bizantìnu Suda nàt chi su favèddu bènit dae su grecu sairō (iscrìtu a sa latìna), vèrbu chi descrìvet s'atu de beffàre chind una ghìnna tottu su chi bi at de malu.
Bi at fìntzas un'atera orìzine possìbile, peròe: custa, de acòrdu chin su Oxford English Dictionary, nàt chi sa paràgula bènit dae sa convulsiòne de nèrvios a pùstis de si àer mandicàu un'erba de sa Sardigna (in grecu: Sardō), chi fàchet "àpiu burdu" de nùmene: sos sardos anticos la fachìant ingurtìre a sos mannos chi non bi la podìant fàcher a vìver prus a longu a manéra de los drogàre, prima de nche los ghettàre dae unu trèmene. Custu est su chi nàt puru s'espertu de tradissiònes locales Vladimir Propp in su lìberu suo "Theory and History of Folklore": "Tra sos populos antìcos abbéru de sa Sardigna, chi si mutìant Sardi o Sardoni, fit costumàntzia a uchìdere sos bètzos. Sos sardos anticos ridìant a iscracàllios cando uchidìant a sa zente betza issòro. Custa est s'orìzine de su fentomàu risu sardonicu (Eugen Fehrle, 1930), chi oje in dìe bòlet nàrrer unu risu malu, malintragnàu. A lùche de su chi amus iscopèrtu, totu cumìntzat a picare un'atera pìnnica. Su risu acumpànzat su coladòrju dae morte a vìda; fàchet sa vìda e acumpànzat sa nàschida. Tàndo, su rìsu chi accumpànzat sa bochidùra bòrtat sa morte a una nàschida nova, de gài annùddat s'assassìniu, est un'atu de piedàde chi mùdat sa morte ind una vìda nova."
Eccellenza Sardigna 2002-2003
Su campionadu italianu de fùbalu de Eccellenza regionale 2002-2003 est istadu su de dòighi organizadu in Itàlia. Rapresentaiat su de ses livellos de su fùbalu italianu.
Custu est su girone organizadu dae su comitadu regionale de Sardigna, difatis sa prima divisione de su fùbalu sardu, bintu dae s'Arzachena, sende su segundu campionadu de Eccellenza Sardigna bintu dae custa sotziedade. .
Radical chic
Radical chic est un'espressione idiomatica, chi benit dae s'inglesu, pro inditare sos de s'arta burghesìa o de sa classe mediàna chi, tantu pro sichìre una moda o pro interèssu pessonale o ipocrisìa, tenen ideas de estrema manca chi b'andan contr'a sa classe de appartenèntzia issoro. A s'ispissu b'at unu tzertu sentìdu de menisprèssiu pro su dinàre, fràncu poi vìver una vida chin attividades de balànzu chi issos etottu, cara a sos atteros, dìan definire de custa manera. In prus, non bènit a mancare su menisprèssiu tipicamente aristocraticu e elitìsta pro s'ignoràntzia de "sos atteros", ca si presentan chind unu tzertu presùmu de superioridàde, mascamènte curturale: custu ca sos de s'ala "radical chic" in realtade istròchen male, chène lu ischìre, cumportamèntos de sos artistas bohémien chi, vortàos a banalidade, oje comùnican un'idèa snobìstica.
Laogai
Su trèmene laogai (勞改, 劳改, láogǎi, incurtzadura de 勞動改造T, 劳动改造S, láodònggǎizào, in tzinesu "reforma a traessu de su traballu") si referit, propiamente, a una particulare forma de traballu fortzadu de sa Repùblica Populare Tzinesa. Su trèmene est fintzas impreadu in manera generalizadu pro inditare is diversas formas de traballu fortzadu prebìdidas de su sistema giurìdicu e cartzeràriu tzinesu, chi incluet fintzas su laojiao (勞教T, 劳教S, láojiào, literalmente "educatzione torra a traessu de su traballu") e su jiuye (literalmente "personale addetu a su traballu fortzadu", ma est dae calincunos cunsideradu una forma indereta de presonia). Su trèmene laogai etotu, in sentidu astringhidore, est a bortas impreadu pro inditare unu campu de cuntzentramentu. Segundu un'iscumbata de su 2008 de sa Laogai Research Foundation, in sa Repùblica Populare Tzinesa sunt presentes 1422 laogai.
Trenu
Su trenu est unu mèdiu de trasportu formadu dae diferentes vagones chi sunt ingantzados intre issos e istrisinados subra de roderas dae una locumotora. In su 1804, sa prima locumotora, fraigada dae Richard Trevithick s'ingresu, trasportat 10 t. de ferru e 70 pessones pro 15 chilòmetros. Su caminu de ferru fiat nàschidu in Inghirterra in su 1.830, con s'inaguradura de una lìnia intre Liverpool e Manchester, in ue in 1835 si fiat sizida pro sa prima bia sa belotzidade de 100 km/h. S'istòria de sos trenos est marcada dae un'isvilupu istraordinàriu de sas retzas de bias ferrada in Europa e in sos Istados Aunidos in su de XIX sèculu e dae una busca costante de una belotzidade prus elevada. In 1846, sa locumotora Crampton est a tretu de remurcare trenos de 65 t. a 120 km/h. In su 1938, sa Pacific sùperat su primadu de belotzidade cun trassione a papore e nche sizit 220 chilòmetros s'ora, in sa conca de una cumponidura de 244 t. In s'atualidade, s'eletritzidade sustituet su papore e sa currera pro sa belotzidade bidet afrontende-si su Shinkansen e su Tokaido zaponesos, s'ICE alemannu e su TGV frantzesu (chi ostentat unu recordu de prus de 500 km/h), trenos in ue predòminant in sa matessi medida sa seguràntzia e sa comodidade de sos biazeris.
Laogai
Is cunditziones de vida de is fortzados e s'impreu issoro che a fortza traballu sunt fatu·fatu inditados lesivos de is deretos umanos. A custu propòsitu tocat a tènnere a mente ca sa Cunventzione 105 de s'Organizatzione Internatzionale de su Traballu (ONU) de su 25 làmpadas 1957 chi pedit s'abolitzione de sa cundenna a is traballos fortzados no est istada ratificada dae sa Tzina fintzas a su 2013, cando sa Corte Suprema tzinesa abolit is Laogais paris cun sa polìtica de su fìgiu solu.
Mitzas vàrias sustentant chi in is campos de traballu siant aplicados comunemente sa tortura, sa educazione torra polìtica e chi bi siant tasos artos de mortalidade de is presoneris dada dae malos tratos de tipu vàriu. Documentos de cundenna de su sistema de is laogais sunt istados prodùidos dae diversos guvernos e parlamentos.
Denuntzias graes meda sunt aporridas fintzas in is òperas de Harry Wu (unu dissidente cinesu chi at passadu annos medas in custas presones, pro si nche fuire a pustis a Istados Unidos) e dae unos àteros dissidentes e ex-presoneris. Tales denùntzias pertocant fintzas crìmines che a su tràficu de òrganos de is presoneris.
Coudu
Unu coudu, (steddu coudu, stella crinuda o fogu ispàbinu) est unu corpus celesti piticu e ghiaciau de su Sistema Solari chi, candu colat acanta a su Soli, si callentat e inghitzat a bogai gas e pruini dae su nùcleu, criendi una crinera e duas coas chi permitint de ddu biri. Is coudus tenint òrbitas cun ecentritzidadi manna, passendi sa prus parti de se tempus atesu de su Soli, o fintzas iperbòlicas, ossiat passant sceti una borta acanta a su Soli e si perdint me in is spàtzius interstellaris. Cancunu de issus si iat podi essi formau in fora de su Sistema Solari, e in custu casu si nant esocoudus. Sa prus parti de is coudus funt me in sa Nui de Oort, una sfera de agiumai unu annu luxi de ràju a ingìriu de se Soli; atrus arribant dae su discu difusu a palas de su cintu de Kuiper.
Sa crinera distinghit is coudus dae is asteroidis. Is dimensionis de su nùcleu andant dae centinàjus de metrus a dexinas de chilòmetrus. Is dimensionis de sa coa podint essi de una o prus unidadis astronòmicas e torrant is coudus ca unus de is fenòmenus prus spantosus chi si podint biri cun is ogus ebbia.
Is coudus si funt formaus prima de is pranetas, e sa cumpositzioni insoru podint donai meda informatzionis a pitzu de is conditzionis de formatzioni de su Sistema Solari.
Funt connotus fintzas dae s'antichidadi, e fiant cunsideraus portadoris de sventura.
Nùcleu
Mancai is coudus siant aici luxentis acanta de su Soli, is nùcleus de cosa insoru funt is ogetus prus nieddus de su Sistema Solari: rifletint sceti is 4 partis de 100 de sa luxi chi lompit a issus, prus pagu de s'asfartu chi rifletint mancai su 7%. Sa luxi assorbia callentat totu su nùcleu, fadendi inghitzai su svaporamentu chi creat sa crinera. Custu est unu de is fatus chi at custrintu a lassai s'idea chi is coudus podiant essi fatus po sa prus parti de ghiàciu.
Is nùcleus no funt mancu densus ca s'àcua, pesendi mancu unu grammu po centìmetru cubu, e dae is formas parrit si siant formaus dae series de atumbadas intra nùcleus prus piticus.
Crinera
Sa crinera est s'atmosfera de su coudu. Issa est formada dae is sustàntzia chi svaporant po mori de su calori de sa luxi de su Soli alladiendi·si in su spàtziu e dae su pruini chi est traigau dae custu gas. S'espansioni dda frenant sa pressioni de sa luxi e de su bentu solari. Sa dimensioni de sa crinera dipendit dae s'ecuilibriu intra tres fatoris: su nùcleu chi bogat gas e pruini nous, sa pressioni de s'alladiadura de su gas, sa pressioni de sa luxi e su bentu chi frenant s'alladiadura, furendi gas e pruini dae sa crinera. Sa crinera est prus manna e pagu luxenti candu si format, agiumai 4 UA dae su Soli, e torrat prus pitica e prus luxenti po mori de s'aumentu de s'energia e de sa pressioni de sa luxi e de su bentu solari candu su coudu s'acostat a su Soli.
Coas
Sa coa de plasma est formada dae su gas bogadu dae sa crinera dae su bentu solari. Custu abarrat astragau dae is linnias de su campu magnèticu, e sa forma sua est causada da custa influèntzia. Est s'osservatzioni de custa coa chi at portau a ipotitzai s'esitentzia de unu bentu solari. Est prus pagu luxenti ma prus longa de s'atra. S'atividadi de su Soli dda podit influentzai e fintzas destrusi.
Caraterìsticas de s'òrbita
Is coudus funt classificaus apetus a is caraterìsticas de s'òrbita insoru. Sa prus parti de is coudus tenint un'òrbita elìtica meda allonghiada. Po custa classificadura is coudus podint essi coudus de perìodu curtzu, perìodu longu o iperbòlicus. No intrant in custa classificadura is eso-coudus agataus in atrus sistemas solaris.
Is coudus cun perìodu curtzu funt is chi faint unu giru de su Soli in mancu 200 annus. Meda bortas is coudus de custu tipu tenint s'afèlju, sa parti de s'òrbita prus atesu de su Soli, acanta a s'orbita de unu praneta, po mori de s'influèntzia gravitatzionali de custu: totus is coudus chi tenint s'afèlju acanta a s'òrbita de su pròpiu praneta ddus nant una famìlia. Sa famìlia prus manna est sa de Giove. Is coudus chi tenint s'afèliu a intru de s'òrbita de Giove ddus narant de tipu Encke. Si pensat chi is coudus cun periodu curtzu bengànt dae su discu difusu, a palas de s'òrbita de Netunu e de su cintu de Kuiper.
Is coudus cun perìodu longu funt is chi faint unu giru de su Soli in prus de 200 annus. Su perìodu podit essi longu meda: su prus longu carcurau est su de is coudus West e C/1999 F1, de ses millionis de annus, e chi arribant a agiumai unu annu luxi de distàntzia dae su Soli. Mancai atrus coudus tengànt unu perìodu prus curtzu, medas podint essi bidus una borta sceti in sa storia de s'umanidadi, poita torrant a si fai biri donnia pariga de migliaris, dexinas o centinàjus de migliaris de annus. S'òrbita insoru podit essi influentzada dae sa gravidadi de is pranetas, mascimamenti dae Giove, e unus coudus cun perìodu curtzu iant a podi essi stètius cun perìodu longu in antis de essi acapiaus dae su praneta giganti.
Is coudus iperbòlicus o non-periòdicus po definidura no tenint perìodu, ca passant una borta sceti acanta a su Soli e pustis si sperdint me in su spàtziu. Ddus nant aici poita s'òrbita insoru est un'ipèrboli. Est difìcili a ddus distinghi dae is coudus cun perìodu longu, poita candu passant acanta a su Soli tenint agiumai su propiu tipu de òrbita, e poita is coudus cun perìodu longu puru, candu passant acanta a unu praneta, podint torrai a iperbolicus, cummenti su coudu C/1980 E1. Si pensat chi coudus cun perìodu longu e iperbòlicus bengiant dae sa Nui de Oort.
Orìgini e sorti
Sa prima ipotesi est stètia fata dae s'astrònomu Jan Oort in su 1950. Issu boliat spiegai puru poita is coudus de perìodu longu arribant dae totus is diretzionis, e no sceti dae su pranu de s'eclitica cummenti is de perìodu curtzu. Sigomenti sa prus parti de custus coudus tenit afèliu de 20 000 UA, issu at ipotitzau cussa chi oi dda narant Nui de Oort, una sfera cun su centru in su Soli de ràju eguali a custu balori, chi est sa riserva de is coudus de su Sistema Solari. Custa riserva est atesu meda dae su Soli, duncas est pagu infuentzada dae sa gravidadi de cosa sua. Is sciumbullus gravitatzionalis de is steddus chi passant acanta a su Soli (acanta po is distantzias interstellaris, duncas annus luxi) podint fai "arrui" is coudus conca a su Soli, chi intrant in una òrbita elitica o iperbòlica.
Mancai custa ipòtesi siat cunsiderada bera oi puru, no spiegàt s'esistèntzia de is coudus de perìodu curtzu. A s'inghitzu si pensàt chi custus fessint a s'orìgini coudus de perìodu longu tenturaus dae sa gravidadi de is pranetas, ma su nùmeru de coudus fiat tropu mannu apetus cussu chi beniat dae is carcurus. Est stètia ipotitzada s'esistèntzia de su cintu de Kuiper cummenti riserva de custus coudus e atrus ogetus. Mancai su cintu esistàt, e poderat ogetus cummenti Plutoni, no spiegàt totus is caraterìsticas de is coudus a perìodu curtzu, chi oi si pensàt bèngiant dae su discu difusu.
Storia de is osservatzionis
Is coudus funt connotus dae migliaris de annus. Is cinesus arregistrànt is passàgius, e is informatzionis insoru funt usadas dae is astronòmus oi puru po carcurai su periodu de unu coudu. Is antigus pensànt chi is coudus fessint sinnus de sfortuna o mancai fortuna, a donnia manera messàgius divinus. Aristòtele pensàt chi is coudus fiant fenòmenus atmosfericus, poita is sferas de su celu depiant essi perfetas, e custa cosa est stètia crètia dae sa prus parti de is astronòmus fintzas a candu Tycho Brahe no iat mesurau sa distàntzia de una cometa, e iat demostrau chi fiat a su mancu prus de catru bortas prus atesu de sa Luna, duncas in su celu.
Su primu a demostrai chi unus coudus chi si biriant in su celu in tempus diferentis fiant a beru su propiu, e a carcurai s'òrbita est stètiu Edmond Halley, in su 1705 cun su lìburu de cosa sua Synopsis of Cometary Astronomy, aundi naraiat chi is coudus de su 1682, 1607 e 1531 fiant a beru su propiu ogetu, chi oi cannosceus cummenti Coudu de Halley e iat prevìdiu s'orbita sua cun sa teoria de sa gravidadi de Newton, narendi chi su coudu iat a essi torrau in su 1758.
Beneita de Arbaree
Beneita De Serra Bas o de Arbaree (Aristanis, 1365 – Aristanis, 3 martzu 1383) est istada printzesa de Arborea de su 1365 a s'annu de sa morte.
Famìlia
Ùnica fìgia de su giùighe o re de Arbaree Ugone III e de sa mugere Anònima Castelli de Vico, fiat nàschida prossimai in Aristanis in su 1365. In cussos annos si gherraiat sa gherra incanida intre su giuigadu de Arbaree e sa Corona de Aragona, chi bidiat babbu suo, soberanu benidore e fìgiu de Marianu IV, guvernare a is tropas de su regnu sardu, cunsighende vitòrias medas e importantes, comente sa de sa batalla de Sant'Anna.
Segunda Ambasciada Angiou in Aristanis
"...matrimonium futurum inter dominum Ludovicum, eorumdem dominorum ducis et ducisse filium naturalem et legitimum, unicum et communem, et Benedictam, filiam illustris principis et domini domini Hugonis, judicis Arboree, comitis Gociani et vicecomitis de Basso..."
- Procura de su duca de Angiou dada a is ambasciadores pro sa proposta de coja de su fìgiu solu cun Beneita, fìgia de Ugone III de Arbaree In su 1378 su balente Duca de Angiou Luisi de Valois aiat imbiadu un'ambasciada, afatante a sa de s'annu pretzedente, pro fàghere ratificare su tratadu de alliàntzia firmadu pretzedentemente. Is ambasciadores, Migone, sennore Pomerade, e Gulliermu Gaian, dottorandu in lege, fiant lòmpidos a Aristanis su 30 Austu. A ddos retzire bi fiat Ugone III in persone, chi, segundu is matessi ambasciadores, si fiat cumportadu in modu meda rude e bàrbaru. Oe, segundu is istòricos, custu cumportamentu est istadu detadu dae su fatu chi su Duca Luisi no aiat respetadu is vìnculos de su pretzedente tratadu, benende a patos cun s'inimigu chi si fiant acordados de gherrare, sa Corona de Aragona. A sa proposta de is ambasciadores de coja intre Beneita e Luisi, erederi minore e omònimu de Luisi I, Ugone aiat rispostu disdignosamente, definende, in sa lìtera de risposta a su Duca, cussu possìbile isposòriu che "ridìculu".
Morte
Durante unu avolotu pobulare, a is cumintzos de su 1383, su palatzu giuigale fiat istadu afracadu e pigadu. Su 3 de Martzu Beneita, de deghenoe annos, e su babbu fiant istados ghetados, galu bios e cun sa limba trinchiada, in unu putzu. A Ugone diat èssere remplasadu Fidericu de Arbaree, fìgiu de sa sorre Elionora chi aiat assùmidu s'apòmpiu.
Is mandadores de s'ochisura abarrant disconnotos mancari b'at ipòtesis, non documentadas, de s'istòricu Francesco Cesare Casula e de s'iscritora Bianca Pitzorno subra chi aiat benefitziadu de sa duplitze morte.
Nuraghe Santu Antine
Su nuraghe Santu Antine, connotu fintzas cun su nùmene de sa domo de su re est unu de sos nuraghes prus maestosos de totu sa Sardigna, e fintzas unu de sos prus importantes intre sos chi galu s'agatant intreos.
Descritzione
Totu su complessu rapresentat un'esèmpiu de importu de architetura megalìtica, e si presumit chi s'artària originària de su màstiu tzentrale arribaiet a intre sos 22 e sos 24 metros, sa prus arta pro cussu perìodu a pustis de sas piràmides egìtzias e a su màstiu de su palatzu nuràgicu de Arrubiu, artu intre sos 25 e sos 30 metros.
Istrutura
Santu Antine est unu nuraghe polilobadu; s'ala prus antiga est costituida dae su màstiu tzentrale, e sa tzinta esterna de muralla trilobada, chi arribbat a s'artària de su primu livellu, est de un'època prus reghente. S'atzessu a s'istrutura est orientadu in diretzione sud, s'ambiente internu de su primu livellu de su màstiu tzentrale presentat tres nitzas, ma - fatu raru a beru - sunt fatas comunicantes intre issas dae unu passaditzu tzirculare ricavadu in sa grussesa de su muru.
Mònacu de Baviera
Mònacu de Baviera (in tedescu München, est una tzitade de 1.314.350 abitantes, de sa Germània meridionale capitale de sa Baviera. Situada subra su riu Isar, poi de Berlinu e Amburgu est sa tzitaede pius manna pro abitantes.
Nuraghe Santu Antine
Istrutura
S'iscala, posta in sensu oràriu, batit a su livellu de duos cumprende 360° de estensione. S'iscala segudaiat fintzas a tertzu livellu chi no esistit prus; s'artària resìdua de su màstiu arribat a 17,5 metros. Su nuraghe tenet duos putzos a disponimentu: unu in sa pavimentazione de una tzella, s'àteru in sa corte.
A curtzu a su nuraghe s'agatat unu bidditzolu, cun sos pinnetos a pranta tzirculare tìpicas de su perìodu nuràgicu e cun domos a pranta retangulare de perìodu romanu chi testimòniant s'impreu sighidu de s'istrutura in èpocas imbenientes a cussa nuràgica.
Su nuraghe est istadu istudiadu medas bortas fintzas dae su puntu de vista archeoastronòmicu, e cussos istùdios ant ammustradu chi s'istrutura sua est orientada sighende sos solstìtzios. Custas afirmatziones sunt istadas sustènnidas, intre sos àteros, dae s'archeòlogu Ercole Contu e dae sos archeoastrònomos Mauro Peppino Zedda, Juan Antonio Belmonte e Michael Hoskin. Hoskin, istòricu de sa sièntzia e dotzente emèritu in su Churchill college de Cambridge, at definidu Santu Antine "su monumentu in pedra a sicu prus sofisticadu in sa superfìtzie de sa terra".
Datatzione
Sos istùdios fatos datant su primu insediamentu intre su 1.600 e su 1.450 a.C., in s'Edade de su brunzu Mèdiu, ma su fàbricu est sighidu finas in su Brunzu reghente cun su fàbricu de su màstiu.Sos iscavos fatos in su 2007 ant rilevadu chi sa turre tzentrale est datàbile a su 1800 a.C. mentras sas àteras alas sunt istadas annànghidas a pustis, intre su 1600 e su 1450 a.C. A pustis, a inghìriu a totu su complessu est nàschidu su bidditzolu nuràgicu.
Sos iscavos
Sos primos iscavos sunt istados fatos dae Antonio Taramelli in su 1935. A pustis bi nde sunt istados àteros, ma semper partziales e minores. Galu oe, difatis sa majoria de sa superfìtzie de su bidditzolu no est istada galu torrada a sa lughe.
Pan European Game Information
Pan European Game Information (acronimu: PEGI) est unu sistema de cualificassiòne de su chi bi at cunténniu ind unu videojocu (paragulas malas, discriminassiòne, drogas, timòria, sessu o biolentzia) pro mediu de immazineddas pro chi su comporadòre si podat facher una idea innàntis de su produttu.
Su sistema tenet duas zenìas de immazines: una, fatta de 5, narat s'edade cussizàda e s'attera, de 6, abberguat su tipu de cunténniu.
Classifica pro edade
Bi at chimbe immazines de edade: +3, +7, +12, +16, +18.
Classifica pro cunténniu
Bi nd'at ses, pro paragulas malas, discriminassione, drogas, timòria, sessu e biolentzia.
Gurissa
Gurissa (Gorizia in italianu, Gurize in friulanu, Gorica in isrovenu e Görz in alemannu) est una comuna italiana de 35.803 abitadores, cabitale de sa provìntzia a su matessi nùmene de su Friuli Benètzia Zùlia.
Geografia
Gurissa est situada in pinna de sa làcana cun s'Isrovènia: petzi sa lìnia de frontera la separat dae sa bidda isrovena de Nova Gorica (“Gurissa Noa”). Dae cando s'Isrovènia format parte de s'ispàtziu Schengen, difatis, sunt istados abolidos sos cuntrollos duanales e sa làcana est aberta in manera lìbera.
Gurissa s'agatat in sa cropadura de sas duas bias naturales de comunicadura intre s'oriente e s'otzidente, sos Baddes de s'Isonzu e de su Bipacu, rapresentat unu logu importante de trànsitu zai dae s'antigòriu e est rugrada dae su riu Isonzu. Sa bidda si nch'iscàmpiat a su paris isontzianu, inghiriadu dae sos montigros durches de su Collio, cunnotos pro sa curtivadura de sa bide e sa produidura de binos òtimos.
Demografia
Dada sa posissione sua zeogràfiga, sa bidda est unu puntu importante de cunzuntura intre su mundu latinu, isravu e alemànnigu. Sa cumponidora italiana est formada prus chi totu dae duas realidades mannas limbìstigas e curturales, sa friulana orizinale de sa bidda e sa zuliana, dèvida a su tempus coladu asbùrzigu de Gurissa e a un'immigradura antiga, chi remontat a sas grinas de s'edade moderna e chi est sodigada finas a sa segunda pustisgherra (custa ùrtima est istada alimentada in parte manna dae sos esillados aproghilende dae s'Ìstria e dae sa Darmàtzia). Sas pessones de limba isrovena sunt numerosas siat in bidda, siat in sas leadas de sa provìntzia, cun sa dèroga de Monfalcone e Grado.
Deutscher Werkbund
Precedentes
In su 1898 Karl Schmidt aiat fundadu in Hellerau su Deutsche Werkstätten für Handwerkskunst. In su 1903 Peter Behrens fit istadu nominadu direttore de sa Kunstgewebeschule de Düsseldorf. In su 1904 Friedrich Naumann aiat pubblicadu unu saggiu intitoladu Die Kunst in Machinenzeitalter (S'arte in s'epoca de sa machina) in cui susteniada chi pro sa prosperidade de sa Germània, chi no aiat materias primas, s'unicu modu fit de ponnere in su marcadu mondiale prodottos de calidade meda alta. In su 1906 in Dresda Muthesius si accordat cun Naumann e Schmidt. E gai s'annu poi aiana fundadu s'Associatzione de su Deutscher Werkbund in cui bi fini puru doighi artisatas indipendentes e doighi dittas artigianales. Tra sos artistas autonomos bi fini: Peter Behrens, Theodor Fischer, Joseph Hoffmann, Bruno Paul, Richard Riemerschmid. In d'unu segundu tempus fini intrados in su grupu: Joseph Maria Olbrich, Heinrich Tessenowe Henry van de Velde.
Iniziativas importantes
Custu eventu at seignadu unu puntu frimmu pro su Movimentu Modernu, difattis in custa secustanzia fini istadas isperimentadas soluziones meda differentes in sa direzione de coerenza fra estetica e funzionalidade in s'architettura moderna, senza pero chircare unu istiliu unitariu.
1627
S'annu 1627 (MDCXXVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Mississippi (istadu)
Su Mississippi (/ˌmɪsɨˈsɪpi/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de America chi s'agatat in sa regione de is Istados Unidos de Sud. Sa capitale e prus manna tzitade est Jackson, chi tenet unos 175.000 abitantes.
Su Mississippi pigat làcana a su Nord cun s'istadu federadu de Tennessee, a s'Est cun su de Alabama, a s'Ovest e Sud-Ovest cun sa Louisiana, a s'Ovest peri frùmene Mississippi cun s'Arkansas. In su sud tenet bessida a mare in su Gulfu de Messicu.
Su nòmene de s'istadu benet de su frùmene Mississippi, chi bi colat in sa parte de Ovest. Su faeddu Mississippi dependet de sa limba Ojibwe, in ue misi-ziibi cheret nàrrere Grandu Frùmene.
Su Mississippi tenet unu clima sub-tropicale, cun temperaduras mèdias de unos 27°C in istade e de unos 9°C in ierru. A s'agabu de s'istade e in atòngiu b'est riscu de araganos, chi ferrent prusatotu sa parte meridionale de s'istadu.
Fintzas a su 1930 sa majoria de is bividores in Mississippi fiat de etnia afro-americana. In sa prima metade de su seculu XX manna parte de sa populatzione niedda est emigrada in is istados de su Nord, in ue podiant tènnere prus possibilidades. In die de oe su 37% de is abitantes est nieddu, ma sa majoria de sa populatzione tenet antepassados chi fiant iscravos betidos de s'Africa. B'at fintzas chi tenet orìgines de nativos americanos.
Su Mississippi controit sos cògios omosessuales e non reconnoschet ne sos de is àteros istados federados ne sos de foras.
Est s'istadu prus cunserbadore e pòburu de sos Istados Unidos.
Light novel
Sa light novel (ライトノベル raito noberu) est una casta de romanzu giapponesu chin disìnnos. Pro estetica, sicomente bi podet àer immazines de sos iscritores, si assimìzat a unu manga, ma su cunténniu est in prosa comente unu calesisiat romanzu. Su faveddu est un'imbentu wasei-eigo, est a nàrrer un'ispressione giapponesa imbentàda a pizu de sa limba inglesa, a s'ispissu incurtziàda in ranobe (ラノベ) o rainobe (ライノベ).
Sweet Home (videojocu)
Sweet Home est unu videojocu de rolu isvilupàu pro Nintendo Famicom in su 1989. Sa comunidàde de amantiòsos lu tènet in cunsideru comènte su primu survival horror mai fattu.
1902
S'annu 1902 (MCMII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu mèrcuris segundu su calendàriu gregorianu.
Keanu Reeves
Keanu Reeves (Beirut, Lìbanu, 2 de cabudanni de su 1964) est un'atore canadesu de tzìnema e televisione.
Atzedet a sa fama cun Point Break, a su reconnoschimentu cun Speed e divenit un'isteddu mundiale pro su ruolu suo de Neo in Matrix. In manera parallela in sa carriera sua de atore, est istadu bassu in su grupu grunge Dogstar de 1991 a 2002, e prus de reghente in su grupu Becky.
In s'emissione Entertainment Tonight su 2006, Keanu Reeves est istadu inclùdidu in su «Top 10 de sos isteddos prefertos dae sos Americanos». Su 31 de ghennàrgiu de su 2005, at retzidu un'isteddu in sa Passigiada de sa fama in Hollywood.
Pitzinnia
Keanu Reeves est naschidu in Beirut, ue traballaiat mama sua, s'inglesa Patricia Bond (naschida Taylor), cando at connotu babbu suo, Samuel Nowlin Reeves, Jr., unu geòlogu americanu cun orìgines hawaianu e tzinesu.
Babbu suo traballaiat comente a operaju non cualificadu e est istadu detentu in Hawaii in s'aeroportu internatzionale de Hilo pro tràficu de eroina (su babbu de Keanu at cunfirmadu custu in un'intervista de 2001). At abbandonadu s'isposa sua e sa famìlia sua cando Keanu teniat 3 annos, e custu non tenet in die de oe perunu cuntatu cun issu. Keanu porta custu nùmene pro tziu suo, Henry Keanu Reeves. Keanu est una paràula hawaiana chi signìficat "brisa frisca subra sas montagnas" chi si pronùntziat in manera fonètica ki-a-nu. Cando Keanu est arribadu a Hollywood, s'agente suo pensaiat chi su nùmene suo fiat tropu esòticu, e aici durante sos cumintzos de sa carriera sua a bias essit a sos crèditos comente a K.C. Reeves.
Bandar Seri Begawan
Bandar Seri Begawan (ˌbanda səˌri bəˈɡawan) (in malesu literalmente "Portu de s'Onoradu Dominadore", in Jawi: بندر سري بڬاوان), nòdida fintzas a su 3 de santuaine 1970 cun nùmene de Brunei Town, est sa capitale de s'istadu de su Brunei. Tenet una populatzione de unos 279 924 bividores e est una tzitade meda reghente, est istada difatis totu torrada a fraigare a pustis chi sos bombardamentos alliados a sa fine de sa segunda gherra mundiale l'aiant arrasada.
Keanu Reeves
Pitzinnia
Keanu Reeves tenet una sorre biològica narada Kim (naschida in Austràlia su 1966) chi est istada tocada dae leutzemia a su cumintzu de sos annos 1990. In prus, pro parte de mama sua, tenet una sorre de un'ala, Karina Miller (naschida a Toronto su 1976) e de su costàgiu de babbu suo una àtera sorre de un'ala de nùmene Emma Rose Reeves (naschida su 1980 in Hawaii).
Camillu de Lellis
Camillu de Lellis ( Bucchiànico, Chieti 1550 – Roma, 1614 ). Dae giovanu est istadu unu soldadu de ventura, e imbizzadu a su jogu. Po una ferida a un'anca lassada s'esercitu. In s'Ispidale de son Incurabiles a Roma si cunvertidi a Deus. Fundada una Congregatzione religiosa, “Sos Servidores de sos malaidos” o Camillianos, oe presentes in logos meda, cun clinicas e ispidales.
Romanos de s'Africa
Sos Romanos de s'Africa fuint sa populatzione nordafricana de cultura romanizada e de allega neolatina, intra unu tempus chi zirat dae sa conchista romana in s'anticoriu a cuss'araba in s'arta edade mèdia.
Sos romanos de s'Africa biviant totus in tzitades a probe de su mare, in tretos chi como sunt parte de sa Tunisia, sa Lìbia otzidentale e s'Algerìa orientale. Su matessi tretu sos àrabos lu aiant mutiu Ifriqiya ("Africa"), picau deretu dae su nomine de sa provintzia romana.
Camillu de Lellis
Sa festa, su 14 de triulas.
Keanu Reeves
Pitzinnia
Keanu Reeves tenet una pitzinnia gaddinosa tramudende·si a s'ispissu e bivende cun diversos bìdrigos. Babbu e mama suos si sunt divortziados in su 1966. Mama sua est divenida disegnadora. Sa famìlia s'est tramudada in Austràlia e a pustis in New York. In cue at connotu e s'est cojuadu cun Paul Aaron, unu diretore de Broadway e de Hollywood. Sa pariga s'est tramudada a Toronto, ma s'est divortziada su 1971. Sa mama de Keanu s'est cojuada tando cun Robert Miller, unu promotore de rock, su 1976, ma sa pariga si divòrtziat su 1980. Su de bator de sos maridos suos, Jack Bond, fiat perruquer. Custu cojuiu at acabadu su 1994.
Keanu est creschidu mescamente a Toronto. In mancu de chimbe annos, at istudadu in bator istitutos diferentes, includende·nche s'iscola de artes de Etobicoke, de sa chi prus tardu at a èssere catzadu. Keanu lughiat prus in s'hockey subra astra chi in sos istùdios, dae chi fiat dislèssicu. Faghiat de portieri. S'iscuadra sua l'at postu comente a motivu «su muru» e l'at seberadu comente su giogadore mègius. Keanu afirmat chi sognaiat si cunvertire in unu giogadore olìmpicu defensende sos colores de su Canadà. No otenende mai su diploma suo de istùdios, at abbandonadu s'istitutu.
Carriera
Su primu film nòdidu de Keanu est istadu Youngblood, unu film subra s'hockey subra astra de Peter Markle, a su chirru de Patrick Swayze e Rob Lowe, chi est istadu furriadu in su Canadà. Faghiat de portieri quebequès. Pagu tempus a pustis de s'essida de su film, martza in Los Angeles. Paul Aaron, diretore de televisione, aiat cumbintu Erwin Stoff de èssere s'agente de Keanu. Stoff at coproduidu prus tardu calicuna de sas sete pelìculas.
Percy Liza
Percy Liza (Chimbote, 10 de abrile 2000) est unu giogadore de fùbalu peruvianu.
Keanu Reeves
Carriera
A su cumintzu de sos annos 1990, Keanu comintzat a essire dae su perìodu suo de film pro giovaneddos. At aparèssidu in film de atzione comente a Point Break. Giai balore seguru de Hollywood, Keanu Reeves intentat fuire a s'immàgine de giòvanu sex-symbol, chi si l'agantzat a sa pedde, e de si bìnchere su reconnoschimentu furriende suta sa diretzione de diretores famosos: Gus Van Sant a My Own Private Idaho ue incarnat unu giòvanu acomadat a su chirru de River Phoenix, Francis Ford Coppola a Dràcula de Bram Stoker, Kenneth Branagh a Meda sonidu pro nudda o puru Bernardo Bertolucci a Little Buddha.
Genoa Cricket and Football Club
Su Genoa Cricket and Football Club, o Genoa 1893 o prus semplitzemente Genoa est'una sotziedade calcistica de sa tzittade de Gènova. Intre sos soziedades italianas est cudda chi tenet su prus antigu documentu iscrittu de sa fondatzione sua (7 cabidanni 1893). Como ista in sa Serie A de calcio e at bintu noe Scudetos (su primu in s'annu 1898) e una Coppa Italia.
Keanu Reeves
Carriera
Su 1994, cumpartzit su cartellu de Speed cun Sandra Bullock chi li batit unu reconnoschimentu internatzionale. Custu èsitu est sighidu dae carchi fallimentu cummertziale, comente a Walk in the Clouds, o puru su thriller de atzione Chain Reaction de Andrew Davis. Est istadu cumpàngiu de Al Pacino a Cuncordare cun su diàulu, una thriller de Taylor Hackford chi revisita sa paristòria de Faust.
Su rivolutzionàriu Matrix de sos frades Wachowski dat una noa surbiada in sa carriera sua. Custa òpera mastra de efetos ispetziales est unu de sos prus grandu èsitos mundiales de s'annu 1999. Ant a sighire àteros duos episòdios, Matrix Reloaded e Matrix Revolutions (2003), ue at a torrare a pigare su ruolu de Neo.
Partinde dae 2000, Keanu Reeves detzidet interpretare malos pitzocos interpretende un'assassinu in sèrie a The Watcher de Joe Charbanic, gasi comente unu maridu violentu a The Gift de Sam Raimi. Incarnat su 2001 s'allenadore de un'iscuadra giòvana de baseball a Hardball. Cun Constantine, s'atore interpretat custa bia un'esorcista fumadore e depressiu.
Su 2006 traballat in A Scanner Darkly chi retzit bonas crìticas. Agatat Sandra Bullock su 2006 in sa romàntica Sa domo de su lagu de Alejandro Agresti.
Su 2008, interpretat sos personàgios de Tom Ludlow a Street Kings e de Klaatu in The Day the Earth Stood Still. Su freàrgiu de su 2009 The Private Life of Pippa Lee - in su cale Keanu aparesset a su chirru de Robin Wright, Julianne Moore, Alan Arkin, Winona Ryder, Maria Bello, Monica Bellucci, Zoe Kazan, Ryan McDonald, Blake Lively, Robin Weigert - est istadu presentadu a su Fèstival Internatzionale de Tzìnema de Berlinu.
Vida privada
Durende guasi unu deghènniu, Keanu Reeves biviat in domos afitadas e albergos e fiat residente de su Castell Marmont. At comporadu sa prima domo sua in sos Hollywood Hills de Los Angeles su 2003, e tenet ecuamente un'apartamentu a curtzu de Tzentrale Park West in New York.
Cun totu chi naschidu in su Lìbanu, Keanu Reeves no est unu tzitadinu libanesu, babbos suos non sunt libanesos. Est tzitadinu canadesu naturalizadu chi possedet ecuamente sa tzitadinàntzia americana e britànnica pro su deretu de sàmbene.
Keanu Reeves mai est istadu cojuadu. Su nadale de su 1999, s'amiga sua Jennifer Syme de 27 annos de edade, at dadu a lughe una fìgia naschida morta. S'abrile de su 2001, Syme est morta in un'intzidente de vetura. Est istada interrada a su chirru de fìgia sua in su Westwood Village Park Cemetery in Los Angeles, in Califòrnia.
Su 2008, Keanu Reeves est istadu acusadu dae sa paparazzi Alison Silva de l'àere fertu cun suo Porsche: custa reclamaiat 700.000$ de indennizos. Su protzessu at duradu mancu dae un'ora, ca totu sos dòighi giurados at refudadu su casu e at dadu sa resone a s'atore.
Si li sunt atribuidos medas relatziones cun sas cumpàngias suas de film comente Charlize Theron (Cuncordare cun su diàulu, Sweet November) o puru Carrie-Anne Moss (Matrix) ma sos abbolotos mai sunt istados fundados.
Su mègius amigu suo fiat River Phoenix, mortu de una sobredosi su 1993 a su Viper Room.
Filmografia
Sos film suos prus distacadas sunt
Romanos de s'Africa
Sos romanos de s'Africa fint pro su prus bèrberos o punicos, ma cumprendiant peri zente accudinde dae Roma etotu o dae sas paritzas regiones de s'imperju, comente legionarios e senadores.
Istoria
Sos romanos de s'Africa aiant adotau, a su comintzu, su pantheon romanu in sas dies de sa Republica, ma prus a tardu fint sos primos provintziales a si fachere cristianos: si podent mentovare figuras che a santas Perpetua e Felicita, santu Tziprianu e santu Agostinu. A diferentzia de sos Mauros (Mauri), chi pro su prus biviant in sa parte prus a ovest de su Nordafrica e fint pacu romanizaos, sos romanos de s'Africa, comente Setimiu Severu e Aureliu Agostinu, ja ischiant su latinu e teniant peri su nomine issoro in latinu.
A sa ruta de s'Imperju Romanu de Otzidente, belle totu sa provintzia africana fit romanizada de su totu, secundu a Mommsen in su suo The Provinces of the Roman Empire, e aiat lompiu unu libellu de prosperidade artu meda, isparghendesi partzialmente fintzas a terras chi fint a foras de su limes africanu, comente a sos Garamantes e sos Getulos.
Sa populatzione romana de s'Africa at mantesu sa limba latina e sa religione catolica fintzas a sa conchista islamica, cando at cumintzau a si fachere musulmana a bellu a bellu; su cristianèsimu lu at mortu pro semper sa dinastia almohade, de erentzia marocchina, in su seculu de XII. Mancari su protzessu de assimizatzione, su latinu locale est abarrau de importu mannu in s'evolutzione de sos limbazos berberos e arabos modernos.
Sos conchistadores musulmanos in su seculu de VII soliant distinghere tres categorias de populatziones in s'Africa nordorientale: cussa istranza de Rūm (Bizantziu) in Byzacena, in ube fint sas elites amministrativas e militares de allega greca; sos Rūm Afāriqah, est a narrere, sos romanos de s'Africa, chi rapresentabant sa comunidade nordafricana de limba latina in sas tzitades; e a sa fine sos Barbar ( بربر ), sos massajos berberos chi istabant a largu dae su mare.
"S'atzetassione boluntaria de sa tzitadinantzia romana, dae parte de sa classe dirigente in sas tzitades africanas, at naschiu figuras che a su poete comicu Terentziu, s'oradore Frontone de Cirta, su jurista Zulianu de Adrumetu, s'iscritore Apuleiu de Madauro, s'imperadore Setimiu Severu de Leptis Magna, sos cristanos Tertullianu e Tziprianu de Cartaghine, e Arnobiu de Sicca e su dischente Latantziu; su dotore de sa cresia Agostinu de Tagaste, s'epigrammista Lussoriu de sa Cartaghine vandala, e fortzis su biografu Isvetoniu, e su poete Dracontziu."
- Paul MacKendrick, The North African Stones Speak (1969), UNC Press, 2000, p.326
Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de s'Ucraina
Sa Repùbbrica Sotzialìsta Soviètica de s'Ucraina (in ucrainu: Украинская Советская Социалистическая Республика), connòtta fìntzas comènte RSS Ucraina fit unu istàdu federale comunista de s'Unione Sovietica.
Calidade (economia)
Custa boghe riguardat sa calidade in s'accezione prus impreada, in manera essentziale in s'àmbitu de s'ingenieria, de s'economia e de sa produtzione, cando nche si referit a unu bene, materiale o immateriale, chi benit prodùidu pro unu determinadu usu.
In generale, sa medida de sa calidade indicat una medida de sas caraterìsticas o de sas propiedades de un'entidade (una persone, unu produtu, unu protzessu, unu progetu) rispetu nche s'abetat de tale entidade, pro unu determinadu impreu.
S'impreu chi si cheret fàghere est importante, ca sa valutatzione de sa calidade vària a segunda de s'usu. Pro esempru, una persone podet èssere un'òtimu iscritore, ma tènnere una valutatzione meda bassa comente a atleta. A su matessi modu, unu grupu de datos podet tènnere un' arta calidade cando impreados comente a informatzione genèrica, divulgativa, ma una bassa calidade pro un'usu de arta pretzisione.
Pro custos motivos, su cuntzetu de calidade est aplicàbile in belle totus sos campos de sa connoschentzia, donzi orta chi un'ogetu, una persone o àteru, benit cunfrontadu cun su chi nche s'abetat de issu.
Ìnternet
Si faeddat de un' interconnessione globale intre retzes informàticas de natura e de estensione diversa, torrada possìbile de una suite de protocollos de retze comuna mutida "TCP/IP" de su nùmene de sos duos protocollos printzipales, su TCP e s'IP, chi costituint sa "limba" comuna cun cale sos computadores connètidos a Internèts (sos host) sunt interconnessos e comùnicant tra issos a unu livellu superiore in manera indipendente dae sa sutastante architetura issoro hardware e programmas, garantinde gai s'interoperabilidade in sistemas e sub-retzes fìsicas diferentes.
S'abbentu e sa difusione de Internèt e de sos servìtzios suos ant rapresentadu una bera e pròpia rivolutzione tecnològica e sotziu-culturale de sos cumintzos de sos annos noranta (paris a unos àteros imbentos comente a sos telèfonos tzellulares e su GPS) puru unu de sos motores de s'isvilupu econòmicu mundiale in s'àmbitu de s'Information and Communication Technology (ICT).
In cantu retze de telecomunicatzione, comente a difusione est segunda solu a sa retze telefònica generale, finas issa de difusione mundiale e a atzessu pùblicu, ma galu prus "capillare" de Internèt. Custa ùrtima cumpartzit in manera larga sa retze telefònica pro s'atzessu e su trasportu de sos impitadores suos e est destinada, in unu benidore non tropu a tesu cun su megioru de sa tecnologia VoIP, a la remplasare inserrende·la in issu, in cantu basàda in sa prus efficiente tècnica de sa commutatzione de pacchetto.
Istòria
S'in antis publicatzione sientìfica in cale si teorizat una retze de computer mundiale a atzessu pùblicu est On-line man computer communication de s'austu 1962, publicatzione sientìfica de sos istadunidensos Joseph C.R. Licklider e Welden E. Clark. In sa publicatzione Licklider e Clark, chircadores de su Massachusetts Institute of Technology, disacatu fintzas unu nùmene a sa retze dae issos teorizada: "Intergalactic Computer Network".
Prima chi totu custu cumintzet a divenire una realidade pùblica at a bisongiare abetare su 1991 cando su guvernu de sos Istados Unidos de Amèrica emanat s'High performance computing act, sa lege cun cale sa prima borta benit prevìdida sa possibilidade de crèschere, pro òpera de s'initziativa privada e cun finalidade de isfrutamentu cumertziale, una retze Internèt finas cussu momentu retze de computer mundiale de propiedade istatale e destinada a su mundu sientìficu. Custu isfrutamentu cumertziale benit subidu postu in autu fintzas de sos unos àteros Paisos.
ARPANET (1969)
Su antenadu e precursore de sa retze Internèt est cunsideradu su progetu ARPANET, finantziadu dae sa Defence Advanced Research Projects Agency (inglesu: DARPA, Agèntzia pro sos Progetos de chirca sobrada pro sa Difesa), un' agèntzia dipendente de su Ministeru de sa Defensa istadunidensa (Department of Defense o DoD de sos Istados Unidos de Amèrica). In una nota de su 25 abrile 1963, Licklider aiat marcadu s'intentzione de collegare totus sos computer e sos sistemas de time-sharing in una retze continentale. Aende lassadu s'ARPA pro unu locu a s'IBM s'annu sighente, fuint istados sos suos sutzessores chi s'aiant dedicadu a su progetu ARPANET.
Su cuntratu fit istadu assignadu a s'azienda de cale acudiat Licklider, sa Bolt, Beranek and Newman (BBN) chi aiat impreadu sos mini-computadores de Honeywell che a sustennu. Sa retze est bènnida in manera fìsica costruida in su 1969 colleghende bator nodos: s'Universidade de sa Califòrnia de Los Angeles, sa SRI de Stanford, s'Universidade de sa Califòrnia de Santa Bàrbara, e s'Universidade de s'Utah. S'amprura de banda fiat de 50 kbps. In sos incontros pro definire sas caraterìsticas de sa retze, aiant bènnidu introduidos sos fundamentales Request for Comments, totora sos documentos fundamentales pro totu custu chi riguardat sos protocollos informàticos de sa retze e sos isvilupos issoro. Sa super-retze de sas dies nostras est resurtada dae s'estensione de custa in antis retze, creada in suta de su nùmene de ARPANET.
Sos primos nodos si basaiant in un' architetura client/server, e non suportaiant duncas connessiones dirìgidas (host-to-host). Sas aplicatziones esecutadas fiant in sustàntzia Telnet e sos programmas de Filas Transfer Protocol (FTP). Su servìtziu de posta eletrònica fit istadu imbentadu dae Ray Tomlinson de sa BBN in su 1971, derivende su programma de unos àteros duos: su SENDMSG pro messàgios internos e CPYNET, unu programma pro su trasferimentu de sos files. S'annu sighente Arpanet aiat bènnidu presentadu a su pùblicu, e Tomlinson aiat adatadu su programma suo pro bos funtzionare: fit devènnidu pobulare meda lestru, gràtzias fintzas a su contributu de Larry Roberts chi aiat isvilupadu su primu programma pro sa gestione de sa posta eletrònica, RD.
Zafra de Záncara
Zafra de Záncara est una comuna ispagnola de 137 abitantes situada in sa comunidade autònoma de Castìglia-Sa Mancia.
Ìnternet
Dae Arpanet a Internèt (anos setanta e otanta)
In pagos anos, ARPANET aiat allargadu sos nodos suos oltreoceanu, in manera contemporànea a s'abbentu de su primu servìtziu de imbiu pachetos (servitzios) a pagamentu: Telenet de sa BBN. In Frantza s'incumentzat su fàbricu de sa retze CYCLADES in suta de sa diretzione de Louis Pouzin, mentras sa retze norvegesa NORSAR permitet su collegamentu de Arpanet cun s'University College de Londra. S'espansione aiat sighidu semper prus in manera lestra, tantu chi su 26 martzu de su 1976 sa reina Elisabetta II aiat imbiadu un' email a sa sede de su Royal Signals and Radar Establishment.
Sas emoticon sunt bènnidas istituidas su 12 abrile 1979, cando Kevin MacKenzie aiat sugeridu de insertare unu sìmbulu in sas postas eletrònicas pro indicare sos ànimos.
Totu fit prontu pro su coladòrgiu detzisivu in su Internèt, cumprèndidu su primu virus telemàticu: su 27 de santugaine 1980, faghende esperimentos in sa lestresa de propagatzione de sas e-mail, Arpanet est bènnida de su totu blocada a càusa de un'errore in sos header de su messàgiu. Definende su Transmission Control Protocol (TCP) e s'Internèt Protocol (IP), DCA e ARPA aiant dadu ufitzialmente s'avviada a Internèt comente a su paris de retzes interconnesse tràmite custos protocollos.