cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Melilla
Melilla (nùmene uffitziale in ispagnolu Ciudad Autónoma de Melilla; in àrabu: مليلية, [Malīliya], in bèrberu Mrič o Tamlilt, "sa bianca"; antigamente connota da is romanos comente Rusadir; de is grecos Ῥυσσάδειρον, [Ryssadeiron]) est una bidda autònoma de s'Ispagna chi s'agatat in s'Àfrica de su Norti.
Contat populatzione de unos 85.000 bividores e istèrrida de su territòriu comunale de 12,3 km².
Melilla est unu portu francu, e sa faina printzipale est sa pisca. Àteras atividades sunt dadas is commèrtzios atraessu sa làcana (legales o de contrabandu).
Ràmine
Su ràmine o ràmene est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 29 e cun sìmbulu de Cu.
Est dàbile chi siat su metallu chi s'ingènneru umanu impitat de prus tempus: sunt istadas agatodas ainas de ràmine datadas a su 8.700 a.C.
Tessa Gelisio
Biografia
Crèschida in Rosignano Marìtimu, in provìntzia de Livorno, incumentzat s'àndala sua che a ativista in medas assòtzios ambientalistas.
Ràmine
Su nùmene sardu dependet de su latinu chistionadu aramen, chi benit de su faeddu aes, cun signìficu de ràmine o bronzu, cunserbadu fintzas in àteras limbas indoeuropeas. Is romanos non distinghiant su ràmine de sa liga chi oteniant ammesturende·ddu cun s'istàngiu.
Tessa Gelisio
Biografia
Dèbutat in televisione in Telemontecarlo in su 2001 cun unu programma dedicadu a su mundu marinu, Blu & Blu. In su 2001-2002 arribat in SA7, cun unu programma nou de divulgatzione sientìfica Oasi, atzentradu mescamente in subra de problemàticas ecològicas e ambientales.
Ràmine
Prus a tàrdiu su nòmine est istadu mudadu cun su faeddu cuprum, dae chi benit su sìmbulu chìmicu de s'elementu. In època romana sa prus parte de su ràmine fiat bogada in s'ìsula de Tzipru.
Tessa Gelisio
Biografia
In su 2002 collàborat pro un'editzione a Sereno variàbile, e in s'istajone 2002-2003 arribat in Rai 1 cun su programma de su sàbadu merie chi chi chistionat de sas galanias italianas, Italia che vai, ghiadu in paris cun Paolo Brosio.
Acabada s'esperièntzia in sa TV pùblica, in su 2003 sa condutora arribat in Mediaset, in ue at a abarrare in sos annos chi sighent. Rete 4 afidat a Tessa Gelisio sa ghia de su programma nou Pianeta Mare dedicadu a su mundu marinu, chi l'at batida a su sutzessu.
Dae su 2002 a su 2006 ghiat Solaris, il mondo a 360° ("Solaris, su mundu a 360°"), programma de divulgatzione sientìficu-culturale. In su 2007, dAe sa crèsia majore de Règiu Calàbria ghiat in sa prima serada, in Rete 4, su "Cuntzertu de Nadale 2007" a su cale ant pigadu parte Al Bano, Ivana Spagna e medas àteros. In su santugaine de su 2008, in prima serada in Rete 4, presentat dae Petra in Giordània "Tributo a Luciano Pavarotti", una manifestatzione de benefitzèntzia de importu mannu in onore de su tenore italianu mannu Luciano Pavarotti, a sa cale ant pigadu parte Zucchero Fornaciari, Andrea Bocelli, Sting, Laura Pausini, Jovanotti, Plácido Domingo, José Carreras.
In s'istiu de su 2010, in sa prima serada in Rete 4 presentat 4 puntadas de Life - Lo spettacolo della vita (Life - S'ispetàculu de sa bida), programma chi proponet una sèrie de documentàrios in subra de sa natura realizados dae sa BBC. In su làmpadas de su 2011 pigat parte a sa manifestada in direta in Rete 4 "Isfilada de amore e moda". Semper in s'istiu de su 2011 presentat, in sa matessi retze, 6 puntadas de Lo spettacolo della natura (S'ispetàculu de sa natura), unu programma chi, che a cuddu de s'istiu antepostu trasmitet medas documentàrios in subra de sa natura semper realizados dae sa BBC. Intre sas àteras condutziones, tzitemus "Lo spettacolo della natura", in su 2012 in Rete 4, e Capodanno on ice, in su 2013 in Italia 1.
Partinde dae su 2011 ghiat sa rubrica de coghina Cotto e mangiato (Cotu e papadu) a intro de Studio Aperto.
Dae su 2014 ghiat Informat, unu magazine nou de Canale 5 chi faeddat de salude, meighina, benèssere psico-fìsicu, calidade de sa bida.
Sa tarea ambientalista
Incumentzat cun sa faina de ecologista dae giòvana, militende in medas assòtzios ambientalistas (WWF, Amigos de sa Terra, Legambiente) e tzentros pro sa tutela de paros de animales selvàticos.
In su 2004 fundat e assumet sa presidèntzia de s'assòtziu forPlanet Onlus chi in su 2009 bidet reconnotu s'istadu suo de ONLUS. S'assòtziu isvilupat progetos de cunservatzione ambientale pro cuntrastare su deterioramentu sighidu de sos ecosistemas naturales e promovet pràticas e produtos chi punnant a un'isvilupu sostenìbile de sa sotziedade. Sos ecosistemas tutelados dae forPlanet sunt sas forestas tropicales.
Comente a esperta de problemàticas ambientales e sostenibilidade, in su 2019 est binchidora de su prèmiu “Top Italian green influencer” in sa categoria Lifestyle.
In su Santandria de su 2019 est essidu su libru suo cun su tìtulu 100 Green Jobs per trovare lavoro (“100 Green Jobs pro agatare traballu”) - Sa ghia noa a sas professiones prus pedidas in Itàlia.
Ceuta
Ceuta [ˈθeuta] (nòmine uffitziale ispagnolu Ciudad Autónoma de Ceuta, in àrabu سبتة [Sabta]) est una tzitade autònoma de s'Ispagna chi s'agatat in s'Àfrica de Norti, a cara de sa costera mediterrànea e inghiriada de su Maroco, pagu a tesu de s'istrinu de Gibilterra. Tenet populatzione de unos 79.000 bividores e istèrrida de su territòriu de 18,5 km².
Ceuta bantat unu status a metade instra su de unu comunu e de una comunidade autònoma. In antis de s'Istatutu de Autonomia, faghiat amministrativamente parte de sa provìntzia de Cádiz.
Su territòriu est parte de su sistema duanale de s'Unione Europea e de su sistema polìticu e econòmicu de s'Unione. Sa bidda est unu portu francu.
Cornovàllia
Sa Cornovàllia (in inglesu: Cornwall (/ˈkɔːnwɔːl/ o /ˈkɔːnwəl/; in còrnicu: Kernow, [ˈkɛɹnɔʊ]; in gallesu: Cernyw, [ˈkɛrnəu]) est una contea tzerimoniale inglesa, in su Rènniu Aunidu. Est una penìsula chi faghet làcanas cun su mare tzèlticu in su norti, cun su canale de sa Màniga in su sud e cun sa contea de Devon in s'estu.
Ceuta
Su guvernu de su Maroco pretendet s'intrada de Ceuta in su Maroco, ma su guvernu de Madrid no at mai fatu peruna tratativa a custu reguardu.
Allàcanat cun is biddas marochinas de Fnideq e Tangeri.
Cornovàllia
Sa Cornovàllia est su territòriu prus meridionale e otzidentale de s'ìsula de Britànnia Manna. Tenet istèrrida de 3563 km² e populatzione de unos 536.000 bividores. Su tzentru amministrativu est Truro, sa bidda majore est Saint Austell.
Is prus antigos bividores suos torrant a su Paleolìticu e Mesolìticu. Ocupada de pòpulos bàrios in su Neolìticu e in s'Edade de su Brunzu, de is Britannos in s'Edade de su Ferru, chi teniat però tretos culturales diferentes de is àteros grupos tzèlticos chi biviant in s'ìsula.
B'ant pagus tesitmònias subra su fatu chi su domìniu romanu subra sa regione esseret profetosu, a s'uestu de s'Exter e difatis sunt istados agatadas pagu rastas issoro. Sa Cornovàllia fiat logu de is Cornovos, tribù de is Dumnonos chi teniant tzentru in sa chi oe est sa contea de Devon. De s'Edade Mèdia sa cultura e sa limba fiant aparentemente cumpartzidas cun is brètonos chi s'agataiant in is duas partes de sa Màniga.
Istoricamente s'economia de sa Cornovàllia s'est apoderada subra is minas de istàngiu, chi at sighidu a crèschere impare a s'estratzione de su ràmine fintzas a su de 19 sèculos, de in ue indùstria estrativa a pèrdidu importu, cun agabbu in su 1990. In paris tempus s'est isvilupada sa bogadura de s'arghidda. Traditzionalmente sa pisca (mescamente de sadrinas), sa produtzione de casu e sa massaria (mescamente birduras) fiant is àteros setores econòmicos printzipales.
Is collegamentos cun is ferrovias ant permìtidu s'isvilupu de su turismu in su de 20 sèculos, ma s'economia est nointames ruta in crisi cun sa serrada de is minas e de is indùstrias de pische.
Sa Cornovàllia est sa terra de su pòpulu còrnicu, reconnotu che una de is natziones tzèlticas, cun identidade culturale peculiare a s'istòria de sa regione. In die de oe su movimentu natzionalista est chirchende de otènnere autonomia majore de su guvernu tzentrale, in forma de una assemblea legislativa devòlvida. Su 24 de abrile de su 2014 est istadu decraradu chi a su pòpulu còrnicu at a èssere dadu istatutu de minoria, suta sa cunventzione pro s'aguardu de is minorias natzionales.
Serbariu
Serbarìu fit una bidda de sa Sardigna, dae su 1937 petzi "fratzione" de Carbònia.
Capestrano
Capestrano est una bidda in Provìntzia de L'Aquila, in zona de su Parcu Natzionale de su Gran Sasso e Montes de La Laga. Su burgu antigu est medievale, cun palatos e crejas. Dominadu dae unu castellu, Castello Piccolomini. Su cunventu de Santu Giuanne de Capestrano est de su sèculu XIV.
Silanos
Silanos (in italianu Silanus) est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in su màrghine Màrghine e giughet 2.046 abitantes.
Su nùmene
In sos documentos medievales a sa bidda la mentovant Silanos. In sos
sèculos XII e XIII agatamus Silanos (Condaghe de Santu Nicola de Truddas) e Silano (Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu). In su 1341 cumparent sas formas Salanos e Silanus (Rationes Decimarum Sardinia) e in su 1388 sa forma Silano (Codex Diplomáticos Sardiniae).
A su chi narat Massimo Pittau, su nùmene benit dae su latinu “Silanus” chi cheret nàrrere tzurru, irrusciada de abba.
Inuit
Sos Inuit sunt sos abitantes de s'Articu e, umpare a sos Yupik, sun jamados eschimesos. In sa cultura issoro si mentuat una regione de origine dae su nomene miticu "Thule". Sos Inuit vivene in su Canada (in su territoriu autònomu de su Nunavut) 50.480 pessonas, in sos Istados Unidos in Alaska 51.365 e in sa Groenlandia 16.581 abitantes. Custu populu pro vivere pratigat sa catza. In tempus de catza fraigaiant igloo cun bloccos de astràu. Sunt ambientes minoreddos che si podiant puru iscaldare cun d'unu fogu. S'esistentzia de de sos Inuit est sempre istada dura e suggetta a perigulos, maladias e carestias. E oe puru, sa vida issoro est in perigulu, a motivu de su cambiamentu de su clima e po s'inquinamentu.
Silanos
Su nùmene
Àteros istudiosos pensant chi su nùmene de sa bidda bèngiat dae Silvanus, deus romanu de sos buscos, fortzis ca in àteros tempos su territòriu fiat totu ammuntadu dae buscos carcos.
Su sartu
Silanos, bidda de sa parte de mesu de su Màrghine, est a 432 metros subra de su mare. Su territòriu est mannu belle e 48 km cuadrados, bona parte ocupadu dae sa cadena de su Màrghine in ue agatamus su Monte Santu Padre (1026 m), su Monte Lameddari (1118 m) e Punta Palai (1200 m).
Sa bidda est a pees de Monte Arbu (696 m), intre su Riu Bidiene e su Riu Canales. Alindat cun Lei, Golothene, Bortigale, Duarche, Noragùgume.
In sa parte prus arta de su territòriu, chi una borta fiat prena prena de buscos, agatamus chercu e èlighe sende chi, prus in bassu, b’at suèrgiu, mudegru, chessa, ogiastru, pirastru, tùvara e lidone. B’at finas animales raros comente s’astore puddàrgiu, su puddaju, s’astoritu. Agatamus finas sirbones, lèperes, assiles e gatos agrestes e, in cussas partes de su monte prenas de roca, sa tziligherta niedda.
S'istòria
A inoghe sunt arribados finas sos pùnicos: sa presèntzia issoro est provada dae unos cantos repertos agatados a canta de su nuraghe Orolio e in localidade Pola suta ‘e Roca. In tempus romanu, in ue oe b’est sa bidda, b’aiat fortzis unu bidditzolu; s’ischit difatis chi b’aiat unos cantos cristianos deportados a su tempus de Diocletzianu e custrintos a sos traballos fortzados in sas cavas de carchina de Monte Arbu. Finas Giovanni Spano faeddat de su chi est istadu agatadu de su tempus romanu.
In tempus bizantinu, fortzis, b’at àpidu comunidades de gregos; a ddu fàghere pensare sunt sas caraterìsticas de sa crèsia de Santa Sarbana. Deviant èssere gregas finas sas crèsias de Santu Zorzi e Sant’Antiogu, chi oe non s’agatant prus.
In s'edade mèdia b’aiat istadu fatos istòricos medas. Sa bidda, tzerriada Silano, fiat parte de sa curadoria de su Màrghine, in su Giuigadu de Torres o Logudoro. In custu tempus sunt arribbados sos tzistertzensos de Cabu Abbas (Sindia) chi ant fraigadu sa crèsia de Santu Laretu in su de XII sèculos. In su 1259, una borta rutu su Giuigadu (a pustis de sa morte de Adelàsia de Torres) e a pustis de sa dominatzione de sos Doria de Gènova, durada pagu meda, fiant arribados sos arborensos chi l'aiant tenta finas a su 1420, cun Gulliermu III chi fiat s'ùrtimu giùighe a nde pigare possessu in su 1410, e a pustis fiat colada a suta de sos aragonesos. Prus a tardu su territòriu fiat devènnidu fèudu e, in su 1420, sos aragonesos dd’aiant dadu a Bernardo Centelles.
In su 1439 Silanos fiat devènnida propiedade de su marchesadu de Aristanis e in su 1478 intradu a fàghere parte de sos benes de sa corona ispagnola. Dae cuss’annu e pro totu su tempus de sa dominatzione ispagnola sa bidda aiat fatu parte de sa contea de Oliva e, a pustis, passada dae una manu a s’àtera pro annos. Comente giai naradu, difatis, sos primos contes fiant istados sos Centelles, chi aiant pigadu cussu tìtulu in su 1449, e a pustis bi fiant istados sos Borgia e, una borta estinta sa famìlia issoro, sos Pimentel cun Maria Giusepa, erede de issos e mugere de Pietro Tellez Giron. In manu a custos at a abarrare finas a su 1843, cando su fèudu l'aiant riscatadu.
Sa cultura
Sa bidda de Silanos est nòdida in totue comente sa bidda de sa "vida longa". Difatis, faghet ispantu su nùmeru de persones chi nch'ant passadu sos chentu, siat òmines chi fèminas. Ma Silanos est finas una bidda prena de cosas de interessu e de bìdere. S'ammentant in antis de totu sas crèsias: sa Madalena, chi est sa crèsia manna, est in su tzentru de sa bidda e est istada fraigada in su 1400; sa crèsia de sa Ìtria, chi est de su 1600; sa crèsia de santa Sarbana chi est foras dae sa bidda, a casi duos chilòmetros, in s'istrada chi collegat Nùgoro a Macumere. Faghet parte de unu cumplessu in ue b'at finas unu nuraghe e unos cantos muristenes pro sos fideles. S'ammentant, in fines, sas crèsias de Santu Portolu, una cresiedda de sartu de su 1600, sa de Sant'Antoni, chi est sa crèsia prus manna de sa bidda, e sa crèsia de Santu Laretu, fraigada in su 1150, totu in pedra niedda.
In su 2020 su comunu de Silanos at inauguradu su Museu sa poesia a bolu, amministradu e creadu in collaboratzione cun sa domo editora Domus de Janas, chi in sas salas suas impreat meda de su materiale collidu dae sa domo editora in prus de 50 annos de traballu de Pàule Pillonca, de su fìgiu Fàbiu e de sos àteros chi ant sighidu cun s'òpera sua, chi si sunt ocupados de custa arte chi in Silanos at tentu medas rapresentantes de primore.
S'economia
In Silanos s'economia in s'istòria est istada meda ligada a s'àmbitu agro-pastorale: si campat allevende su bestiàmene e cun s'artesania tìpica: faghende tapetes, durches e pane. Su terrinu, bonu meda, es prantadu a orzu, fae, olia, bide e àrbores de frùtora. Su campu est prenu de àrbores de pirastru, meda de custas las ant innestadas a calidades diferentes de pira.
Sas festas
Comente in totus sas biddas de Sardigna, finas in Silanos sas traditziones e sas festas sunt sentidas moda dae sa gente. Su 16 c su 17 de ghennàrgiu sos silanesos festant Sant’Antoni de su fogu. Sa festa incumentzat su 16, a sero, cando s’allumat su fogu in sa pratza in dae in antis de sa crèsia. Su 17 si faghet sa protzessione e sa missa e totu finit cun unu cumbidu pro totus.
Santu Sidore est festadu sa segunda domìniga de maju. Su 22 de trìulas si festat Sa Madalena mentres in austu b’est Santu Laretu Màrtire chi est una festa nàschida in sos annos ‘50 pro sos emigrados chi torraiant a bidda; Santu Portolu, imbetzes, si festat in cabudanni.
Sunt de importu pro Silanos finas sa Sagra de su Ìschidu, su primu de maju; sa festa de Santa Sarbana, chi si festat in cabudanni; su prèmiu giornalìsticu “Funtana Elighe"; sa mustra de pane e durches de sa traditzione; sa rassigna de càntigos polifònicos e, un’annu emmo e s'àteru nono, finas s’addòbiu regionale de sos tenores.
Persones nòdidas
Intre sos silanesos famados s’ammentant Giusepe Fiori (1923-2003) (connotu comente Peppinu), iscritore, giornalista, senadore de sa Repùblica, at iscritu paritzas cosas; intre custas s’ammentant sas biografias de Antoni Gramsci, Emìliu Lussu, Erricu Berlinguer e àteros. Semper in s'àmbitu de sa polìtica est de mentovare Gesumino Mastino, giurista, deputadu de su parlamentu italianu e membru de s'assemblea costituente.
Est silanesu Giorgio Maria Delrio (1865-1938), Mussegnore in Aristanis dae su 1920 a su 1938. Est istadu unu de sos personàgios de importu chi ant leadu parte a su Cungressu Eucarìsticu Sardu in su 1924.
Cherent mentovados finas duos poetas connotos in totu sa Sardigna: Frantziscu Mura, nàschidu in su 1933 e mortu giòvanu e Màriu Masala, de su 1935, chi cantat galu a poesia.
Alberta
S'Alberta est una provìntzia de su Cànada otzidentale, istituida su 1 de cabudanne 1905. Sa capitale est Edmonton, sa tzitade majore Calgary, sa limba uffitziale s'inglesu.
Tenet istèrrida totale de 661,848 km² e populatzione de unos 3.645.257 biviodores. Est una de is sola duas provìntzias canadesas chentza de bessida a su mare (s'àtera est su Saskatchewan). Allàcanat in su norti cun is Territòrios de su Norti-Uestu, in s'uestu cun sa Colùmbia Britànnica, in s'estu cun Saskatchewan e in su sud cun s'istadu USA de Montana.
S'economia de s'Alberta est una de is prus fortes de sa natzione e su rèdditu peròmine su prus artu de totus is provìntzias, e de su 61% prus artu de sa mèdia natzionale.
Saarland
Su Saarland (in latinu: Saravia; traduidu literalmente: Terra de sa Saar) est unu de is 16 istados federados de Germània. Tenet istèrrida de 2 568,70 km² e 990 718 bividores, chi nde faghent su prus minore e prus pagu populadu Land de totu sa federatzione. Sa capitale est Saarbrücken. S'istadu federadu làcanat cun sa Frantza (Grand Est) in su sud, su Lussemburgu in s'ovest e sa Renània-Palatinadu in su norte e in s'estu.
Pigat su nùmene de su riu Saar, chi est un'afluente de sa Mosella e rugrat de s'istadu de sud a nord-ovest. Sa prus parte de sos bividores bivet in unu cunglomeradu de tzitades a curtzu de sa làcana frantzesa, a rodeu sa capitale, Saarbrücken.
Su Land tenet sa voluntade de si cunvèrtere bilìngue frantzesu-tedescu de su 2043 e sa prima limba istràngia imparada in iscola est su frantzesu. Su territòriu de su protetoradu anglo-frantzesu de sa Saar fiat istituidu in su 1920 in acòrdiu cun cantu istabilidu dae su Tratadu de Versailles. Cumprendiat partes de sa provìntzia prussiana de sa Renania e de su Palatinadu Renanu. S'àrea fiat posta dae sa Sotziedade de is Natziones in suta de cuntrollu anglo-frantzesu pro 15 annos. A pustis de custu perìodu at tentu logu unu plebiscitu pro s'autodeterminatzione de sa Saar, 13 ghennàrgiu 1935: su 90,7% de sos votantes aiat espressadu sa voluntade de s'unire a sa Germània. Sos Nazistas ant dadu sa regione nùmene de Westmark.
A pustis de sa segunda gherra mundiale su Saarland aiat torradu a rùere in suta de protetoradu frantzesu. Frantza e Germània aiant detzìdidu in su 1954 de istituire unu Saarland indipendente, ma custu progetu fiat rebusadu cun unu referendum. In consultatziones noas franco-tedescas si fiat arribados a unu acòrdiu nou, segundu su cale a su Saarland diat èssere istadu permìtidu de si torrare a unire a sa Germània (Tratadu de Lussemburgu, 27 santugaine 1956). Su 1 de ghennàrgiu 1957 su Saarland fiat torradu a sa Germània.
Sas printzipales fontes de rèditu de su Saarland sunt su fraigu de automòbiles, sa siderurgia, sa fàbricu de tzeràmica e sa produtzione de programmas pro carculadores eletrònicos. In passadu su Land teniat un'importante setore mineràriu.
Calgary
Calgary est una tzitade de unos 1.096.840 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de s'Alberta. Est posta in s'acosidu intre is frùmenes Bow e Elbow in su sud de sa provìntzia, in s'aàrea de is praterias.
S'economia de Calgari s'apoderat subra s'energia e is serbìtzios finantziàrios, televisione, is trasportos, sa tecnologia, su manìgiu, s'indùstria aerospatziale e su turismu.
In su 1988 est istada sa prima tzitade canadesa a acasagiare is giogos olìmpicos de ierru.
Calgary tenet àrea metropolitana de unos 1.214.900 residentes.
Rivolutzione russa
Sa rivolutzione russa (in russu: Великая русская революция, Velíkaja rússkaja revoljúcija, "Rivolutzione russa manna") est istadu un'eventu sotziu-polìticu, acontèssidu in Rùssia in su 1917, chi aiat giutu a sa furriadura de s'Impèriu e a sa formatzione in comintzu de sa Repùblica Sotzialista Federada Soviètica Russa e, in su 1922 - a pustis de sa gherra tzivile russa - de s'Unione Soviètica; fiat istadu un'intentu de aplicatzione de is teorias sotziales e econòmicas de Karl Marx e Friedrich Engels.
A su cumintzu de su 1917 l'Impèriu russu, chi dae tres annos cumbatiat in sa prima gherra mundiale che a membru de s'Intesa tripla, fiat arrematadu: is pèrdidas assumaiant a prus de ses milliones intre mortos, feridos e presoneris e francas unas cantas vitòrias subra de su fronte austrìacu, sa Rùssia aiat padèssidu una sèrie de derrotas graes chi aiant cumportadu sa pèrdida de sa Polònia, de una parte de is Paisos Bàlticos e de s'Ucràina, portende gasi su fronte a s'internu de is fronteras suas matessi, mentras ca is cunditziones de su pòpulu s'agrabiaiant a forte.
Su regìmene tzarista, inserradu a eritzu in sa defensa de su printzìpiu de s'autocratzia, aiat comomai pèrdidu de su totu su cuntatu cun sa realidade de sa Rùssia, a su puntu ca fintzas medas de sos elementos cunservadores de is classes traditzionalmente alliadas de su regìmene fiant pighende cussèntzia, ca petzi un'essida de iscena de su tzar Nigola II ddi diat àere permìtidu de mantènnere su controllu de s'Istadu. In Petrugradu aiat tzocadu s'abbolotu cun sa rivolutzione de freàrgiu e su 2 martzu (calendàriu giulianu) Duma e sòviet de operajos e sordados si fiant acordados pro sa depositzione de su tzar, e s'istitutzione de unu guvernu provisòriu formadu dae cadetos, menscevicos e sotzialistas rivolutzionàrios. Si fiat formadu su guvernu provisòriu de Georgij Evgen'evič L'vov, chi aiat induidu Nigola II a abdicare. Mentras ca su tzar e sa famìlia sua fiant arrestados, in su Paisu si fiant formados duos pòderes: su de su guvernu provisòriu, e su de is Sòviet, formadu dae delegados elègidos, contende fintzas a is bolscevicos. Georgij Evgen'evič L'vov aiat peristantu pedidu a su guvernu, in calidade de presidente de su Cussìgiu, un'atzione prus dura contra de is massajos chi ocupaiant illegalmente is terras de is latifondistas. Annotamala aiat pretèndidu is dimissiones de su ministru a s'agricultura Černov, chi fiat de bideas polìticas sotzialistas rivolutzionàrias, afirmende ca in logu de ddas reprimire animaiat tales atziones. Sa resistèntzia de unos àteros ministros de manca a fortzare Černov a is dimissiones aiat giughidu su guvernu a s'iscontzu. Si fiat presentadu duncas Aleksandr Fëdorovič Kerenskij pro pigare s'incàrrigu de primu Ministru, cun ampros pòderes subra de vàrias giurisditziones. Isse aiat a berus fatu reprimire is atziones de is massajos, aiat fatu suprimire sa propaganda bolscevica e aiat pigadu medidas pro torrare a s'ubbidièntzia is tropas, intre cales s'intrada torra de sa pena de morte. Nointames, sa voluntade de sighire sa gherra contra de is tedescos a costadu de is potèntzias de s'Intesa ddi aiant fatu pèrdere su crèditu a in antis de is massas. In paris tempus si fiat ispaniadu in totu su paisu unu sentidu de derrota, sìngia de s'istrachìmine creschende cara a sa gherra. Su 19 austu su generale Lavr Georgievič Kornilov, nùmenadu de Karenskij etotu a cumandante de s'esèrtzitu e ditadore militare, aiat abbandonadu casi chentza de cumbàtere Riga a s'esèrtzitu tedescu, ponende gasi in perìgulu sa capitale Petrugradu matessi, e aiat cumintzadu a regollere, a palas de su fronte, tropas cunsideradas fieles cun su fine de ddas fàghere martzare subra de sa capitale. Kerenskij a custu puntu, acatende·si·nde de sas intentziones de su generale dd'aiat destituidu, però Kornilov no aiat atzetadu is òrdines de Kerenskij e aiat ordinadu de fàghere martzare unu corpus de cavalleria cosaca cara a Petrugradu. Sa tzitade fiat tando ruta in su caos assolutu. Kerenskij fiat resèssidu a si mantènnere a su guvernu ma sena prus creibilidade peruna cara a is classes populares, mentras su partidu Bolscevicu s'afirmaiat che a fortza tragadora.
Su leader bolscevicu Lenin fiat peristantu torradu dae s'esìliu in Isvìtzera, mirende a s'instauratzione de una sotziedade comunista. In su mese de santugaine is bolscevicos aiant ocupadu is puntos istratègicos de sa capitale dende vida a sa rivolutzione de santugaine. Sa vitòria de is bolscevicos aiat portadu a sa furriadura de su Guvernu provisòriu russu e a su naschimentu de sa Repùblica Sotzialista Federada Soviètica Russa, guvernada dae su Cussìgiu de is cummissàrios de su pòpulu. Dae su 1917 a su 1921 fiat tzocada sa gherra tzivile russa chi diat bìere sa vitòria de s'Armada Ruja (bolscevicos) subra de s'Armada Bianca (contra-rivolutzionàrios) e custu aiat giutu in su 1922 a s'istitutzione de s'Unione Soviètica.
Muru de Berlinu
Su Muru de Berlinu fiat una barrera fraigada moende cun su 13 de austu de su 1961, chi aiat partzidu sa tzitade de Berlinu in Alemània in duas tzitades distintas cun su numene estu e uestu.
Sa barrera incruiat turres de bàrdia cullocadas a longu de muros mannos de betone, chi furriaiant a inghìriu de un’arzola ampra (cunnota posteriormente comente sa fasca de sa morte), sa cale cunteniat trintzeramentos contrabeìculos, letos de fachiru e àteras defesas.
Su Brocu Orientale aiat atrogadu chi su muru fiat istadu pesadu pro protegher sa pobuladura sua dae elementos fassistas chi cunspiraiant pro impeigher a sa "boluntade de su pòbulos” de fraigare un’Istadu sotzialista in s’Alemània de s’Estu. In sa pràtiga, su muru serviat a impeigher sas fuas massivas chi aiant marcadu sa RDA e sos àteros paìsos de su brocu orientale comunista in tempus de sa segunda pustisgherra.
Su muru de Berlinu fiat mutidu ufissiarmente su “baluarte de proteghidura contrafassista” dae sas autoridades de sa RDA, sas cales representaiant chi s’Alemània de s’Uestu probianu no èsseret istada galu denatzifigada cumpretamente. Su cussizu comunale de Berlinu Uestu, dae bandas suas, lu definiat su “muru de sa birgonza” e cundennaiat sas restringhiduras a sa liberdade de moimentu pratigadas in s’estu. Paris cun sa làcana interna interalemanna meda prus longa, chi demarcaiat sa frontera intre s’Alemània de s’Uestu e sa de s’Estu, nche fiat cròmpidu a simbolizare su “telone de ferru” chi aiat separadu s’Europa de s’Uestu e su brocu orientale in tempus de sa gherra frita.
Istòria
In antis de sa fraigadura de su muru de Berlinu, tres milliones e mesu de alemannos orientales aiant istransidu sas restringhiduras a s’emigradura e aiant dassadu sa RDA, medas de issos rugrende sa làcana dae Berlinu Estu e Berlinu Uestu, dae ue podiant sighire biazu chirru a s’abarru de s’Alemània de s’Uestu e àteros paìsos de s’Europa ponentesa. Intre su 1961 e su 1989, su muru aiat impeìdu belle dessintotu s’emigradura narada. In su barigare de cussu tempus, unas 5.000 pessones aiant proadu a si nche fuìre addae de su muru, e unas 600 de issas fiant perèssidas in su tentativu.
In su 1989, una filera de mudamentos polìtigos raighinales fiat acontèssida in su brocu orientale, assotziada a sa liberalizadura de sos sistemas totalidàrios de su brocu naradu e s’erosione de su podere polìtigu in sos gubernos pro-sobiètigos de sa Polònia e de s’Ungheria probianas.
A pustis de diferentes chidas de subuzu tzivile, su gubernu alemannu-orientale aiant annuntziadu, su 9 de santandria de 1989, chi totu sos nassionales RDA podiant bisitare Berlinu Uestu e s’Alemània Otzidentale. Turmas de alemannos-orientales aiant rugradu su muru e si fiant apiligados a subra suo, imitados dae alemannos-otzidentales a s’àtera ala in un’atmosfera festadora. In tempus de sas chidas posterores, unu pùbrigu eufòrigu e cassadores de amentighetes aiant dogadu partes de su muru; prus a tardu, su gubernu aiat impreadu echipamentu industriale cun laser pro remoer su prus de s’abarru.
Su muru fìsigu in sese fiat istadu destruìdu belle a sa cumpreta in su 1990. Sa ruta de su muru de Berlinu aiat isbagantadu su caminu a sa reunifigadura alemanna, chi aiat tentu logu in manera ufissiale su 3 de santugaìne de 1990. Abarrant oe unos cantos bìculos de su Muru, mantènnidos comente monumentu. Su prus famadu est sa East Side Gallery.
Mainz
Mainz est una tzitade de Germània posta in s'ovest de sa federatzione, a s'oru de manca de su riu Renu, e est sa capitale e sa tzitade prus manna de s'istadu de Renània-Palatinadu. Tenet una populatzione de unos 197.778 bividores.
Mainz est unu tzentru amministrativu, culturale e econòmicu importante. Tenet universidade dae su 1477 e est sa sede de sa cadena de televisione ufitziale tedesca ZDF. Mantenet una rivalidade forte cun sa tzitade de Wiesbaden (Àssia) posta cara a Mainz a s'àteru oru de su Renu. Est istada sa capitale de sa provìntzia romana de sa Germània Superiore.
S'archipìscamu de Mainz est istadu unu de sos prus poderosos prìntzipes tedescos in s'època de su Sacru Romanu Impèriu, sende chi fiat unu de sos sete prìntzipes eletores.
Calascio
Calascio (L'Aquila) est una biddighedda dominada dae unu castellu de su sec. XIII. A 1.500 metros subra su mare, est su castellu pius in altu de Europa.
Mainz
In Mainz, Johannes Gutenberg at creadu s'imprenta.
In diversos momentos istòricos est istada ocupada dae sos frantzesos.
Durante sa segunda gherra mundiale at patidu fortes bombardamentos chi ant distruidu su 80% de sa tzitade.
Neolìticu
Su neolìticu (de su gregu νέος, néos, "nou", e λίθος, líthos, "pedra") est unu perìodu de sa preistòria in su cale ant tentu logu annoaduras de manna trascendèntzia: is èsseres umanos iscoberint sa massaria e su pesadiu, e si faghent sedentàrios, protzessu connotu che rivolutzione neolìtica.
Custu tèrmine est istadu propostu in su 1865 dae s'istòricu John Lubbock. Su nùmene faghet riferimentu a sa tècnica noa de traballare sos trastos de pedra, non petzi bàtidos, si nono puru allisiados. De totu manera, s'essentziale in custu perìodu non sunt is trastos, si nono sos càmbios econòmicos produidos, comente sa cumpàssida de su sobradu de produtzione, e sas cunsighèntzias sotziales.
S'ispaniadura in Europa de sa cultura neolìtica chi si fiat isvilupada in s'Oriente Mèdiu, e in piessignu su coladòrgiu dae s'economia de cassa e regorta a sa pràtica de s'agricultura e de s'allevamentu, sunt acontèssidos cun modalidades e tempos totora cuntierrados. Vere Gordon Childe aiat ipotizadu giai in is annos binti chi sas comunidades autòctonas de cassadores e boddidores de sas culturas mesolìticas europeas, fiant istadas in parte remplasadas dae comunidades de massajos migradas prus a norte dae s'Oriente Mèdiu, cun unu protzessu duradu pro prus ingènneros. Una prima currentada migratòria diat àere sighidu sa bia continentale a longu de sa penìsula balcànica e de su cursu de su Danùbiu, mentras un'àtera, in pagu prus tarda, si diat èssere difùndida pro mèdiu de sa navigatzione marìtima a longu de sas costas de su mare Mediterràneu dae s'estu cara a s'ovest.
S'afirmadura de sas tècnicas de cultivu e allevamentu at protzedidu pro bia continentale in antis de totu a longu de diretoras chi rugraiant terrenos favoràbiles in piessignu, comente cuddos formados pro depòsitu de prùnios batidos dae su bentu (loess) in s'Europa tzentrale. Aiat sighidu su cursu de mannas bias fluviales, comente a su Danùbiu, e aiat tentu sutzessu in is baddes iscampiadas de sos Balcanos e de sa Grètzia orientale, cun ierros fritos e proinosos e cun istios longos, ambiente ideale pro su pastoriu e sa tramudàntzia; fiat penetradu imbetzes cun dificultade in is padentes fridas de su Nord-Europa e in is regiones postas a sos oros de sa cadena alpina.
2015
Su 2015 (MMXV in numeros romanos) est un'annu de su seculu de XXI cumintzàu in sa dìe de jobia.
Diana di l'Alba
Diana di l'Alba est un gruppu de cantu de Bastia in Còssiga, chi est istadu criatu in su 1978 dae Antonu Marielli, Ghjuvan Francescu Sicurani e i sos frades Ghjuvan Ghjacumu e Cristanu Andreani. Sos cumponentes de su gruppu, in totu, sunu 11.
Discografia
'''Diana Di L'Alba
Aeroportu de Casteddu-Su Masu
S'aeroportu de Casteddu-Su Masu "Mario Mameli" est un'aeroportu italianu situadu a 6 km a nord-ovest de sa citadi de Casteddu, longu sa carrera statali 130 in diretzioni de su comunu de Su Masu ddui est. S'incrarat subra de su stannu de Casteddu, conurbau cun s'àrea metropolitana de su cabulogu sardu. Est intitulau a s'arregordu de su tenenti Mario Mameli, arrutu subra su xelu de Tembien duranti sa batalla de Abissinia.
De unus cantus de annus s'aeroportu est basi operativa de Ryanair e de maju 2019 fintzas de sa low cost ispagnola Volotea; in passau est stau basi operativa de sa cumpangia Meridiana.
Nòdias tècnicas
Su còdixi IATA de s'aeroportu de Casteddu-Su Masu est CAG, e su ICAO est LIEE. Sa fraigada est dotada de una pista de asfaltu longa 2804 m e larga 45 m, s'artària est de 3 m subra de su livellu de su mari, s'orientamentu est RWY 14-32, is frecuèntzias ràdiu printzipalis funt sa 120.605 o sa 122.100 MHz po sa turri e sa 125.430 MHz po sa ground. Sa bia de rullàgiu printzipali "A" (alpha) est parallela a sa pista, longa 2400 m e est stada ainnantis impreada cumenti a pista ausiliària de orientamentu 14L/32R duranti is traballus de acontzu de sa pista de bolu.
S'aeroportu, gestiu de So.G.Aer. S.p.a (Società di Gestione Aeroporto di Cagliari), tenit un'operatividadi de 24 oras a sa die cun tràficu de Aviatzioni Generali e Cumertziali. Cust'ùrtima detenit su nùmeru majori de passigeris in trànsitu e de movimentus de s'ìsula intrea.
Orìginis
Su primu nùcleu de s'aeroportu civili de Casteddu est stau inaugurau in su 1937 acanta de is fraigadas militaris, ande su molu de s'idroscalu, cun progetu de Giorgio Gandini. In su 1937 sa lìnia Casteddu-Roma teniàt 9.748 passigeris, chi aiant postu sa trata a su primu logu assolutu in Itàlia po nùmeru de passigeris, sighiat sa Roma-Milanu cun 8.958 passigeris.
Apustis funt depius passai prus de binti annus antis chi unu terminal nou bennirit progetau: su 26 de martzu 1958 est inaugurada sa segundu aero-statzioni, progetada de Tullio Ibba e fraigada de su Gèniu aereonàuticu. Cun sa crèscida de is passigeris, est stada progetada de Giovanni Marras sa de tres aero-statzionis, posca inaugurada in su 1980. Custa est stada nointames retènnia insufitziente po sa gestioni de su tràficu semper majori chi s'aeroportu s'est agatau a gestiri.
Cullegamentus
De su 9 de làmpadas 2013, s'aeroportu disponit de una firmada ferruviària cosa sua, sa statzioni de "Elmas Aeroporto", serbida de Trenitalia.
Is trenus cullegant s'aeroportu cun is citadis sardas printzipalis: Casteddu (5 minutus e fitiania elevada), Igrèsias (40 minutus), Carbònia (55 minutus), San Gavino (20 minutus), Aristanis (40 minutus), Macumere (1 ora e 30 minutus), Sassari (2 oras e 40 minutus).
S'aeroportu est puru cullegau a sa Carrera statali 391 "de Su Masu" e a sa Carrera statali 130 "Iglesienti".
Regorta sarda Luigi Piloni
Sa regorta sarda "Luigi Piloni" est una regorta de òperas de arte e de artesania sarda chi Luigi Piloni aiat collidu e chi in su 1981 at donadu a s'Universidade de sos Istùdios de Casteddu.
Sa regorta est esposta in carrera Universidade in Casteddu e òcupat su pianu terra de su palatzu de su setighentos de s'ex Seminàriu Tridentinu (fabricadu dae Saverio Belgrano de Famolasco).
Sos ogetos de sa regorta sunt espostos in sete salas, e cumprendent pinturas, cartas geogràficas, imprentas, bestires traditzionales sardos, ogetos de artesania, tapetes, prendas, rosàrios, ogetos de prata e bestimentas. Sas òperas sunt postas in sos muros e in sas vetrinas.In sos calàssios in suta de sas vetrinas sunt cunservados ogetos chi no est istadu possìbile espònnere pro farta de ispàtziu, ma chi podent èssere esaminados, pedinde, dae sos istudiosos.
Sala 1
Istràngiat unas cantas imprenta cun caras de personàgios istòricos connotos in Sardigna (sant'llario, san Simmaco, sant'Eusèbiu de Vercelli, sant'Ignàtziu dae Làconi, Eleonora de Arbaree, Vitòriu Amedeu II, Vitòriu Emanuele I, Càralu Felice, Alberto Della Marmora, Giuanne Spano, Giusepe Manno, Luigi Amat di San Filippo e Sorso, Mario, Domènicu Albertu Azuni) e sos testos publicados dae Luigi Piloni.
Sala 2
Acasàgiat una Santa Chiara chi apartenet a su retablu de Bonària, de su cale faghiat parte fintzas sa Madonna detta del Cardellino, cunservada oe in su santuàriu de Bonària, e una segunda tàula, semper de su Chimbighentos, cun s'Interru de Cristu de Antioco Mainas.
Unos àteros tres pintados, de un'autore disconnotu de su de XVIII sèculos, rapresentant San Michele, Sa Natividade e Santu Frantziscu de Paola rugrat s'istrintura de Messina.
Sa sala cunservat fintzas sa pintura L'Arcangelo Raffaele guida Tobiolo (1763), de Francesco Massa, su Ritratto della Venerabile Maria Cristina di Savoia de su parde Pascalis M. Saruilo (su de XIX sèculos), unu Santu Ignàtziu de Làconi e una Dolorada.
Sala 3
Bi sunt espostas 32 tèmperas, intituladas Memorie sulla Terra Sarda, òpera de Philippine De sa Marmora (1837-1899).
Sala 4
Cuntenet òperas de pintores de su Noighentos: Maria Beatrice Ansaldi in Angius, Antoni Ballero (Festa paesana), Nicolò Barabin, Giusepe Biasi (Processione), Remo Branca, Cesare Cabras, Tore Canu, Adolfo Cao (Giardino pubblico di Cagliari), Giovanni Ciusa Romagna, Carlo Contini, Mario Delitala, Raffaello Delogu, Stanis Dessy, Filipu Figari, Carmelo Floris (Sposa), Foiso Fois, Romualdo Locatelli, Enzo Loy, Fabio Lumbau, Mauro Manca, Pietro Antonio Manca (Espressione di vita sarda), Anton Ettore Maury (Tramonto in Santa Gilla), Melkiorre Melis, Felice Melis Marini, Mario Mossa De Murtas, Antonio Mura, Cipriano Efisio Oppo (Autoritratto), Bernardino Palazzi (Attitidu), Alfredo Pierri, Valerio Pisano, Giovanni Battista Rossino, Aligi Sassu, Tona Scano, Giuseppe Scitìti, Giuseppe Sciuti (Bozzetto per il Palazzo Provinciale di Sassari), Tarquinio Sini, Mario Sironi (Il Torturato), Salvatore Vargiu.
Sala 5
In sa sala sunt espostos 82 òperas, intre sas cales 15 rosàrios, 8 spuligadentes (ogetos nàschidos pro sa pulitzia de sos dentes e de sas uricras, a pustis prendas), unu porta-fòrbitzes, carchi gancera (ogetu chi serbit a serrare sa camisa o a tratènnere su mucadore) e 4 amuletos contra s'ocru malu.
Sala 6
Bi sunt espostas 140 cartas geogràficas (in unu cumplessu de 206 cartas chi apartenent a sa regorta) dae su XIV/XV a su de XIX sèculos, intre sas cales una carta pintada in pergamena (de sa fine de su de XIV sèculos - incumintzu de su de XV sèculos), una riprodutzione de s'Otighentos de sa Tabula Peutingeriana, sa carta de su Magini (1620) chi orientat su golfu de Casteddu cara a est (errore chi at influentzadu medas cartògrafos finas a sa fine de su Setighentos), sa carta de G.B. Homann (1712), sa carta de A. Zatta (1784), sa carta de sa Sardigna bòlida dae Napoleone e sete cartas fatas dae Alberto Della Marmora (sèculu XIX).
Sa sala cumprendet fintzas sas prantas de sas tzitades de Casteddu, Tàtari, S'Alighera, sa pranta de sa basìlica de sa Vèrgine de Bonaria (1792), 32 coberibancos datàbiles intre sa fine de su Setighentos e sos primos de s'Otighentos, 4 bèrtulas de su primu Noighentos, una paia de mantas e unu tapinu 'e mortu (tapete subra su cale si deponiat su mortu). Bi sunt fintzas tèmperas de Simone Manca e de Giuseppe Verani, atribuidas pro isbàlliu a Agostinu, su babbu suo, abbarolos de Giovanni Marghinotti e de Giuseppe Cominotti, litografias e disinnos de bestires sardos de su de XIX sèculos e un' intzisione in ràmene de su Seschentos.
Sala 7
In sa sala bi sunt 136 vistas de sa Sardigna intre abbarolos, disinnos e tèmperas originales, intre sas cales 4 disinnos a sanguìnea cun panoramas de Casteddu, Seddori, Codrongianus e Tàtari (su de XVIII sèculos), 4 abbarolos de Giuseppe Cominotti cun vistas de Tàtari (1823) e sas vistas de sos 12 faros de s'ìsula, pigadas dae s'Album de sos faros de s'Itàlia (Album dei fari d'Italia) de su 1873.
Àfrica de su Norti
[[File:Africa-countries-northern.png|thumb|298x298px| S'Àfrica de su Norti.
Inditados in birde prus craru is istados chi fatuvatu benint cunsuderados de nde faghere parte. ]] S'Àfrica de su Norti o Nordàfrica est sa regione prus setentrionale de su cuntinente africanu. Segundu sa definitzione de is Natziones Unidas nde faghent parte ses istados: A custos, segundu is bisuras benint azuntos fintzas:
Algeria, Maroco, Tunisia, Lìbia e fatuvatu sa Mauritania e su Sahara Otzidentale cumponent su Maghreb, intames Egitu e Sudan cumponent sa Badde de su Nilu (chi pigat nùmene de su frùmene omònimu).
S'Egitu est unu istadu transcuntinentale, sende chi sa penìsula de su Sìnai geograficamente est posta in Àsia. S'Àfrica de su Norti contat fintzas is possidèntzias ispagnolas de Ceuta, Melilla, duas exclaves chi s'agatant a cara de sa costera de su Maroco. Is ìsulas Canàrias, chi faghent parte de s'Ispagna e is ìsulas de Madeira, chi sunt portughesas, a illargu de sa costera norti-otzidentale de s'Àfrica, sunt carchi bortas cunsideradas a partes de sa regione.
Culturalmente su Nordàfrica s'iscerat de su restu de su cuntinente africanu, pro ite su desertu de su Sahara at fatu de barriera limitende is cuntatos cun is àteros populos chi bivent in a sud de su desertu. S'Àfrica de su norti est duncas istoricamente e antropologicamente prus custrinta a s'Oriente Mèdiu, in Àsia e a s'Europa. S'influèntzia islamica in s'àrea, nde faghet fintzas una parte significativa de su mundu àrabu.
Beni Ansar
Beni Ansar o Aït Nsar (in bèrberu Aït Nṣar; in àrabu بني نصار) est una bidda de unos 32.000 bividores de su Maroco de norti-estu, posta in territòriu de sa provìntzia de Nador.
S'agatat a curtzu de s'exclave ispagnola de Melilla e a 77 km de sa làcana cun s'Algeria.
Su portu de Beni Ansar est unu de is prus importantes de s'istadu.
Tirol (Àustria)
Su Tirol est unu istadu federale de s'Àustria otzidentale. Sa capitale est Innsbruck cun popultazione de unos 132.236 bividores (2017).
Est formadu de totu sa parte austriaca de sa regione istòrica de su Tirol, chi est intames formada fintzas de sa parte meridionale, su Südtirol, de su 1919 parte de s'Itàlia, in sa regione Trentino-Südtirol.
Su Tirol tenet istèrrida de 12.640,17 km² e popultazione de unos 746.513 bividores (2017).
Allàcanat in s'uestu cun s'istadu aurtriacu de Voralberg, in s'uestu cun is de Salzburg e Carìntzia, in su norti cun sa Baviera (Germània), in su sud cun s'Italia.
Andalusia
S'Andalusia est una de is deghessete comunidades autònomas de s'Ispagna. Su cabulogu est Sevilla.
Sa comunidade autònoma est partzida in oto provintzias: Almeria, Cádiz, Córdoba, Granada, Huelva, Jaén, Málaga, provìntzia de Sevilla.
Cun istèrrida de 87 268 km² e populatzione de unos 8,4 milliones de bividores (2016), s'Andalusia est sa segunda prus istèrrida e sa prus populada regione de totu s'Ispagna chi, cunsiderende·nche s'istòria e sa cultura, ddi dant pesu de importu in sa natzione.
Posta in su sud-uestu de s'Europa, allàcanat in s'uestu cun su Portugallu, de su norti-uestu a s'estu cun is regiones de Extremadura, Castilla-La Mancha e Murcia e in su sud si ghetat in su mare Mediterràneu a manu de su chirru estu e in s'ocèanu Atlànticu a manu de su de uestu. Allàcanat fintzas cun su territòriu britànnicu de Gibilterra.
Sa comunidade autònoma est istada costituida segundu s'artìculu de sa Costitutzione ispagnola de su 1978, chi reconnòschet su deretu de autònomia de is natzionalidades e de is regiones suas. su protzessu de autònomia polìtica s'àplicat peri su protzedimentu restritivu de chi a s'artìculu 151 de sa Costitutzione, chi faghet de s'Andalusia sa sola comunidade ispagnola chi apat assupridu a s'autonomia in custa manera.
S'àergiu geograficu est un ude is elementos chi dant particularidade a s'Andalusia. S'iscerant tres mannas àreas ambientales, definidas de is fatores disvariados chi cumponent s'ambiente fìsicu: sa Sierra Morena (chi est su cumpressu montosu chi chirriat s'Andalusia de sa Meseta), sa Cordigliera Bètica e sa Depressione Bètica, chi iscerat s'Arta Andalusia de sa Bàscia Andalusia.
S'istòria de s'Andalusia est su resurtadu de unu protzessu cumpressu chi chi aunit in su tempus pòbulos e culturas diferentes, e fentzamentas diferentes realidades sòtziu-econòmicas e polìticas. In su territòriu suo si sunt difatis sutzèdidos is iberos, is cartaginesos, is romanos, is vàndalos, is visigotos e is àrabos. Paris a s'ìstoria, sa cultura andalusa s'est isvilupada de cusseguèntzia, dende·ddi una particulare identidade.
Fintzas a su 14 de martzu 1995, is biddas de Ceuta e Melilla, oe autònomas, fiant apendìtzios amministrativos de s'Andalusia.
S'ispagnolu chistionadu in Amèrica est in manna parte dependente de su dialetu andalusu, comente cusseguèntzia de su fatu chi Sevilla at tentu rolu de mèdiu de comunicatzione primàrgiu cun is colònias intre de is sèculos de 16 e de 17.
Bissau
Sa tzitade fiat fundada a s'oru de su frùmene Geba in su 1687 de is portughesos, che a portu afortiadu e istatzione cummertziale. In su 1942 fiat fata capitale de sa Guinea portughesa, ma fiat remplasada dae Madina do Boe in su 1973-74. At padèssidu disacatos mannos durante sa gherra tzivile de su 1998-1999.
Sardinia (Ohio)
Sardinia est su nomene de una bidda de s'istadu americanu de s' Ohio.
In su censimentu de su 2000, aìat una populatzione de 862 abitantes. Su nomene derivat dae s'isula de Sardigna.
Tangeri
Tangeri (in àrabu : طنجة ; in bèrberu Tanja, ⵟⴰⵏⵊⴰ ; in latinu : Tingis) est una tzitade de unos 670.000 bividores de su norti de su Maroco, chi s'agatat in sa regione de su Rif otzidentale.
Est su cabulogu de sa regione de Tanger-Tétouan e de sa prefetura de Tanger-Asilah. Posta in su cabu prus a norti de su Maroco, sa bidda nd'est fintzas su portu majore de colligamentu cun s'Europa, de chi est istesiada isceti de is 14 km de s'Istretu de Gibilterra.
Mario Delitala
Biografia
Fiat fìgiu de Bardilio Delitala, mèdicu de sa bidda e de Adelaide Corti. Est cunsideradu unu de sos prus mannos intzisores in s'istadu italianu de su Noighentos.
A pustis de àere frecuentadu sas iscolas primàrias in sa bidda nadale sua sighit sos istùdios in Tàtari, in ue pigat su diploma de ragionieri. Pro tres annos istat in Milanu, traballende in su setore amministrativu de sa dita Duchesne e in su matessi tempus frecuentende su Cursu Superiore de Disinnu litogràficu. In su 1911 torrat a Orane, in ue realizat duas òperas pro su Munitzìpiu. In su 1912 si tràmudat a Casteddu. In su cabu de logu de sa regione connoschet unos àteros artistas, intre sos cales Frantziscu Ciusa, Filipu Figari e Remo Branca.
Su 28 de nadale de su 1914 benit fatu intrare in sa Massoneria in sa Loggia Karales de Casteddu, fundada in su 1912 dae sa Serenìssima Loggia Manna de Itàlia de Pratza de su Gesùs, chi pagos mese in antis de s'initziatzione sua fiat colada a sas dipendèntzias de s'Oriente Mannu de Itàlia. In su 1915, a s'iscòpiu de sa gherra mundiale, partit sordadu pro su fronte.