cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Iscravidade
Mancari cundennada fatuvatu fintzas de antighidade, siat de autoridades morales, siat polìticas, s'iscravidade at cherfidu tempus meda longu in antis de la pòdere afines abolire e controire cun sas diferentes decraratziones de sos deretos de s'òmine. Oe est uffitzialmente preubida, ma est pretzisu nàrrere chi atos che traballos fortzosos, tzerachias pro dèpidos, cojas fortzosas e isfrutos sessuales oe in die galu subèschidos, sunt totu formas de iscravidade.
Samatzai
Tempus antigu
Is primus arrastus de sa presèntzia de s’òmini in su logu de Samatzai ddus agataus in su 3.500 innantis de Cristu, in sa Curtura de Otzieri. De custu tempus funt is domus de janas chi agataus in su sartu samatzesu, in s’Arroca Pertunta. Atras domus de janas ddas agataus in su Sartu de Bàsciu, in su logu Coròngiu Araxinus, acanta de sa làcana cun Nuràminis.A s’acabu de su 3.000 innantis de Cristu cumentzat sa Cultura de Monte Claro nascendi biddas de messajus chi faint testus e traballant is metallus. Cumentzant a fai is menhirs, chi in sardu ddus naraus perdas fitas, perdas mannas e longas cravadas in terra. Is perdas fitas chi fait a biri ancoras in su sartu de Samatzai funt is de Bruncu sa Furca, de su Sisu, de S’Arroca Nicolau, de Sa Carròcia e de Santa Maria. In su 1.800 innantis de Cristu cumentzat su Nuraxesu Arcàicu, e in su sartu de Samatzai ddoi agataus duus de is cincuanta proto-nuraxis chi ddoi funt in Sardìnnia, est a nai in Su Curruncu e in Sa Corona, in su sartu de Biddagrega-Nuràminis, ma in sa làcana cun Samatzai.Sa majoria de sa cosa nuraxesa de samatzai est de su Brunzu de Mesu (1.500-1.200 innantis de Cristu) e de su Brunzu de Acanta (1.200- 900 innantis de Cristu). Arruinas fait a nd’agatai in Nuraxi de Carrogas, Bruncu Musu Còngiu, Maurreddu, Domu is Abis e Santa Maria, Sant’ Aleni. In su sartu de Samatzai ddoi funt binti insediamentus ma su prus bellu e mellu postu est Su Nuraxi in Domu is Abis. In prus in su sartu agataus puru putzus sacrus e gisterras po s’àcua, e is prus bellas funt is de Perdas de Maria Mancosu.
Iscravidade
In Sardigna, durante s'època giudigale sa de s'iscravidade fiat chistione chi si pòdet nàrrere èsseret sentida, cosa chi aiat permitidu chi in su tempus de Elianora de Arbarea, casi totu sos tzitadinos de su giudicadu esserent totalmente lìberos.
Samatzai
Edadi de Mesu
Arruendi s’Imperu Arromanu, is Vàndalus cunchistant sa Sardìnnia, ma po otanta annus sceti. De s’àfrica nci iant bogau unus duxentus obispus, chi ddus ant mandaus a Sardìnnia e intru de custus ddoi fiat puru Bertòriu. Sigumenti is Vàndalus funt abarraus pagu tempus, no ant mudau sa vida de is sardus e no ant lassau cosa.In su 534 is Bizantinus iant bintu a is Vàndalus e ant pigau sa Sardìnnia. Sa presèntzia insoru fiat manna meda e in su sartu de Samatzai puru fait a agatai cresixeddas bizantinas, che sa de Sant’Aleni, Sant’Esu e Santu Nicolau.
Acabu de is Giuxaus e arribu de is Aragonesus
In su 1323 arribant is Aragonesus chi sculant totu su sistema guixali e cumentzat po sa Sardìnnia su tempus malu. Sa genti arròscia de sdorrobòrius e bocimentus de is Aragonesus si ndi fuit de is biddas de su sartu e si cuat in mesu a is montis o si nci ghetànt in is biddas prus manna, che sa de Samatzai, che iat pigau sa genti de is biddixeddas de su sartu.
Su feudalèsimu
In su 1326 Bernardu Ballaster, cadalanu, bessit meri de su Fèudu de Samatzai, ma po mori de sa pesta in su 1348 sa familla sua si sperdit e duncas custu fèudu fiat andau a Gullielmu de Torres e in su 1355 sa familla De Ampurias ndi bessit meri. In su 1362 sa bidda se Samatzai dd’ant donada a Antoni de Pujalt cumenti a fèudu e passendi su tempus. Teneus datus apitzu de sa genti chi biviat in in Samatzai in su tempus de su feudalèsimu; in su 1485 teneus 132 fogus (famillas), in su 1603 ndi teneus 212 e in su 1678 ndi teneus 248.
Is Spanniolus e s’Urrennu Sardu-Piemontesu
In su 1479 in Sardìnnia cumentzat sa dominadura Spanniola e cincuanta annus agoa, Samatzai fiat passau a sa familla Aymerich e in su 1542 fiat passau a is Cervellon. In su 1718 sa Sardìnnia bessit terra de is Savojas, chi cumentzant a dominai in su 1720.S’economia de su sartu fiat posta mali meda, su trigu fiat pagu, is matas de fruta acetotu, is uliaxus fiant sparessendisi’, insandus Carlo Emanuele III at donau sa diretzioni de sa cosa sarda a su ministro Bogino chi in su 1761 fait nasci su Monti Granàtigu in Samatzai.Gruvennendi Carlo Felice de su 1821-1831 cumentzant is traballus po s’arruga casteddu-Torres, si circàt de frimai is morus chi ancoras beniant a fai furas in Sardìnnia, perou sceti cun Carlo Alberto (1831-1848) nd’arruit su feudalèsimu e su còixi de lei sardu, Sa Carta de Logu dd’ant arremprasau cun su Statuto Albertino.In Samatzai puru fiat spaciau su tempus de su feudalèsimu.
S’Urrennu Italianu
De su 1850 Samatzai at tentu cosa noa, sa scola elementari, sa domu cumunali, arrugas mellus po si movi, intru de su 1857 e su 1858 ant arrangiau e amanniau su campu santu, est de su 1861 su sciacuadroxu pùblicu e su lacu mannu in pratza Funtana Manna. In su 1863 ant arrangiau sa funtana pùblica de Santa Maria, s’ùnigu chi donàt àcua bona de bufai a sa genti e faci a s’annu 1880 ant fatu is arrugas po Nuràminis e Pramantellu.
Su Noixentus
Sa Sardìnnia fiat posta mali meda in su cumentzu de su noixentus, arremonaus is avolotus de Bugerru de su 1904, candu sa genti fiant manifestendi po una vida mellus e is sordaus ddus ant sparaus. Samatzai puru at pigau parti a is gherras, mandendi is fillus suus a Lìbia, teneus testimonias de sa furriada a domu de Vincenzo Leoni, e a sa Primu Gherra. Is samatzesus partius a sa gherra fiant 124 ma 38 no funt prus furriaus a domu. Arribau su fascismu, Samatzai puru at biu sa Domu de su Fàsciu, chi fiat in bia de Santa Maria e su segretàriu de su partidu fiat po medas annus Gino Musiu su dotori. Sa currenti fiat arribada in su 1926, ma sceti po is arrugas e is arricus, sa genti iat sighiu a no dda tenni in domu.In su 1934-35 s’Aministratzioni Cumunali at pesau unu monumentu po arregordai is mortus de sa Gherra Manna. In Samatzai puru ddoi est stètia una bonìfica de is paulis, est a nai in is benatzus e in is tramatzeddus, chi ddas ant sciutaus in su mesi de axrolas de su 1939. Cumentzada sa Segundu Gherra medas piciocus samatzesus funt partius e 13 no funt prus furriaus a domu, e is chi fiant abarraus in domu, ant patiu su fàmini e sa scassesa. Spaciada sa gherra fiat cumentzada un’atra gherra, sa contras a su sèntzulu chi betiat sa malària, gherra binta gràtzias a prus de 30.000 milla òminis e meda DDT. De is annus sessanta fintzas a oi Samatzai at tentu una furriada manna in su sartu e in atividadis econòmigas, in sa segundu perra de is annus cincuanta is terras chi fiant de Battista Melis ddas ant spratzias intru de is messajus e a su nascimentu de s’indùstria de sa cracina in su sartu acanta de sa bidda.
Sa Candelera
(pronuntziau sa Candebera in samatzesu) Custa festa arregordat s’arrituali po purificai a sa Madonna, agoa chi at tentu a Gesùs, comenti fiat sa lei in su tempus. Sa festa est su 2 de su mesi de friaxu, de sèmpiri. Dònnia annu scioberant 4 fèminas, sa Priorissa (chi depit essi sa mulleri de unu Cunfrari de sa Madonna de s’Arrosàriu), duas Priorisseddas (chi depint essi piciocas) e una Suta-Priorissa. S’arrituali est longu e bellu meda, est abarrau su pròpiu de s’antigòriu: innantis de sa missa manna, sa Suta-Priorissa si fait acumpangiai de is Priorisseddas a nche sa Priorissa, anca cuncodrant is cìrius e ponint duas trutureddas e un’ampudda de binu in d-unu cofinu, po ddu donai a su predi. Agoa totu s’acumpangiamentu andat a s’oratòriu bèciu, anca si mudant de bistiri e si ponint is bistiris tìpicus de sa festa; fatu custu andant a ndi pigai a su predi po andai totus imparis a s’oratòriu anca ddoi est sa stàtua de sa Madonna, po s’arrituali de sa beneditzioni. In sa Missa Santa, su predi beneixit is stiàricas chi agoa ddas donant a sa genti e acabada sa Missa, totu is cumbidaus andant anca bivit sa Priorissa po si donai is “Presentis”. Su mengianu acabat cun d-unu pràngiu mannu. Sa dii de sa festa sighit a de noti puru, e acabat cun sa cena manna in sa domu de sa Priorissa.
Sètimu
Sètimu est unu comunu de 5.949 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Softball
Su Softball est unu jogu de isquadra meda populare in sos Istados Unidos, chi nde derivat dae su baseball e diffatis sas regulas sunu meda similes. Su Softball est istadu inventadu dae unu zertu George Hancock in sa tzitade de Chicago in s'istadu de s'Illinois.
In Sardigna
In Sardigna b'at diversas sotziedades de softball chi militana in sos campionados italianos in varia categorias, in su massimu campionadu jogat s'isquadra nuoresa Nuoro Softball Terra Sarda.
Castellana Sicula
Castellana Sicula est unu comunu de 3.677 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Afroamericanos
Afroamericànu est sa bortàda a sa lìtera de Afro-American, nomìnzu cumpòstu dae africanu e americanu.
In sos Istados Unidos, "afroamericanu" est unu de limba inglesa chi vìvet in sos USA e chi tènet, su prus de sas bòrtas, erèntzia de sos iscràvos chi benìant dae su continente africanu, fràncu sos africanos de orizine nordafricana (a esèmpiu egitzianos e tunisinos) e sos americanos de nassionalidade no istadounidense (a esèmpiu brasilianos o cubanos). In su 2010 su 12,6% de sa populassione, in supra de 38.9 miliones de tzittadinos, si cunsìderat comènte afroamericanu.
Pro sa matèssi resòne sos istadounidenses chi sunt nighèddos ma bènint dae s'America Latina o dae s'Africa de su Susu, e sos àrbos e indianos de s'Africa (a esèmpiu de su Sudafrica o Madagascar) non si nàrant afroamericanos.
Vedbaek
Vedbæk est una bidda in sa munitzidade de Rudersdal in sa natzione de Danimarca.
Allarma causada
S’allarma causada est sa realizadura de atos chi faghent tzucare sas protzeduras de emerzèntzia sena chi bi siat sa presèntzia de unu perìgulu reale, dae casos de sinnìfigu minore (pro narrer, s’impreu de unu sinzoladore de fogu in un’iscola, sena chi bi siat pira) a fatos de impatu sotziale prus mannu. Est chistione de unu delitu segundàriu.
Còdighe penale italianu: “Art. 658 – Allarma causada inche s’autoridade. Chie si siat annùntziet disacatos, intzidentes o perìgulos inesistidores inche s’autoridade, o inche entidades o pessones chi dispensant servìtziu pùbrigu, est castigadu cun su detenimentu finas a ses meses o cun sa penalidade dae 10 a 516 euros”.
Seulu
Seulu est unu comunu de 1.023 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Lluís Llach i Grande
Lluís Llach i Grande (Girona, 7 de maju de su 1948) est unu mùsicu, cantautore, iscritore e polìticu catalanu. Est istadu su cumponente ùrtimu de su grupu de sos Sèighi Giùighes e est cunsideradu unu de sas ghias de su fenòmenu de sa Nova Cançó (cantzone noa) Est istadu unu referente, non petzi musicale ma puru intelletuale, de tres generatziones.
Pessighidu dae su franchismu, in sos annos setanta s'est dèpidu esiliare pro carchi tempus in Parigi. A cabudanni de 1979 est divenidu su primu cantante no operìsticu chi at cantadu in su Gran Teatre del Liceu de Bartzellona pro presentare Somniem. Su 6 de trìulas de su 1985, Llach at riunidu 103.000 persones in su Camp Nou durante sa tzelebratzione de unu cuntzertu, su prus grandu fatu mai in Europa finas a cussu momentu.
Intre 1969 e 2007, Llach at registradu 33 discos. Sa cantzone sua prus populare e prus cumpromìtida, L'estaca (1968), est istada adatada comente a innu dae su sindacadu polacu Solidarność, fundadu dae Lech Walesa, e s'est cunvertidu in s'innu ufitziale de su club de rugby Unione Isportiva Arlequins de Perpignanu e de sa Rivolutzione de Tunisia de 2011.
Su 2011 at creadu sa Fundatzione Lluís Llach in su Senegàl. Su libru suo Memòria d'uns ulls pintats est istadu unu de sos prus bènnidos in s'annu 2012. Est unu de sos fundadores de s'Assemblea Natzionale Catalana.
In sas eletziones in su Parlamentu de Catalugna de 2015, Lluís Llach at ghiadu sa lista de sa coalitzione indipendentista Junts pel Sí de sa tzircoscritzione de Girona. Su 8 de martzu de 2016 est divenidu presidente de sa Cumissione de Istùdiu de su Protzessu Costituente in su Parlamentu, pighende su rilievu de Muriel Casals.
Gràssia Deledda
Grazia Maria Cosima Damiana Deledda, connota che a Gràssia     o Gràtzia Deledda (Nùgoro, 27 de cabudanni de su 1871 – Roma, 15 o 16 de austu de su 1936), est istada un'iscritora sarda, binchidora de su Prèmiu Nobel pro sa literadura 1926. Est ammentada che a sa segunda fèmina, a pustis de s'isvedesa Selma Lagerlöf, a retzire custu reconnoschimentu, sa prima sarda e fintzas sa prima in s'istadu italianu.
Gioventude
Est nàschida in Nùgoro, in Sardigna, su 27 de cabudanni de su 1871 (ma registrada su 28), sa de bator de sete intre fìgios e fìgias, in una famìlia benestante.
Su babbu, Giuanne Antoni Deledda, laureadu in lege, no esertzitaiat sa professione. Imprendidore e printzipale ricu, s'ocupaiat de cummèrtziu e agricultura; s'interessaiat de poesia e issu matessi assentaiat versos in sardu, aiat fundadu una tipografia e istampaiat una rivista. Est istadu sìndigu de Nùgoro in su 1863.
Sa mama fiat Frantzisca Cambosu, fèmina de severa; dedita a sa domo, issa at a educare Gràssia. A pustis de àere frecuentadu sas iscolas elementares finas a sa classe de bator, Gràssia at istudiadu in manera privada, sighida dae su professore Pedru Ganga (Nùgoro 1875, dotzente de lìteras italianas, latinas e gregas; limbas connotas: frantzesu, tedescu, portughesu, ispagnolu) chi l'at fatu letziones de base de italianu, latinu e frantzesu. Issa at, a pustis, sighidu cun sa formatzione sua a sa sola.
De importu, pro sa formatzione literària de Gràssia, in sos primos annos de sa carriera sua de iscritora, est istada s'amighèntzia cun s'iscritore, archivista e istòricu diletante tataresu Enricu Costa, chi pro primu nd'at cumprèndidu su talentu. Pro unu perìodu longu at iscambiadu lìteras cun s'iscritore calabresu Giovanni De Nava, in ue issu fagiant sos cumplimentos a issa pro su talentu suo. Custas lìteras, a pustis, sunt divènnidas lìteras de amore in ue s'iscambiaiant poesias durches. A pustis, pro more de sa mancàntzia de rispostas dae Giovanni pro unu tempus longu, ant acabadu de s'iscrìere. Sa famìlia at tentu una sèrie de disauras: su frade mannu, Santus, at abbandonadu sos istùdios e est devènnidu alcolizadu, su prus minore, Andrea, est istadu arrestadu pro furas minores. Su babbu est mortu pro una crisi cardìaca su 5 de santandria de su 1892 e sa famìlia at dèpidu afrontare dificultades econòmicas. Bator annos prus a tardu est morta fintzas sa sorre Vissenta.
Faina literària a giòvana
In su 1890 est essidu a puntadas in su cuotidianu de Casteddu L'avvenire della Sardegna, cun su pseudònimu de Ilia de Saint Ismail, su romanzu Stella d'Oriente, e in Milanu, cun s'editore Trevisini, Nell'azzurro (In s'asulu), unu libru de contos pro pitzinnos.
Deledda at retzidu s'aprovatzione de literados, che a Angelo de Gubernatis e de Ruggero Bonghi, chi in su 1895 at acumpangiadu cun una prefatzione sua s'essida de su romanzu Anime oneste (Ànimas onestas).
Collàborat cun rivistas sardas e continentales: "La Sardegna", "Piccola rivista" e "Nuova Antologia".
Maturidade
Su 22 de santugaine de su 1899 s'est tramudada a Casteddu, in ue at connotu a Palmiro Madesani, unu funtzionàriu de su Ministeru de sas Finàntzias, chi at cojuadu in Nùgoro in su 11 de ghennàrgiu de su 1900. Madesani fiat originàriu de Cicognara de Viadana, in provìntzia de Màntova, in ue fintzas Gràssia Deledda est istada pro unu tantu. A pustis de su cojuiu, Madesani at lassadu su traballu de funtzionàriu istatale, pro si dedicare a sa faina de agente literàriu de sa mugere. Sa còpia s'est tramudada a Roma in su 1900, in ue at tentu unu bida riservada. Ant tentu duos fìgios, Franz e Sardus.
In su 1903 sa publicatzione de Elias Portolu l'at cunfirmada che a iscritora e l'at aviada a una sèrie fortunada de romanzos e òperas teatrales: Cenere (Chisina) in su 1904, L'edera (S'èdera) in su 1908, Sino al confine (Finas a sa làcana) in su 1910, Colombi e sparvieri (Columbos e vedidores) in su 1912, Canne al vento (Cannas a su bentu) in su 1913, L'incendio nell'oliveto (Su fogu in s'olivàriu) in su 1918, Il Dio dei venti (Su Deus de sos bìnchidos) in su 1922. Dae Chisina est istadu fatu unu film interpretadu dae Eleonora Duse.
S'òpera sua l'at apretziada Giovanni Verga, in paris cun iscritores prus giòvanos che a Enrico Thovez, Emilio Cecchi, Pietro Pancrazi, Antonio Baldini. Est istada reconnota e istimada fintzas in s'èsteru: David Herbert Lawrence at iscritu sa prefatzione de sa tradutzione in inglesu de Sa mama. Sa Deledda est istada fintzas tradutora: est sua, difatis, una versione in limba italiana de Eugénie Grandet de Honoré de Balzac.
Su prèmiu Nobel e sa morte
Su 10 de nadale de su 1927 l'ant cunferidu su prèmiu Nobel pro sa literadura 1926 (non bintu dae perunu candidadu s'annu in antis, pro farta de recuisitos), «pro sa potèntzia sua de iscritora, sustentada dae un'ideale artu, chi rapresentat in formas plàsticas sa bida comente est in s'ìsula fanta de nàschida sua e chi cun profundidade e cun calore tratat problemas de interessu generale umanu», Gràssia est istada sa prima fèmina sarda, e fintzas sa prima in s'istadu italianu, a bìnchere su prèmiu Nobel.
Unu tumore a su sinu, de su cale sufriat dae tempus, l'at batida a sa morte in su 1936, belle deghe annos a pustis de sa vitòria de su prèmiu. In subra de sa data de sa die de morte b'at cuntierras: carchi fonte narat chi siet istada in su 15 de austu, àteras su 16.
Su corpus de sa Deledda l'ant interradu in su campusantu de su Verano in Roma, in ue est abarradu finas a su 1959 cando, gràtzias a sa rechesta de sos familiares de s'iscritora, l'ant tramudadu a sa tzitade nadale sua. Dae tando est custoidu in unu sarcòfagu de granitu nieddu lamadu in sa crèsia de sa Madonna de sa Soledade, a sos pees de su monte Ortobene, chi issa aiant tzelebradu meda in unu de sos ùrtimos traballos suos.
At lassadu chene l'acabare s'ùrtima òpera sua, Cosima, quasi Grazia (Còsima, belle Grazia), un òpera autobiogràfica chi at a apàrrere in su cabudanni de cussu matessi annu in sa rivista Nuova Antologia, a incuru de Antonio Baldini e chi, a pustis, l'ant a imprentare cun su tìtulu Cosima.
Sa domo nadale sua, in su tzentru istòricu de Nùgoro (in su rione Santu Predu), oe est unu museu.
Crìtica
Sa crìtica in generale tirat a incluire s'òpera sua, de borta in borta, in custu o in cudd'àteru -ismu: regionalismu, verismu, decadentismu, in paris cun sa literadura de sa Sardigna. Unos àteros crìticos imbetzes preferint a li reconnòschere s'originalidade de sa poètica sua.
Su primu a dedicare a Gràssia Deledda una monografia crìtica a metade de sos annos trinta est istadu Francesco Bruno. In sos annos baranta-chimbanta e sessanta, in sas istòrias e in sas antologias iscolàsticas de sa literadura italiana, sa presèntzia de sa Deledda tenet annotu crìticu e medas pàginas antologizadas, prus che totu dae sos novellas.
Verismu
A sos primos leghidores de sos romanzos de Deledda fiat naturale su de l'incuadrare in s'àmbitu de s'iscola verista.
Luigi Capuana l'esortaiat a sighire in s'esploratzione de su mundu sardu, "una miniera" in ue aiat "...giai agatadu un'elementu de originalidade forte".
Fintzas Borgese la definit "iscolana digna de Giovanni Verga". Issa matessi iscriet, in su 1891, a su diretore de sa rivista romana La Nuova Antologia, Maggiorino Ferraris: "S'ìndula de custu libru meu a mie paret siat tantu drammàtica cantu sentimentale e fintzas unu paghigheddu verìstica si pro 'verismu' intendimus su rapresentare sa bida e sos òmines comente sunt, o mègius comente a los connosco deo."
Diferèntzias cun su Verismu
Ruggero Bonghi, manzonianu, pro primu s'isfortzat de bogare s'iscritora sarda dae su clima de sas poèticas naturalìsticas.
Emilio Cecchi in su 1941 iscriet: "Su chi sa Deledda at pòdidu tràere de sa bida de sa provìntzia sarda, non s'est cunformadu in issa de naturalismu e de verismu... Siat sos motivos e sos intretzos, siat su materiale linguìsticu, in issa ant pigadu acòitu de lìricu e de sas paristòrias...".
Su crìticu literàriu Natalino Sapegno definit sos motivos chi istesiant a sa Deledda dae sos cànones de su Verismu: "Dae un'adesione profunda a sos cànones de su verismu tropu cosas las istesiant, a incumentzare dae sa natura de s'ispiratzione lìrica e autobiogràfica in manera intima, pro sa cale sas rapresentatziones ambientales divenint trasfiguratziones de una memòria assorta e sos fatos e sos pessonàgios projetziones de una bida bisada. A dare a sas cosas e a sas persones unu risaltu firmu e lùghidu, un'illusione perentòria de ogetividade, li mancat pròpiu cussa atitùdine de istacu initziale chi est in su Verga, ma fintzas in su Capuana, in su De Roberto, in su Pratesi e in su Zena."
Decadentismu
Vittorio Spinazzola iscriet: "Totu sa mègius narrativa deleddiana tenet pro ogetu sa crisi de s'esistèntzia. Dae su puntu de vista istòricu, custa crisi resurtat dae sa fine de s'unidade culturale de s'otighentos, cun s'aficu suo in su progressu istòricu, in sas sièntzias legas, in sas garantzias giurìdicas postas a amparu de sas libertades tziviles. Pro custu aspetu s'iscritora paret chi pighet parte in manera prena a su clima decadentìsticu. Sos pessonàgios suos rapresentant s'ismarrimentu de sas cussèntzias dudosas e iscurigadas, crompidas dae sa nàschida de istintos opostos, disponìbiles a totus sas esperièntzias de sas cales sa bida oferit ocasione e istìmulu."
Gràssia Deledda e sos narradores russos
S'ischit chi Gràssia Deledda, galu giòvana a beru, cando galu collaboraiat a sas rivistas de moda, s'est abigiada de sa distàntzia chi esistiat intre sa prosa in limba italiana ghelestiosa de cussos giornales e su bisòngiu suo de impreare una limba italiana prus serente a sa realidade e a sa sotziedade dae sa cale beniat.
Sa Sardigna, intre sa fine de s'Otighentos e su primu Noighentos, chircat comente a s'Irlanda de Oscar Wilde, de Joyce, de Yeats o sa Polònia de Conrad, unu diàlogu a sa pari cun sas literaduras europeas mannas, e mescamente cun sa manna literadura russa.
Nicola Tanda in su sàgiu La Sardegna di Canne al vento (Sa Sardigna de Cannas a su bentu) iscriet chi, in cuss'òpera de Deledda, sas paràulas èvocant memòrias tolstojanas e dostoevskianas, paràulas chi podent èssere estèndidas a totu s'òpera narrativa deleddiana: «Su romanzu intreu est una tzelebratzione de su lìberu arbìtriu. ''De sa libertade de acumprire su male, ma fintzas de fàghere su bene, mescamente cando si tenet esperièntzia de sa capatzidade manna chi su male tenet de comunicare oriolu. Su protagonista chi at commitidu su male non cunsentit cun su male, acumprit unu biàgiu, dolorosu, mortificante, ma fintzas prenu de ditza in s'isperu de realizare su bene, chi restat s'ùnica resone in gradu de fàghere in modu chi sa bida siat atzetàbile''».
In sos annos intre s'Otighentos e su Noighentos, cussos in cales s'iscritora si dèdicat a sa chirca de un'istile suo, cuntzentrat s'atentzione sua in s'òpera e in su pensamentu de Tolstoj. E est custu addòbiu chi paret chi l'agiuet a pretzisare semper mègius sas suas preferèntzias literàrias suas. In una lìtera in ue comunicaiat su progetu de publicare una regorta de novellas de dedicare a Tolstoj, Deledda iscriiat: «A sos primos de su 1899 at a Essire La giustizia: e a pustis apo cumbinadu cun sa domo Cogliati de Milanu pro unu volùmene de novellas chi apo a dedicare a Leone Tolstoi: ant a tènnere una prefatzione iscrita in frantzesu de un'iscritore russu de annotu, chi at a fàghere un'istùdiu curtzu de cumparàntzia intre sos costùmenes sardos e sos costùmenes russos, chi s'assimigiant gai meda in manera istrana». Sa relatzione intre Deledda e sos russos est rica e profunda, e no est ligada a Tolstoj ebbia ma s'inoltrat in su mundu complessu de sos unos cantos àteros cuntemporàneos: Gor'kij, Anton Čechov e cussos de su tempus coladu prus reghente: Gogol', Dostoevskij e Turgenev.
Unas àteras boghes de crìticos
Attilio Momigliano in prus iscritos sustentat sa tesi chi Deledda siat "unu poeta mannu de sa matana morale" de paragonare a Dostoevskij.
Kel Ahaggar
Sos Kel Ahaggar ( berberu: ⴾⵍ ⵂⴴⵔ ), a sa lìtera "Sos de Ahaggar", sunt una cunfederatzione tuareg chi teniat domo in sos montes Hoggar (Ahaggar in sa limba de su locu), in Algerìa de jossu. Sa cunfederatzione si pensat chi la apat fundada sa matriarca Tin Hinan, chi como pasat in suta de una losa monumentale in Abalessa, a chirru de su IV° seculu, ma ativa dae su 1750. In su 1977, su gubernu algerinu nche la at belle isperdida.
Gràssia Deledda
Unas àteras boghes de crìticos
Francesco Flora afirmat chi "S'ispiratzione  bera de sa Deledda est che a unu fundu de ammentos de sa pitzinnia e de s'adolescèntzia, e in sa trama de cussos ammentos belle figuras chi andant e si mudant in su paesàgiu firmu, s'assentant sos contados semper noos. Antzis, ca sos primos afetos de issa si formant in manera essentziale cun sa sustàntzia de cussu paesàgiu chi issa disinnaiat in sa bida de sa nativa Sardigna, faghet a nàrrere, fintzas pro custa bia, chi s'arte de sa Deledda est in manera essentziale un'arte de su paesàgiu."
Kel Ahaggar
Sa limba de custa cunfederatzione si narat Tahaggart, unu limbazu de Tamahaq.
Nina Hagen
Nina Hagen (nomene de arte de Catharina Hagen; Berlinu, 11 de martu 1955) est una cantante tedesca de Berlino Est.
Gràssia Deledda
Testimonias de iscritores istràngios
In subra de issa at iscritu in antis Maksim Gor'kij e, prus a tardu, D. H. Lawrence.
Nina Hagen
Nina est fiza de Hans Hagen (connottu puru comente Hans Oliva), un'iscrittore, e Eva-Maria Hagen, una attrice e cantante. Sos nonnos paternos suos ebreos fini mortos in su campu de cuncentramentu de Sachsenhausen.
Sos primos annos
Cando aiat duos annos su babbu e sa mama si fini separados e issa est creschida cun sa mama. Cando aiat 4 annos issa iaasa comintzadu a istudiare balletto, e cando aiat 9 annos fit cunsiderada una pitzinna prodigiu de s'Opera lirica. Cando issa aiat 11 annos, sa mama si fit cojuada cun Wolf Biermann, unu cantautore dissidente, sas bideas politigas de Biermann aian influentzadu meda sa giovana Hagen chi chito fit diventada una attivista politiga antigovernativa de sa Germania Est. Hagen a 16 annos aiat lassadu s'iscola e si fit aggregada a sa cover band Fritzens Dampferband umpare a Achim Mentzel e ateros. Cun issa sa band aiat aggiuntu a su repertoriu branos de Janis Joplin e Tina Turner. In su 1972 aiat formadu su grupu Automobil.
Gràssia Deledda
Testimonias de iscritores istràngios
Maksim Gor'kij racumandat sa leghidura de sas òperas de Grazia Deledda a L. A. Nikiforova, un'iscritora esordiente. In una lìtera de su 2 de làmpadas de su 1910 l'iscriet: «''Mi permito de bos indicare duas iscritoras chi non tenent rivales ne in su tempus coladu, ne in su presente: Selma Lagerlof e Gràssia Deledda. Ite pinnas e ite boghes fortes! In issas b'at carchi cosa chi podet èssere de annestru fintzas a su mužik nostru»''.
S'aburia de Pirandello
Luigi Pirandello no at cuadu sa s'aburia sua pro Gràssia Deledda, tantu de s'ispirare a issa e a su maridu pro sa cumpositzione de su romanzu Maridu suo, comente si cumprendet dae sa posta cun Ugo Ojetti e, a pustis, dae su refudu de s'editore Treves de lu publicare.
Sos temas printzipales suos
Sos temas printzipales suos sunt istados s'ètica patriarcale de su mundu sardu e sas atmosferas suas fatas de afetos intensos e arestes.
Su fadu
S'esistèntzia umana est in manu de fortzas superioras, "cannas a su bentu" sunt sas bidas de sos òmines e sa sorte est cuntzepida che a "isfinge mala".
Su pecadu e sa culpa
Sa narrativa de Deledda si basat in subra de fatos fortes de amore, de dolore e de morte in ue s'intendet semper su sensu de su pecadu, de sa culpa, e sa cussèntzia de una fatalidade inevitàbile. «Sa cussèntzia de su pecadu chi s'acumpàngiat a su tormentu de sa culpa e a sa netzessidade de su chitimentu e de su castigu, sa pulsione primordiale de sas passiones e s'imponderàbile portada de sos efetos suos, s'inelutabilidade de s'ingiustìtzia e sa fatalidade de su contràriu suo, sinnant s'esperièntzia de su bìvere de un'umanidade primitiva, malfadada e dolente, 'ghetada' in unu mundu ùnicu, incontaminadu, de bellesa antzestrale e paradisìaca, logu de s'arcanu e de s'esistèntzia assoluta».
Su bene e su male
«In sas pàginas suas si contat de sa cunditzione mìsera de s'òmine e de sa natura sua insondàbile chi agit - istratzulada intre bene e male, pursiones internas e fatos esternos, predestinatzione e lìberu arbìtriu - intro s'iscachiera limitada de sa bida; una bida chi est relatzione e progetu, afannu e dolore, ma fintzas providèntzia e arcanu. ''Deledda ischit chi sa natura umana est fintzas - in lìnia cun sa literadura manna europea - manifestatzione de s'universu psìchicu abitadu dae impulsos e rimotziones, cumpensatziones e tzensuras. Fatu-fatu, difatis, su paesàgiu de s'ànima est cumprèndidu che a logu de un'esperièntzia interiore dae sa cale bogant torra a campu ànsias e oriolos profundos, impulsos proibidos chi giughent àgiu: dae un'ala intervenint sas proibitziones sotziales, sos impedimentos, sas costritziones e sas resistèntzias de sa comunidade de apartenèntzia, dae s'àtera, che a in una casta de dòpiu, madurant in s'ìntimu unos cantos àteros pensamentos, unas cantas àteras immàgines, unos cantos àteros ammentos chi agint in sos chi esistint. Sa cussèntzia de su Deo narrante, chi mèdiat intre bisòngios istintuales de sos pessonàgios e contra-punnas opressivas e tzensòrias de sa realidade esterna, diat pàrrere tènnere su ruolu de su demiurgu onnisciente, àrbitru e osservadore neutrale de sas dinàmicas complessas de relatzione chi bi sunt intre identidades èticas trasfiguradas in figuras chi resant su dramma issoro in unu teatru cupu de s'ànima''».
Sentimentu religiosu
«In realidade su sentimentu de adesione o repulsione autorale cara a custu o a cussu pessonàgiu, agatat in sa religiosidade professada e bìvida, una de sas discriminantes de fundu. ''In cara a su dolore, a s'ingiustìtzia, a sas fortzas de su male e a s'àgiu generadu dae s'avèrtidu sensu de sa finidesa, s'òmine podet sucùmbere e lòmpere a s'iscacu e a su naufràgiu, ma podet fintzas isseberare de fàghere su brincu, isseberende s'arriscu de sa fide e s'arcanu de Deus. Unos cantos àteros tormentos bivet chie, in su lìberu arbìtriu, at isseberadu s'àndala de su male, a largu dae sa timoria de Deus e de su sensu de su lìmite, e depet aguantare su pesu de sa culpa e s'àgiu de su nàufragu suspèndidu in s'abissu de su nudda''».
Pessonàgios
«Sas figuras deleddianas bivent finas a fundu, chene iscontos, s'incarnatzione issoro in pessonàgios de tragèdia. ''S'ùnicu acumpensu de su dolore, chi non podet èssere curadu, est sa mudadura sua in bìvidu, s'esperièntzia fata dae sos òmines in una bida chene paghe e chene cunfortu. Petzi chie atzetat su lìmite de s'esìstere e connoschet sa gràtzia de Deus non timet su destinu suo. Batinde a sa lughe s'errore e sa culpa, s'iscritora paret costrìnghere su letore a cussentziare s'esistèntzia de su male e in su matessi tempus a fàghere sos contos cun su profundu suo, in ue tzertos impulsos, fintzas si repressos, sunt semper presentes. Ma custu protzessu de immedesimatzione non connoschet catarsi, perunu istàgio liberatòriu dae sas passiones rapresentadas, ca su fatu tràgicu in realidade non s'isorbet e sos eventos non cuant carchi acrarimentu ratzionale, in una bida chi est arcanu. Abarrat sa pietas, cumprèndida che a partetzipatzione de piedade cara a totu su chi est mortale, che a cumprensione de sas fragilidades e de sas debilesas umanas, che a sentimentu misericordiosu chi induit in cada manera a su perdonu e a sa riabilitatzione de una comunidade de pecadores cun unu destinu issoro in sos coddos. Fintzas custu sensu de su lìmite intesu e custu sentimentu de piedade cristiana faghent in manera chi sa Deledda siat una fèmina manna in antis galu chi una iscritora manna''».
Limba e istile
In una lìtera sua iscriet: "Lego relativamente pagu, ma cosas bonas e chirco semper de megiorare s'istile meu. Deo iscrio galu male in italianu - ma fintzas ca fia abituada a sa limba sarda chi est issa matessi una limba diferente dae s'italiana". Sa limba italiana est, tando, pro issa chi est sardòfona, una limba non sua, una limba chi si depet conchistare. Sa cumpositzione in limba italiana, pro un'iscritore chi assumat sa matèria de sa narratzione de su bìvidu suo e de s'universu antropològicu sardu suo, presentat dificultades e problemas medas e sustantziales. Nen su dibata reghente in subra de su bilinguismu est chessida galu a acrarire custu raportu de identidade dòpia. Identidade dòpia pro custa mesches particulare de bilinguismu, e de diglossia chi est istada pro sèculos sa "cunditzione umana de sos iscritores italianos non toscanos; ma fintzas de sos toscanos, cando no assentaiant in vernàculu".
Sa faina epistolare e auto-curetora de Gràssia Deledda est bene ponderada, cosa chi non l'at impedidu de iscrìere in limba italiana custa lìtera de su 1892 in italianu: "Deo no apo a resissire mai a tènnere su donu de sa limba bona, e est vanu cale si siat isfortzu de sa voluntade mea". Dae s'epistolario e de su profilu biogràficu suo si cumprendet unu sensu de infadu craru pro cussos manuales de "limba" italiana chi li diant àere dèpidu insegnare s'istile e chi li diant èssere dèpidos èssere de agiudu in sa formatzione de sa cultura literària sua de autodidata, de contra istupat una abitùdine manna a sa letura e una ammiratzione manna pro sos mastros narradores pro mèdiu de sa leghidura de sos romanzos issoro.
Sa de Deledda fiat un'iscritura moderna chi bene s'adataiat a sa narratzione tzinematogràfica, difatis dae sos suos romanzos ant aftu medas films giai in sos primos annos deghe de su de XX sèculos. In su 1916 su regista Febo Mari aiat incumentzadu a girare Cenere cun s'atoressa Eleonora Duse, ma a dolu mannu, pro more de sa gherra, su film non l'ant mai concruidu.
In sa prus reghente dibata in subra de su tema de sas identidades e culturas in su de tres millènnios, su filòlogu Nicola Tanda at iscritu: "Sa Deledda, a s'incumintzu de sa carriera sua, teniat sa cussèntzia de s'agatare a unu bìviu: o impreare sa limba italiana comente chi custa limba esseret istada semper sa sua, rinuntziende a s'identidade sua, o intentare de istabilire unu ponte intre sa limba sarda sua e cussa italiana, che a in una tradutzione. ''Cumprendende però chi medas de cussos balores de cussu mundu, de su cale avertiat a curtzu sa crisi, non diant èssere colados in sa ri-formulatzione noa. Sa presa de cussèntzia, fintzas linguìstica, de s'importu e de s'intradutzibilidade de cussos balores, li cunsentit de recuperare tèrmines e protzedimentos formales de su frasègiu e de sa chistionòngiu sardu chi non semper agatant in italianu s'ecuivalente e chi pro custu cada tantu benint introduidos e traduidos in nota. In sos diàlogos dòminat mègius s'ariosidade e sa vivatzidade de sa tzita orale, de sa cale s'isforzat de riproduire s'intonatzione, de fàghere su carcu de s'andanta rìtmica. Atzetat e impreat su chi est etnolinguisticamente marcadu, fràstimos, ironias antifràsticas, rispostas in rima, su repertòriu de traditziones e de impreos, giai collidu che a materiale etnogràficu pro sa Rivista de traditziones populares, chi como impreat non prus che a repertu documentàriu o decorativu ma che a materiale estèticu orientadu a sa produtzione de sensu. Un'operatzione tendentzialmente espressionìstica chi sa prosa italiana, malàida de academismu cun prediletzione pro sa forma àulica, s'acurtziaiat a acumprire, pro nde ricavare linfa noa, intentende sortidas cara a su plurilinguismu o cara a su dialetu''."
Alicarnasso
coord.37° 2′ 16″ N, 27° 25′ 27″ E 37.037778, 27.424167 Alicarnasso (in gregu antigu:Ἁλικαρνᾱσσός Alikarnassós; in turcu:Halikarnas) fit un'antiga tzitade de sa Grèghia in su logu de s'attuale Bodrum in Turchia.
Gràssia Deledda
Limba e istile
Unos cantos istudiosos narant chi Deledda, fintzas si sardòfona, apat isseberadu de iscrìere in limba italiana, in risposta a su clima de italianizatzione e omogeneizatzione culturale, pro arribare a unu prus mercadu prus mannu.
Alicarnasso
Bibliografia
Bodream, Jean-Pierre Thiollet, Anagramme Ed., 2010. ISBN 978-2-35035-279-4
Gràssia Deledda
Branu sonoru
Boghe de Gràssia Deledda. Discursu in ocasione de su prèmiu Nobel, (1926).
Quiritas
Titu Liviu e Plutarcu in sas operas issoro (rispettivamente Ab Urbe Condita e Vida de Ròmulu) iscòpian custu lùmen.
Silìcua
Silìcua est unu comunu de 4.150 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Latinos
Sos latìnos fin unu populu indoeuropeu chi istàbat, a cumintzàre dae su secundu mill'annos a.C., pèri sa costèra de Ponente de sa penisula italica, in sa regione chi at picàu dae issos su lùmen de "Latium". A libellu politicu fin malunìos, ma sos latinos cumpartìan limba (su latinu) e curtura. An dàu unu cuntributu mannu pro chi picàret forma su populu de Roma (Quiritas), tzittade chi in su cursu de su primu mill'annos a.C. dìat ispàrgher limba e curtura latina a sa prus parte de su Mare de Mesu e de s'Europa. Pro custa resone su faveddu "latinu" est a s'ispìssu tèntu che sinonimu de "romanu anticu".
Dakota de Nord
Su Dakota de Nord (/ˌnɔrθ dəˈkoʊtə/) est s'istadu de 39 a èssere intradu in sos Istados Unidos de Amèrica, su 2 de onniasantu 1889. Sa capitale est Bismarck e sa prus manna tzitade Fargo.
Geografia
S'agatat postu in sa regione de s'Artu Midwest e pigat làcana in su Nord cun is provìntzias canadesas de Saskatchewan e Manitoba, in s'Est cun s'istadu federadu de Minnesota, in su Sud cun su de Dakota de Sud e in s'Ovest cun su Montana.
Su Dakota de Nord est su de 19 istados prus istèrridos ma su de 3 prus pagu populados e su de 4 cun prus bàscia densidade in sa natzione.
Economia
In tempos de sa crisi de su 29, in sa prima metade de su sèculu XX, su Dakota de Nord at agiostradu sa retzessione incomintzende a isfrutare sas risursas naturales, prus de totu su petròliu, chi est istadu bogadu in sa parte otzidentale de s'istadu. De custu nd'est bènnidu chi s'istadu s'est isvilupadu meda cun populatzione in crèschida e disimpreu bàsciu.
Demografia
Manna parte de is bividores de su Dakota de Nord sunt de orìgines de s'Europa setentrionale, tedescos e norvegesos binchent subra de àteros grupos. B'at fintzas una comunidade de nativos manna, chi mancari semper de minoria, est prus numerosa chi no in àteros istados de s'Unione.
Bandera de Arbaree
Sa bandera de Arbaree, s’àrbure de sos sardos, est una de sas banderas de sa Sardigna. Fiat sa bandera de su Giuigadu de Arborea in tempos Bizantinos e Giuigales.
A pàrrere de carchi istudiosu che a Emmanuel Anati custu sìmbulu ,e fintzas su de s’àtera bandera sarda, sos bator moros, derivant dae sos Templares.
Dae su tribagliu de ateros istudiosos, comente Antoni Arca, est bessidu a campu chi sa bandera cun s'arbure fit, in realidade, su vessillu de sos Bas-Serra, casatu catalanu-aragonesu, chi lu giughesint a Sardigna e nde faghesint s'istemma de su Juigadu de Arbaree. Pro s'istudiu de Arca e de ateros istoricos, duncas, s'arbure no est "sardu" tantu cantu sos bator moros, batidos issos puru dae sos catalanos-aragonesos, e ammustrat petzi sa paga connoschentzia de sos Sardos de s'istoria issoro.
Impreos de oe
S’àrbure de sos sardos est oe su sìmbulu de sa Banca de Tàtari, de su partidu indipendentista sardu Indipendentzia Repùbrica de Sardigna (in ruju e in nieddu leande sos colores dae sa bandera de sos bator moros) e de sa Distilleria de Silvio Carta de Boàtiri chi imprentat s’àrbure subra de sas ampullas de abardente chi produit.
Propostas de adotzione
Consigeris de su Consìgiu Regionale sardu ant propostu una leze chi si at a èssere colada, at a pigare sa bandera de Arbaree a bandera natzionale sarda.
Bibliografia
Subra de custu sìmbulu b’at una literatura de balia:
Tuareg
Sos Tuareg (/ˈtwɑːrɛɡ/ ; fintzas iscritu Twareg o Touareg) sunt unu populu berberu fatu a cunfederatzione ind unu tretu mannu meda de s'Africa otzidentale, pro su prus in su Sahel, dae sa Lìbia meridionale a s'Algerìa de jossu, Niger, Mali e Burkina Faso; calicunu si podet acatare fintzas in sa Nigéria de susu. De traditzione, sos tuareg fachent sos pastores e andantanos, comente semper ant fatu peri sos seculos; si narant Kel Tamasheq o Kel Tagelmust intra issos, a sa lìtera "sos chi chistionant su Tamasheq", una limba issoro de sa familia afro-asiatica.
A sos tuareg sos istranzos los mutint "sos omines bestìos in biaitu cotu", pro su colore totu biaitu de sa bestimenta chi si ponent cada die. Si credet chi siant issos s'erentzia de sa primarja zente berbera in su Nordafrica. Sunt istaos issos a isparghere meda s'islam peri totu sa regione saheliana e su capu setentrionale de s'Africa, mancari medas non siant nemancu islamizaos.
Sa sotziedade tuareg est fata de apartenentzia a unu clan, classe sotziale e gerarchia de casta in dontzi cunfederatzione. In s'era coloniale europea e post-coloniale, ant tentu una parte de importu meda in sos abolotos de sa regione sahariana.
Castronovo di Sicilia
Castronovo di Sicilia est unu comunu de 3.409 bividores de sa Meria o Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Tuvixeddu
Tuvixeddu est unu monte e unu campusantu Punicu-Romanu postu in tzentru bìvidu de Casteddu, tra su Viale Sant'Avendrace e Via Is Maglias.
Est sa rapresentatzione prus manna de is fenicios in totu su Mari Mediterranau.
Capu Catza
Capu Càtza (in s'aligaresu Cap de la Caça) est unu promontòriu de carchìna chi b'at in s'òru nord-otzidentale de sa Sardigna e si incàrat a sa cala de s'Alighèra; cun s'àteru promontòriu de sa tzitàde, chi de custu puru sa roca est de carchìna, Punta Lìzu (Punta Giglio in italianu), Capu Catza insèrrat su golfu mannu de Portu Conte.
In cùe bi est fìntzas s'istatziòne metereolòzica; gràtzias a in ue est, bi at unu faru chi, pro s'artèsa manna sua (186 metros), est unu chi, pèri totu s'Italia, dae atèsu si bìdet de prus.
Baldur's Gate II: Shadows of Amn
Baldur's Gate II: Shadows of Amn est unu videojocu de rolu essiu in su 2000, sichidore de Baldur's Gate: est su secundu capitulu de sa serie e sichit sas fatias de su fizu de anima de Gorion, ponendebi acabu.
Pèssighe
Prunus persica est s' arvure fruttiferu de sa familia de sas "Rosaceae" cultivadu pro sa produtzione de su fruttu, chi in sardu tenit su nomene de pèssighe o prèssiu o pènsiu.
S'arvure no est tantu mannu. Est cultivadu in totue in Italia pro sos fruttos, mannos, colore de sambene, o bianchittos, pulposos e saboridos. Su fruttu madurat e si regoglit in s'istiu. Si mandigat friscu o in marmellada o in isciroppu. Intro su fruttu b'est unu semene duru (cun su chiu). Su fruttu hat una buccia fine, vellutada chi si si podet puru mandigare.
Cefalà Diana
Cefalà Diana est unu comunu de 992 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Nat King Cole
Nat King Cole (Montgomery, Alabama, 17 de martu 1919 – Santa Monica, 15 de freàlzu 1965) est istadu unu cantante e pianista americanu.
Nathaniel Adams Coles, jamadu dae tottu Nat "King" Cole, fit unu musicista americanu chi fit diventadu notu primu comente e solista pianista de jazz. A parte custu pero issu aiada una oghe baritonale chi si prestaiat meda a su genere de su jazz de cussu tempus. Mortu dae pius de 40 annos est ancora connottu in tottu su mundu edd'est dae sos pius cunsideradu una de sas personalidades pius importantes de sos Istados Unidos in s'ambitu musicale.
Cefalù
Cefalù est unu comunu de 13.777 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Losa de Nora
Sa Losa de Nora est unu blocu in pedra arenària (mannu 105 cm, ladu 57 cm) chi portat unu rètulu chi a pàrrere de sa casi totalidade de is istudiosos diat èssere in alfabetu fenìtziu. Est istadu atzapada in su 1773 inserrada in unu tumbarinu a sicu de una bìngia in prossimidade de s'àbside de sa crèsia de Sant'Efis in Pula, bidda chi s'agatat in sa Sardigna meridionale chi orìginat dae s'antiga tzitade de Nora, una de sas primas tzitades sardu-fenìtzias. S'agatamentu foras de su cuntestu archeològicu suo originale limitat a su cuntentu suo sas informatziones chi si podent bogare a pitzu de su documentu. Cunservada in su Museu archeològicu natzionale de Casteddu, sa losa ammostat su primu iscritu fenìtziu mai agatadu a ovest de Tiru: sa datatzione sua bàntzigat intre sos de 9 e de 8 sèculos a.C. Su documentu epigràficu est istadu publicadu a s'internu de su Corpus Inscriptionum Semiticarum suta de su nùmeru CIS I, 144, e una parte de is istudiosos retenent chi siat de su cantu minore (e ùnica cantu subrabìvidu) de un' iscritzione meda de prus longa, partzida in prus pedras, mancari ammanchet unu cunsensu generale a custu propòsitu.
Ìsula Howland
S'ìsula Howland (in inglesu Howland Island) est unu territòriu de su Patzìficu amministradu dae sos Istados Unidos de Amèrica ufitzialmente unincorporated e unorganized, est a nàrrere ca no si nch'àplicat sa costitutzione ne est apensadamente regulada sa forma de guvernu. Est inclùida in sas ìsulas minores perifericas de Istados Unidos. Est ispopulada.
Geograficamente est situada a s'artzipèlagu de sas ìsulas Fènix. Tenet tirada de 1,84 km² cun unu clima ecuatoriale semiàrridu e vegetztzione pagu carca.
Fiat iscoberta in su 1822 dae George Worth, baleneri nordamericanu, e durante unu tempus est istada connota che Worth Island. In su 1842, George Netcher de su baleneri nordamericanu Isabella ddi aiat postu su nùmene de su primu marineri chi l'aiat bida: Howland. In su 1857 sos Istados Unidos aiant pigadu possessu de su territòriu poderende·si supra sa lege nordamericana subra sas ìsulas de su guano e b'at àpidu s'isfrutu de custu ledàmine durante sa metade ùrtima de su de 19 sèculos. B'at àpidu carchi intentu de popolamentu ma no ant tentu sighida.
In die de oe est una reserva naturale.
Chihuahua
Su Chihuahua est unu de sos 32 istados federados de su Mèssicu. Tenet una populatzione totale de 3'556'574 bividores in 67 munitzipalidades, e sa tzidade de Chihuahua est su cabu de logu. Sa tzidade prus manna est Ciudad Juárez.
Tenet una mannària de de 247.575 km².
Cerda
Cerda est unu comunu de 5.359 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Crimea
Sa Crimea (in tàtaru de Crimea: Qırım cun signìficu de « montigru meu » [qır « montigru », im « meu »], in russu: Крым, in ucrainu: Крим) est una penìsula cun istèrrida de 26 945 km², posta a su sud de s'Ucraina e a s'uestu de sa regione russa de Kuban, chi ispronghet a mesu de su mare Nieddu. Sa penìsula est fentomada pro is bìngias, is frutales, is logos de vacàntzia, is sitos archeològicos e fintzas is logos turìsticos comente s'istatzione balneare de Jalta (in ue, in s'istadiale de su 1945 ant tentu logu is acòrdios intre Churchill, Roosevelt e Stalin). Sa capitale de sa Crimea est Simferopol. Sa tzitade de Sebastòpoli, portu militare de importu chi s'agatat in su sud-uestu de sa penìsula, subra su mare Nieddu, disponet de istatutu ispetziale de tzitade federativa, a foras dae sa repùblica de Crimea.
Istòria
In su 1991, a fatu de sa ruta de s'URSS, sa Crimea at otentu istatutu de repùblica autònoma in sinu a s'Ucraina indipendente.