cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sa die de s'atacu
Sa resistèntzia
Giusepe Beneitu de Savoja conte de Moriana, chi fiat istadu nominadu guvernadore de Tàtari, aiat incumentzadu una sèrie de bìsitas a sos bidditzolos e si fiat abigiadu de s'istadu de misèria e de sos soprusos de sos feudatàrios. Pro placare s'abusu de sos barones aiat emanadu normas noas pro su cobru de sos tributos. Ma sos feudatàrios si fiant refudados de aplicare su pregone vitze-règiu. Su feudatàriu Antoni Manca, duca de s'Asinara, aiat ordinadu sos cobros: comente risposta sa populatzione, in sa note intre su 22 e su 23 de cabudanni de su 1800, aiat organizadu una manifestatzione de protesta. Sa die a pustis su sìndigu, cun una delegatzione, fiat giutu a Tàtari, e aiat informadu su vitze-re de sos fatos acontèssidos, e su vitze-re aiat promìtidu a sa delegatzione chi diat àere intervènnidu contra a su duca de s'Asinara. Ma sos tiesinos, intendende de sas promissas de su guvernadore, non fiant abarrados cumbintos, e pro custa resone si fiant mantentos prontos a cale si siat possibilidade.
Sas timorias issoro fiant fundadas, e difatis, a pustis, los aiant informados chi su guvernadore istaiat ammaniende in manera segreta, pro su 6 de santugaine, un'imbiu punitivu contra a su bidditzolu de Tiesi. De sos fatos fiant istados informados fintzas sos bidditzolos serentes, chi aiant incumentzadu a ammaniare sa resistèntzia. Bessude aiat imbiadu 150 armados, Bànari àteros 150 e Tiesi fiat resèssidu a organizare 500 òmines.
Su conte de Moriana aiat afidadu su cumandu de s'imbiu a su cav. Antoni Grondona e in manera segreta aiat cunvocadu totu sos capitanos de sos militzianos de su nord Sardigna pro chi si ponnerent in martza cara a Tiesi, e aiat promìtidu s'amnistia a totu sos bandidos chi aerent partetzipadu.
Dae Tàtari, su 5 de santugaine de su 1800, pro totu sa note, fiat arribbada gente in armas cara a su puntu de cuntzentramentu; a s'arbèschida fiant in 1500, cun sa parte manna chi fiant bandidos chi si fiant agregados a sas tropas regulares. Cara a sas sete de su mangianu de su 6 de santugaine fiant tzucados cara a Tiesi. Sa bidda, amparada dae 800 òmines, si fiat preparada a impedire su sachizu in cale si siat manera.
S'iscontru fiat istadu sambenosu, sos rebelles fiant istados derrotados in presse, medas aiant chircadu amparu in sas crèsias, su bidditzolu fiat istadu sachizadu, e a medas domos l'aiant postu fogu. Unos cantos de sos rebelles non pariant de si bòlere firmare e aiant mantesu, dae su campanile, unu fogu forte meda pro oras, ma a sa fine los aiant costrintos a essire de sa crèsia e a cunsignare sos fusiles. Aiant arrestadu bintitrès òmines. Sas tropas regulares, sessada sa resistèntzia, fiant tzucadas cara a Tàtari lassende sa bidda in manu a sos bandidos arruolados pro s'ocasione. In s'ochidòrgiu fiant mortas 14 persones, 34 fiant abarradas fertas (duas de custas fiant mortas in sas dies a pustis) e 18 domos aiant pigadu fogu, belle de su totu.
Sos rapresentantes de su cleru de Tiesi chi aiant pigadu parte a sa rebellia los aiant liberados, ma unos cantos de sos rebelles caturados los aiant impicados in sas furcas de “Mesu e Giagas” in su 27 de freàrgiu de su 1801, e àteros los aiant cundennados a sa galera.
Giuseppe Paderi Concas
Giuseppe Paderi Concas (Biddeputzi, 22 mes'e idas 1826 - Tortolì, 30 ladàmini 1906) est stau unu pìscopu catòlicu italianu.
Ministèriu obispali
In su 1904 at dedicau sa crèsia parrochiali de Biddeputzi, antis dedicada a santa Caterina de Alessàndria, a su patronu de sa bidda santu Giorgi màrtiri, a pustis chi sa crèsia bècia a issu dedicada est diventada arruinas in is primu annus de su sèculu. In su 1905 at bòlliu s'assentu de dus altaris in is transetus de sa Catedrali de santu Andria in Tortolì, in cuddu tempus sedi obispali de sa diòtzesi, dedicaus unu a santu Giusepi e s'àteru a su Coru Sagrau.
S'est mortu su 30 de ladàmini 1906 in Tortolì, e est stau interrau in sa losa de sa Catedrali de santu Andria.
Andorra/campidanesu
Andorra est un'Istadu natzioni de s'Europa otzidentale. Sa capitale sua est Sa Vella. Cunfinat a setentrioni cun sa Frantza e a meridioni cun s'Ispanna e s'estendit totalmenti in sa cadena de is Pirenèus. Tenet istèrrida de 467,63 km2.
Giuseppe Paderi Concas
Genealogia obispali
Sa genealogia obispali est:
Andorra/campidanesu
S'Andorra, mancai siat meda piticcu, est su microistàdu prus mannu de is 6 europeanus (Santu Marinu, Liechtenstein, Malta, Tzitade de su Vaticanu, Printzipàdu de Monaco).
Mancai s'indipendèntzia sua est stètia decrarada in su 1278, est intrau a fai parti de s'ONU sceti in su 1993: prima fiat un'ispètzie de protetorau de s'Ispanna e de sa Frantza. Est puru unu de is istàdus prus àrtus de su mundu, cun d-un'artària mìnima de 870 m. e una màssima de 2409 m. Su clima est de montagna.
Sa popolatzioni andorresa est, ironicamenti, una minorantza in su istadu: su 33% sceti de is andorresus tenit sa tzitadinàntzia: s'arrestu est cumpostu pro sa prus parti dae ispannolus, portughesus e frantzesus. Sa limba prus foeddada est su catalanu, perou funt foeddaus su ispannolu, su portughesu e su frantzesu aici e totu.
S'economia est mera fròrida e si basat printzipalmenti in su turismu. Sa religioni prus sighia est su catolicèsimu.
Grètzia Antiga
Cun su trèmene Grètzia antiga s'identìficat sa tziviltade chi si fiat isvilupada in sa Grèghia continentale, in Albania, in sas ìsulas de su Mare Egeu, in sas costeras de su Mare Nieddu e de sa Turchia otzidentale, in Sitzìlia, in sas zonas de costera de s'Itàlia Meridionale (complessivamente denominadas a pustis Manna Grètzia), in Nordàfrica, in Còrsica, in sas costeras orientales de Ispagna e sas meridionales de sa Frantza.
Sa cultura grega, mancari sa cunformatzione geogràfica de su continente favoriat s'iscera de plùrimas unidades polìticas indipendentes (sas poleis), est istada unu fenòmenu omogèneu, chi at interessadu totu sas gentes ellènicas, acomunadas dae sa matessi limba. Sa cultura grega atibiaiat meda importu a su chirca de connoschèntzia e de sa beridade. Pro sos gregos s'acostare a sa beridade sinnificaiat s'acostare a sa divinidade; duncas atibiaiant unu valore casi religiosu a su connoschimentu e a sas sièntzias. In custu cuntestu sos antigos gregos aiant intuidu s'importu de sa matemàtica in sa chirca de unu connoschimentu prus pròssimu a sa beridade. Custu diat ispricare comente sa tziviltade grega siat resissida, in su giru de pagos sèculos e cun una populatzione limitada in nùmeru, a imbàtere notèvoles traguardos in sa filosofia, in sa matemàtica e in sas sièntzias.
Austràlia Otzidentale
S'Austràlia Otzidentale (in inglesu Western Austràlia, incurtzadu in WA) est un'Istadu federadu de s'Austràlia. Sa capitale de s'Istadu est sa tzitade de Perth (istesiada meda de is tzitades printzipales de su restu de s'Austràlia), mentras is bividores de s'Istadu sunt narados Westralians.
Su territòriu de s'Austràlia Otzidentale òcupat una parte manna meda de su continente australianu, tzirca su tres unu cun una tirada de 2.645.615 km², pro unos 2.474.410 bividores, cuntzentrados im majoria in sa capitale e in s'area metropolitana sua. Allàcanat a nord-estu cun su Territòriu de su Norte e a sud-estu cun s'Austràlia Meridionale. In s'ovest si ghetat a s'Otzèanu Indianu e in su sud a su Otzèanu Antàrticu.
Is primos bividores (aborìgenos) fiant lòmpidos de norte unos 60.000-40.000 annos a oe. Is primos Europeos fiant istados a ddoe acùdere fiant intames is Olandesos cun Dirk Hartog su 26 de santugaine de su 1616. Su 2 de maju de su 1829 Charles Howe Fremantes (capitanu inglesu) aiat pigadu possessu de "totu cussu cantone de sa Noa Olanda chi non fiat in intro de su territòriu de su Nou Galles de su Sud". In unu primu momentu sos aposentamentos si fiant isvilupados a ròdiu de is zonas saliosas de s'Artu Swan ma a pustis pro neghe de su connoschimentu iscassu de is cunditziones locales e pro sa farta de maniòbera aiant causadu in pagu tempus una situatzione de dificultade grae. Cara a su 1850 unas cantas esploratziones relativas a sa chirca de territòrios noos e s'intrada de presoneris pro sa maniòbera aiant risòlvidu su problema.
Is colonos sighiant a s'ispìnghere in sa parte de intro ocupende terras indìgenas, gasi fiant acontèssidas gherras chi aiant singiadu su cumintzu de una coesistèntzia difìtzile. In su 1890 su territòriu fiat intradu a fàghere parte de s'Impèriu britànnicu e su 1º ghennàrgiu de su 1901 (mancari bi esseret sa presèntzia de unas cantas fatziones setzessionistas) in sa Federatzione Australiana.
Durante sa Segunda gherra mundiale unas cantas tzitades de s'Austràlia Otzidentale (pro esempru Broome) fiant bombardadas dae s'aviatzione giaponesa.
Eukaryota
Eukaryota o Eukarya (faeddos cun etimologia dae su gregu: εὖ eu —‘bonu’, ‘bene’, 'beru'— e κάρυον karyon —‘nughe’, ‘nùcleu’ ) in biologia inditat su domìniu chi incluet is organismos formados dae tzèllulas cun nùcleu berideru. Si ddi podet fintzas nàrrere eucariote o eucariota.​ Is eucariotas sunt oe in die fatu·fatu tentos in cunsideru comente essidos a pitzu dae su regnu de is Archaea o comente ghermanu de is cultivadu archaeas Asgardarchaeota. Rapresentant una minoria minima de su nùmeru de organismos; nointames pro more de sa medida generlamente manna, sa biomassa globale colletiva chi rapresentant est calculada èssere paris a sa de is Prokaryota. Is eucariotas sunt bessidos a pitzu unos 2.1–1.6 milliardos de annos faghet, durante s'eone Proterozoicu, fortzis comente fagòtropos flagellados.
Is tzèllulas Eucariotas tìpicamente cuntenent orgànulos comente is mitocòndrios e s'aparatu de Golgi; in is prantas e in is àligas si podent agatare is cloroplastos. Is tzèllulas procariotas podent cuntènnere orgànulos primitivos. Is eucariotas podent èssere siat unitzellulares o pluritzellulares, e incluet tipos medas de tzèllulas chi formant classes diferentes de tessidos; is procariotes sunt imbetzes tìpicamente unitzellulare. Animales, prantas, e fungi sunt su sa majoria eucariotas; àteros eucariotas sunt a bortas denumenados protistas.
Is eucariotas si podent reprodùere tantis in manera asessuale a traessu de sa mitosi e sessualmente a traessu de sa meiosi e fusione de is gametes. In sa mitosi, una tzèllula si dividit pro produire duas tzèllulas geneticamente idènticas. In sa meiosi, sa rèplica de ADN est sighida dae duas partziduras ulteriores de sa tzèllula pro produire bator tzèllulas fìgias aploides. Custos benint a èssere tzèllulas de sessuales o gametes. Cada gamete portat isceti una filera de cromosomas, cadaunu unu misturu ùnicu de sa pariga de cromosomas parentales chi ddi currespondent, sende chi est su resurtadu de sa recumbinatzione gènica chi acontesset cun meiosi.
Archaea
Archaea o archeas o archeobatèrios (dae su gregu αρχαία, «antigos») est in biologia unu grupu mannu de microorganismos procariotas unitzellulares chi, paris a is batèrios, non presentant nùcleu ne orgànulos membranosos internos, ma sunt in sustàntzia diferentes de custas, a puntu de costituire unu regnu pro sese.
In su passadu fiant istados agrupados in su regnu Monera, e cando fiant istados identificados in su 1977, aiant retzidu su nùmene de archeobatèrios (regnu Archaebacteria), ma custa classificatzione giai non s'utilizat prus. ​ In realidade, is Archaea tenent un'istòria evolutiva indipendente e mustrant diferèntzias biochìmicas e genèticas medas cun is àteras formas de vida, pro custu sunt classificadas in unu domìniu separadu a intro de su sistema de tres domìnios: Archaea, Bactèria e Eukarya.
Is Archaea sunt unu domìniu (e fintzas unu regnu) ​ chi si partzit in plùrimos phyla. Is grupos Crenarchaeota e Euryarchaeota sunt is prus istudados. Sa classificatzione de sos Archaea galu est difìtzile, ca sa manna majoria no est istada istudiada mai in laboratòriu e sunt isceti istados rilevados mediante anàlisi de sos àtzidos nuclèicos in mustras pigadas dae ambientes vàrios.
Archeas e batèrios sunt bastante simigiantes in mannària e forma, mancari unos cantos archeas tenent formas inusuales meda, comente is tzèllulas apranadas e cuadradas de Haloquadratum walsbyi.​ Mancari custa simigiàntzia visuale cun is batèrios,is archeas portant genes e bias metabòlicas diferentes chi sunt prus pròssimas a is de sos eucariotas, mescamente in is enzimas implicados in sa trascritzione e sa tradutzione. Àteros aspetos de sa biochìmica de is archeas sunt ùnicos, comente sos èteres lipìdicos de is membranas tzellulares. Is archeas isfrutant una bariedade de risursas majores meda chi non is eucariotas, dae cumpostos orgànicos comunos comente is tzùcaros, fintzas a s'impreu de ammonìaca, ​ jones de metallos o finamentas idrògenu a nudrimentos. Is archeas tolerantes a su sale (is Haloarchaea) usant sa lughe solare a mitza de energia, e àteras ispètzies de àrcheas fissant su carbòniu;​ pro s'àtera banda a diferèntzia de is prantas e is Cyanobacteriae, non si connoschet ispètzie peruna dearchaea chi siat capatza de ambas duas cosas. Is archeas si reproduent asessualmente e si dividint pro fissione binària, ​ frammentatzione o brotadura; a diferèntzia de is batèrios e de sos eucariotas, non si connoschet ispètzie peruna de archeas chi formet isporas. ​
A primìtziu, is archeas fiant cunsideradas totus metanògenas o extremòfilos chi biviant in ambientes nemigos comente abbas termales e lagos salidos, ma in die de oe s'ischit chi sunt presentes in is prus hàbitats diversos, comente su terrinu, otzèanos, paules e fintzas in su colon umanu. Is archeas sunt susetotus numerosas in is otzèanos, e is chi faghent parte de su plancton diant pòdere èssere unu de is grupos de organismos prus abbundantes de su praneta. In die de oe si cunsìderant una parte importante de sa vida in sa Terra e diant pòdere leare unu rolu importante tantis in su tziclu de su carbòniu comente in su tziclu de s'azotu. Non si connoschent esempros craros de archeas patògenos o parassitos, ma sunt in generale mutualistas o cummensales. Nde sunt esempros is archeas metanàgenas chi bivent in s'isteninigu de sos umanos e de is rumigadores, in ue sunt presentes in cantidades mannas e contribuint a digerire s'alimentu. Is archeas tenent importu in sa tecnologia. B'ant metanògenos chi sunt usados pro produire biogasu e comente parte de su protzessu de depuratzione de abbas, e sos enzimas de sos archeas extremòfilos sunt capatzos de aguantare a temperaduras artas e solventes orgànicos, sunt duncas usados in biotecnologia.
Nadezhda Tolokonnikova
Est una istudentessa de filosofia de s'Universidade de Mosca edd'est una de sas componentes de su gruppu Punk-rock Pussy Riot.
Sardigna prenuràgica
Su perìodu chi pertocat sa Sardigna prenuragica cumprendet cussu tempus de s'Istòria de Sardigna chi pretzedet sa Tziviltade nuràgica.
In s'arcu temporale chi andat dae su de 6 millènnios a.C. a sa fine de su de 3 millènnios a.C. si fiant isvilupadas in s'Ìsula diversas culturas su cale aspetu peculiare fiat istadu sa continuidade: custa continuidade issoro at a caraterizare sos isvilupos culturales de su Neolìticu e de su Eneolìticu sardu.
Durante sa nàschida e s'ispaniadura de su cummèrtziu de s'ossidiana is gentes isulanas resurtant bene insertadas in sa retza carca de is cuntatos intre is pòpulos de is regiones de costera mediterràneas; gràtzias a s'insularidade e a cuntributos culturales esternos filtrados, aiant mantentu nointames fortes elementos de traditzione, sighende un'evolutzione graduale. Is tràficos marìtimos aiant tentu cumintzu cun probabilidade partende dae su Mesolìticu, comente testimòngiant carchi agatamentu in cuntestos lìgures, e si fiant intensificados cun s'abbentu de su Neolìticu cando s'isparghidura sua aiat tocadu su cùcuru imbatende a s'Itàlia tzentru-setentrionale, sa Proventza e sa Frantza meridionale. Semper in cuss'arcu temporale su fenòmenu culturale ampru de su megalitismu, chi dae s'Atlànticu fiat isprònghidu a su Mediterràneu otzidentale, imbestit in prenu is culturas isulanas lassende in su territòriu unu nùmeru mannu de istigas chentza de eguales. Custu fenòmenu at batire - a pustis de millenàrias evolutziones - a sa Tziviltade nuràgica.
Primos bividores
S'agatamentu de ofitzinas lìticas chi andant torrant a su Paleolìticu inditat sa presèntzia de s'òmine in Sardigna in su perìodu longu meda cumprèndidu intre de is 450.000 e is 10.000 annos faghet.
Vàrios elementos de cultura materiale, costituidos casi essentzialmente de trastos e ainas in pedra de sìlighe o in carchina, ùtiles a sa subrabivèntzia de s'òmine, sunt istados atzapados in su tataresu e in su nugoresu, in is sitos de Giuanne Malteddu, Interiscias, Laerru, Preideru e Riu Altana.
Segundu is chircadores, s'omìnide denominadu Nur, is cales rastos sunt istados atzapados in sa gruta de Nùrighe, situada in terrìtòriu de sa bidda de Cherèmule, fiat istadu su primu a colonizare s'atuale territòriu isolanu unos 250.000 annos faghet; in sa base de sos istùdios in una falange de s'omìnide, si suponet chi fiat unu pre-neanderthalianu, ma unos ant espressadu dudas, ipotizende un'istesiamentu morfològicu dae sos omìnides.
In su perìodu de s'ùrtima glatziatzione su livellu de is mares fiat prus bassu de 130 metros: in cuss'època Sardigna e Còrsica formaiant un'ùnica manna ìsula, partzida dae sa Toscana de un'istrintu bratzu de mare in ue fiat possìbile sa navigatzione a bista.
Is rastas prus antigas chi faghet a relatare cun sa colonizatzione de sa Homo sapiens andant torra a su Paleolìticu superiore e a su Mesolìticu. Is rastas issoro sunt istadas atzapadas siat in Sardigna tzentrale (Gruta Corbeddu de Ulìana) siat in Sardigna setentrionale (Gruta de Su Coloru de Laerru).
Sa prus antiga carena umana cumpleta atzapada in Sardigna andat torra a su perìodu de transitzione intre su mesolìticu e su neolìticu. Torradu a batiare "Amsicora", est istadu agatadu in su 2011 in "Su Pistoccu", in sa marina de Àrbus, a pagos metros de s'oru de su mare de sa Costa Birde, in su sud-ovest de Sardigna. Sa zona est istada ogetu de isgavos in prus furriadas in passadu e at dadu a sa lughe unos àteros importantes repertos.
Su Neolìticu
Partende dae su de 6 millènnios a.C. sa rivolutzione neolìtica si fiat isparghinada a su Mediterràneu otzidentale e fiat agiunta a s'Ìsula. A inghìriu a cussu perìodu si fiant isvilupadu protzessos sotziales e produtivos ligados a s'agricultura, a sa pesadia cussorgiale de su bestiàmene, a sa nàschida de biddas istàbiles, a s'agregatzione familiare de tipu clànicu a s'internu de grupos tribales. In cussu cuntestu si fiant isvilupadas is tecnologias de sa pedra lamada, de sa tzeràmica e de unos àteros manufatos, ultres chi su fraigu de is primas barcas in is aposentamentos de costera.
A cumintzos de su Neolìticu populatziones noas si fiant ispìnghidas a s'Ìsula dae s'Europa continentale agatende·nche pranuras adatas a s'isvilupu de sa messaria e de su pesadiu, padentes ricas de fera de cassa e ampras setziduras de ossidiana, una roca vitrea, niedda e lughente de orìgine vulcànica.
Su cummèrtziu de s'ossidiana
In s'Ìsula, durante unu perìodu longu, su bene prus pretziosu fiat istadu pròpiu s'ossidiana, localizada in manna cantidade in un'ùnicu situ in su chirru tzentru-otzidentale est a nàrrere in su monte Arci in su aristanesu. Is escas de custa pedra fiant cunsideradas pro is gentes preistòricas su materiale prus idòneu pro fraigare ainas e armas comente a gurteddos acutzos, puntas de fritzas e de lantza, costituende una mertze meda chircada.
Foras de Sardigna, in ue esistiant is setziduras prus importantes, in su Mare Mediterràneu otzidentale in cussu perìodu s'agataiat isceti in tres ìsulas minores: Pantelleria, Lìpari, Palmarola e sa bogada sua implicaiat connoschimentos e capatzidades consolidadas in sa navigatzione.
Su sistema de frunidura de custu materiale a banda de is populatziones neolìticas est istadu istudiadu atentamente impreende is prus reghentes tecnologias, cunsentende de determinare in manna minuda totu sa cadena de produtzione, partende dae is sitos de orìgine in ue fiat bogada fintzas a cussos de arribu, sighende tapa pro tapa is càmbios e is tziclos intermèdios de traballadura. Is bias cumertziales arribaiant a sa terramanna passende dae ìsula a ìsula, pro artziare a pustis is frùmenes, giampende is montes e agiunghende a bidditzolos meda a tesu in ue sa pedra vulcànica fiat traballada e trasformada in ainas adatas a is prus impreos prus isvariados.
In su monte Arci tzentros de bogadura e de traballadura istèrridos sunt istados individuados in su territòriu de su comune de Pau, in sa costera otzidentale. Prus de binti ofitzinas de ispistoladura (atelier) sunt istadas coidadosamente indagadas, intre custas sa de Sennixeddu - sa prus manna - coberit una superfìtze deprus de binti ètaros.
Su fenòmenu de su megalitismu
Is primos abisos de su Megalitismu in s'Ìsula sunt de relatare a su Neolìticu mèdiu-reghente (proto-megalitismu), e is chircas dimustrant comente a issu siat ligadu in manera istrinta a su megalitismu de s'àrea pirenèica ,
Su territòriu isulanu acasàgiat difatis unu nùmeru mannu de monolites, siat isulados siat in neras retilìnias o fintzas in chircu, impreados dae sos antigos Sardos siat pro un'impreu singularmente monumentale, comente is menhir, siat pro isvariadas tipologias de fàbricos definidos - apuntu - de tècnica megalìtica.
Is diferentes culturas prenuràgicas
Unu nùmeru mannu de materiales sunt istados atzapados dae sos archeòlogos e datados a unu perìodu chi andat dae su Neolìticu (6.000-2.900 a.C.), pro mèdiu de su Edade de su ràmene (2.900-1.800 a.C.), fintzas a sa mèdia de s'Edade de su brunzu.
Is diferentes tipos de formas e sos istiles de is tzeràmicas tenent contradistìnghent is diferentes àmbitos culturales chi pigant su nùmene dae is localidades de is agatamentos.A sighire, in òrdine cronològicu, is vàrias culturas segundu perìodu:
Neolìticu antigu
Sunt prus de baranta is localidades chi si cunsiderant abbitadas in su Neolìticu antigu, situadas siat a manu de is costas siat in santu Istevene in su artzipèlagu de Sa Maddalena, in cala Corsara in sa ìsula de Spargi, in sa gruta Birde in S'Alighera, ma fintzas in s'internu de s'Ìsula in territòriu de Làconi.
Sunt grupos minores chi si dèdicant a sa pisca, a sa cassa e a sa regorta e a sa bogadura e a su cummèrtziu de s'ossidiana, su pretziosu bidru vulcànicu abundosu in is setziduras de su monte Arci. Sa produtzione tzeràmica de cussu perìodu, pro sa decoradura e s'aspetu de is formas de is vasos, est narada cardiale, sende chi fiat decorada pro mèdiu de impressione in s'arghidda frisca impreende s'oru esternu de su cardium edule (oe naradu Cerastoderma edule), unu tipu de conchìgiu marinu.
Cultura de Su Carroppu
Sa cultura de Su Carroppu rapresentat sa fase prus antiga de su Neolìticu in Sardigna (su de 6 - su de 5 millènnios a.C.). Partende dae su 1968, in is campagnas de isgavos sighidas dae is archeòlogos Enrico Atzeni e Gérard Bailloud in un'amparu in suta de roca in is cùcuros calcàreos in territòriu de Sirri (Carbònia) naradu Su Carroppu, sunt istados atzapadas, in pìgios archeològicos inviolados, tzeràmicas a impastu grusseri de colore nieddu-murru, referidas a cìcaras a calota, ollas globòides e pingiadas cun ansas, a manìllia orizontale opuru cun bugnas istampadas, decoradas cun motivos geomètricos singulares de tipu cardiale, paris cun trastos lìticos de forma geomètrica comente a burinos e rasigadores fraigados cun ossidiana de Monte Arci.
Est istada atzapada annotamala sa presèntzia de rastos de antigos mandiares, cun s'agatamentu de ossos de animales comente a su cherbu, su prolagus sardus, su sirbone, documentende gai un'economia basada in s'allevamentu, sa cassa, sa pisca. Sa presèntzia de duas carenas umanas, paris cun ogetos de arreu costituidos dae conchìgios, segundu is ricercadores testimòniant costumàntzias de interros in gruta.
Cultura de sa Gruta Birde
Custa cultura fiat presente in sa parte nord otzidentale de Sardigna e fiat caraterizada pro sa produtzione de una variedade de tzeràmicas de tècnica meda rafinada, lantzitadas cun pagas decoraduras de tipu cardiale mentras abbundaiant decoraduras definidas "istrumentales", est a nàrrere otentas pro mèdiu un'aina dentada.
In unu vasu atzapadu in s'omònima gruta, is piessignas ansas sunt istadas rapresentadas comente a de unas concas umanas mionres cun nasu, ogros e buca riproduidos in manera istilizada, cun probabilidade cun funtzione màgica. Segundu s'archeòlogu Giovanni Lilliu, cussu vasu diat rapresentare sa prima rafiguratzione antropomorfa de sa preistòria sarda.
In unu muru a s'internu de sa gruta sunt istados annotamala atzapados unos grafitos piessignos, àtera singulare testimonia de cussas gentes.
Cultura de Filiestru
In su 1971 su preìderu ispeleòlogu Renato Loria at iscobertu in su territòriu de Mara, intre Biddanoa Monteleone e Bosa, una gruta de unos sessanta metros cuadrados, sa gruta de Filiestru, in ue sunt istados fatos agatamentos chi andant torra a su Neolìticu antigu.
Sa gruta est istada a pustis indagada dae sos archeòlogos V.R Switsur e David H. Trump chi analizende unu depòsitu archeològicu de sa grussesa de tres metros e mesu, ant iscobertu una sighidura una a fatu de s'àtera de vàrias culturas chi abbratzaiant unu arcu temporale meda longu, de cussa prus antiga, de tipu cardiale, a cussa prus reghente giai in època nuràgica (cultura Sa Turricola).
Sa prus antiga est istada datada a sa fine de su de 5 millènnios a.C.; is repertos ammustrant una cultura evòlvida cumposta dae gentes dèditas a s'agricultura, a s'allevamentu, a sa cassa e a sa pisca. Si notat notada annotamala s'isparessimentu casi totale de is pretzedentes formas de decoradura vasculare mentras cumparent is aneddones in pedra birde chi agatant cumproos in Còrsica e in sa penìsula italiana: custos agatamentos induint sos istudiosos a cunsiderare ca durante cussu perìodu is populatziones sardas aiant intritzados istrintos raportos cumertziales cun is comunidades neolìticas mediterràneas interessadas a su cummèrtziu de s'ossidiana chi biviant in Frantza meridionale, in sa penìsula ibèrica, in cussa italiana e in Sitzìlia.
Neolìticu mèdiu
Durante custu perìodu (cumintzos de su de 4 millènnios) is bividores neolìticos de Sardigna connoschent una crèschida culturale e econòmica manna. Custos càmbios s'avertint in piessignu in sa produtzione tzeràmica chi si presentat prus rafinada e de mègius fatura, mentras is trastos lìticos sunt atzapados in nùmeru majore.
Creschet su nùmeru de is biddas e si difundet su cultu de sa Dea Mama mediterrànea, dea de sa fertilidade agrària e umana, is cales numerosas rafiguratziones isteatopìgias atzapadas in custu perìodu nde sunt testimonia elocuente.
Cultura de Bonu Ighinu
Sa cultura de Bonu Ighinu, is cales primas manifestatziones tzertas sunt datàbiles a su 4000 a.C., si fiat imposta siguramente giai dae su 3400 a.C. tzirca. . Pigat su nùmene de su santuàriu de Sennora Nostra de Bonu Ighinu in territòriu de su comunu de Mara, in is cales intòrrios s'agatat sa gruta de su Tintirriolu, logu in ue sunt istadas atzapados in su 1971 notàbiles repertos tzeràmicos cun ansas zoomorfas e antropomorfas. Si fiat ispaniada in manera ampra in casi totu s'ìsula e unu de is bidditzolos prus importantes fiat su de Puisteris in Mòguru.
Est cunsiderada dae sos archeòlogos che a sa prima cultura in Sardigna a impreare tuvas artifitziales che a sepulcros e rapresentat s'evolutzione naturale de sa pretzedente cultura de Filiestru, sa cale gruta s'agatat in su matessi territòriu.
Is manufatos relativos a su bidditzolu e a sa necròpoli de Cùcuru 'e is Arrius ammustrant una sotziedade bene organizada, de livellu econòmicu e artìsticu notàbile, bene istruturada in su pranu sotziale e religiosu. In cussu situ sunt istados numerosos sos agatamentos de istatueddas femininas chi figurant sa Dea Mama, su cale cultu fiat isparghinadu fintzas in manna parte de s'Europa neolìtica e in su lutone de su mediterràneu, rapresentada in is maneras prus isvariadas: istentàrgia, setzida, mentras allatat o mentras illiberat. . Su situ de Cùcuru 'e is Arrius est inditadu dae medas istudiosos chi partenet a sa cultura de santu Triagu.
Neolìticu reghente
Su Neolìticu reghente (4000-3200 a.C.) bidet s'evolutzione de sa cultura de Bonu Ighinu in cussa galu prus cumplessa e articulada de Otieri colende pro mèdiu de sa fase culturale de santu Triagu e de Altzaghena.
Cultura de Santu Triagu
Sa cultura de Santu Triagu (3400-3200 a.C.) caraterizat sa parte finale de su Neolìticu mèdiu e introduit a cussu reghente. Est cunsiderada dae sos archeòlogos che a una cultura de giuntura intre sa de Bonu Ighinu e sa de Otieri e est atualmente in fase de definitzione prus pretzisa.
Segundu s'istudiosu Giovanni Ugas, durante custa fase sunt isgavadas is primas domos de janas chi s'ant a ispaniare in totu s'ìsula, cun s'etzetzione de sa Gaddura.
Cultura de Altzaghena
Sa cultura de Altzaghena at interessadu massimamente sa regione gadduresa e unas cantas àteras zonas orientales de s'ìsula cun unas prebàinas fintzas in Còrsica meridionale: pro custa resone est inditada fintzas che a aspetu culturale corsicanu-gadduresu.
Is tumbas mannas a chircu gadduresas signant s'esòrdiu de su megalitismu in Sardigna, intre is prus antigos de su Mediterràneu otzidentale. Sos asciugàrios funeràrios cumprendent ogetos traballados cun refinadura comente copigheddas in isteatita, lamas in sìlighe, estrales minores triangulares in pedra tosta lamada e trigos de cannaca de isteatita birde a forma de olias piticas.
Neolìticu finale
Durante su Neolìticu finale s'afirmat in Sardigna una de is culturas prus importantes de s'istòria sua: sa cultura de Otieri.
Cultura de Otieri
Sa cultura de Otieri est istada una cultura sa cale organizatzione sotziale, econòmica e religiosa si fiat difùndida subra totu su territòriu isulanu. Est connota fintzas cun nùmene de cultura de santu Mighele, dae su nùmene de s'omònima gruta in territòriu de sa comuna de Otieri in ue sunt istadas agatadas importantes testimonias. In custu situ difatis sunt istados atzapados vasos finemente traballados e decorados cun motivos geomètricos lantzitados in manera elegante in s'arghidda e colorados cun ocra ruja. Is prus datados si presentant de forma tunda e pagu refinidos, mentras is de època prus tarda sunt meda istilizados e cun forma prus afinada.
Sos istudiosos cunsìderant custu tipu de istèrgiu una novidade pro sa Sardigna neolìtica e fintzas a tando maniestos paris fiant retentos tìpicos de sas ìsulas Tzìclades e de Creta. Si presumit chi a sighidu de importantes iscàmbios de cummèrtzios cun cussas ìsulas larganas, tècnicas noas de traballos a manu, connoschimentos noos in sa metallurgia e istiles de vida noos, aiant torradu vida a is culturas chi s'agataiant dende unu impulsu forte a s'economia e originende una prus evòlvida sotziedade tzivile, organizada in manera istàbile in medas comunidades. A sa lughe de custas pretziosas testimonias s'orìgine de sa cultura de Otieri est istada definida de apròliu orientale e tales agatamentos ant dimustradu inechivocabilmente su forte iscàmbiu culturale e cumertziale intercurtu intre is sardos prenuràgicos e populatziones neolìticas gregas.
In sa base de custos importantes agatamentos sos istudiosos sunt de acòrdiu definende sa Cultura de Otieri che sa prima manna cultura sarda.
Cultura di Sub-Otieri
Sa cultura Sub-Otieri (narada fintzas "Otieri ruju"), datada intre su 2850 e su 2700 a.C., rapresentat sa sighidura, in piessignu in s'àrea tzentru-meridionale de s'ìsula, de sa fase pretzedente de su Neolìticu finale.
S'ossidiana è comomai raramente impitada mentras si registrat d'isvilupu de sa metallurgia
Cultura de Abealzu-Filigosa
Sa prima localidade istat a manu de Òsile, sa segunda a manu de Macumere. Si fiat isvilupadu intre su 2700 e il 2400 a.C. e fiat dislindada a unas bintinas de sitos postos in s'àrea de su tataresu e pagas àteras zonas de su tzentru-sud de Sardigna.
Aiant divinizadu is antepassados gherreris pro mèdiu de istàtuas losas (localizadas susetotus in sa Sardgina tzentru-otzidentale) e aiant pesadu e restauradu monumentos meglìticos mannos, comente sa piràmide a gradas de Monte d'Accoddi, in is intòrrios de Tàtari, in unu cùcuru a base cuadrangulare de deghe metros, chi in orìgine propassaiat is 36 metros, meda probabilmente cunsagradu a su Deus Sole e chi regordat pro sa posidura sua subra de unu terratzu elevadu is templos ziqqurath de Mesopotàmia.
In is sepulturas sunt fitianas is armas comente istiles in ràmene e estrales a marteddu in pedra, ma fintzas puntas di fretza in ossidiana. Massimamente in sa fase Abelzu is formas vasculares ammentant is de sa cultura de su Rinaldone.
Ispaniada in totu Sardigna intre su 2400 e il 2100 a.C., sìngiat una segada culturale cun su passadu e fiat fortzis importada dae grupos angenos. Si partzit segundu is istudiosos in bator facies:
Intre de is annoaduras printzipales s'ammentant is tumbas a forru individuales, cumpàassidas in zona de Casteddu, e is muros megalìticos mannos de su tzentru-norte de s'ìsula comente in su situ de Monte Baranta.
Impitaiant grapas in prumu pro assentare is vasos. Is tzeràmicas ammustrant influssos orientales in su sud e de sa cultura de Fontbouisse in su norte.
Cultura de su Vasu Campaniforme
Est una cultura de apròliu esternu, ispaniada intre de sa fine de III e primìtzios de su segundu millènniu a.C. (2100-1800 a.C.), is cales populatziones aiant bìvidu ammesturadas cun pòpulos de àteras culturas. Sunt identificàbiles pro is manìgios vasculares e pro is passamanos de pedra lamada (brassard) chi portaiant pro abbrandare su rinculu de s'arcu.
Usant istiles de ràmene, bratzales e aneddos e cumparent pro sa prima borta in s'ìsula ogetos in oro (cannaca dae da tumba de Bìngia 'e Monti).
Custa cultura fiat ispaniada mescamente a longu de sa costersa otzidentale e in is zonas de campura a curtzu mentras sunt iscassos is agatamentos in sa costera orientale cuntzentrados susetotus a manu de Durgali.
De sa cultura de su vasu campaniforme in Sardgina si podent reconnòschere tres facies chi si relatant a orìgines geogràficas e perìodos diferentes :
Arribende a sa tziviltade nuràgica
Intre su 1800 e su 1600-1500 a.C., s'evolutzione de sas tziviltades prenuràgicas aiat batidu a su perìodu forsis prus affascinante de s'istòria sarda, dominadu dae sa tziviltade nuràgica. Custa tziviltade at pintiniadu in totu su territòriu de s'Ìsula de testimonias importantes, originales e ammajadoras: is nuraghes.
Cultura de Bùnnannaru
In su 1800 a.C. s'isvilupat sa cultura de Bunnànnaru, regionalizatzione isulana de sa pretzedente cultura de su vasu campaniforme cun unas influèntzias bènnidas de sa cultura de Polada de s'Itàlia setentrionale.
Si pesant is primos pseudonuraghes e sos protonuraghes, ma sunt pagu numerosos in cumparàntzia de su totale de sos fàbricos. Custos Protonuraghes sunt costituidos dae una base cun passaditzu e unu vanu iscala pro atzèdere a su terratzu.
Cultura Sub-Bùnnànnaru
Sa cultura sub-Bunnànnaru (1500-1300 a.C.) est cunsiderada sa prima fase de sa tziviltade nuràgica.
Si curat s'organizatzione de su territòriu, si fràigant millis de Nuraghes a turre sola, chentinas de tumbas megalìticas, bidditzolos numerosos.
Is populatziones si sunt ispaniadas in totu s'Ìsula, ant fraigadu aposentamentos noos, ma non ant abbandonadu sos betzos. Sa vida de massajos e pastores est testimoniada dae sos trastos lìticos e tzeràmicos perbènnidos a nois.
In su matessi perìodu sa tziviltade torreana, istrintamente acapiada a sa nuràgica, s'ispaniat in su sud de sa Còrsica mentras in is ìsulas Baleares s'isvilupat sa tziviltade talajòtica.
Arte e religione in sa Sardigna prenuràgica
Sa religione prenuràgica fiat basada printzipalmente in su cultu de sa Dea Mama, comente sutzediat in su restu de s'Europa Antiga e in su Oriente Mèdiu. Una chentina de istatueddas chi figurant sa dea sunt istadas atzapadas in vàrias localidades de Sardigna. Acanta a issas bi fiat una figura masculina su cale sìmbulu fiant is corros taurinos chi cumparent in manera fitiana in is domus de janas e in is menhir.
Partende dae sa prima edade de sos metallos su cultu de sa Dea manna at a incumentzare a èssere in parte remplasadu dae su de una divinidade masculina, gherradora e inchieta, comente testimoniadu fintzas dae sas istàtuas istele de su Sarcidanu e de su Mandrolisai che rapresentant gherradores armados cun istiles.
Domos de Janas
Gasi comente sos nuraghes dae s'Edade de su brunzu ant caraterizadu sa tziviltade nuràgica, gai sas millis de tumbas ipogèicas connotas che a domos de janas ant caraterizadu su perìodu prenuràgicu. Is chircas archeològicas ant evidentziadu difatis ca durante sa cultura de Otieri - su momentu prus artu e unitàriu de su perìodu prenuràgicu - in s'Ìsula aiat froridu un'economia basada subra un'ulteriora ispaniadura de s'agricultura e de su pesadiu, rilevende fintzas sa tzentralidade de sa Sardigna in s'iscàmbiu de risursas naturales de importu cales s'ossidiana in s'àmbitu de su batzinu otzidentale de su Mediterràneu.
Chentinas de necròpolis ipogèicas cun millis de sepulturas de su tipu domo de janas, sunt testimònias craras de custa sotziedade prenuràgica operosa e caraterizada dae una organizatzione sotziale e religiosa cumplessa, aberta a sos influssos bènnidos de ogni cantone de su mare chi inghìriat s'Ìsula, tzentrada in bidditzolos de barracas is cales elementos architetònicos - in iscala reduida - sunt cun abilesa rapresentados in is tumbas ipogèicas, cales pilastros, intrajadura de bòvidas a dòpiu isproidòngiu, foghiles, setziduras, totus elementos beros de un'architetura chi no esistet prus a s'esternu, e totus isculpidos in sa roca paris cun sìmbulos de s'ispiritualidade sua, comente ispirales coloradas cun ocra e protomos taurinos.
Si nde contant cun tzertesa 2500, in formas simpres o puru in agrupamentos chi contant fintzas a 24 vanos, fatu·fatu in planimetrias diversas dae su tipu a pranta rughiforme, a forma de T o a pranta tzentrìpeta, isuladas opuru agregadas in ampras necròpolis chi arribant a cuntènnere fintzas a 40 tumbas, mentras numerosos sunt is sitos àncoras de isgavare.
Tumbas in tavones
Tìpicas de Gaddura e de Còrsica sas tumbas in grutas fiant giai difùndidas in su Neolìticu, in antis de sa cumparta de sos interros a chircu, e s'usu issoro fiat perduradu intre sas tribùs corsicanas fintzas in su perìodu nuràgicu. Is mortos fiant inumados in grutas naturales de sa roca granìtica (naradas difatis in gadduresu Tavoni), in carchi casu ligeramente torradas a adatare. Is rituales funeràrios resurtant disconnotos ma si suponet chi cun probabilidade si trataiat de depositziones "segundàrias", est a nàrrere fiant depostas in is tavones is solas rastas ischelètricas a pustis de s'ispurpadura.
Custos piessignos amparos in suta de roca pertocaiant siat grutas isuladas siat agrupamentos de bercas longu sos penditzos de sos mannos massos granìticos galu oe peculiares a sos paesàgios gadduresos. Unu imparis de tavones contìguos e abitados assumiant a bortas s'aspetu de beros e pròpios acussorgiamentos afortigados, amparados siat dae sa posidura naturale issoro siat dae muros megalìticos de isbarramentu a sas bias de atzessu e de turres de abbistada, comente - pro esempru - su bidditzolu afortigadu de su situ de Monte Candela, in territòriu de Altzaghena in ue est galu visìbile una tumba dolmènica a s'internu de unu tafone, cun atacada cista lìtica, o puru cudda de monte Mazzolu cun muru de època nuràgica. In su tavone de monte Incappiddatu, semper in Altzaghena, durante sas chircas archeològicas fatas in su 1959 sunt istadas agatadas tzeràmicas simigiantes a cussas atzapadas in sos tzìrculos dolmènicos de Li Muri e Macciunitta, tìpicas de sa cultura de Otieri.
Tumbas a forru
Atzapadas in carchi situ de su Campidanu de Casteddu de ascrìere a sa cultura de Monte Claro, custas sepulturas sunt caraterizadas dae unu putzetu de atzessu e de unu màssimu de tres tzelleddas "a forru" in ue fiant depostos is mortos.
Printzipales sitos prenuràgicos
A sighire unos cantos sitos prenuràgicos intre de is prus de importu:
Sistema Internatzionale de Unidades de Medida
Su sistema internatzionale de unidades de medida (in frantzesu: Système international de unités), abbreviadu in SI, est su sistema de unidade de medida prus difùndidu in su mundu. Paris a su Sistema CGS (tzentìmetru-grammu-segundu) benit a s'ispissu indicadu comente a sistema mètricu detzimale, mescamente in sos paisos anglosàssones. A su cumintzu est bènnidu mutidu Sistema MKS in cantu cumprendiat petzi sas unidades metru, chilu e segundu.
Istòria
Su precursore est su sistema mètricu detzimale elaboradu dae una cummissione presidida dae Lagrange dae su 1791. Tale sistema si difundet a bellu in Europa.
Nuraghe Santu Antine/logudoresu
Nuraghe Santu Antine, non attèsu dae Torralba in su Meilogu. Uno de sos pius bellos nuraghes e de sos mezus conservados. Sa turre est alta unos 18 metros, e ingiru attacados a sa turre corridoios e iscalas, chi dant a su nuraghe s'impressione de grandesa. Si pessat fraigadu in su VIII sec. AC. A mesu Km un ateru nuraghe, pius minore ma bene cunservadu. Solu chi custos nuraghes sunt in. dun'adde larga e non subra unu montiju, logu pius adattu po una fortificatzione...
Sistema Internatzionale de Unidades de Medida
Istòria
Unidades, terminologia e racumandatziones de su SI sunt fissadas dae sa Conférence générale des poids et mesures (CGPM), "Cunferèntzia generale de sos pesos e de sas medidas", organismu collegadu cun su Bureau international des poids et mesures (BIPM), "Ufìtziu internatzionale de sos pesos e de sas medidas", organismos creados a sa cunventzione de su Metru de su 1875.
Su sistema est naschidu in su 1889 cun sa 1ª CGPM: tando si mutiat "Sistema MKS" ca cumprendiat solu sas unidades fundamentales de longària (metru), de massa (chilu) e de tempus (segundu). In su 1935, dae sa proposta de su fìsicu italianu Giovanni Giorgi, su sistema est istadu denominadu "Sistema MKSΩ" e adotadu dae sa Cummissione Eletrotècnica Internatzionale, ca sa de bator unidade fundamentales introduida fiat istada s'ohm, unidade de medida de sa resistèntzia elètrica. In su 1946, torra dae una proposta de Giorgi, sa CGPM at aprovadu s'intrada de s'ampere comente a unidade de medida fundamentale de sa currente elètrica, in logu de sa resistèntzia elètrica. Est naschidu gai su "Sistema MKSA". In su 1954 sa de 10 CGPM at agiuntu su kelvin e sa candela comente a unidade de medida fundamentales. In su 1961 sa de 11 CGPM at decretadu sa nàschida de su Sistema internatzionale (SI). In su 1971 sa de 14 CGPM at agiuntu sa mole intre sas unidades fundamentales. In su 2018 sa de 26 CGPM torrat a definire sas unidades fundamentales in tèrmines de costantes fìsicas.
Invasione russa de s'Ucraina (2022)
In sa die de 24 de su mese de febrarju in su 2022, sa Russia at cumintzau una invasione militare de s'Ucraina, istadu a lacana de sa Russia sud-otzidentale, in cussu chi sos analistas ant mutiu che a s'atacu prus mannu a una natzione soberana in Europa dae sa secunda gherra mundiale.
Sistema Internatzionale de Unidades de Medida
Istòria
Duncas oe su SI est basadu subra sete grandesas fìsicas fundamentales e in sas currispondentes unidades de medida cun sas cales benint definidas sas grandesas fìsicas derivadas e sas currispondentes unidades de medida. Annotamala su SI definit sos prefissos de agiùnghere a sas unidades de medida pro identificare mùltiplos e sotomultiplos. Su sistema internatzionale est unu "sistema coerente" in cantu sas grandesas fìsicas suas derivadas si ricavant comente a prodùidu e raportu de grandesas fìsicas fundamentales.
Normas de iscritura
Pro uniformare sa grafia e evitare errores de interpretatzione su SI previdet carchi norma pro s'iscritura de sas unidades de medida e de sos relativos sìmbulos.
Invasione russa de s'Ucraina (2022)
S'invasione sichit cussu chi est sutzessu in su 2014, cando sa Russia si aiat picau sa Crimea, e fortzas separatistas chin s'amparu russu aiant ocupau parte de su Donbas, in s'Ucraina sud-orientale, chi ant allutu su focu de sa gherra peri totu sa regione pro oto annos. A sos primos de su 2021, sa Russia aiat cumintzau a nche ponner sordaos e medios militares suos a lacana de s'Ucraina. Nanchi sa Russia cheriat invadere, fatu chi sos russos ant semper negau fintzas a s'urtimu. In sa crisi, su presidente de sa Russia Vladimir Putin at nau chi sa NATO sichinde a si bolere fachere prus manna a oriente fit una chistione fundamentale de securesa natzionale russa, cosa chi sa NATO at refudau, e at cumandau a s'Ucraina de non si aunire a sa NATO. Putin at sichiu chin s'arresonu irredentista chi s'Ucraina no esistiat che a natzione propia, ma fit petzi un'imbentu de Lenin dae su cumintzu. Chircande de ponnere focu pro unu casus belli calesisiat, Putin at nau chi s'Ucraina fit ochidende a sos russofonos suos, cosa chi ant provau no est sutzessu.
Sistema Internatzionale de Unidades de Medida
Iscritura de sas unidades
Sas unidades de medida diant dèpere èssere iscritas pro estèndidu si insertadas in unu testu "discorsivu"; s'iscritura depet èssere in caràtere tundu pitiu e si depent evitare signos gràficos comente a atzentos o signos diacriticos. A esèmpiu si depet iscrìere ampere e no ampère o Ampere.
Iscritura de sos sìmbulos
Sos sìmbulos (sena prefissu) depent èssere indicados cun s'initziale pitia, cun s'etzetzione de cussos in cales s'unidade de medida est epònima, est a nàrrere derivat de su nùmene de un'iscientziadu, e de cussos in cales su sìmbulu de su prefissu moltiplicativu est mannu. Pro esempru su sìmbulu de s'unidade de medida de sa pressione, dedicadu a Blaise Pascal, est Pa, imbetzes s'unidade de medida benit iscrita pro estèndidu in pitiu pascal. Su segundu est s e non sec, su grammu g e non gr, su metru m e non mt. S'ùnica etzetzione est pro su litru su cale sìmbulu podet èssere siat l siat L.