cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pietro Mennea
Carriera Isportiva
Posteriormente, aiat leadu parte a sa prima edissione de su mundiale, chi si fiat isvilupadu in Helsinki, in ue aiat bintu sa medàllia de brunzu in sos 200 e sa de prata cun su relevu 4x100. Un annu a pustis, nche fiat faladu a sa pista in sa de bator finales suas olìmpigas cunsecutivas de sos 200 m., primu atreta in su mundu a realizare s’impendimentu naradu. In cussa ocasione, mancari sende campione essidore, fiat arribadu su de sètimu e, a s’agabu de s’istajone, si fiat retiradu dae sas porfias pro sa de duas bias.
Galu una bia, Mennea aiat fatu sa recuida sua e aiat porfiadu in sa de chimbe Olimpiadas suas de Seulu in su 1998, aguarmente in sos 200 metros, in ue si fiat retiradu a pustis de superare sa prima runda de sas baterias. In custa edissione de sos Zogos, fiat istadu bandereri de s’echipa asula in tempus de sa tzeremònia de abertura.
Dae su puntu de bista tènnigu Mennea (che Carl Lewis in fatu) teniat una moida dae sos brochetes relativamente lena, peroe illestriat in manera progressiva resessende a sizire belotzidades de cùcuru superiores a sas de cale si siat àteru atreta. Sa moida lena naradu at penalizadu relativamente sas performansas suas in sos 100 metros (in ue, in onzi casu, est istadu intre sos mezos a su livellu europeu), cando chi sas porfias in sos 200 terminaiant fitianu cun remontadas a làcanas de su prodizosu (che sa finale de sos Zogos Olìmpigos de Musca). Aguarmente gràssias a sa belotzidade sua istraordinària de cùcuru, sos ùrtimos rugros e sas remontadas relativas de Mennea in sa 4x100 (in ue moiat lantzadu) fiant imprensadoras pro sa superioridade subra de sos àteros atretas.
Mennea fiat acussadu dae Carlo Vittori su marchesanu.
Referendum consultivu sardu de su 2011
Su referendum consultivu sardu de su 2011 est istadu unu referendum rezonale de tipu consultivu chi at tentu logu in Sardigna in sas dies de su 15 e 16 maju de su 2011. Su referendum lu aìat propostu Sardigna Natzione Indipendentzia, pro dare modu a sos sardos de si esprìmer a pizu de sa possibilidade de fraigare in s'isula tzentrales elettronucleares o a bi allogare iscorias nucleares, cun su Decretu n.1 de su 30 de bennalzu de su 2011. Su quorum si lompìat cun su 33% de sos tzittadinos sardos chi bolìat sa leze rezonale n.20 de su 1957. Sa dimanda posta a referendum fit: "Sei contrario all'installazione in Sardegna di centrali nucleari e di siti per lo stoccaggio di scorie radioattive da esse residuate o preesistenti?"
Marteddu mecànigu
Su tèrmine marteddu mecànigu (naradu in su limbazu familiale marteddu truncasfartos) ìnditat màchinas pertunghedoras a percutidura portàbiles chi traballant alimentadas dae s’àera cumprìmida. Est impreadu, in mesu de s’àteru, pro sa chimentadura de rocas o pro traballos de pertunghedura de sa superfìtzie caminale.
Funtzionamentu
Su marteddu mecànigu podet esser assionadu a mèdiu de àera cumprìmida. S’impreant zenerarmente in su cuadru de sos fraigamentos edilìtzios, bogadorzos e traballos caminales.
S’assione de su marteddu mecànigu podet essere cumparada cun sa de unu marteddu e unu puntzotu. Su marteddu est custituìdu dae un’elementu chi est sutapostu a unu moimentu periòdigu arternadu dae bandas de s’àera cumprìmida chi est imbiada cun prensu bariàvile peri su tempus, determinende s’iscostiamentu suo in fatu de sas fortzas de prensu chi assionant in sa superfìtzie de su marteddu. Su puntzotu est custituìdu dae una pèrtiga de metallu (aina) a sa cale est tramudadu s’impursu de su marteddu e chi torrat a sa posissione sua inissiale gràssias a una molla. S’àera cumprìmida pro assionare su marteddu mecànigu est dispensada zenerarmente da unu cumprimidore portàbile ghiadu dae unu motore diesel o benzina in su casu de marteddos minores.
Su marteddu mecànigu cun àera cumprìmida est impreadu in zenerale bertigarmente si tenet aferradorzu dupru a forma de C. S’imprestat a operassiones de chimentadura de paredes bertigales, in ue a bias est sustentadu in posissione orizontale a mèdiu de una corda. Custu iscàpitu non b’est in su casu de marteddos mecànigos montados in unu servosustentu, unu sistema impreadu meda in sos bogadorzos. Esistint marteddos mecànigos pertunghedores montados in trinos assionados in manera idràuliga pro sa pertunghedura de sa roca.
Effetos subra sa salude de sos impitadores
S’istrèpitu zeneradu dae sos marteddos mecànigos fùrriat a inghìriu de 100 deghibèlios finas a una distàntzia de unos duos metros, pro custa resone est pretzisu a impreare auriculares ispetziales de proteghidura. Sos istrobos auriculares eventuales sunt evidentziados dae sa cumparta de acufenos.
Incubus
In sa mitologia de sa Roma antica, unu Incubus (dae su latìnu incubare, "jàgher in supra") fit unu dimoniu de apparentzia masculina chi istabat firma in supra de su corpus de feminas zovanas pro lis dare sònnos malos e, carchi bìa, pro bi facher sessu. Si assotziàbat fìntzas a su Faunu, in pari a Fatuus, Factulus e Inuus. Chie s'imbenìat in issos tenìat su potere de atzapàre tesoros cubàos.
Marteddu mecànigu
Effetos subra sa salude de sos impitadores
Sas bivraduras repìtidas a sas cales sunt sutapostos sos operadores nche podent zugher a formas tìpigas de su sìndrome de Raynaud (un’istrobu basculare particulare in ue sos pòdighes resurtant in colore arbu o biaitastru) a una sìndrome de su tunnel carpale.
Carlo Delfino editore
Sa Carlo Delfino editore est una domo editora sarda.
Istòria
Àteras atividades de annotu sunt sa publicatzione de cartas temàticas e de eventos e mustras. Unas cantas de custas mustras las ant ammaniadas in Casteddu, Venètzia (pro una mustra dedicada a Modigliani), Firentze, Domodossola e Milanu. Pro custa faina sa domo editora at collaboradu, in sos annos, cun medas istitutziones e assòtzios: cun Archeologia Viva e Firenze Fiere pro TourismA, cun sa Regione Sardigna e s'Istitutu Geogràficu Militare italianu pro sa mustra "L’ISOLA MISURATA.  La cartografia storica della Sardegna", cun su comune e sa ProLoco de Ortzai pro una mustra dedicada a Guido Colucci e cun medas àteros.
In su 1996 at incumintzadu a publicare Librando, unu periòdicu de cultura e informatzione, cun unu nùmeru ispetziale in su 2001 pro afestare sos 30 annos de sa domo editora. In su 2021 at inauguradu sa versione digitale de su matessi periòdicu, cun una sèrie de artìculos iscritos cun sa punna de pònnere in cuntatu sos iscritores cun sos leghidores.
Lampedusa
Lampedusa est un'ìsula italiana situada in fache de sa costera de sa Tunisia chi partenet a sa regione Sitzìlia in ue est parte de sa provìntzia de Agrigento. Su nùmene latinu est Lopadussa (dae su gregu: Λοπαδοῦσσα). S'agatat a unos 40 km dae s'ìsula de Linosa e a unos 15 de s'ìsula de Lampione, e s'imparis de is tres format s'artzipèlagu de is Ìsulas Pelàgias. Sa superfìtzie sua est de 20,2 km², e sa populatzione, de unos 6.600 bividores. S'artària màssima est dada dae su monte Albero, in su chirru nord-otzidentale, cun 193 metros subra su mare. S'ìsula pertenet a sa placa africana.
Tenet unu clima mediterràneu cun caràtere de transitzione a clima desèrticu. Est logu turìsticu balneare e in is ùrtimos annos s'est fatu fintzas tzentru de acollida de emigrantes illegales dae su Magreb.
Carlo Carretto
Carlo Carretto (Alessandria, 2 aprile 1910 – Spello, 4 ottobre 1988) "Piccolo Fratello di Gesù" at sighidu s'ideale de vida de Charles de Foucaul in sa preghiera e silentziu. Iscrittore de liberos ispirituales. Est mortu su 4 santuaine 1988.
Onryō
In su folklore giapponesu, si narat chi sos ispiritos, in isettu de sìche andare a s'atteru mundu istande ind un'ispètzie de Purgatoriu, si poden facher influentziàre dae sentidos comente fele, tribulatzione, zelosìa e gai sichinde, e poden torrare a su mundu de sa zente in bìda pro la pessichìre. Custa zenìa de pantasima si connoschet chin su lùmen de onryō.
Lampione
Lampione (Lampiuni in sitzilianu) est un'ìsula de s'Itàlia chi partenet a s'arctzpèlagu de sas ìsulas Pelàgias, in Sitzìlia.Amministrativamente partenet a su comunu de Lampedusa e Linosa, chi faghent càbudu asa provìntzia de Agrigento. Geologicamente, imparis cun s'ìsula de Lampedusa partenet a sa prataforma continentale africana. S'isoledda, longa 200 metros e largu 180 metros, tenet una superfìtzie de 0,036 km2 e s'artària màssima sua est de 36 metros subra su mare. Sos fundales de sa costa meridionale calant a picu mentras cussos in su chirru orientale bàsciant in manera durche, ammustrende canales de calcare biancu cun vegetatzione iscassa. Est disabitadu.
Nicolinu Cabitza
Nicolinu Cabizza (Piàghe, 1 de freàlzu 1904 – Codronzànos, 26 de triùlas 1983) est istadu unu chitarrista de su Cantu a chiterra.
San José del Valle
San José del Valle est unu comunu ispagnolu de unos 4.300 bividores, chi s'agatat in sa comunudade autònoma de Andalusia.
Su comunu est istadu fatu in su 1996, cun s'ischirriadura de sa bidda de Jerez de la Frontera.
Foiso Fois
Foiso Fois (Igrèsias, 28 de nadale de su 1916 - Casteddu, 21 de freàrgiu de su 1984) est istadu unu pintore, crìticu de arte e sagista sardu.
Biografia
Foiso Fois est nàschidu in Igrèsias. Su babbu fiat su diretore de sa miniera de Santu Giuanne, in Monteponi. Antifascista decraradu, simpatizante de Giuseppe Cavallera ("su pioniere de su sotzialismu in Sardigna"), Giusepe Dessì in Paese d'ombre), at refudadu s'iscritzione a su Partidu Natzionale Fascista. Pro custa resone l'ant, a pustis, lissentziadu e, costrintu a fuire, issu at abbandonadu sa Sardigna pro si tramudare in Toscana.
Torradu a Casteddu, in ue fiat giai istadu pro unu tzertu perìodu partinde dae su 1923, s'est diplomadu comente peritu agràriu in su 1938.
A pustis de su tramudòngiu a Gènova s'annu imbeniente, fatu pro sighire sos istùdios universitàrios in Economia e Cummèrtziu, pro more de sos bombardamentos in sa tzitade benit costrintu a la lassare e a tzucare a Firenze in ue, in su 1942, est resèssidu a si laureare. Pròpiu in cussa tzitade est incumentzada sa formatzione sua de pintore, imparende a sa sola. A pustis de su tramudòngiu de su 1943 in provìntzia de Biella at fatu parte de sas brigatas partigianas. Arrestadu dae sos nazistas in su 1944, gràtzias a un'iscàmbiu cun unu presoneri tedescu benit liberadu in presse. In su primu pustisgherra est istadu unu militante sotzialista.
S'òpera
Foiso Fois est istadu unu de sos pintores prus rapresentativos e innovativos de sos annos chimbanta in Sardigna. Cun sas òperas suas at signadu su puntu de segadura cun sa rapresentatzione folclorìstica in s'arte sarda, fintzas pro more de sos istùdios fatos in su nord de s'Itàlia.
Totu sas problemàticas ligadas a su mundu de su traballu in miniera chi Foiso at connotu in intro de sa famìlia sua ant influidu in s'arte sua, in su remenu sotziale suo e in sa bisione sua de s'autonomia regionale.
Est de su 1951/52 sa pintura La mattanza, espostu in antis in Casteddu, in su 1952, in sa de IV Mustras Regionale de Arte e a pustis in Roma, in su 1953, in s'espositzione L'Arte nella Vita del Mezzogiorno d'Italia (S'Arte in sa Vita de su Sud de s'Itàlia).Sighint in su 1957 sa sèrie I girasoli, e galu a pustis Eleonora d'Arborea chi cun La Rivoluzione di Giovanni Maria Angioj (Sa Rivolutzione de Giuanne Maria Angio'y') diant àere dèpidu fàghere parte de su trìticu La Sardegna verso l'Autonomia (Sa Sardigna cara a s'Autonomia), mai acabadu.
At tentu cuntatos cun medas artistas, intre sos cales bi sunt Maria Lai, Aligi Sassu, Pinuccio Sciola e su fotògrafu mannu Henri Cartier-Bresson.
Sa forma d'arte chi l'agradaiat de prus fiat sa pintura, ma at prodùidu fintzas disinnos interessantes (a china, a pennarellu, abbarolos e pastellos) e xilografias e litografias de primore.
Est istadu fintzas unu istudiosu mannu de s'istòria architetònica religiosa in Sardigna, de casteddos e fortificatziones medievales, turres costeras, pontes romanos e fortes piemontesos. Galu oe faghent testu sos duos libros chi at publicadu: Torri spagnole e forti piemontesi e Castelli della Sardegna medioevale (custu ùrtimu publicadu a pustis de èssere issu mortu).
Sa faina sua de crìticu at bidu, intre sos annos '40 e '50, sa retzensione de mustras medas pro su cuotidianu L'Unità e pro testadas regionales.
Est istadu unu cultore e istudiosu mannu de sas traditziones populares e unu colletzionista espertu de ogetos de sa vida cuotidiana e de trastes de su mundu agru-pastorale sardu, fintzas cussos ogetu de una mustra curada dae sa fìgia Bàrbara.
Otieri
Otieri (Ozieri in italianu) est una tzitade sarda de 9 892 abitantes de sa tzitade metropolitana de Tàtari. Est su tzentru abitadu prus mannu de su Logudoro.
Edade preistòrica
Su territòriu de Otieri est istadu pobuladu dae s'òmine giai dae sa preistòria. Lassende a un'ala un'istatuedda de sa Dea Mama agatada in Bisàrtziu e unos cantos repertos raros essidos a campu in sa Gruta Bariles e ligados a sa cultura de Bonu Ighinu, sa Preistòria locale est caraterizada dae sa cultura de Santu Micheli o Otieri. Custa cultura, chi si podet datare a su neolìticu reghente-primu eneolìticu (4000-3200 a.C.), pigat su nùmene dae sa tzitade e dae sa gruta omònima iscoberta in su 1914 dae s'archeòlogu Antoni Taramelli, chi aiat fatu sa prima planimetria e sos primos iscavos archeològicos, in ue aiant agatadu materiale tzeràmicu de primore chi aiat contribuidu a sa distintzione e definitzione de sa cussa cultura, ispainada in totu s'ìsula e caraterizada dae una tzeràmica decorada in manera rica, che a esèmpiu in sa pìsside decorada cun pròtomes taurinas in subra, pròtomes taurinas e de mascru in giosso e motivu istellare subra de su fundu, agatada in sa Gruta de Santu Micheli, dae ue benit fintzas un'istatuedda de Dea Mama ligada a sa matessi cultura. Si podent atribuire a custa cultura fintzas sas chi si narant domus de janas, interros ipogèicos chi reproduent sa forma de sa domo terrena, sighende s'ideologia de sa continuidade de sa vida de custu mundu cun cussa de s'àteru. Sas tzellas fiant fatu-fatu pintadas de màngala ruja, sìmbulu de su sàmbene e de sa rigeneratzione, e in medas casos decoradas cun sìmbulos che a sas pròtomes taurinas, fatu-fatu istilizadas meda. Custos ipogeos sunt ispainados in totu s'Ìsula, e si nde contant 150 petzi in su territòriu de Otieri.
Tziviltade nuraghesa
Paris a sas turres bi sunt in Otieri medas atestatziones de bidditzolos mannos, che a su de Cordianu, e fintzas fontes, putzos e tumbas de gigantes medas.
Dae Otieri benit unu lingotu, custoidu in su museu tzìvicu archeològicu de Otieri fatu de ràmene puru pro unu pesu de unos 28 chilos. Est unu lingotu de casta “ox-hide”, nùmene chi derivat de sa forma sua a pedde de trau, de orìgine egeo-tzipriota, atzapadu segundu unas cantas fontes orales paris cun unu segundu esemplare in sas fundamentas de su Nuraghe Tedde, como derrutu, a curtzu a sa crèsia de S. Antiogu de Bisàrtziu. Est unu de sos pagos meda lingotos intreos de sa Sardigna.
Sos iscavos in su territòriu ant giutu a sa lughe castas diferentes de trastes impreados pro sa traballadura de sos metallos: marteddos, palitas, pintzas, lingotos, istrales e màdrighes de fusione.
Su gasi naradu apartaditzu de Chilivani, atzapadu in sa localidade de Baldosa in su 1921 a intro de unu ziru de terralla, annotadu intre sos acatamentos prus bundantes de edade nuràgica, fiat costituidu in orìgine dae 86 manufatos. De totu su depòsitu, costituidu dae istrales bipennes a trincos parallelos ortogonales, acotzas, cùspides de lantza e istrales a oros artziados petzi unos cantos sunt espostos in Otieri. Sos àteros elementos, costituidos pro su prus dae istrales a oros artziados, comporados dae su Taramelli in s'època de su rinvenimentu, sunt espostos in Casteddu e in Tàtari.
Dae su territòriu benint fintzas restos de navieddos votivos e brunzos figurados che a su “pugiladore” paris a medas fìbulas, bratzales e unos cantos àteros ogetos de arreu.
De su perìodu romanu imbeniente sunt de importu mannu su ponte subra de su Riu Mannu, connotu in sardu cun su nùmene de Pont'ezzu.
Època pùnica e romana
Finas a como non sunt istados atzapados restos archeològicos chi documentent una frecuentatzione fenìtzia de custu territòriu, mentras sunt prus cunsistentes sas testimonias relativas a sa tziviltade pùnica che a sos rinvenimentos raros de tzeràmica decorada a bandas rujas parallelas atzapadas in Lentizzu, Fraigas, Sa Costa, Monzu e Sa Mandra 'e sa Giua,. De sa localidade de Sa Costa benit sa losa de casta “a ispigru” de edade romana ma de traditzione romanu-pùnica. De interessu est su tzipu funeràriu de Ferèntziu iscobertu in su 1957, in localidade Cuzi, subra de sa riba manca de su Riu Mannu, e chi benit dae su de III-de IV sèculu p.C. chi giughet s'iscritzione: Ferentius/Miloni f(lius) vixit ann(is) XLV h(ic) s(itus) e(st)/f(aciendum) c(uravit) filius. S'iscritzione l'aiat commissionada su fìgiu in onore de Ferentius, fìgiu de Milone, mortu a 45 annos.
In edade romana, in su territòriu de Otieri, sos bidditzolos fiant postos pro su prus a curtzu a istruturas de edade nuràgica che a esèmpiu Sa Mandra 'e sa Jua, mentras àteros fiant difùndidos in unas àteras localidades de su territòriu sos, che a esèmpiu in localidade Vigne-Suèlzu, Riu Terchis, Baldosa, Cuzi-Badu sa Feminedda, Ruìnas, etc.
No esistent testimonias architetònicas de logos de cultu pùblicos, ma medas sunt sos materiales ligados a sa religiosidade de sos abitantes de su territòriu durante custu perìodu. Primu intre totus su bustu fìtile de sa Sarda Ceres, atzapadu in tzitade a curtzu a sos giardinos de Su Càntaru, chi rapresentat sa dea Cerere (fine I-II sèc. p.C.) amparadora de su laore e de totu sas fainas agrìculas, chi paret cunfirmare sa vocatzione a sa laorera de su pranu de Otieri.
Diegu Mele
Diegu Mele (Vitzi, 22 ghennàrgiu 1797 - Ortzai, 16 santugaine 1861) est istadu unu poeta, un'iscritore e presbitèriu sardu, iscritore de poesias satìricas e de amore in limba sarda.
Otieri
Època pùnica e romana
In su territòriu de Otieri, est a nàrrere peri su caminu romanu chi giughiat dae Casteddu a Terranoa, nd'ant agatadu duos. De su primu, agatadu cara a sa fine de s'800 e oe iscumpartu, bènnidu de sa localidade Santu Luca, abarrat petzi su testu de s'iscritzione, mentras su segundu, chi ant agatadu mutzadu in su 1981 in localidade Badu sa Feminedda inditat, in sa portzione de s'iscritzione chi tenimus, su reconnoschimentu de su pòdere a s'Imperadore a banda de su guvernadore de s'ìsula, mentras mancant su nùmene de s'imperadore e su nùmeru de sos mìllios.
Diegu Mele
Biografia
Fìgiu de Sarvadore Mele, massaju, e de Anna Casu Delogu, est su prus mannu de sos tres fìgios issoro, frade mannu de Maria Rosa e Batore. A pustis de sa morte de su babbu, in su 1808, cando issu teniat 11 annos, depet lassare sos istùdios chi fiat faghende in Casteddu, e torrat a Vitzi. Gràtzias a sa bèndida de unu cantu minore de terrinu resesset a acabbare sos istùdios de teologia in Tàtari, in ue sighit a istare paghende·si sos gastos traballende comente mastru pro sos tres fìgios de su cavalleri Ballero. Istùdiat in paris cun Giuanne Ispanu, amigu suo, chi nde ammentat su talentu suo comente poeta a bolu.
Otieri
Època pùnica e romana
Ponte Ezzu est unu ponte frunidu de ses arcadas, ùtile pro serbire sas localidades a inghìriu e pro illebiare sos tràficos intre su nord e su tzentru de s'ìsula. Est istadu semper impreadu finas a sos annos '50 de su 1900.
Sa bidda at pigadu su nùmene de Othieri (cun probabilidade de orìgine protosarda), dae ue benint sos nùmenes atuales in sardu e in italianu.
Diegu Mele
Biografia
In cue pigat sa làurea in su 1826, e retzit sos òrdines satzerdotales in su 19 de martzu de su 1827. A pustis, divenit pàrracu de Lodè, agiudu-pàrracu de Bitzi, vitze-retore in Ulìana, vitze-pàrracu in Mamujada e, a sa fine, dae su 1836, pàrracu de Ortzai pro 25 annos.
Otieri
Edade de mesu
Pro su chi pertocat a su territòriu de Otieri in s'edade de mesu arta, tenimus pagas informatziones a livellu documentàriu. Est dàbile chi sa ruta de s'imperu romanu de Otzidente apat tentu pagos efetos in su territòriu otieresu, in ue si depiant coltivare laores in sas pranuras, mentras sos territòrios de sos montigros e montagninos fiant destinados a su coltivu de sa bide o impreados comente pasturas, tenende chena destinatzione naturale de su subraprus su portu de Terranoa. Tzertu, su perìodu tribuladu de sas invasiones germànicas aiat dèpidu influire subra de sa crisi de su portu gadduresu, determinende sa crèschida de importu de Torres, destinadu a devènnere su portu printzipale de sa Sardigna setentrionale.
Diegu Mele
Biografia
Cando essit a campu s'editu "delle chiudende", in su mentres chi issu fiat galu in Mamujada, si decrarat contra, creende fintzas una poesia de protesta, "In Olzai non Campat Pius Mazzone", chi li costat unu confinu in unu monastèriu de Otieri intre su nadale de su 1832 e su freàrgiu de su 1833. In cue, tristu pro s'ingiustìtzia, sighit a iscrìere poesias in ue espressat su dolore suo.
Otieri
Edade de mesu
Non tenimus novas subra de sos efetos in su territòriu de sa dominatzione vandàlica, nen s'ischit si bi fiant istados imbiados sos eclesiàsticos esiliados dae s'Àfrica. A sa matessi manera no ischimus ite efetos aiat tentu subra de su territòriu la conchista bizantina, chi est testimoniada dae sas tzeràmicas atzapadas in Sa mandra e sa jua e de sas medas fìbbias atzapadas a Bisarcio.
Diegu Mele
Biografia
Su traballu poèticu suo est istadu apretziadu meda dae Giuanne Ispanu, chi at publicadu unas cantas de sas poesias suas, ma fintzas dae duos biagiadores istràngios: su frantzesu Auguste Boullier, chi las at publicadas in s'òpera sua "Le Dialecte et les chantes populaires", publicada in Parigi in su 1865, e su tedescu F. Von Maltzan, chi las at publicadas in "Reise auf der Insel Sardinien", publicadu in Leipzig in su 1869. Sa prima editzione de totu s'òpera sua est però de su 1922, publicada cun su nùmene "Il Parnaso sardo del poeta bernesco estemporaneo teologo Diego Mele" gràtzias a s'òpera de figiolu suo, Perdu Meloni Satta, a su cale Diegu Mele aiat atzetadu de detare totu sas poesias suas in su 1860, un'annu in antis de si nche mòrrere.
Otieri
Edade de mesu
Sa crisi de s'imperu bizantinu in cunsighèntzia de s'espansione àraba aiat batidu, a bellu a bellu, a sa nàschida de sos giuigados. In su de XI sèculos, perìodu in ue torrat a cumpàrrere in cantidade de giudu sa documentatzione iscrita, sa Sardigna aparit partzida in bator giuigados: su territòriu otieresu faghiat parte de su Giuigadu de Torres, chi teniat che a capitale in comintzu Torres e a pustis Àldara. In pagu tempus, sa pranura otieresa, chi collegat Àldara cun su tzentru obispale de Bisàrtziu, fiat devènnidu unu de sos territòrios de importu prus mannu de su regnu. Àldara acasagiaiat unu palacium de sos giùighes, mentras in Bisàrtziu aiant fraigadu sa catedrale dedicada a Santu Antiogu. In sa de duas metade de su sèculu XI fiat istadu sede de sa diòtzesi de Bisàrtziu, suprimida su 8 de nadale de su 1503; su territòriu suo l'aiant aunidu a su de sa diòtzesi de S'Alighera. L'at restaurada, su 9 de martzu 1803, su paba Piu VII, e in su 1915 at mudadu su nùmene in diòtzesi de Otieri, tzitade ue sos pìscamos aiant postu sa sede issoro finas dae s'època de sa restauratzione.
Diegu Mele
Tzitas
Su deputadu Giorgio Asproni, pro sa morte de Mele, at iscritu: "su dolore internu chi deo proo pro custa pèrdida non si podet esprimere. Fiat una de sas persones prus caras pro mene in subra de sa terra. Fiat òmine nàschidu pro amare e at amadu semper. Nàschidu pòberu, non resistiat a sa bista de sas misèrias de sos àteros e daiat su netzessàriu suo pro sucùrrere sos bisongiosos: est mortu pòberu. Fiat chene cuntrastu su mègius eclesiàsticu de sa provìntzia de Nùgoro."
Paleolìticu inferiore
Su Paleolìticu inferiore est sa prima e prus antiga de sas partziduras de su Paleolìticu.
Otieri
Edade de mesu
Intre su de XI e su de XII sèculos fiat incumintzada in Sardigna sa penetratzione de sas tzitades marinaras artu-tirrènicas: Gènova e Pisa. Custa ùrtima chircaiat in Sardigna su controllu de sa provista de laore, ma miraiat fintzas a sos minerales e a su sale. S'espansione de sas duas repùblicas fiat crèschida de intensidade finas a assùmere unu ruolu influente in sa determinatzione de sos indiritzos polìticos de sos bator giuigados. Sa penetratzione pisana e genovesa est testimoniada in su territòriu dae medas frammentos de majòlica arcàica pisana e de grafita arcàica savonesa agatados in totu su territòriu, mescamente in Biàrtziu, Pianu e Pira Domèstica.
In sos matessi annos si fiat isvilupada, in totu s'Europa, una sèrie de epidèmias: custas fiant cròmpidas fintzas a Sardigna. Medas bidditzolos fiant istados abbandonados in custu perìodu; non chi s'epidèmia siat istada s'ùnica càusa, ma cun probabilidade aiat contribuidu in manera determinante. In su territòriu comunale de Otieri de oe si contant unos 8 bidditzolos abbandonados: Bisàrtziu, Pira Domèstica, Pianu, Orvei, Lesanis, Guzule (o Butule). In su 1323 Su piseddu Alfonsu aiat incaminadu sa conchista de sa Sardigna e in su 1420 fiat iscumpartu su Giuigadu de Arborea, trasformadu in marchesadu de Aristanis. In su 1421 su territòriu otieresu su re aragonesu l'aiant afeadu, paris a medas àteros territòrios, a Bernat de Centelles. S'àrea est definida in sas fontes Encontrada de Montagut, cun cabu-de-logu Otieri, e cumprendiat sos territòrios de Alà, Bantine, Belchidda, Buddusò, Itireddu, Monte, Nughedu, Nule, Osidde, Patada, Tula e àteros tzentros chi in dies de oe no esistint prus.
Paleolìticu inferiore
Ammuntat un'arcu temporale de unos 2,3 milliones de annos. Si faghet cointzìdere su cumintzu cun sa cumparitzione de sas primas pedras astuladas de sos omìnides (2,5 milliones de annos faghet) e si faghet acabare a unos 300.000 annos faghet; currespondet a su Pleistotzene inferiore e a parte de su mèdiu. In sa cronologia sua torrant is glatziatziones de Günz e Mindel cun is perìodos interglatziale intermèdios. In custu perìodu si difundent s'Homo habilis e Homo erectus.
Otieri
Edade de mesu
Sa dominatzione aragonesa e ispagnola est testimoniada dae sos medas frammentos tzeràmicos bènnidos dae Valencia e dae sa Catalugna.
Sas majòlicas bartzellonesas e valentzianas de su de XIV-XVI sèculos agatadas in Badu 'e rughe, Bisàrtziu, Pìanu, Mesu 'e rios dimustrant sos cuntatos chi su territòriu otieresu aiat tentu cun su restu de s'ala otzidentale de su Mediterràneu durante sa dominatzione aragonesa e ispagnola. Càralu Albertu de Savoja l'at dadu su rangu de tzitade su 10 de cabudanni de su 1836.
Paleolìticu inferiore
Su Paleolìticu inferiore est sighidu dae su Paleolìticu Mèdiu in su cale si registrat sa cumparitzione de tècnicas prus adelantadas de astuladura e mescamente de preparatzione de su nùcleu lìticu, comente a in su Musterianu. Est galu ogetu de dibatas chi s'iscoberta de su fogu siat acontèssida in su Paleolìticu inferiore o mèdiu.
Otieri
Limbas e dialetos
Sa variante de su sardu faeddada in Otieri est sa logudoresa setentrionale.
Su Prèmiu Otieri
Otieri at tentu pro tempus meda unu ruolu de importu mannu pro su chi pertocat a s'avaloramentu de sa limba e de sa cultura sardas, in particulare pro su chi pertocat a sa poesia e a sa literadura.
Difatis, paris a èssere istada sa prima sede de una gara de poesia a bolu in palcu, in su 1896, gràtzias a su poeta otieresu Antoni Cubeddu chi l'aiat ammaniada in ocasione de sa festa de Nostra Sennora de Su Remèdiu, est fintzas su logu in ue est nàschidu e si faghet cada annu su Prèmiu Otieri de Literadura Sarda, su prèmiu prus mannu e de importu de s'ìsula pro su chi pertocat a sa poesia iscrita e a sa prosa in sas limbas locales de Sardigna (sardu ma fintzas tataresu, gadduresu, saligheresu e tabarchinu). Custu prèmiu, creadu dae Toninu Ledda in su 1956, at tentu unu ruolu de primore in s'isvilupu de sa literadura sarda cuntemporànea, e s'archìviu suo, chi cuntenet chèntinas de cumponimentos (poesias, contos e sàgios), dae pagu est istadu reconnotu che a archìviu de valore istòricu mannu e postu suta de tutela.
Iscolas
Paris a sas iscolas de s'òbligu, in Otieri bi sunt unos cantos istitutos de istrutzione segundària superiore, a indiritzu tècnicu, umanìsticu e iscientìficu.
Coghina
Otieri in sos sèculos at tentu un'economia ligada meda a sas produtziones de su pranu fèrtile suo, chi l'ant semper dadu un'importàntzia manna. Intre custas, bi sunt fintzas produtziones traditzionales chi abarrant galu oe, che a su pane fine, connotu meda comente produtu tìpicu otieresu, su casu greviera e so sos durches prus famados issoro: sos suspiros e sas copuletas.
Intre sos pratos tìpicos de sa coghina otieresa sunt de annotu sos macarrones de ùngia cun sa bagna de peta, lèpere o porcrabu, su pane a fitas, sos angelotos (genia de culurgiones de regotu e beda), sa faa cun lardu, sa faa cun gioddu, su trataliu e sa peta de porcheddu e de angione arrustu. S'impreant fintzas medas birduras siat coltivadas siat agrestes.
Ferrovias
A unos cantos chilòmetros de distàntzia dae sa tzitade s'isvilupat sa ferrovia Casteddu-Figari, e pro custu inoghe podimus agatare s'istatzione de Otieri-Chilivani, s'ùnica in su comunu in ue in sos annos deghe apant fatu su servìtziu biagiadores (a òpera de Trenitalia), e dae sa cale est nàschida fintzas una segunda ferrovia pro Portu Turre. In territòriu otieresu bi sunt fintzas sas istatziones de Otieri-Fraigas e de Madonna de Castru, como abbandonadas pro sos servìtzios de trasportu pùblicu. Una de tres ferrovias, sa Tirsu-Chilivani, fiat istada ativa finas a su 1969 e fiat istada s'ùnica a dotare su nùcleu urbanu otieresu de un'istatzione ferroviària.
Fùbalu
S'iscuadra de fùbalu printzipale de sa tzitade est s'A.S.D. Ozierese 1926 chi mìlitat in su girone B sardu de Promotzione. Est nàschida in su 1926. Est ativa fintzas su San Nicola Calcio militante in su campionadu de sa Prima Categoria.
Tziclismu
In Otieri s'iscuadra de tziclismu printzipale est sa G.S. Ozierese Carrera 1981, chi intre sos àteros at permìtidu de intrare in su mundu de su professionismu a Fabio Aru, e at batidu a livellos natzionales e internatzionales medas atletas binchende tìtulos medas. Sa sotziedade at fintzas ammaniadu in sos annos garas de livellu regionale e natzionale e est una de sas oto iscolas de tziclismu chi bi sunt in Itàlia. Su presidente e fundadore suo Antoni Camboni at retzidu sa medàllia de oro a su mèritu isportivu de sa Federatzione Tziclìstica Italiana.
Iscacos
In Otieri b'est su tzìrculu Iscachìsticu A.S.D. Unione scacchistica Comuni del Logudoro fundada in su 2014. S'USCL organizat torneos de livellu regionale, natzionale e internatzionale.
Asti
Asti (Asti in italianu, Ast in piemontesu) est una comuna italiana de 73.973 abitadores, cabitale de sa provìntzia peemontesa a su matessi nùmene.
Est cunnotu in totu su mundu pro sos binos suos, in particulare s’Asti ispumosu, e onzi annu in cabudanni bi tenet logu unu de sos cuncursos enolòzigos prus importantes de Itàlia, naradu sa Douja d’Or. Est fontomadu finas su Pannu istòrigu, una de sas manifestadas prus antigas in Itàlia, chi s’isvilupat in cabudanni e nche sizit su pitzu cun una currera de caddos montados “a carre nua” (sena sedda).
In sos ùrtimos annos, at logradu unu sinnìfigu notàbile a su nivellu nassionale finas su Festivale de sas pioladas astianas, una manifestada enogastronòmiga chi s’isvilupat in Asti in sa chida anteriora a su Pannu, in ue addae de 40 prolocos de sa provìntzia de Asti proponent sas ispetzialidades gastronòmigas issoro, acumpanzadas dae binos DOCG astianos, inche unu restorante mannu in s’àera libera, chi est oramài su destinu de mizas e mizas de pessones chi apròghilant pro s’ocasione dae s’Itàlia intrea.
Giuseppe Puglisi
Giuseppe Puglisi (Palermo, 15 de cabidanni 1937 – Palermo, 15 de cabidanni 1993) est istadu unu preideru de sa Diotzesi de Palermo. In Palermo aiat organizadu su Centru "Padre Nostro, pro su ricuperu de giovanos reclutados dae sa criminalidade. Est istadu bocchidu da sa mafia su 15 de cabidanni 1993.
Sarah Hegazi
Sarah Hegazi (in àrabu: سارة حجازي ‎; 1989 – Toronto, 14 làmpadas 2020) est istada un'ativista egitziana pro is deretos umanos e LGBT. Arrestada, a pustis de sa pressione internatzionale pro sa libertade sua, aiat otentu s'asilu polìticu e biviat in Canadà.
Scientology
Scientology est unu movimentu fundadu dae Lafayette Ronald Hubbard (1911-1986) in California in su 1954 (Church of Scientology). Hubbard at tentu una vida movimentada ( cun sas feminas pro tres matrimonios, e cun sas autoridades inglesas chi ant espulsu isse e sos seguaces dae s'Inghilterra e puru in Frantza, cundennadu pro truffa. Scientology est una dottrina “sincretista” derivada dae diversas religiones, e filosofias e definida:” scientzia de sa salude ispirituale e mentale”. Tzertos divos de Hollywood faghent parte de Scientology.
Sarah Hegazi
Annestru
In su 2010, Hegazi s'est laureada in Sistemas Informàticos in sa Thebas Academy, sighende is istùdios suos in s'Universidade Americana de Cairo in su 2016. Pro mèdiu de s'aprendimentu in lìnia, at posca cumpletadu is istùdios in "Feminismu e giustìtzia sotziale", "Mètodos de Chirca", "Diversidade e inclusione in su logu de traballu" e "Cumprensione de sa violèntzia" in s'Universidade de sa Califòrnia, Santa Cruz, sa School of Oriental and African Studies (SOAS), s'Universidade de Pittsburgh e s'Universidade Emory.
Arrestu
Su 22 cabudanni 2017, Sarah Hegazi partetzipaiat a unu cuntzertu de sa banda libanesa Mashrou' Leila, cando est istada arrestada pro àere isbentuladu sa bandera arcu de chelu comente sinnu de amparu pro sa comunidade LGBT e su cantadore de su grupu etotu, Hamed Sinno, omosessuale decraradu. S'arrestu suo est arribadu in paris cun sa risposta repressiva a tolleràntzia zero de s'Egitu pro pònnere fine a s'amparu pùblicu de is deretos LGBT in su paisu. Posta in presone, iscurta e violentada dae politziotos e àteros detentos, est istada liberada a pustis de tres meses subra cautzione e multada pro 2.000 liras egitzianas (agiumai 113 dollaros). Otentu s'asilu polìticu, s'est tramudada in Canadà.
Bisione polìtica
Subra Instagram si descriiat "Super comunista, super omosessuale, super feminista"; sustenidora de su Bread and Freedom Party mentras biviat in Egitu. Est istada interessada in sa Spring Socialist Network una borta arribbada in Canadà. Hegazi at naradu de èssere istada lissentziada dae su traballu pro s'èssere oposta a su regìmene de Abdel Fattah al-Sisi in Egitu. Noe annos a pustis de sa rivolutzione egitziana de su 2011, Hegazi at iscritu chi "su regìmene betzu at a proare cale si siat cosa, fintzas sacrifichende iconas de importu de su pròpiu regìmene, pro abarrare a su podere o ddu torrare a pigare" descriende su presidente Sisi comente a "su prus oprimidore e violentu ditadore in s'istòria moderna nostra" e chi "is rivolutzionàrios creent chi sa batalla siat de classe". Hegazi at fintzas decraradu chi a pustis de sa rivolutzione incumpleta "s'ala majore de nois est immoe in sa tumba, in presone o in esìliu".
Morte
Malàida de istorbu dae stress post-traumàticu pro neghe de sa tortura subida in presone in Egitu, s'est suitzidata su 14 làmpadas 2020. Fiat a su de tres tentativos suos. Est istada interrada in unu baule colore arcu de chelu, cun interru pùblicu, in su Dixie Cementery de St. John su 22 làmpadas 2020.
Cultura de massa
Una lìtera curtza iscrita in àrabu atribuida a Hegazi, est tzirculada in is mèdia sotziales a pustis de sa morte sua. In sa lìtera si naraiat: [[File:اخر_رسالة_ل_سارة_حجازي.jpg|thumb|إلى اخوتي: حاولت النجاة وفشلت، سامحونيإلى أصدقائي: التجربة قاسية وأنا أضعف من أن أقاومها، سامحوني.
إلى العالم: كنت قاسيًا إلى حد عظيم، ولكني أسامح.]] ''A is frades meos: apo proadu a subravìvere ma apo fallidu, perdonade·mi. A is amigos meos: s'esperièntzia est istada tosta e deo fia tropu dèbile pro gherrare, perdonade·mi. A su mundu: ses istadu crudele a beru, ma deo ti perdono''.
Sa noa de sa morte sua est istada isparghinada dae periòdicos che CNN e Reuters e is comunidades LGBTQI ant espressadu dolu ammentende s'ativismu suo. Hamed Sinno at donadu tributu a Sara Hegazi in su profilu suo Facebook. Sa revista sotzialista canadesa Spring at publicadu un'avisu de morte iscritu dae Valerie Lennon: "Ammentu chi naraiat Non mi so mai intèndida aici bia che in s'ìnteri de sa rivolutzione. In onore suo e pro satisfàghere su sensu nostru de sa vida, est devere nostru a sighire a gherrare pro sa rivolutzione inoghe, in Egitu e in totu su mundu".
Yūrei
Yūrei est sa paragula chi, in sa curtura giapponesa, istat pro pantasima. Comente a sos fradiles otzidentales suos, fintzas su pantasima giapponesu tenet medas variedades, e.g. Ubume, mortu a puntu de dare bida a una criadura, o Zashiki-warashi, su poltergeist giapponesu.
Sevilla
Sevilla (pronuntziadu [seˈβiʎa]; localmente [seˈβiʝa]) est una tzitade de unos 700.000 bividores de s'Ispagna, cabulogu de sa comunidade autònoma de Andalusia e de sa provìntzia omònima.
Sa bidda, de orìgine iberu-pùnica, s'agatat in su chirru sud-otzidentale de s'istadu, in s'oru de su frùmene Guadalquivir. Si podet cunsiderare chi siat su tzentru artìsticu, culturale, finantziàriu, econòmicu e sotziale de su sud de sa natzione.
Sevilla est sa de bator tzitades de s'Ispagna a populatzione. S'àrea metropolitana contat unos 1,5 milliones de residentes.
Is numerosos monumentos, s'aèrgiu urbanu, is giardinos e s'istile de vida nde faghent unu logu turìsticu de fama mundiale. Sa Giralda, sa Seu, s'Alcázar e s'Archìviu de is Ìndias sunt decrarados patrimòniu de s'umanidade de s'UNESCO fintzas de su 1987.
Milano-Sanremo
Sa Milano-Sanremo est una de is prus cursas de importu de su circuitu internatzionali, e est sa prima grandu clàssiga in su calendàriu de sa stagioni ciclìstiga.
Richard Griffiths
Richard Griffiths (Thornaby-on-Tees, 31 de Trìulas 1947 – Coventry, 28 de Martzu 2013) est istadu unu attore inglesu.
Istados federados de Germània
Is istados federados de Germània (in limba tedesca: Länder, pronùntzia /ˈlɛndɐ/, a su singulare Land /lant/) costituint sa partzidura amministrativa de primu livellu de su Paisu e sunt in complessu 16.
Sunt designados ufitziosamente fintzas cun sa denumenatzione de Bundesländer (pr. /ˈbʊndɛsˌlɛndɐ/, sing. Bundesland /ˈbʊndɛsˌlant/); pro tres de issos (Baviera, Sassònia e Turìngia) su nùmene ufitziale est acumpangiadu dae s'agetivu Freistaat ("Istadu Lìberu"), sinònimu tedescu pro "Repùblica", mentras sas duas tzitades-istadu de Amburgu e Brema tenent a nùmene ufitziale respetivamente Freie und Hansestadt Hamburg e Freie Hansestadt Bremen.
Cada istadu est rapresentadu a livellu natzionale in su Bundesrat, su cussìgiu federale.
Gibuti (tzitade)
Sa tzitade de Gibuti (o Gibuti) —in àrabu جيبوتي, Jībūtī; in sòmalu Jabuuti; in frantzesu Gibuti— est una tzitade e portu, capitale de sa Repùblica de Gibuti, posta in una penìsula (Ras Gibuti) chi istèsiat su golfu de Aden de su golfu de Tadjoura. Tenet istatus de regione in sa partzidura amministrativa de s'istadu. Sa populatzione est de unos 400.000 bividores. Est logu finale o de cumintzu de caminu ferroviàriu Gibuti-Addis Abeba. S'aeroportu si narat Gibuti-Ambouli.
Logos de interèssiu sunt su portu, su mercadu tzentrale, s'istàdiu natzionale, su palatzu presidentziale e sa moschea Hamouli.
Istòria
Su territòriu est istadu tzèdidu a sa Frantza dae is notàbiles de sa tribù Issa. Sa tzitade de Gibuti fiat fundada dae su catalanu Eloi Pino in su 1888 e inaugurada dae su guvernadore Lagarde sa die 6 de martzu de 1888. In su 1896 aiat remplasadu Obock che a capitale de sos Istabilimentos Frantzesos de sa Costera de is Sòmalos. In su 1897 fiant cumintzadas is òperas de sa ferrovia cara a Addis Abeba, acabadas in su 1917 (784 km). Su portu at surbidu parte manna de su tràficu de Zeila e Tadjoura. A pustis de sa II Guerra Mundiale sa populatzione s'istimaiat de 32.000 bividores (28000 musulmanos) cun su de tres duos de sòmalos e su tres unu de àfars. B'aiat bonu nùmeru de emigrantes jemenitas e àrabos (unos 5000). S'autoridade religiosa fiat su cadi de sa tzitade. Cando fiat creadu su Territòriu Frantzesu de sos Àfars e sos Isses fiat abarrada capitale e aiat dadu a pustis nùmene a s'istadu indipendente. In su mese de maju de su 1998 cun sa gherra intre Etiòpia e Eritrea, sa majoria de su tràficu de is portos de Assab e Massàua fiat desviadu a Gibuti chi no dd'aiat pòdidu surbire. Su programma alimentare mundiale aiat istabilidu unu programma de megioru de su portu in su 2001. Sa tzitade at padèssidu allagamentos graes in s'abrile de su 2004.
Protestas in Bielorùssia de 2020
Is protestas in Bielorùssia de su 2020, naradas fintzas rivolutzione de sas sabatas  , sunt una sèrie de manifestatziones populares in cursu contra su guvernu bielorussu e su presidente Aljaksandr Lukašėnka, in càrriga dae su 20 de trìulas 1994 e torradu a elèghere pro su de ses mandados sighidos durante sas eletziones presidentziales de su 9 austu 2020. Is acusas de corrutzione in su guvernu e su refudu de adotare medidas de seguresa pro sa pandèmia de COVID-19, ant dadu inghitzu su 24 de maju de su 2020 a una sèrie protestas in sa capitale Minsk, chi si sunt a pustis difùndidos in totu su paisu e inaspressidas a fatu de s'arrestu de su bancheri e oposidore Viktar Babaryka e de su blogger Sjarhej Cichanoŭskij.
Is protestas sunt istadas reprimidas cun sa violèntzia in prus furriadas, causende a su nessi 5 mortos , chentinas de feridos intre is manifestantes , 50 persones sunt isparèssidas , 450 casos de tortura e maltratamentos de presoneris (segundu unu raportu de s'Artu commissariadu de is Natziones Unidas pro sos deretos umanos ), annotamala casos de abusu sessuale e violadura, e prus de 12.000 arrestos  , e sa cundenna de is repressiones violentas a banda de s'Artu commissàriu pro is deretos umanos de s'ONU e numerosas àteras figuras istitutzionales e su mancadu reconnoschimentu de is resurtados ufitziales de sas eletziones a banda de s'Unione Europea , de sa majoria de sos istados membros suos, de sos Istados Unidos de Amèrica , de su Regnu Unidu e de su Cànada
Ìsulas Selvagens
Sas Ìsulas Selvagens (portughesu: Ilhas Selvagens) o, tradùidu in sardu, ìsulas Agrestes, sunt unu artzìpelagu minore in s'Otzèanu Atlànticu setentrionale, intre Madeira e sas ìsulas Canàrias. Tenent una superfìtzie totale paris a 2,73 km², a su presente sunt populadas dae bator bividores permanentes in s'ìsula Slevagem Grande e duas semipermanentes in s'ìsula Selvagem Pequena, castiadores de su Parcu Naturale de Madeira. Non presentant mitzas de abba durche.
Is ìsulas Agrestes acasàgiant duos faros, gestidos dae s'Autoridade Marìtima Portughesa, ambos intrados in funtzione in su 1977: unu subra de s'ìsula Selvagem Grande, situadu subra de su Pitzu de Atalaia, bastante a curtzu a sa costa otzidentale de s'ìsula; s'àteru subra de s'ìsula Selvagem Pequena, situadu subra de su Pitzu do Veado.
S'artzipèlagu est formadu dae duos grupos de ìsulas e isuleddas. Su grupu de nord-est chi cumprendet s'Ìsula Selvagem Grande e tres isuleddas minores narados "Palheiro de Terra", "Palheiro do Mare" e "Sinho", e su grupu de sud-ovest chi cumprendet sa Selvagem Pequena, s'isuledda de Fora e àteras isoleddas prus piticas medas intre is cales is mutidos "Artu", "Comprido", "Redondo", "Pequeno", "Mannu", "Ilhéu do Sul" e su grupigheddu de sos "Ilhéus do Norte". Una barrera manna de iscòllios inghìriat s'artzipèlagu e faghet difìtzile s'aprigu a is costas de sas ìsulas. Sa Selvagem Grande e sa Selvagem Pequena s'agatant istesiadas intre issas e issas de una bindighina de chilòmetros.
Córdoba (Ispagna)
Córdoba [ˈkorðoβa] (in àrabu: قُرطبة‎, [Qurṭubah], in latinu: Cordŭba), est una tzitade de uns 328.000 bividores de Ispagna, chi s'agatat in Andalusia, in ue est cabulogu de sa provìntzia omònima.
Sa bidda antiga cunserbat numerosaa testimonias architetònicas de cando Córdoba diat capitale de Hispania Ulterior, in su tempus de su poderiu romanu e de cando, fiat capitale de s'Emiradu Islàmicu  e a pustis Califfadu de Córdoba.
Segundu is istùdios, in su sèculu de 10 Córdoba fiat sa tzitade prus populada de su mundu, suta e a su tempus de su Califu Al Hakam II fiat diventada unu tzentru culturale islamucu. Is universidades de sa tzitade fiant tando is prus modernas de su mundu e ant tentu importu mannu in s'isvilupu de is connoschèntzias de su tempus subra matemàtica e astronomia. Córdoba fiat su tzentru intelletuale de s'Europa e nodia pro sa sotziedade musulmana tolerante in is cunfrontos de is minorias.
In die de oe su tzentru istòricu est patrimòniu de s'UNESCO.
Frègula
Sa frègula o freula, est unu tipu de macarrones produìdu in Sardinna. Est assimizadora a su cuscus, e in particulare a s’israelianu.
Sa frègula, disponìbile in dimensiones bariadas, cunsistit in macarrones de sèmula produìdos peri lorumamentu de custa ùrtima in intro de unu distivillu mannu de zìnziri e torradura in unu forru. Cumparet in forma de botzigheddas irregulares cun diàmetru bariàvile intre 2 e 6 millìmetros.
Un’amaniadura tìpiga de sa frègula est cun sutzu de tomata e tzòcula.
Honolulu
Honolulu est sa cabitale e sa leada prus pobulada de s’Istadu federale IAA de Hawaii. Cunnotu in su mundu intreu comente destinu turìstigu de cabale, Honulu est sa zanna printzipale de sas ìsulas Hawaii e una zanna importante de sos Istados Aunidos de Amèriga. In prus de custu, representat unu tzentru importante de afares internassionales e defesa militare e est famadu comente logu chi possuit una bariedade manna de tradissiones curturales e coghinales.
Honolulu, intre sas tzidades printzipales de sos IAA, est sa chi s’agatat prus a su suddu. Mancari su nùmene “Honolulu” si referzat a s’arzola urbana in sa costera suddu-orientale de s’ìsula de Oahu, sa tzidade e su contadu sunt cussiderados impare comente Contadu de Honolulu, chi cuguzat s’ìsula intrea. Pro sos fines istadìstigos, su Departamentu Istadunidesu de Retzensimentu recunnoschet sa “Tzidade de Honolulu” comente partzidura de contadu de retzensimentu. Honolulu est unu tzentru finantziàriu importante de sas ìsulas de s’Otzèanu Paghiosu. Sa pobuladura de sa tzidade de Honolulu, cunforme a su retzensimentu de 2010, fiat de 390.738 abitadores, cando chi sa pobuladura de sa tzidade e de su contadu paris fiant de 953.207 abitadores. Honolulu est sa cabitale de Istadu federale prus manna a petus de sa pobuladura de s’Istadu intreu.
In sa limba hawaiiana, faeddada a dies de oe dae una minoria minore (su prus de sa pobuladura de s’ìsula est formada dae pessones no naturales de issa), “Honolulu” sinnìfigat “baìa arrimada” o “logu de arrimu”. Su nùmene antigu paret chi èsseret Kou, unu distritu chi cumprendet pagu prus o mancu s’arzola dae Nuuanu Avenue a Alakea Street e dae Hotel Street a Queen Street, chi custìtuit su coro de s’arrodu tzentrale de oe. Sa tzidade est cabitale de sas ìsulas Hawaii dae su 1845 e aiat logradu recunnoschimentu istòrigu a pustis de s’atacu zaponesu contra a Pearl Harbor a curtzu de sa tzidade de su 7 de nadale de 1941.
Basìlica de Santu Antiogu de Bisàrtziu
Sa Basìlica de Santu Antiogu de Bisàrtziu, connota fintzas comente Sea o Catedrale de Bisàrtziu, est una de sas crèsias romànicas prus mannas de sa Sardigna, e una de sas prus connotas de su perìodu giuigale. S'edifìtziu monumentale s'agatat isuladu in un'altura de orìgine vulcànica in unu situ de su sartu a curtzu a Chilivane, in su territòriu de de sa tzitade de Otieri.
Tzinnos istòricos
Sa diòtzesi de Bisarchium o Guisarchum in su Giuigadu de Torres, Curadoria de Nughedu, est documentada dae su 1065 a su 1503, cando l'ant aunida a sa diòtzesi de S'Alighera.