cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Regnu de Sardigna (1324-1720)
Sa batalla de Seddori
Sos primos iscontròrios fiant acontèssidos in mare, cando su 1º làmpadas 1409, in su golfu de s'Asinara sa flota catalanu-aragonesa aiat distrùidu 6 galeras genovesas mandadas in agiudu a sos arbaresos, mentras su 30 làmpadas, sas campagnas de Seddori fiant istadas teatru de sa batalla detzisiva intre su regnu de Sardigna e Còrsiga e su regnu de Arbaree. S'esèrtzitu de Gullielmu III de Narbona fiat cumpostu dae 17 000 fantes arbaresos, duamìgia cadderis frantzesos e milli balestrieris genovesos. S'esèrtzitu de su regnu de Sardigna e Còrsiga fiat assentadu imbetzes de otimìgia fantes e tremìgia cadderis sitzilianos, aragonesos, valentzianos e baleares. Mègius armados e organizados, aiant isfundadu sa parte tzentrale de s'afiladura arborense, dividende·ddu in duos truncones. Sa batalla fiat istada tosta meda e si fiat risòlvida in una bera iscontzada pro sos sardu-giuigales. Bintighimbe dies a pustis de sa batalla, Martine su Giòvanu fiat mortu de repente de malària e a su postu suo, Pietro Torrelles, giai logutenente suo, aiat sighidu sa gherra. Su 17 austu 1409, in sos intorinos de Santa Justa, si fiat acumprida sa segunda batalla e custa borta fiant istados sos catalanu-aragonesos a padèssere pèrdidas a beru graes, in su campu aiant lassadu prus de 6.500 mortos. Ma mancari non s'isprichet, Lenardu Cubeddu, cumandante de sos arbaresos in logu de Gulliermu de Narbona – andadu a Frantza pro chircare afòrtzios – no aiat isfrutadu a prenu s'avantàgiu militarmente achiridu e si fiat retiradu in Aristanis. Peristantu acudiant afortiamentos mannos dae Ispagna e pagu a pustis, una borta torrados a organizare, sos ibèricos aiant conchistadu a Bosa e aiant postu suta de assìtiu Aristanis. A custu puntu de sa gherra, pro motivos disconnotos, Lenardu Cubeddu, su 29 martzu 1410, si fiat rèndidu chentza de gherrare. Medas istòricos pensant a una collusione cun s'inimigu, fintzas pro ite de in cue a pagu, diat retzire in feudu – dae su re de Sardigna – su Marchesadu de Aristanis.
Uda
Uda o Uta est unu comunu de 6.676 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Regnu de Sardigna (1324-1720)
Resistèntzia arbarersa e genovesa
Ma su regnu de Arbaree, mancari aiat pèrdidu sa capitale sua e sos territòrios istòricos, fiat galu biu e compidaiat totu sa Sardigna nord orientale. Sa capitale fiat istada tramudada a Tàtari e Gullielmu III de Narbona, torradu in s'ìsula, manteniat bia sa cuntierra, agiudadu dae sos genovesos e de Nicolau Doria, fìgiu de Brancaleone Doria. Aiat conchistadusu casteddu de Lungoni pro a pustis minetzare diretamente Aristanis. Su 6 maju 1412, at chircadu deconchistare S'Alighera a su cumandu de un'esèrtzitu cumpostu dae frantzesos e tataresos, ma sos catalanos ddos aiant rebusados. Ma cun su colare de su tempus, su regnu s'aviaiat comomai cara a un' inesorabile decadèntzia. Bistu male dae sos sardos giuigales e discunfiadu, su 25 maju 1414, Gullielmu III aiat chircadu un'acòrdiu cun su Re de Sardigna. Ddi fiant istados ofèrridos 100.000 florinos de oro, ma de repente, Ferrante I de Aragona fiat mortu in antis de arribare a una congruida. A su postu suo, fiat artziadu a in su tronu de sa Corona su fìgiu Alfonsu V de Aragona. Cun isse a su pòdere, sa corona at agiuntu sa màssima istèrrida territoriale e aiat pigadu in sèriu s'idea de unificare definitivamente totu sos territòrios de su regnu de Sardigna e Còrsiga. Dae tempus in Ispagna si fiat allistrende una poderosa flota pro invàdere sa Còrsica. Chentza de istentos, aiat segadu unilateralmente sa paghe cun Gènova e sos vàrios tratados sutascritos. Aiat bòlidu comente si siat batire in antis a trèmene sas tratativas – giai intauladas dae su babbu – pro s'achistu de sos deretos in sa corona de Arbaree. Su 17 austu 1420, a S'Alighera, a pustis de prus de chimbe sèculos, pro 100.000 florinos de oro aiat finidu pro semper su Regnu de Arborea. De cue a pagu, peristantu, s'imbiu contra sa Còrsiga fiat andadu adòbiu a unu cumpletu fallimentu.
Sa tzitade de Casteddu Sardu - tando narada Casteddu Dòria o Casteddu Genovesu pro ite suta de su guvernu de sos Dòrias - aiat aguantadu galu prus a longu a sa conchista catalanu-aragonesa, essende ocupada petzi in su 1448, annu matessi cando fiat numenada tzitade règia. Dae su Regnu de Sardigna abarraiat gai esclùdidas petzi sas ìsulas de s'artzipelagu de sa Maddalena, chi fiant atacadas petzi in època sabàuda de Vitòriu Amedeu III de Savoja in su 1767-69, fintzas in custu casu sutraende·nde su controllu a sos genovesos.
S'abbolotu de Lenardu De Alagón e sa Batalla de Macumere
A pustis de sa morte de Lenardu Cubeddu, primu marchesu de Aristanis e conte de Costera, e de su fìgiu Sarbadore (1470), su marchesadu fiat istadu pretèndidu dae Lenardu De Alagón in cantu de iscratza pro parte de mama de sos Cubeddu. Sa pretèsa de Lenardu, però, aiat adobiadu s'opositzione de su visurré Nigola Carros, de iscratza de Ugone II de Arbaree pro parte de mama. Pro neghe de custas tensiones intre opostas fatziones, in Aristanis aiat tzocadu un'abbolotu cumandadu dae Lenardu De Alagòn. Su 14 abrile 1470, s'esèrtzitu de su visurré – chi aparitzaiat s'ocupatzione de sa tzitade e a sedare sos iscussertos – fiat istadu derrotadu dae sos revoltosos in sa batalla de Uras. Nigola Carros aiat refèrridu a su re de Sardigna de su perìgulu chi su «Prìntzipe de sos sardos» rapresentaiat, timende chi poderet iscadenare una rivolutzione generale subra totu s'ìsula. Difatis su discuntentu cara a sos aragonesos creschiat intre sos arbaresos chi no aiant mai abbandonadu su bisu de un' ìsula totu indìgena. Giuanne II tando, a pustis de àere cuntzèdidu a Lenardu s'inbestitura de su marchesadu, allarmadu, aiant sententziadu in sos cunfrontos de totu sa famìlia Alagón – una terrorosa cundenna de morte e sa cunfisca de totu sos benes cuntzèdidos. A cussu puntu in su 1475, s'abbolotu si fiat allargadu in manera ulteriore e Lenardu de Alagón, torrende a s'acapiare a sas eròicas gestas de sos Giùighes de Arbaree, chi aiant gherradu contra su regnu de Sardigna in defensa de s'indipendèntzia de su regnu issoro, aiat acorradu in suta de sas insegnas de su gloriosu giudicadu totu cussas populatziones de s'Ìsulachi non podiant sufrire de su domìniu istràngiu. De s'Ispagna e de sos unos àteros istados de sa Corona fiant istados imbiados afòrtzios, mentras in s'ìsula una violenta epidèmia de pesta bisestraiat sas biddas e sas tzitades. Sa batalla detzisiva fiat istada pretzèdida dae sambenosos iscontròrios in Mores e in Àldara. Su 19 maju 1478, s'esèrtzitu de su visurré aiat afracadu a sos sardos rebellos in sos intòrinos de Macumere. S'iscontròriu fiat istadu tostu a beru. Lenardu de Alagón fiat istadu derrotadu dae sas fortzas aragonesas formadas dae contingentes de spingarderos e armadas cun balentes artillierias lòmpidas dae Sitzìlia. Artale, su fìgiu de Lenardu fiat mortu gherrende. In su campu fiant mortos de sos 8.000 a sos 10.000 òmines. Lenardu de Alagón fiat fuidu a Bosa dae in ue si fiat imbarcadu pro agiùnghere a Gènova. In artu mare fiat istadu però traidu, fatu presoneri e cunsignadu a s'ammiràlliu aragonesu Giuanne Villamarì chi dd'aiat portadu a Valencia. Cundennadu a morte, a pustis sa pena ddi fiat istada mudada in presone a vida. Fiat istadu inserradu in su casteddu de Xàtiva, in ue fiat mortu su 3 santandria 1494.
Sa Corona de Aragona
Cun sa reconchista de Granada – su 2 ghennàrgiu 1492 – sos Cristianos aiant torradu a tènnere in manera prena su controllu de totu sa penìsula Ibèrica, est a nàrrere s'antiga Hispania romana. De cussu momentu sa penìsula fiat abarrada dividida in bator territòrios cristianos: (Castìllia — a su cale fiat istadu annessionadu su territòriu non galu irredento de su Sultanadu de Granada —, Aragona, Navarra e Portugallu). Ferrandu II de Aragona e Isabella de Castìllia si fiant cojuados in Valladolid su 17 santugaine 1469, cun un'acòrdiu connotu fintzas comente a sa cuncòrdia de Segòvia, in su 1475, sos duos soberanos aiant giuradu de non fùndere sas duas coronas in un'ùnicu Istadu e cada entidade aiat cunservadu sas istitutziones suas e sas leges suas. Ambos difatis si fiant narados: re de Castìglia, de Aragona, de León, de Sitzìlia, de Sardigna, de Cordova, de Murcia, de Jahen, de Algarve, de Algeciras de Gibilterra, de Nàpoli, contos de Bartzellona, signores de Vizcaya e de Molina, ducas de Atene e de Neopatria, contos de Rossiglione e de Serdagna, marchesos de Aristanis e contes de Costera. Castìllia e Aragona fiant divenidos su regnu de Ispagna. S'ìsula in suta de sa balente corona de Ispagna fiat fatu unu mundu prus propriamente ispagnolu. A pustis de sa derrotapatida dae Lenardu de Alagon in su 1478, sos noos arribados difatis aiant adotadu un'indiritzu polìticu miradu a arribare a su cumpletu controllu de su territòriu, siat pro mèdiu de sos feudatàrios in sas campagnas siat cun sos ufitziales riales in sas tzitades no infeudadas. Su 19 ghennàrgiu 1479, de su Supremu Cussìgiu de Aragona, sas duas ìsulas de su Tirrenu fiant ischirriadas in sas titolatziones règias e – francu pro su papadu – su «regnu de Sardigna e Còrsiga» fiat naradu in totu Europa Regnu de Sardigna ebbia.
Su feudalèsimu
Tres meses a pustis de sa reconchista anti-musulmana, sos res catòlicos aiant dadu cumintzu a s'impresa de Cristolu Columbu. A pustis de su 12 santugaine 1492 fiat incumentzadu pro su mare Mediterràneu su suo repentinu declassamentu a favore de s'otzèanu Atlànticu. Pròpiu mentras totu s'Europa fiat triulada dae importantes mudàntzias culturales e econòmicos, su sistema feudale comomai isparèssidu in sos àteros Istados, in su regnu de Sardigna aiat rapresentadu imbetzes unu de sos aspetos prus caraterìsticos de s'organizatzione ispagnola. Su feudu fiat istadu su mèdiu cun su cale sa Corona de Aragona aiat cumpendadu sa nobilesa aragonesa, catalana e valenzana chi, siat pro mèdiu de donativos, siat personalmente, aiant contribuidu a sa conchista de su Regnu. Ma fiat istadu fintzas – in su cuadru de s'ordinamentu costitutzionale e amministrativu – un'efetivu òrganu de guvernu e de presìdiu de su territòriu. Cun s'infeudamentu colaiant a su feudatàriu totu sos pòderes chi ispetaiant a su soberanu, siat subra sa terra siat subra sos bividores, bogados pagos deretos riservados a sa Corona, cales s'òbrigu de prestatziones militares e s'òbrigu de unu donativu annuale in proportzione a su nùmeru de sos bividores su fèudu. Una de sas primas cunsighèntzias de custu (giai tando) anticuadu sistema, fiat istadu s'ispredimentu de sas antigas classes rurales: fiant isparèssidos sos mannos propietàrios de terras gasi comente sas classes prus ùmiles chi traballaiant sa terra, cun su cunsighidu isperdimentu de sas colturas e cun s'impoberimentu generale de sas campagnas. E difatis, sos problemas prus graes e mai risòlvidos sunt abarrados pròpiu cussos chi pertocant sas cussòrgias agrìculas. Fintzas chi costantemente fiant postas a s'atentzione de sos rapresentantes ispagnolos sas chistiones relativas sa vida dificultosa tenta dae sos massajos, in sa pràtica non fiat mai fatu nudda pro megiorare sa cunditzione issoro. A sos medas istentos si fiant agiuntos a pustis fintzas sas epidèmias de pesta e de colera chi isdegumaiant s'ìsula messende vìtimas meda numerosas, paris a sas chi de annu in annu giai provocaiant sa malària e sas caristias. In cussu perìodu s'andaiat gai cumpletende meda a sa lestra su protzessu de ispopolamentu de su Regnu: a pustis de s'epidèmia de pesta de su 1680, in sos annos chi andant de su 1678 a su 1688, sa populatzione fiat basciada dae 337.000 a 253.000 bividores. Cando a fatu in Ispagna fiat istada detzìdida s'organizatzione torra de su tribunale de s'Inchisitzione, su provedimentu fiat istadu istèrridu fintzas a su Regnu de Sardigna e intre sos protzessos prus clamorosos intentados dae sos incuisidores, est de ammentare cuddu contra Sigismundu Arquer, acusadu de luteranèsimu e cundannadu a morte peri fogarone, in Toledo, in su 1571. A sa fine de su de 17 sèculos e a sos cumintzos de su de 18 sèculos, cando sa corona de Castìllia aiat perdidu su regnu, achirudu a sos soberanos sabàudos, sas cunditziones econòmicas e sotziales de s'ìsula si fiant fatas deprimidas meda.
Sas bardanas de moros
Alliados cun sos frantzesos e cun sos corsaros moros tunisinos e algerinos ghiados dae Khayr a su-Din (naradu «Barbaruja»), sos turcos de Solimanu su Magnìficu aiant bardanadu costantemente sas costas ispagnolas, italianas e sardas. In su 1509 aiant postu a ferru e a fogu Crabas, in su 1514 Thiniscole patiat sa matessi sorte e s'annu a pustis Crabas un'àtera borta. In su 1520 aiant bisestradu Santu Antiogu, Pula, Crabonaxa. In su 1520 sos frantzesos aiant afracadu Casteddaragonesu (sa de oe Casteddu Sardu), Terraba e Uras. Càralu I, tando soberanu de su regnu de Ispagna, aiat intentadu de pònnere remèdiu a su flagellu de sos piratas moros e, agrusitada a Casteddu una flota manna, in su mese de trìulas de su 1535, fiat tocadu contra sa printzipale base issoro, posta in Tùnisi, chentza però cunsighire resurtados apretziados bidu chi sas bardanas aiant sighidu torra. In su 1538 sos predones aiant sachigiadu Portu Turre, in su 1540 fiat istadu sa borta de S'Ulumedu. In s'intentu de pònnere remèdiu a custa praga, in su 1541, fiat istadu allistradu un'àteru imbiu, chi teniat a obietivu de afracare Algeri, ma sa flota fiat istada distrùida dae una terrorosa traschia galu in antis de imbàtere sa costa magrebina.
Frontera intre Islam e Cristianidade
A pustis de sa vitoriosa batalla de Lepanto in su 1571 contra de Alì Pascià a chi aiat pigadu parte in manera brillante su Tercio de Cerdeña – suta de su cumandu de su frade de su re de Sardigna, Don Giuanne de Àustria – e a pustis de sa temporale conchista de Tùnisi in su 1573, de su 1577 s'importante base barbaresca fiat istada torrada a conchistare dae sos musulmanos e dae tando sa pressione turca in su Mare Mediterràneu fiat crèschida in manera ulteriore. Sos ispagnolos aiant pèrdidu s'avampostu africanu prus orientale e fiant istados obrigados a torrare a coa sa frontera de defensa. Su Regnu de Sardigna, chi finas a tando aiat tentu unu ruolu segundàriu in sa tàula de iscacos difensiva de mediterràneu, dae tando a in antis si fiat fata un'avampostu contra de s'ispaniadura otomana: in s'ìsula passaiat cussa làcana invisìbile chi costituiat sa frontera intre paisos cristianos e musulmanos. Si fiat postu tando, in manera apretosa, su problema de su potentziamentu de sas defensas costeras e de sas tres prus importantes pratzafortes marìtimas: sa capitale de su Regnu, sa tzitade de S'Alighera e sa roca de Casteddu Aragonesu, chi costituiant s'ossadura nevràlgica de su sistema de defensa. Sas curreras de moros peristantu si faghiant galu prus fitianas e non daiant trègua. Pro amparare sas populatziones, comente in sos àteros Istados de sa Corona, fintzas su regnu de Sardigna si fiat dotadu de una retza difensiva costera. Partende dae su 1572, suta de sa diretzione di Marco Antonio Camos, fiat incumentzadu su fraigu de turres de abbistada, postas in bista una de s'àtera in manera de allertare sa populatzione. A sa fine de su de 16 sèculos cussas fraigadas in su mare fiant belle 82. Mannas ischiscioneras in ferru adobbadu, postos in pitzu a sas turres, serbiant de cuntenidores pro brusiare s'ùvora isciusta e su bitùmene: si formaiat gai unu fumu densu e iscuru, bene visìbile dae tesu. Ma cun totu sos isfortzos sustentados pro afortiare sa seguresa de s'ìsula, sa defensa sighiat a èssere bastante precària fintzas pro ite sas turres teniant su còmpitu de signalare s'imminente perìgulu e dare s'allarme, ma manna parte de issas nonfiant echipagiadas de distacamentos adecuados e de armamentos grae. Si podent galu agatare a longu de sa costera sarda una chentina de custas turres: in s'ala setentrionale de Istintinu fintzas a Lungoni, de Pasada a Crabonaxa longu su chirru orientale, puru de Carluforti a S'Alighera, in sa costa otzidentale. Sunt abarradas ativas fintzas a su 1815, cando a pustis de su Cungressu de Vienna fiat impostu a sos istados moros sa fine de sa trata de sos iscraos. Fiant istadas demilitarizadas in su 1867 de su nou Regnu de Itàlia.
Negatzionismu
Su negatzionismu o revisionismu istòricu cunsistis in su denegare fatos istòricos - mancari s'agatent proas in farta reportadas dae sos istòricos - cun punnas ratzistas o polìticas.
Regnu de Sardigna (1324-1720)
Sa gherra de sutzessione ispagnola e sa gherra de sa cuadrùplitze alliàntzia
A sos cumintzos de su de 18 sèculos, casi totu sas domos riales in Europa fiant unidas intre issas e issas dae ligàmines de arèntzia. Cando unu soberanu moriat chentza de lassare erederis, s'aberiant chertos tostados pro sa sutzessione a su tronu, chertos chi a s'ispissu si cunvertiant in beras e pròpias gherras: una de custas fiat istada sa gherra de sutzessione ispagnola chi aiat bidu Ispagna e Frantza acarare Àustria, Prùssia, Inghilterra, Portugallu, Repùblica de sas Sete Provìntzias e sos Istados Sabàudos. Sa gherra aiat tzocadu in su 1700 cando, cun 39 annos, Càralu II de Ispagna fiat mortu chentza de fìgios chi ddi poderent sutzèdere. In antis de mòrrere, in sas ùrtimas voluntades suas, aiat inditadu a erederi su duca de Angiou, nebode suo. Custu aiat provocadu sos pessamentos de sas àteras potèntzias europeas chi timiant s'unione de sas coronas de Ispagna e Frantza e aiant propostu a erederi s'artziduca de Àustria, Càralu de Asburgu. Sa cuntierra aiat inbestidu fintzas su Regnu de Sardigna e in su 1708, una flota anglo-olandesa, cumposta dae baranta vascellos, si fiat presentada in su golfu de Casteddu. Sa capitale de su Regnu, a pustis de unu furiosu bombardamentu navale, si fiat rèndida su 13 austu, aberende sas ghennas a sa conchista de s'ìsula. Sos Alliados, a pustis de una sèrie de revessos a inghitzu, aiant bintu batallas detzisivas in Germània e in Itàlia. In su 1706 Torinu, (pro sa defensa de sa cale Pedru Micca at pèrdidu sa vida in un'eròicu gestu), fiat istadu sarvada dae s'assìtiu frantzesu de Eugèniu de Savoja. S'Inghilterra dominaiat in longu e in largu in su Mediterràneu arribende a ocupare Gibraltar e resissende a isbarcare a Bartzellona. A fatu de a sos assentamentos territoriales sighidos a sa paghe firmada a Utrecht in su 1713 su Regnu de Sardigna fiat passadu a sos Asburgos de Àustria mentras su duca de Savoja, Vitòriu Amedeu II,aiat otentu su Regnu de Sitzìlia cun su relativu tìtulu règiu. A segus, s'Ispagna aiat torradu a cumintzare sas disamistades in su tentativu de torrare a pigare possessu de Sitzìlia e de Sardigna. Cumandada dae s'ammiràlliu Stefano Mari, una flota de cchentudeghi naes aiat pigadu a cannonadas Casteddu, mentras 8000 sordados fiant isbarcados in sa marina de su Poetu. Su 29 austu 1717 sa tzitade si fiat rèndida. Un'annu a pustis de sos ispagnolos fiant resissidos a pigare fintzas sa Sitzìlia, ma sa gherra si fiat resolvida in unu disastru e fiant istados derrotados dae s'Alleàntzia assentada dae Inghilterra, Savojas, Àustria e Paisos Bàscios.
Su Regnu de Sardigna a sos Savoja
Fiat sighidu unu tratadu de paghe nou (tratadu de Londra de su 1718), in ue fiat istadu adduidu – intre àteros – chi su re Vitòriu Amedeu II tzederet sa Sitzìlia a s'Àustria in càmbiu de sa Sardigna. In respetu a su Tratadu de Londra, fiat istadu sutascritu in S'Aja su 8 austu 1720 s'acòrdiu chi decretaiat su passàgiu de su Regnu de Sardigna a sos Savojas. Su tìtulu règiu fiat istadu pro sa domo antiga sa realizatzione de un'obietivu meda antigu, persighidu cun costàntzia durante sos sèculos. Dae como a in antis totu sos istados chi partenent a sa domo Savoja ant a formare su «Regnu de Sardigna» o «Regnu sardu»: s'amministratzione istatale at a impreare s'agetivu «sardu», in ue rechertu, pro totu sos atos de su Regnu e sos sùdditos ant a èssere narados «sùdditos sardos».
Negatzionismu
Su trèmene fiat criadu in su 1987 dae s'istòricu Henry Rousso pro desinniare sa cuntestatzione de sa realidade de su genotzìdiu postu in atu contra de sos ebreos dae sa Germània nazista durante da Segunda Gherra Mundiale, overas sa Shoah. Su negatzionismu in custu casu pretendet prusaprestu chi siat s'intentzione de ispèrdere is giudeos, siat is medidas e istermìniu (pro esempru is nodidas càmbaras a gasu) non siant esìstidas mai. A sighidu de custu, su negatzionismu desìnniat sa cuntestatzione o sa minimizatzione de crìmenes contra de s'umanidade dae su tribunale de Nürnberg.
Pro isterrimentu sa cuntestatzione o minimizatzione de àteros fatos istòricos chi si podet calificare che a crìmenes contra de s'umanidade, tales che a su genotzìdiu armenu a banda de su guvernu de is Giòvanos-Turcos de s'Impèriu Otomanu durante sa Prima Gherra Mundiale, de s'Holodomor ucrainu a banda de s'Unione Soviètica, de is Gulag e de is crìmenes comunistas, de s'istragu de Nanchinu a banda de s'armada imperiale giaponesa, de su genotzìdiu de is Tutsis in Ruanda, is crìmenes de su regìmene Khmer in Cambògia, o fintzas is laogais de Cina.
Cun totu ca s'amprària de sos episòdios in is mìrios de is negatzionistas siat ladu meda, si podent intretzare trassas comunas in is negatziones issoro respetivas, e in s'impreu de mètodos ipercrìticos de anàlisi de is mitzas e de is testimonias, gasi comente is sofismos a sighire:
Is negatzionistas si cuant fatu·fatu a palas de su « revisionismu istòricu », unu acostamentu adotadu dae is istòricos (a berus), chi cunsistit a torrare a pònnere legitimamente unos cantos fatos in intro de is cuntestos issoro « visitende·ddos torra », a s'ispissu deghes de annos medas a pustis de sos acontessimentos. Su trèmene « revisionista » abarrat in paris tempus polèmicu e prus in generale est usadu che a sinònimu de negatzionismu.
Lista de sos res de Sardigna
Su Regnu de Sardigna e de Còrsica, creadu dae su paba Bonifàtziu VIII in su 1297, est duradu cun su nùmene suo finas a su 1861, cando est divènnidu su Regnu de Itàlia. Ma giai in antis de custu atu bi fiant istados tres personàgios chi si fiant decrarados Re de Sardigna: Goda, su cumandante vàndalu chi si fiat proclamadu re isse matessi, e Barisone I de Arborea e Enzu de Sardigna, chi fiant istados proclamados reis dae sos imperadores de su Sacru Romanu Impèriu.
Termini Imerese
Termini Imerese est unu comunu de 7.758 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Giuseppe Cafasso
Giuseppe Cafasso ( Castelnuovo d'Asti, 15 de bennarzu 1811 - Torino, 23 de làmpadas 1860). Preideru, insegnante de morale, ada agiuadu don Bosco, e  meda sos poberos, sos malaidos e sos presoneris, ispetzialmente sos cunennados a morte. Santu. Sa festa sua su 23 de lampadas.
Saras
Sa Saras Raffinerie Sarde S.p.A. est una sotziedade pro atziones italiana, costituida in su 1962, chi at sede in Sarroch, afaca a Casteddu, e òperat in su setore de sa rafinatzione de su petròliu e in sa produtzione de energia elètrica.
Malgrat de Mar
Malgrat est sa tzitàde in sa Provìntzia de Bartzellona, in sa Catalogna (Ispagna). In 2010 sa populatzione de Malgrat de Mar est istada 18.596 abitantes.
Sana'a
Sana'a (in àrabu صنعاء, Ṣan‘ā’) cun una populatzione de unos 1.937.451 bividores (2012), est sa capitale e sa tzitade printzipale de su Jemen. Est posta a 2.350 metros de artària; posta istrategicamente in su caminu intre Aden e Sa Meca, est su tzentru de una regione vitícola. Su tzentru antigu de Sana'a est iscritu dae su 1986 in sa lista de su patrimàniu de s'Umanidade, e in sa lista de su Patrimoniu de s'Umanidade in perìgulu dae su 2015.
La budda min Şan‘ā’ ('Sanà cheret bista') sunt sas famosas paràulas atribuidas a s'imam Muhammad ibn Idris al-Shafi'i (768-820), chi aiat bisitadu s'antiga capitale diversas bortas. Comente issu, medas biagiadores de s'antigidade fiant abarrados impressionados dae sa bellesa de Sana'a. Su geògrafu e istòricu famadu jemenita Al-Hamdanì si si fiat maravilliadu de sa bellesa de sa tzitade, e su biagiadore persianu Ibn Rusta, cuntemporàneu suo, nd'aiat apretziadu mescamente su màndigu. Sa tzitade betza de Sana'a est cunsiderada su museu a s'abertu prus mannu de su mundu, e est istada decrarada Patrimoniu Mundiale de s'Umanidade pro s'UNESCO in su 1986: cuntenet prus de chentu moscheas, dòighi hammams e 6.500 domos de architetura ispetziale meda, cun turres de apartamentos, totu paris fraigadu in antis dae su de 11 sèculos. S'iscerant puru sa fortilesa de Qasr as-Silah e su mercadu de Bab al-Yaman. Sa tzitade de Sanà est unu tzentru culturale musulmanu, cun un'universidade islàmica e diversas moscheas e iscolas corànicas.
Zeppara
Zeppara est una fratzione de su comunu de Abas chi contat agiumai 200 bividores.
Su nòmene pare chi siat derivau dae Cipparas po s'orìgine de is logos in is calis surgidi ca fiant coltivaos a chibudda a is tempos dei romanos. In Zeppara s'agatat s'ùnica crèsia intitulada a Santu Simeoni chi bade in Sardigna e in tempos recentes un omine nomadu Simeoni etotu at bintu is chent'annos. Prima de issu isceti un òmine, antigu mere de una domo museo abarrada identica nei seculos, aiat passadu su sèculu.
Museo de su giogàtulu traditzionale de sa Sardigna
Est in Zeppara su Museo de su giogàtulu traditzionale de sa Sardigna ue si podent agatare is giogàtolos antigos comente cuddos chi faiant is pitzinnos de unu tempu cun sa canna.
Teulada
Istòria
S'istòria de s'origini de sa bidda si perdit in su tempus. Is primus sinnus de s'omini funt is medas nuraxis chi s'agatant in totu is satus de su comunu e is arrestus chi s'agatant in s'Isula Arrubia.
Puru is punicus funti arribaus in custus logus, cun sa costruzioni de s'importanti potu de Melqart (a Mrafidanu), pustis usau puru de is romanus. Chi podeus sciri ca c'est stetia una presenza fenicia in sa zona, non podeusu nai perou ca ianta criau na bidda accant'e su potu. Su primu logu aundi est nascia sa bidda si pentzat ca potzat essi a palas de s'antigu Kersonesus, connotu oi in diri cumenti Cabu Teulada, aundi parit ca ci fessint unas domus de militaris romanus po castiai e difendi is baìas de Cala Prumu e Zafaranu. Podit essi ca sa bidda siat sighia a abarrai inguni po totus sa simàna romana, candu sa bidda pigat su nòmini de Tegula.
Seculus a pustis, fortzis po is bardanas chi lompiant dae su mari, sa bidda s'est movia, cumenti amostant unus cantu arrestus archeologicus agataus acanta de sa cresia de Sant'Isidoriu, in sa prana de sa Tuerra chi est unu logu prus atesu de su mari. Sa bidda, perou, no ada abarrai po meda tempus innoi e, biendi ca is bardanas de is Saracenus sighiant, is teuladesus a s'acabu de su Seixentus s'ant torrai a movi stesiendisiri de su mari. In custu tempus difatis, is teuladesus anta incumentzai a aproillai in su logu aundi s'agatat oi in diri sa bidda, aundi ci fiant giai unas cantu domus nascias acanta de sa cresia de Santu Franciscu. Propriu poita si timiant is bardanas de is piratas si nci aziant in totu sa costa de sa baìa de Teulada, anci cumenti in totu sa Sardigna, turris de posta, ca s'agatant ancora oi (mancai no si potzat stichiri a intrus) a Mrafidanu, Pixinnì (oi asutta su territoriu mariesu), Potu Budellu, Potu Scudu e Cala Prumu.
In s'Otuxentus e in s'incumintzu de su Noixentus s'acolumia de sa bidda est casi totu in sa messarítzia, ma meda genti traballa fintzas in is minièras de su Sulcis. A pustis de is gherras mundialis, sa bidda lompit a su numeru prus mannu de bividoris, pustis unu numero mannu de giovunus patint in disterru fendi arribai is bividoris a is 4.000 de oi. In is annus cincuanta 7500 ha (75 milionis de m²) de su comunu benint secuestraus dae sa basi militari Nato ca no permitit a sa bidda de sfrutai de manera acolumica sa mellus pati de sa costa.
Oi Teulada est una bidda chi circa, mancai is strobus mannus de sa basi militari, de ndi bessiri de sa crísi cun su turismu de calidadi, ponendi impari su mari de sa costa cun su monti de aintrus. Po custu s'est aconcendi su potu turisticu, ca fiat stetiu fatu a patiri de su 1956, po ddu fai essi una frimada de is medas turistas chi, prus che totu in s'istadi, benint in Sardigna in bàrca. Po is turistas ianta cumenzau puru unu complessu de albergusu a Mrafidanu, ca pustis s'esti frimmau in is traballus po is protestas de is ambientalistas e de 'nu pastori de bidda.
Importanti est stettia puru sa presentzia de artistas in is primus annus de su Noixentus, cummenti Cesare Cabras, Giuseppe Biasi e s'amigu de cust'uttimu Mario Mossa De Murtas, abarraus fascinausu de sa bellesa de sa bidda in cuddus tempus e de su costumu teuladesu, particolari po s'influenza spagnola abarrada finzas imoi. Biasi e Murtas si fianta puru zerriai ponendi "de Teulada" a sa fini e su nomini, cosa ca faidi cumprendi cantu du sus fiada praxia sa bidda.
Luigi Ciotti
Emigradu in su 1950, cun sa familia, dae sa provintzia de Belluno a Torino, finit sos istudios in su seminariu de Rivoli (TO) e benit ordinadu preideru in su 1972. In su 1966 criada su Gruppo Abele, organizzatzione chi operat a s'internu de sos carceres minoriles e aggiuat sas vittimas de sa droga. In su 1982 naschet su coordinamentu natzionale de sas comunidades de accoglientzia su CNCA.In su 1986 Ciotti diventat su primu presidente de sa Lega italiana per la lotta contro l'AIDS (LILA), fundada dae Franco Grillini e ateros.
In su mese de frealzu de su 1993 pubblicat su primu numeru de su mensile Narcomafie e i su 25 de martu de su 1995 fundat s'associatzione Libera, una rete chi coordinat pius de 700 associatziones e gruppos sia locales che natzionales chi lottant contra a sa mafia. Su 1 de triulas de su 1998 rezidi in Bologna sa laurea honoris causa in Scienze dell'educazione.
Oregon
S'Oregon (/ˈɔrɨɡən/ orr-ə-gən) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Nord-Ovest Patzìficu. Sa capitale est Salem, ma sa tzitade prus manna est Portland.
Tenet làcana in s'Ovest cun s'Ocèanu Patzìficu, in su Nord cun s'istadu federadu de Washington, in su Sud cun su de Califòrnia e in s'Est cun Idaho e Nevada. Manna parte de sa làcana de Nord est dada de su frùmene Columbia, in s'Est de su frùmene Snake.
Sa zona de s'Oregon, in antis de s'arribu de sos isproradores e sos colonizadores fiat bìvida de populos indìgenos.
Est de su 1843 sa formatzione de su guvernu autònomu de Oregon Country. In su 1948 fiat formadu su Territòriu de Oregon e afines, su 14 friàrgiu 1859 s'Oregon est intradu in s'Unione comente istadu de 33.
S'Oregon est su de 9 istados prus mannos e su de 27 prus populados. Su chirru a prus arta denisidade est su de Ovest, in ue s'agatant 8 de is 10 biddas prus mannas. Su territòriu s'iscerat pro sa manna bariedade de paisàgios, sende chi s'agatant siat padentes siat desertos. Si podet nàrrere chi in s'Ovest s'Oregon siat proinosu e birde e chi andende a s'Est si faghet a pagu a pagu prus sicu e àrridu. Su puntu de artària majore est su pitzu de su Monte Hood (3.429 m).
S'Oregon est su de 26 prus mannos produidores de richesa intre de is 50 istados federados e tenet disimpreu a s'8%. S'economia s'apoderat subra sa massaria, sa produtzione de linnàmene, s'arta tecnologia e su turismu.
Su nomìngiu de s'Oregon est Beaver State (Istadu Castoru).
Provìntzia de Messina
Sa Provìntzia de Messina est una provìntzia de sa Sitzilia de 647.477 bividores (2014). Portada una tirada de 3.266,12 km², est formada dae 108 comunes.
Fenìtzios
Is Fenìtzios fiant unu pòpulu de s'antighidade originàriu de sa regione de su Mediterràneu chi currespondet aprossimadamente a s'atuale Lìbanu. Is novas prus antigas chi nde fàghent fentomu remontant a su de 21 sèculos a.C. Sa denominatzione si depet a autores gregos chi ant iscritu de issos. Sa Fenìtzia est semper istada partida intre unas cantas tzitades, de sas cales is prus importantes fiant Byblos, Sidone, Tyros e Arwas e non s'ischit chi custas teniant cussèntzia de una identidade comuna. Is istòricos ant torradu a pigare s'agetivu « fenìtziu » pro desinniare sa tziviltade chi est frorida in sa regione intre su 1200 e su 300 a.C.
Assisi
Assisi (26.946 abitantes) est una tzitade de s'Umbria in provintzia de Perugia, est connotta massimamente pruite est sa patria de Santu Frantzisku e de Santa Jara. A sos pes de su Monte Subasio. De origine umbra, est istada unu importante centru romanu. Possedidi monumentos medievales, meda ligados a santu Frantziscu, chi ada resu Assisi nodidu in totu su muindu. Sa basilica de santu Frantziscu e su Cunventu (sec.XIII). Sa basilica inferiore, cun sa tumba de su santu, e sa superiore: una e s'atera cun pinturas importantes de Cimabue, Giotto, Simone Martini e ateros. Sa Basilica de santa Jara (sec XIII). Su Duomo de santu Rufino (sec.XII-XIII). Santa Maria degli Angeli (sec XVI), San Damiano. B'est puru su restu de unu castellu.
Fenìtzios
A partire dae su de 8 sèculos a.C. is tzitades fenìtzias aiant pèrdidu autonomia, e fiant a fatu dominadas dae sos Assiros, sos Babilonesos, sos Persos, sos Matzèdones e a pustis de sos Romanos. In s'intertantu aiant sighidu a mantènnere importu cummertziale e a persighire s'ispaniadura issoro. Parallelamente, sas cussòrgias fenìtzias de su Mediterràneu otzidentale fiant rutas suta ròdia de sa tzitade de Cartàgine, dende inghitzu a una tziviltade ispetzìfica, narada « cartaginesa » o « punica ». Sa tziviltade cartaginesa diat rapresentare una variedade de sa fenìtzia chi, surbende elementos de culturas indìgenas, aiat connotu evolutzione pròpia. Fiat istada noantimes derrotada de is romanos in su segundu sèculu, a fatu de is gherras pùnicas. Cun tantu de custu fatu, siat in Fenìtzia, siat in Àfrica de su norte is culturas locales cunderbaiant aspetos peculiares fintzas a sos primos sèculos de s'era nostra.
Is fenìtzios fiant navigadores arriscados, etzellentes mercaderis e artesanos. Est dificultosu andare prus a in antis de is testimonias esteriores subra de issos, ca is funtes chi aproliant de sa Fenìtzia sunt meda limitadas: s'agatat meda pagos testos iscritos e pagos sitos.
Sa conchista prus connota de sa tziviltade fenìtzia est sa codìfica de un'alfabetu propiu, a chi chene duda si depet a s'orìgine de sos alfabetos prus usados de su mundu antigu (alfabetu gregu, alfabetu arameu), mancari non siat su primu alfabetu. Sa tziviltade fenìtzia presentaiat puntos numerosos a comunu cun is populatziones chi ddos aiant pretzididos in su Levante (ragrupados fatu·fatu suta su tremene de Cananeos), cosa chi permitet de cumprèndere megius unos aspetos de is istitutzione polìticas e fintzas prus de is creèntzias e pràticas religiosas issoro.
Copa Sardigna 2012-2013
Sa Coppa de Sardigna 2012-2013 est istada sa de 22 editziones de su trofeu printzipale sardu; l'at binta su Muravera, pro sa prima borta in s'istòria sua.
Su torneu cualificaiat a sa Copa Itàlia Diletantes 2012-2013.
Chistione settentrionale
Chistione settentrionale (in italianu: questione settentrionale) est unu faveddu impreàdu de pac'ora in s'arresonu politicu italianu pro indittare su problema sotziopolìticu de disamistade, chi bi at in Italia de susu, pro sa politica chi su gubernu italianu at sichidu pro annos in sa secunda meidade de su seculu de XX. Su vocabulu no at galu tentu, peròe, reconnoschimentu politicu perunu a libellu accademicu, cosa chi imbètzes si podet nàrrer pro sa ispressione "chistione meridionale".
Natzionalismu sudtirolesu
Su natzionalismu sudtirolesu est una currente politica e sotziale chi pùnnat a s'indipendèntzia dae s'Italia pro torràre a intràre in Àustria, chi li est a làcana. A commo, b'at fìntzas grùstios chi sun a favore de un'istadu liberu de su Tirolu de Zòsso reconnòttu comente natzione.
Su movimentu sudtirolesu de indipendentzia (in tedescu Südtirol Unabhängigkeitsbewegungis) tènet sa resones suas ind un'identitade chi dae seculos est sèmper istàda prus a cùrtzu a cussa tedesca e germanofona chi nono a cussa italiana, mancàri chi s'Italia s'apat conchistàu sa regione a s'accàbbu de sa prima gherra mundiale. Pro custu b'at àpiu tensiones chi sun iscopiàdas dae cando su fascismu in sos annos de binti aìat cumintzàu chin su prozettu suo de italianitzassione (Italianisierung), fachèndeche accudìre in su trettu italianos a bella posta pro nche bocàre sa populassione de limba tedesca. A s'accabbu de sa secunda gherra mundiale s'Italia aìat reconnottu che regione autonoma su Tirolu de Zosso in su 1948, ma non fit galu bastànte: in sos annos '50 cumintzèit a si formare unu comitàu de liberassione militante sudtirolesa, su BAS (Befreiungsausschuss Südtirol), chi nch'at fattu rùgher a sonu de bombas sas infrastrutturas e munumentos pesàos a s'epoca fascista; una tzentrale elettrica rughéit a terra in su notte chi si connoschet comente "Notte de Focos" (Feuernacht). B'at nàschiu fìntzas numeru mannu de partidos natzionalistas de cada zenìa, mancàri chi su chi tenet prus cunsensu siat s'autonomista SVP (Südtiroler Volkspartei).
Nàchi a pàrrer de istìmas austriacas s'indipendentzia la dìat bòler su 54% de sos sudtirolesos chi favèddan tedescu e ladìnu, ma fìntzas unu numeru mannu de italianos chi vìven in cùghe li dìan dare apòzu, pro unu totale de su 46% a favore de sich'essìre dae s'Italia.
Terrasini
Terrasini est unu comunu de 11.129 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Massimilianu Kolbe
Massimiliano Kolbe, Santu (Zdunska, 1894 – Auschwitz,1941). Frantziscanu polacu, istudianti in Roma iada fundau sa “Militzia de Maria Imaculada”, e in Polonia sa ”Tzitade de s'Imaculada”. Periodista, iada abertu una tipografia. Missionariu in Giaponi, inui puru iada fundau una “Tzitade de s'Imaculada”. Deportadu dae is nazistas in su Campu de cuncentramentu de Auschwitz est mortu in su bunker de su fàmine, ofrindesi a su postu de un'ateru cundennau. Est mortu su 14 de austu de su 1941. Fattu santu dae Paba Giuanne Paulu II in su 1982. Sa festa su 14 de austu.
Rubìdiu
Su rubìdiu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 37 e sìmbulu Rb. Est un'elementu modde de colore biancu-prata e pertenet a su grupu de sos metallos alcalinos. 87Rb, un'isòtopu naturale suo, est dèbilmente radioativu.
Comente sos àteros metallos alcalinos, su rubìdiu est meda reativu e aframmat de ispontu cando est espostu a s'ària.
Otzèanu Patzìficu
S'Otzèanu Patzìficu, naradu prus simpremente Patzìficu, est su prus istèrridu de is chimbe otzèanos de sa Terra.
Ocupat sa de tres partes una de su pianeta, cun isterrida de unos 179 milliones de Km².
Tenet longària de Nord a Sud de unos 15.000 Km, partende de su mare de Bering, in s'Àrticu, fintzas a su mare de Ross, in Antàrticu. Lòmpet a su prus mannu ladiore Est-Ovest, de unos 19.500 Km, intre s'Indonesia e sa costera de sa Colòmbia. Imbàtet a fùndigu majore in sa Fossa de sas Mariannas, chi est fintzas su puntu prus basciu in sa subrafache de sa Terra.
Sa passada de s'Ocèanu Patzìficu a s'Indianu sighit pro cunventzione una linia chi de sa Malèsia calat a s'ìsula de Sumatra, de inoghe Giava, Timor, Austràlia e Tasmània. Sighende su meridianu 147°Est s'arribat afines a s'Antàrtide.
In s'Ovest comùnicat cun s'Otzèanu Atlànticu peri s'Istrintu de Magellanu e su Canale de Drake.
In su Nord s'Istrintu de Bering dd'unit a su Otzèanu Àrticu.
A longu a longu de is oros de su Patzìficu s'agatant paritzos mares:
In s'Ovest: In su Nord:
Eswatini
Eswatini, ufitzialmente Regnu de Eswatini (in swati, Umbuso weSwatini) o fintzas Ngwane (nùmene adotadu a sa proclamatzione de s'indipendèntzia ma pagu usadu), fintzas a su 2018 fiat connotu cun nùmene de Swaziland, est un'istadu de s'Àfrica Australe situadu intre Sudàfrica e Mozambicu a sos pees orientales de is montes Drakensberg. S'istadu tenet una capitale amministrativa, Mbabane, e una capitale ufitziale e legislativa, Lobamba.
S'istadu tenet istèrrida de 17.364 km² e contat unos 1.124.753 bividores. Sa forma de guvernu de su paisu est sa monarchia assoluta e su territòriu suo est organizadu in bator distritos. Sa tzitade prus pobulada est Manzini, chi tenet unos 100.000 bividores.
Est un'istadu membru de su Commonwealth, de s'Organizatzione de sas Natziones Unidas, de s'Unione Africana e de su Mercadu Comunu de Àfrica Orientale e Australe. Retzit su nùmene de sa tribù swazi, un'etnia bantù.
Is rastas prus antigas de aposentamentos umanos torrant a artziare a unos 100.000 annos faghet, nointames sa populatzione atuale ddoe at emigradu in su de 19 sèculos, a pustis de is emigratziones de is populatziones bantus e suta sa pressione de is boeros. In su matessi tempus, aiant colonizadu a zona is primos europeos. A pustis de is Gherras Boeras, Eswatini fiat fata colònia britànnica. Aiat otentu s'indipendèntzia su 6 de cabudanni de su 1968 e dae tando, cun nùmene a Swaziland, at padèssidu is cumbata intre sos ativistas pro sa democratzia e sa monarchia totalitària.
In s'abrile de su 2018 su re at cambiadu su nùmene ufitziale dae Swaziland a Regnu de Eswatini.
Torretta (PA)
Torretta est unu comunu de 4.007 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Verità supposte
Verità Supposte este su secondu album de CapaRezza, pubblicadu in su 2003 dae Extra Labels.
Republica Sotzialista Sovietica de s'Ungheria
Sa Republica Sotzialista Sovietica de s'Ungheria (in ungheresu: Magyarországi Tanácsköztársaság) fiat un istadu comunista de s'Europa.
Saskatoon
Saskatoon est una tzitade de unos 202.500 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Saskatchewan, in ue est su tzentru pru mannu.
Su nòmine benit fatufatu incurtzadu a S'toon. Àteru nòmine usadu pro dd'inditare esr POW City, in fentomu de is fainas prus de importu in s'economia: estratzione de potàssiu (P), estratzione de petròliu (in inglesu Oil), e trigu (in inglesu Wheat).
Dugo Selo
Dugo Selo est una tzitade de i sa Croàtzia chia ada 14.444 abitantes, ispartos in una tirada de 52,6 km².
Sèrbia Bianca
Sèrbia Bianca o Soràbia (in serbu latinu Bela Srbja) connota fintzas che Bojka (in tzirìllicu : Бојка), est su nùmene antigu de sa Lusàtzia, logu in ue is serbos si fiant acusorgiados pro sa prima borta in s'Europa tzentrale. Sa regione posta in s'estu est connota che Croàtzia Bianca (s'agatat in su sud de sa Polònia, ispronghende fintzas a Cracòvia). Su faeddu bela (biancu), in islavu est impitadu pro desinniare s'uestu. Sèrbia bianca diat duncas istare pro Sèrbia otzidentale.
Atualmente sa Sèrbia bianca, narada Lusàtzia, est bìvida dae is ''serbos de Lusàtzia, o sorabos.
In die de oe est una regione de sa Germània orientale, chi s'agatat in a sud e a estu de Berlinu, intre is frùmenes Elba e Saale, ma a in tempos antigos s'iscampiaiat fintzas a ammuntare is atuales territòrios de is Land de Sassònia-Anhalt, Turìngia e Sassònia. Totu custas regiones, isbuidadas de is bividores germànicos issoro dae is migratziones de su de 4 e de 5 sèculos, fiant populadas de serbos biancos. A primìtziu de su de 14 sèculos, una lege de s'impèriu aiat controidu s'impitu de sa limba serba in sa bidda de Bernburg, in ue fiat galu faeddada.
Is sorabos intre issos e issos si narant Serbja (in artu sorbu) o Serby (in bassu sorbu). A su territòriu issoro ddi narant Serby e s'agetivu chi ddi currespundet est serbski. Custas formas sunt anàlogas a is serbas Srbi, Srbija y srpski; est a nàrrere ca custos pòpulos si narant issos etotu cun matessi nùmene e de fatu in àteras limbas islavas, comente su serbocroatu o s'islovenu, non b'at diferèntzia intre ambas is denomintziones, e pro custa resone recurrent a su faeddu lužički Srbi ("serbos lusatzianos").
Sa totalidade de sa populatzione chi faeddat su sorabu che limba mama, tambene faeddat su tedescu a su mancu dae sa fine de su de 19 sèculos. In su 2001 si carculaiat ca intre 40 e 20 mìgia pessones faeddaiant su sorabu.
Tzitade de su Mèssicu
Sa Tzitade de su Mèssicu (in ispagnolu: Ciudad de México, México, D.F. o puru México), est sa capitale e sa tzitade prus manna de Mèssicu.
Sa populatzione de sa tzitade de Mèssicu est de 8,7 milliones de bividoris, mancari sa àrea metropolitana de sa tzitade bessat sos lìmites de su Distritu Federale e si estendet subra 40 munitzìpios de su istadu de Mèssicu e 1 munitzìpiu de su istadu de Idalgu, cun una populatzione totale de 19,3 milliones de bividoris, sa segunda àrea metropolitana prus manna de su mundu poi de Tokio e sa prus manna de su continente americanu, cunfroma a su Raportu de sa Urbanizatzione Mundiale de sas Natziones Unidas. In un'istùdiu realizadu in su 2005, est cunsiderada sa de oto tzitade prus ricas de su mundu pro Produtu internu lordo. In pius de èssere su caboluogo de sa polìtica, sa tzitade de Mèssicu est su centru polìtigu, econòmigu, culturale e educativu de su Mèssicu.
Contrabandu
Su contrabandu est unu tràfigu illìtzitu de mercantzias intre Istados e nassiones diferentes sena su pagamentu de sas godetas duanales o in rebellia a sa règulas chi lìmitant su cumèrtziu de benes determinados; sas mercantzias ozetu de contrabandu podent esser, pro narrer:
Su contrabandu de zigarretas in Itàlia
In sos annos setanta de su sègulu coladu, su contrabandu de zigarretas, chi aproghilaiat su prus dae s'Apùlia, “puntu de arribada” de custa atividade, nch'aiat sizidu livellos de economia atzuvada ch'imboligaiant unu nùmeru mannu de pessones, mescamente in sas tres tzitades a ue faghiant referèntzia sas rotas de intrada a su paìsu: Nàpule, Benètzia e Zènova. S'economia narada fiat tollerada ampramente in unu tempus de crisis econòmiga grae dae sas fortzas de seguràntzia in su nùmene de s'”amortizadore sotziale”, cun s'intentu de prebenner crìmines prus graes dae bandas de sas pessones imboligadas in su tràfigu. Difatis, sas operaduras de iscàrrigu in bidda acontessiant suta de sos ogros de totu sa zente e sas imbarcaduras etotu fiant seguradas sena castigadas in sos portos (francu in Benètzia, in ue chie si siat las podiat segurare a curtzu de su portale de domo). Sas imbarcaduras naradas moiant zenerarmente a de note in nùmeru mannu e in su matessi tempus essende dae su mare territoriale, foras de su cale las isetaiant naes-carretones bentulende banderas umbra e, a pustis de carrigare, torraiant a bidda topende fitianu cun cuntrollos de sa polima fisgale.
Mascate
Mascate (in àrabu: مسقط‎, Masqaṭ; in inglesu: Muscat) est sa capitale e, cun populatzione de unos 1.310.826 bividores, sa tzitade prus manna de s'Omàn.
Gelisuli
Gelisuli (Girasole in italianu) est una comuna de 1.198 abitantes de sa Provìntzia de s'Ogiastra e s'agatat a 10 metrus in pitzu de su mare.
Territoriu
Sa positzione tzentrale in sa campura ogiastrina, in sa riba nord-ovest de s'istàniu de Tòrtuelie, sa vicinanzia a su portu de Arbatax e a s'aeroportu (6 km), nde faghet una meta disigiada e fàtzile de agatare dae medas turistas. S'istàniu est s'abitat de medas pugiones e prantas.
Istòria
Su toponimo "Gelisuli" at àpidu medas mudas in is suos 3000 annos de istòria. In su 1300 est divènnidu "Gerosuli", in su 1500 "Gelisoli" e in fines, dae s'istudiosu Allodio est tzerriadu cun su nùmene "Girasol", mancari chi in su sardu de sa bidda est mutidu "Gelisuli".
Is fontes istòricas e is chircas archeològicas fatas in varìus perìodos, cunfirmant ca Gelisuli, antigamente tzerriada "Sulci" o "Sulsi", diat essere istada in su pròpiu logu de oe dae pagu prus o mancu 1000 annos primu de su XII sèculu.
Is iscàvos fatos in su 1966 in su cùcuru a nord de sa bidda, in s'antigu casteddu, ant batidu a sa lughe iscòbios de fràigos a contones mannos postos a sicu, chi assimìgiant a is fràigos pùnicos de Sant'Antiogu e chi no podent ca èssere atribuidos a unu fràigu cartaginesu, datàbile tra su IV e su III sèculu a.C, cun d'ogna possibilidade antepostu dae unu àteru edifìtziu fenicio prus antigu.
Brìgne
Brìgne (croatu: Brinje) est una tzitade in Croatzia de 4.108 abitantes postos in una tirada de 358,22 km².
Omàn
Su Sultanadu de s'Omàn (in àrabu: عمان‎, Omān, pronuntziadu [ʕumaːn]) est un'istadu asiàticu situadu in sa portzione sud-orientale de sa penìsula arabica. Sa capitale est Mascate.