cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sant'Efis
Efis (in latinu Ephysius; Elia de Antiochia, 250 - Nora, 15 de gennarxu 303) est stètiu unu sordau e màrtiri romanu, venerau cumenti santu de sa Crèsia catòlica. Est connotu in totu sa Sardìnnia e meda in Casteddu, chi in sa primu dì de maju ddu afestat cun d-una festa manna arregordendi sa liberatzioni de sa citadi de sa pesti.
Vida
De sant'Efis ddui est una "passio", contu de sa vida e de su martìriu suu: Efis fut orientali, fortzis originàriu de Elia de Antiochia, in sa Turchia dei oi. Fut unu militari a su tempus de s'imperadori Diocletzianu (243-313 d.C.). Mandau in Itàlia po gherrai contra is cristianus, innoi si cunvertit a su cristianèsimu. Partit de Gaeta e lòmpit in Casteddu aundi si professat cristianu ananti a is giùixis e, giuigau curpevoli e cundannau a morti, benit mandau a Nora, in su tempus citade prus de importu. In sa praja de Nora Efis est scabitzau.
Cultu
Sant'Efis, venerau su 15 de gennarxu, est patronu de sa provìncia eclesiàstica casteddaja, de su comunu de Cabuderra e de sa Brigada Tàtari.
Sa Festa de su 1 de maju
In Casteddu de su 1657 si cèlebrat sa Festa de Sant'Efis, in su 1 de maju, una processioni cun sa stàtua de su santu chi bessit de sa crèsia de Stampaxi po andai a sa crésia de Nora. S'itineràriu, chi tocat Giorginu, Cabuderra, Sarrocu, Santu Perdu e Pula, cun is 65 km suus percurtus in 4 diis est sa processioni a pei prus longa de su Mesuterràinu.
Mila Kunis
Mila Kunis (Černivci, 14 de Austu 1983) est una attrice americana de orìgini ucraina.
Igiene
Fines: preventzione primària undas evitare e gherrare maladias e promotzione de su benèssere e de s'atòliu umanu.
Medidas igiènicas
In sos istados modernos, sas medidas igiènicas chi ant creschidu in manera notèvole sa durada mèdia de sa vida umana sunt istadas s'organizatzione e sa legiferatzione susu:
Cuntzetos de igiene e salude
S'igiene est una sièntzia chi s'òcupat de sa salude, issa tenet comente a obietivu su mantenimentu, su potentziamentu e sa promotzione de sa salude de su sìngulu indivìduu e de sa colletividade. S'igiene faghet parte de sas sièntzias mèdicas e est una branca de sa meighina. Sa salude est una cunditzione dinàmica, chi dipendet dae sa capatzidade de s'indivìduu de si agatare in paghe in su raportu chi issu realizat cun s'ambiente, de su cale est parte integrante. Pro s'èssere umanu s'ambiente no est solu su logu fìsicu in cale bias, no est solu s'ambiente naturale, ma fintzas su cuntestu sotziale, s'ammenta de raportos chi issu realizat cun sos suos prètzisos chi l'inghìriant: duncas s'indivìduu si mantenet in salude si realizat un'armònicu, echilibradu cuntestu in cale est insertadu; tando potzamus afirmare chi: Sa salude est un'istadu de benèssere fìsicu, psìchicu e sotziale cunsighente a su bonu funtzionamentu de s'organismu e de totus sas alas suas, e dipendet de un'armònicu echilibradu raportu de s'indivìduu cun s'ambiente naturale suo e sotziale.
Yorkton (Saskatchewan)
Yorkton est una bidda de unos 15.700 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Saskatchewan.
Catedral de la Santísima Concepción (Cile)
Catedral de la Santísima Concepción est una catedrale de sa regione s'Biobío en Concepción de s'Cile, ade 22 m de altezza.
Talana
Talana est una bidda de sa Provìntzia de s'Ogiastra, s'agatat a 682 metros in pitzu su mare e jughet 977 bividores.
Eusebiu Chini
Est arrivadu fintzas a sa bucca de su Riu Colorado e at iscobertu chi esistiat una Califòrnia a nord chi continuaiat a sud, una penisula, e chi  fintzas a tando si  pessaiat chi esserat  un'isula. Unu bustu de Chini s'agatat in su Campidogliu de Washington.
Port Louis
Port Louis est sa capitale e sa tzitade printzipale de Maurìtziu. Posta in s'otzèanu Indianu, est su primu portu de s'istadu e su segundu tzentru finantziàriu de Àfrica a pustis de Johannesburg. Contat unos 149.194 bividores. Unu primuaposentamentu in sa zona de Port Louis fiat criadu dae sos olandesos, cun su nùmene de "Noordt Wester Haven"; ma isceti suta de is frantzesos, partende dae su 1735, Port Louis si diat fàghere una tzitade a berus e fiat promòvida a capitale. Pro is frantzesos su portu de Port Louis fiat una tapa importante pro su frunimentu de is naes chi navigaiant a giru de Àfrica passende pro su Cabu de Bonu Isperu. Su nùmene de Port Louis fiat isseberadu dae su primu guvernadore Bertrand-François Mahé de La Bourdonnais, in onore de su re Luisi XV. S'istòria de sa tzitade est pintiniada de disastros naturales; intre su 1773 e su 1896 Port Louis at dèpidu subrabìvere a una sèrie de intzèndios, epidèmias e tziclones.
Su Hobbit
Su Hobbit (in limba orizinale The Hobbit o There and back again, ovverosiat "tucàda e torràda") est unu romantzu fantasy chi John Ronal Ruel Tolkien aìat iscrittu e prubicau pro sa prima bìa in su 1937. Su sichidore suo at a esser Su Sennore de sos Aneddos (The Lord of the Rings).
Su romantzu tenet unos cantos elementos de importu, chi si acatant in sos ateros traballos de Tolkien in supra de sa Terra de Mesu: s'Unicu Aneddu at a essere su tema tzentrale de Su Segnore de sos Aneddos, mentras chi sas ispadas elficas anticas de Gondolin nos torrant a ammentare su chi contat su Silmarillion. Su tema de s'eroismu est tzentrale, ca su romantzu in medas lu ant bìdu comente una metafora de sa Prima Gherra Mundiale, in ube massajos e zente de campagna in generale fit ghetada in su trintzeramentu nande chi sa gherra fit "atzione eroica".
Su Hobbit e sos ateros duos libros postos a pare fachent un'unicu contu chi addurat pro totus sas bator Eras chi Tolkien si aìat immazinau. In sa Prima Era, chi contat su Silmarillion, b'at sa cosmogonìa, sa genesi de sas ratzas (posta a banda cussa de sos Hobbit) e su chi zirat in tundu a su primu Segnore iscùru, Melkor; in sa de duas, chi nde contat s'appendice a Su Segnore de sos Aneddos e a s'Akallabêth (parte de su Silmarillion), b'at s'artziada e sa ruta de su regnu de sos Omines de Nùmenor e sa sestadura de sos Aneddos de sos Elfos, in ube los azuat Sauron, novu Segnore iscuru poi ispèrdiu chin s'alliantzia manna tra Omines e Elfos. In sa de tres, chi nde contant siat su Hobbit siat su Segnore de sos Aneddos, b'at sa reconchista de s'ascusòrju nanicu chi aìat furau Smaug e sa gherra de s'Aneddu, torra contr'a Sauron. In sa de bator, chi no nde contat perunu libru, sos Omines picant su podere in sa Terra de Mesu acabande a sas ateras ratzas.
Istoria
Su maghiàrju Gandalf, paris chin trèichi nanos, fachet bìsita a Bilbo Baggins, unu hobbit chi vivet in Hobbiville, in sa Contea, e li ispiegat chi custos nanos, chi los cumandat Thorin Iscududechèrcu, bolent torrare a conchistare su regnu de Erebor, sa domo chi tando fit issoro in antis chi lìlla furèsit s'iscurtone Smaug. Gandalf lu arròlat che iscassinadore, ca est bravu a iscassinare, e sos cumpanzos li promittint su de batordichi de s'ascusorju chi est in sa muntagna. Bilbo, comente totus sos hobbit, est unu chi li piachet abbarrare in dommo fughinde su periculu, ma dorminde e pipande, ma a sa fine lu cumbinchent e tando tucat chin sos nanos. A pustis de unu muntone de avventuras, sos cumpanzos arribant a Erebor e la illìberant dae su iscurtone. Bilbo ch'at a torrare a domo ricu e chind unu aneddu de cabàle mannu.
Ruleta russa
Sa ruleta russa est unu zogu de bonaura potentziarmente letale e illegale chi cunsistit in su posissiononzu de un'ùniga balla a intro de una rebortedda, su rodionzu lestru de su barrilete, su cunzonzu de s'arma de fogu sena abaidare, su puntonzu chirru a sa conca sua pròpia e s'incarconzu de s'isparadore.
Su nùmeru de prumos in sa rebortedda podet bariare, bastughì bi siat semper a su nessi una càmara boida in su barrilete. In su “zogu” sunt impreadas fitianu pistolas zoghete pro simulare custa pràtiga.
Fusione perfetta de su 1847
Sa fusione perfetta de su 1847 si riferit a s'aunimentu politicu e amministrativu de totus sas terras chi fachiant parte de su Regnu de Sardigna, est a narrer s'isula de Sardigna e sa Terramanna chi fint su Piemonte, sa Savoia, Nitza, sa chi fit una borta Repubrica de Genova e tàmben sos chi una borta fint sos feudos imperiales de s'Appenninu Ligurinu (chi cumprendiant Liguria, Capraia, su Novese e s'Ovadese), ind una manera chi si assimizat a su chi sa corona inglesa aiat fattu chimbant'annos prima chin su Regnu de Irlanda, servìndesi de s'Attu de Unione.
Sa fattìa
Càralu Albertu de Savoia aiat cuntzèdiu riformas a sos Istados de Terramanna; tando sas castas de Casteddu e Tattari, pro facher intender sa boche issoro, aiant promòviu un'atropada pro pedire sa fusione chin sos domìnios chi issu teniat in continente, de manera chi sas riformas si podiant allargare puru a s'isula. Caralu aiat cuntzediu sa fusione in su 29 de Sant'Andria de su 1847, chin tantu de annuntziu de s'urtimu viceré Claudio Gabriele de Launay nande cantu sichit: "...(Su re) at isseperau de facher una familia ebìa de sos sudditos a perfetta paridade de trattamentu".
Cunseguentzias
S'aunimentu at batìu una longa seria de cusseguentzias, comente s'iscumparta de s'anticu Parlamentu Sardu, de sa Real Udientzia e de s'autonomia sarda etotu (mancari fit petzi abbarrada a libellu de nomine). Chin custa fusione sa corona est colada a un'istadu unitariu dae su chi fit a primu (pluralista e compositu), chin sa pretesa de àer unu populu ebìa, unu potere pubricu ebìa e unu territoriu ebìa, in summas chircande de si omologare a su modellu frantzesu.
S'allargamentu de sas riformas lu cheriant e disizabant sos nobiles sennores e sos cusìnos (burghesos) sardos, chi lu bidiant che un'istrada de picare secura pro liberalitzare s'esportassione de sas mercantzias de sartu e s'importassione de cuddas continentales, ma fintzas pro si annangher issos puru a s'isfrutamentu de sas risorsas de s'isula chi ja fint fachende dae tempus meda chenza perunu grabu sos continentales: un'interessu chi si assimizat meda a su de sa borghesìa compradora de istampu sudamericanu.
Swift Current
Swift Current est una bidda de unos 15.500 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Saskatchewan.
Elia Angelo Dalla Costa
Elia Angelo Dalla Costa (1872 – 1961), piscamu de Firenze e cardinale. Reconnottu comente “Giusto tra le Nazioni” dae su Museu de s'Olocaustu, Yad Vashem, de Gerusalemme (santandria 2012) po aere aggiuadu e salvadu paritzos ebreos durante s'occupatzione nazista de s'Italia.
Fusione perfetta de su 1847
Cunseguentzias
Non b'aiat àpiu farta de boches criticas, mancari chi in intro de sos cusinos e sennores fint in minorìa, comente a cussa de Federico Fenu in su libru La Sardegna e la fusione con il Sardo continentale in ube nabat chi fit mal'a facher a cunvivere tra piemontesos e sardos, ca fint tropu a diversu pro "...stirpe, costumi, indole, persino più che gli irlandesi dagli inglesi". A sa fine b'aiat apiu puru zente pentìa propriu tra cussas chi prus s'unione l'aiant cherfia, comente a Siotto Pintor chi aìat narau tristamente "errammo tutti".
S'istadu sardu-piemontesu dìat aer annantu, batordichi annos a pustis, sa Lombardia austriaca e prus a tardu sa Toscana, sa Romagna, Parma e Modena e, pro more de sas fatìas de Garibaldi, su Regnu de sas Duas Sitzilias e sos terrinos de Marche e Umbria. Su parlamentu de su Rennu sabaudu, chind una leze de su 17 de marzu de su 1861, aiat mutìu s'istadu "Regnu de Italia".
Naschimentu de sa Chistione Sarda
Chin sa fusione perfetta e s'aunimentu politicu italianu, naschiat sa "chistione sarda" (questione sarda, in italianu), est a nàrrer su pensamentu de cussos sardos chi creìant a s'autogubernu pro sòrver sos problemas de sa Sardigna , e cussu de una ala de zente ischìda chi, a sa fusione, a s'isula non fit reconnotu prus su titulu de natzione.
Santu Lussurgiu
Santu Lussurgiu (in italianu San Lussorio, in logudoresu Santu Lussulzu) est vividu a su tempu de Diocletzianu. Dae sa "passio" ischimos chi fut unu "apparator" un'ispecie de bandidore, a servitziu de unu magistradu, po trasmittere s'ordine de si presentare a denantis de su magistradu. Cunvertidu a sa fide cristiana fut cundennadu a essere decolladu in Forum Traiani (Fordongianus). Sos Pisanos ant giuttu relichias de santu Lussulzu a Pisa. In Toscana su santu est connoschidu comente San Rossore. Est meda veneradu in Sardigna: in Fordongianus, Santu Lussurzu, Nuràminis, Ceraxus, Romana e in ateros logos. In sas campagnas de Romana esistit una grutta-santuariu. Po sa festa bi accudit zente meda dae sa biddas affaca.
Martis
Martis est sa die de sa chida frae su Lunis e su Mèrcuris, dae su latinu Martis dies, die de Marte.
Virgìnia
Sa Virgìnia (/vərˈdʒɪnjə/), uffitzialmente Commonwealth of Virginia, est unu istadu de is Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Sud-Atlànticu. Sa capitale est Richmond, sa tzitade prus manna Virgìnia Beach. Sa contea cun prus residentes sa de Fairfax.
Allàcanat in su norti norti-estu cun Maryland e Washington D.C., in s'estu cun s'ocèanu Atlànticu, in su sud cun sa Carolina de Nord, in s'uestu cun su Kentucky e in su norti-uestu cun sa Virgìnia Otzidentale. Est su de 35 prus istèrridos istados e tenet populatzione de unos 8,2 milliones de bividores.
Babbalottu
Is Babbalottus funti una classe de animalis invertebraus. Sa scientza chi studiara is babbalottus esti s'entomologia.
Virgìnia
Geografia e clima de s'istadu dependent de is Montes Blue Ridge e de sa Baja Chesapeake.
Alice in Chains
Sa naschida
Su cantore Layne Staley, scallat sa band dae cosa sua, is Sleeze, e in su 1986 ponit a paris is Alice N' Chainz, una band heavy metal cae assimbillat a is gruppus hair metal. In is cummetzos sa band sonat covers dae Slayer e Armored Saint me is tzilleris dae Seattle. Una die Staley atobiat su ghitarrista Jerry Cantrell me is “Music Bank Rehearsal Studios". Su cantore, dae pagu bessiu dae is Alice N' Chainz, cheret a Cantrell de si ponni impari in una band funk de pagu posta a paris. Su ghitarrista podiat brintai scetti chi su cantori podiat brintai me sa band Cantrel, is “Diamond Lie”, innui sonant su batterista Sean Kinney e su bassista Mike Starr. In su 1987, sa band funk dae Staley si scallat, e su cantore podit brintai me sa band dae Cantrell a tempu prenu. Sa band noa cummentzat a sonai me is tzilleris e pigat su nomene de sa band dae Staley furriendiddu in Alice In Chains. Sa band frimat unu contrattu cun sa Columbia Records me su 1989, e in su mese de Triulas dae su 1989, e in su 1990 bessit su primu EP tzerriadu We Dying Young. Su cantu chi teniat su nomene dae su album benit trasmittia me is radios dae Heavy Metal pighendi una bona fama.
Provìntzia de Gorìtzia
Sa Provìntzia de Gorìtzia est una provìntzia italiana chi s'agatat in sa regione de su Friuli-Venètzia Giùlia.
Alice in Chains
Is primus albums e sa fama
Sempri in su 1990 benit fathu su primu LP, Facelift, s'album producit una hit, Man in the box, dae sa cali su video brintat in heavy rotation in su canale musicalle MTV, e benit agiudau dae unu tour mundialli innue sa band oberriat po is Van Halen e Iggy Pop. In su 1991, is alice in chains sonant in is cuntzertos, nomenaus Clash of Titans, impari a Slayer, Anthrax e Megadeth. A pustis dae sa bessida dae su Ep acusticu Sap (cun s'unica borta cun su nomene Alice Moongarden, impari a sa calli is alice in Chains traballant impari a Mark Arm de is Mudhoney e Chris Cornell dae is Soundgarden), su gruppu accrescit sa fama cun su cantu Would?, chi fadiat parte de sa colonna sonora dae su film Singles dae su regista Cameron Crowe. Dirt, prenu dae su sonu grae e caratteristicu dae sa band, benit fathu in su athongiu dae su 1992, e furiat unu successu, siat dae critica siat dae fama e bendiduras de s'album. Is cantos dae s'album sunt iscrittos intundhu a temas cummente s'eroina, sa morte e sa soledadi, e ponint boghes dae una dipendentzia dae eroina dae su cantore Lane Staley (como si iscit cae custas boghes furiant beras). Su matessi ballit po su bassista Mike Starr, cae lassat sa band po curpa dae custa dipendentzia e brintat Mike Inez a su logu dae cosa sua. . Mike Starr est stettiu bidu in su maju dae dae su 2009 sonendi a New York cun una cover band dae is Alice In Chains. A pustis dae du su cuntzertu dae su Lollapalooza dae su 1993, su mundu dae sa musica alternativa abettat dae in batteros unu ateru traballu grae e inchiethu, mae candu bessit Jar Of Flies in su Gennargiu dae su 1994, spantat is fan e sa critica po su sonu istrangiu dae is ateros albums dae sa band. Fathu cummente unu EP semi-acusticu tziat a sumeru 1 me is classificas, una cosa mai sutzedia po unu EP.
Funtana de Lucullo
Sa Funtana de Lucullo (o Mitzas de Lucullo) est una perca artifitziale romana cun funtzione de chisterra de aba, situada intro de su Parcu Nassionale de su Circeo in sa logalidade de Molella, a mèdiu caminu intre Sabaudia e San Felice Circeo. Sa mitza, antigamente cunnota cun su nùmene de Bagnara, como est inditada cun su nùmene de Lùtziu Litzìniu Lucullu su patrìtziu, su cale, in su 78 in antis de s'era nostra, diat aer incarrigadu a Inneu Domìtziu Armandu de collire sas abas de cussa zona.
Provìntzia de Gorìtzia
Su territòriu suo s'iscàmpiat dae sa Càrnia fintzas a a làcana cun s'Islovènia. Su cabulogu est Gorìtzia.
Alice in Chains
Su cummentzu dae S'accabbu
Sa band no bandat in tour, e custu iughet a boghes noas dae unu dae una dipendentzia dae eroina dae Staley. In su 1995 su cantore sonat impari is Gacy Bunch una band fatha dae Lane Staley, su ghitarrista Mike McCready de is Pearl Jam e su batterista de is Screaming Shadows Trees Barret Martin. Above, s'album dae custa band, bessit in asutha dae su nomene Mad Season. In su mese de Santandria dae su 1995, is Alice In Chains bessint cun unu album omonimu nou, Alice In Chains, ma fans medas ddu tzerriant Tripod, po unu cani tristu a tres farrancas. Su traballu arribat una atera borta a su numeru unu dae is classificas e in medas binti in custu album su erede dae Dirt. Un atera borta sa band no fait unu beru tour mundialli, ma scetti 7 cuntzertos, dae sa calli 4 fathus dae spaba po is Kiss. Custu est s'urtimu album uffitzialli fathu dae is Alice In Chains. In sa arregolta Music Bank si acathant cantos nous cummenti Get Born Again e Died.
Sa morte dae Staley
S'urtima presentzia dae sa band est stetia in su 1996 po su MTV Unplugged, Staley fiat in pagu bona sallude, ma su arregordu dae sa callidade dae su cuntzertu est manna, cun is cantos prus graes torraus a furriai in manera ottimale in sa versione acustica. In manera uffitzialli sa band non si est scallada, ma Staley arruit in una manna depressioni po curpa dae sa morte po endocardite po usu dae droga. Staley furriat assoladu e in pagus ocasiones lassta sa domu sua dae Seattle. Cantrell chircat dae appoderai is cuntathos cun Staley, ma furiat craru cae su cantore no podiat torrai a goa, thando su ghitarrista bessit in su 1998 cun unu album solista, Boggy Depot. Sa possibillidade dae torrai a biri sa band in paris accabhat su 5 dae Apribi daesu 2002, candu Layne Staley morit in domu sua po curpa dae una overdose dae eroina e cocaina a pustis dae 8 annus dae sa morte dae una atera icona dae sa scena grunge, Kurt Cobain de is Nirvana. A pustis dae sa morte dae su cantore, is tres chi abbarraiant pigant arrugas differentes. Jerry Cantrell bessit cun s'album Degradation Trip,unu traballu tothu in memoria dae su amigu mortu. In su matessi tempu Inez e Kinney brintant in un ateru gruppu grunge, is Spys4Darwin.
Sa torrada
In su mesi dae Fiargiu dae su 2005 Jerry Cantrell, Mike Inez e Sean Kinney torrant impari po unu cuntzertu po is mortus dae su Tsunami. A sa boghe ddu furiant is cantores dae is Tool, Puddle Of Mudd e Damageplan. A pustis dae unu annu sa band torrat a fai cuntzertos me is Istados Unidos Dae America po tributu a sa band a su femminile de is Heart. Po custu cuntzertu si aciungit a sa boghe su cantore de is Comes With The Fall, William Duvall, chi sonat pur sa segunda ghitarra. In unu cuntzertu de su 2006 James Hetfield de is Metallica cantat cun sa band in Would, e su matessi fait in un ateru cuntzertu Phill Anselmo. Su 28 dae Cabidanni iat a bessiri su nou traballu Black Gives Wy To Blue cun sa EMI\Virgin. In su Mengiau de su 30 dae dae su mese dae Lampadas sa band ait pubricau su primu singulu A looking View.
Funtana de Lucullo
Su fraigadore aiat creadu duas mitzas de aba: una impreada pro bufare, e s'àtera, chi batiat aba prus pagu neta, fiat utilizada pro sas installaduras termales.
Sa mitza fiat istada iscoberta in su 1.904, suta de 15 metros de arena, e sighit a benare in intro de s'istrutura romana antiga cun cuguzu abovedadu. A dies de oe, a dolu mannu, su deterioramentu e sos fraigos illìtzitos pro sa restoradura nd'afàchilant s'assempru orizinale, e zai dae annos no est prus autorizadu s'umpimentu.
Virgìnia
Su territòriu de Virgìnia at bidu sa presèntzia de medas grupos indìgenos. Sa prima ocupatzione inglesa torrat a coa in su 1607. Sa Virgìnia est istada sa prima colònia inglesa de Mundu Nou. S'Assemblea Generale de Virgìnia est su prus antigu corpus-legislativu de is Amèricas.
S'economia de sa Virgìnia s'apoderat subra medas setores: massaria, agentzias federales, intre chi is uffìtzios de su Dipartimentu de sa defensa e de sa CIA e servìtzios militares.
Is nomìngios sunt "Old Dominion" (Dominion Betzu), sende chi cabudianamente est istadu dominion de sa corona britànnica, e "Mamma de is Presidentes" sigomente sa prus parte de is presidentes de is Istados Unidos bisunt nàschidos.
Xenòn
Su xenòn o xenon o fintzas xenu (de su gregu ξένος -η -ον "xènos -e -on", significadu: istràngiu) est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 54 e sìmbulu Xe. Est unu gasu nòbile chene colore, fragu e meda grae; s'agatat in rastas in s'atmosfera terrestre e est istadu su primu gasu nòbile de chi si siant sintetizados de sos cumpostos.
Antonio De Andrade
Antonio De Andrade, gesuita portoghesu. Su 1624 ressesidi a intrare in Tibet, dae Akkra sighinde su cursu de su Gange. Ada iscrittu Nova iscoberta de su Mannu Catai o de su regnu de su Tibet
YouTube
YouTube est unu giassu web pro cumpartzire videos chi tenet sea in San Bruno, California. Su servitziu lu ant imbentadu tres ex-impiegados de PayPal in su mese de freargiu de su 2005 e lu mantenet Google dae tardu 2006. Su giassu permitit de ponnere, abbaidare e cumpartzire videos, e faghet impreu de sas tecnologias Adobe Flash Video and HTML5 pro fagher bider una variedade manna de videos chi sos usuarios nche ponent a intro. Su chi bi at sunt pelliculeddas minores (video clips), videos in ue si ascurtat musica, videos de blog e ateros de educatzione.
Su prus de su chi b'at in YouTube est de persones singulas, ma bi at fintzas su contributu de siendas comente sa CBS, BBC, Vevo e Hulu a mustrare unu pagu de materiale issoro pro mediu de su canale Youtube, gratzias a su programma de partnership. Gente chi no est registrada podet puru abbaidare videos, ma cussos chi lu sunt nche podent ponner una cantidade manna. Totus sas pelliculas chi sa comunidade diat poder cunsiderare comente ofensivas o ingiuliadoras sunt pro sa gente chi est registrada e tenet nessi 18 annos ebbìa.
Impending Death
Impending Death (Morti imbenienti) est una fotografia fata de su fotògrafu indipendenti Thomas Dallal in s'interis de is atacus de s'11 cabudanni 2001. Sa fotografia afigurat sa Turri Nord (1 WTC) de su World Trade Center, abruxendi apustis de essi corfida de su bòlidu American Airlines 11 a is 8:46 (oràriu locali), e pagu innantis de s'arrutroxa sua a is 10:28. Si biint in sa forografia is personis medas inserradas me is pranus artus de sa turri, spondendi-si po nexi de sa basca e su fumu. No podiant fui poita ca is scalas e is artziadoris no faiat prus a ddus impreai apustis de su sciorrocu de su bòlidu 11.
Sa fotografia dd'ant candidada po su prèmiu internatzionali de sa fotografia de s'annu e est arribada segunda. Fotografia pretzisas fatas de àngulus diferentis de Jeff Christensen de Reuters funt stètias impreadas apustis po circai de identificai a is vìtimas chi fiant spondendi-si.
Acuntessimentus
S'11 de cabudanni de su 2001, unu grupu de terroristas de al-Qaeda ant desviau cuàturu aparèchius comercialis comenti parti de un'atacu a is Stadus Aunius. Duus de custus, American Airlines Flight 11 e United Airlines Flight 175, si-nci funt tzacarraus contras a is Turris Nord e Sud de su World Trade Center, de pari a pari a is 8:46 e 9:03 (oràriu locali). Is duas turris funt arrutas in prus pagu de un'ora po tzèdida struturali, po nexi de su fogu incuntrollau ; sa Turri Sud a is 9:59 e sa Nord a is 10:28.
Po nexi de s'àngulu de impatu de su bòlidu 11, nemus in sa Turri Nord asuba a su de 91 pranus est pòtziu fui de s'edifìtziu. Is 1344 personis blocadas funt mortas po ai arrespirau su fumu, po si-nc'essi ghetadas de is ventanas o in s'arrutroxa de sa turri. Ddoi at fotografias medas de is vìtimas. The Falling Man, fata de su fotògrafu Richard Drew de sa Associated Press est bessida una de is prus fotografias famadas e contierradas de s'acuntessimentu.
Impending Death dd'at fata su giornalista indipendenti Thomas Dallal, pagu innantis de s'arruta de sa Turri Nord. Si biint unas 50 personis me is pranus ocupaus de sa Cantor Fitzgerald (chi at pèrdiu 658 traballadoris in s'atacu) e de Windows on the World (chi at pèrdiu 73 personis).
North Battleford
North Battleford est una bidda de unos 14.000 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Saskatchewan.
Castiglione Chiavarese
Castiglione Chiavarese (O Castiggion in limba ligure) est unu comune italianu de 1.586 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Johan Ernst Hanxleden
Johan Ernest Hanxleden (nodidu comente Arnos Pathiri) naschidu a Ostercappeln, Bassa Sassonia, Germania in 1681 fiat unu missinariu gesuita in India (1700). Grammaticu, filologu, poliglotta. Est istadu autore de sa Grammatica Grandonica, sa primma in sanscritu, comente fintzas autore de unu Ditzionariu Malayalam- portughesu, e sanscritu – portughesu.
Àrabos
Sos àrabos (in àrabu: عَرَب‎) sunt unos pòpulos chi bivet in majoria in s'Oriente Mèdiu, s'Àfrica de su Norte, su Corru de Àfrica e in sas ìsulas de s'Otzèanu Indianu otzidentale, mancari medas comunidades s'agatent isparghinadas in totu su mundu. S'orìgine de su fueddu no est tzerta, ma paret chi tèngiat significadu de nòmades e est impitada dae totu sas fontes antigas de sas populatziones chi ddis istaiant a làcana.
Su primu ammentu de sos àrabos remontat a sa metade de su de 9 sèculos a.C. che pòpulu tribale de su sud-est de sa Sìria e su norte de sa penìsula aràbica. Resurtat chi sos àrabos s'agataiant suta vassallàgiu de s'impèriu Neo-Assiru (911-612 a.C.) e sos impèrios sighidores Neo-Babilonesu, Achemènide, Seleutzìda e Pàrticu.
De bisura linguìstica, a primìtziu sunt fentomadas petzi carchis iscritas in limba àraba o cun arabismos, ma totus iscritas cun àteros alfabetos, foras pro s'istele de Namara de su 329 p.C.
Ippolito Desideri
Ippolito Desideri (Pistoia, 21 de nadale 1684 – Roma, 14 de abrile 1733) est istadu unu gesuita e missionariu. In s'annu 1713 arrivada a Lhasa capitale de su Tibet. Su primu occidentale chi s'impossessat de sa limba tibetana in modu eccellente e iscriet un'obera in versos subra sa preigatzione de su vanzelu in Tibe; duas ateras oberas de impignu culturale mannu e una relatzione  de meda interessu supra su Tibet.
Àrabos
Intre su segundu e su de 5 sèculos p.C. sos àrabos che grùstiu de tribùs s'ispèrdent in sas fontes. Torrant a cumpàrrere in su de 4-5 sèculos che minoria de làcana in su sud de su rènniu himyarita e in su norte de su rènniu gasànide. In cust'època sos arabòfonos, cun relatu particulare a sos personàgios famados antitzipadores dae sos istudiosos àrabos-islàmicos afatantes, galu iscrieant in àteras limbas: gregu, aramàicu e sudaràbicu.
A fines, in su de 7 sèculos, sa limba e sos àrabos che pòpulu si fiant abertos a su mundu pro more de su Coranu e de sa fide islàmica. Maoma fiat mortu in su 632, a pustis de entrare in triunfu in Sa Meca in s'annu 630: fiat inghitzada gasi s'entidade polìtica connota che Califadu de sos Rashidun (Califadu de sos Ortodossos o, faddinamente, de sos bene ghiados).
Ghiados de bator Califos chi fiant istados meda a curtzu a su Profeta, sos àrabos diant conchistare territòrios meda istèrridos, ispaniende·si·nche cun lestresa manna. Cust'esperièntzia diat agabbare in su 661, lassende logu a su Califadu de sos Omeyas chi si fiant arrogados su nùmene de àrabos, lassende a sos prus reghentes cunvertidos a s'islam s'etònimu de pertenèntzia (sirianos, persianos, ...).
Aljiotta
S'aljiotta est una supa de pische tìpiga de s'ìsula de Marta. S'amàniat faghende istufare cantzos de pische in ortalìtzia, azu, fràbica e menta.
Chida
Sa chida (o xida in campidanesu) est unu gruppu de dies o una divisiòne de unu gruppu prus mannu comente su mese o s'annu.
Culurgione
Su Culurgione est una zenia de pasta conossida in Italia como "raviolo".
Chida
Sas dies de sa chida in sardu logudoresu sunt: lunis, martis, mercuris, joja, chenabura, sapadu, dominiga. In campidanesu sunt: lunis, martis, merculis, jovia, cenabra, sabadu, dominigu. Est evidente chi tzertos nomenes derivant dae su latinu: "sa die de sa luna" (lunae dies), "sa die de Marte" (Martis dies), "sa die de Mercuriu" (Mercurii dies), "sa die de Jove" (Jovis dies). Chenabura/cenabra podiri benni de su latinu coena pura, sa cena sacra prima de su sabadu po is ebreus. Sabadu/sapadu est de origine ebraica (dae su fueddu ebraicu shabat) e dominiga/dominigu est de origine cristiana (dies dominica: "sa die de su Segnore").
Istassione ferruviària de Nùgoro
S'istassione de sos trenos de Nùgoro est su transitadorzu ferruviàriu de s'Irst de sa bidda de Nùgoro, conca de lìnia de su caminu de ferru de ladària minimada pro Macumere.
S'istassione de Nùgoro est istada fraigada comente tèrminus orientale de su caminu de ferru Macumere-Nùgoro. S'installadura, ch'istranzat finas unu depòsitu de sas lìnias postalencas de sos CFDS antigos e sos garazos currespondidores de remunimentu e manutentura de sos postales, est probida in dae in antis de su fraigu de biazadores de tres bias, onzi una cun s'apeadorzu suo pròpiu, impreàbiles pro su servìtziu de biazadores. A su nordu de su terminale de passizeris, s'agatant su depòsitu de rodados de s'istassione e s'ischerriadorzu de mercantzias cun su fraigu relativu e cun sas bias de servìtziu currespondidoras. In s'arzola uestu de s'istassione, in prus de custu, est presente una prataforma pro sa furriadura de sos rodados.
Sa zestione de su tràfigu ferruviàriu s'isvilupat in situ dae bandas de s'Aderetadore de Moimentu de s'istassione.
S'istassione est ativa dae su puntu de bista ferruviàriu in sas dies de fatoriu, cun relassiones dae e chirru a s'istassione Irst de Macumere, gasi che cun sas diferentes leadas de su territòriu chi su caminu de ferru rugrat in su trazetu chirru a sa conca sua de lìnia otzidentale.
In dae in antis de su fraigu de biazadores, in carrera Lamarmora, s'agatat un'arressada servida dae sos postales de s'Irst, chi permitint de si zugher a logalidades bariadas de su zirile e a sas leadas printzipales de s'ìsula. Addae de custu, dae inoghe moent sas curreras postalencas de sustituidura de su servìtziu ferruviàriu pro Macumere in sas dies nòdidas. Finas s'impresa logale de trasportos, s'ITP, tenet arressadas in dae in antis de s'installadura, siat in carrera Lamarmora siat in carrera Ciusa Romagna, aunende s'istassione cun sas àteras zonas de sa bidda.
Demon's Souls
Istòria
Su jocu còntat s'istoria de Re Allant de XII, chi at tèntu su potere de sas animas e las at isfruttàdas pro battìre prosperèsa manna a Boletaria, su regnu suo de su Nord, fìntzas a cando una àrtana carca si istèrret pèri sas terras, abbandiànde su regnu dae sos atteros de foras. Parìtzos òmines an chircàu de colàre in sa néula, chène bi torràre mai prus; unu ebbìa, Vallarfax de sas Sànnas Ghermànas, bi l'at fatta comunicànde a su mundu sa situassione diffitzile de Boletaria.
Re Allant de XII ch'at pesàu dae su sonnu eternu a s'Anticu, sa frèa mala de su Nexus e, chin s'àrtana tuccànde a innàntis semper de prus, ch'essìn a foras dimònios chi sun famìos de animas. In Boletaria sìche pèsat un'abbolòttu: a sa zente li bènit furàda s'anima e, ammacchiàndesi, ucchidìat sos chi non che fin galu rùttos a s'epidemìa; cada dìe chi còlat, sos dimonios sun semper prus fortes pro dontzi anima chi divoràban.
Gòi nàschit sa paristòria de Demon's Souls, sas animas de su Dimòniu, una paristòria chi còntan dae seculos.
Gasu nòbile
In chìmica, sos gasos nòbiles (impròpiamente narados fintzas gasos raros) sunt unos gasos inertes chi costituint su grupu 18 de sa tàula periòdica segundu s'atuale nomenclatura IUPAC. In sa nomenclatura pretzedente custu grupu fiat denominadu VIIIB o VIIIA segundu cunventziones vàrias impreadas in Europa e in sos Istados Unidos.
Sos gasos nòbiles sunt costituidos dae àtomos cun còrgios eletrònicos esternos cumpletos. Nde faghent parte sos elementos èliu (He), neon (Ne), argòn (Ar), criptòn (Kr), xenòn (Xe) e radon (Rn). Su radon est un'elementu radioativu. Fintzas s'elementu artifitziale oganessòn (Og) pertenet a custu grupu, ma nde sunt istados prodùidos petzi pagos àtomos e sas propiedades chìmicas suas sunt disconnotas.
Esistentzialismu
Esistentzialismu est una peraula chi est istada applicada a su trabagliu de filosofos de su XIX e XX seculu, chi, puru cun diferentzias de dottrina o ideologicas mannas, aiana tantos puntos in comune chi sun servidos pro creare una base pro unu pensamentu filosoficu.
Atollu Palmyra
S'Atollu Palmyra, naradu incurtzadu Palmyra, est unu atollu postu in s'Otzèanu Patzìficu setentrionale, chi s'agatat in su chirru setentrionale de sas Ispòrades ecuadoriales, e apartenente a sas ìsulas minores perifèricas de Istados Unidos de Amèrica.
S'ìsula est propiedade privada (de s'ente de Istados Unidos The Nature Conservancy), ma est sutaposta a sa giurisditzione de sos Istados Unidos e amministrada deretamente dae su Ministèriu de sos Internos (United States Department of the Interior).
S'atollu tenet subrafache de 12 km² e contat bator bividores, localizadu pretzisamente 5°52′N 162°06′W. S'agatat a su norte de Kiribati, a metade caminu intre Hawaii e Samoa Americanas.
Prince of Persia (1989)
Su printzipe de Persia (Prince of Persia in limba orizinale) est unu videojocu platform chi Brøderbund aiat prubicau a su cumintzu pro Apple II in su 1989, e battiu a pustis a sas ateras piataformas.
Sa critica e s'opinione cullettiva lu pompiaban che unu passu a innantis in sa calidade de s'animassione de sos videojocos. S'autore Jordan Mechner, pro cròmper a custu obiettivu, aiat impreau una tecnica de lumen rotoscoping istudiande pro medas oras su frade chi, postu a bistimenta arba, curriat e brinchittabat a manera de nde poder copiare sos movimentos. Un'atera novidade fit sa pelea: difatis su protagonista e sos inimicos suos gherraban chind un'ispada in manu e non, comente fit oramai sa moda de tando, a pallettones.
Prince of Persia lu aian prubicau issupra piataformas medas, in intro de sas cales s'Amiga, s'Apple II, s'Apple Macintosh, su MS-DOS, su Nintendo Entertainment System (NES), su Game Boy. In su 2007 est essia una versione fatta a novu chi si narat Prince of Persia Classic, e in su 2011 una vortada amatoriale est essia fintzas pro Commodore 64.
In su 1993 fit essiu su sichidore, prus pacu fentomau, Prince of Persia 2: The Shadow and the Flame.
Cynotherium sardous
Su cynotherium sardous fit un'animale de sa familia de Canidae, totu estinghidu, chi bivìat in Sardigna e Còssiga in su Pleistotzène. Su degogliu de custu animale si depet a cando s'essere umanu at postu pede in sas duas isulas de su Mediterraneu.
Custa ratza de cane est andada a cussu chi, tando, fit un'agorru de terra sardu-corsicanu a sa falada de mare, ind una fase de astragu. S'isulamentu de sos mannos de Cynotherium at fattu a manera chi tale ispetzia, pro sichire a biver, aìat depidu cumintzare a papare cosas comente puzones o carcassa de animales prus mannos. Pro custa resone, fit bennidu piticu piticu, mannu comente mariane.
Paret chi su mannu de Cynotherium fit Xenocyon. A bortas, si cunsiderat comente chi fit istadu unu 'e s'ereu de sos urtimos Canis arnensis (o Canis msbachensis).
Buñol
Buñol (in catalanu valentzanu Bunyol) est una comuna ispagnola de 9.090 abitantes situadu in sa comunidade autònoma Valenciana, in sa Provìntzia de Valencia.
Festa de sa Tomatina
Buñol est famosa in totu s'Ispagna pro sa traditzionale festa de sa "Tomatina" ue abitantes e turistas s'ammesturant pro donare incumentzu a una bera e pròpia batalla fintzas s'ùrtima tomata.
Collegamentos esternos
( ES )  Sitiadu web de Sa Tomatina
Basiliu de Cesarea
Basiliu de Cesarea (o Basile) nadu "su Mannu", (in gregu: Βασίλειος ο Μέγας; Cesarea in Cappadocia, 329 – Cesarea in Cappadocia, 1° bennalzu 379), est istadu unu piscamu gregu, Dutore de sa Creja e veneradu comente santu.
Rebolussione rumena
Sa rebolussione rumena de 1989 fiat istada custituìda dae una filera de abolotos e de protestos isvilupados in su paìsu intreu in su nadale de 1989 e chi nch'aiant zutu a su bortulamentu de su rezìmene comunista, tando ghiadu dae Nicolae Ceausescu, e a s'isecutadura de su ditadore e de muzere sua.
Anna Magnani
Anna Magnani (Roma, 7 martu 1908 – Roma, 26 cabidanni 1973) est istada un'attrice teatrale e cinematografica italiana. In su 1956 aiat binchidu s'Oscar comente e mezus attrice cun su film La rosa tatuata (Sa rosa tatuada).
Rebolussione rumena
Che in sos àteros paìsos de s'Europa levantesa, sa majoria ischerfadora de sa pobuladura fiat insatisfata cun sa situassione. S'ausèntzia de onzi liberdade tzivile e sa polìtiga econòmiga de Ceausescu (rembussu de su dèbidu furasteri peri s'isportadura de sa produidura agrìcula cumbinadu cun prozetos de fraigos subradimensionados) aiant zutu a su sufogamentu de onzi bida sotziale e a s'impoberamentu zenerale de sa pobulassione. Su merchinzu alimentàriu e s'atmosfera de suspetu e terrore intratenta dae sa polima segreda (Securitate) fiant sas mitzas printzipales de malispètzia.
De totu sos paìsos de s'estu chi aiant revessadu sos rezìmenes in su podere a pustis de sa ruta de su muru de Berilinu in su barigare de s'atonzu e de s'ierru de 1989-1990, sa Rumania fiat istada s'ùnigu in ue custu mudamentu fiant acontèssidu in su sàmbene, cun unas 60.000 bìtimas mortales de su rezìmene abaliadas.
Okinawa
Okinawa est s'isula prus manna de tottu su agorru suo e de cussas Ryukyu, a como politicamente parte de su Giappone.
S'isula si isterret pro 1.201.03 kilometros e est attesu dae su Giappone pro unos 640 km. Sa tzittade Naha si atzappat in isula e est su capu de locu de sa meria intrega.
Okinawa at colau un'istoria, mancari currelada, ma de cada manera a divessu dae su Giappone, dae s'anticorju a su rennu indipendente Ryukyu, chi pacabat tributos a Tzina e Giappone, fintzas a cando s'urtimu non si lu at picau pro manu militare in su 1879; dae tando, su Giappone at chircau de de che bocare dae sa conca de sa zente limba e curtura de Okinawa, pro nche la assimizare a su restu de su Giappone.
S'isula de Okinawa est mentovada ca at fattu de terrinu a sa battalla sambenosa meda de su Pacificu in su 1945, chi est costada sa bida a unu in supra battor de tottu sa populassione de s'isula. Cando su Giappone fit bintu, sos americanos an mantesu s'isula fintzas a su 1972 comente colunia; comente in Sardigna, bi at galu una presentzia forte meda de militares istranzos chi fachen dannu a s'ambiente e a sa zente (paritzos sun sos rapportos de violentzia dae parte americana a sa comunidade locale).
Provìntzia
Sa provìntzia est in generale una divisione territoriale ò aministrativa de unu Istadu. Su ruolu de sa provintzia rispettu a su guvernu centrale est differente sigundu s'istadu.
Sa peraula benit da su termine latinu provincia, cumpostu de pro + victa, "vinta nantzu". Difati sas provintzias rumanas fiant sos territorios conchistados chi non tenias micca derettu a sa civitas (sa tzitadinantzia rumana).
Basiliu de Cesarea
Est naschidu a Cesarea in Cappadocia (in s'Asia Minore, sa Turkia de oe) s'annu 329, dae una famìlia cristiana esemplare. At istudiadu gramàtica e lìteras a Cesarea, Costantinopoli e Atene. Inoghe at incontradu unu amigu, e amigos sunt istados po tata sa vida, Gregoriu de Natziantzu. Torradu a Cesarea istudiat cun meda impignu sa Bibbia. Si retirat in unu logu solitariu ma meda bellu, e fundat unu monasteriu. Basiliu cun unu frade sou e àteros amigos vivet in una comunidade religiosa cun sas regulas chi at iscritu isse. Ordinadu predi e poi piscamu de Cesarea, at guvernadu po 10 annos. Sos discursos e-i sas preigas de Santu Basiliu sunt bellas meda, po sos contenudos, s'istile e-i sa limba. Po so poberos e sos istranieros at fattu una ispetzia de ispidale, e cun buttegas po trabagliare, e abeltu iscolas. At devidu lottare contra a sos arianos chi funt meda e potentes. At iscritu un Exameron, ispiegatzione subra su liberu de sa Genesi. Unu tratadu subra sa fide. Sas Regulas monasticas, chi sunt a sa base de su monachesimu orientale. Dutore, e unu de sos Padres de sa Creja orientale. Est mortu in su 379. Sa festa est su 2 de bennalzu
Washington
DCmontage4.jpg Flag of the District of Columbia.svg Washington D.C., formalmente Distretu de Colùmbia e comunemente inditata comente Washington, est sa capitale de is Istados Unidos de Amèrica. S'aprovatzione de unu distretu pro una capitale a cara de su frùmene Potomac torrat a coa a su 16 de trìulas 1790.
Su distretu federale est a suta de giurisditzione de su Cungressu e non faghet parte de perunu istadu federadu. Su nòmine ddi fiat dadu a sa fundatzione in su 1791 in onore de George Washington.
Is istados de Maryland e Virgìnia ant donadu onniunu terras pro sa costitutzione sua, in ue s'agataiant giai is cussòrgias de Georgetown e Alexandria. In su 1846 su Cungressu at pois torradu is terras tzèdidas de sa Virgìnia e in su 1871 at creadu una munitzìpiu de sa parte de distretu chi abarraiat.
Washington contat unos 646.500 bividores. Est sa tzitade de 23 prus populadas de is Istados Unidos e cun is traballadores chi nche assortint de Virgìnia e Maryland lompet a prus de unu millione durante sa chida faturia. S'àrea metropolitana de chi Washington est parte tenet populatzione de 5,8 milliones de residentes, chi nde faghent sa de 7 prus mannas in sa natzione.
Washington contat medas monumentos natzionales e museos. Acasàgiat 176 imbasciadas istràngias e is sedes de medas organizatziones internatzionales, cumpangias de cummèrtzios, organizatziones non-profit, lobby e assòtzios professionales. Totu is tres brancos de su guvernu federale istant in su distretu, duncas Cungressu, Presidente e Corte Suprema.
Criptòn
Su cripton o criptòn o criptu (de su gregu κρυπτός, kryptòs, «cuadu») est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 36 e sìmbulu Kr. Pertenet a su grupu de sos gasos nòbiles, est chene colore e est presente in rastas in s'atmosfera, de sa cale est isuladu peri lambicamentu fratzionadu de s'ària lìchida. Est impreadu cun unos àteros gasos inertes in sas lampadas a fluorescèntzia.
De bisura pràtica, su cripton est chimicamente inerte, nointames sunt nodidosunos cantos cumpostos suos cun su fluoru. Podet annotamala formare clatratos cun s'abba, cando carchi àtomu suo est trampadu in sa bentrelussa cristallina formadu de sas molèculas de custa ùrtima.
Washington
De su 1793 sa bidda est guvernada de unu sìndigu elèghidu localmente e de 13 mermos de cuntzìliu. Est nointames su Cungressu chi nde tenet autoridade primorosa, podende·nche mudare is leges locales.
Is residentes eleghent unu delegadu pro sa Càmbara de is Rapresentantes, ma non tenent rapresentatzione in su Senadu.
Pasqua Selis-Zau
Connota fintzas comente Paska, Paschedda o Paskedda Zau, est intrada in s'Istòria de Sardigna pro àere ghiadu in su 1868 sa rebellia de Su Connotu, chi pigat su nùmene dae su cumbidu "Torramus a su connotu", contra a sa detzisione de su cussìgiu comunale de bèndere is terrinos de su demàniu, fintzas a cussu momentu de impreu pùblicu, pro pagare sa costrutzione de sa ferrovia.
Biografia
Pasqua Selis-Zau est nàschida in Nùgoro dae Sebastiano Selis e Elena Mele. Su 10 de su mese de ledàmine 1828 s'est cojuada cun Salvatore Valerio Guiso e dae issu at tentu 10 fìgios. A pustis de sa morte de su pobiddu in su 1856, at bìvidu in poberesa fintzas a su 1882, cando est morta in localidade Sa conza de Nùgoro.
Su Connotu
Is Savoja aiant incumentzadu in su 1820 sa privatizatzione de is terrinos comunales, cun su Editto delle chiudende pro pagare s'arribu in Sardigna de sa ferrovia. In Barbàgia e Ogiastra sa gente si fiat bortada contra a custa lege, ca s'impreu de is terrinos abertos fiat pro medas famìllias s'ùnica manera de balangiare pro bìvere.
Su mangianu de su 26 abrile de su 1868, in Nùgoro a s'essida dae sa missa, Paschedda Zau in paris cun sa fìgia Tonia aiat incumentzadu a tzarrare is fèminas de sa bidda chi comente issa sufriant su fàmene pro neghe de una carestia e no podiant contare subra is resursas de is terrinos de su demàniu chi fiant istados serrados pro ddos bèndere, e ddas aiat impuntzadas a si rebellare. A sa bèrchida "Torramus a su connotu", chi at dadu su nùmene a sa rebellia, sa truma at iscutuladu sa ghenna de sa sea de sa comuna, Domo Martoni, leadu is armas de sa Guàrdia Natzionale e postu fogu a is documentos de s'istadu tzivile e de is progetos de sa lotizatzione de is terrinos.
Sa rebellia est acabada cun s'arrestu de 69 rebelles dae is Carabineris, ma s'interventu de su deputadu Giorgio Asproni ddis at fatu otènnere s'amnistia.
Dèdica
Sa tzitade de Nùgoro at dedicadu una pratza a sa memòria de Pasca Selis Zau, in antis de Domo Martoni.
Valletta
Valletta (in maltesu Il-Belt Valletta) est sa capitale de Malta.
S'agatat in sa parte tzentru-orientale de s'ìsula de Malta e tenet unos 6.700 abitantes.
Valletta est sa capitale europea prus meridionale. Nicosia, capitale de Cipro, mancari siat capitale de istadu mermu de s'Unione Europea, geograficamente s'agatat in Asia.
Sa bidda est istada fundada in su 1566 de sos Caballeros Ospitalieros, chi ddi daiant nòmene de su Grandu-Maistru insoro: Jean de la Valette. Su nòmene uffitziale fiat Humilissima Civitas Valletta (Sa Prus Umbile Tzitade de Valletta).
S'architetura de sa bidda est prusatotu baroca, cun elementos maneristas e neo-classicos. Valletta est reconnoschida de UNESCO comente patrimòniu mundiale de s'umanidade giai de su 1980.
In su 2018 Valletta at a èssere capitale europea de sa curtura impare a Leeuwarden.
Padania
Padània est unu atteru nùmen pro inditàre sa Badde de su Po, su prànu prus mannu de s'Italia de su Sùsu.
Su favèddu si est impreàu a bìas fìntzas a sos annos '90, cando sa Lega Nord, unu partìdu de drèsta istrèma chi in cùghe est populare meda, at propòstu "Padania" comènte nùmen pro unu istadu indipendente de s'Italia de Sùsu. Dae cussu mamèntu in sùsu, su vocàbulu at tèntu connotatziones politicas fortes meda.
Geografìa
S'azettìvu padàno, chi bènit dae Padus, su nùmen latinu de su rìbu Po, est cumpàrtu in su sèculu de XIX. In su sentìdu geograficu ebbìa, chin su favèddu "Padania" est a inditàre sa Badde de su rìbu Po. Sas repùbricas frantzèsas in epoca napoleonica chi bi aìan fundàu in s'Italia de Sùsu, difàtis, cumprendìan sa Repùbrica Cispadana e sa Repùbrica Transpadana, sichìnde sa moda frantzesa de dare a sos sartos su nùmen issòro a tuccàre dae sos rìbos de abba. Sa Regio XI de sos romanos anticos la an muttìa fìntzas Regio XI Transpadana in sa literadùra academica solu in sos seculos chi nos sun a cùrtzu.