cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Queens of the Stone Age
Sa fama (2000-2004)
In is duos annos chi sighent, comente at a sutzèdere fintzas in su benidore, sa mermadura de su cumpressu cambiat, ma Josh Homme abarrat semper.
In su 2000 bessit su segundu album, Rated R, cun medas musitzistas chi istant in sa ròdia de Homme e Olivieri. Is criticas sunt bonas, prus pagu sas bèndidas. Partint pro unu tour meda longu chi ddis permitet de si faghere fama.
In s'austu 2002 bessit s'album de tres, Songs for the Deaf. Pro sa registratzione de custu album su cumpressu arretzit su cuntributu de s'ex-Nirvana, Dave Grohl, e de s'ex cantadore de is Screaming Trees, Mark Lanegan. Dave Grohl non sighet in su tour pro s'album, francas carchi cumparsada in is festivals e torrat a su progetu suo cun sos Foo Fighters. In logu suo arribat s'ex-Danzig, Joey Castillo. A primìtziu depet iscetis sonare in su tour europeu ma at pois a abarrare comente mermu firmu.
S'album est discu de oru in su 2003. Is singles No One Knows e Go with the Flow diventant famados e meda trasmitidos in is ràdios e in su canale de telebisura MTV.
Lullabies to Paralyze e Era Vulgaris
In su 2005 Josh Homme, Alain Johannes, Troy Van Leeuwen e Joey Castillo registrant s'album de bator, cun titolu Lullabies to Paralyze, nòmene pigadu de s'urtima cantzone de s'album cabudianu: Mosquito Song.
Mark Lanegan registrat iscetis carchi cantzone e cumparet in tour iscetis cando cuncordadu. B'ant boghes chi cherent ca siat istadu issu puru bogadu de Homme, ma comente at a espricare issu atotu, Lanegan est faghende isceti unu tour de promotzione de s'album nou suo, Bubblegum.
Lullabies to Paralyze est dadu in internet in su freàrgiu 2005, e bessit uffitzialmente in sos Istados Unidos su 22 de martzu, giampende a su postu de chimbe in is crassìficas de Billboard.
In s'atòngiu de su pròpiu annu is QOTSA sighent is Nine Inch Nails in su tour de Nord-America, chi sunt presentende s'album With Teeth. In s'ispetaculu de su 19 de nadale 2005, su ghitarreri de is Nine Inch Nails, Aaron North, sonat impare a issos is cantzones  Monsters in the Parasol e Long Slow Goodbye.
Est semper su 2005 cando is Queens of the Stone Age faghent su primu album live, Over the Years and Through the Woods.
In su cuntzertu chi su cumpressu daet a su Wiltern Theatre de Los Angeles, Homme cantat fintzas cun John Garcia, ex boghe de is Kyuss. Impare sonant tres cantzones de is Kyuss, pretzisamente Thumb, Hurricane e Supa Scoopa and Mighty Scoop.
In su mese de làmpadas 2007 est pubricadu s'album de chimbe, Era Vulgaris, ma giai in antis de sa bessida sunt istados isceberados duos singles: Sick, Sick, Sick e 3's & 7's. In su 2008 bessit puru su single Make It Wit Chu.
Annos 2010
Su 4 de làmpadas 2013 bessit ...Like Clockwork. Pro custu album torrat Dave Grohl chi sonat chimbe cantzones, e bi pigant parte medas artistas, intra custos fintzas s'ex bassista Nick Oliveri.
Singles
Queens of the Stone Age: Rated R: Songs for the Deaf: Lullabies to Paralyze: Era Vulgaris: ...Like Clockwork:
Campofelice di Roccella
Campofelice di Roccella est unu comunu de 1.750 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Sambenados sardos
Sos sambenados sardos sunt su grupu de sos sambenados chi s'agatant in Sardigna.
Documentatzione
Intre sas fontes prus de importu pro s'istùdiu de s'onomàstica sarda antiga sunt de tzitare sos condaghes, registros amministrativos eclesiàsticos de su perìodu giudicale chi benint dae su XI-su de XIII sèculos e s'Ultima Pax Sardiniae, tratadu de paghe de su 1388 intre Giuanne I de Aragona e Elianora de Arbarèe, documentos in ue s'agatat sa majoria de sos sambenados de oe, a s'ispissu iscritos cun una grafia unu pagu diferente (es. De Thori, oe Dettori). Dae sa metade de su de XVI sèculos, gràtzias a s'istitutzione de sos Quinque Libros, detzìdida in su Cuntzìliu de Trentu, est possìbile torrare a costrùere s'istòria e s'evolutzione de sos sambenados generatzione pro generatzione.
Variedade
Sos sambenados sardos de oe ant tentu orìgine in su s'edade mèdia bassa. Medas de sos sambenados petzi sardos derivant dae topònimos (es. Vitzi, de Vitzi o Onnis/Onni/ Fonnesu, dae Fonne), prus de totu dae antigos bidditzolos (es. Kerki, bidditzolu de sa curadoria de sa Nurra, samb. de oe Cherchi, o Sogus, in sa curadoria de Gippi, dae ue benit Desogus ) oe pro sa majoria iscumpartos (est nòdidu s'abbandonu de chentinas de tzentros abitados sardos durante su de XIV sèculos, pro more de sa peste niedda e de sa gherra sardu-catalana), nùmenes de animales (es. Porcu "porcu", Piga "piga" (su pugione), Cadeddu "canigheddu" etz.), nomìngios (es. Pittau "Sebastiano") a bortas indicativos de unu tratu personale (es. Mannu "mannu") o de unu raportu de filiatzione (es. Corbeddu, "fìgiu/-a de Corbu"), e, fintzas si de mancu, antropònimos (es. Catte, Marche "Marcu" etc.) o nùmenes de traballos; bi nde sunt chi benint dae formas nàschidas dae su sostratu protosardu e, cada tantu, giai atestadas comente a formas onomàsticas in losas sardas de època romana.
Intre sos sambenados sardos chi benint dae foras sa pertzentuale prus manna (7% de su totale) est costituida dae cussos corsicanos o chi indicant una possìbile orìgine còrsa (es. Còssu, chi in tempos antigos beniat iscritu Corsu o Còssiga = Còrsica); custos sunt difùndidos printzipalmente, ma non petzi in ie, in sas àreas corsòfonas de sa Gaddura, de s'Anglona e de su Tataresu. B'at àpidu unu flussu migratòriu mannu dae s'àtera isponda de sas Bucas de Bonifàtziu, difatis, giai dae s'edade mèdia, e est acabadu petzi in sos primos deghènnios de su de XIX sèculos.
1938
S'annu 1938 (MCMLXXXVIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu de sàpadu a segunda de su calendàriu gregorianu.
Sambenados sardos
Variedade
Sunt relativamente comunes fintzas sos sambenados originàrios de sa penìsula italiana o chi indicant una possìbile orìgine italiana (es. Massa dae Massa, Pisanu/o dae Pisa ), carchi unu de sos cales est documentadu partinde dae su perìodu giudicale; in piessignu, pro cussu perìodu, sambenados lìgures e toscanos pro more de sos raportos polìticos e cumertziales intre sa Sardigna e sas duas repùblicas marinaras de Gènova e Pisa; intre sos prus illustras e influentes pro s'istòria de sa Sardigna faghent a tzitare sos Lacon-Massa (Obertenghi), sos Doria, sos Viscontes etc. Si rilevat annotamala sa presèntzia de sambenados ibèricos od originàrios de sa penìsula ibèrica e bènnidas in su dillindadu de sa Catalugna (es. Aymerich, Canelles, Sanjust etc.), lòmpidos in s'ìsula durante su plurisecolare perìodu aragonesu-ispagnolu, pro cantu non manchent casos de sambenados de orìgine ibèrica financo illustras giai atestados in sos condaghes giudicales, a esèmpiu tale Iohanne Cadalanu ("Giovanni Catalano") o de Maiorica (de Maiorca), o fintzas sa matessi famìlia giudicale arborense de sos De Serra Bas (in parte erede de sos Cervera, Viscontes de Bas).
Sambenados sardos giai atestados in època romana
In losas romanas in Sardigna cada tantu aparint onomàsticos chi ant a torrare a cumparire in època medievale e/o moderna. Tzitemus a es.: Torbenius Kariti (CIL, X, 7876) chi s'agatat in su medievale Torbenio/Torbeni/Torbini/Turbini/Dorbeni; Monioritinus (CIL, X, 7877), ligadu a su sambenadu Moni/Monni; Baris/Barix e su medievale Barisone/Parisone; Valeria Amoccada ligadu a su sambenadu Mocco de oe; Ietoccor Torceri filius a s'Ithoccor medievale e a su Stoccoro de oe.
Sambenados prus difùndidos
Sos binti sambenados prus difùndidos in Sardigna sunt custos:
Sambenados prus difùndidos pro provìntzia
Sos deghe sambenados prus difùndidos in sas provìntzias sardas betzas.
Grupu de Visegrád
Su grupu traet orìgine de sas riuniones de sos leaderes de Cecoslovàchia, de Ungheria e de Polònia tentas in su casteddu-tzitade ungheresu de Visegrád su 15 freàrgiu 1991. Visegrád fiat istadu seberadu comente a logu de s'adòbiu in su 1991 comente allusione a su Cungressu medievale de Visegrád in su 1335 tra Giuanne I de Boèmia, Càralu I de Ungheria e Casimiru III de Polònia. A pustis de s'iscontzu de sa Cecoslovàchia in su 1993, sa Cèchia e s'Islovàchia sunt istadas fatas membros indipendentes de su grupu, creschende gai su nùmeru de membros de tres a bator. In orìgine fiat prevìdida sa partetzipatzione a su grupu fintzas de sa Romania. Sunt istados sos iscontròrios ètnicos graes acontèssidos in Transilvania in sa bidda de Târgu Mureș/Temesvár intre ungheresas e rumanos in su 1990 a istesiare sa Romania de Ion Iliescu de sos protzessos preparadores pro sa formatzione de su grupu de cooperatzione. Totus e bator sos membros de su grupu Visegrád ant adillidu a s'Unione europea su 1º maju 2004, mentras pro como petzi s'Islovàchia at adotadu s'euro, in su 2009.
Morelia
Morelia est su cabu de logu e sa tzitade prus manna de su Michoacán. Inoghe s'agatant sos corpos prus importantes de s'Istadu. In dies de oe in Morelia b'istant pagu prus o mancu 911'960 messicanos.
Colùmbia (Carolina de Sud)
Sa bidda s'agatat a su tzentru de una area metropolitana de unos 800.000 residentes, segunda prus manna in s'istadu a fatu de sa de Greenville.
Su nùmene de Colùmbia ddi fiat dadu in onore de Cristolu Columbu.
Campofiorito
Campofiorito est unu comunu de 1.401 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Ravanella
Ravanella o arreiga (Rafanus sativus) de sa Familia Cruciferae. Creschede in clima temperadu.Tuberu coltivadu chi si mandigada cru. Su tuberu podet essere longu unos 20 cm. O tundu e minore cantu una nughe. Su colore est ruiu. Calchi ispetzia est pitigosa e atera pius druche.
Fostinaja
Fostinaja o frustinaca (Daucus carota), Fam. Ombrelliferae. Pianta ervosa che creschet areste o cultivada. Sa cultivada est una raighina, in fromma de fusu, de 20-25 cm de longaria, de colore grogu, arantzu o biancu. Si impreada in coghina. Si consumada cotta e puru crua-
1939
S'annu 1939 (MCMLXXXIX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu de domìniga a segunda de su calendàriu gregorianu.
1940
S'annu 1940 (MCMXL in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu de lunis a segunda de su calendàriu gregorianu.
Greenville (Carolina de Sud)
Greenville est una bidda de unos 61.400 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, sea de sa Contea de Greenville in Carolina de Sud.
Camporeale
Camporeale est unu comunu de 3.711 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Portescusi
Portescusi est unu comunu de 5.392 abitantes de sa provìntzia de su Sulcis Igresiente.
Sèligas
Sèligas (in italianu Selegas) est unu comunu de 1.523 bividoris me sa tzitadi metropolitana de Casteddu, in sa Trexenta.
Portugallu
Su Portugallu, nùmene ufitziale Repùblica Portuguesa ​ (República Portuguesa; pron. IPA [rɛ'puβlikɐ puɾtu'ɣezɐ] o [ʁɛ'puβlikɐ puɾtu'ɣezɐ]; in mirandesu, República Pertuesa), est unu de sos bintisete Istados soberanos chi formant s'Unione Europea, costituidu comente un'Istadu de deretu democràticu. Est unu paisu transcontinentale. Sa majoria de su territòriu suo, cun capitale in Lisbona, est postu in su sud-ovest de s'Europa, in sa penìsula ibèrica. Làcanat in s'estu e in su norte cun s'Ispagna, e in su sud e ovest cun s'otzèanu Atlànticu. Cumprendet puru sos artzipèlagos autònomos de sas Azorras e Madeira postos in s'emisfèriu norte de s'otzèanu Atlànticu.
Su nùmene de Portugallu fortzis benit dae su nùmene antigu de Porto, dae su latinu «Portus-Galliae» — portu de Gàllia, pro su fatu chi sos navios gallos obbitaiant custu portu— o, pius forsis, de «Portus-Cala» — topònimu testimoniadu in sa Chronica de s'istòricu de su sèculu V Hydatius —, pro more de un'ormizu chi esistiat in unu logu afortigadu numenadu «Cale».
Su Portugallu est istadu una testimonia istòrica de unu flussu sighidu de tziviltades diferentes durante sos ùrtimos 3100 annos. Tartessos, tzeltos, fenìtzios, cartaginesos, gregos, romanos, germanos (suebos e visigotos), musulmanos, ebreos e àteros pòpulos ant dassadu rastas in sa cultura, istòria, limbàgiu e etnia. Durante sos sèculos XV e XVI, su Portugallu fiat istadu una potèntzia econòmica, sotziale e culturale mundiale, gasi comente un'imperu chi s'isterriat dae su Brasile fintzas a sas Ìndias Orientales. A pustis, mescamente a pustis de sas Gherras Napoleònicas e s'indipendèntzia de su Brasile intre sa fine de su sèculu XVIII e comintzu de su XIX, su Portugallu aiat comintzadu a bìvere perìodos convulsos. Cun sa Rivolutzione de su 1910, fiat agabbada sa monarchia, a pustis de àere àpidu, dae 1139 a 1910, 34 res. Su paisu aiat bìvidu suta ditadura intre 1933 e 1974, cando fiat rutu a pustis de un'abbolotu connotu comente sa Rivolutzione de sos Cravellos. In su 1986 aiat aderidu a s'Unione Europea e, dae su 2001, faghet parte de s'eurozona.
Est unu paisu isvilupadu,​ cun un'ìnditze de isvilupu umanu cunsideradu comente «altu meda», ​ e cun unu tassu altu de alfabetizatzione. ​ Su paisu est classificadu comente su de 19 cun mezus calidade de vida, at unu de sos mezus servìtzios sanitàrios de su pianeta e est cunsideradu una natzione globalizada e paghiosa. ​ Gasi etotu, est sa de 18 destinatziones turìsticas mundiales in volùmene de visitadores. Culturalmente apartenet a s'Europa Latina; est membru de s'ONU, s'Unione Europea (includende s'eurozona e s'Ispàtziu Schengen), sa NATO, s'OECD e sa CPLP, intre àteras. Puru partètzipat a sas fortzas de paghe de sas Natziones Unidas.
Tzitades printzipales
Lisbona (Lisboa), Oporto(Porto), Braga, Coimbra, Ebora (Evora), Faro, Funchal, Ponta Delgada, Aveiro, Viseu, Leiria, Gaia, Matosinhos, Guarda, Covilha, Castelo Branco, Figueira da Foz, Amadora, Almada, Setubal, Queluz, Agualva-Cacem, Odivelas, Portimao, Guimaraes, Viana do Castelo, Chaves, Tomar, Elvas, Angra & Horta.
Montes (serras) principales
Pico, Estrela, Larouco, Peneda, Geres, Marao, Gardunha, Lousa, Caramulo, Coroa, Montesunho.
Persones de ammentare
Paco Bandeira, Ary dos Santos, Carlos do Carmo, Candida Branca Flor, Ababela, Linda de Suza, Roberto Leal, Jorge Ferreira, Lena D`Agua, Marie Myriam, Mariza, Micia, Vitor Espadinha, Lenita Gentil, Camoes, Pessoa, Miguel Torga, Antonio Nobre, Florbela Espanca, Agustina Bessa Luis, Sophia de Mello Breyner Andresen.
Libertade de espressione
Sa libertade de espressione est su deretu de s'indivìduu a espressare ideas e opiniones liberamente, e duncas chentza de tzensura. Est unu deretu fundamentale regollidu in s'artìculu 19 de sa Declaratzione Universale de sos Deretos Umanos (DUDU), e sa majoria de sos sistemas democràticos puru ddu signalant. De issa nde derivat sa libertade de imprenta. Sende gasi, su matessi artìculu de la DUDU restringhet su deretu "a sas istabilidas dae sa lege cun sa fine ùnica de assegurare su reconnoschimentu e su respetu a sos deretos e libertades de sos àteros". Àteru astringhimentu est sa de fàghere propaganda a favore de sa gherra (Patu Internatzionale de Deretos Tziviles, Ecumènicos e Polìticos).
Sa libertade de espressione est difèndida che unu mèdiu pro sa difusione lìbera de sas ideas, e aici est istada congiminada durante s'Illuminismu. Pro filòsofos comente Montesquieu, Voltaire e Rousseau sa possibilidade de dissentire favoressit s'adelantadura de sas artes e sas sièntzias e s'autèntica partetzipatzione polìtica. Est istada unu de sos pilastros de sa Gherra de s'Indipendèntzia de sos Istados Unidos e sa Rivolutzione Frantzesa, fatos chi andant interessare sas cortes de sos àteros istados otzidentales. Àteru argumentu clàssicu, assòtziadu a John Stuart Mill, est chi est essentziale pro s'iscoberta de sa beridade. Oliver Wendell Holmes Jr. e Louis Brandeis, famosos giuristas nordamericanos, ant coniadu s'argumentu de su mercadu de ideas. Segundu custa analogia cun sa libertade de cummèrtziu, sa beridade de un'idea s'iscòbiat in sa capatzidade sua pro cumpètere in su mercadu. Est a nàrrere, essende in egualidade de cunditziones cun sas àteras ideas (libertade de espressione), sos indivìduos ant a cumprèndere ite ideas sunt beras, farsas, o relativas. Custu argumentu est istadu criticadu pro assumire ca cale si siat idea diat andare in su mercadu de ideas. In prus, si unas ideas tenent prus o mègius mèdios de difusione, si diant impònnere subra sas àteras, a màrghine de sa beridade. Est prua a pustis de sa teoria de su mercadu de ideas esistet s'assuntzione chi sa beridade s'imponet subra sa farsidade. Pro sos detratores est dimustradu chi sos pregiudìtzios s'imponent a s'ispissu subra sa beridade, e fitnzas a cando custa s'impòngiat medas ant sufridu. S'alternativa a custa debilesa de su mercadu de ideas diat èssere sa persighida de sa farsidade (est a nàrrere, restrìnghere sa libertade de espressione). Est beru chi custa metàfora si prestat in ingannos, e Mill no at cumparadu sa libertade de espressione cun unu mercadu. In Subra sa libertade (1859) giamaiat a sa libertade pro argumentare e chistionare cun sa finalidade de aumentare sa connoschèntzia. Custu ìmplicat unas normas implìtzitas de conduta chi assegurent su rispetu pare·pare intre sos allegadores.
Zamora de Hidalgo
Zamora de Hidalgo est una tzitade de su Michoacán, in Mèssicu, e tenet 196'208 bividores.
Capaci
Capaci est unu comunu de 10.342 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia. In territoriu de Capaci est istadu mortu Giovanni Falcone, cun sa muzere e s'iscorta.
ISBN
Su còdighe ISBN (de s'inglesu International Istandard Book Number, "nùmeru de riferimentu internatzionale de su libru") est una secuèntzia numèrica de 13 tzifras impreada internatzionalmente pro sa classificatzione de sos libros (est galu impreada fintzas sa codìfica pretzedente a su 2007, costituida dae unu nùmeru de tzifras paris a 10 in ue s'ùrtimu caràtere podet in s'in casu cuntènnere sa lìtera majùscula X). Est definidu dae unu istandard de s'ISO, derivadu dae sa codìfica SBN inglesa de su 1967. Mancari no obligatòriu, s'impreu suo però s'est comomai fatu essentziale pro s'immissione de su produtu libràriu in sos canales de sa distributzione manna.
Ogni còdighe ISBN identìficat in modu unìvocu ogni editzione dillindada de unu libru (non però sas simples reimprentas, chi mantenent su matessi còdighe de s'editzione a chi si referint) e, una borta assignadu, non podet prus èssere torradu a impreare.
S'agatant fintzas anàlogos còdighes numèricos pro sa classificatzione de publicatziones periòdicas comente sos cotidianos o sas revistas (s'ISSN) e pro sos ispartidos musicales (s'ISMN).
Mississippi (frùmene)
Nàschet in su nord de su Minnesota in leada fache a Sud e si ghetat in su Gulfu de Mèssicu. Tenet longària totale de unos 3.780 km e isceti unu de is afluentes suos est prus longu in su Nord-Amèrica: su Missouri. Impare imbatint a prus de 6.800 km e cumponent su prus istèrridu bacinu fruviale de su mundu.
Istados atraessados de su Mississippi
De Nord a Sud
Latinos (USA)
Sicundu a sas urtimas istìmas, sos latinos sunt unos 23 miliones; bi nde at de cada casta sotziale, ma sos ateros americanos los identificant a su sòlitu comente a sos ispanicos chi vìvent in sos cuartièris prus poveros de sas tzitades mannas, e chi favèddant pro su prus de sas bòrtas sa limba issoro. Sunt unu grupu etnicu de su totu, chi est oje creschènde semper de prus: in Miami, in Florida, su 45% de sa populassione sunt ispanicos, contra su 35% de àrbos e su 20% de nighèddos. Fìntzas in Los Angeles sos latinos sunt a puntu de bènner a majorìa etnica.
In sos ghettos metropolitanos, bi at meda abbolòtu tra ghèngas de latinos e afroamericanos. In Miami, in su 1988, sa bochidùra de unu pitzòccu nigheddu dae parte de unu pulitzòtu che at pesàu unu abbolòtu de sos afroamericanos contra a sos arbos e latinos. In su 1992 sos latinos, a pùstis chi bi at colàu s'uraganu Andrew, sunt istàos protagonistas de un'arrempèllu etnicu a chìrrios de Los Angeles.
Edra
Edra (Hedera helix), de sa Familia Araliaceae. Pianta rampicante, chi istrìsciada subra su terrinu si est unu pagu umidu e in su suta buscu. S'attàccada puru a ateras arvures e muros. Fozas birdes, pintirinadas. Calchi ispetzia faghede fiores biancos.
Giovanni Falcone
Giuanne Falcone est istadu tra sos primos beros cumbattentes contra a sa mafia, finas a perde' sa vida, comente s'amigu sou e cullega Paolo Borsellino.
Limba ebrea/logudoresu
Sa limba ebraiga o ebrea est una limba semìtiga faeddada in su mundu dae unos sete milliones de pessones. Est su primu idioma ufissiale de s’Istadu de Israele. S’ebraigu impreat un’arfabetu suo pròpiu e s’iscriet dae manu dereta a manu manca. S’impreu de s’ebraigu fiat istadu meda limitadu pro sègulos e sa renàschida sua, chi nch’at zutu a sa limba ebraiga moderna, cun terminolozia cumpreta chi cuguzat totu sos domìnios de sa bida, si devet in antis de totu a s’òpera istraordinària de Eliezer Ben Yehuda (1.858-1.922), unu zudeu lituanianu chi si fiat tramudadu a sa terra santa deretu a pustis de si cojuare. Aiat coladu sa bida sua intrea pro cumpilare sos 17 ballùmenes de su “Dissionàriu de ebraigu antigu e modernu”, chi galu oe custituint su testu fundamentale de sa limba atuale. Custa ùrtima, ch’in sos testos bìbrigos fiat limitada a 8.000 bogàvulos ebia, nde contat oe cun 120.000, chi sunt in aumentu sighidu.
Tzintzuntzán
Tzintzuntzán est una munitzipalidade de 14'432 bividores de s'istadu de Michoacán, in Mèssicu.
Carini
Carini est unu comunu de 33.087 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Senobrì
Senobrì (Senorbì in italianu) est unu comunu de 4.419 abitantis de sa tzitade metropolitana de Casteddu, in sa Trexenta. Senobrì est sa pàtria de Carlu Lonis, famosu picapedreri bìvidu prus de duxentus annus fait. In su tzentru stòricu de sa bidda s'agatat su museu suu.
Castelbuono
Castelbuono est unu comunu de 9.298 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Dubrovnik
Dubrovnik (in italianu: Ragusa) est una tzitade de unos 46.600 bividores de sa Croàtzia, posta a manu de sa costera adriatica de sa Dalmàtzia. Sa bidda est fintzas su cabulogu de sa regione Dubrovnik-Neretva.
Sa tzitade at basadu istoricamente s'economia sua subra sos cummèrtzios marìtimos. A sos tempos de sa Repùblica de Ragusa, istadu dalmàticu de chi fiat capitale, sa bidda fiat lòmpida a livellu de isvilupu meda addelantadu, mescamente intre sos de 15 e de 16 sèculos. Dubrovnik fiat connota pro sa richesa e s'arte de sa diplomatzia.
Dubrovnik est oe in die portu de mare e una de sas biddas prus abitadas de turistas de totu sa costera mediterranea. Sa bidda antiga medievale est una de sas megius cunserbadas de su mundu, e de su 1979 est patrimòniu de s'UNESCO.
Mancari demilitarizada de sos annos 70 de su sèculu andadu (pro l'amaprare de cale chi siat cunflitu armadu), in su 1991 fiat meda addanniada de sos bombardamentos durante sa gherra jugoslava.
Sa populatzione de Dubrovnik est formada pro unu 89% de croatos, sighint serbos e bosnìacos.
Cina
Sa Tzina (, a sa lìtera «Terra de Mesu») est unu stadu de s'Àsia Orientali (,, capitali Pechinu); est su prus populosu de su mundu e su chi tenit làcanas cun prus Stadus (14). Làcanat difatis a nord cun sa Rùssia, sa Mongòlia, a est cun sa Corea de su Nord, a sud cun su Vietnàm, sa Birmània, su Laos, su Bhutan e su Nepal, a ovest cun s'Ìndia, su Pàkistan, su Kazàkistan, su Tagìkistan, s'Afghànistan e su Kirghìzistan.
A est si afàciat a su Mari Grogu, e a su Mari Tzinesu Orientali e a sudest a su Mari Tzinesu Meridionali. Sa capitale sua est Pechino.
Serdiana
Serdiana est unu comunu de 2.279 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Planescape: Torment
"Time is not your enemy, forever is."
- Fall-from-Grace "No est su tempus s'inìmicu tuo, s'eternidade lu est."
- Fall-from-Grace
Planescape: Torment est unu jocu de rolu chi at fattu e prubicau in su 1999 sa Black Isle Studios.
Jocabilidade
A differentzia de jocos medas chi pertocan a su genere de sos RPG, comente sa sèrie de Baldur's Gate, est prus importante sa fase dialogica chi non cussa de pelèa, chi puru bi est ma non de meda frecuentzia; de s'ateru, pèrdere est belle impossibile ca su protagonista, a dolu suo, non siche podet mòrrere: s'unica manera pro acabare su jocu chenza arribare a sa fine est a uchìdere unu pessonàzu chi nos podet contare su passau nostru (a ube inghìriat tottu s'istoria) o picare unu isseperu irballau.
Su jocu, chi impreat sas regulas de Advanced Dungeons & Dragons, est essìu in su mercau de sos Istados Unidos e petzi a pustis in aterùbe chenza bortada peruna in sa limba locale: sa mannària de dialogos (1140000 paragulas postas in 68510 chistiononzos, pro unu totale de 5000 pazinas de iscrittu) paris chin su lessicu issoro cumpricau (a bortas literariu, a bortas fitiànu e in slang planare) at isporau a bi jocare a zente meda; sun essìas bortadas, mancari chi amatoriales, in su tempus comuncas.
Su jocu, comente nau prima, si fundat issupra su dialogu e custu, impare a s'operau de su jocadore, chin s'allineamentu tenet meda influentzia pro su chi pertocat tottus sos rapportos chi su protagonista tenet chin sos atteros, mascamente chin chie lu accumpanzat in su biazu suo. S'allineamentu contat sa moralidade (bonu, malu, neutrale) e sa manera chin sa cale la ammustras (legale, caotica, neutrale) e permitit duncas de si cumportare in nove modos tipitzàos (legale-neutrale, legale-malu, legale-bonu; caoticu-bonu, caoticu-malu, caoticu-neutrale; neutrale-neutrale o neutrale abberu, neutrale-bonu e neutrale-malu).
Attera cosa de ammentare sun sos assòtzios ube su protagonista podet intrare; cadauna tenet una filosofia esistentziale propria e a un'ala cuntzedit privilegios, comente su de poder comporare o bendere cosa a un'atteru chi de s'assotziu nde fachet parte, a s'attera fachet a manera chi zente de atteros assotzios pompiet male a su protagonista o fintzas lu attachet.
Istòria
"This is what my eyes see, my love, unfettered by the shackles of time: you shall meet enemies three, but none more dangerous than yourself in your full glory. They are shades of evil, good and of neutrality, given life and twisted by the laws of the planes. You shall come to a prison built of regrets and sorrow, where the shadows themselves have gone mad. There you will be asked to make a terrible sacrifice, my love. For the matter to be laid to rest, you must destroy that which keeps you alive and be immortal no longer. I know that you must die... While you still can. The circle must come to a close, my love..."
- Deionarra's prophecy
"Accò itte bìen sos ocros meos, s'amore meu, liberàos dae sas cadenas de su tempus: as a atobiare tres inimicos, ma nemos prus periculosu de tene etottu in sa gloria tua prena. Issos sun umbras de su malu, de su bene e de sa neutralidade, animadas e contortas dae sas lezes de sos pianos. Tue as a bènner a una presone fravicada issupra annèos e dolore, in ube finas sas umbras si an ammachiàu. In cughe ti an a pedìre de facher unu sacrifissiu terribile, s'amore meu. Pro chi sa chistione acabet, depes destrùghere su chi ti mantenet in bida e non essere prus immortale. Deo l'isco chi tiche depes morrere... Finas a cando galu podes. Su tzìrculu si depet serràre, s'amore meu..."
- Profetzia de Deionarra
Su jocu cumintzat in sa tzitade de Sigil, nada fintzas "sa tzitade de sas jannas" pro mantènner issa s'echilìbriu tra sos pianos de su multiversu: su protagonista, unu immortale tantu enigmaticu cantu anonimu chi su corpus suo est de colore biaìttu tantu est impudricànde e prenu de sicatrìtzas, si nde pesat ind unu mortòrju chenza perunu ammentu nen de chie fit (difatis lu connoschimus comente The Nameless One "Su Chenza Lùmene") nen de itte apat fattu pro si meritare custa sorte. Una conca de mortu bolande in àghera, chi si narat Morte, li narat de una iscritta posta a palas suas chi lu informat de unu dìariu, comomai pèrdiu, e de unu pessonazu de lùmen Pharod. E tando su protagonista cumintzat duncas sa missione sua pessonale pro acatare una carchi respusta de su passau suo e pro torrare unu essere mortale.
Si at a bènner a connoschentzia chi est goi pro more de una magìa fatta dae sa maghiàrja Ravel Puzzlewell e chi isse etottu pero li at pedìu de fàcher, ca nanchi tenìat sa curpa de fattìas gai malas de che falare derettu a s'ifferru (pianu de Baator) una vorta mortu, e cherìat evitare tale destinu dimandandeli de lu facher immortale. Sa magia petzi in parte si podìat narrer reséssia, ca sa maghiarja lu at dèpiu alienare dae sa mortalidade sua (nada The Trascendent One "Su Trascendente") dandeli adderettura forma fisica e pessonalitzada, e in prus non fit malu a uchidere, ca si mortu un'anima innosente depiat pacare sa curpa sua diventande un'umbra dannada in locu suo, "pesandesiche" comente aiat fattu prima. Comente chi non bastaret, sa morte fisica de su corpus impudricàu corfet sa conca a puntu tale de perdere semper de prus cussentzia, finas a diventare unu zombie.
Su biazu suo est unu biazu junghianu pro connoschere a isse etottu, prenu de annèos pro su chi fit abberu, tantu est beru chi sa mortalidade sua la atobiat ind una rocca fravicada issupra su dolore suo (e, pro bi arribare, si depet istratzare unu cantu de pedde iscrivendevi issupra chin su sambene unu rimpiantu in particulare) in su Pianu de sa Energia Negativa; tando, su jocu si lu podet acabare in maneras medas: si su Chenza Lumen est sàpiu e intellizènte, podet puru cumbìnchere su Trascendente a si aunire a isse pro torrare a essere unu, oppuru si la podet bìnchere chin sas armas in manos (destrughènde a issa e isse etottu), oppuru galu, cussiderande su ligàmine tentu tra sa mortalidade e sa presentzia fisica de su corpus martzu, si bi podet uchìdere chin sa ispada de s'immortale secandesi s'arteria de gula o auto-annuddàndesi chin sa boluntade ebbìa. In cada manera, tottu est fattu a posta pro siche mòrrer in bon'ora, pònner a frenu s'inzustissia a capu de su ciclu morte-rinàschia e pacare sas curpas gherrande pro semper in sa Gherra Sambenosa, pro non bi torrare mai prus.
Iscàssia de glucosu-6-fosfatu disidrogenasi
S'iscàssia de glucosu-6-fosfatu disidrogenasi (incurtzadu G6pd-iscàssia) o favismu est una cunditzione patològica ereditària ligada a su cromosoma X, caraterizada dae iscàssia in cantidade de su glucosu-6-fosfatu disidrogenasi (G6PD), enzima de rechèdidu in sa bia de is pentosos-fosfatos. Est su difetu enzimàticu prus comunu in s'ispètzia umana.
S'iscàssia est isprimida massimamente in sa lìnia tzellulare eritròide - dae chi dependet s'isvilupu de is globulos rujos - e in mesura minore in is àteras tzellulas emàticas.
Su difetu si manifestat cun anemia emolìtica non immune chi podet acontessere in cunseguèntzia a càusas numerosas, prus fitianamente infetziones o espositzione a sustàntzias chìmicas o fàrmacos. Essende istrintamente ligada a su favismu - anemia emolìtica chi podet sighire a su consumu de faas - su faeddu favismu est fat-fatu impreadu fintzas pro inditare s'iscàssia enzimàtica etotu. Est però un'usu impropiu,sende chi non totu is G6PD-iscassos manifestant custa reatzione papende·nche.
Epidemiologia
S'iscàssia de G6PD est su prus comunu deficit enzimàticu in su mundu. Pertocat unas 400 milliones de persones, massimamente de orìgine africana, mediorientale e asiàtica meridionale, chi benint a èssere totu is zonas in ue b'at arta intzidèntzia de malària. Sa mudatzione de su gene de su G6PD dat difatis resistèntzia a sa maladia, in particulare cando causada dae su Plasmodium falciparum. Custu avantàgiu est cumpartzìbile cun àteros difetos genèticos comente talassemia e anemia drepanotzìtica.
Essende istada sa Sardigna in tempus andadu regione malàrica, in virtude fintzas a is pagos ammisturos cun àteros pòpulos, s'iscàssia de G6PD est meda ispainada intre is sardos, in particulare in is persones originàrias de zonas benosas de Campidanu, siat a manu de Casteddu, siat a manu de Aristanis. Chi is perchentos mèdios in is sardos sunt prus artos de su 15%, in custas ùrtimas àreas mentovadas s'istimat chi agiomai unu 24% de is bividores nde siant interessados.
Etiologia
Si connoschent 5 classes de mudatzione de su gene de su G6PD:
Maurìtzius
Maurìtzius, o sa Repùblica de Maurìtzius (in inglesu Republic of Mauritius; in frantzesu République de Maurice; in crèolu maurìtzianu Repiblik Moris), est unu paisu insulare de Àfrica cun capitale Port Louis. S'istadu non tenet limba ufitziale. S'inglesu - essende ex-colònia britànnica - est sa limba faeddada in su parlamentu, mancari sa populatzione alleghet fatu·fatu una limba crèola basada subra su frantzesu, cun influèntzias inglesas, portughesas, malgàscias e hindi. Unu 4% de sa populatzione est francòfonu puru.
S'istadu currespondet a s'artzipèlagu de sas ìsulas Mascarenas, foras pro sas ìsulas de Reunione e de Tromelin, chi pertenent a sa Frantza. Tenet istèrrida de 1.860 km² e contat unos 1.299.172 bividores. S'agatat in s'otzèanu Indianu sud-otzidentale, 550 km a est de su Madagascàr. Franca a s'ìsula printzipale, omònima, cumprendet fintzas is ìsulas de Agalega, Cargados Carajos e Rodrigues.
S'ìsula fiat giai nòdida a is Malesos e a sos Àrabos a su nessi de su de 10 sèculos. Is Àrabos ddi naraiant Dina Arobi. Is Portughesos dd'aiant iscoberta in su 1505, batijende·dda cun su nùmene de Ilha do Cerne ("ìsula de su sìsine"), ma fiat abarrada disabitada fintzas a su primu aposentamentu olandesu, in su 1598. Fiant istados is Olandesos a ddi dare su nùmene de Maurìtziu, in onore de su prìntzipe Maurìtziu de Nassau. Tziclones e unos àteros eventos climàticos disfavoràbiles aiant portadu, carchi deghe de annos a pustis, is olandesos a dd'abbandonare.
In su 1715 is frantzesos nd'aiant pigadu possessu, torrende·dda a batijare Île de France. Conchistada dae is britànnicos in su nadale de su 1810, Maurìtziu fiat torradu a su nùmene olandesu pretzedente. Su 1 de freàrgiu 1835 s'amministratzione aiat abolidu s'iscravidade. In su 1965, is britànnicos aiant sutràidu a Maurìtziu sas Ìsulas Chagos, chi fiant fatas parte de su Territòriu britànnicu de s'Otzèanu Indianu. A fatu, su guvernu de Maurìtziu aiat sustentadu chi custa operatzione esseret illegale, segundu is leges internatzionales, pretendende su possessu de is Chagos.
Sa natzione at agiuntu s'indipendèntzia su 12 de martzu 1968, e est devènnida repùblica in s'àmbitu de su Commonwealth in su 1992. S'ìsula est de semper una democratzia istàbile, cun eletziones lìberas e regulares, in su respetu de is deretos umanos, e atraet inbestimentos mannos dae s'èsteru. Tenet unu de is PIB peròmine prus artos de totu s'Àfrica.
No esistet una religione de istadu, ma cussa prus praticada est s'induismu, dae prus de sa metade de sa populatzione, chi pro su 70% est de orìgine indiana, de iscratza de traballadores imbiados in ie durante s'impèriu Britànnicu in regìmene de tzerachia. Si tratat de s'ùnicu istadu africanu a majoria induista.
Tommaso d'Aquino
Tommaso d'Aquino (Aquino/Roccasecca, provintzia de Frosinone, 1225 – Fossanova, 1274).Santu. Dominicanu o de s'Ordine de sos Preigadores. Est istadu unu filosofu italianu ( ada valorizadu sa filosofia de Aristotele applichendela po sa teologia cristiana) e unu teologu, de sos mannos. Discipulu de Sant'Alberto Magno, ada insegnadu in Parigi, Roma e Napoli. Ada iscrittu sa Summa Theologiae, unu monumentu de dottrina teologica; Summa contra Gentiles ( un'atera opera importante) e ateros Trattados. Sa festa sua su 28 de bennalzu.
Scolasticu e teologu, nomenau "Doctor Angelicus" o "Doctor Universalis"
Giornalista
Unu giornalista o zornalista est una persone chi si dèdicat in manera profesionale a su giornalismu. Su traballu suo cunsistet in compilare e difùndere s'informatzione subra eventos atuales, sa gente, sas tendèntzias e sos problemas.
Sos tipos de giornalismu podent èssere medas: giornalismu sientìficu, giornalismu digitale, giornalismu de business, fotogiornalismu, etz. Sos fatos chi unu giornalista batit a su pùblicu sunt significativos in àmbitos comente sa polìtica, s'economia o sa cultura. Custu dat podere a sos giornalistas (pro custu motivu sa professione est a s'ispissu descrita comente su poderes de bator, in riferimentu a sos tres poderes costitutzionales) in su protzessu de sa formatzione de s'opinione pùblica e in s'influèntzia chi sa rivelatzione de custos fatos podet tènnere in sas posturas de custu pùblicu.
Cun sa rivolutzione digitale sunt naschidas tres maneras de fàghere giornalismu: su giornalismu traditzionale, su giornalismu partetzipativu (bidu in su Web 2.0, ue sos tzitadinos gènerant sos pròpios canales de distributzione, comente, pro esempru, su blog), e su giornalismu tzitadinu, chi est utilizadu dae sos mèdios traditzionales chi pregontant a sos tzitadinos de cumpartzire sas novas issoro cun fotografias, audio o vìdeos.
Orìgines
A cumintzu de su de XIX sèculos, unu giornalista fiat calicunu chi iscriiat in sas publicatziones, ma in s'ùrtimu sèculu t comintzadu a si refèrrere a un'iscritore pro cuotidianos e rivistas.
Giornalista ambientale
S'incàrrigat de temas chi si relatzionant intre s'òmine e s'ambiente naturale suo. Andat dae s'informatzione agrìcula, de allevamentu, meteorològica, finas a aspetos sotziales, econòmicos, polìticos, de su chi tenet de bìdere cun su medioambiente. Investigatzione ecològica e difusione pro preservare su praneta.
Cibergiornalista
Est cuddu ue su mèdiu printzipale pro sa chirca, elaboratzione e, mescamente, sa difusione de s'informatzione est su ciberispàtziu, cun internet comente a printzipale esponente. Sa funtzione sua fratat a fàghere chi sas informatziones complessas siant semplificadas e si podant cumprendere dotende·las de  risorsas multimediales pro su megius intedere de s'utente.
Giornalista sientìficu
Est cuddu chi cumprit una relatzione sistemàtica e professionista intre sa connoschèntzia sientìfica e sa sotziedade, sa printzipale meta sua est fàghere de sa sièntzia una sapièntzia pro su pùblicu in generale cun caratere informativu e didàticu.
Giornalista culturale
Est cuddu chi s'incàrrigat de difusione de eventos e  espressiones culturales de una sotziedade a traessu de sos mèdios massitzos de comunicatzione. A su turnu suo pretendet puru informare subra eventos s'essèntzia siant sas artes, sa mùsica e s'artesania. Mancari est manna custa camba de su giornalismu a causa de s'ampru tèrmine suo de su chi si connoschet comente a «cultura» est importante risaltare chi unu giornalista culturale est cuddu chi promovet sa fusiones o rennoamentos sas culturas passadas e cuntemporàneas, cun sa funtzione ùnica de dare a connòschere a su pùblicu noas subra manifestatziones de àteros logos.
Giornalista econòmicu
Est unu giornalista ispetzialista in s'àrea econòmica, dende a connòschere cun una bisione generale s'istadu econòmicu de unu paisu determinadu, s'istadu de s'inflatzione, de sa moneda in antis su dollaru, èuro, etz.
Giornalista isportivu
Est cuddu chi tenet cuntzetos generales de isport. Collit informatzione subra sos eventos isportivos a livellu locale, natzionale e internatzionale mustrende sas novidades chi si relatzionant cun sas diferentes disciplinas isportivas.
Pátzcuaro
Pátzcuaro est unu comunu de 14 432 bividores de s'istadu de Michoacán, in Mèssicu. Fiat su cabu de logu de s'impèriu de sos purépechas (tarascos pro sos ispagnolos).
Giornalista
Arriscos
Èssere giornalista podet èssere una professione arriscada in carchi paisu, dae chi sos giornalistas iscoberint beros iscòmodos pro carchi setore o grupos de podere.
Giornalistas impresonados
Segundu su 2010 prison census de su Committee to Protect Journalists, durante su 2010 sunt istados impresonados 145 giornalistas totu in tundu de su mundu, una nùmerat rècord dae s'annu 2000. Sos paisos cun prus giornalistas in sas presones suas sunt:
Reporters Sena Fronteras e Committee to Protect Journalists pùblicant raportos subra sa libertade de istampa e nd'organizant campagnas.
Limba de sos Sinnos Russa
Sa Limba de sos Sinnos Rùssa (Русский Язык Жестов, РЯЖ) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est rsl. Lu РЯЖ è usata anche in Rùssia e Bielorussia (120.500 ).
Venetismu
Su venetìsmu est unu favèddu chi si imprèat pro inditàre unu movimèntu regionalista chi chèret prus autonomia pro su Venetu dae Roma, si non s'indipendentzia, e bòlet torràre a promògher sa Repùbrica de Venetzia chin sas tradissiones, curturas e limbas suas. A pàrrer de Paolo Possamai, su venetismu est "sa tensione de su Venetu e de sos venetos pro su reconnoschimèntu de s'identitade e autonomia issòro". Su venetismu est unu movimentu mannu chi, chène dùda, cumprèndet sos partidos venetistas, ma pèri attera zente chi bènit dae tottus sos partidos politicos.
Calicùnu venetista cunsìderat su Venetu comènte una nassione a bànda dae s'Italia e, a s'ispìssu, pònet in dùda sa lezittimidàde de su referendum chin su cale, in su 1866, su Venetu si at postu a pare chin s'Italia. Sos venetistas, dùncas, tòrran a propònner unu referendum novu oje in dìe ind una campagna politica pro punnàre a s'indipendentzia de Venètzia, unu paìsu chi lu fàchen tottus sos trèttos de sa Repubrica Venetziana istòrica, chi cumprèndet Venetu, Friuli-Venetzia Giulia e fìntzas carchi zàssu lombardu (Brescia, Bergamu, Crema e una parte de sa Provìntzia de Trentu).
De calesisìat manèra, pèri sa costitussione de sa regione veneta reconnòschet a sa zente veneta su status de "populu".
Ankylosaurus/LSC
Ankylosaurus (Brown, 1908 - su nòmene suo nde benit de su grecu e bolet nàrrere "tziligherta fùndida ") est unu genere estintu de dinosàuru ornitischiu tireoforu bìvidu in su Cretàceu superiore, circa 70-65 milioni de annos faghet (Maastrichtiano), in cussa ca oe est s'Amèrica de su Norte, ca ddu faghet unu de is urtimos generes de dinosàuru cumparsu in sa terra prima de sa Grandu estintzione de massa de is dinosàuros. Ankylosaurus est istadu descritu pro sa primu borta in su 1908, da parte de su paleontologu Barnum Brown, e a como sa specie tipo, A. magniventris, est s'ùnica specia ascrita al su genere Ankylosaurus. De s'iscoberta sua, sunt istados iscopertos isceti pagu esemplares frammentarios, ma no est istadu mai iscobertu unu esemplare cumpletu. Sa majoria de is membros de Ankylosauria sunt rapresentados de materiale fossiles prus cumpletas, Ankylosaurus è a s'ispissu consideradu comente s'archetipu de su grupu suo.
Venetismu
A commo s'assòtziu venetista chi tènet prus impòrtu est Raixe Venete, chi cada annu apparìtzat sa "Festa dei Veneti en Cittadella", in ube venetistas de cada zenìa e pessamèntu politicu si atòbian, e sa pazina web chi est bortàda in parìtzas limbas.
1980
S'annu 1980 (MCMLXXX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia a segunda de su calendàriu gregorianu.
Casteldaccia
Casteldaccia est unu comunu de 10.465 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Samatzai
Samatzai (nòmene antigu Santu Maccari) est una bidda posta in sa Sardigna de giossu, in su territòriu de sa tzitadi metropolitana de Casteddu, tenit 1.746 personis e est a 30 km de sa capitali sarda, Casteddu.
Giografia
Samatzai est una bidda de giai giai 1760 personis, e su logu suu est in Sardìnnia de Giossu, in sa provìntzia de Casteddu, atesu 32 km de sa Capitali. Est 72 km atesu de Aristanis, 156 km atesu de Nùgoro e 194 km de Tàtari. Is cordinadas giogràfigas funt 30° 29' de latitùdini e 0° 5' de longitùdini de su meridianu de Casteddu. Su territòriu cumunali tenit una mannària de 31,12 km² de manera arregulari de sud-est a nord-ovest intru de sa làcana de is cùcurus de sa Trexenta e is pranus de Campidanu. Su territòriu tenit a làcana de nord Guasila, a est Pramentelu e Barrali, a sud Donori e Ùssana e a ovest Nuràminis - Biddagrega e Serrenti. Samatzai est in sa làcana de su pranu mannu campidanesu unu pagu in sa costa de su cùcuru, acanta de un’arriu. Est intru de 100 e 300 metrus apitzu de su pillu de su mari, e cun una mesana de 165 metrus. Est prus chi totu pranu, cun calincunu cùcuru in su sartu, chi ddi nant “monti”, chi faint parri su sartu prus de interessu acarendiddu cun is pranus campidanesus, e dd’assimbìllat de prus cun su sartu trexentesu.
Iscravidade
S'iscravidade est sa cunditzione de su chi est privadu de sa libertade, chi est fatu propiedade - e duncas isfrutàbile e bendìbile che unu bene materiale - de un'àteru.
Samatzai
Giografia
In is annus ’60 e ’70 funt nascias duus fraigadroxus de importu mannu (Calcidrata e ItalCementi), chi ant sfrutau sa sienda de su logu (perda de carcina, terra màini, arenargiu,…), chi at fatu agatai traballu a genti meda de sa bidda (su 16% de is traballadoris de su Tzimentudroxu bivit in Samatzai) e at fatu allestrai sa crèscida de sa bidda; ma custus fraigadroxus ant pagu pagu papau su territòriu, boghendiddi su connotu suu. In prus, oindi’ puru, custus fraigadroxu faint bessiri una cuntierra intru de is abisòngius de sa sienda stòrigu-archiològiga cun sa crèscida sòtziu-econòmiga. Sa bidda est a 4 km de s’Arruga Stadali 131: custu permitit a si movi de manera lestra in totu su Campidanu e un’acàpiu lestru a Casteddu.
Iscravidade
Definìbile che una aina animada de Aristòtele (Ética Nicomachea, VI, cap. VIII-XIII), s'iscravu s'iscerat de su tzeracu, de su presoneri o de su fortzadu (totu cunditziones a curtzu de s'isfrutu) e de s'animale de traballu, dae unu istatutu pròpiu, determinadu dae règulas (costumenes, leges etz...) chi balent in su paisu e s'època cunsiderada. Sunt règulas chi apostivigant sas cunditziones chi betint a s'iscravidade e sas chi faghent a modu chi bi si istorret, sos tremenes impostos a su mere, sos de libertade e amparu chi s'iscravu sighit a tènnere, fintzas ite cunsìderu de umanidade (s'ànima segundu bisura religiosa) li si reconnoschet. S'afrancadura de un'iscravu (dada dae su mere o dae s'autoridade chi l'istat subra) nde faghet unu afrancadu, chi tenet istatus simbillante a unu ordinàriu.
Samatzai
Giografia
Is acàpis cun is atras biddas acanta, bogadas Nuràminis e Pramentelu, funt prus trabballosus ca is arrugas no ddas ant asfartadas. Is ùnigus arrugas cun asfartu funt sa Provintziali 33 (A.S. 131-Nuràminis-Samatzai-Pramentelu) e sa A.S. 128; custa, mancai truessendi su territòriu est unu pagu arrenconada de sa bidda. Is atras arrugas no funt bonas e duncas calincunu logu de su sartu, mancai bonus, funt malus a lompi, su pròpiu medas logus archiològigus funt malas a nci’arribai.
Iscravidade
Sos negùscios negrieros transatlànticos e orientales sunt sos esempros prus emblemàticos de pratichesas de cummèrtzios de iscravos, dadu dae su fatu chi apant tentu durada de paritzos sèculos e chi apant tiradu a mesu deghinas de milliones de pessones, cun effetos istòricos chi pertocant mescamente s'Àfrica sub-sahariana, sos Istados Unidos de Amèrica, sos istados caraìbicos e de s'Amèrica meridionale.
Samatzai
Giografia
Ddoi funt logus archiològigus meda, e cosa architetòniga de importu in bidda, sa majoria de custas cosas sa Soprintendèntzia no dd’at arregistrada e duncas no funt amparadas. Fintzas de s’antigòriu su sartu est pratziu in duus: Sartu de Susu e Sartu de Bàsciu. Po Sartu de Susu naraus totu su logu chi àndat a nord, chi làcanat cun Serrenti, Guasila e Pramantellu. Po Sartu de Bàsciu sa parti chi àndat a sud-est e làcanat cun Biddagrega-Nuràminis, Ùssana, Donori, Barali e Pramentelu torra. Sa lìnia chi spèrrat is duas partis pàssat in mesu a is duas arrugas chi partendi de sa bidda betint a Ortacesus (conca a nord-est) e a Biddagrega (conca a sud-ovest). Scedas apitzu de su cumunu de Samatzai pigadas de "Sa storia nostra" de Antonio Leoni (Editzionis Nuove Grafiche Puddu)