cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Iscanu
Naschet a sos pes de su Montiferru, ind una de sas zonas prus sanas de s'isula a 380 mt. subra su livellu 'e su mare, da in ue ch'est attesu solu pagos chilometros. Creschidu in su cratere de un'antigu vulcanu mortu, ponet fundamentos subra roccas basalticas e trachiticas. Su territorriu sou est ispartu tra montes, montrigos e baddes pittorescas in mesu 'e cales current bundantes rios. Sa 'idda est situada ind unu puntu istrategicu in prenu territoriu e monte. Su monte pius bartu est "Sa Pattada" (980 mt), da in ue si gosant vistas isconfinadas a solu 30 minutos de escursione. S'ispiaggia prus affacca est a solu 15 minutos de macchina.
Fazile de raggiunghere da tantos zassos, est ebbia 18 Kms attesu da s'incrociu de Macumere de sa 131. Macumere de sa 131.
Pro chie preferit sa friscura 'e sos buscos b'hat una meravigliosa pineta a sos aforas de idda, o, a solu 4 Kms attesu, sos benales de Sant Antiogu addattu pro rebottas in sa friscura cun funtanas de abba frisca in dogni chizzone.
Pro sos appassionados de istoria, su territoriu de Iscanu tenet differentes sittos archeologicos. Su prus importante de tottus est su situ Nuraghe Nuracale, una costruzione nuragica quadrilobada cund una turre centrale, dae pagu tempus rivalutada pro s'importanzia sua e oggettu de iscavos archeologicos internatzionales. B'hat finzas necropolis prenuragicas cramadas Domus de Janas (domos de sas fadas) o Furrighesos, numerosas "tumbas de zigantes" ispartas in tottu su territoriu e unu numeru tra sos prus bartos de Sardigna de Nuraghes (unos 50) sa maggiore parte pero' quasi cumpretamente dirruttos.
Sa Gastronomia
Iscanu est ricca de mandigos da sos sabores antigos. Su piattu tipicu est sa timballa de arrosu, una fromma de arrosu reprena de petta e ortalizias.
Sa coltivazione de s'olia e sa 'ide dat un'ozzu saboridu e unu 'inu de calidade superiore. Su pane e sos druches (amaretos, tiricas, pabassinos, pane 'e saba), benint ancora fattos cun metodos artigianales.
Pesta de su 1630
Sa pesta de su 1630 est istada un' epidèmia de peste chi s'est difùndida in su perìodu intre su 1629 e su 1633 chi at corfidu, intre sas àteras, diversas zonas de s'Itàlia setentrionale, agiunghende fintzas a su Granducadu de Toscana e a s'Isvìtzera, cun sa màssima difusione in s'annu 1630. Su Ducadu de Milanu, e duncas sa capitale sua, est istadu unu de sos Istados corfidos in manera prus grae.
Sèdilo
Sèdilo est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis in su Guilcer, s'agatat a 288 metros subra su mare e jughet 1975 bividores.
Bichipedia in inglesa
Bichipedia in inglesa est s'incurtzadura pro s'editzione in limba inglesa de Wikipedia.
Deretu de autore
Su deretu de autore est s'istitutu giurìdicu chi tenet sa fine de tutelare sos frutos de sa faina intelletuale pro mèdiu de su reconnoschimentu a s'autore originàriu de s'òpera de una sèrie de deretos de caràtere siat morale chi patrimoniale. S'esertzìtziu in forma esclusiva de custos diritos a banda de s'autore permitet a issu e a sos chi tenent càusa suos de si remunerare pro unu perìodu limitadu in su tempus pro mèdiu de s'isfrutamentu cumertziale de s'òpera.
Majorca
Majorca, (in catalanu e ispagnolu Mallorca) est sa prus istèrrida de is ìsulas Baleares. Portat subrafache de 3.640 Km² e contat populatzione de unos 859.289 bividores (2015). Sa bidda prus manna, chi est fintzas su cabulogu de sa comunidade autònoma est Palma de Majorca.
Tataresu
Su Tatarèsu (nadu puru sassaresu o turritanu) est unu limbazu, naschiu dae s'unione linguistica de còssu, pisanu e ligurinu, chi tenet peroe meda lèssicu, morfolozia e sintassi de su sardu (variante logudoresa). Est pro custu chi a ponner su tataresu ind unu grupu unicu venit difitzile meda, e sos linguistas preferin a lu mutire "limba a lacana" tra su corsicanu e su sardu. Si podet dare chi siet unu dialetu de su sardu, cun dificurtade meda pro sa resone nada in supra, o b'andet a formare unu grupu novu chi cumprendat tataresu, galluresu e còssu.
Istòria
Su tataresu naschit chin sa Repubrica de Tàtari in su 1200, annu chi sa tzitade si ponet sutt'e sa custodia de Genova. Fintzas a tando, s'allegavat su sardu logudoresu, chi poi diat abbarrare petzi che "limba de zente ischida". Difatis, su sardu (impari a su latinu) chi si podet galu bier in sos Istatudos Tataresos, sa zente no lu faveddavat, allegande unu dialettu toscanu chin influentzia sarda e còssa. Max Leopold Wagner navat chi su tataresu l'an cumintzau a faveddare pustis 'e un'apedémia tantu mala chi bi sun abarraos in tzitade solu pisanos, còssos e genovesos. Sa situatzione in Tatàri l'an espricada massimu sos relizosos e funtzionarios ispagnolos, chi navan cantu sichit: "La lengua ordinaria de Cerdeña es la sarda, come de Italia la italiana. En algunas villas empero usan la corça, aunque también entienden la sarda... En esta ciudad de Saçer algunas personas prinçipales hablan mediocremente la española, pero lo común es sardo y corço, o italiano que le es vezino... no se venía quasi nadie a confessar con nosotros por no saber la lengua... los pocos que acquí hemos sido siempre fuimos de pareçer que en casa la habla ordinaria fuesse sarda... si los lectores o confessores que han de venir acá sono españoles, tendrán harto trabajo y haran poco fruto por espaçio de un año o más, porque los mochachos ninguna lengua hablan sino es corça..."
- Francisco Antonio, preide
"En lo de la lengua sarda sepa vuestra paternidad que en esta ciudad (Tàtari) no la hablan, ni en el Alguer ni en Caller; mas solo la hablan en las villas. En esta ciudad se hablan quatro o sinco lenguas quien catalán, quien castellano, quien italiano, quien corso, quien sardo; de modo que no hay lengua cierta sobre que el hombre pueda hazer fundamento; todavia se pone algún cuydado en que se hable sardo... aunque, como digo, en esta ciudad no le hablan, mas tienen lengua por sí quasi como corcesca..."
Su tataresu at tentu un'evolutzione tottu sua, e como si poden acatare in su lessicu suo medas termines chi venin dae s'ispagnolu, dae su sardu e dae s'italianu.
Giubileu
Giubileu. Custu nomene s'agatada in sa Bibbia, po indicare s'annu, ogni 50 annos, cando sos depidos de varia zenia, beniana condonados: sos ischiavos diventaiana liberos, sos terrinos torraiana a s'atigu proprietariu; sos fruttos de sa terra lassados a sos poberos (Lev.25). Sa Creja ada postu in usu custa usantzia po cantu si riferidi a sas realtades ispirituales, contzedinde s'indulgentzia plenaria a tzertas conditziones. S'annu giubilare est giamadu puru annu santu. Comente primu Giubileu de sa Creja est consideradu cussu de su 1300 cherfidu dae su paba Bonifatziu VIII, chi cun sa Bulla Antiquarum, cuntzediada s'indulgentzia plenaria a chi pentidu de sos peccados e cunfessadu visitaiada sas duas crejas de Santu Pedru e Santu Paulu in Roma po 30 die de seguitu o cun intervallos  si abitaiana a Roma, e po 15 dies po sos istranieros. Su Giubleu si deviada tzelebrare ogni 100 annos. Ma si gomente custu tempu fudi longu e impediada a meda cristianos sos beneficios de su giubileu, Clemente V in su 1343 ada istabilidu su Giubileu ogni 50 annos e in su 1350 fudi tzelebradu su II Giubileu. Paulu II ada istabilidu su Giubeu ogni 25 annos. Ogni tantu bi sunu istados giubileos istraordinarios. S'annu de su Giubileu incomintzada cun sa abertura solenne de sa Gianna Santa, una de cussas de intrada in sa basilica de Santu Pedru, e chi benidi murada a sa fine de unu Giubileu.
Presone de Regina Coeli
Sa presone de Regina Coeli (Domo Regrusòria de Roma Regina Coeli) est su penadorzu printzipale e prus cunnotu de Roma e, dae su puntu de bista amministrativu, est sa domo regrusòria de sa cabitale italiana.
Ubigada in s'arrodu de Trastevere, in su nùmeru 29 de via della Lungara (un'aderetu de numenada tzitadina trista e ispainada a unu tempus), s'agatat in unu cumparis edilìtziu remontende a su 1654, chi anteriormente fiat istadu sa sea de unu cumbentu; in su 1881, fiat istadu cumbertidu s'impreu atuale. Aiat retzidu su nùmene de s'istrutura reliziosa, chi difatis fiat dedigada a Maria, Regina Coeli.
A s'aguale de medas àteros penadorzos italianos, Regina Coeli tenet probremas sèrios de subraturmadura: atuarmente, istranzat unos 1.200 presoneris, cando chi sa cabida istandard diat esser intre 750 e 800.
Tradissiones pobulares
S'ubigadura particulare de sa presone, zustu in pinna de su mògoru panoràmigu de su Gianicolo, rennet s'istrutura a curtzu a beru in lìnia dereta de unos cantos puntos de custa artura; sa barconada de su faru de su Gianicolo, pro narrer, distat petzi carchi deghinas de metros dae sas tzeddas de cuzone. A resone de custu, e nostamis de sa rizidesa de sos regulamentos presonales, fiat custùmene, finas a tempos meda reghentes, chi sos familiales de sos presoneris si reunirent in ie pro comunicare cun issos aboghinende.
Pro un'ispètzia de respetu caballerencu, fiat tradissione cunsolidada chi sas fortzas de seguràntzia no intervènnerent pro impeigher sas comunicaduras naradas, a cundissione chi su tràmunu bervale pertocaret efetivamente petzi sas noas importantes e de urzèntzia manna (peroe sos presoneris polìtigos in tempus de su fassismu aiant retzidu missadas in còdighe imbiadas in manera impersonale). In prus de custu, in su faru s'agataiant pessones de tonalidade poderosa chi, a bias bàrias, s'imprestaiant de badas a fagher de bogheris a contu de sas fèminas e, prus in zenerale, de chie si siat nde podet tenner eventualmente bisonzu; issos teniant aguarmente una funtzione ordinadora de su tràfigu de sas comunicaduras dae e chirru a sa presone. In manera assimizadora, in intro de s'istrutura, sas comunicaduras fiant imbiadas, arribende e moende, colende peri una tzedda ebia, ch'in sa pràtiga deveniat un'ischerriadorzu. Ant rodadu una pellìcula cun Pippo Franco, chi comunicaiat dae su Gianicolo cun unu parente inserradu in su penadorzu.
Abioportu JFK de Noa Iorcu
S'abioportu internassionale John F. Kennedy est su transitadorzu abiàtigu prus importante de sa tzitade de Noa Iorcu. Est postu in s'arrodu de Queens, a unos 19 chilòmetros dae sa parte de zosso de s'arrodu de Manhattan, e pertenet a sa Tzitade de Noa Iorcu. In s'atualidade, est nolitadu a s'Autoridade de sos Trasportos de sos Istados de Noa Iorcu e New Jersey. In su 2.011, est istadu s'abioportu de sos IAA cun su tràfigu internassionale prus mannu de passizeris, e su de tres pro su chi pertocat su tràfigu internassionale de mercantzias.
Su transitadorzu fiat cunnotu comente abioportu de Idlewild finas a 1.963, addaghi fiat istadu dedigadu a John F. Kennedy, su de 35 Presidentes de sos Istados Aunidos assassinadu in cussu annu.
Atuarmente, sunt operativos ses terminales in s'abioportu, cun unu totale de addae de noranta cumpanzias abiàtigas. Alitalia òperat in su Terminale 1. Su JFK est s'ùnigu abioportu de s'Amèriga de su Norte, paris cun s'abioportu internassionale Pearson de Toronto, dae ue moent bolos destinados a totu sos ses continentes abitados.
Sos ses terminales sunt cunetados dae unu trenu a tzircuitu aneddale, chi còmunicat finas cun su metropolitanu, dae ue benit bene e lestru a nche sizire Manhattan. S'impreu de su trenu est senacostu in intro de s'aneddu e finas a sa prima istassione de su metropolitanu.
?!
?!, connoschidu puru comente Caparezza?! o Tutto ciò che c'è, este su primu album 'e su rapper e cantautore italianu CapaRezza. Publicadu in su 2000 dae sa Virgin Records.
Campania
Sa Campania est una de sas binti regiones 'e s'Itàlia.
Cunfinat cun Lazio (nord-ovest), Puglia (nord-est), Molise (nord) e Basilicata (est). Est bagnada dae su mare Mediterràneu in su sud-ovest.
Geografia
Sa Campania est situada in s'Itàlia Meridionale. Est una regione prevalentemente collinare e montuosa, e sas pianuras no sunt mannas e s'agatant vicinu a su mare.
Sa montagna pius alta est su monte Miletto, in su nord de sa regione. Un'àteru monte importante est su Vesuvio, unu de sos vulcanos ativos 'e s'Itàlia.
Bichipedia in tedesca
Bichipedia in tedesca est s'incurtzadura pro s'editzione in limba tedesca de Wikipedia.
Campania
Rios
Sos rios 'e sa Campania no sunt longos meda, e tenent un'andamentu onduladu. Guasi totus si betant in su mare Tirrenu. Sos pius importantes sunt su Volturno, su Sele, su Calore e su Tanagro.
Clima
Su Clima est mediterràneu, ma bi sunt zonas (subratuttu in montagna) inue c'at unu clima continentale.
Economia
Una de sas atividades pius importantes est su turismu: sa regione est apretziada pro tzitades de arte comente Napoli e Caserta (famosa pro sa reggia), pro su mare (subratuttu pro sa costiera amalfitana) e pro àteras bellèsas naturales.
Tzertas industrias sunt bastante isvilupadas, comente cussa automobilistica. S'industria alimentare est isvilupada gratzias a sas numerosas ispetzialidades: sa pizza, sa mozzarella, sas pumatas e varios binos.
Sèneghe
Sèneghe est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis in su Montiferru, s'agatat a 305 metros subra su mare e jughet 1.972 bividores.
Giuanne Ciusa Romagna
Giuanne Ciusa Romagna (Nùgoro, 20 de freàrgiu de su 1907 – Nùgoro, 15 de nadale de su 1958) est istadu unu pintore sardu.
Biografia
Nàschidu su matessi annu de cando Frantziscu Ciusa, tziu suo dae s'ala de su babbu, est istadu premiadu in sa Biennale venetziana pro s'iscultura Sa mama de s'ochidu, finas dae piseddu at riveladu s'inclinu artìsticu suo apassionende·si a sa pintura. Acabadas in Nùgoro sas iscolas mèdias, est istadu mandadu a Firentze, in ue at frecuentadu s'Acadèmia de Bellas Artes tenende Felice Carena a mastru.
Bretagna (regione amministrativa)
Sa Bretagna tirat a 27 209 km2 e contat unos 3.306.00 bividores. Si ghetat in su norte a su canale de sa Màniga, in ovest a su mare tzèlticu e in su sud a s'otzèanu Atlànticu in su golfu de Biscaja. Faghet làcana in s'estu cun sa Normandia e in su sud-estu cun su Paisu de sa Lòira.
Giuanne Ciusa Romagna
Biografia
In su 1925 est mortu su babbu e Giuanne, tando diciottenne, at dèpidu interrùmpere sos istùdios pro los concruire petzi prus a tardu.
Eva Cantarella
Laureada in s'Universidade Istatale de Milano, in sa matessi universidade aiat poi insinzadu Diritto romano e Diritto greco. Est autrice diversos saggios subra su deretu, sa cultura e sos costumes de su mundu romanu antigu e gregu. Particulare attintzione at dedicadu a sas cundetziones e s'istadu de sas fèminas in su mundu antigu.
Giuanne Ciusa Romagna
Biografia
Su tziu Frantziscu, chi dirighiat in Aristanis un'iscola de Arte Aplicada dae issu matessi fundada, l'aiat mutidu tando comente a insegnante. In cussos primos annos de traballu Giovanni at pigadu parte a sas primas mustras colletivas suas in s'ìsula e at aprofundidu sos connoschimentos artìsticos suos andende a Roma e a Venètzia, in ue at bisitadu sa Biennale e in ue, in su 1935, at cunsighidu su diploma de s'Acadèmia de Bellas Artes.
Bretagna (regione amministrativa)
S'atuale istrutura amministrativa frantzesa "Région Bretagne" est assentada in 4 dipartimentos: Côtes-de Armor/Aodoù-an-Arvor (22), Ille-et-Vilaine/Ill tenet Gwilen (35), Morbihan (56), Finistère/Penn-ar-Bed (29). Sunt inclùidos in sa regione 15 arrondissement, 102 cantones e 1270 comunas.
Giuanne Ciusa Romagna
Biografia
In sos annos trinta at atzetadu sa càtedra de disinnu e istòria de s'arte in s'Istitutu Magistrale de Nùgoro, de su cale est istadu posca fintzas prèside e in ue at insegnadu finas a sa morte sua, arribbada in antis de su tempus, a s'edade de chimbantun'annos. S'istile pitòricu suo s'est afinadu in sos annos, e custu l'at batidu prèmios e reconnoschimentos fintzas dae sa crìtica. Pro su chi pertocat a sa tècnica, in prus de sos ògios in sa tela, sa produtzione sua cumprendet disinnos a sàmbene e a carboneddu, tèmperas e colores a abba. In sos annos chimbanta, in prus, est istadu protagonista de carchi interventu architetònicu in sa tzitade sua, che a su faghìngiu a nou de sa cresiedda de Nostra Sennora de sa Soledade, in ue ant postu sa tumba de Gràtzia Deledda, e s'assentu de sa pratza Vittorio Emanuele II, a curtzu a sa bia Majore.
Bretagna (regione amministrativa)
Sa Bretagna istòrica, overas su Ducadu de Bretagna, cumprendiat fintzas aprossimadamente su territòriu de s'atuale dipartimentu de sa Lòira Atlàntica, chi oe faghet antimes parte de sa regione amministrativa Paisos de sa Lòira; s'atuale cabulogu de su dipartimentu, Nantes, fiat in realidade sa capitale de su Ducadu, e totora si bi podet bisitare su Casteddu de sos ducas de Bretagna. Incluende custu dipartimentu, in su cale blasone est presente s'armellinu, sa regione istòrica brètone faghet a cunsiderare istèrrida subra 34.023 km² e cun 4.106.966 bividores.
Giuanne Ciusa Romagna
Biografia
Sende issu ligadu a sa terra sua e a sos afetos suos, sos sugetos de sas òperas suas andant dae sas figuras in bestimentas traditzionales sardas a sas iscenas de sas costumàntzias locales, dae sos traballadores de sos campos e de sas minieras a sas rapresentatziones de caràtere sacru, dae sos retratos de familiares, amigos e cummitentes finas a sos paesàgios.
Amol
Amol est sa capitale e sa tzitade prus manna de sa Mazandaran.
Giuanne Ciusa Romagna
Mustras e prèmios printzipales
1932 - Prima mustra personale in Nùgoro;
1949 - mustra de Arte Moderna Sarda, fata in antis in Venètzia e posca in Roma;
1952 - prèmiu a sa II Mustra Natzionale de s'Arte in Trieste;
1953 - mustra de s'Arte in sa Vita de su Mesudie de s'Itàlia in Roma;
1954 - su de VII Prèmios Natzionales de Pintura Michetti in Francavilla al Mare;
1957 - medàllia de oro in sa XI Triennale in Milanu.
Po cantu Biddanoa
Istoria
A s'accàbbu de sa prima ghèrra mundiale Luisìcu, unu sordàu de sa Brigata Tataresa de Emilio Lussu, tòrrat a dòmmo. A lu isettàre b'èst Sara, s'ispòsa sua, chi est a puntu de dare lùche a una criatùra. Luisicu at a fàcher sos contos chin sa cundissiòne sua de ex-sordau a gherra accabbàda e chin tòttu su chi at a bènner in su tèmpus tra sa prima e sa secunda gherra mundiale e de comente lu bìet, peròe, una bìdda ispèrdia de pacas pessònas pòsta in su tzèntru de sa Sardinna, Biddanoa appuntu.
Limba
Su romantzu est iscrìttu in sardu chind una bortàda in italianu a costàzu. In su romantzu b'àt tres regìstros limbìsticos, chi currespùnden a chie est faveddànde: sa limba de chie còntat s'istoria est unu campidanesu comùnu, sa zente de bidda chistiònat su sarcidanèsu de Biddanoa Tulu e sos prus istudiàos imbètzes unu campidanesu "tzivìle" chi a s'ispìssu bi tzàccat cultìsmos picàos dae s'italianu.
Australàsia
S'Australàsia est unu trèmene impreadu in vàrias maneras pro inditare una regione intermèdia de s'Otzeània: Austràlia, Noa Zelanda e sas ìsulas prossimas in s'Otzèanu Patzìficu.
Su trèmine est istadu coniadu dae Charles de Brosses in Histoire des navigations aux terres australes de su 1756. Derivat de su latinu e signìficat "Àsia de su sud". De Brosses dd'aiat introduidu pro diferentziare s'àrea de sa Polinèsia (in s'estu) e de su Patzìficu sud-orientale (Magellànica). Cherit seberadu fintzas dae sa Micronèsia (in su nord-estu).
Bichipedia in portughesa
Bichipedia in portughesa est s'incurtzadura pro s'editzione in limba portughesa de Wikipedia.
Victòria (Colùmbia Britànnica)
Fundada in su 1843 cun nòmine originale de Fort Albert, benet a èssere sa prus antiga bidda de sa provìntzia e sa prus manna in s'isula de Vancouver.
Anthony Bourdain
Anthony Michael Bourdain (New York City, New York, 25 de làmpadas 1956 – Kaysersberg-Vignoble, Huat-Rhin, 8 de làmpadas, 2018),est istadu unu coghineri, gastrònomu e iscritore istadunidense.
Dinamo Zagàbria
NK Dinamo Zagàbria est sa sociedadi calcistica de Zagàbria, est sa prus connota in Croatzia e in su Mundu.
Est nàscia in su 1945. Su presidenti de oi est Mirko Barišić.
PNL (grupu musicale)
PNL (Peace N' Lovés) sunt unu grupu musicale rap frantzesu formadu de Ademo e N.O.S, in Corbeil-Essonnes, vicinu a Parigi, in su 2014.
Uscio
Uscio (Aosci in limba ligure) est unu comune italianu de 2.402 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Cicoria
Cicoria (Cychorium intybus), pianta ervosa de sa Familia Compositae; s'ind'agatada cultivada e areste. Si mandigana sas fozas cottas o cruas. B'est sa cicoria druche e sa marigosa.
Senis
Senis est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis, s'agatat a 256 metros in pitzu de su mare e tenet 576 bividores.
Melozzo da Forlì
Melozzo degli Ambrogi (1438-1494) connottu comente Melozzo da Forlì. Pintore, dae giovanu ada operadu in Forlì, ma subitu s'est trasferidu a Padova e Urbino inue s'est frimmadu  dae su 1465 au 1475 e inue ada connottu artistas chi ana tentu unu influssu subra a issu. A poi est istadu a Roma (1458-1464) sutta su paba Pio II e sutta Sisto IV (1471-1484). Inoghe puru ada connottu artistas mannos. Oberas: Affresco: Bartolomeo Plastina retzidi in cunsigna dae Sisto IV sa Biblioteca Vaticana  (Museos Vaticanos). A Loreto ada tribagliadu a decorare sa cupula de sa Sagrestia in sa Basilica de sa Santa Domo. De Melozzo nos restana divescias freguras de Anghelos musicantes chi sunu in divescios Museos e ispetzialmente in sos Museos Vaticanos.
Noa Inghilterra
Sa Noa Inghilterra (in inglesu New England) est una regione de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat a cara de s'Ocèanu Atlànticu.
Est cumposta de sos 6 istados de :
Su faeddu inglesu pro inditare unu bividore de sa Noa Inghilterra est New Englander, o su nomìngiu Yankee.
Istòria
In origine sa Noa Inghilterra fiat bivida de populatziones amerindas, ma de su sèculu XVII est istada a manu a manu colonizada de sos Babbos Pilligrinos chi, persighidos pro chistiones religiosas in Europa, fiant emigrende de su Renniu Aunidu.
Est sa regione chi at progetadu sa rivolutzione contra sos britànnicos chi at pois tentu a resurtadu s'indipendèntzia de sa corona. Annos a pustis si fiat imbetzes oponida a sa gherra de su 1812 contra su Rennu Aunidu.
In su sèculu XIX at tentu rolu de prima lìnia in s'abolitzione de s'iscravidade, s'isvilupu de sa literadura e sa filosofia e no a ùrtimu de s'industrializatzione.
Est istada sa prima regione de sos Istados Unidos de Amèrica a s'iscerare cun identidade propia.
Tzitades Majores
tzitade, istadu (nùmeru bividores) - (residentes àrea metropolitana)
Bichipedia in turca
Bichipedia in turca est s'incurtzadura pro s'editzione in limba turca de Wikipedia.
Mommotti
Su mommòtti (o bobbòtti) est una figura sarda de fantasìa imbentàda pro assuconàre a sos pitzìnnos. Calicuna borta est un'omine nigheddu o oscuru, oppuru un'orcu malu e su compitu suo est cussu de si picare sos pisèddos chi non si cumpòrtant bene.
Su lùmene Mommotti tenet diversos argumentos a secunda de cale tretu de sa Sardigna si pichet in cunsìderu; si credet chi bènzat dae su capu de zosso casteddàju, in ube sos arabos e sos piratas irrobàbant a s'ispìssu. Si còntat de unu tzertu Mohammed, arabu dae sa pedde nighedda, chi attaccabat sas biddas a de notte. "Mommotti" podet esser unu paralùmen istorpiàu suo.
Bichipedia in polonesa
Bichipedia in polonesa est s'incurtzadura pro s'editzione in limba polonesa de Wikipedia.
Surrey (Colùmbia Britànnica)
Surrey est una tzitade de unos 468.000 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Colùmbia Britànnica.
Est parte de s'àarea metropolitana de Vancouver e sa segunda prus manna bidda de sa provìntzia.
Central Park
Su Central Park est unu parcu pùbrigu de sa tzitade de Noa Iorcu, postu in sa mesania de Manhattan. Su parcu fiat istadu abertu in su 1857, in 315 ètaras de terra propiedade de sa Comuna (oe sa superfìtzie sua medit 335 ètaras). In su 1858, Frederick Law Olmsted e Calvert Vaux aiant bìnchidu una porfia prozetale pro mezorare e ispander su parcu cun unu pranu a tìtulu “The Greensward Plan”. Su fraigamentu fiat cumintzadu in su matessi annu, fiat sighidu in tempus de sa gherra tzivile amerigana e fiat istadu cumpretadu in su 1873. Su Central Park est su parcu urbanu prus bisitadu de sos Istados Aunidos.
Decraradu patrimòniu istòrigu nassionale in su 1962, su parcu est zestionadu atuarmente dae sa Cunservadoria de su Central Park cunforme a unu cuntratu sinzadu cun s'amministradura de sa tzitade. Sa Cunservadoria est un'organizadura sena finalidade de profetu chi cuntribuit pro s'83,5% a su presupostu annuale de 37,5 milliones de dòllaros de su Central Park, e impreat s'80,7% de su pessonale de mantenimentu de su parcu.
Su Central Park est fontomadu in diferentes cantones, che pro narrer “New York” de Simon & Garfunkel, interpretada finas in s'ocasione de su cuntzertu famadu isvilupadu inche su parcu su 19 de cabudanni de 1981. In cussa cantone, si faghet referèntzia a sa perigulosidade de su parcu a pustis de s'iscurigada, a su propòsitu naradu in su parcu s'agatant numerosos aparitzos telefònigos pro poder pedire azutòriu in casu de bisonzu.
Roberta Mori
Roberta Mori (Castelnovo di Sotto, Rezu Emìlia, 9 cabudanni 1.971) est una polìtiga italiana.
Sinnariolo
Sinnariolo est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis in su Montiferru e jughet 173 bividores.
Roberta Mori
Est indutorada in deretu e capatzitada pro sa profissione de abogadu. Cumintzat s'atividade sua de boluntària sotziucurturale inche su Museu Cervi in Gattatico, una comuna posta a pagu tretu. Sa prima isperièntzia sua istitussionale nche crompit in su 1995, addaghi l'elèghint cussizera comunale in Castelnovo di Sotto, sa bidda sua. Bator annos prus a tardu, devenit su sìndigu de sa bidda sua cun una coaligadura de tzentru-manca e abarrat in funtziones pro duos mandatos, dae su 1999 a su 2009. Posteriormente, est elèghida cussizera pro sa provìntzia de Rezu Emìlia in su distritu de Castelnovo di Sotto e Campegine, e intrat a s'adunàntzia nassionale e a sa deretura nassionale de su Partidu Democràtigu a pustis de sas primas eleghiduras de su segredàriu.
A pustis de esser elèghida cussizera rezionale cun 7,573 botos, demissionat dae cussizera provintziale. Est membru de s'organizadura de sos emilianos e romannolos in su mundu e, dae su 2009 a su 2013, est presidente de sa retza transinassionale de s'assòtziu de sas comunas, sas provìntzias e sas reuniones italianas e isvedesas (SERN– Sweden Emilia Romagna Network). Su 26 de triulas de 2011, est elèghida presidente de sa cumissione “pro sa promoidura de sa paridade de cundissiones intre òmines e fèminas”. Coòrdinat sa cunferèntzia de sas fèminas presidentes de sos organismos pro sa paridade de oportunidades rezionales. Est reelèghida cussizera rezionala su 23 de santandria de 2014 cu 7564 botos e est numenalizada comente presidente de sa cumissione pro sa paridade de deretos de sas pessones. In prus de custu, devenit presidente de sas cumissiones de adunàntzia pro sa paridade e membru de sa cumissione de adunàntzia pro sas polìtigas sotziales e de sa salude.
In sas eleghiduras rezionales de 2.019, resurtat sa prima de sos no elèghidos e a pustis est repiscada a intro de su Cussizu Rezionale de s'Emìlia-Romanna gràssias a sa numenalizadura a assessore de Alessio Mammi su cussizeri.
Influèntzia ispagnola
Sa pandèmia de influèntzia de 1918, puru connota che influèntzia ispagnola, est istada una pandèmia de influèntzia (maladia infetiva virale) particularmente severa, chi at causadu sa morte de unu nùmeru intre 50 e 100 milliones de persones in totu su mundu durante is annos 1918 e 1919. Mentras chi sa pandèmia de pesta niedda chi aiat tentu logu in su de 14 sèculos aiat ochidu prus de 25 milliones de persones in 5 annos, s'influèntzia de 1918-1919 at ochidu sa matessi o majore cantidade de indivìduos in pagu prus de 11 meses. Si càrculat chi at infetadu su de tres unu de sa populatzione mundiale e chi at tentu un'ìnditu de letalidade generale superiore a su 2,5%, artu a beru chi si cumparat cun su 0,1% produidu dae àteras pandèmias influentzales.
Est istada causada dae unu tzipu de Influenzavirus A, sutatipu H1N1, inusualmente virulentu. Si creet chi su virus s'est comintzadu a cunsighèntzia de diversos fenòmenos de recumbinatzione intre viros umanos, suìnos e aviàrios acontèssidos durante sos annos pretzedentes a sa pandèmia.
Douglas (ìsula de Man)
Douglas (in mannesu: Doolish) est una bidda de unos 29.950 bividores, capitale e tzentru majore de s'ìsula de Man. Posta a sa buca de su frùmene omònimu, est logu de cummèrtzios printzipale pro s'ìsula.
Douglas fiat una cussòrgia minore, ma gràtzias a s'isvilupu de acàpios cun su portu inglesu de Liverpool durante su de 18 sèculos, at pòdidu crèschere meda in presse.
Bichipedia in russa
Bichipedia in russa est s'incurtzadura pro s'editzione in limba russa de Wikipedia.
Bari
Bari (in su faeddu baresu: Bàre) est una tzitade italiana de unos 320.000 abitantes, capoluogo de sa omonima provintzia e de sa Puglia. Est una de sas 15 area metropolitanas de s'Itàlia chi òccupada 2.269,74 km² e contat 1 millione de abitantes.
Colùmbia Britànnica
Sa Colùmbia Britànnica (in inglesu British Columbia, in frantzesu Colombie Britannique) est una provìntzia de su Cànada posta in s'uestu de s'istadu, in sa costa de su Patzificu. Su cabulogu est Victòria, sa tzitade prus manna Vancouver.
Contat populatzione de unos 4,6 milliones, de cale prus de sa metade bivet in s'area metropolitana de Vancouver.
Impare a is istados USA de Oregon e Washington cumponet sa regione de Patzìficu de Norti-Uestu.
Allàcanat in su norti-uestu cun s'Alaska, in su norti cun Yukon e is Territòrios de Norti-Uestu, in s'estu cun s'Alberta, in su sud cun is istados USA de Idaho, Montana e Washington.
Su nòmine de Colùmbia Britànnica ddi fiat dadu in su 1858 de sa reina Victoria, a chie est istada pois dedicadu su cabulogu. Est provìntzia de su 1871, sa de ses de su Cànada.
Gràtzias a sa posidura sa Colùmbia Britànnica s'est semper portada bene cun is istados de s'estu de s'Asia. In tempus de sa Segunda Gherra Mundiale medas bividores de orìgine giaponesa sunt nointames istados inserrados in is zonas prus de aintru de sa provìntzia.
A pustis de sa gherra Victòria e Vancouver sunt diventadas tzentros culturales e ant atiradu medas artistas. S'economia est crèschida fintzas cun su turismu e at tentu benefìtziu mannu de sa de su Giapone.
Tzitades Majores
(nòmine, bividores) Medas sunt parte de s'area metropolitana de Vancouver.
Lagu Baikal
Su lagu Baikal (in russu: Озеро Байкал; Ózero Baikal) est unu lagu de orìgine tetònica, postu in su chirru meridionale de sa Sibèria, in Rùssia, intre s'oblast de Irkutsk in su nord-ovest e sa Repùblica federale de Burjatija in su sud-est, a curtzu de sa tzitade de Irkutsk. Su nùmene derivat de su tàtaru Bai-Kul, «lagu ricu». Est fintzas connota comente s'«Ogru Biaitu de Sibèria» o sa «Perla de Àsia». Est sa segunda prus reserva manna de abba durche de su mundu.
Custu lagu faghet parte de su sistema fluviale Jenisèi-Angarà-lagu Bajkàl-Selengà-Ider, chi tenet una longària de 5539 km e si cunsìderat su de chimbe rios prus longos de su mundu, a pustis de su Riu de sas Amàtzones, su Nilu, Jangtsè e su Mississippi-Missouri.
Est unu de is lagos cun ìnditu de trullore prus bàscios in su mundu. Contenet a inghìriu su 20% de s'abba durche non cungelada de su mundu e cun 1680 m de profundidade est su lagu prus fungudu de su mundu. ​ A manu de s'oru orientale de su lagu bivet su pòpulu de is buriatos. Est istadu numenadu Patrimòniu de s'Umanidade dae s'UNESCO in su 1996.6​
Quora
Quora est unu zassu internet totu dedicau a s'informatzione, in ube sa zente podet pubblicare dimandas e respostas in pitzus de calesisiat argumentu. Quora ponet a pare dimandas e respostas a secunda de s'argumentu, e permittit de votare o azùngher cumentos. Ateros zassos in concurrentzia sun cussos chi fachen sa matessi cosa, comente Yahoo! Answers, Answerbag e Answers.com.
Istòria
Quora est unu zassu chi an fundau duos chi traballaban in Facebook, Adam D'Angelo e Charlie Cheever. Lu an fattu in su mese de lampadas de 2009 in Palo Alto, California, postu su zassu comente beta privada in su mese de Nadale de su matessi annu e apertu a totus in su 21 de lampadas de su 2010. D'Angelo si at dimìtiu dae CTO (Chief technical officer) de su social network de Mark Zuckerberg in jannarju, pro dare luche a su prozettu, e at narau chi at fundau Quora ca no bi aìat unu situ gai fattu bene, mancari bi nde sian chi fachen sa matessi cosa.
In su 2011 contabat prus de 500.000 utentes. A cumintzare dae su mese de aprile de su 2012, fachet a bi intrare fintzas dae s'Italia.
Yahoo! Answers
'''Yahoo! Answers''' est unu serbitziu chi Yahoo! Corporation at postu a disponimentu de totus. At fattu concurrentzia a su prozettu de Google, a pustis fallìu, de nomine Google Answer. Yahoo! Answers permittit de ponner dimandas e torrare imposta in cada argumentu, postu ind una pariga de categorias. Su zassu est apertu a totus dae su 13 de Nadale de su 2005 e b'est in italianu puru dae su 14 de lampadas de su 2006.
Bichipedia in latina
Bichipedia in latina est s'incurtzadura pro s'editzione in limba latina de Wikipedia.
Minorca
Minorca o Menorca (in catalanu e ispagnolu: Menorca; de su latinu: Insula Minor, later Minorica) est una de is ìsulas Baleares. Su nùmene dependet de su fatu chi siat prus pitia de s'ìsula majore Majorca.
Minorca portat istèrrida de 695.7 km2 e populatzione de unos 94.400 bividores.
Burnaby (Colùmbia Britànnica)
Burnaby est una tzitade de unos 223.000 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Colùmbia Britànnica.
Faghet parte de s'àrea metropolitana da Vancouver.
Melanèsia
Sa Melanèsia est una de sas regiones chi traditzionalmente partzit s'Otzeània. Sa paràula provenit de su gregu μέλας 'nieddu' e νῆσος 'ìsula').
Est una regione chi s'isterret dae su Patzìficu otzidentale Patzìficu fintzas a su mare de Arafura, in su norte e in su nord-estu de Austràlia. Su trèmene est istadu usadu sa prima borta dae Jules Dumont de Urville in su 1832 pro inditare un'agrupamentu ètnicu e geogràficu de ìsulas diferente a su de sa Polinèsia e sa Micronèsia. In die de oe, sa classificatzione ètnica de De Urville si cunsìderat pagu acurada, sende chi non definit bastante bene sa diversidade culturale, linguìstica e genètica de sa Melanèsia e, oe in die, s'usat simplemente comente denominatzione geogràfica. In prus, sas natziones de Figi, Pàpua Noa Guinea, Salomone, Vanuatu e Noa Caledònia (chi legalemente est una dipendèntzia frantzesa) usant custu trèmene pro si descrìere a issas etotu, dae chi rifletet s'istòria coloniale cumpartzida issoro e una situatzione natzionale comuna.
Murta (licòre)
Su licore de murta benit dae una traditzione populare sarda antiga meda; nànchi sos bandidos de sa Gallura, andendesìche in Cossiga po chircare unu pagu de ricòveru, aian batidu sa traditzione de custu licore puru in cussa ìsula, in ue si faghet ei su numen est su matessi. A propòsitu, s'ufitziale chi li at dadu sa Regione Autònoma de sa Sardigna est "Mirto di Sardegna". Bi at duas variedades: sa ruja e sa bianca (s'una fata cun su frutu, s'atera cun sas fozas).
Produtzione
Bi cheret unu litru de àlcolo, unu e setantachimbe de abba (si si agradat su licore galu pius forte, peròe, giàe nde podet bastare unu litru e mesu ebbìa) e 500-600 gramos de tùcaru. Si podet ponner frutu de murta a piaghere, bastet chi s'àlcolo nde lu podat suspire totucantu. A pustis de àer lassadu sa murta in s'àlcolo po unu mese, cun d-unu pajoleddu o padedda si faghet buddire s'abba cun su tùcaru. In s'impestantu, sa murta si agutat dae s'àlcolo chi la coberiat e si la amisturat cun s'abba intucarada. Tando, si lassat totu a infritare. A s'ùrtimu, tocat a ispremer cun d-unu pannigheddu sa murta po chi nd'essat su sutzu, e a amisturare s'àlcolo a su brou po nde prennare sas ampullas.
Eterosessualidade
S'eterosessualidade est s'atraida romàntica, atraida sessuale o cumportamentu sessuale intre persones de sessu diferente. In calidade de orientamentu sessuale, s'eterosessualidade est unu modellu de dura de relatziones emotivas o eròticas cun indivìduos de su sessu opostu. Si referit fintzas a su sentidu de identidade de una persone fundadu supra custas atraidas, sa pertenèntzia in una comunidade e cumportamentos relatzionados de persones chi cumpartzint custas atraidas. S'eterosessualidade si caraterizat pro unu cumportamentu «esclusivamente eterosessuale» segundu s'iscala de Kinsey e, paris a sa bisessualidade e s'omosessualidade, est una de is tres categorias printzipales de s'orientamentu sessuale a intro de su contìnuu eterosessuale-omosessuale. Is trèmenes eterosessuale o eterosessualidade s'aplicant pro s'in prus a sos èsseres umanos, ma sa conduta eterosessuale s'osservat in totu is mammìferos e in àteros animales chi manifestant unu dismorfismu sessuale marcadu e una diferentziatzione sessuale dislindada.
Britànnia Manna
Sa Britànnia Manna (in inglesu Great Britain) est un'ìsula de s'Atlànticu chi s'agatat pagu a illargu de sa costera europea norte-otzidentale. Cun istèrrida de 209,331 km2 est s'ìsula prus manna de su cuntinente e sa de noe de su mundu. Contat populatzione de unos 61 milliones de pessones, chi nde faghent fintzas sa de tres ìsulas prus populadas de su mundu, a fatu de Giava (in Indonèsia), e Honshu (in Giapone).
Sa Britànnia Manna est parte de s'archipèlagu de is ìsulas Britànnicas, cumpostu de prus de milli ìsulas intre chi fintzas s'Irlanda.
S'unimentu in unu rennu solu torrat a su 1707, cun sa fundidura impare de Iscòtzia e Inghilterra (chi giai contaiat is atuales natziones de Inghilterra e Galles). Prus de una chentina de annos in antis, in su 1603, Jacu VI, re de Iscòtzia, aiat eredadu su tìtulu de re de Inghilterra, ma isceti in su 1707 is parlamentos de is duos istados aiant cuncordadu de si aunire. Su sèculu a pustis, in su 1801, a su rennu de Britànnia Manna fiat azuntu su Rennu de Irlanda, de chi diat nàschere su Rennu Unidu de Britànnia Manna e Irlanda. In su 1922, totu parte tzentru-meridionale de s'Irlanda s'est rèndida indipendente e s'istadu fiat mudadu nùmene a su de oe, chi benit a èssere Rennu Unidu de Britànnia Manna e Irlanda de su Norte.
Alfabetu fonèticu internatzionale
Istòria
Su printzìpiu generale de sas lìteras de s'alfabetu fonèticu internatzionale est de frunire una lìtera pro ogni sonu distintivu. Custu signìficat chi non impreat cumbinatziones de lìteras pro rapresentare unu sìngulu sonu (che a gn chi in sardu si leghet [ɲ]) o de lìteras chi rapresentant duos sonos (comente a sa x chi in inglesu si leghet [ks], mancari in sardu si legat [ʒ]); a custa faghent etzetzione sas africadas (comente a sas z, c e g in italianu) trascritas cun duos sìmbulos unidos ca sunt cunsideradas sa sutzessione de duos sonos indistintos.
S'isvilupu originale est partidu dae sos fonetistas inglesos e frantzesos dae su bolere de s'Assòtziu fonèticu internatzionale fundadu in Parigi in su 1886.
S'alfabetu at subidu una sèrie de revisiones durante s'istòria sua, intra de custas, una de sas prus importantes est istada codificada in s'IPA Convention de Kiel (1989). Bi sunt istadas posca ulterioras mudas in su 1993, cun s'annanta de bator vocales mèdiu-tzentrales e sa rimotzione de sos sìmbulos pro sas oclusivas surdas. S'ùrtima importante revisione arribat su maju de su 2005, cando est istadu agiuntu unu sìmbulu pro sa consonante adobbada labio-dentale sonora (in frantzesa consonne battue labio-dentale voisée o labiodental flap in inglesa).
Lassende s'agiunta e sa rimotzione de sos sìmbulos, sas mudas annantas a s'alfabetu fonèticu internatzionale cunsistent mescamente in su rinominare sìmbulos e categorias o mudare s'ammenta de sos caràteres suos.
Orìgine de sos sìmbulos
Sa majore ala de sos sìmbulos est pigada dae:
Linux (nùcleu)
Linux est unu nùcleu de sistema operativu creadu in su 1991 dae Linus Torvalds de sa famìlia de UNIX. Distribuidu a suta de lissèntzia lìbera GNU GPLv2, imbetzes chi comente a programma propietàriu, cumprendet diversos firmware a suta de lissèntzias no-lìberas. Impreadu in paris cun su sistema operativu GNU, pensadu dae Richard Stallman, at dadu vida a su sistema operativu Linux, difundende·si in vàrias distributziones. S'isvilupu est promòvidu dae sa Linux Foundation chi at batidu a un'istandardizatzione nòdida comente a Linux Standard Base, mentras unu tentativu de implementazione de unu nùcleu de s'in totu lìberu est Linux-libre.
Alfabetu fonèticu internatzionale
Orìgine de sos sìmbulos
Dae su 1989 s'Assòtziu fonèticu internatzionale ammitet fintzas unos àteros sìmbulos. In su 1989, pro esempru, sos sìmbulos ʘ, |, !, ǂ e ǁ ant sostituidu sos sìmbulos ʘ, ʇ, ʗ, ʖ impreados pro indicare sas cunsonantes clic.
Linux (nùcleu)
Istòria
In s'abrile de su 1991 Linus Torvalds, un'istudiante finlandesu de informàtica in s'Universidade de Hèlsinki, a s'edade de 21 annos at incumentzadu a traballare in unas cantas ideas simpres pro unu sistema operativu. At incumentzadu cun unu càmbiu de contestu programmadu in assembly subra protzessore Intel 80386 e unu pilota de terminale. A custu puntu, su 25 austu 1991, Torvalds at iscritu unu messàgiu: Linus aiat incumentzadu a programmare su nùcleu in un'architetura MINIX, unu sistema operativu lìberu programmadu dae su professore universitàriu Andrew S. Tanenbaum, chi a pustis at però criticadu meda su traballu de s'istudiante finlandesu.
Alfabetu fonèticu internatzionale
Orìgine de sos sìmbulos
Sa grafia est sistemàtica meda: sas cunsonantes retroflessas presentant unu gantzu in bassu (ɖ ʂ ɳ), mentras sas cunsonantes implosivas presentant unu gantzu in artu (ɓ ɗ ɠ).
Linux (nùcleu)
Istòria
A pustis de sa publicatzione de custu messàgiu, medas persones ant collaboradu a s'isvilupu de su progetu, e su 5 santugaine 1991 Linus pùblicat sa versione 0.02 de su nùcleu, belle unu mese a pustis de sa publicatzione de sa versione 0.01, chi però no at tentu resèssida manna. Issu at iscritu, in ocasione de sa publicatzione, su messàgiu sighente: Est istadu abertu unu newsgroup alt.os.linux e su 19 ghennàrgiu 1992 est istadu insertadu su primu messàgiu. In su 31 martzu 1992, alt.os.linux est essidu comp.os.linux.
Alfabetu fonèticu internatzionale
Orìgine de sos sìmbulos
S'Assòtziu fonèticu internatzionale at chircadu de fàghere currispòndere su prus possìbile ogni sonu a su rispetivu sìmbulu, pro cale sas lìteras b, d, f, ɡ, h, k, l, m, n, p, r, s, t, v, x e z indicant consonantes, mentras a, e, i, o, y e u indicant vocales.
Impreu
S'alfabetu fonèticu internatzionale oferit ultres chentusessanta sìmbulos pro trascrìere sos sonos (fintzas si ogni limba nd'impreat petzi un ammenta bastante minuja).
Linux (nùcleu)
Istòria
Su 14 martzu 1994 est istadu publicadu Linux 1.0.0, cun 176.250 lìnias de còdighe. A martzu de su 1995, est istadu publicadu Linux 1.2.0 (310 950 lìnias de còdighe).
Alfabetu fonèticu internatzionale
Impreu
Est possìbile trascrìere su faeddadu isfrutende vàrios livellos de pretzisione: una trascritzione fonètica pretzisa, in cale sos sonos sunt descritos cun una manna cantidade de minudas, est nòdida cun su nùmene de trascritzione istrinta, mentras una trascritzione prus grussera, chi disconnoschet carchi de custas minudas, est mutida trascritzione larga.
Linux (nùcleu)
Su dibatu Tanenbaum-Torvalds
Su fatu chi Linux siat unu nùcleu monolìticu e no unu micro-nùcleu est istadu s'argumentu de su dibatu Tanenbaum-Torvalds. Su dibatu a pitzus de Linux e s'architetura de su nùcleu in generale est incumentzadu in su 1992 in su grupu de discussione Usenet comp.os.minix.
Alfabetu fonèticu internatzionale
Impreu
Sa trascritzione IPA s'impreat printzipalmente in sas tratatziones sientìficas de àmbitu linguìsticu (in su dillindadu, in sas disciplinas de sa fonètica e de sa fonologia); a s'ispissu est impreadu, cun fine prus pràticu, in sos ditzionàrios pro indicare sa pronùntzia de sas paràulas, ma est impreada fintzas pro indicare sa pronùntzia in paràulas iscritas cun alfabetu non latinu (es. tzirìllicu, thailandesu, amarico, tzinesu, coreanu, giaponesu). Benit impreadu in àmbitu clìnicu dae sos logopedistas pro analizare sos campiones linguìsticos in casos de istorbu de su limbàgiu, a sos fines de un' anàlisi a sa minuda de sos sonos prodùidos e/o sostituidos in su limbàgiu de sos sugetos pigados in esàmene. S'impreat, annotamala, in vàrias entziclopedias, intra sas cales Wikipedia, pro trascrìere sa pronùntzia de sas paràulas istràngias.
Linux (nùcleu)
Su dibatu Tanenbaum-Torvalds
Andrew Tanenbaum sustentaiat chi is micro-nùcleos esserent superiores a is nùcleos monolìticos e chi pro custu Linux esseret antigu. A diferèntzia de is nùcleos monolìticos traditzionales, is pilotas de dispositivu sunt cunfigurados comente a mòdulos de su nùcleu e carrigados cando serbint mentras su sistema est in esecutzione. De custu argumentu s'est torradu a chistionare su 9 maju 2006 e su 12 maju 2006.
Alfabetu fonèticu internatzionale
Sìmbulos
Sos sìmbulos cun forma prètzisa a sas lìteras latinas in gènere currispondent a sonos prètzisos. Cando sos caràteres de s'alfabetu fonèticu internatzionale sunt insertados in unu testu, benint isulados dae su restu de su testu pro mèdiu de barras (/ /) pro trascritziones fonèmicas opuru parèntesis cuadras ([ ]) pro trascritziones fonèticas; si bidat Diacritici e unos àteros sìmbulos pro un'esèmpiu de custa diferèntzia.
Linux (nùcleu)
Descritzione
Publicadu, iscarrigàbile e modificàbile a manera lìbera a suta de sa lissèntzia lìbera GNU GPL (paris cun carchi firmware cun lissèntzias vàrias), est isvilupadu dae collaboradores de totu su mundu pro mèdiu de sa relativa comunidade, cun s'isvilupu chi ogni die acontesset isfrutende sa relativa mailing list, a sa pròpiu manera ca si sunt isvilupados sos protocollos de Internèt. Su còdighe de orìgine de Linux est duncas disponìbile a totus e est personalizàbile a manera ampra, a su puntu ca est possìbile, in fase de cumpiladura, a esclùdere su còdighe ca no serbit.
Comente a ogni programma lìberu, fintzas su nùcleu Linux est duncas in evolutzione contina cun sa dimensione chi creschet a manera esponentziale, agiunghende mòdulos noos, hardware nou suportadu etc. Su ramu de isvilupu printzipale de su nùcleu Linux previdet chi issu cuntèngiat fintzas carchi ala no-lìbera, comente unos pilotas de dispositivu. Su progetu Linux-libre si proponet imbetzes comente a variante de s'in totu lìbera de Linux, dae cale sunt nàschidas unas distributziones.
Alfabetu fonèticu internatzionale
Cunsonantes coarticuladas
Sas cunsonantes coarticulads sunt sonos chi interessant duos logos de articulatzione in su matessi mamentu.
Linux (nùcleu)
Descritzione
Comente "coro" de unu sistema operativu frunit totu is funtziones essentziales pro su sistema, ispetzialmente sa gestione de sa memòria primària, de sas risursas hardware de su sistema e de is dispositivos, assignende·ddas de bia in bia a sos protzessos in esecutzione. Sa contraparte de su nùcleu est s'interfàtzia de impitadore de su sistema, s'ala prus esterna. Is programmas pedint sas risursas a su nùcleu pro mèdiu de unas mutidas e non podent atzèdere a is dispositivos eletrònicos a manera dereta.
S'òcupat tando de gestire su tempus de protzessore, sa comunicatzione e sa memòria distribuende·ddas a is protzessos in cursu a segunda de sa prioridade (pranificatzione) realizende aici su multi-protzessu. In prus, est multi-impitadore: custu permitit chi prus impitadores (cun privilègios diferentziados) potzant esecutare in su matessi sistema prus protzessos de programmas a manera simultànea. Atualmente Linux suportat sa majoria de is dispositivos disponìbiles pro PC e suportat unu nùmeru mannu meda de architeturas (comente SPARC, PowerPC, ARM e sas prus modernas CPU a 64 bit).