cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Los Angeles
Los Ángeles est sa tzitade pius pubulada e manna de s'istadu de sa Califòrnia e sa segunda de sos Istados Unidos comente abitantes. Jamada in manera abreviada L. A., ada in su 2010 una populatzione de 4.094.764 de abitantes ind'una área de 1.214,9 km², s'area metropolitana de Los Ángeles, nd'ada invece 17,7 milliones.
Kilt
Orizine
Su kilt, comente si connoschet commo, est unu imbentu de Thomas Rawlinson, unu imprendidore inglesu de su '700 chi, disterrande in sas Highlands e imparande sa curtura de cussa terra, aìat promòghiu una assione cummertziale manna imbentande una traditzione. In sos primos annos de su Settichentos (tra su 1727 e su 1734), pompiande a sos obreris chi nde fachian rugher sos arbures pro dare linna a sa furrache sua de Inverness, aìat pessau de facher prus simpre sa bistimenta, pro chi seret prus pacu imbarratzadora. Sa zente prus povera tenìat difattis una manta longa de istoffa, comporada a istraccu barattu, chi coperìat tottu sa carena e chi bolìat istrinta a chintu, fachende gòi un'ispetzia de fardetta. Fit tando chi Rawlinson imbentéit sa fardetta tipica iscotzesa: pro custa resone, su kilt si depet tenner in cussideru comente una bistimenta fatta de pac'ora, chi su movimentu romanticu at impostu comente sìnzu berdaderu de anticorja gaelica. Fit in imprèu fintzas pro distingher una familia dae un'attera.
Mancari chi, oje in die, in su mundu otzidentale sa fardetta siat bistimenta femenina, in passau non fit goi, assumancu dae sos anticos romanos.
Su kilt in Iscotzia
Su kilt si assotziat oje a sa bistimenta traditzionale de sas Highlands iscotzesas, in ube si fachet in tartan e si ponet impare a unu sporran, est a narrer una bertula de corju impreada pro bi tenner dinare. Si impreat comente bistimenta tzerimoniale.
Franco Basaglia
A issu si devet s'introduzione in Italia de sa "legge 180 de su 1978", chi diffattis est jamada finas Legge Basaglia, chi aiat introdottu una importante revisione de s'ordinamentu subra sos manicomios.
James Caan
James Caan (26 de martzu 1940) est unu atòre americanu.
Architetura
S'architetura est una disciplina chi tenet comente iscopu s'organizatzione de su logu a cale siat iscala, ma mescamente cussa in ue bivet s'èssere umanu. Prus a prestu issa pertocat sa progetatzione e fraigadura de unu firmu o de s'ambiente fraigadu.
Amèrica
S'Amèrica est unu continente, chi est s'unione de s'Amèrica setentrionale e de s'Amèrica meridionale.
Tèrmine
Pro nàrrere "Amèrica" a bortas narant "Mundu Nou" o "Continente Nou", fache a su "Mundu Betzu" o "Continente Betzu" comente narant s'Europa, logu de aunde is iscoberidores nde lompiant. Medas bortas si narat "Amèrica" pro nàrrere siat s'Amèrica setentrionale siat s'Amèrica meridionale, ma medas bortas puru si narat "Amèrica" (in totus is limbas, s'inglesu puru) pro inditare is Istados Unidos de Amèrica isceti.
Etimologia
Segundu sa teoria chi s'est ispartzinada in is sèculos, su nòmine de s'Amèrica diat bènnere de s'esploradori de Firenze Amerigo vespucci: ponende in fatu a custa teoria, unu cartògrafu tedescu, Martin Waldseemüller, aiat postu in conca s'idea de mutire su mundu nou de aici, impreende su gènere feminile (Amèrica) de su nòmine suo latinizadu (Americus Vespucius), pro inditare su continente nou in una mapa de su mundu dissinniada in su 1507, chi s'agatat in sa Cosmographiae Introductio. Esistit però peri un'àtera versione, chi ponet su scèberu de su nòmine in unu tempus in antis chi Vespucci arribbaret a su continente nou. Giovanni Caboto, si comente aiat cumprèndidu ca Cristoforo Colombo no fiat lòmpidu a s'Oriente Estremu, a pustis de essi propostu pro nudda a Ferdinando II e Isabella de Castiglia de ddi donare unu biàgiu esplorativu bie una rota prus setentrionale, s'est trasferidu in su 1496 in Inghilterra, pro cumbìnchere su rei Enricu VII a sustènnere su progetu suo. Su rei, ca aiat giai pèrdidu s'ocasione de tènnere Cristoforo Colombo a servìtziu pro issu, aiat cojuadu a cuntzèdere autorizatzione a Giovanni Caboto e aiat achistadu su suo progetu de biàgiu cun literas patentes de su 5 de martzu de su 1496. In su portu de Bristol Si nche fiat ordingiada un'ispeditzione de chimbe naves, armadas cun su dinare de Caboto, ma cun su finantziamentu prus che àteru a carrigu de su ricu mercante gallesu Richard aimeryk, peri chi, pro regiones ancora de cumprèndere, su 2 de mau de su 1497 dd'est sarpàda una e bia, su Matthew, navíu de cinquanta tonnelladas cun ddunu equipaggiu de dexottu ominis: su 24 de lampadas de su 1497 est aprodadu in s'ìsula de Cabudu bretoni e at tocadu sa Nova Scotia, apubende s'ìsula de Terranoa (ìsula), e, creende de àere tocadu s'estremidade Nord Orientale de s'Asia, in dd'at pigadu possessu pro nòmine de Enricu VII. Caboto, disignende sa mapa costas nordamericanas, casi seguramente pro sa primu borta aiat donadu a cussas terras su nòmine de Amèrica, in onore de su Richard Ameryk ca fiat su printzipale finantziadore de su biàgiu suo, avènnidu duos annos primu de sa ispeditzione de Amerigo Vespucci. resurtat ca s'annuàriu de Bristol de su 1497 apat registradu: ... sa die de Santu Giuanni, sa terra de Amèrica beniat iscoberta de is mercantes de Bristowe, a pitzus de una nave nomenada Mathew, comente testificadu de àteros documentos de cussu tempus pervennìddos fintzas a oe.
Insediamentos
Is primos abitantes sunt migrados in America de s'Asia. Sunt connotos insediamentos in Alaska e in Yukon de a su mancu 20,000 annos a como, ca faghent pensare a edades ca arribbant fintzas a 40,000 annos a como. In prus a custu is ispetzifidades de sa migratzione Paleo-Indiana in diretzione de s'Amèrica inclùdidas is rotas ca sunt istadas pigadas sunt galu ogetu de chircas iscientìficas. Su poplamentu de is Amèricas est capitadu durante su tardu màssimu glaciale de 16,000 fintzas a 13,000 annos a como.
Sa teoria traditzionale est ca is primos migrantes si sunt mòvidos in sa terra de Beringia ponte intra de sa Siberia orintale e e s'odierna Alaska de 40,000 a 17,000 annos a como, cando is livellos de su mare fiant meda prus bascios durante sa Glaciatzione Quarternaria. Custos grupos paret chi apant sighidu masones de megafauna immoe estintalongo corridojos de astra ca istaiant intra de is calotas polares de "Laurentide" e de "Cordillerana".
Un'àtera via ca est istada pròponida est ca, a pee o impreende barcas primitivas, issos sunt calados longu sa costa de su Patzìficufintzas in Sud Amèrica. Is provas de custu camminu sunt istadas coberats de s'artziamentu d e su mare de chentinas de metros ca est sighidu a s'urtima era glaciale. Totu e duos is tragitos podent èssere istados pigados mancari is provas geneticas inditant un'ùnica populartzione fondante. Sa diversidade de microsatellite e sa distributzione de is indìgenos de s'Amèrica de su Sud inditant ca certas populatzione sunt istadas isuladas fntza s a s'arribbu de is primos colones europeos.
Una secunda Migratzione est acuntessida a pustis su poplamentu initziale de s'Amèrica ; is faeddadores Na Dene si agatant pruschetotu in grupos Nord Amèricanos a diferentes tassos de genetica cun sa prus grandu agatada intra de is Athabaskans a su 42% derivada de custa secunda ondada .Is linguistas e is bilogos aunt arribbados a conclusione sìmiles basadas a pitzus de sa distributzione de is grupos de limbas amerindia e su grupu sanguignu ABO. A pustis is pòpulos de s'àrticu cun traditziones de utènsiles ca si sunt isvilupadas in sa penìsula de s'Alaska, in sa Baia de Bristol e de is prajas orientales de su Stretu de Bering in su 2500 a.C. (4500 annos a como) si sunt mòvidos in Nord-Amèrica. Sa traditzione de is utènsiles piticos de s'Articu, una cultura Paleo-Eschimesa s'esnt pratzida in duas, sa Pre-Dorset, e is traditziones indipendentes de sa Groenlandia. Is discendentes de su grupu culturale Pre-Dorset, sa cultura Dorset est istada ispainada de in sa costa de su mare de Bering da is antepassados de is Inuit modernos, su pòpulu Thule de 1000 apustis de Cristu. . In su matessi tempus is Inuit sunt migrados in Groenlandia, is insediamento Vichingos ant cumintzadu a rribbare in Groenalndia in su 982 e in Vinland pagu a pustis, istebilende unu insediamentu a L'Anse aux Meadows, a su costadu de sa punta Nord de Newfoundland. Is Vichingos ant abandonadu casi luego  Vinland, e sunt isparidos de sa Groenlàndia in su 1500.
S'evu pre-Colombianu
S'evu pre-Colombianu pigat in consideru totu is sudivisiones in s'istòria e in sa pre-istòria de is Amèricas prima de s'aparentzia de significativas presentzias europeas in su continente nordamericanu, cumprendede de is primos insediamentos de su paleoliticu superiore fintzas a sa colonizatzione europea durante su primu pèriodu modernu. Su tèrmine pre-colombianu est impreadu specialmente in su contestu de is grandu civilizatziones indigenas de s'Amèrica comemte cussas de su mesuamè (sa Olmec, sa Toltec, sa Teotihuacano, sa Zapotec, sa Mixtec, sa Aztec, e sa Maya) e de is Andes (Inca, Moche, Muisca, Cañaris).
Meda civilizatziones pre-colombianas ant istabilidu carateristicas ca includent insediamentos permanentes o urbanos, agricoltura, architetura tzivile e gerarchias sotziales cumplessas. Calincuna de custas civilizatziones si fiant estintas meda tempus prima de is primos insediamentos europeos (urtimos annos de su Sèculu XV e primos annos de su Sèculu XVI) e sunt connotas atressu contos istòricos de su tempus. Calincuna comente is Maya tenint testimonias iscritas issoro. Comuncas meda europeos de su tempus bidiant custos testis che Paganos, e meda de custos sunt istados destruidos de is fideles de su Cristianèsimu. Isceti calincunu documnetu s'est sardbadu, lassende calincuna testimonia de custas anticas culturas.
Iscoberta de s'Amèrica
Is Amèricas fiant ufitzialmente iscobertas de su "Betzu Mundu" su 12 de su mese de Ledàmine de su 1492, cun su biàgiu de Cristoforo Colombo, unu navigadore imbiadu de sa reina de s'Ispagna, e de su XV sèculu sunt istadas logu de medas esploratziones e sighentes colonizatziones. Si creet epuru ca is primos europeos a lòmpere in su Mundu Nou fiant unos cantos de Vichingos, ca diant èssere isbarcados in s'ìsula de Terranoa (ìsula) e forsis in is costas de su Canada bie su 1100.Ispecificatamente su primu abitante de s'Europa a bìdere is Amèricas ca s'ischit fiat s'esponente de is Vichingos Bjarni Herjólfsson (nàschidu in Islanda ma de orìgines Norvegesas) ca in su 986 aiat bitu is costas de Terranoa (ìsula) e de su Labrador (penìsula).
Geografia fìsica
S'Amèrica capet totu in s'Emisfèriu Otzidentale e s'estendet pro casi totu sa Latitudine de custu emisferu. Est difatis barigada de s'Ecuadore, de su Tropicu de su cancru e de su Tropicu de su capricornu. S'estendet a nord fintzas a si fàghere barigare peri de su tzìrculu polare àrticu, mentres a sud no lompet a su Tzìrculu polare antàrticu.
S'Amèrica istremenat isceti cun mares e Otzeanos: a nord de su Otzèanu Àrticu, a ovest e Sud-ovest de s'Otzèanu Patzìficu, a est e Sud-est de s'Otzèanu Atlànticu, a sud de s'Otzèanu Patzìficu e de s'Otzèanu Atlànticu. A sud, su meridianu ca transit pro su Cabudu Horn (su puntu prus meridionale de s'Amèrica), cumpartit difatis (conventzionalmente) s'Otzèanu Patzìficu de s'Otzèanu Atlànticu.
In totu s'Amèrica tenet una superfìtzie de 42.549.000 Km², unu pagu de mancu de sa de s'Asia de cale est iscrobada de s'Istrìntu de Bering.
Geomorfologia
S'Amèrica est cumposta de duas mannas terras essidas a pilu mutidos "Amèrica de su Norte" e "Amèrica de su Sud" pro comente sunt postas. Regionende de su trèmine intra de is duas Amèricas, is geògrafos sunt casi totus de acordiu a cunsiderare s'Amèrica Tzentrale parte de s'Amèrica de su Nord. In particulare prus che àteru si cunsìderat s'istmu de Darién comente tremini. Cun prus pretzisione su Spartiàcuas de is Frùmenes Atrato (frùmene de sa Colòmbia) e Tuiria (frùmene de sa repubblica de Panamá). Prus pagu bortas, comente tremine intra de is Amèricas, si cunsìderat su Canale de Pànama (postu prus a Nord-ovest).
S'Amèrica de su Nord capet in totu in s'Emisfèriu norte mentris s'Amèrica de su Sud capit casi totu in s'Emisfèriu sud. Cunsiderende s'Amèrica Tzentrale parte de s'Amèrica de su Nord, in particulare, de s'Amèrica de su Sud no sunt inclùdidos in s'emisferu australe: su Venezuela, sa Guyana, su Suriname, sa Gujana Frantzesa, una parte manna de sa Colòmbia e una parte pitica de s'Ecuador e de su Brasile.
Tziviltade turreana
Sa tziviltàde turreana o torreana est una tziviltade chi at tentu radìchina in Còssiga, in s'ala de zòsso a cùrtzu de Ajacciu, in su cursu de su secundu Millenniu innàntis de Crìstu. Sa caratteristica prus fentomàda de custa cutura est sa turre (torre), sa variedade corsicàna de sos nuràches, mancàri chi sas turres fin prus minòres e pittìcas de cussas chi si atzàpan in Sardigna. A secunda de carchi istudiòsu, sa tziviltade nuraghesa e cussa turreana fin adderettùra su matèssi.
Sa zente turreana la podìmus identificare chin sa populassione antica de sos còssos (Corsi), chi fit una de sas prus mannas impàre a sos Balares e Ilienses e istàbat, in tempus de su poderiu romanu, in Sardigna e in Còssiga.
Amèrica
Geomorfologia
Semper cunsiderende s'Amèrica Tzentrale parte de s'Amèrica de su Nord, s'Amèrica de su Sud tenet una superfìtzie de de 17840000 Km² mentres s'Amèrica de su Nord tenet una superfìtzie de 24.709.000 km² (tando s'Amèrica de su Nord est prus manna de s'Amèrica de su Sud de prus o mancu su 38,5%).
Unu o duos continentes?
Is Geogràfos no sunt de acòrdiu pro cunsiderare s'Amèrica de su Norte e s'Amèrica de su Sud duos Continenti (Geografia) cumpartidos (su continente nordamericanu e su continente sudamericanu). Is geògrafos ca no sunt de acòrdiu cun custu, dda cunsìderant un'ùnicu continente e cunsìderant s'Amèrica de su Nord e s'Amèrica de su Sud duos Subcontinentes (su subcontinente nordamèricanu e su subcontinente sudamericanu). Segundu is geògrafos ca dda sustenent, custa positzione iscientìfica est donada de sa continuidade territoriale ca esistit intra de s'Amèrica de su Nord e s'Amèrica de su Sud.
Tziviltade turreana
Sos cossos fin de parìtzas ratzas chi vivìan in Còssiga: sos Belatones (Belatoni), sos Chervìnos (Cervini), sos Chilebenses (Cilibensi), sos Cumanenses (Cumanensi), sos Lichinìnos (Licinini), sos Macrinos (Macrini), sos Opinos (Opini), sos Subasanos (Subasani), sos Tarabenes (Tarabeni), sos Titianos (Titiani), sos Venachìnos (Venacini).
In Sardigna puru bi nde aìat: sos Còssos, dae cùghe s'isula at picàu su lùmene chi tènet, sos Lestricones (Lestriconi), sos Longonenses (Longonensi), sos Tibulatos (Tibulati).
Amèrica
Macroregiones
Is printzipales macroregiones de s'Amèrica sunt (pro positzione geogràfica) s'Amèrica de su Norte, s'Amèrica Tzentrale (Caràibes) e s'Amèrica de su Sud. Custas tres macroregiones, cunsideradas paris, rapresentant s'intreu territòriu de s'Amèrica. Peri s'Amèrica Latina est una de is printzipales macroregiones de s'Amèrica. Custa però si contraddistinghit pro èssere istada meda influentzada de Natzione latinas comente Frantza, Portugallu e Ispagna. In s'Amèrica Latina pigat parte casi totu s'Amèrica de su Sud, casi totu s'Amèrica Tzentrale e su Mèssicu.
Biogeografia
Su Amèrica de su Norte e s'Amèrica de su Sud ant cumintzadu a s'isvilupare una populatzione cumpartzida de flora e fauna carchi cosa comente 2.5 milione de annos a como, cando su movimentu de is continentes at portadu is duas amèricas a si nche tocare atressu s'Istmu de Pànama. A s'inghitzu is migratziones de fauna e flora intra is duos continentes fiat uguale in ambaduos in sensos (Nord/Sud e Sud/Nord). Custu cambiu est connotu comente "s'Interscambiu Mannu Amèricandu" (The Great American Interschange). S'Interscambiu est diventadu assìmetricu a pustis unu milione de annos cun su scambiu de specias de s'Amèrica de su sud a su Nord meda prus limitadu de s'imbesse.
Is primos èsseres viventes
Is Parassitologos de Rio de Janeiro sunt chirchende de donare s'agiudu issoro a s'iscoberta de is bias de migratziones preistòricas, craru sighias peri de is èsseres umanos. Pro esèmpiu sunt istados agatados parassitas intestinales de is èsseres umanos de chini su tziclu vitale no si diat èssere pòdidu arreguare passende in is fritas regiones àrticas; tando is ispetzialistas ant ipotizadu ca a su mancu 7000 annos calicunu pòpulu diat àere pòdidu sceberadu un'àteru caminu pro si trasferire in su continente americanu. Tando in prus a cudda àrtica si podent agiunghere comente possìbiles logos de passàgiu sa sub-àrtica e sa transoceanica (polinesiana).
Populatzione oe
Sa populatzione americana est cumposta de 806.609.000 bividores e una densidade media de 19,1 ab/km², discendentes de tres grandu grupos ètnicos, e fintzas s'amesturu intra de issos e totu: Amerindios e Esquimalis (ca formant is abitantes autoctonos de s'Amèrica); europeos (de orìgini Ispagnola, Portughesa, britànnica, frantzesa, italiana, tedesca, Olandesa, Danesa e islava, custos in totu faghent prus o mancu 572,9 moliones de persones, est a nàrrere unu 63,5% de sa populatzione americana) e Africanos subsaharianos discendentes de iscraos. Ddoe sunt peri discendentes de àteros immigrantes, prus retzentes, a pitzus de totu Asiaticos, tantu de su Mèdiu tantu de s'Estremu Oriente. Mentres in mesura prus manna o prus pitica totus is Paisos de su continente tenent ascendentzia europea, custa est predominante in Paisos comente Argentina, Brasile, Canada, Costa Rica, Istados Unidos de Amèrica, Cile e Uruguay. In calincunu de custos Paisos, de chine is abitantes fenotípicamente tenent tratos europeos predominantes]], s'est bitu cun provas genèticas ca tenent pertzentuales piticas de sàmbene amerindiu e africanu. Is problemas de sa ratza in Amèrica sunt calande in su cursu de s'istòria, specialmenti in forma legale, e ca sa sclavitudine est istada totu abolida in totus is Paisos. Epuru, esistent recusas po is minorìas de origine Amerindia, Africanos o Asiaticos in diversos Paisos de populatziones predominantemente biancas. Is Paisos auba sa pertzentuale de Amerindios est sa parte prus manna de sa populatzione sunt Guatemala, Bolìvia, Messicu e Perù. Sa cumponente indígena est meda significativa peri in Ecuador, El Salvador, Nicaragua, Honduras, Panama, Colombia, Venezuela e Paraguay.
Caraterìsticas de sa populatzione
Sa populatzione in Amèrica vàriat segundu is cunditziones de sa vida. Sa parte prus manna de is abitantes de s'Amèrica Latina sunt giòvanos intra de is 15 e is 24 annos de edade, e sa Isperantza de vida vàriat intra de is 60 e is 80 annos de edade. In prus, prus de sa metade de sa populatzione in grandu parte de is Paisos est rurale. Argentina, Cuba, Cile e Uruguay sunt is Paisos de s'Amèrica Latina cun un'istrutura demogràfica relativamente imbetzada, difatis sa populatzione de 60 annos o prus est uguale o superiore a su 13%. In Paisos comente Guatemala, Haiti, El Salvador, Honduras, Nicaràgua, Panamá, Paraguay e Repùblica Dominicana, esistet una populatzione giòvana prus mannas, sunt de prus is giòvanos intra de is 15 e is 25 annos de edade, imbetzes de sa Bolivia ca est unu Paisu ca est imbetzende, ma peri cun una populatzione giòvana. Pro ùrtimu, in Brasile, Colombia, Ecuador, Costa Rica, Mèssicu, Perù, Puerto Rico e Venezuela, peri sa parte manna de is abitantes issoro sunt giovunos, peri n is urtimos annos in Brasile, Colòmbia, Costa Rica, Mèssicu e Puerto Rico ddu at unu progressivu imbetzamentu de sa populatzione relatzionadu a sa diminutzione de sa fecundidade.Su propriu in Guadalupe, Gujana Frantzesa e Martinica (Frantza) e in Paisos no latinos comente Bahamas, Belize, Guyana, Jamaica, Suriname, is Antillas piticas, Trinidad e Tobago, includende is dipendèntzias Europeas comente is Antillas olandesas, Aruba, etc.. In is Istados Unidos de Amèrica e Canada sa parte manna de is suos abitantes est adulta, binchende sa populatzione giòvana, assimbillande-sì a su protzessu ca ddu est in Europa.
Tzitades prus mannas
Custa est sa lista de is 50 Tzitades Americanas pro populatzione ca abitant intra de is lìmites de sa tzitade aici comente fiat in su 2015, s'annu prus reghente pro su cale resurtat su tzensu de sa populatzione, istìmas o proietzione s a breve tèrmine s'agatant pro sa majoria de is tzitades. Custas tzifras no refletint sa populatzione de s'agglomeradu urbanu o de s'Area metropolitana a ca tipicamente no cointzident cun is làcans amministrativas de sa tzitade.
Custas tzifras si riferint a sa populatzione de su mesu 2015 cun duas etzetziones:
Geografia polìtica
Ci sunt 35 istados soberanos in is Amèricas, aici comente unu territòriu autònomu de sa Danimarca, tres departimentos de oltremare frantzèsos, tres colletividades de oltremare frantzesas, e unu terrìtoriu inabitadu de sa Frantza, oto territòrios de oltremare de su Regnu Unidu, tres paisos ca apartenint a s'Olanda, trees territòrios comunes de s'Olanda e, duos territòrios non ufitziales de is Istados Unidos e unu territòriu inabitadu de is Istados Unidos.
Limbas
Calincuna àtera limba tenet una importàntzia demogràfica chentza chi siat ufitziale, intra de cussas:
Dinare
Anguilla, Antigua e Barbuda, Dominica, Granada, Montserrat, Saint Kitts e Nevis, Saint Vincent e Grenadine, Santa Lucía: Dollaru de is Caraibis orientalis, (EC$; XCD)
Antillas Olandesas- Fiorinu antillanu olandesu
Argentina - Peso de s'Argentina, ($; ARS)
Aruba - Fiorinu de Aruba, (AWG) Bahamas-Dollaru de is Bahamas (B$; BSD)
Barbados-Dollaru de is Barbados (Bds$; BBD)
Belize - Dollaru de su belize (Bz$; BZD)
Bermudas - Dollaru de is bermudas (BD$, BM$; BMD)
Bolìvia - Bolivianu (Bs.; BOB)
Cile- Peso cilenu ($; CLP)
Colòmbia- Peso colombianu ($, COL$; COP)
Costa Rica- Colón costaricanu(₡; CRC)
Cuba-Peso cubanu (CUP),Peso cubanu convertibili(CUC)
Ecuador,El Salvador,Istados Unidos de Amèrica,Turks e Caicos,Isulas Vírginis Britannicas,Ìsulas Vìrgines Americanas,Puerto Rico-Dollaru stadunidensi($; USD)
Groenlàndia-Corona danesa(DKK)
Guadalupa,Gujana Frantzesa,Martinica,Saint-Barthélemy (Antillas),San Martín:Èuru(€; EUR)
Guatemala-Quetzal (GTQ)
Guyana-Dollaru guyanesu(GYD)
Haiti-Gourde haitianu(HTG)
Honduras-Lempira (HNL)
Isulas Cayman-Dollaru de is Isulas Cayman
Toradora
Toradora! (とらドラ！ Toradora!) est unu contu nàschiu a su comintzu comente romanzu chi aiat iscrittu Yuyuko Takemiya, chin annantos disinnos de Yasu, e battìu a pustis, abberguau su sutzessu, ind'unu manga galu in cursu de isvilupu e ind un'anime de 25 episodios.
Amèrica
Dinare
Geòrgia de su Sud e Ìsulas Sandwich meridionales,Ìsulas Falkland-Libra malvinensa(£, FL£; FKP)
Giamàica-Dollaru jamaicanu($, J$, JA$; JMD)
Toradora
Su titulu Toradora! benit dae su lùmen de sos pessonazos printzipales, Taiga Aisaka e Ryūji Takasu. Taiga cheret nàrrer "Tiger" (tìghera) in sa manera chi sos giapponesos tenen de pronuntziare s'ingresu, sende in giapponesu "Tora" (虎?). Sa prima parte de su lùmen de Ryūji, "Ryū" (竜?), cheret narrer "iscurtòne" in giapponesu e sa trasliteradùra de sa paràgula ingresa est "Doragon" (ドラゴン?).
Amèrica
Dinare
Mèssicu-Peso messicanu($; MXN)
Nicaràgua-Córdoba nicaraguensa (C$; NIO)
Panamá-Balboa panamensu(oficial) (PAB); Dollaru de is Istados Unidos de Amèrica(cursu legali) ($; USD)
Paraguay-Guaraní paraguayo(PYG)
Blue Zone
Blue Zone (in sardu locu biaìttu) est unu faveddu inglesu chi serbit a inditare locos (siat in sensu demograficu siat in sensu geograficu) pèri su mundu in ube sa zente campat de prus cuffòrma sa mèdia mundiàle, comente b'at iscrittu in su libru de Dan Buettner "The Blue Zones: Lessons for Living Longer from people who lived the longest". Custu cuntzettu at crèschiu chin sa chìrca demografica de Gianni Pes e Michel Poulain, chi aìant iscopertu in Sardigna, e in su zassu de sa provintzia de Nùgoro (comunes de Biddamanna Istrisàili, Àrthana, Talana, Baunei, Orthullè, Ulassa, Foghesu, Tìana, Ovodda, Ollolai, Gavoi, 'Onne, Mamujada, Orgòsolo, Ulìana) in particulàre, su locu in ube b'at resurtàu sa prus arta pertzentuale de zente chi vivet chent'annos e prus. In su traballu aìant disinnàu chìrcos de color'e chelu in sa cartina cumintzande a lis nàrrer Blue Zone. Buettner at atzapàu ateros de custos zàssos in Okinawa (Giappone), in Sardigna (istadu italianu), in Nicoya (Costa Rica), in Icaria (Grèghia) e in sos de sa Crèsia Cristiana Avventista de su Die de Sete in California ispiegande, pro mèdiu de datos empiricos e autòpticos (est a nàrrer, picaos de prima manu pompiàndelos de manera partecipante), proite custa zente vivat prus a longu de sos ateros.
"Blue Zone" est fìnas una siènda chi Dan Buettner etottu aiat fundau e chi, proponènde modellos chi parìtzos grùpos etnicos pèri su mundu pràticant, azuat sa zente a vivere menzus e prus a longu, e offèrit varios servitzios comente informatziones de valore pedagogicu, màndicu e ateros benes.
Toradora
Istòria
Sa istoria contat su rapportu chi su protagonista, Ryūji Takasu, tenet chin sos fedales suos in su secundu annu de iscola superiore. In genere sun dificurtosos meda, ca issu non pro curpa sua tenet particulares ocros dae sénde nàschiu: crìstas a susu e iride a sanpaku li dan unu isguardu e aspettu de pessone violenta e delincuente, mancari chi siat zentile e de bonu coro, gai chi si biet semper custrintu a ispiegare a sos ateros s'ecuivocu. De custa caratteristica Ryūji si nde fachet unu cumpressu malu a che sanare, ca de amicos non bi nd'at, francu unu (Yūsaku Kitamura) chi pro fortuna sichit a abbarrare in classe sua, e de pitzocas mancu a nde faveddare, mancari chi bi nde siat una chi li piachet (Minori Kushieda) ma chi non li at mai ammustrau sos sentimentos chi provat issu.
Una die Ryūji at modu de provocare, chenza nemmancu lu chérrere, a sa pitzocca prus connotta peri tottu s'iscola pro su carattere violentu e negativu chi tenet chin sa zente, Taiga Aisaka, tantu chi la muttin "tìghera palmare": issa est a s'imbesse de Ryūji, ca mentras issu pro s'aspettu fachet timòria a sos atteros sende zentile de carattere, issa de aspettu est bella e disizada ma de carattere fachet onore a su paralùmen suo. Taiga lu menispressiat sa prima vorta chi lu biet. Issu abberguat chi peroe est in amore chin su menzus amicu suo, Kitamura, e issa est sa menzus amica de sa pitzocca chi tantu bisat che amorada, Kushieda: goi fachen unu pattu, alliandesi pro facher a manera chi dontzunu si ponzat a pare chin sos chi lis piachen.
A pustis de unu muntone de provas, faddìas in tottu e pro tottu, in realtade sun Ryūji e Taiga a intender chi provan sentimentos s'unu pro s'attera, e diventan una coppia.
Amèrica
Dinare
Perù-Nuevo sol(S/.; PEN)
Suriname-Dollaru surinamesu(SRD)
Trinidad e Tobago-Dollaru trinitensu($, TT$; TTD)
Uruguay-Peso uruguaianu($; UYU)
Venezuela-Bolívar(Bs., Bs.F; VEF)
Jason Bateman
Jason Kent Bateman (Rye, New York, 14 Ghennàrgiu 1969), prus conottu comente Jason Bateman, est unu attore americanu.
St.George's
St. George's est unu comunu de unos 7.500 bividores, capitale de Grenada. S'agatat a cara de sa costera meridionale de s'ìsula de Grenada.
Saint George's fiat fintzas capitale de s'ex colònia britànnica de is ìsulas Windward, ma est istada fundada de is frantzesos in su 1650.
Assaditos
Orìzines
Tìpigos de sa zona peemontaresa de su chirru orientale de su monte Voltigno (Villa Celiera) de sa cadena de su Gran Sasso, cun caraterizaduras logales minoras, sunt produìdos pratigamente in totue in su territòriu abrutzesu, tantu in manera domulana che industriale.
Oe custu pratu est ispainadu in totu su territòriu rezionale e finas foras de sas làcanas abrutzesas, mescamente in Roma, in ue gràssias a s'immigradura dae s'Abrutzu est intradu a formare parte cun onzi deretu de sa coghina logale. Pro sas caraterìstigas issoro de bondade e pratigalidade, si sunt faghende apressiare finas foras de s'Abrutzu, gràssias a carchi imprendidore chi los est proponende in sas cadenas de distribuidura prus mannas, cun resurtados satisfatores, no petzi inche sas comunidades de emigradores abrutzesos.
Amaniadura
S'amaniadura cunsistit in su segonzu de sa petza in cantzigheddos de dimensiones meda limitadas e in s'infilonzu suo a ischidonetes. Posteriormente, sos assaditos sunt còghidos a sa bràsia, normarmente impreende unu braseri a sa forma caraterìstiga illonghiada.
S'intzertu de s'assaditu dependet meda finas dae sa coghidura e dae sa grella impreada, dae sa temperadura de su fogu, peroe prus chi totu dae sa capatzidade de su coghineri.
Bariantes
Una bariante meda ispainada e de zudu est sa ch'impreat petza de crastadu. In su cumèrtziu mannu tzentralizadu e in diferentes restorantes, si bendent assaditos de petza de anzone colludu. Sas bariantes cun petza de porchinu, dindu o puddu non formant parte de sa tradissione abrutzesa, su formadu de sa petza impreada est prus mannu e sunt narados a s'avesu ischidonetes.
Cumbinaduras e maneras tradissionales de cunsumidura
Sos assaditos sunt acumpanzados avesarmente dae fitas de pane domulanu arrosiadas cun ozu ghermanu superìnnidu, e cumbinados primorosamente cun un Montepulciano d'Abruzzo o, comente galu si faghet in sos istabilimentos prus tradissionales, cun unu misturu de binu nieddu logale diluìdu cun gassosa (tres cuartas partes de litru de binu e una de gassosa).
Festas e pioladas
Sa festa prus fontomada chi s'isvilupat in s'ondra de sos assaditos non tenet logu in Abrutzu comente si diat poder pessare, si nono in Cosio Valtellino, in sa provìntzia de Sondri. Sa “Festa de sos assaditos”, chi s'isvilupat in sos ùrtimos duos agabos de chida de su mese de cabudanni, atraighet onzi annu mizas de apentados.
Theodor Mommsen
In su 1902 a Mommsen li fit istadu assignadu su Premiu Nobel pro sa literadura, in riferimentu a s'obera sua printzipale subra s'istoria de Roma intitulada Römische Geschichte, Leipzig 1854–56.
Oberas
Römische Geschichte 8 Volumes. dtv, München 2001. ISBN 3-423-59055-6
Toruń
Toruń ([tɔruɲ]; in casciubu: Torń;in tedescu: Thorn) est una tzitade de unos 206.340 bividores de sa Polònia posta subra sa Vìstula, in su Voivodadu de Cujàvia-Pomerània. Dèpet is orìgines a s'ordine de sos Cavalleris Teutònicos chi bi aiant fraigadu unu casteddu pro s'Istadu Teutònicu in sa metade de su de 13 sèculos, chi faghiat a base pro sa conchista e s'evangelizatzione de sa Prùssia. Toruń est una Tzitade-Distretu e su cabulogu de su distretu omònimu mancari non si nch'agatet subra su territòriu.
Sa tzitade at tentu meda in presse rolu cummertziale in sinu de sa Liga Anseàtica, gratzias a su portu fluviale subra sa Vìstula chi permitet s'importatzione de mercantzias dae su Bàlticu e dae su restu de s'Europa, e s'esportatzione de produtos locales o chi aproliant totu su cursu de su frùmene. Sunt numerosos sos fàbricos pùblicos e privados de is de 14 e 15 sèculos chi s'agatant in su tzentru istòricu a testimoniu de s'importu suo.
Sa tzitade tenet un'universidade narada Universidade Nicolau Copèrnicu in omàgiu a s'astrònomu de in ie nadiu. Est iscrita in sa lista de su patrimòniu de s'UNESCOdae su 1997. Est narada fintzas tzitadede sos ànghelos, in fentomu de s'istemma chi rapresentat unu ànchelu e unu bastione assubradu dae tres turres e chi simbulizat ca satzitadeest istada acumandada a s'amparu de Deus.
Piponzu a intro
Su piponzu a intro est una custumàntzia antiga de su mundu rurale sardu. Pro pipare a intro, si mantenet sa zigarreta cun sa parte alluta in sa buca e su firtru in foras. Custu avesu fiat ispainadu una die in su sartu: fiat pratigadu cun s'iscuru e serviat pro no esser notados dae inimigos e bandidos. Un'issena in ue un'òmine pipat a intro est cuntènnida in sa pellìcula Babu mere, bogada dae su romanzu numenale de Bainzu Ledda. Est una custumàntzia chi dimandat capatzidade e bastante perigulosa: s'ingurtimentu intzidentale de sa zigarreta podet causare cunseghèntzias meda graes.
A dies de oe, est un'avesu pratigamente iscumpartu: sos pipadores chi timent de esser bidos dae chie non los devet bider preferent sintzillamente a s'astenner dae su piponzu. S'ispressura “piponzu a intro” abarrat in su limbazu figuradu de sa limba sarda pro inditare una tarea mala a realizare: “Pro bi resessire amus a dever pipare a intro”.
GOG.com
GOG.com (chi fit a prìmu un'acrònimu de Good Old Games) est unu servìtziu de CD Projekt in ube si poden comporàre online sos videojocos. Mancari chi siat una siènda polacca, sa sèa sua est in Nicosia (Cipru).
Motore a allughidura cumandada
Pro motore a allughidura cumandada (o motore a ischintidda, Spark-ignition engine in inglesu) si cumprendet unu cunvertidore de energia chìmica a energia mecànica, su cale benit alimentadu dae un'impiantu de alimentatzione e iscàrrigat sos produtos esauridos (gas de iscàrrigu) tràmite un'impiantu de iscàrrigu.
GOG.com
In cùghe sun in bèndia videojòcos medas pro PC, a s'ispìssu chin tantu de patch prochì si podan jocare fìntzas chin sistemas prus modernos. A differèntzia de cantu b'at in atteros servitzios comente Direct2Drive e Steam, su software non lu protèzen chin DRM e s'usuàriu non che dèpet fàcher intràre in su computer suo client perùnu o atteru software pro iscarricàre e jocàre.
Motore a allughidura cumandada
Introduzione
"Custu motore, naradu fintzas a tziclu Oto, funtzionat cun sa benzina, chi benit nebulizzata e ammisturada cun s'àera pro formare unu gas esplosivu. Su gas intrat in sa càmera de unu tzilindru ue benit cumpressu, posca s'allughet un'ischintidda chi lu faghet tzocare. Su motore a benzina est impreadu in sos mèdios de trasportu privadu: in sas màchinas, in sas motoreddas, in sas mototzicletas, in sas màchinas de gara e in carchi aeroplanu a èlica."
Partzidura
Sos motores a accensione cumandada podent èssere partidos in base a sa modalidade cun cale est cumpletadu su tziclu operativu, overas sa sutzessione periòdica de fases chi su flùidu operadore acumprit in su motore tando in: "Motore bator tzilindros in lìnia: Su motore est assentadu dae tres alas: testada, basamentu, copa de s'ògiu. In sa testada sunt avitadas sas candelas, in su basamentu sunt ricavadas sas cannas (tzilindros) ue current sos pistones e in sa copa de s'ògiu girat s'àrbore a cuidales chi acabat a s'esternu cun su volanu." Esistent però fintzas motòres a pulsione a allughidura cumandada comente:
GOG.com
Dae su 27 de màrtzu de su 2012 in sùsu, GOG at accabbàu de bòler nàrrer Good Old Games, diventànde pètzi GOG e cumintzànde a bènder jocos prus pacu antìcos, comente The Witcher 2, Alan Wake, Assassin's Creed e mèdas àtteros.
Motore a allughidura cumandada
Prìntzipios generales
In sos motores a allughidura cumandada benint impreados carburantes a elevadu pòdere de calore.
Impreende sa fortza de espansione dada dae su brujamentu benit ispintu unu pistone, chi pro custu s'iscòstiat trasformende s'energia tzinètica de su pistone in energia rotatoria de s'àrbore motore. In sos motores a 4 tempos, a unu tziclu de brujamentu aggualant 2 giros de s'àrbore motore, mentras in su motore a 2 tempos unu tziclu aggualat a 1 solu giru de s'àrbore motore.
GOG.com
In su mès' 'e Santu Gabìne de su 2012 GOG at cumintzàu a dare appòzu a jocos DRM-free fìntzas pro Mac, a cumintzare dae The Witcher e The Witcher 2 (ambòsdùos chi los at fàttos CD Projekt). In su mese de agùstu de su 2013 b'at unos 600 jocos de parìtzos publisher, comente Activision, Apogee, Atari, Codemasters, Electronic Arts, Interplay, Revolution Software, Sierra Entertainment, Square Enix, Team17, TopWare e Ubisoft.
Motore a allughidura cumandada
Prìntzipios generales
In sos motores alternativos su movimentu longitudinale de su pistone si trasferit a unu cumplessu biella - àrbore motore, trasformende·si tando in movimentu rotatorio.
Pasquale Paoli
Filippo Antonio Pasquale de Paoli, o Pascàle Paoli, (Stretta di Morosaglia, 6 de aprìle de su 1725 – Londra, 5 de febràrju de su 1807) est istau unu politicu, militare e generale còssu, tèntu dae medas natzionalistas corsicanos in cunsìderu comènte u Babbu di a Patria.
Bida
Paoli fit nàschiu in Stretta di Morosaglia, fizu de Giacinto Paoli, chi aìat ghiàu sos rebèrdes de Còssiga contr'a su domìniu genovesu. Pascale aìat tando sichìu a babbu suo in distèrru in su 1738, gherrande in intro de s'esèrtzitu napulitanu; torrande a falàre in Cossiga, in su 29 de aprile de su 1755, fit bènniu a cumandante de sas fortzas reberdes, che "generale de sa Natzione Còssa". In su mese de Sant'Andrìa de su matessi annu, fit proclamàda s'indipendentzia de s'ìsula, chi a custu puntu si at fattu costitutzione, amministratzione, sistema zudissiàriu e esertzitu. Chind una sèria de attaccos, Pascale fit resèssiu a nde catzàre tottus sos genovesos dae s'isula, pòsta a banda carchi tzittàde accùrtzu a su mare. Tando fit a su gubèrnu battìnde medas riformas. At fravicàu in Corte, bidda posta in su tzentru de s'isula, un'universidade (torràd'a apèrrer pètzi in sos annos '80 de su Novichèntos). In su 1767 sìche aìat picàu s'ìsula de Capraia dae sos genovesos chi, oramài dèbiles pro chistiònes finantziàrias e non prus capàssos de dare càra a sa Còssiga, fin custrìntos a la dare a sa Frantza, chi tando aìat conchistàu s'isula pro nde fàcher unu possedimèntu pessonàle de Luisi de XV.
Pro duos annos Paoli aìat gherràu chin sos invasòres novos, fìntzas a cando in su 1769 lu aìan bìntu sas fortzas de su conte de Vaux e fit tando custrintu a disterràre in Gran Bretagna. In su 1789 sìch'andàbat a Parigi chin su permissu de s'Assemblea Costituente, e chin su gradu de generale lu aìan torrau a mandàre in Cossiga. Ma Paoli, chi li fachìat àscamu su chi sa revolutzione frantzesa fit benìnde a èsser, e chin sa Conventzione chi li nàbat de esser unu traitòre, aìat cunvocàu in su 1793 in Corte un'assemblea, chin issu etòttu a fàcher de presidente, e decrarànde s'indipendentzia dae sa Frantza aìat chircàu de cuntzèder, de bàdas, s'isula a su gubernu britannicu. Ma, sicomente custu no nde cherìat nemmancu s'intèsa, Paoli fit tòrra custrìntu a disterràre a Londra in su 1796, in ube sìche fit mòrtu ùndichi annos prus a tàrdu, e sa Còssiga torràbat a esser unu dipartimentu frantzesu.
Giulio Paulis
Giulio Paulis est docente de glottologia e linguistica. Est fintzas istudiosu de sa limba sarda, autore de sàgios e curadore de sas tradutziones e editziones de sas òberas subra su sardu de Max Leopold Wagner.
Trojan Room Coffee Pot
Trojan Room Coffee Pot fiat su nòmini de unas cantu màchinas de fai cafei chi s'agatànt me in su Computer Laboratory de s'Universidadi de Cambridge, in Inghilterra, chi fiant controlladas po mèdiu de una telecàmera. Sa màgini de sa Trojan Room Coffee Pot fiat trasmìtia in Internet po sa primu borta in su 1991 de Quentin Stafford-Fraser e Paul Jardetzky. Su progetu est migrau apustis in su Web in su 1993, bessendi sa primu webcam de su mundu.
Po evitai chi is traballadoris de s'edifìtziu abarressint delùdius po agatai sa màchina de su cafei buida a pustis de essi arribaus in s'aposentu, ant postu una telecàmera chi fruniat una màgini de sa cafetera a totu is elaboradoris collegaus a s'arretza de s'ufìtziu. Candu sa fotocàmera est stètia acapiada a Internet una pariga de annus apustis, sa cafetera est bessida famada a livellu internatzionale comenti parti de su World Wide Web chi fiat nascendi, finas a candu no dd'ant arretirada in su 2001.
Stòria
Sa telecàmera, cun risolutzioni 128×128 px, in scala de murru, fiat acapiada a s'arretza locali de su laboratòriu po mèdiu de una scheda de achirimentu vìdeu montada in un'elaboradori Acorn Archimedes. Su circadori Quentin Stafford-Fraser at scritu su programa clienti XCoffee impreendi su protocollu X Window System, mentris su collega suu Paul Jardetzky at scritu su programa serbidori.
In su 1993, is navigadoris web ant tentu sa capatzidadi de amostare is màginis a is impitadoris; sa fotocàmera est istada acapiada a Internet e is scientziaus informàticus Daniel Gordon e Martyn Johnson ant postu a a disponimentu sa màgini in tempus reali cun protocollu HTTP in su mesi de donniasantu de su matessi annu. Est bessida duncas visìbili in totu su mundu e bessida unu puntu de riferimentu populari de su primu Web.
Studamentu e benidoris
Apustis de su trasferimentu de su laboratòriu in sa sei atuali, sa telecàmera est stètia a sa fini studada, a is 09:54 UTC de su 22 austu 2001. Sa noa de su studamentu suu est stètia arremonada in sa primu pàgina de is testadas giornalìsticas The Times e The Washington Post, e artìculus me in The Guardian e Wired.
S'ùrtima de is cuàturu o cincu màchinas de fai cafei bidas in lìnia, una Krups, dd'ant bèndia a s'asta in eBay po 3 350 sterlinas a su situ de noas tedescu Spiegel Online. Unus cantu dipendentis Krups dd'ant arrangiada in donu, permitendi de dda torrai a allui in sa redatzioni de sa rivista. De s'istadi de su 2016 est in prèstidu permanenti a s'Heinz Nixdorf MuseumsForum de Paderborn.
Càncua parodia de sa màchina Trojan Room includit s'Hyper Text Coffee Pot Control Protocol, una brulla de abrili de su 1998 chi definit unu protocollu de comunicatzioni, e su video-giogu de su 2002 Hitman 2: Silent Assassin, innui su giogadori podit sciusciai una "màchina fotogràfica de su cafei" in coxina po spàssiu. Sa cafetera est stètia mentovada fintzas in su drama de sa BBC Radio 4 The Archers, su 24 friaxu 2005.
In su primu episòdiu de sa de cuàturu stajonis de sa sèrie TV Halt and Catch Fire de AMC, amostant sa cafetera po arrapresentai sa primu webcam chi aparit in su World Wide Web, chi megàt ne nasci.
Avatar
Avatar est unu film de James Cameron, prodotu dae 20th Century Fox. Su film est bessidu in sos cinemas in su 2009, ma in Italia e in Svitzera est arrivadu solu in su 2010 ca sa 20th Century Fox at detzididu de no lu pònnere in su matessi periodu chi sunt bessidos sos film nadalitzios 'e Cristian de Sica e Leonardo Pieraccioni.
Trama
Unu grupu de terrestres, dapoi de unu viagiu de chimbe annos, arrivat in su satellite de su pianeta Polifemo, chi si giamat Pandora, pro chircare s'unobtanium, unu materiale pretziosu chi s'agatat igue. Pro esplorare su pianeta ant criadu sos Avatar, chi sunt copias de tzertos componentes 'e su grupu, otennidas miscende su DNA de sos omines cun cussu e sos indigenos de Pandora. Cun d'unu machinariu tecnologicu si podet trasferire momentaneamente sa mente in cussa de su propriu Avatar.
Esplorende sa foresta, s'Avatar de Jake Sully si perdet e incontrat Neytiri, un'indigena chi faeddat sa limba sua e chi lu giuget dae sos ateros indigenos. Babbu sou detzidit de lu faghere restare cun a issos e dat a Neytiri su compitu de l'insegnare sas traditziones issoro. Candu Jake torrat in su sou corpu de umanu, contat totu a sos àteros, chi detzidint de isfrutare sa situatzione: in s'enorme àivure inue abitant sos indigenos c'at una enorme cantidade de unobtanium. Su compitu de Jake est cussu de cumbinchere a sos indigenos a lassare s'àivure. Ma cun su passare 'e su tempu, Jake s'abizat chi cuss'àivure est sa cosa pius importante pro sos indigenos e detzidit, umpare a sos cumpagnos suos Grace, Norm e Trudy, de proteggere s'àivure e sos abitantes de Pandora dae sos àteros omines chi bi lu cherent bogare cun sa forza.
Produtzione
Su film est istadu realizadu cun potentes machinarios tecnologicos: pro animare sos Avatar sunt istados utilizados sos movimentos de sos atores, chi dapoi sunt istados trasferidos a sos modellos tridimensionales de sos Avatar.
Puru pro custu, su film est costadu 237 milliones de dollaros e est su pius caru e s'istoria 'e su cinema. Però, cun sos 2 milliardos de dollaros otennidos, est puru su film chi at guadagnadu de pius in s'istoria.
Giovanni Columbu
Giovanni Columbu (Nugoro, 1949) est unu rezista sardu.
Bida
Si picat una laurea de architettura in Milanu.
Teodolinda
Teodolinda (Ratisbona?, 570 – Monza, 22 ghennàrzu 627) fiat reina muzere de sos longobardos e de Italia de 589 a su 616. Rezente de su 616 a su 624 durante su tempus cando su fizu Adaloaldu fiat menore de edade.
Giovanni Columbu
Bida
Est autore de pelliculeddas comente "Visos", "Dialoghi trasversali" e "Villages and villages".
Teodolinda
Fiat sa fiza de su duca de Baviera Gariboldu, ada isposadu su re longobardu Autari (589)- A sa morte de issu, duos annos a poi, isposada Agilulfu. Restada fiuda guvernada dae sola fintzas a sa mazore edade de su fizu Adaloaldu (602-603). Est istada favorevole a su cleru e sos monasterios cattolicos, contribuinde a s'affirmatzione de su cristanesimu romanu. Paba Gregoriu su Mannu l'ada iscrittu 4 litteras pedinde s'impignu de Teodolinda po sa paghe tra longobardos e latinos.
Giovanni Columbu
Bida
Su primu film chi at fattu est de su 2001 e si intitulat "Arcipelaghi".
Su secundu film, Su Re, trattat de sa passione de Zesus e lu at ziràu in Sardinna.
Assotziu Su Majolu
Su Majolu est unu assotziu apartìticu de istudiantes sardos naschidu in s'universidade de Tàtari in su mese de martzu de su 2011, chi punnat a s'amparu de su sardu in tottus sos libellos de imparu, dae s'iscola primaria a s'universidade, a manera de lu salvare e nde lu giugher a su matessi gradu de impreu de s'italianu ind una situatzione de plurilinguismu perfettu.
Difattis, su sardu est in su paradossu chi est non solu sigundu a sa scientzia limbistica, ma finas po leze (de jure) comente a s'italianu, ma de facto est in foras de belle tottus sos campos sotziales e abbarrat ind un'isfera minoredda privada: custa puru si ch'est isperdende sempre de pius po more de su fattu chi s'italianitzatzione, in passadu, at pesadu in iscola unu muntone de zovanos sardos faghendelis fortzare a grisare sa limba e cultura issoro, e como non bi at ancora mediu publicu perunu po chi podat imparare e impittare sa limba sa generatzione noa, chi in sa pius parte est monolingue in italianu.
Mario Puddu
Mario Puddu (Illorai, 1944) est un'iscritore, poeta e istudiosu sardu de sa limba sarda.
Assotziu Su Majolu
S'assotziu, po sensibilizare a sa zente, at presentadu tres motziones e petitziones: In su 2012 at collidu pius de 1000 firmas, cando at dimandadu a sos universitarios de s'universidade tataresa si fin de acordu a istituire duos cursos de làurea pro formare professores e mastros de limba sarda. Sempre in su matessi annu, sos attivistas an iscrittu a su guvernu italianu e a su parlamentu europeu po sa chistione de sa ratìfica italiana de sa "carta europea de sas limbas regionales o de minorìa", cosa chi s'istadu italianu no at mai fattu a dannu de tottus sas limbas chi, a differentzia de su tedescu in Tirolu de josso, de s'islovenu in Friuli e de su frantzesu in Badde de Aosta, non tenen istadu a ue si zirare. In su mese de abrile de su 2013, s'assotziu at mandadu a innantis un'attera petitzione po pònner, in s'universidade, unu esamine de sardu in dontzi cursu de làurea de cada dipartimentu: an tando firmadu pius de 700 istudiantes iscrittos a s'ùrtimu annu de sas iscolas superiores de totu sa Sardigna.
Mario Puddu
Biografia
Fìgiu de Antoni Puddu e Pepa Dore pustis de àere traballadu pro 18 annos comente pastore, pro agiudare sa famìlia sua, est resèssidu a pigare tres diplomas de iscola superiore e, a pustis, a si laureare in Pedagogia in s'Universidade de Casteddu, cun una tesi dedicada a sa Psicologia isperimentale subra de sos efetos de sa mancàntzia de sa figura paterna in sos fìgios de sos emigrados.
A pustis, dae sos annos '70, at incumintzadu a publicare òperas ligadas a sa limba sarda, intre sas cales sunt de annotu una grammàtica de su sardu e su primu ditzionàriu de sa limba sarda cun definitziones in sardu, ambas bortas cun sa domo editora Condaghes. Una versione interativa, in lìnia, de su ditzionàriu suo est a disponimentu in unu situ frunidu dae sa Regione Autònoma de Sardigna.