cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aioli
Preparatzioni
Sa versioni clàssica previdit s'impreu de allu mòliu in unu mortaju. A custu depit essiagiuntu unu filu de ollu de olia, amesturendi-ddu finas a tenni unu cumpostu cremosu. S'agiunta tropu lesta de ollu sciùsciat s'emulsioni e s'aioli "ammàchiat". Comenti emulsionadori s'agiungit a bortas unu pagu de lati, un'incueddu de patata buddida opuru arbu de ou. S'aioli est serbidu comenti antipastu impari cun su pani o cun olias; est fintzas acumpangiau a pratus de pisci, de petza o birduras. In s'arretzeta proventzali si pistant in su mortaju cuàturu o cincu sìcua de allu cun sali grussa finas a tenni una crema callada, s'agiungint unu o duus arrùbius de ou e si traballat totu che una majonesa, agiungendi unu pagu de ollu de olia, a sa pròpiu temperadura de s'ou, fintzas a tenni una crema callada e cumpata, agiungendi a sa fini su sucu de unu limoni.
Meclemburgu-Pomerània Otzidentale
Su Meclemburgu-Pomerània Otzidentale (in tedescu Mecklenburg-Vorpommern) est unu de sos sèighi Länder (istados federados) de Germània. Su de ses pro istèrrida cun 23.180 km², ma isceti de trèighi pro populatzione intre sos sèighi istados de sa natzione, contende pagu prus de 1,6 milliones de bividores. In su norte est allindadu de su Mare Bàlticu, in s'ovest cun su Schleswig-Holstein, in su sud-ovest cun sa Bàscia Sassònia, in su sud cun su Brandeburgu e in s'estu cun sa Polònia (Voivodatu de sa Pomerània Otzidentale).
Aioli
Preparatzioni
André Mistral, chistionendi de s'aioli, ddu poniat a cunfrontu cun sa majonesa, chi issu definiat, menispresiendi-dda, una "marmellada". "Nautri, li bon Prouvençau/ au sufrage universau,/ voutarèn per l'òli / E faren l'aiòli" (nosu is proventzalis bonu, a su sufràgiu universali, eus a votai s'ollu e eus a fai s'aioli).
Meclemburgu-Pomerània Otzidentale
Sa sede amministrativa est Schwerin, mentras su tzentru prus populadu est su portu bàlticu de Rostock. Sas àteras tzitades printzipales sunt Neubrandenburg, Stralsund, Greifswald e Wismar. S'antiga Pomerània (Pommern), cunsistente de sa tzitade de Stettin (atualmente narada Szczecin) e de sos territòrios a s'estu de su riu Oder, est atualmente parte de sa Polònia.
Su Meclemburgu, a ovest de sa Pomerània Otzidentale, fiat fatu ducadu in su 1348, ma fiat divididu dae su de 17 sèculos fintzas a su 1934. Sos ducados deMeclemburgo-Schwerin e Meclemburgo-Strelitz fiant fatos granducados in su 1815, ma unu guvernu republicanu fiat istituidu in su 1918. Fiant cumbinados pro pagu tempus cun sa Pomerània Otzidentale in su 1947-1952 e costìtuit su Land atuale dae sa reunificatzione tedesca de su 1990.
Estela Raval
Est istada sa oghe de su grupu Los Cinco Latinos
Tom Lister, Jr.
Thomas Duane "Tom" Lister, Jr. (Compton, California, 24 làmpadas, 1958 – Marina del Rey, California, 10 Nadale, 2020), fiat unu atore americanu.
Lomé
Dae su portu de Lomé s'esportat cafè, cacau, ràmene e ògiu de prama. Disponet de una rafineria de petròliu. S'universidade de Lomé est una de sas prus reputades de s'Àfrica otzidentale.
Frantzesos
Unu muntone de zente, siat de limba mama siat de erèntzia frantzesa, vivet pèri in Isvìtzera, in sos Istados Unidos, in Belgiu e mascamente in Canada. Si contamus sas comunidades extra-europeas si lòmpet a unos 100 miliones (70 in Europa, 30 in sas Americas). Bi nd'at fìntzas a gruppichèddos ispèrdios in Asia (Sud-Est asiaticu), Africa de su Nord e Oceania, in ube bi sun medas accudìos in arcipelagos de propriedade frantzesa.
Disacatu abiàtigu de Linate
Su disacatu de Linate, cun unu contu finale de 118 bìtimas, est s’intzidente abiàtigu prus grae acontèssidu carchi bia in Itàlia: pro su pertocat sas cullisuras in su solu ebia, est superadu in su mundu petzi dae su disacatu de Tenerife de 1977.
S’8 de santugaìne de su 2001, a sas otu oras e deghe logales, unu McDonnell Douglas MD-87 de sa cumpanzia abiàtiga SAS rezistradu SE-DMA, in sa fase de decollu dae s’abioportu de Milanu-Linate, fiat intradu in cullisura cun unu Cessna Citation CJ2 intradu erradamente a sa pista pro neghe de sa neula tìpida.
A pustis de s’addobada, s’MD-87 non fiat resèssidu a cumpretare sa fase de decollu e si fiat tzacarradu contra a su fraigu ammanitzadu pro s’ischerriamentu de sos bagazos postu in su perlongamentu de sa pista.
Su tzocu e su fogu chi si fiant ispossiados posteriormente no aiant dassadu sarvamentu a sos ocupadores de ambos bolarzos, ne a bator ischerriadores de bagazos chi fiant traballende in su departamentu. Unu chintu incarrigadu de bagazos si fiat sarvadu, sende s’ùnigu subrabìvidu a su disacatu: est chistione de Pasquale Padovano, uscradu belle in s’integralidade de sa carena sua.
Non fiat barigadu nemancu unu mese dae s’atacu terrorista contra a su World Trade Center de Noa Iorcu, e pro annanghedura fiat sa die de cumintzu de sa gherra in Afeganistanu: medas pessones, a sa prima, aiant pessadu chi pòderet esser chistione de un’atentadu, peroe bastante cantu luego si fiat fatu craru chi si trataiat de un’intzidente.
Limba persiana
Su persianu (in persianu: زبان پارسی) est una limba indo-europea chi faghet parte de sas limbas indo-iranianas. Su persianu est faeddadu dae 110 milliones de persones.
Amelita Baltar
Diventada famosa a su cominzu de sos annos '70 comente e cantante de su composidore e sonadore de bandoneón Astor Piazzolla e de Horacio Ferrer.
Matthew J. Munn
Matthew James Munn (1981), est unu còmicu e attore americanu.
George Orwell
Eric Arthur Blair, prus connotu cun su pseudònimu literàriu George Orwell (Motihari, 25 de làmpadas de su 1903 - Londra, 21 de ghennàrgiu de su 1950), est istadu un'iscritore e giornalista inglesu. Su corpus literàriu suo si caraterizat pro sa craridade, s'abbistesa e s'ingèniu, e pro sa connoschèntzia de s'ingiustìtzia sotziale, s'opositzione a su totalitarismu e su cumpromissu cun su sotzialismu democràticu.
Est cunsideradu comente unu de is mègius cronistas, si non su mègius, de sa cultura inglesa de su de XX sèculos. At iscritu fintzas crìtica literària, poesia e fintzione, e at fatu giornalismu polèmicu. Orwell est connotu mescamente dae sa paristòria allegòrica S'asïenda de is béstias (1945) e pro su romànzu distòpicu 1984 (1949); de custa pariga de libros si sunt bèndidas prus còpias de cale si siat àtera pariga de òperas de cale si siat àteru autore de su de XX sèculos. Intre su restu de su corpus creativu suo si distinghet su libru suo Homage to Catalonia (1938), relata de s'esperièntzia sua in sa Gherra Tzivile ispanniola. Orwell at iscritu puru numerosos sàgios polìticos, literàrios, linguìsticos e culturales. Segundu un'artìculu de su cuotidianu The Times de su 2008, Orwell est su segundu mègius iscritore britànnicu dae su 1945.
Is òperas de Orwell ant influentzadu sa cultura populare e polìtica, e su faeddu orwellianu, chi descriet pràticas sotziales totalitàrias o autoritàrias, s'est introdùida in sa limba in paris cun diversos neologismos comente gherra frita, bipensamentu, Frade Mannu, Piscopolitzia.
Biografia
Eric Blair est naschidu in Motihari, colònia britànnica in s'Ìndia, su 25 de làmpadas de su 1903, fìgiu de mama birmana e babbu inglesu. A duos annos, s'est tramudadu cun sa mama e sa sorre manna in Inghilterra, in e at istudadu in s'iscola de St. Cyprians e a s'Eton College. Partende dae su 1922, at serbidu sa Politzia Imperiale de s'Ìndia, in Birmània, i nue est abarradu finas a su 1927, cando est furriau a s'Inghilterra, intentende de si balangiare sa vida comente giornalista e iscritore. Est bìvidu un'època de poberesa e agiumai fàmene.
Comente membru de su Partidu Laburista Indipendente, s'est unidu a mìgias de istràngios pro gherrare pro sa defensa de sa Segunda Repùbblica durante sa Gherra tzivile ispanniola. Est arribadu a Bartzellona su nadale de su 1936, e sa matessi die s'est arruoladu e est istadu assignadu comente militzianu a su Partidu Operaju de Unificatzione Marxista (POUM), formatzione comunista anti-stalinista. Fundadu supra s'esperièntzia sua in sa Gherra de Ispànnia, at a iscrìere Homage to Catalonia.
Su 20 de maju de su 1937, at retzidu un'isparu in su tzugru acanta de Huesca, s'est tramudadu in su Marrocu pro sanare e a pustis est furriadu a s'Inghilterra. Su làmpadas 1944 cun sa pobidda sua Eileen, at adotadu unu fìgiu, unu pipiu de tres chidas, ponende·ddi su nùmene de Richard.
A pustis, durante sa Segunda Gherra mundiale, est istadu membru de s'Home Guard e at collaboradu in manera ativa cun sa BBC e in su cuotidianu Tribune. Est mortu in Londra su 21 de ghennàrgiu de su 1950, a 46 annos.
Gherra Tzivile ispanniola
Comente membru de su Partidu Laburista Indipendente s'est arruoladu, che mìgias de istràngios, pro gherrare pro sa defensa de sa Repùbblica ispanniola in s'ìnteri de sa gherra tzivile de cuddu paisu. Est istadu in su Contingente del ILP. Est arribadu a Bartzellona in su mese de nadale de su 1936 e sa matessi die s'est arruoladu e est istadu assignadu comente militzianu in s'anti-stalinista POUM. Sa partetzipatzione sua dd'at motivadu pro iscrìere Homage to Catalonia, in chi descriet s'ammiratzione sua pro su chi est identificadu comente a ausèntzia de istruturas de classe in carchi àrea dominada dae rivolutzionàrios de orientamentu anarchista. Ma crìticat fintzas su controllu sovièticu de su Partidu Comunista de Ispànnia (PCE) e is fàulas chi s'impreaiant comente propaganda pro su manìgiu de s'informatzione. Orwell at retzidu unu corfu in su tzugru acanta de Huesca, su 20 de maju de su 1937. A pustis, at buscadu apògiu pro ses meses in Marrocu pro sanare custa ferida. Su 1937, durante sa repressione de su guvernu de Negrín contras a su POUM, auntzada dae su PCE e su Partidu Sotzialista Unificadu de Catalùnnia, Orwell at relatadu chi est istadu acanta de èssere ochidu in Bartzellona.
Orwell pensaiat chi, mancari ddoe fiat bisòngiu de unu cambiamentu radicale in is sotziedades otzidentales, e duncas in is paisos capitalistas, su sotzialismu sovièticu rapresentaiat un'ameletzu a is printzìpios chi ddu manteniant.
Segunda Gherra Mundiale
Su 1941, at comintzadu a traballare pro su Servìtziu Orientale de sa BBC, prus che totu in programmas pro gadangiare s'amparu de s'Ìndia e de s'Àsia Orientale a is esèrtzitos alleados. Ischiat chi su traballu suo in custa època fiat simpre e propagandìsticu, pro custu naraiat de s'intèndere che "un'arantzu chi est istadu catzigadu cun unu corpu forte meda". A foras de is intradas bonas, nch'at rinuntziadu su 1943 pro si cunvertire in giornalista e editore literàriu de su Tribune, sa rivista chidajola de tendèntzia de manca chi, tando, dirigiant Aneurin Bevan e Jon Kimche. Su 1949, Orwell at iscritu una lìtera a un'amiga, Celia Kirwan, chi traballaiat pro una setzione de su Foreign Office (o Ministeru de Afares foranos), e chi publicaiat propaganda anti-comunista. Sa lìtera includet una lista de trintasete iscritores e artistas chi Orwell pensaiat chi tennerent ideas pro-comunistas. In sa lista, chi no est istada publicada finas a su 2003, sunt inclùdidos numerosos giornalistas, intre issos s'editore de su New Statesman, Kingsley Martin, ma puru is atores Michael Redgrave e Charlie Chaplin. is motivos de Orwell pro iscrìere sa lista non sunt craros. In capas, fiat agiudende un'amiga in una punna, sa cumbata contra a s'istalinismu chi ambos dispretziaiant. Non ddoe at peruna indicatzione chi fatzat pensare chi Orwell apat abbandonadu su sotzialismu democràticu chi promoviat in is ùrtimos iscritos suos.
S'est iscobertu, su 2005, pro mèdiu de una relata de s'intellighèntzia britànnica, chi Orwell etotu est istadu osservadu agiumai pro 12 annos dae sa politzia de cuddu paisu pro neghe de s'aparente vìnculu suo cun movimentos de manca. Si creet chi custa siat istada una de is ispiratziones printzipales in s'ora de plasmare su romanzu suo 1984.
Ùrtimos annos
In su mese de ledàmene de su 1949, pagu in antis de sa morte sua, s'est cojuadu pro sa segunda borta cun Sonia Brownell. Orwell est mortu in Londra su 21 de ghennàrgiu de su 1950 a s'edade de 46 annos de tubercolosis, maladia chi aiat pigadu in su perìodu chi descriet in Down and Out in Paris and London. At passadu is ùrtimos tres annos de sa vida sua in ispidale. Pagu in antis de mòrrere, pedit de èssere interradu de acordu cun su ritu anglicanu. is restos suos reposant in Sutton Courtenay, Oxfordshire.
Influèntzias literàrias
Orwell naraiat chi s'istile literàriu suo s'acurtziaiat bastante a su de Somerset Maugham. In is sàgios literàrios suos, làudat puru su traballu de Jack London, mescamente su libru suo The Road. Su viàgiu de Orwell in sa vida de is prus isvantagiados in The Road to Wigan Pier assimìgiat a The People of the Abyss de London. In àteros sàgios, Orwell manifestat s'ammiratzione sua pro Charles Dickens, Herman Melville o Jonathan Swift.
Santandria/logudoresu
Santandrìa (o Donniasantu) est su de ùndighi mese de su calendàriu gregorianu.
Càssia de risparmiu
S'Assòtziu de sas Càssias de Aorru Italianas (Acri, fundadu in su 1912), in prus de assotziare 45 càssias de aorru SA chi ant bardadu su nùmene cumertziale issoro, incruet finas sas Fundaduras custituìdas peri sa leze 218 de su 1990 (“leze Amato”) de reordinamentu de su sistema bancàriu.
Istituimentos crassifigàbiles comente càssias de aorru esistint o sunt esìstidos in diferentes paìsos europeos, cun su nùmene de Sparkasse in Alemània (sas prus antigas de totus), Caissa d'Epargne in Frantza, Caja de Ahorros in Ispanna. Istituimentos chi si podent assimilare a sas càssias de aorru sunt sas Savings and loans associations e Credit Unions in sos Istados Aunidos e sas Savings Banks in su Rennu Aunidu.
Livermòriu
Su livermòriu (pretzedentemente nodidu cun su nùmene sistemàticu temporale ununhèxiu, o eka-polòniu) est un'elementu super-grae sintèticu de sa tàula periòdica, chi tenet a sìmbulu Lv e nùmeru atòmicu 116.
Su 6 nadale de su 2000, sa sìntesi de su livermòriu fiat annuntziada dae unu grupu cumpostu dae iscientziados russos de su Joint Institute for Nuclear Research de s'Universidade de Dubna e iscientziados istadunidenses de su Lawrence Livermore National Laboratory, cun s'agiudu de su personale de su Research Institute of Atomic Reactors de Dimitrovgrad e de su State Enterprise Electrohimpribor de Lesnoj.
Su grupu at aporridu de àere bombardadu de su plutòniu-244 (elementu 94) cun càlciu (elementu 20), produende apuntu àtomos de Livermòriu (elementu 116). Custos àtomos, segundu cantu aporridu, sunt decaidos in fleròviu (elementu 114) in 47 ms.
Su nùmene, assignadu in su nadale 2011 de sa IUPAC, est in onore de su Lawrence Livermore National Laboratory de Livermore, in Califòrnia.
Casu martzu
Su casu martzu (cunfromma sas incontradas est conotu finas comente casu fràtzigu, casu prùdicu, casu modde, casu bèciu, casu fatitu, casu giampagadu, cassu fatu, casu cunditu) est un prodotu alimentare de sa Sardigna caraterizadu dae su prozessu particulare de formatzione: est unu casu eveghinu colonitzadu dae larvas de sa musca casearia.
Agganzos dae foras
Casu frazigu
Salzburg (Land)
Geografia
Su Land tenet istèrrida de 7 154,23 km² e contat populatzione de unos 534.100 bividores. Faghet làcanas cun is àteros Länder de Arta Àustria, Carìntzia, Istìria e Tirol, e fintzas cun su Südtirol (Itàlia) e sa Bavièra (Germània).
S'agatat atraessadu de is Alpes orientales e tzentrales e in s'estu de is montes de Dachstein e de is Alpes de Berchtesgaden. Su frùmene Salzach dd'atraessat in antis de si ghetare in s'Inn.
Istòria
Sa colonizazione de su Salzburg torrat a tempos preistòricos. Su nùmene antigu est de origine cèltica: Iuvavum. Subra is ruinas de sa Iuvavum romana fiant pesados monastèrios in su 690. In su 798 custos fiant fatos archidiòtzesi.
Paleolìticu
Su paleolìticu (de su gregu παλαιός, palaiós, antigu, e λίθος, líthos, pedra, "edade de sa pedra segada") est una tapa de sa preistòria de sos umanos caraterizada dae s'impreu de istrumentos de pedra segada, mancari puru s'utilizaiant àteras matèrias primas orgànicas (male cunserbadas e pagu connotas) pro fàghere vàrios trastos: ossu, corru, linna, còiru, fibras vegetales, etz Est su perìodu prus longu de s'istòria umana, sende chi s'iscàmpiat dae 2,5 milliones de annos faghet (in Àfrica) fintzas a unos 9.000 annos faghet tzirca e si partzit in tres fases: su paleolìticu inferiore, su paleolìticu mèdiu e su paleolìticu superiore, a su cale s'annanghet unu perìodu terminale mentovadu epipaleolìticu (sa tapa a sighire a s'epipaleolìticu e pretzedente a su neolìticu est su mesolìticu).
Su paleolìticu si caraterizat, aprossimadamente, pro s'impreu de istrumentos grussos, pesantes, difìtziles de usare e, in generale, male traballados. Galu no ant isvilupadu una capatzidade prena a fraigare. S'òmine de su paleolìticu est nòmade, est a nàrrere, pigat aposentamentu in unu logu e si nche abarrat fintzas a nde consumare sas risorsas naturales.
Su tèrmine paleolìticu est istadu creadu dae s'archeòlogu John Lubbock in su 1865, in opositzione a neolìticu ('edade moderna de sa pedra'). Ambas duas costituint su chi si ddi narat edade de sa pedra (s'elaboratzione de istrumentos de pedra definit sa diferèntzia cun s'edade de sos metallos).
Càmiu
Su càmiu o fintzas càmbiu (paraula de orìzine frantzesa) o, prus tennigamente, autocarru, est unu beìculu a tretu de trasportare mercantzias; est chistione de unu mèdiu de trasportu individuale e si diferèntziat dae sos àteros beìculos ammanitzados pro su trasportu in caminu, che sos remurcos o sos mesuremurcos, pro esser aprovisionadu de motoridade sua pròpia.
Impropiamente, sa numenadura de càmiu est impreada fitianu finas si est imparigadu cun un’apenditze, in custu casu est curretu a faeddare de autotrenu; a bias sa referèntzia si faghet, aguarmente in manera impròpia, finas a su cumparis beiculare custituìdu dae unu tratore caminale e dae unu mesuremurcu, ch’in custu casu formant un’autoartiguladu, regulamentados in modu diferente a petus de s’autotrenu.
S’orìzine etimolòziga de sa paraula “càmiu” derivat dae unu tèrmine fratzesu presente dae su de 14 sègulos, in particulare dae una paraula normanno-picarda chi sinnifigaiat “carru”. S’impreu de su tèrmine naradu e de sas derivaduras suas fiat istadu ozetu de interrogadura, dae bandas de Benito Mussolini, a s’Acadèmia de Itàlia subra de sa curretesa sua, logrende-nde su cussentimentu.
La vache qui rit
La vache qui rit est su nomene de unu casu acchinu fattu in Frantza
Brazzaville
Brazzaville est sa capitale e sa tzitade printzipale de sa Repùblica de su Congo. Sa populatzione sua est de 1.326.975 bividores (2006), su tres unu de sa de totu s'istadu. Est posta in s'oru deretu de su riu Congo, in fache a Kinshasa, sa capitale de sa Repùblica Democràtica de su Congo. Dae su 1980 su munitzìpiu de Brazzaville tenet istatus autònomu paris a cale si siat àtera regione congolesa e non dipendet prus dae sa regione chi dd'istat a inghìriu de Pool; si partzit in 7 distritos: Makélékélé, Bacongo, Poto-Poto, Moungali, Ouenzé, Talangaï e Mfilou.
In die de oe est unu tzentru importante de comunicatziones ferruviàrias (ferruvia Congo-Otzèanu) e fluviales e de esportatzione de màrfilu e gomma. Tenet puru fàbricas de materiale ferruviàriu e indùstrias agroalimentàries, chìmicas e de fabricatzione de sabone. Est su tzentru industriale, culturale e econòmicu prus importante de s'istadu congolesu. Disponet de s'aeroportu de Maya-Maya.
Samfaina
Sa samfaina o pebrereta est unu màndigu fatu cun un'amesturu de incueddus de birduras cun tamàtiga chi podint essi, segundu sa zona, piberoni, cibudda e pedringianu, e a pustis cundiu cun pedrusèmini e pìbiri. Si podit papai a solu o impari cun petza, sitzigorrus o pisci
Su fueddu samfaina s'agatat scritu sa prima borta su 1890, e benit de sa prus bècia samfònia, de su latinu symphōnĭia (sinfonia).
Descritzioni
In prus de sa tamàtiga, custu pratu podit includi piberoni, pedringianu, allu, cibudda e àteras birduras (comenti sa crocoriga, crocorighedda o sa patata), in proportzionis diferentis segundu su logu. Est unu pratu chi si frigit in sa sartàina e si podit cundiri cun pedrusèmini e pìbiri o cun àteras erbas che arrìgamu, tumu o làuru.
Si podit papai a solu cun su pani o comenti cumpàngiu de un'elementu principali che petza, pisci, legùminis, sitzigorrus, arrosu, pasta o birdura. Papau a solu, s'iat a podi cunsiderai unu de is pratus-steddu de sa coxina de is Paisus Catalanus e, candu fait de acumpangiamentu, est una de is cuàturu bànnias fundamentalis de sa coxina burghesa e populari de is Paisus Catalanus, impari cun cun s'allioli, su sofregit e sa picada.
A parri de Joan Perucho e Néstor Luján, est "sa bànnia prus de importu, s'ùnica bànnia chena discussioni chi sa coxina catalana at bitiu a sa gastronomia".
Tocat a cunsiderai chi s'arribu de sa tamàtiga, aici fitiana in dii de oi in sa coxina catalana, est rexenti. In manera cuncreta, est arribau de s'Amèrica in su de XV sèculus. Parit chi sa spraxidura de bànnias a basi de tamàtiga in su Mediterràneu ocidentali siat acuntèssia po mori de is negòtzius cumertzialis intra is paisus de sa zona. Tocat ipotisai, duncas, chi sa samfaina cumenti si connoscit oi in dii, impari cun àteras variantis che sa ratatolla ocitana e is bànnias de tamàtigas napuletanas, no esistiat. Est possìbili duncas chi sa samfaina catalana de su de XIV sèculus e innantis fiat idèntica a su chi oi ddi narant escalivada o espencat.
Àterus nòminis
In is Paisus Catalanus podeus agatai su pròpiu pratu, o unu chi dd'assimbillat meda, cun àterus nòminis, mancai su de "samfaina" siat su prus spraxu. Me in Girona ddi narant pebrot i tomata, e me in Eivissa salsa de tomata i pebreres. Su mullador est su nòmini chi ddi narant a sa samfaina in unas cantu contradas centralis e meridionalis de su Paisu Valentzianu, cun totu chi custu fueddu tèngiat unu sentidu prus mannu de bànnia po aciupai. Custu nòmini benit de s'atzioni de aciupai (sciundi in bànnia) calincunu alimentu prus fundamentali e prus pagu saboriu, comenti po esempru una turta de trigu moriscu o pani. Custu fueddu iat a podi tenni ligàmini cun su murtzianu moje, una genia de insalada de birduras po aciupai su pani.
Variatzionis
Arretzetas sìmilis a sa samfaina funt sa piperrada basca, s'alboronía andalusa, sa fritada murtziana, su pisto mancianu cun tamàtiga, cibudda e tunnu, sa fritada riojana e puru su txilindron bascu cun cibudda e piberoni trisinau. Sa chanfaina castigliana, mancari cumpartzendi un'etimologia pròssima, non si podit cumparai cun sa samfaina.
A foras de la penìsula Ibèrica ddoi at retzetas chi dd'assimbillant: sa ratatolha (ratatouille in francesu) ocitana cun tamàtiga, pedringianu e crocorighedda, suragù napoletanu cun tamàtiga e petza, sa kapunata maltesa o sa caponata siciliana.
In Maiorca a unu pratu sìmili ddi nant tombet e si fait cun fitas finas de patata, pedringianu e piberoni arrùbiu fritas in ollu de olia. Apustis de tramudai is fitas a una cassola si coberit cun tamàtiga frita cun allu e pedrusèmini e si ponit in su forru po unu pagu. Su tombet si podit papai sceti comenti pratu vegetarianu, ma in sa coxina locale maiorchina si serbit a fitianu po acumpangiai su costàgiu de porcu o cun sa serviola/lampuga, segundu su perìodu de s'annu.
In càncua contrada de su sud de su Paisu Valentzianu, che s'Alcoià e s'Alacantí, custu pratu, cun su nòmini de mullador, fitianamenti est acumpangiau cun tunnu o merlutzu, arregordendi su pisto mancinu, ma a fitianu chena cibudda. A banda de custu nòmin, me in La Marina ddi podint nai puru pebrereta o tomacat e ddi-si podit agiungi crocoriga in istadi e incueddus de pisci, e patata.
John Day
John Moulton Day (Evanston, 3 de abrile de su 1924 - Parigi, 17 de freàrgiu de su 2003) est istadu un'istòricu americanu.
Biografia
Nàschidu in Evanston (Illinois), in sa tzitade metropolitana de Chicago, in su 1924, John Day at insegnadu in s'Universidade Paris VII - Denis-Diderot de Parigi, in Israele, in sos Istados Unidos de Amèrica e in s'Universidade de Casteddu. Istòricu, at fatu medas istùdios chi pertocant a s'istòria econòmica, e impreadu metodologias istatìsticas. Unos cantos de sos temas prus istudiados dae issu sunt su colonialismu monetàriu in su mediterràneu, su ruolu de su colonialismu in sa povertade de sos pòpulos colonizados e s'istòria de sa Sardigna in suta de sos colonizadores istràngios. Sos istùdios suos, in cuntrastu cun s'idea prus betza de sa "tzivilizatzione" batida dae foras, l'ant batidu a cunsiderare sa Sardigna che a una de sas colònias prus antigas de su mundu e a cunsiderare su chi beniat mutidu "immobilismu" de sa Sardigna che a una cunsighèntzia de cussas colonizatziones.
In prus, est istadu s'autore de unu de sos primos tzensimentos de sas biddas e de sos bidditzolos abbandonados de sa Sardigna. Sas chircas suas ant permissu de batire in s'istoriografia sarda sas metodologias europeas de cussu perìodu, prus che totus cussas frantzesas.
Òperas
Custa est una lista partziale de sas publicatziones de John Day:
Giuanne de Nepomuk
Giuanne de Nepomuk (in cecu: Jan Nepomucký) fiat naschidu in Boemia in su 1350, morit in su 1393. Duttore in teologia, professore a Padova. Notaru in su tribunale de s'Archi Diotzesi de Praga. At tentu varias cuntierras cun su re Venceslao IV chi cheriat intrare in sas cosas de sa Creja.
Arrestadu, torturadu e annegadu in su fiumene Moldava. Una traditzione narat chi est mortu annegadu pro no aere cherfidu traighere su segretu de sa cunfessione. Santu, sa festa su 20 de martu.
Lenitzione
Sa lenitzione est una forma de mudamentu presente in medas limbas cumpresu su sardu. Custu fenòmenu est riferidu a su càmbiu de una cunsonante tosta in una cunsonante lèbia chi si at, in su sardu, chin sas cunsonantes oclusivas surdas intervocàlicas p/t/k chi mudant in b/d/g.
Sos limbàgios tzentrales si sunt mantesas sas oclusivas surdas in positzione intervocàlica e sa lenitzione no est presente; in custas zonas, pro esempru, si at: dae su latinu CUPA(M) > cupa, dae APE(M) > ape, dae ROTA(M) > rota, dae CATENA(M) > catena, dae LOCU(M) > locu, dae SECARE > secare, e gasi sighende. Sos àteros limbàgios (logudoresu e campidanesu) imbetze sunt istados sugetos custu fenòmenu e tando, semper pro sas matessi paràulas, si ant cuba, abe, roda, cadena, logu, segare.
Raffaello Sanzio
S'Isposalitziu de Maria cun Giuseppe (1504) Pinacoteca de Brera. La Madonna del cardellino (1505) Galleria degli Uffizi, Firenze. La Madonna del Granduca (1505), Palazzo Pitti, Firenze. Ritratto di Agnolo Doni (1506) Palazzo Pitti, Firenze. La Deposizione di Cristo (1507) Palazzo Borghese, Roma. La Disputa sul Santo Sacramento (1509-10) Stanze di Raffaello, Vaticano. Ritrarro di Giulio II (1511-12) Notional Gallery, Londra. Ritratto di Leone X (1518-19) Galleria uffizi, Firenze. La Scuola di Atene (Stanza della Segnatura) Vaticano. La Trasfigurazione (1520), ultima obera de Raffaello, finida dae Giulio Romano. A sa morte de Donato Bramante, at leadu sa diretzione de su trabagliu pro du fraigu de sa Basilica de Santu Pedru.
F-Droid
F-Droid est unu catàlogu de aplicatziones lìberas pro Android, realizadu dae unu programma ala cliente e un'ala serbidore, ambos suta de litzèntzia lìbera (GNU GPLv3+ e GNU AGPL).
Caraterìsticas
Su cliente F-Droid, chi naschet de unu adatamentu de Aptoide, agregat su catàlogu de sas aplicatziones interroghende a manera periòdica sos depòsitos de software (repositories) cunfigurados. Che a depòsitu predefinidu b'est su depòsitu ufitziale de su progetu, gestidu dae sa comunidade de F-Droid, chi cuntenet petzi programmas lìberos.
Sas caraterìsticas chi sighint, elencadas in òrdine alfabèticu, distinghent F-Droid dae Google Play.
Progetu
Su depòsitu de F-Droid cuntenet unu nùmeru semper de aplicatziones chi sighit a crèschere totora (prus de 3.530 in su trìulas de su 2021). Su progetu est partzidu in:
Sas aplicatziones de F-Droid sunt compiladas partende dae còdighe de orìgine a disponimentu in manera lìbera e a litzèntzia lìbera. Su progetu est gestidu dae voluntàrios e non tenet perunu protzessu formale de atzetatzione pro sas aplicatzione. Siat sos isvilupadores chi sos impreadores podent crèschere su catàlogu de aplicatziones de F-Droid in manera lìbera. Sa mancàntzia de còdighe propietàriu est s'ùnicu recuisitu pedidu a sas aplicatziones in su catàlogu de F-Droid.
Su cliente
S'aplicatzione cliente de F-Droid non si podet incluire in su catàlogu de Google Play ca custu ùrtimu vietat sa publicatzione de aplicatziones chi li faghent cuncurrèntzia. Pro custu motivu, paris a su de evitare de impreare su catàlogu de Google, chi est cumpostu de aplicatziones propietàrias, su cliente F-Droid est publicadu petzi a su de foras de issu, in particulare subra de su sitiadu web ufitziale.
F-Droid respetat sa riservadesa de sos utentes: non arrastat nen issos nen sos dispositivos issoro. Pro pòdere impreare su cliente no est netzessàriu a tènnere unu contu, e custu no imbiat a su serbidore perunu datu identificativu chi non siat su nùmeru de versione.
Su cliente est progetadu pro èssere resistente a su bardiamentu, a sa tzensura e a sas connessiones ìnternet chene afidabilidade. Pro favorire s'anonimadu, suportat sos serbidores intermediàrios HTTP e sos depòsitos acasagiados subra de servìtzios Tor (The Onion Router). Sos dispositivos clientes podent funtzionare comente a "butegas de aplicatziones" estemporàneas, intreghende sas aplicatziones iscarrigadas a àteros dispositivos pro mèdiu de Wi-Fi locale, Bluetooth e Android Beam.
Esistint fintzas aplicatziones clientes alternativas, che a Aurora Droid o NeoStore, chi si podent iscarrigare dae F-Droid matessi (dae s'aplicatzione o fintzas dae su situ ) e chi, dae chi permitint de impostare una limba personalizada, sunt a disponimentu fintzas in sardu.
Santandria/campidanesu
Ognassantu, chi in atras fueddadas sardas ddi narant sandandria, est su de undixi mesis de s'annu segundu su calendariu gregorianu e su terzu e urtimu mesi de s'atongiu in s'emisferu boreali, de su beranu in s'emisferu australi, tenit 30 diis e s'agatat in sa segunda metadi de unu annu civili.
Istanzu de Casteddu
S’Istanzu de Santa Gilla o Istanzu de Casteddu est, pro istèrrida e sinnìfigu de sa biodiversidade, una de sas arzolas ùmidas prus importantes de Europa. S’istanzu, difatis, est recunnotu in sas listas ufissiales de sas arzolas ùmidas a sutaponner a s’amparu: est crassifigadu comente Zona de Proteghidura Ispetziale (ZPS) a s’arrimu de sa Deretiva n. 409 de su 1.979 (“Puzones agrestes”) de s’Unione Europea e comente Zona ùmida de importu internassionale a s’amparu de sa Cumbentura de Ramsar. In prus de custu, format parte de sa retza ecolòziga “Natura 2.000”.
Santandria/campidanesu
Etimologia
Su tremini sardu de su mesi benit de is diis ca sa Cresia Cattolica dedicat a su cultu de ogna santu. In medas atras lìnguas benit de su latinu novem, "noi", poitta fudi su nonu mesi de su calendariu romanu, ca incumenciàda cun su mesi de martzu. Fincias a su 470 d.C. ddu sighiat Magliu, mesi de cassa imperiali, tradizioni tenta de s'imperu Romanu de'Orienti segundu sa cultura longobarda.
Kiel
Kiel est una tzitade de su norte de Germània, capitale de s'istadu federadu de Schleswig-Holstein. Sa populatzione superat is 230.000 bividores.
Su portu de Kiel est unu nou importante de comunicatziones pro su trasportu de passigeris e de mercantzias a manu de su mare Bàlticu. Est collegada regularmente cun: Oslo (Norvègia), Göteborg (Isvètzia), Klaipeda (Lituània), Tallinn (Estònia), Turku (Finlàndia), Kaliningrad e Santu Petersburgu (Rùssia). Partende de su 1860, est istada sa base navale prus manna de s'istadu. A inghìriu de Kiel s'agatant unos cantieris navales, mancari su fraigu navale at connotu una crisi pro sa cuncurrèntzia asiàtica. Su canale de Kiel de 98 chilòmetros acàpiat Kiel, posta in su mare Bàlticu cun Brunsbüttel, bidda in s'estuàriu de s'Elba e duncas in su mare de su Norte.
In Kiel si giogant unas disputas de vela intre de is prus importantes de su mundu. Sas proas de vela de sos Giogos Olìmpicos de 1936 (Berlinu) e de 1972 (Mònacu) fiant organizadas difatis inoghe.
Istanzu de Casteddu
S’istanzu est ubigadu in sas imediaturas de sa cabitale rezionale, a longu de s’arrogu initziale de sa costera otzidentale de su Gurfu de sos Ànghelos. Sas làcanas naturales suas sunt istadas arteradas drastigamente in su barigare de sas ùrtimas dègadas.
A s’estu, est delimitadu dae sas bassuras subra de sas cales s’isterrint sas leadas de Casteddu e Su Masu e sas infraistruturas de sa cabitale (biazadorzos, caminos de ferru, abioportu, zona industriale). A su nordu, est delimitadu dae sas foghes de sas cambas de aba printzipales chi apròghilant dae su paris de su Campidanu e dae su pranu de su Cixerri. A s’uestu, est delimitadu dae s’agrustadorzu industriale de Machiareddu-Grogastu e dae sos assentadorzos agrìculos e bivimentales de sa comuna de Cabuterra. A su suddu, est delimitadu dae s’òrozu iscarale chi lu separat dae su Gurfu de sos Ànghelos, cursadu dae su Caminu nassionale 195 surcisanu.
Sas làcanas naturales de s’istanzu sunt istadas arteradas in manera dràstiga in su barigare de sas ùrtimas dègadas pro neghe de sas bonifigaduras, sighidas dae s’urbanizadura de sas arzolas probianas, su fraigamentu de infraistruturas de servìtziu, s’ispansura de atividades agrìculas e prus chi totu industriales e cumertziales. In sa prima parte de su Millinoeghentos, s’istèrrida de s’arzola ùmida fiat de unos 40 chilòmetros cuadrados, cando ch’in s’atualidade est inferiore a 13 kmc, incruende finas s’Istanzu de Cabuterra. Finas pro custu ùrtimu b’est istadu unu minimonzu de sa superfìtzie pro neghe de sos assentadorzos bivimentales de sa comuna de Cabuterra, chi su pranu reguladore cumprendet s’ispansura de sa leada chirru a su mare e su trighinzu betzu de Sa Maddalena.
Assandira
Assandira est unu romanzu de Giuliu Angioni, pubblicau in su 2004 in is editzionis Sellerio.
Su contu
Costantinu Saru pastori sardu bécciu pensionau si lassat cumbinci amalaolla de fillu suu e de sa nura sua danesa a si ponnir a fair un'agriturismu (nomenau Assandira) in su chi est istétiu s'accorru cosa sua e pois abandonau. S'impresa iat a deppir essir a fai bivir a òspitis de Nordeuropa un'esperiéntzia de su pastorìu sardu de atrus tempus. Costantinu Saru iat a deppir essi su chi garantit sa genuinidadi de s'impresa. E totu andat beni, a Costantinu puru infinis. Ma una di' calincunu o sa mala sorti ponit fogu a s'agriturismu Assandira e provocat sa morti de su fillu de Costantinu e de su fillu no nàsciu de sa nura sua prìngia manna de fecundatzioni assistida. Ananti a sa giustìtzia Costantinu s'indi pigat is curpas, poita ca is cosas no ddi praxìant prus cumenti si fùant postas in s'agriturismu e in sa famìlia. De siguru su bécciu fut giai torrau de diora a s'idea sua chi sa cosa fessit totu unu teatru pagu séru de fai torrai a pillu cosas acabbadas e lassadas, e issu de essir unu pastori po turistas.
Nuraghes S'Arena
Nuraghes S'Arena est unu film curtzu de gènere fantàsticu de su 2017 pessadu, iscritu e dirìgidu dae su regista sardu Mauro Aragoni.
Su protagonista de su filmadu est su raperi Salmo. Sa boghe in foras de campu est de Rodolfo Bianchi.
Trama
Edade de su brunzu, su gherrianu Arduè pigat parte a unu torneu sambenosu in unu cuntestu de ritos isciamànicos, cun sa cumpangia de su mastru suo Bachis, ue a sa fine at a afrontare su chi l'at ochidu sa fìgia.
Produtzione
Est istada sa prima òpera tzinematogràfica a rapresentare sa tziviltade nuràgica subra de s'ischermu mannu. Su tantu de dinare impreadu pro sa realizatzione de su film est istadu de petzi 7.000 èuros. Custu costu minore est dèpidu a su fatu chi sa parte manna de sos artistas interessados ant collaboradu de badas. Su film l'ant giradu in Sardigna, intre s'Ogiastra e sa Barbàgia in su territòriu de Seui.
Distributzione
Su film dae su 19 martzu 2017 l'at distribuidu in esclusiva su canale televisivu Paramount Channel.
A pustis de sas projetziones in medas salas tzinematogràficas e fèstivals est intradu in cuncursu in sos Davids de Donatello in sa setzione Films curtzos de su 2018.
Su 30 de cabudanni de su 2022 su contu ufitziale de YouTube de Nuraghes S'Arena at annuntziadu sa creatzione de unu fumetu ambientadu in su matessi universu narrativu, cun un'istòria chi diat pretzèdere sa de su film.
Jacques Berthieu
Jacques Berthieu (Polminhac, Frantza 27 de santandria 1838 - Ambiatibe, Madagascar 1896), gesuita frantzesu, missionariu e martire in Madagascar. Santu.
Limba bielorussa
Su bielorussu'  (беларуская мова,  'bielarúskaia mova) est una limba islava de su brancu orientale, faeddada in Bielorùssia e a partes de Polònia dae unos 7 milliones de persones (sete milliones in Bielorùssia, mesu millione in Rùssia, unas 200.000 in Polònia e forsis 150.000 in Ucràina). Tenet caraterìsticas de transitzione intre s'ucràinu e su polonesu, cun influèntzias fortes de su lituanu. Si partzit in bator dialetos: nord-orientale (in Pólatsk, Vítsebsk e Mahilioŭ), sud-orientale (Hrodna, Baranavičy, Slutsk e Mazir), zablúdau o tzentrale, chi est impreadu che a base de sa limba literària, e polesianu (chi, cun totu probabilidade est, de fatu unu dialetu ucràinu). Su nùmene bielorussu si fundat subra s'agetivu bielorússkiï, pròpiu de sa limba russa.
Berveghe de ratza sarda
Isparghidura
Naturale de sa Sardinna, s’agatat finas in unas cantas reziones de su continente, che Tuscana, Làtziu, Ùmbria, Marcas e Emìlia-Romanna. S’ispainadura narada est acontèssida mescamente a inghìriu de sos annos ’60 de su sègulu coladu gràssias a s’emigradura de pastores sardos chirru a arzolas rurales abandonadas de s’Itàlia tzentrale.
Aerzu
Est chistione de animales de dimensiones mèdiu-minores, cun artàrias in s’armu de unos 65-70 cm., e pesos chi fùrriant a inghìriu de 45-50 kg. pro sas fembras e 65-70 kg. pro sos mascros.
In onzi manera, siat sas dimensiones siat sos pesos sunt in crèschida lèvia a petus de su tempus coladu a razone de su mudamentu de sas cundissiones de creschimentu moende cun sos annos otanta gràssias a s’abandonamentu de sa tràmuda, s’istabilizadura progressiva de sos creschidorzos in impresas de propiedade, a tretu de produer su bonu de sa proenda e de sos pensos netzessàrios, e sa cròmpida de sa murghidura mecàniga.
Berlinu Ovest
Berlinu Ovest est istada un'exclave de sa Repùblica Federale de Germània (BRD), de chi s'agatait istesiada unos 160 km, incravada in sa Repùblica Democràtica Tedesca (DDR) de su 1949 a su 1990. Teniat una istèrrida de 480 km² e cumprendiat is tres setores de ocupatzione alliados americanu, britànnicu e frantzesu, istabilidos in su 1945. Su de bator setores, ocupadu dae is sovièticos in su 1949 diat antimes costituire Berlinu Esta e fiat istadu integradu in sa Repùblica Democràtica Tedesca (Deutsche Demokratische Republik incurtzadu in DDR). Fiat connota in sa Germània Ovest che Berlin (West), e in sa Germània Esta che Westberlin.
Su 13 de austu 1961, cun su fraigu de su Muru de Berlinu a banda de su guvernu de Germània Esta, Berlinu Ovest fiat isulada fìsicamente de sa Germània Esta. S'isulamentu aiat agatadu concluida petzi su 9 santandria de 1989 cun s'abertura de su muru. Su 3 santugaine de su 1990, in paris tempus chi acontessiat sa reunificatzione tedesca, fintzas sa tzitade de Berlinu fiat torrada a unificare.
In s'era de sa Gherra Frita, cun sos duos milliones de bividores (2.202.000 in su 1968) fiat sa tzitade tedesca cun su majore nùmeru de residentes.
Unione Europea
S'Unioni europea (in curtzu UE o Ue) est una entitadi politica subranatzionali e intergovernativa ca incluit 28 paisus membrus indipendentis e democraticus. Sa sua istitutzioni cun su nomini de immoa benit de su trattau de Maastricht de su 7 de freargiu de su 1992 (e at pigau su balori su 1u de ognassantu de su 1993), a custu is stadus ca ddis pigant parti, ddis funt lompius a pustis de su tretu mannu de is Comunidadis europeas ca esistiant primu. De su 1u de argiolas de su 2013 est imbuccada in s'Unioni peri sa Croatzia.
S'Unioni consistit immoa in ddunu logu de liberu mercau, ca nant mercau comunu, e ca tenit, tra is atras cosas, de una moneda unica, s'euro, regulada de sa Banca centrale europea e immoa adottada de 17 de is 27 staus membrus; issa in prus tenit una unioni doganali nascia giai cun su trattau de Roma de su 1957 ma cumpletada intr'e is paisus ca pigant parti a is accordius de Schengen, ca faint fianza a is cittadinus insoru de sa libertadi de si movviri, traballu e investimentu a intru de is staus membrus. S'Unioni presentat, in prus, una politica agricola comuna, una politica commerciali comuna e una politica comuna de sa pisca.
S'Unioni europea no est una semplici organizatzioni intergovernativa (comenti s'ONU) né una federatzioni de Staus (comenti is Staus Unius), ma unu organismu sui generis, a is suas istitutzionis is staus membrus donant parti de sa propria soberanidadi natzionali. Is suas competenzias andant de is affaris esterus a sa defensa, a is politicas economicas, a s'agricultura, a su commerciu e a sa protetzioni de s'ambienti. In calincunu de custus campus is funtzionis de s'Unioni europea dda faint simili a una federatzioni de staus (pon'esempiu, po is affaris monetarius o is politicas po s'ambienti); in atrus settoris, invecis, s'Unioni est accanta a essiri una confederatzioni (pon'esempiu, po is affaris de intru) o a una organizatzioni internatzionali (comenti po sa politica de foras).
Status po sa lei
Candu s'est incumenciada s'Unioni fut una organizatzioni internatzionali, ma cun is annus, at a pagu a pagu pigau medas prerogativas ca funt tipicas de una federatzioni, candu is staus membrus ant cumenciu a trasfèrriri poderis e soberanidadi a is organismus comunitarius. Issa est fundada a immoa e totu in trattaus internatzionalis recepius de totus is Staus membrus ma at assumiu personalidadi giuridica propria.
A immoa si basat in duus trattaus fundantis: su Trattau a pitzu de s'Unioni europea (TUE; ddi nant peri "Trattau de Maastricht") e su Trattau a pitzu de su funtzionamentu de s'Unioni europea (TFUE; ddi nant peri "Trattau de Roma"), mudaus pagu tempus fait de su Trattau de Lisbona. A i custus s'acciungint su Trattau Euratom e sa Carta de is derettus fondamentalis de s'Unioni europea e su matessi Trattau de Lisbona donat a i cuctus balori vinculanti.
Su problema de sa definitzioni de su status giuridicu e immoa de s'Unioni est sbuccau, su 29 de ladamini de su 2004, cun sa firma, in Roma, de su Trattau ca adottat una Costitutzioni po s'Europa, connottu comenti Costitutzioni europea. Custu testu arremacciat sa possibilidadi de una cooperatzioni prus forti po sa promotzioni de initziativas po s'integratzioni a intr'e grupus de paisus, giai previdia in su trattau de Amsterdam e in su de Nizza.
Unu trattau nou fut stetiu rechediu de su Consixu europeu cun sa Declaratzioni de Laeken poitta su funtzionamentu de is istitutzionis comunas, si pensat pagu adatta a sa mannaria de 27 staus membrus, d'ognunu de custus cun derettu de vetu in areas fondamentalis de sa politica comuna.
Sa ratifica de sa Costitutzioni, perou, est stetia interrumpia su 29 de mau de su 2005 cun unu referendum popolari a uba su 54,7% de is elettoris francesus at sceberau de no sutascriiri su Trattau; pagu diis in fattu, su 1u de lampadas, peri sa popolatzioni de is Paisus Bascius s'est dichiarada contra a su Trattau (cun su 61,6% de is votus). Peri chi 18 staus membrus iant recepiu su documentu, prus che atru po bia parlamentari, sa c.d. Costitutzioni europea no est imbuccada in vigori.
A pustis de unu "tempus de reflèscia" de duus annus, su cancellieri tedescu Angela Merkel at decidiu de torrai a fai su processu de riforma cun sa Declaratzioni de Berlino de su 25 de martzu de su 2007, in s'occasioni de is 50 annus de s'Europa unia, bolendu fai is traballus a lestru po podiri fai imbuccai su trattau in tempus po is eletzionis europeas de su 2009.
S'est tenta, degaici, a suta de sa presidentzia tedesca de s'Unioni su vertici de Bruxelles intr'e su 21 e su 23 de lampadas de su 2007 auba funt lompius a unu accordiu po su nou trattau de riforma. S'accordiu pigat una parti manna de is novidadis contennias in sa chi nant Costitutzioni, peri chi cun caliguna mudada po cuai unu pagu su caratteri naraus "costitutzionali" de su testu becciu, peri chi funt stetius torraus a ponniri tottus is meccanismus introdusius cun sa Costitutzioni, e in prus acciungendu sa facultadi po calincunu paisu de "bessiri a foras" de certas politicas comunas.
Una borta concludia sa conferenza intergovernativa ca iat finalizzau testu nou, su trattau de Lisbona est stetiu approvau in su Consixu europeu de su 18 e 19 de ladamini de su 2007 in custa cittadi e totu e firmau su 13 de idas de is capus de Stau e de governu. Su trattau est stetiu ratificau de casi tottus is Staus ca iant firmau, po parti manna po bia parlamentari, in su 2008. Sa mancada ratifica de s'Repùbrica de s'Irlanda po curpa de unu referendum confermativu, comenti rechediu de sa Costitutzioni irlandesa, no at permittiu de ddu fai imbuccai in vigori po is eletzionis europeas de su 2009. Est stetiu, po cussu, convocau un'atru referendum in Irlanda su 2 de ladamini de su 2009, a uba su trattau est stetiu approvau cun prus de su 67% de is votus. De su 3 de ognassantu de su 2009, data de s'eja definitivu de sa Repubblica Ceca, tottus is staus membrus ant ratificau su trattau, imbuccau in vigori su 1u de idas de su 2009.
Competenzias de s'Unioni europea
Su trattau de Lisbona definidit in manera precisa is competenzias de s'Unioni distinghendu intr'e:
Competenzias esclusivas
"1. S'Unioni tenit competenzia esclusiva in is settoris chi sighint:
a) unioni doganali;
b) definitzioni de is regolas de concurrentzia;
c) politica monetaria po is Staus membrus ca tenint s'euro comenti moneta;
d) allogadura de is risorsas biologicas de su mari in sa politica comuna de sa pisca;
e) politica commerciali comuna.
2. S'Unione tenit in prus competenzia esclusiva po concluiri accordius internatzionalis chi custa conclusioni est previdia in unu attu de lei de s'Unioni o serbit po ddi cunsentiri d esercitai is competentzias suas a livellu de intru o cantu podit incidiri in normas comunas o ddi mudai s'importantzia."
- TFUE, art. 3
Competenzias concurrentis
2. Ss'Unioni tenit una competenzia concurrenti cun sa de is Staus membrus in is principalis settoris chi sighint:
a) mercau de intru;
c) coesioni economica, sociali e territoriali;
d) agricultura e pisca, a parti s'allogadura de is risorsas biologicas de su mari;
e) ambienti;
f) tutela de is consumadoris;
g) trasportus;
h) retis transeuropeas;
i) energia;
j) spaziu de libertadi, seguresa e giustissia;
k) problemas comunus de seguresa in materia de sanidadi publica, po is aspettus definius in su trattau.