cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wireless Application Protocol
Pila WAP
Su standard WAP descriit una pila de protocollus chi permitit su funtzionamentu de dispositivus e programas WAP cun tecnologias de arretza diferentis, comenti GSM e IS-95. Su protocollu prus a bàsciu in sa pila, Wireless Datagram Protocol (WDP), funtzionat comenti livellu de adatamentu chi fait simbillai dònnia arretza a UDP a is livellus apitzus de cussu, frunendi unu carrìngiu no afidàbili a is datus a traessu de duus gennas (orìgini e arribu). Is àterus livellus biint WDP comenti unu protocollu ùnicu cun prus "realisatzionis tènnicas", a pitzus de vàrius "carradoris de datus". Candu custus funtzionant giai a manera nativa cun IP, WDP est UDP.
WTLS, est unu livellu no obligatòriu e frunit seguràntzia cun unu mecanismu de critografia a crae pùblica, chi assimbillat a TLS.
WTP frunit su suportu a is transazionis e duncas rechertas e arrespustas afidàbilis. Sendi progetau po is arretzas mòbilis, est prus eficenti de TCP in su manìgiu de su problema de sa pèrdida de pachetus chi acuntessit in arretzas 2G.
Su livellu de aplicatzioni (WAE) definit unus cantu linguàgius de markup po is programas.
Po WAP versioni 1.X, su linguàgiu principali est Wireless Markup Language (WML), fundada apitzus de XML. In WAP 2.0 est XHTML Mobile Profile, versioni redùsia de XHTML.
WAP Push
WAP Push est stètiu agiuntu a is propiedadis po permiti de imbiai is cuntènnius WAP a is dispositivus mòbilis cun unu traballu mìnimu de s'impitadori. Unu WAP Push est sceti unu messàgiu cun una codìfica speciali chi incluit un'indiritzu WAP.
Unu Push podit essi imbiau a traessu de vàrius servìtzius, comentu SMS e GPRS.
Unu terminali chi suportat WAP 1.2 (o prus recenti) at a donai su sceberu a s'impitadori de intrai in su cuntènniu WAP: est su WAP Push SI (Service Indication). Una varianti de custu, WAP Push SL (Service Loading), aberit su navigadori WAP po dd'amostai.
WAP 2.0
Wap 2.0 est stètiu publicau in su 2002 po amellorai s'esperièntzia de impreu de is impitadoris. Impreat XHTML e WCSS in logu de WML, amellorat WAP Push e introdusit su profilu de agenti po permiti de identificai is piessìnnius de su navigadori e interfacis po cumponentis agiuntivus.
Stòria
Su WAP Forum est stètiu fundau in su 1998 de Ericsson, Motorola, Nokia e Unwired Planet. Sa punna sua fiat de ponni totu is tecnologias de arretza chena filus impari in unu protocollu standardisau. In su 2002, su WAP Forum est intrau in sa Open Mobile Alliance (OMA).
Europa
Sa prima cumpangia a publicai unu giassu WAP est stètia s'operadori de telefonia mòbili tedescu Telfort BV in ladàmini 1999. Su situ est stètiu svilupau comenti progetu secundàriu de Christopher Bee e Euan McLeod e publicau cun sa presentada de su telefoneddu Nokia 7110. Sa publicidadi iat esagerau in sa promovidura de WAP, faendi pensai chi is is prestatzionis fessint su pròpiu de is connessionis fissas e custu at lassau impitadoris medas delùdius. BT Cellnet, cumpangia britànnica, at dèpiu bogai una campànnia po acrarai su malintèndiu.
Pagu cunsiderau de is impitadoris po is prètzius e is limitatzionis tènnicas, intra su 2003 e su 2004, s'amelloramentu de is prestatzionis e sa presentada de servìtzius de interessu po is impitadoris, at fatu dopiai s'impreu de WAP in su Rènnu uniu.
In Itàlia sa prima cumpangia a oferri custu servìtziu est stètia Omnitel, in su 2000. TIM at acabau de ddu fruniri in su 2016, giai chi is telefoneddus modernus impreant sa pròpiu tecnologia de is elaboradoris po s'acessu a Internet.
USA
Me is Stadus Unius sa spraxidura de WAP at atobiau unus cantu impèigus. A primu, ddoi fiant costus in prus po ativai su suportu a is datus in mollus meda de telefoneddu. In prus, is cumpangias de telecomunicatzioni pediant de limitai s'acessu a is datus sceti a frunidoris aprovaus. In su 2007 sa FCC at permìtiu a totu is svilupadoris, produtoris de dispositivus e àterus operadoris de impreai calisisiat aplicatzioni o dispositivu cun una banda de datus speciali.
Vatzinu
Unu vatzinu est unu preparadu biològicu produtu cun su fine de ingennerare un'immunidade achirida ativa contras unu tipu piessignu de infetzione a is sugetos a is cales est suministradu.
I vatzinos sunt presìdios preventivos fundamentales pro sa salude, sa cale introduida at permìtidu de reduire in pagos deghes de annos, in manera segura e estremadamente rilevante, su pesu de maladias graes e potentzialmente letales chi fiant ispaniadas dae millis de annos, sa mortalidade infantile e vàrias formas de disabilidades in su mundu.
Unu de is traguardos prus de importu cunsighidos gràtzias a sa vatzinatzione est istadu cròmpidu in su 1980 cando s'Organizatzione Mundiale de sa Salude aiat decraradu isperdidu dae sa Terra sa pigota (Variola virus). In die de oe sunt disponìbiles tipos diferentes de vatzinos contra maladias medas, sa cale aplicatzione est regulada dae is legislatziones sanitàrias de is diversas natziones de su mundu.
Genias de vatzinos
Foras de sa patologia dae chi amparant, sa distintzione intre vatzinos est acapiada a sa manera cun sa cale sunt otentos e prodùidos is cumponentes capatzos de iscadenare sa risposta immunitària. Esistent vatzinos chi cuntenent:
Medas de is vatzinos in impreu oe atuant mescamente induende una risposta umorale.
Repùblica de Weimar
Su de Repùblica de Weimar (in tedescu: Weimarer Republik [ˈvaɪ.ma.ʁɐ ʁe.pu.ˈbliːk ]) est su nùmene chi is istòricos ant dadu a s'ordinamentu polìticu chi sa Germània at tentu de su 1918 a su 1933. Sa repùblica fiat proclamada durante sa rivolutzione chi at tentu logu in su 1918, su 9 de santandiria, chi benit duncas a èssere pagus dies a pustis de sa fine de sa prima gherra mundiale, in ue s'impèriu tedescu fiat istadu derrotadu.
Sa costitutzione de sa repùblica est istada adotada su 31 de trìulas 1919 e promulgada s'11 de s'austu a sighire. Weimar, sa bidda in ue s'assemblea natzionale costituente di fiat atobiada, diat pois dare nùmene a totu s'impare de su perìodu istòricu, durante chi s'istadu tedescu aiat sighidu a mantènnere nùmene uffitziale de Reich (impèriu), paris a sa denominatzione de in antis.
Sa de Weimar fiat una repùblica parlamentare ghiada de su presidente e guvernada de su cantzelleri de su Reich, imbestidu de custu pòdere de sa majoria de su Reichstag (su parlamentu), ainnanti a chi fiat responsàbile.
S'istòria de sa repùblica est sinniada de tensiones e perricas numerosas. Is istitutziones suas diant funtzionare normalmente fintzas a su 1930, data cando s'ùrtimu guvernu apogiadu de sa majoria parlamentare fiat postu in minoria, agatende·si obligadu a dare dimissiones e duncas fissare eletziones noas. A partire de su cabudanne 1930, si diant sighire guvernos minoritàrios de dereta, apogiados de su presidente de su Reich, chi diant betire a una polìtica fatuvatu prus autoritària.
Cun s'eletzione de Adolf Hitler che cantzelleri, su 30 de ghennàrgiu 1933, is polìticas autoritàrias sighidas in is duos annos cabudianos fiant afortiadas, cunfischende in manera progressiva pòdere polìticu a lùcuru de su NSDAP (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei), cun mudantzia sustantziale e fine de facto de sa repùblica. Fiat nàschidu Su de tres Reich.
Sa costitutzione fiat nointames abrogada uffitzialmente isceti a s'acabu de sa segunda gherra mundiale, in su 1945, cando s'amministratzione quadripartzida de is alliados in Germània aiat detzìdidu s'iscontzadura de su Reich.
Pitaia
Sa Pitaia (fintzas Pitaya, Pitahaya) o frutu de su dragu est unu frutu de unas cantu genias de cactus de su gèniri Selenicereus. Custus frutus ant tentu orìgini me in Mèssicu, Amèrica Centrali e Amèrica de su Sud ma oindii funt cultivaus fintzas in unus cantu paisus de s'Àsia comenti Taiwan, Vietnam, Filipinas, Indonèsia e Malaìsia.
Variedadis
Is variedadis prus comunas de Pitaia funt:
Morfologia
Is arraxinas de su frutu de su dragu funt fibrosas e si svilupant in su terrinu pendi-pendi asuba de su cambu. Asuba de is spinas crescit unu frori chi assimbillat a su de Disocactus anguliger. Is froris chi no arruint bessint frutus. Su frutu de su dragu est tundu-ovali mannu comenti un'avocado. Su colori de su pigiolu dipendit de sa variedadi. Totu sa peddi est prena de tzumbus chi parint scatas de dragu. Po custu, a su frutu ddi narant frutu de su dragu. Su truncu est de forma triangulari, is spinas funt curtzas meda e agiumai no si biint, duncas su fundu si podit cunsiderai unu "cactus chena spinas". Is froris s'aberint in su cumintzu de s'interinada, candu is bucionis funt mannus prus o mancu 30 cm. Su fragu de is froris, chi si podit intendi candu in prena froridura, atirat su sitzimurreddu chi est responsàbili de s'impoddinòngiu.
Produtzioni
Su fundu si podit ponni po prantoni o sèmini. Crescit beni si su terrinu de impiantu est porosu (no ludosu), ricu de sustàntzias nutritivas, arenosu, bastanti espostu a su soli e cun una temperadura intra 38 e 40°C. Su fundu donat frutu a s'edadi de 2 annus e arribat a sa produtzioni prena a 5 annus. Me is impiantus cumertzialis si podint ponni fintzas 1.100 - 1.350 fundus po ètaru. In sa fasi de produtzioni prena podint produsi 20-30 tonnelladas po ètaru.
Consumu
Su frutu de su dragu bolit abertu po podi consumai sa purpa. Sa cunsistèntzia de su frutu est a fitianu paragonada a unu kiwi po mori de su sèmini nieddu e tzacarrosu. Sa purpa tenit sabori durci e càpiu calòricu bàsciu. Su sèmini est àspidu e ricu de lìpidus, si papat impari cun sa purpa, ma bolit matziau poita ca est difìcili de martiri. Si podit consumai a manera simpri o impreau po supa, insalada, patatas fritas, gelatina, porridge de perlas (Helmipuuro) , sucu e bevidas alcolicas , etc.
Maladias
Maladias de truncu e frutus podint essi causadas de mugori, batèrius, nematoda e virus. Tropu àcua podit fai arrui su frori e pudriai su frutu. Su batèriu Xanthomonas campestris pùdriat su truncu; su mugori Dothiorella podit strupiai su frutu. Àteras genias connotas de mugori chi podint impestai sa pitaya incluint Botryosphaeria dothidea, Colletotrichum gloesporioides e Bipolaris cactivora.
La Torre d'en Besora
La Torre d'en Besora est unu comunu ispagnolu situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Poetu
Su Poetu est sa praja printzipale de Casteddu, chi s’isterrit pro unos otu chilòmetros, dae sa Sedda de su Diaulu finas a s’iscaru de Cuartu Sant'Aleni. Su Poetu est finas su bighinadu ubigadu in s’arrogu ponentesu de sa fasca chi s’agatat intre sa praja e sas saleras de Molentàrgius.
Su Poetu est aguarmente su logu de isvilupu de sa bida notenca de sos zòvanos casteddarzos, gasi comente unu destinu obrigadu pro cale si siat turista. Pratigamente pro s’annu intreu, peroe in particulare dae triulas a cabudanni, est possìbile a ascurtare mùsiga bia, andare a sa discutega, leare parte a crasses de ballu, si medire cun su karaoke o, prus sintzillamente, passizare in s’oru de mare.
Limba albanesa
S'albanesu (shqip [ʃcip] o gjuha shqipe [ˈɟuha ˈʃcipɛ]) est una limba indo-europea faeddada de unos 7,6 milliones de pessones, mescamente in Albania, Kosovo, Matzedònia de su Norte e Grèghia, ma fintzas in àteras partes de s'Europa balcànica in ue b'ant minorias albanesas, comente Montenegro e is sa badde de Preševo, in Sèrbia.
Comunidades istoricas albanesas s'agatant fintzas in Itàlia meridionale e Ucraina.
Su documentu prus antigu in ue sa limba albanesa est amentuada est una cronaca de sa fine de su de 13 sèculos, in Dubrovnik
Deghet ammentare chi sa limba albanesa mustrat una tenea de peraulas a cumone cun su sardu, fattu chi paret suguzare s'idea che antenados de Albanesos e Sardos appan faeddadu una limba eccante simile
In articulo mortis
Sa fràsia latina In articulo mortis, bortada unu pacu non a sa littera, cheret narrer "a puntu de siche mòrrere".
Salerno
Salerno (Sali̯érnë in dialetu locale) est unu comunu italianu de 129 610 bividores, bidda manna de s'omònima provìntzia in Campània e segundu comunu de sa regione pro nùmeru de bividores.
Unione africana
S'Unione africana (UA) est un'organizatzione internatzionale e àrea de lìberu iscàmbiu chi cumprendet totu sos Istados africanos, cun sede in Addis Abeba, in Etiòpia.
Salerno
In s'Edade de mesu, a suta de sa dominatzione longobarda, sa tzitade at bìvidu una de is fases istòricas suas prus rilevantes comente capitale de su Printzipadu de Salerno, territòriu chi fiat arribbadu a pagu a pagu a incluire parte manna de su sud-Itàlia continentale. In Salerno in prus ddoe fiat s'Iscola Mèdica Salernitana, chi est istada sa prima e prus importante istitutzione mèdica de Europa in su cumintzu de s'Edade de mesu, e duncas est cunsiderada cabudiana de is universidades modernas. Dae su 1968 sa tzitade est sede de s'Universidade de Salerno, tramudada dae su 1988, suta forma de campus, a is comunos de Fisciano e Baronissi.
Unione africana
Est un'organizatzione internatzionale giòvana meda, naschida ufitzialmente cun su primu atòbiu de is cabos de Istadu e de guvernu de su 9 de trìulas de su 2002 in Durban, Sudàfrica, durante su cale nd'aiat assùmidu sa presidèntzia Thabo Mbeki, presidente sudafricanu. In su cursu de s'atòbiu, a su cale presentziaiat untre àteros su tando segretàriu generale de is Natziones Unidas Kofi Annan, fiant istados sutascritos is primos atos chi pertocaiant is òrganos de s'Unione, overas su protocollu relativu a s'istabilimentu de su Cussìgiu de paghe e seguriesa e s'istatutu de sa cummissione, e fiant istadas istabilidas règulas e protzeduras pro s'Assemblea, su cussìgiu esecutivu e su comitadu de is rapresentantes permanentes.
Is fases de su protzessu de isvilupu pretzedentes a s'atòbiu de Durban fiant acontèssidas a s'internu de s'Organizatzione de s'unidade africana. In sa sessione istraordinària de su 1999 in Sirte, Lìbia, (logu de naschimentu de su Leader lìbicu Mu'ammar Gheddafi promovidore de s'organizatzione, fintzas cun bundantes capitales) s'Organizatzione aiat detzìdidu sa criatzione de s'Unione noa.
Su Sàhara Otzidentale est ammìtidu che a Repùblica democràtica àraba Sahrawi, puru no essende in totu is efetos indipendente, tratende·si de unu territòriu cuntierradu cun su Marrocu.
In su 2000 fiat istadu adotadu s'atu costitutivu, chi fiat intradu in vigore su 26 de maju de su 2001, unu mese giustu a pustis de sa sutaiscrizione de sa Nigèria, su de trintasès Istados ddu ratificare. Comente previdu dae s'atu pro un'annu ddoe fiat istada coesistèntzia intre is duas organizatziones. Su 15 austu 2002 ddi est istadu reconnotu s'istatus de osservadore de s'Assemblea generale de is Natziones Unidas.
S'Unione africana tenet meda in comunu cun s'organizatzione chi l'at pretzèdida; si proponet nointames che a sa propassada sua, siat pro cantu pertocat is obietivos siat pro is capatzidades.
S'Unione Africana tenet 6 limbas de traballu (working languages) ufitziales: inglesu, frantzesu, ispagnolu, portughesu, àrabu modernu istandard e swahili. Custa ùrtima, de tzipu bantù, est nadia africana e in s'Atu Costitutivu est inditada che a "Kiswahili", mentras s'àrabu clàssicu, a pustis evòlvidu tràmite in primis unas cantas semplificatziones, est istadu esportadu in Nordàfrica durante is conchistas de s'Impèriu Islàmicu e s'est ispaniadu galu de prus cun s'isparghidura de sa religione islàmica. Totus sas àteras limbas sunt europeas.
Bovesìa
Sa Bovesìa est una parte de sa Calabria in sa Provintzia de Reggio Calabria. In sa Bovesia si faveddat su Gricu in sa variante Grico-Calabra. Sa regione at su nomine dae sos Montes Boveses. Sa bidda printzipale est Bova.
Xàtiva
Xàtiva in valencianu e Játiva in castillanu, est unu comunu ispagnolu de unos 29.500 bividores, chi s'agatat in sa comunidade autònoma valenciana.
Protista
Protista cumprendet a s'imparis de organismos eucariotas (est a nàrrere, is tzèllulas chi cuntenent unu nùcleu tzellulare), chi non sunt animales, prantas o fungos. ​ In sa classificatzione sientìfica de sos èsseres bios is protistos sunt assignados a su Regnu Protista (o Protoctista) chi est unu taxon onnicumprensivu, in disusu progressivu. Si tratat de unu grupu parafilèticu pro su fatu chi non cuntenet a totu is calados dae s'antepassadu comunu, est a nàrrere, chi escluet a animales, prantas e fungos, chi fiant colados dae grupos de protistas diferentes.
In is protistos s'agatant rapresentantes tantis unitzellulares comente pluritzellulares, autòtrofos, eteròtrofos e micsòtrofos, fagòtrofos comente fintzas osmòtrofos, intre medas àteras caraterìsticas. Pro custu, sa tendèntzia atuale est de torrare a classificare a sos organismos chi cunformaiant su regnu Protista in su regnu Chromista e su regnu Protozoa segundu is postulados de Thomas Cavalier-Smith, faghende chi sa tassonomia reflesset in mègius mesura sa filogènesi de custos grupos.
Limba pluritzentrica
Una limba pluritzèntrica est una limba chi tenet parìtzos istandard differentes. Est una limba, comente narat su lùmene, chin tzèntros medas, e cadaunu tenet assumancu carchi norma codificada a contu propriu. Generalmente, sas limbas pluritzentricas si imprèan che istrumentu politicu finas pro pònner làcanas a sos territorios, de manera chi su cuntzettu de "identidade natzionale" non si podat pònner a pàre chin su limbazu de sinzos suo. Pro facher carchi esempiu, si dìat pòder nàrrer chi s'inglesu, su frantzesu, su tedescu, su coreanu, su serbu-croatu, su Swahili, s'isvedesu, s'ispagnolu, s'arabu, s'armenu, su Bengali, su Hindi-Urdu, su Malay, su tzinesu e goi sichinde, sian limbas pluritzentricas.
A s'imbèsse, cada limba chi tenet unu istandard ebìa si narat monotzèntrica; sun limbas monotzentricas, pro esempiu, su russu, su giapponesu e s'islandesu.
Aquaman/LSC
Aquaman est unu de is personagios de is fumetos de sa DC Comics.
Lacuna Coil
Is Lacuna Coil funt unu grupu alternative metal nàschidu a Milanu in Itàlia.
Janet Parker
Janet Parker (Birmingham, martzu 1938 - Catherine-de-Barnes, 11 cabudanni 1978) fiat una fotògrafa mèiga britànnica e ùrtima vìtima connota de sa pigota.
Biografia
Janet Parker iat traballau comenti fotògrafa de sa politzia, ma iat lassau su traballu po nexi de is oràrius de traballu pagu arregularis. In su 1975 at incumentzau a traballai in sa Facultadi de Meixina de s'Universidadi de Birmingham, innui faiant fintzas sperimentus cun su virus de sa pigota. Su traballu de Parkers cumprendiat pruschetotu microfotografias e fotografias de illustratzioni.
Arresùmini de is eventus
Professor Henry S. Bedson, ghia de su dipartimentu de microbiologia in sa Facultadi de Meixina de s'Universidadi de Birmingham, fiat circhendi de acabai su traballu apitzus de sa pigota innantis de sa fini de s'atividadi de su laboratòriu suu, pranificada po s'acabu de su 1978.
Ispetoris de s'OMS iant giai compidau su laboratòriu de sa pigota e scobertu chi no fiat cunforma a is standard insoru, arracumendendi unus cantu amellorus.
Prus tradu s'est ipotisau chi su virus siat atziau a su pranu de susu a traessu de su condotu de s'aeratzioni e arribau a unu stùdiu fotogràficu, innui megàt de traballai Parker, vatzinada doixi annus innantis po s'ùrtima borta contras a sa pigota, chi s'est infetada e morta. At fintzas contagiau a mama sua, chi s'est amalaidada, ma est subrabìvia. Su babbu est mortu de puntori in s'interis chi issa fiat in su spidali, ma no est seguru chi issu puru tenessit sa pigota, ca no dd'ant fatu autopsia timendi po no spainai s'impestu.
Su laboratòriu de sa pigota
Su laboratòriu fiat stètiu finantziau de s'OMS, ma in s'incomentzu de maju 1978 ispetoris dd'iant compidau ca s'OMS iat decìdiu chi totu su traballu cun sa pigota aìnturu de sa fini de su 1978 depessit essi fatu sceti in Londra, Atlanta, Mosca, Tokio e Bilthoven me is Paisus Bàscius. Is ispetoris chi iant bisitau su laboratòriu ant espressau orròlius apitzus de sa farta de unas cantu medidas de seguràntzia e ant arrecumandau amelloramentus. No ant decìdiu, comentisisiat, de serrai su laboratòriu innatis de s'acabu de su 1978, fintzas poita ca Bedson iat contau fàulas apitzus de sa mannesa de sa faina sua in su laboratòriu, smenguendi-dda.
Impestu e morti de Parker
Su 24 austu 1978 a is 15:00 iant tzerriau a Alasdair Geddes, dotori in servìtziu in su Spidali de Birmingham Est, po compidai su suspetu de impestu de pigota de Parker, chi in cussu momentu fiat in isolamentu.
A sa bìsita, Parket teniat callentura, pesada finas a 38,3°C, e si-ndi chesciàt po su dolori a is membrus, ma fiat in cussèntzia. Ddi fiat bessiu fintzas unu fogatzu cun pibisias in dònnia zona de sa peddi, cumprèndius is parmus de is manus e is prantas de is peis. Is schinniduras fiant pruschetotu tundas, cun arrubiamentu de sa peddi a giru.
Alasdair Geddes at pediu de pigai campionis de lìcuidu de tres busciucas e de nci-ddas portai a su laboratòriu de sa pigota e a sa facultadi de meixina, innui Henry Bedson ddis at fatu esàminis virològicus. Cun s'impreu de unu microscòpiu eletrònicu at biu partixeddas de forma cuadrada, inditu de pigota.
W. Nicol, responsàbili de s'autoridadi sanitària de s'àrea de Birmingham, est stètiu informau luegus in contu de sa situatzioni. Issu est lòmpiu a sa lesta a su spidali innui fiat arricoverada Parker. Inguni ant formau unu comitau de emergèntzia.
Cara a is 22 Uhr a parker dd'ant trasladada a su spidali de isulamentu de Catherine-de-Barnes. S'arroba de letu sua dd'ant spèrdia e s'aposentu de su spidali de Est Birminham innui fiat in cura, disinfetada cun Formaldèide. Su comitau de emergèntzia at scritu una lista de personas chi fiant intradas in cuntatu cun issa. A custas, includius pobiddu, babbu e mama, ddas ant luegus postas in cuarantena e vatzinadas. W. Nicol at fatu serrai su spidali de East Birmingham e fatu vatzinai a totu su personali e is patzientis chi si fiant tratènnius cun Parker.
Sigomenti si suspetaiat chi sa nexi de sa maladia de Parker fiat de su laboratòriu de sa pigota de Birmingham, dd'ant frimau apustis chi ant imbiau mustras po is anàlisi a àterus istitutus.
Alasdair Geddes e Henry Bedson ant imbistigau in su repartu de anatomia innui traballàt Janet Parker. In su corrali de innantis ant notau chi unu canali po s'ària - unu tubu metàllicu asulu de unus 18 metrus - cullegàt s'aposentu innui Parker traballàt a su laboratòriu de sa pigota e iat podi insandus essi una fonti de infetzioni. Duncas, su laboratòriu e su repartu de anatomia funt stètius serraus e prenus de gas.
Janet Parker est morta de pigota s'11 de cabudannu de su 1978.
Eventus benidoris
Bedson fiat aici meda trubuscau po s'acuntessimentu chi s'est segau su su gùturu in domu sua e est mortu 5 diis apustis, su 6 cabudanni 1978, in su spidali. At lassau unu billetu de dispidida chi naràt: "Mi dispraxit de ai pèrdiu sa cunfiàntzia chi amigus e cullegas medas teniant cun mei e cun traballu miu".
Prùssia
Sa Prùssia (in tedescu: Preußen) fiat unu rennu tedescu e unu stadu nàschidu de su Ducadu de Prùssia e de su Margraviadu de Brandenburgu, e postu in sa regione omònima. Sa Prùssia at tentu rolu de primàrgiu in is acuntèssidas chi ant caraterizadu s'istòria de totu sa Germània. Sa capitale fiat Berlin
Sa dinastia de is Hohenzollern, chi at dominadu sa Prùssia pro chentinas de annos, est resissida a ammanniare su territòriu gràtzias fintzas a unu esèrtzitu intrenadu e organizadu meda rigorosamente. In su 1871, is istados tedescos si sunt unidos creende s'Impèriu tedescu, a suta de sa ghiadura de sa Prùssia.
Su nùmene de Prùssia dependet de su prussianu antigu. In su de 13 sèculos, is caballeris Teutònicos (unu òrdine militare medievale de crusados tedescos) aiat conchistadu is terras in ue biviant. In su 1308, aiant guadangiadu sa regione de sa Pomerèlia, chi cabudianamente aparteniat a sa Polònia, cun sa tzitade de Gdańsk (connota fintzas cun nùmene de Danzig). S'istadu issoro fiat pois germanizadu de migradores chi aproilaiant de Germània otzidentale e meridionale, e polonizadu de àteros chi beniant de Màsòvia.
Cun sa segunda paghe de Thorn (1466), sa Prùssia fiat ischirriada in una Prùssia reale in s'uestu, provìntzia de sa Polònia, e una parte orientale chi de su 1525 diat pigare nùmene de Ducadu de Prùssia. Custu diat èssere fèudu de sa Corona de Polònia fintzas a su 1657. Cun s'unione intre Brandenburgu e Ducadu de Prùssia in su 1618 fiant pois postas is bases pro sa proclamatzione de su Rènnu de Prùssia chi diat acuntèssere in su 1701.
A fatu de divennere unu rennu, sa Prùssia aiat acuitadu a si distinghere intre de is àteras potèntzias europeas, subra chi diat a tènnere influèntzia manna pro totu is de 18 e de 19 sèculos. Durante su de 18 sèculos diat tènnere mescamente rolu de importu in is affàrios de interèssiu internatzionale, ma in su de 19 sèculos, gràtzias a su cantzelleri Otto von Bismarck, diat resissire a unire totu sa natzione tedesca in unu istadu solu, s'Impèriu tedescu, de chi diat abarrare foras isceti s'Impèriu Austriacu. Is primas conchistas territoriales torrant a su cungressu de Vienna in ue, a pustis de sa derrota de Napoleone Bonaparte is istados europeos binchidores aiant torradu a trassare sa mapa de su continente. Sa Prùssia bi aiat guadangiadu una parte meda istèrrida de sa Germània otzidentale, chi incluiat fintzas sa regione de sa Ruhr, rica de crabone.
S'istadu fiat crèschidu meda in presse siat de pesu politicu, siat economicamente, fintzas a si faghere a primìtziu ghiadore de totu sa cunfederatzione tedesca, e de su 1871, de su costituidu Impèriu tedescu. Su rènnu de Prùssia si fiat duncas fatu mannu e potente, impertantu chi sa classe nòbile e is àteras élites suas si identificaiant comomai prus tedescos chi non prussianos.
S'acabu de sa prima gherra mundiale, in su 1918, at sinnadu sa fine de su Rènnu de Prùssia. In sa Repùblica de Weimar, sa Prùssia diat pèrdere gasi totu s'importu polìticu e legale. Cun s'acabu de sa segunda gherra mundiale in su 1945, totu sa Prùssia orientale fiat a fines iscontzada de is potèntzias binchidoras e surbida in is territòrios de Polònia e Unione Soviètica. Sende chi is bividores tedescos originales fiant bogados, s'àrea at pèrdidu identidade polìtica e geogràfica.
Danùbiu
Su Danùbiu est unu frùmene de s'Europa tzentrale, su segundu in longària a pustis de su Volga. Naschet in sa Silva Niedda (Germània), su nùmene s'àplicat partende dae s'unione de su Brigach e de su Breg a Donaueschingen, e percurret 2.860 km in antis de arribare a sas costeras rumenas e ucrainas de su mare Nieddu. Sa fonte de su Danùbiu currespondet a sa de su Breg, de manera chi su primu afluente suo est su Brigach.
Su lutone idrogràficu de su Danùbiu tenet una subrafache de unos 801.463 km² e assuprit de abba numerosos paisos de s'Europa tzentrale e orientale. Su Danùbiu rugrat s'Europa de ovest a estu, e achirit sos nùmenes imbenientes segundu sos istdos in ue colat: Donau (in Germània e Àustria), Dunaj (in Islovàchia), Duna (in Ungheria), Dunav (in Croàtzia), Дунав (Dúnav, in Sèrbia e Bulgaria), Dunărea (in Romania) e Дунай (Dunai, in Ucraina).
A livellu istòricu, su Danùbiu est istadu una de sas fronteras de s'Impèriu romanu. Dae numerosos sèculos, est un'importante bia fluviale; est navigàbile dae nàvios mannos fintzas a sa tzitade de Brãila (Romania) e dae nàvios prus minores fintzas a Ulm (Germània) 2.575 km a tesu de su mare. Atraessat importantes capitales comente Vienna, Bratislava, Budapest e Belgradu. A s'imbucadura in su mare Nieddu format su delta de su Danùbiu intre Romania e Ucraina, unu logu naturale chi est cunsideradu Patrimoniu de s'Umanidade de s'UNESCO.
Vilafranca (Comunidade Valenciana)
Vilafranca (in valentzianu, in castillianu e coufitzialmente Vilafranca del Cid) est una comuna ispagnola de 2.570 abitantes situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Splendor in the Grass
Splendor in the Grass est unu film romanticu e drammaticu de su 1961 realizzadu in Technicolor. S'istoria de amore si isvilupada in d'unu ambiente de repressione sessuale pro chi sos personaggios sufrin e non poden realizare su chi desideraiana. Iscrittu dae William Inge, su film est istadu direttu dae Elia Kazan.
Lista de sas istajones de su Tavolara Calcio
Custa est una lista de sas istajones de su Tavolara Calcio, isquadra de sa tzitade de Terranoa, in Sardigna.
...altrimenti ci arrabbiamo!
...altrimenti ci arrabbiamo ( in sardu: ...chi nono s'arrenegamus!) est unu film de su 1974 dirigidu de Marcello Fondato, cun Bud Spencer e Terence Hill.
Totu sa trama si furriat a una dune buggy rubia, modellu fatu de sa Puma, ca faghet de "pumu de s'iscuncordia" de s'istòria.
Trama
Ben e Kid sunt su primu unu mecànicu e su secundu unu camionista e totu is duos tenent sa passione pro is cursas automobilisticas. Binchidores ex aequo de una gara meda lestra de autocross, binchint comente premiu una dune buggy noa, rubia cun capotedda groga. Si comente no si podet dividere, detzidint de si dda giogare. Kid proponit una gara a "birra e sartissos" («su primu ca si nche crepat pagat su contu e perdit sa machina»), e Ben acetat.
Totu is duos andant in unu bar de su luna park acanta pro si giogare su trofeu. Su disafiu benit però interrumpida de una una ghenga de tzeracos de unu speculadore ediliziu, mutìdu isceti su Boss, e ca bolit betare a terra su luna park pro fàghere logu a is costruziones suas. Is òmines isciusciant su bar. Essidos, Ben e Kid atopant unu de is tzeracos, ca intimat a issos de calare de sa dune buggy. Ben e Kid narant ca no e provant a si nde andarede inia, ma is bandidos corpint sa vetura, abrugende-dda.
Detzididos a pretendirere una machina noa, uguali a sa machina isciopada, Ben e Kid andant tando a su locale ristorante de su Boss, e inia narant sa batuta chi donat su tìtulu a su film. A su Boss ca domandat a modu de isfida «O chi nono?», Kid arrespundit difatis cun unu «...o chi nono s'arrenegamus!», ca s'at a intendere medas bortas in s'istòria.
Pesados de inia issos, su Boss est de acordiu a torrare sa cosa, ma benit dissuadidu de su suo brassu destru, su Dotore : unu psicologu freudianu de crara origine tedesca. S'òmine cumbinchit su Boss addusende presumidas regiones pedagògicas: Ben e Kid, a su chi narat issu, sunt duos pipios afissiados, ca bident su Boss comente unu babbu. Ogna cuntzessione a is trempos issoro diat a èssere tando una grave faddina psicologica. Su Dottore bantat sa malesa, ma chertat a su Boss pro ita faghet su malu tantis pro ddu èssere, sena motivu.
Inbetzes de nde torrare sa dune buggy, su Boss faghet sighire Ben e Kid de unu tzeracu suo, ca ddos sighit cun duas piciocas a su luna park. Is duos si nde agatant e, domandande-sì chi su Boss apat cumprèndidu o nono su chi boliant nàrrere, si lassant tragare in una prova de fortza in is atratziones de su luna park. S'òmine,a sa fine, ddis narat de ddos sighire in una palestra, cumbintu de ddos pòdire batire in su pugiladu. Ma, mentris s'est ancora ponende a postu, Ben e Kid pistant totu sa gang ca ddos abetaiat in palestra.
Emblema de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Azera
S'emblema de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Azera fiat istadu ufitzialmente adotadu su 14 martzu de su 1937, e fiat impreadu a istemma ufitziale de s'istadu fintzas a su 1992, cando fiat costituida sa repùblica indipendente de Azerbaigiàn, pesada a pustis de s'iscontzu de s'Unione Soviètica.
...altrimenti ci arrabbiamo!
Trama
Pagu tempus a pustis, in s'oficina de Ben, arribat una ghenga de motociclistas totus bestidos de nieddu: su Boss ddos at imbiados pro retzitare una pantomima faghende finta de ddi donare una dune buggy ca no esistit a is duos sissiligheris. Kid fingit de nche abarrare a su giogu, ma improvvisamente narat ca no, e a lestru scaddiat su capu de is motociclistas pigandude-ddi sa moto. A s'acabu de una fua in is padentes, Kid e Ben batint is urtimos duos cumponentes de sa banda in unu scontru ca torrat a sa mente un duellu mesuevale, cun motocicletas pro cuaddos e fustis pro is lanzas.
Emblema de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Azera
Paris giai totu sos istemmas de is repùblicas sovièticas, fintzas su de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Azera s'ispirat in manera ladina a su de s'Unione Soviètica. Difatis si bi agatant riferimentos medas tìpicos de s'aràldica sotzialista: sa farche e marteddu, s'istedda ruja a chimbe puntas (rapresentende su domìniu de su comunismu subra de is chimbe continentes), is riferimentos a sa produtividade agrìcula (is ispigas de trigu e su cotone) subra de sa curnisa esterna. Particularidade de s'istemma est sa pompa petrolìfera posta in su primu pranu, unu riferimentu craru a is lutone abundantes de sa regione.
Durante sa partenèntzia sua a sa Repùblica Soviètica Transcaucasica, sa Repùblica Soviètica Azera aiat impreadu a emblema pròpiu ufitziale (aprovadu in su 1931) una versione ligeramente diferente; issa cunteniat difatis una mesaluna isteddada, posta subra sa farche e su marteddu, chi istaiant in pitzu de unu tratore in sa setzione tzentrale. Cun sa costitutzione de s'istatus de repùblica soviètica autònoma, tale istemma fiat modificadu in sa versione definitiva sua dae unu decretu ispetzìficu.
...altrimenti ci arrabbiamo!
Trama
Su Dotore tando cumandat a su Boss sa sua optzione finale, e faghet bènnere de is Stadus Unius unu glaciali killer mutìdu Paganini pro ita ddi bastat isceti unu corpu e duncas no repitit, comente su violinista Niccolò Paganini. Pro cussu si serbit de unu fosili cuadu in sa custodia de unu violinu. Ogros azuros, faci pallida, bestiri gessadu, Paganini no narat unu faeddu, ma domandat meda dinare pro su traballu. Issu sighit Ben e Kid in teatru, auba Ben est faghende is provas de su coro de is pompieris, ma no arreneshcit a tènnere totu is duos a innantis. A pustis ca at provare meda bortas, parit ca siat finalmente s'ora bona. Cando però su killer aberit sa custodia de su fosili, s'agatat ca cuddu est istadu cambiadu cun unu violinu beru. Est istadu Kid, ca immoi puntat su fosili beru contra de issu.
Emblema de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Azera
Issa at a restare in impreu fintas a su 1992, cando at a bènnere sostituidu dae su de sa repùblica indipendente, pesada a pustis de s'isorvimentu de s'Unione Soviètica.
...altrimenti ci arrabbiamo!
Trama
Mentris a su ristorante su Boss e su Dotore faghent giai festa, seguros de s'èssere liberados de is duos, s'intendit una orribili sviolinada: est Paganini ca, a suta de s'amaletzu de sa sua matessi carabina, atochidat sonande e strobbat is clientes. Bitu s'ex killer, su Boss s'arrenegat, e est prontu a isfogare sa sua malesa a pitzus de su Dotore. Ma issu tenit una urtima carta. Cumbinchit difatis su Boss ca sa bera mente ca guidat Ben e Kid est in realidade Geremia, unu becigheddu ca agiudat Ben e ca, tempos a innantis, fiat istadu cuocu in su ristorante.
Cando Ben agatat Geremia allomboradu a suta de una machina, pistadu e maliconcidu, is duos protagonistas (a pustis de dd'aere naradu meda bortas) finalmente "s'arrenegant". Arribados a lestru a su ristorante de su Boss, isfundande sa gianna cun sa machina, isciusciant su locale e iscudint totu su personale, torrande a pretèndire una machina noa.
Sa die infatu su Boss, disfadu, donat a Ben e Kid ben duos dune buggy, decrarande satisfacente sa solutzioni. E si nde andat, sollevadu de sa vertentzia ca dd'at bitu pèrdere in una manera aici imprevedibile.
Mentris Ben e Kid, bregiosos po su sucessu, provant is veturas noas, ddu at un àteru intzidente: pro sbeliu Kid difatis corpit sa machina de Ben, ca si furriat e pigat fogu. Ben no si faghet nudda ma, imprumonadu, assistit a su destrossu de sa machina. Ma sa perdida andat dividida, e is duos si ponint de acordiu pro una.
Ripresas
A su nùmeru17 de Calle de Postas, acanta de una gianna de Plaza Mayor, agatamus s'Hotel "Petit Palace Posada del Peine", e s'intrada sua rapresentatiat in su film s'intrada in su locale de is gangster.
Sa location printzipale de su film est in su ladu sud de s'Istadiu Vicente Calderon. Innoghe in su 1974 nche fiat una pratza manna chi cullegderetu s'Istadiu cun su "Puente de Toledo" (su ponte in su riu Manzanarre); in mesu nche fiat un'istrada traficada ebbia, ma ca no cuaiat sa visuale. In su de bintiunu sèculu imbetzes s'istrada traficada (est sa M-) ca prima passaiat in u riu Manzanarre, in custu puntu est istada artziada.
Limba prussiana
Su prussianu antigu est una limba bàltica ammortiada chi fiat faeddada in tempus coladu dae is bividores de sa Prùssia antiga (de non cunfùndere cun su prus istèrridu istadu tedescu formadu in tempus afatante), regione chi s'agataiat in s'àrea chi oe est s'Oblast de Kaliningrad, Rùssia.
Sa limba est narada prussianu antigu pro da distìnghere de is dialetos tedescos narados prussianu bàsciu e prussianu artu, e de s'agetivu prussianu chi faghet riferimentu a s'istadu tedescu de Prùssia.
Su prussianu antigu fiat iscritu in alfabetu latinu. Is primos documentos in limba torrant a su de 13 sèculos. In die de oe s'agatant galu pagu cosas iscritas de literadura chi dda impitant.
1994
S'annu 1994 (MCMXCIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sàpadu a segunda de su calendàriu gregorianu.
Annu luxi/LSC
S'annu lughe est un'unidade de misura de sa longària, e currespundet a sa distàntzia percurrida dae sa lughe in unu spàtziu sbuidu in unu annu giulianu, duncas in 365,25 dies.
Currespundet a 9.46 triliones de chilòmetros, ossiat 9.46 x 1012 km, essende su trilione milli miliardos. Est imperada mascimamente dae is astrònomos e is astrofìsicos pro is distàntzias intra is ogetos a fora de su Sistema Solare. S'unidade est nàschida a pustis de su 1838, candu sa misura de sa distàntzia de su primu steddu aiat fatu cumprendere a s'unidade astronòmica, chi est su ràju de s'òrbita de sa Terra, fiat tropu pitica pro mesurare is distàntzias de custus ogetos. In cussos tempos perou sa lestresa de sa lughe no fiat ancora pretzisa, e sa definitzione de s'annu lughe est miliorada cun sa misura prus pretzisa de custa.
Si comente sa velotzidade in su boidu (c) est de 299 792,458 chilòmetros a su segundu (km/s), un'annu lughe currispondet a 9 460 730 472 581 km, est a nàrrere:
A s'imbesse, bolet marcadu su fatu ca s'annu lughe no est un'unidade de mesura de su tempus (e nemmancu de sa cantidade de lughe), pro cantu siat giustu nàrrere ca s'osservatzione de unu corpus distante una tzerta cantidade de annos lughe nos mostrat comente fiat cussu corpus unu tzertu nùmeru de annos a como e no in su momentu de s'osservatzione sua.
Adolf Hitler
Adolf Hitler (nàschidu su 20 de abrile 1889 in Braunau am Inn, Àustria-Ungheria; mortu su 30 de abrile 1945 in Berlinu, Germània) est istadu su ditadore de sa Germània nazista dae su 1933 a su 1945. Sa morte peri suitzìdiu fiat acontessida in su bunker de Berlinu, mentras chi sas tropas sovieticas moviant sos ùrtimos atacos in sa chi oe est nodida cun nùmene de ''Batalla de Berlinu.
Secretàriu de su NSDAP a partire dae su mese de trìulas, aiat chircadu giai in su mese de onniasanti de su 1923 de fàghere rùere sa repùblica de Weimar. Cun su lìburu suo Mein Kampf (1925/26) aiat influentzadu s'ideologia razista de su natzionalsotzialismu.
Su 30 de ghennàrgiu de su 1933 Hitler fiat numenadu cantzelleri de su Reich dae su presidente de Germània, Paul von Hindenburg. In pagos meses fiat resissidu a impònnere su regìmene suo peri aterrimentu, òrdines de emergèntzia, imponidura de su cuntrollu subra sa sotziedade (Gleichschaltung), preubidura de sos partidos e organizatziones democraticos, su federalismu e s'istadu de deretu. Sos oponidores polìticos fiant arrestados e postos in campos de presonia, torturados e mortos. In su 1934 in s'ocurrèntzia de sa Note de sos gorteddos longos aiat fatu bochire riales potentziales in su partidu suo matessi. Aiat isfrutadu sa morte de Hindenburg su 2 de austu de su 1934 pro fàghere unire sas càrrigas de presidente e de cantzelleri de su Reich, e aiat guvernadu dae tando cun tìtulu de „Dugone e Cantzelleri de su Reich“ (Führer und Reichskanzler).
Sos ebreos bivende in Germània fiat brivados de sos deretos e abbandados a partire dae su 1933, in particulare cun sa leges de Nurimberga de su cabudanne de su 1935 e sos progromes de su mese de onnisanti de su 1938. Hitler fiat in segus contrabènnidu a sos tratados de Versailles cun sos òrdines de torrada a armare de s'esèrtzitu e s'ocupatzione de sa Renània. Sa propaganda natzionalsotzialista presentaiat in s'intertantu sas polìticas econòmicas, sotziales e èsteras comente cumbènnidos de sutzessu e aiat sighidu a crèschere de popularidade intre sos tedescos fintzas a su 1939.
In su 1938 si fiat incarrigadu de su cumandu de s'esèrtzitu e aiat impostu s'annessione (Anschluss) de s'Àustria. A traessu sos acòrdios de Mònacu de su 30 de cabudanne de su 1938, chi ddi reconnoschiat deretos subra sa regione cecoslovaca de sos Sudetos, aiat annessionadu a sa Germània parte de su territòriu de sa Cecoslovàchia, chene de s'incurare de s'integridade de s'àteru istadu. S'atacu a sa Polònia de su 1 de cabudanne 1939 sinniat su comintzu de sa segunda gherra mundiale. Su 31 de trìulas de su 1940 aiat comunicadu a sos rapresentantes de sos Oberkommandos de s'esèrtzitu sa detzisione sua de atacare s'Unione Soviètica. Aiat duncas comintzadu sa gherra contra de s'Uonione Soviètica su 22 de làmpadas de su 1941 suta nùmene in còdighe de Operatzione Barbarossa, cun sa punna a sa conchista, annichilamentu e a s'ispaniadura de su logu vidale a manu de s'estu.
Durante sa segunda gherra mundiale sos natzionalsotzialistas e sos cùmpritzes suos aiat cummìtidu crìmenes de massa e genotzìdios. Giai in s'istiu de su 1939 aiat dadu s'òrdine de allingiare s'eutanasia de sos mannos màrturos mentales. Intre su cabudanne 1939 e s'austu de su 1941 cun s'Aktion T4 fiat bochidos prus de 70.000 malàdios psìchicos e imbàlidos fìsicos e mentales, e peri unu pore de formas de eutanasia fiat sistematicamente bochidas a su nessi unas 190.000 pessones. Cun s'Olocàustu fiat bochidu unu nùmeru intre 5.6 e 6.3 milliones de ebreos, cun sos Porajmos unos 500.000 romes e sintis. Hitler aiat autorizadu sos passos printzipales de su genotzìdiu de sos giudios, e si manteniat informadu subra sa persighida sua. Sa polìtica sua aiat batidu a medas milliones de mortos in gherra e sa distruida de manna parte de de sa Germània e de s'Europa.
Grammatica de su sardu
Su sardu est una limba chi appartènet a su grùstiu noulatìnu de sas limbas indoeuropèas, faveddàda in Sardigna. Istudiosos medas la tènen in cussìderu comente sa limba romantza, de s'ala de Ponente, chi prus mantènet rapportos chin su latinu anticu. Cada sardofonu la chistiònat ind una variedade dialettale sua; b'at una tradissione chi addùrat dae unos treschèntos annos (a cumintzàre dae su piemontesu Cetti), dae parte de istudiòsos medas, de ischirriàre su sardu in duos zassos limbìsticos printzipales, cussos de su tzentru de sùsu logudoresu e cussos de su tzentru de zòsso campidanesu. Mancàri chi sos favèddos de orìzine latina sìan sa prus parte, su sardu galu mantènet a libèllu de substratu sas limbas chi si chistionàban in àntis de sa bènnia de sos romanos, tantu chi in parìtzos vocàbulos bi sun ètimos de radìchina sardiana (o "protosarda") e punica.
Introdussione
"Unu populu chi si ponet su problema de sa limba, in sa realtade si ponet su problema de s'identitade sotziale et economica sua."
- Antonio Gramsci
Custu liberèddu virtuale, chène perùnu presùmu de bi pònner tottu su sabidòrju de su chi pertòccat su sardu, l'aìapo pessàu pro tottu sa zente chi, pro calesisìat resone, si chèrjat accurtziàre a s'impàru de sa limba. Lu dedico a tottus sos de bona boluntade chi no atzèttan sa situassione, a ube su sardu che est rùttu, de abbandònu de sa limba, chi sìchit a bèllu a bèllu ma si bìet sèmper de prus, dae sa sociedade sarda, e antzis lu bòzan mantènner e impreàre.
Chjami Aghjalesi
Chjami Aghjalesi est un gruppu de cantu de sa Còssiga, chi est istadu criatu in su 1977 dae unu grupu de istudentes de Bastia. In su 1986 aian chircadu de criare una casa discografica issòro chi si jamaiada " Casa aperta" cu sa registratzione de su discu " U mio cantu " realizadu in Sardigna, naskidu cun sa idèa de mezorare sos iscambios culturales in su Mediterraneu.
Grammatica de su sardu
Introdussione
A custas pessones b'àndat tottu sa reconnoschèntzia mea, pro su chi podet bàler.
Sa mìra, dùncas, est cussa de fàcher de custu volùmen una leghidùra propedeutica pro pòder imparare mènzus sas istruttùras de su sardu, a manèra - chissàe! - de lu chistionàre bene a pùstis: una limba chi vìvet petzi in sos libros, difàttis, est una limba cundannàda a morte.
Sicomènte de su nugoresu s'atzàpat nudda o bèlle nudda, apo isseperàu custu limbazu: a dòntzi modu, prima de bos pònner a lègher, chèrjo isbentiàre su cliché classicu chi bìet su sardu tantu malunìu, chi sos sardòfonos etòttu non si cumprèndan a pàre! Su sardu, mancàri chi diffèrjat dae su puntu de bìsta foneticu, non tenet custas differèntzias gai mannas chi nde dìan impedire sa cumprensibilidàde. Chèrjo fìntzas ammentàre a tottus chi, comènte su sardu mùdat dae bidda a bidda, cada limba in su mundu càmbiat a libellu zeogràficu particulare o diatòpicu.
Su manuale l'apo iscrìttu pètzi dego ma, sicomènte non si podet lòmper a sa perfessione, cada acòntzu est bene atzettàu: bàstat chi tènzat sentìdu e non siat fattu pro vandalismu ebbìa (comènte imbètzes càpitat meda, mascamènte in prozettos open-source chi làssan manu libera a tottus, bona zente o malintragnàda).
E sos atteros limbàzos (dialettos) de su sardu?
Chie non si reconnòscat in su nugoresu ma ind un'attera variedade de sa limba sarda, non timèzas! In s'ispèra de fàcher cosa aggradéssia, custa grammatica (comente apo nàu pacu in àntis) l'apo pessàda pro su nugoresu ca, generalmente, pacu si nde favèddat e tràttat a libellu fìntzas ispecialisticu, mancàri chi siat tenta "traditzionalmènte" a cussìderu comènte su limbàzu de su sardu chi est prus a cùrtzu a su latinu.
Su logudoresu no est differente pro belle nudda dae su nugoresu, tantu chi su nugoresu si pònet belle semper in ìntro de su zàssu dialettale logudoresu: de cada manèra, b'at unu muntòne de libros chi, si cherìes, podìes recuperare.
Pro su chi pertòccat su campidanesu, chi imbètzes differit unu pacu dae su nugoresu, bòche pònzo s'aggàntzu a custa (ottima e professionale) grammatica. Ispèro chi custas pazinas bos fàcan prus curiosos e istimàre de prus custa bella limba chi, in calesisìat dialettu si la chistionet, tènet su lùmen de sardu ebbìa.
E sa Limba Sarda Comuna (LSC)?
Sa grafìa unitaria de su sardu, impreàda a libellu istitussionale, l'atzapàes inoche pro nd'ischire de prus.