cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pallanuoto
Sa Pallanuoto (in inglesu: Water Polo) est un'isport de abba de isquadra nàschidu in su de XIX sègulos in Inghilterra e in Iscòtzia, chi sas règulas fin istadas codifigadas pro sa prima bia in su 1887 dae William Wilson. Una partida de pallanuoto est disputada dae duas iscuadras, onzi una formada dae sete zogadores, chi zughent unu cambussinu de colore diferente cunforme a s'iscuadra e chi podent esser sustituìdos in tempus de s'addòviu pro unu nùmeru illimitadu de bias, francu in su casu chi cumitant tres fartas graes, su chi nche zughet in fatu s'ispellidura definitiva e sa sustituidura obrigatòria. Nadende in un'ispigru de aba, sos atretas devent frumbulare cun sas manos (s'àprigat pro sa partida intrea, cun sa dèroga de su zanneri, s'obrigadura de tocare sa botza cun una manu ebia) unu ballone su nùmeru prus mannu de bias chi si podat a intro de sa zanna rivale. Onzi bia chi custu acontessit, si realizat unu puntu, naradu finas golu o realizadura, che in su fùbalu. A s'agabu de sos bator tempos de zogu, s'iscuadra cun su nùmeru su prus artu de puntos est decrarada binchidora.
Incrùdida in su programma olìmpigu zai dae su 1900, sa pallanuoto est bènnida peri su tempus unu de sos isportos prus pobulares de sas Olimpìadas. Nostamis de sa pobularidade manna lograda a printzìpios de su de binti sègulos, abarrat una dissiplina ispainada mescamente in Europa, Istados Unidos e Austràlia, pratigada petzi in pagos paìsos de su mundu.
Navalonguilla
Navalonguilla est una comuna ispagnola de 422 abitantes situada in sa comunidade autònoma de Castìglia e León.
Aeroporto de Tan Son Nhat
Aeroporto de Tan Son Nhat (Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất) este una aeroporto de su comune Ho Chi Minh City, sa capitale e sa tzitade pius populada de s'Vietnam. Aeroporto de Tan Son Nhat este una frazione de Tan Binh, est a 7km dae Ho Chi Minh City e a 1700 km dae Hanoi. Aeroporto de Tan Son Nhat est istada fundada dae su guvernu francesu in sos annos 30.
Leges de Kirchhoff
Sas leges de Kirchhoff sunt una pariga de leges chi tratant de sa cunservatzione de sa càrriga e s'energia in sos tzircùitos elètricos e sunt istadas descritas sa prima bia in su 1845 dae su fìsicu tedescu Gustav Robert Kirchhoff. Ambas leges podent èssere deduidas dae sas ecuatziones de Maxwell, ma Kirchhoff at pretzèdidu a Maxwell e, in contu de custu, at generalizadu su traballu de Georg Ohm.
Lege de sos nodos
Una densidade de càrriga variàbile in su tempus diat significare su muntone de una càrriga neta positiva o negativa, chi tìpicamente non podet passare de una manera significante pro sa magnitùdine de sas fortzas eletrostàticas: s'aumentu de sa càrriga diat fàghere chi sas fortzas de repulsione isperderent sas càrrigas.
Sende gasi, un'aumentu de sa càrriga si podet dare in unu cundensadore, ue sa càrriga si distribuit pro unas lamas parallelas, cun una separatzione fìsica in su tzircùitu chi èvitat chi sos muntones de càrrigas positivas o negativas in custas duas lamas si tocarent e s'annullarent. In custu casu, sa summa de sos trainos chi falant conca a una lama de su cundensadore no est zero, si nono chi prus a prestu diat èssere eguale a sa lestresa de muntone de sa càrriga. Aici e totu, si sa currente de iscostiada dD/dt s'includet, sa lege de sos nodos de Kirchhoff si torrat a cumprire (Cussu petzi est netzessàriu si unu cheret aplicare sa lege intro de su cundensadore. In s'anàlisi de tzircuidos sos cundensadores costumant si tratare comente unu totu, e in custu casu sa currente ordinària si mantenet, dae chi sa càrriga est semper zero.)
Prus tecnicamente, sa lege de Kirchhoff de sa currente si podet agatare pighende sa divergente de sa lege de Ampère cun sa curretzione de Maxwell e cumbinende·la cun sa lege de Gauss, otenende:
Custa est semplitzemente s'ecuatzione de sa cunservatzione de càrriga (in forma de integrale narat chi sa currente chi falat a fora de una superfìtzie est eguale a sa lestresa de pèrdida de càrriga in s'internu de unu volùmene tancadu). Sa lege de sa currente de Kirchhoff est eguale a s'afirmatzione chi sa divergente de sa currente est zero, tzertu si ρ non vàriat cun su tempus, o semper tzertu si s'iscostiada de sa currente s'includet in J.
Lege de sas màllias
Custa lege puru si nùmenat lege de su voltàgiu de Kirchhoff o segunda lege de Kirchhoff. Su printzìpiu de cunservatzione de s'energia ìmplicat chi sa summa algèbrica (cun signu) de totu sas diferèntzias de potentziales a inghìriu unu tzircùitu depet èssere zero. De àtera forma, diat èssere possìbile costruire una màchina de movimentu perpètuu ue passaret unu trainu in chircu a inghìriu su tzircùitu. Custa lege tenet una subtilesa in s'interpretatzione sua, dadu chi in presèntzia de unu campu magnèticu cambiende sa currente elètrica no est cunservativu e duncas non podet definire unu potentziale iscalare magnèticu puru, s'integrale de lìnia de su campu elètricu a inghìriu su tzircùitu no est zero. De forma ecuivalente, s'energia est trasferida dae su campu magnèticu a currente (o a s'imbesse). Pro "acontzare" sa lege de sas màllias in custu casu, s'assòtziat una ruta de potentziale efetiva o fortza eletromotora (fem) a s'indutàntzia de su tzircùitu, pròpiu uguale a sa cantidade pro sa chi s'integrale de lìnia de su campu elètricu no est zero pro sa lege de introdutzione de Faraday.
Navalosa
Navalosa est una comuna ispagnola de 394 abitantes situada in sa comunidade autònoma de Castìglia e León.
Catania
Catania est una tzitade italiana de s'isula de Sitzìlia, su territoriu sou est de 180,88 kmq e aiada a su 2008 297.237 abitantes.
Est una tzitade de fundatzione romana eddìest caraterizzada dae medas architeturas baroccas. Catania faghet parte de sas Città tardo barocche del Val di Noto chi chi sunu parte de sos Patrimonios de s'Umanidade.
Comunes a lacana
Aci Castello, Belpasso, Carlentini (SR), Gravina di Catania, Lentini (SR), Mascalucia, Misterbianco, Motta Sant'Anastasia, San Gregorio di Catania, San Pietro Clarenza, Sant'Agata li Battiati, Tremestieri Etneo.
Mendelèviu
Su mendelèviu est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de nùmeru atòmicu 101 e sìmbulu Md.
Est un'elementu transurànicu metàllicu radioativu de sa sèrie de sos atinòides; si sintetizat peri bombardamentu de s'einstèiniu cun partigheddas alfa. Su nùmene suo est istadu atibiadu in onore a su chìmicu russu Dmitrij Mendeleev.
Grafia sarda autònoma
Est sa proposta, cun is annus unu pagu arranjada, de Antoni Lèpori (e de atrus innantis de issu). Pensada po su campidanesu ma bona a su pròpiu po is atras bariedadis, est nasça in is annus '70, candu unus cantu scriidoris ant tentu barrancus a scriri su sardu in grafia italiana.
Is chi scrint cun custu sistema po su prus pensant ca no dui bollat una bariedadi feti de sardu calada de s'artu, ma una agualadura fata de sa genti a partiri de una grafia comuna chi donjat a totus sa possibilidadi de scriri sa bariedadi locali insoru. Castiendi a sa polìtiga, sa Arrejoni Sardinja iat a podi arriciri calisisiat bariedadi de sardu e arrespundi in d-una de is duas bariedadis mannas (Logudoresu e Campidanesu), e provìntzias e comunus impreai sa bariedadi de sa cussorja insoru. De s'impreu fitianu e pùbrigu iat a nasci a giru de pagu tempus (unus cantu annus) unu modellu chi fatzat a puntu càncaru: s'idea de fundu est ca sa lìngua est una moda, e da fait sa genti chi da fueddat, no unus cantu professoris sètzius a giru de una mesa.
Sinnus caraterìstigus de custu sistema gràfigu, cara a LdM e LSU, funt:
Acàpius de foras
Podeis agatai prus scedas in custa pàgina e in is acàpius chi eis a agatai innia. Da impreant in medas jassus web comenti e custus (e atrus ancora):
Istados Unidos Tzentrales de Norti-Estu
Is istados tzentrales de norti-estu sunt una regionse de is Istados Unidos de Amèrica chi, impare a is tzentrales de norti-uestu faghent parte de su Midwest.
Michael Jackson
Michael Joseph Jackson (Gary, 29 de austu 1958 – Los Angeles, 25 de làmpadas 2009) po tottus Michael Jackson o su Re de sa musica pop (Il re del pop o in inglese The King of Pop) est istadu unu cantante e ballerinu americanu.
Off the Wall
In su 1978, si separada dae sos frades, e in su 1979 fachet su primu discu, Off the Wall.
Thriller
In su 1982 essidi Thriller, su discu chi ada a balanzare de prus in tottu s'istoria de sa musica mundiale.
Bad
In su 1987 pubblicada unu discu novu: Bad. Sas canzones prus famosas de custu album sunis: Man in the mirror, Smooth Criminal e Bad. Appustis sa pubblicazione de su discu Jackson fachet unu tour de contzertos in tottu su mundu.
Dangerous e atteros avvenimentos
In su 1992 essidi Dangerous, cun sas canzones famosas Black or White e Heal the World. In custos annos, Michael est'accusadu de abusos sessuales in pitzinnos, cosa chi ada a sutzedere prus appustis puru, in sos annos 2000, ma sia in su 1993 sia in su 2003, est'istadu assoltu dai tottus sas accusas. In su 1992 inziada un'atteru tour: Dangerous World Tour.
HIStory e Blood on the Dance Floor
In su 1995 pubblicada HIStory, su 'e battoro de discos fattos, chi cumprendede dusos cd: unu solu de canzones famosas de su cantante e s'atteru de canzones novas. Sighidi su discu, su terzu tour mundiale. Michael Jackson fachet unu discu de remix de s'album HIStory, e lu mutidi Blood on the Dance Floor: HIStory in the mix.
Invincible
In su 2001 essidi Invincible, unu discu chi Michael lu definidi commente prus bellu de Thriller. Sa canzone prus famosa de custu discu este You Rock My World.
Xscape
In su 2014 benidi pubblicadu un'atteru discu, Xscape, chi at bendiu meda.
Scream
In su 2017 essidi Scream, unu discu de sas canzones a tema de sa die de sos morto, in inglese Halloween. Sa pubblicazione de su discu est'accumpanzada dae Thriller 3D, su video popolare, torradu a fachere picande e elaborande su 35mm originale.
Norman Jewison
Norman Frederick Jewison, (Toronto 21 Triulas 1926) est unu regista, attore e produttore cinematograficu canadesu chi est istadu su chi aiat fundadu su Canadian Film Centre. Films suos chi non si poden immentigare:La calda notte dell'ispettore Tibbs, Jesus Christ Superstar e Rollerball.
Filmografia
Comente e regista:
Arborea
Arborea est unu comunu de 3.927 bividores de sa Provìntzia de Aristanis.
Limba
In Arborea, particularmenti is beccius, chistionant su veneto tragau de is emigrantis de Treviso, Rovigo, Vicenza, Padova e Venezia, arribaus mentris ca si fariat sa bidda candu ca ci fiat su fascismu.
Michel Petrucciani
Michel Petrucciani (Orange, Frantza 28 de nadale 1962, New York 6 de ennalzu 1999) fit unu pianista de jazz frantzesu. Michel nde proveniat dae una familia Italo-Frantzesa chia aiat traditziones musicales. Su babu Antoni sonaiat sa chiterra e su frade Louisi sonaiat su basciu. Michel fit naskidu cun d'una maladia genetica sa osteogenesis imperfecta.
Tamasu Serra
Tamasu Serra, naschidu in Lanusei e creschidu in Barrali, fit emigradu dae giovaneddu in Frantza e in sa Svizzera, aundi aiat aderidu a su movimentu anarchicu de Luigi Bertoni. Antifascista, cumbattidi in sa rivoluzioni spagnola de su 1936. Prusu ananti ada sviluppai su progettu de Arkiviu-bibrioteka de kurtura populari.
Regione Autònoma de Sardigna
right|thumb|300px|Bandera Ufitziale de sa Regione Autònoma de Sardigna Sa Regione Autònoma de Sardigna est una regione a istatutu ispetziale de sa Repùblica Italiana, istabilida in sa Costitutzione e nàschida in su 1948. Òcupat s'ìsula de Sardigna e sas isuleddas minores a inghìriu suo, comente s'artzipèlagu de La Maddalena, s'ìsula de Malu Entu, de s'Asinara...
Su primu Cussìgiu Regionale l'ant eletu in su 1949.
Sa sede regionale est Casteddu.
Como (dae su 2014) su presidente est Christian Solinas (Psd'Az).
S'Istatutu
Aprovadu dae sa Assemblea Costituente su 31 ghennàrgiu 1948, l'ant ufitzializadu cun lege costitutzionale n.3 de su 26 de freàrgiu 1948.
Est partzidu in oto tìtulos:
Istados Unidos Tzentrales de Norti-Uestu
Is istados tzentrales de norti-uestu sunt una regione de is Istados Unidos de Amèrica chi impare a is tzentrales de norti-estu faghent parte de su Midwest.
Italianitzatzione
Sa italianitzatzione o italianitzadùra est su protzèssu, ispìntu a fòrtza o boluntàde, de assimitzatzione curturale pòstu in opera dae s'Italia pro tottus sas minorìas limbìsticas e comunidàdes etnicas chi non tèniant s'italianu comènte limba pròpia.
Navamorales
Navamorales est una comuna ispagnola de 151 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de Castìglia e León
Aeroporto de Da Nang
Aeroporto de Da Nang (Sân bay quốc tế Đà Nẵng) este una aeroporto de su comune Da Nang, sa capitale e sa tzitade pius populada de s'Da Nang, Vietnam. Aeroporto de Da Nang este una frazione de Hai Chau, est a 2 km dae Da Nang e a 720 km dae Hanoi. Aeroporto de Da Nang est istada fundada dae su guvernu francesu in sos annos 30.
Wayne Shorter
Wayne Shorter (Newark su 25 de Austu 1933) est unu sassofonista e composidore de jazz americanu, edd'est cunsideradu unu de sos pius importantes musicistas americanos de sa generatzione sua. In sa carriera at binchidu diversos Grammy Awards. In su 1970 umpare a Joe Zawinul aiat formadu su grupu de sos Weather Report.
Guvernadoradu Generale
Guvernadoradu Generale ​ (nùmene cumpletu: Guvernadoradu Generale de is territòrios polacos ocupados, in tedescu: Generalgouvernement für die besetzten polnischen Gebiete, in polonesu: Generalne Gubernatorstwo) fiat su nùmene dadu dae su Germània Nazista a s'autoridade chi guvernaiat is territòrios polacos ocupados a pustis de s'invasione a banda de is fortzas armadas tedescas (Wehrmacht) su 12 de santugaine de su 1939 e chi aiant sighidu suta controllu tedescu giai fintzas a su 18 de ghennàrgiu de su 1945. Su tèrmine s'usat puru pro si refèrrere in su territòriu amministradu e controlladu dae su Guvernadoradu Generale (GG). Custa denominatzione fiat istada isseberada in relatu cun su mentovadu Guvernu Generale de Varsàvia, entidade tzivile criada dae s'Impèriu Tedescu durante sa Prima Gherra Mundiale.
Su Guvernadoradu Generale fiat una divisione amministrativa de su De tres Reich, in ue sas autoridades militares tedescas esertzitaiat su mandu de s'amministratzione, permitende s'esistèntzia de autoridades polacas (designadas dae is tedescos) petzi in is livellos prus bàscios de s'amministratzione locale (sìndigos de biddas o cussòrgias de atzessu dificultosu), e chi non si fiat cunvèrtidu mai a unu guvernu buatone polacu. Fiant abarradas a càrrigu de polacos isceti is funtziones pro is cales is tedescos non teniant personale a disponimentu. Difatis fiat criada in su mese de ghennàrgiu de su 1940 una politzia polaca cun ufitziales tedescos de sa Gestapo, ma aiat agiuntu a penas a unu màssimu de 16.000 òmines pro totu su GG, in prus de èssere pagu fidada pro is tedescos, ca is subordinados issoro collaboraiant fatu·fatu cun sa resistèntzia de s'Armia Krajowa.
Is istitutziones educativas polacas fiant istadas simpremente abolidas dae s'ocupatzione nazista: fiant istadas suprimidas is universidades, is collègios segundàrios, e is iscolas tècnicas de totu casta. S'educatzione primària de pitzinnos fiat istada mantenta petzi cun su progetu de formare traballadores ispetzializados, de manera chi is pipios polacos esserent capatzos isceti de traballare a su servìtziu de sos ocupantes e abarrarent angenos a cale si siat imparu acadèmicu. S'mprenta polaca fiat istada tzensurada dae is nazistas e usada pro fines de propaganda, mentras chi fiat proibida cale si siat editzione de libros in limba polaca, mentras sa limba tedesca fiat fata limba ufitziale amministrativa e de su guvernu; is àteras istitutziones culturales polacas (sotziedades istòricas, sientìficas, literàrias, artìsticas) fiant proibidas.
Nichelino
Nichelino (Ël Niclin in piemontesu) est una tzitade italiana, cun 48.821 bividoris in sa Provìntzia de Torinu e de sa Regione Piemonte.
Navamorcuende
Navamorcuende est una comuna ispagnola de 668 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de Castìglia-Sa Mancia.
Elementu chìmicu
Unu elementu chìmicu est un'àtomu caraterizadu dae unu nùmeru de protones determinadu. Unu impare de àtomos de su matessi elementu chìmicu, pigadu singularmente tenent su matessi nùmeru e su matessi disponimentu de sos eletrones, ma podent diferire, sende gasi su nùmeru de protones, pro massa atòmica, overas pro su nùmeru de neutrones. Sunt sos costituentes fundamentales de totu sas sustàntzias connotas e, fintzas a su 2020, nde sunt istados iscobertos 118, de sos cales una bintina instàbiles in cantu radioativos; sunt ordinados in base a su nùmeru atòmicu (su nùmeru de sos protones in s'àtomu) in un'ischema nòdidu che tàula periòdica de sos elementos.
In chìmica, si narat chi duos o prus àtomos pertenent a su matessi elementu chìmicu chi sunt caraterizados dae su matessi nùmeru atòmicu (Z), est a nàrrere de unu matessi nùmeru de protones. Sos àtomos de su matessi elementu podent difèrrere antimes pro su nùmeru de sos neutrones (massa); in piessignu àtomos de su matessi elementu chìmicu ma cun nùmeru de neutrones diferente sunt narados isòtopos.
Chi una sustàntzia chìmica est costituida dae àtomos de su matessi elementu si ddi narat "sustàntzia simpre", mentras chi est costituida dae àtomos de elementos diferentes si ddi narat "cumpostu chìmicu". S'ispissu a sas sustàntzias simpres si ddi narat "elementos".
Aeroporto de Ca Mau
Aeroporto de Ca Mau (Sân bay Cà Mau) este una aeroporto de su comune Ca Mau, sa capitale e sa tzitade pius populada de s'Ca Mau, Vietnam. Aeroporto de Ca Mau este una frazione de Phuong 6, est a 2 km dae Ca Mau e a 360 km dae Ho Chi Minh City. Aeroporto de Ca Mau est istada fundada dae su guvernu francesu in sos annos 30.
Fluoru
Su fluoru est un'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 9, postu in su grupu de sos alògenos (grupu 17) de sa tàula periòdica. Su sìmbulu suo est F.
Est unu gasu a temperadura ambiente, de colore grogu pàllidu (ausèntzia de lughe solare), formadu dae molèculas diatòmicas F2. Est su prus eletronegativu e reativu de totu sos elementos. In forma pura est altamente perigulosu: càusat brusiaduras chìmicas a cuntatu cun sa pedde.
Mastru de muru
Unu mastru de muru, o fusteri, est un'artesanu chi traballat sa linna pro fabrigare e acontzare mobìlia o incàssios. S'atividade de s'artesanu naradu est sa carpinteria.
Tocat a diferentziare intre sas tènnigas tradissionales, in ue s'impreant trastes manuales, e sa fusteria moderna, intentada comente sa traballadura de sa linna pro sa produidura industriale de maniestos, gràssias a sas màchinas e a echipamentos mecànigos modernos. A dies de oe, sas tènnigas de sa fusteria tradissionale non s'impreant prus, sende istadas sustituìdas ampramente dae sa reproduidura peri màchina. Mancari gasi, sas tènnigas tradissionales si sighint a utilizare, subrabivende in unos cantos setores ispetzialìstigos, che pro narrer s'ebanisteria, sa produidura de ainas musigales, su restauramentu.
Mògoros Eugànigos
Sos Mògoros Eugànigos sunt unu grupu de montigros de orìzine burcàniga chi cumparent, belle che archipèlagu, in su paris padanu-bènetu, iscassos chilòmetros a su suddu-uestu de Pàdua.
Su mògoro prus artu est su Monte Venda, artu 603 metros, ch'istranzat unos cantos repetidores de sinzales de tele chi cuguzant su bonu de sas zonas inghiriadoras (provìntzias de Pàdua e Bissèntzia).
In s'arzola de sos Mògoros Eugànigos s'agatant 16 comunas, totus postas in su de Pàdua, francu Albettone chi s'agatat in su de Bissèntzia. Monselice, cun 22.603 abitadores, est sa leada eugàniga prus pobulada. Sos mògoros cumprendent logalidades termales bariadas che Montegrotto, Abano, Battaglia e Galzignano.
Sos Mògoros Eugànigos sunt su primu parcu rezionale de su Bènetu, istituìdu in su 1.989.
Richard Stallman
Est unu de sos esponentes printzipales de su movimentu de sa programmera lìbera. In su cabudanni de su 1983 at incumentzadu su progetu GNU cun s'intentu de creare unu sistema operativu pretzisu a Unix, ma assentadu in manera intrea de programma lìberu : de custu at pigadu vida su movimentu de su programma lìberu. In su santugaine de su 1985 at fundadu sa Free Software Foundation (FSF). Pioniere de su cuntzetu de copyleft, in su 1989 at creadu sa GNU Generale Public License, una de is lissèntzias lìberas prus difùndidas.
Sa carriera acadèmica
Mancari si esseret indiritzende a una carriera de matemàticu o fìsicu, su professore suo a sa Rockefeller at pensadu chi diat àere tentu unu benidore comente a biòlogu. In su làmpadas de su 1971 a su primu annu de istudiante a s'universidade de Harvard, Stallman est essidu programmadore a su laboratòriu de Abistesa artifitziale de su MIT. Inoghe at fatu parte de sa comunidade de sos hacker, ue fiat connotu cun sa sigla "rms" (in sa prima editzione de su ditzionàriu de s'Hacker at iscritu: Richard Stallman est solu su nùmene meu mondanu; tue mi podes nàrrere "rms").
Stallman s'est laureadu cun lode (magna cum laude) in Fìsica in s'universidade de Harvard in su 1974. A pustis s'est iscritu a unu corsu post-làurea in fìsica a su MIT, ma at abbandonadu is istùdios, abarrende programmadore a su laboratòriu de abistesa artifitziale de su MIT. Mentras fiat istudiante a su MIT, Stallman at publicadu una relatzione subra “Truth Maintenance System” intitulada “dependency-directed backtracking” cun Gerald Jay Sussman. Custa relatzione est istada unu primu traballu in su problema de su ”Intelligent backtracking” in sa satisfatzione de sos vìnculos.
Cando in su 1977 su laboratòriu de informàtica (Laboratory for Computer Science, LCS) de su MIT at installadu unu sistema de atzessu limitadu, amparadu dae paràula de intrada, Stallman at agatadu su modu pro decritare sas paràulas e at imbiadu a cada impitadore unu messàgiu continente sa crae sua, cun s'impòsitu de dda cambiare lassende·dda bòida pro torrare a permìtere s'atzessu anònimu a su sistema. Belle su 20% de sos impitadores at sighidu su cussìgiu suo, mancari chi sos atzessos cun paràula de intrada a sa fine ant prevàlidu. Stallman s'est bantadu de sa resèssida in sa campagna sua pro medas annos a pustis.
Su cuntrastu a su copyright
Cando Brian Reid in su 1979 at postu “bombas a tempu” in Scribe pro limitare s'atzessu sena lissèntzia a su programma, Stallman l'at cunsideradu “unu crìmine contra a s'umanidade”. Issu at craridu, annos a pustis, chi su chi issu cunsìderat unu crìmine no est a fàghere pagare sos programmas, ma limitare sa libertade de s'impitadore. In su 1980, a Stallman e a unos àteros hacker de su laboratòriu de abistesa artifitziale est istadu refudadu su còdighe de su programma pro s'imprentadora laser Xerox 9700 (“Dover”). Stallman aiat modificadu su programma in una betza imprentadora (sa XGP, Xerographic Printer); cun sa muda sua s'impitadore retziat de s'imprentadora unu messàgiu eletrònicu chi li signalaiat s'agabbu de s'imprenta chi aiat pedidu.
Totu sos impitadores in coa de imprenta fiant avèrtidos in casu de cungestiones, de manera chi poderent abetare unu ritardu, e retziant s'informatzione netzessària pro evitare unas àteras cungestiones. Bìdere impedidu custu servìtziu agiuntivu, pro sa farta de su còdighe de orìgine de s'imprentadora, no fiat un'incumbeniente trascuràbile, sende chi, comente capitaiat a s'ispissu, s'imprentadora fiat ùnica pro medas impitadores in diversos pranos, e acanta a s'imprentadora finiant pro pasare diversas persones, perdende tempus pretziosu in isetu, o chirchende intre imprentas non ritiradas de àteros impitadores. Custa esperièntzia at aconcadu a Stallman chi sas persones bisòngiant de èssere lìberas de mudare su programma chi impreant.
In su 1980, Richard Greenblatt, unu cumpàngiu hacker de su laboratòriu Al, at fundadu Lisp Machines, Inc. (LMI) pro cummertziare Lisp machines, chi issu e Tom Knight aiant creadu in laboratòriu. Greenblatt at refudadu investimentos esternos, creende chi sos profetos de su fàbbricu e de sa bèndida de unas màchinas poderent èssere torrados a imbestire cun profetu pro sa crèschida de sa sotziedade. A su contràriu, is àteros hacker reteniant chi esseret mègius s'acurtziamentu de una venture capital finantziadora. Is segundos, cando no est istadu possìbile segudare perunu acòrdiu, ant fundadu Symbolics, cun s'agiudu de Russ Noftsker, un'amministradore de su laboratòriu Al (Al Lab). Symbolics at reclutadu sa majoria de sos hacker abarrados, inclùdidu s'hacker nòdidu Bill Gosper.
Symbolics at costrintu Greenblatt fintzas a si dimitire tzitende sas polìticas de su MIT. Mentras ambas cumpangias produiant programma propietàriu, Stallman creiat chi LMI, a diferèntzia de Symbolics, aeret proadu a evitare de iscalabrare sa comunidade de su laboratòriu. Pro duos annos, de su 1982 a sa fine de su 1983, Stallman at traballadu a solu pro clonare is programmas de Symbolics, cun s'intentu de non ddi lassare su monopòliu in sos computer de su laboratòriu.
At refudadu unu benidore ue diat àere dèpidu firmare acòrdios de non divulgatzione pro non cumpartzire còdighes de orìgine o informatziones tècnicas cun unos àteros programmadores e acumprire unas àteras atziones chi cunsideraiat traitorias de sos printzìpios suos. At seberadu imbetzes de cumpartzire su traballu suo cun totus is àteros, in su chi cunsideraiat unu clàssicu ispìritu de collaboratzione. Mancari chi Stallman non partetziparet in sos annos sessanta a s'era de sa contra-cultura, est istadu ispiradu dae su refudu suo de sa chirca de sa richesa comente a primu obietivu de vida. Stallman sustentat chi sos impitadores de programmas diant dèpere tènnere sa libertade de “cumpartzire cun sos serentes issoro” e de pòdere istudiare e fàghere mudas a is programmas chi impreant.
At naradu medas bortas chi is tentativos de sos bendidores de programma propietàriu de proibire custos autos sunt “anti-sotziales” e “no èticos”. Sa frase “su programma bolet èssere lìberu” dd'est s'ispissu atribuida a manera non curreta, e Stallman sustentat chi custa est una descritzione farsa de sa filosofia sua. Issu sustentat chi sa libertade est vitale pro su bene de sos impitadores e de sa sotziedade comente a unu balore morale, e no a manera pura pro resones pragmàticas comente a isvilupare in carchi modu unu programma tecnicamente superiore. Pro evitare influèntzias dae su MIT in su ghennàrgiu 1984, Stallman at lassadu su traballu suo pro si dedicare a tempus prenu a su progetu GNU, chi aiat annuntziadu in su cabudanni de su 1983.
Su Progetu GNU
Stallman at annuntziadu su progetu pro su sistema operativu GNU in su cabudanni 1983 subra medas mailing list ARPAnet e Usenet. In su 1985, Stallman at publicadu su manifestu GNU, chi descriiat sas motivatziones suas pro creare unu sistema operativu lìberu, naradu GNU, chi diat èssere istadu cumpatìbile cun Unix. Su nùmene GNU est un'acrònimu ricorsivu pro "GNU's Not Unix (GNU no est Unix)". Pagu a pustis, at dadu chintu a una corporatzione sena profetu mutida Free Software Foundation pro impreare programmadores de programmera lìbera e frunire una base legale pro su movimentu de su programma lìberu.
In su 1985, Stallman at imbentadu e ispainadu su cuntzetu de permissu de autore (copyleft), unu mecanismu legale pro amparare sos deretos de muda e redistribuzione de sa programmera lìbera. In comintzu, est istadu impreadu in sa GNU Emacs Generale Public License, e in su 1989 est istadu distribuidu su primu programma indipendente in suta de lissèntzia GPL. Dae tando, sa majoria de su sistema GNU est istadu cumpletadu. Stallman at contribuidu cun medas trastos netzessàrios, inclùdidos un'editor de testu, unu compiladore, unu debugger, unu build automator (unu mètodu automàticu de cumpiladura de còdighe de orìgine a còdighe binàriu).
Is annos '90: GNU/Hurd e Linux
Su chi ancora mancaiat fiat su nùcleu. In su 1990, unos membros de su progetu GNU ant cumintzadu s'isvilupu de unu nùcleu, GNU Hurd, chi depet ancora segudare su livellu de maturidade rechertu pro s'impreu difùndidu. In su 1991, Linus Torvalds, un'istudiante finlandesu, at impreadu sos trastos de isvilupu GNU pro prodùere su kernel Linux. Is programmas de su progetu GNU sunt istados adatados luego pro funtzionare cun su nùcleu Linux e como medas impitadores e programmadores impreant su nùmene “Linux” pro si referire a su sistema operativu cumpletu. In sa comunidade de su programma lìberu nd'est resurtada una contierra: Stallman sustentat chi no impreare “GNU” mènguat in manera ingiusta su balore de su progetu GNU e noghet a sa sostenibilità de su movimentu de su programma lìberu seghende su collegamentu tra su programma e sa filosofia de su programma lìberu de su progetu GNU.
Sas influèntzias de Stallman in sa cultura hacker includent su nùmene POSIX e s'editor Emacs. In sos sistemas UNIX, sa popularidade de GNU Emacs at fatu cuncurrèntzia a s'àteru editor vi, provochende una gherra intre editor. Stallman at pigadu positzione in custu canonizende·si a manera brullana comente a "St. IGNUcius" de sa Crèsia de Emacs e reconnoschende chi "vi est s'editor de su diàulu", mentras "impreare una versione lìbera de vi no est unu pecadu, est una penitenza". Unu nùmeru de isvilupadores at bidu a Stallman comente a unu pessonàgiu difìtzile cun su cale traballare in paris de unu puntu de annotu polìticu, intra-personale o tècnicu.
A inghìriu a su 1992, isvilupadores de sa Lucid Inc. traballende subra Emacs s'ant brigadu cun Stallman e a sa fine ant fatu unu fork de su programma. Su fork issoro prus tardos est divenidu XEmacs. Un'archìviu de messàgios eletrònicos publicadu dae Jamie Zawinski documentat sas crìticas issoro e sas rispostas de Stallman. Ulrich Drepper, chi Stallman aiat nominadu pro traballare a sa libreria GNU libc pro su Progetu GNU, at publicadu chèscias contra a Stallman in sas notas pro sa distributzione de glibc 2.2.4. Drepper acusat Stallman de àere intentadu un'"iscalada ostile" de su progetu, referende·si a issu comente a unu "manìacu de su controllu e macu de ligare." Eric S. Raymond, chi a bias proclamat de faeddare a nùmene de un'ala de sos membros de su movimentu open source, at iscritu medas artìculos in tonos crìticos meda, in ue acrarat su disacòrdiu de su movimentu cun Stallman e su movimentu pro su programma lìberu.
In su 1999, Stallman at sollitzitadu s'isvilupu de un'entziclopedia lìbera on-line cumbidende su pùblicu a contribuire cun artìculos. S'entziclopedia, in sa bisura sua, diat àere dèpidu èssere de-tzentralizada, aberta a totus pro sa còpia e sa tradutzione; e sende aberta a sa contributzione de chie si siat, diat àere dèpidu cramare prus che totu s'atentu de sos insegnantes e de sos istudiantes. Stallman bisada una durada de su progetu de s'òrdine de 20-30 annos pro pòdere tènnere cobertura de totu sos argumentos in totu sas limbas de su mundu.
Larentu Pusceddu
Larentu Pusceddu, (Oroteddi, 6 de freàrgiu de su 1947 - Roma, 9 de ghennàrgiu de su 2016 ) est istadu un'iscritore, poeta, cantadore, giornalista e dirigente sindacale sardu.
Divina Comedia
Sa Divina Comedia est unu poema iscrittu dae Dante Alighieri in su XIV seculu. Est una compositzione poetica in tres cantigos : S'Ifferru, Su Purgadoriu e-i su Paradisu. Onzi cantigu cuntenet 33 cantos in tertzinas. Dante immaginat unu viazu in s'ultres tumba, ghiadu in s'Ifferru dae Virgiliu, poeta latinu, in su Purgatoriu dae Beatrice e in su Paradisu dae Santu Bernardu de Chiaravalle. In custu poema si tratat de personagios printzipalmente de Firenze e tuscanos e in genere persones istoricas o de sa cronaca de su tempus. Ma s'obera est puru unu trattadu de politiga, de filosofia, de teologia, de astronomia, de literadura. Sa limba est su fiorentinu, chi poi de su XVI seculu diventat s'italianu.
Istòria de Sardigna fenìtziu-pùnica
S'istòria de Sardigna fenìtzia e cartaginesa ammuntat duos perìodos istòricos dislindados cumprèndidos intre su de 9 sèculos a.C. e su de 3 sèculos a.C. chi pertocant s'arribu paghiosu in s'Ìsula de is primos mercantes fenìtzios e s'integratzione issoro in sa Tziviltade nuràgica batende·nche connoschèntzias e tecnologias noas, e de sa sighida presèntzia cartaginesa chi punnaiat a s'isfrutu de is risursas mineràrias e a su cuntrollu de is pranuras saliosas de is campidanos.
Istassione Ferruviària de Pennsylvania
S'istassione ferruviària de Pennsylvania est un'istassione importante de sos trenos intertzitades e de probianias in Noa Iorcu. Servende 300.000 passizeris sa die (a petus de sos 140.000 de su Terminale Grand Central, s'àtera istassione ferruviària manna noaiorchesa), cun su rìtimu de finas a milli onzi 90 segundos, est s'installadura de trasportu prus transitada de sos Istados Aunidos e, cun meda, s'istassione ferruviària prus transitada de s'Amèriga de su Nordu.
S'istassione s'agatat in su mesinterradu de Pennsylvania Plaza, unu cumparis urbanu intre su de sete e su de otu zirones, e intre sa de 31 e sa de 33 carreras, in sa parte tzentrale de Manhattan. Est posta in suta de su Madison Square Garden e a probe de àteros logos importantes de Manhattan, incrùdidos s'Empire State Building, Koreatown e sos magasinos mannos Macy's in Herald Square.
S'istassione ferruviària de Pennsylvania est in su tzentru de su Corridorzu de Nordu-Estu, una lìnia de trenos de passizeris eletrifigada chi s'isterrit a su suddu dae s'arzola metropolitana de Noa Iorcu a Washington, e a su nordu finas a Boston. Sos trenos intertzitades sunt zestionados dae Amtrak, chi possuit s'istassione intrea, cando chi sos servìtzios ferruviàrios de probianias sunt zestionados dae Long Island Rail Road e New Jersey Transit.
S'istassione de Pennsylvania at bidu 8,4 passizeris de Amtrak intre moidas e arribadas in su 2.012, a inghìriu de duos tantos su tràfigu de sa de duas istassiones prus transitada, sa Union Station de Washington.
In intro de su cumparis, sunt disponìbiles cunetaduras cun duas istassiones de su metropolitanu de Noa Iorcu, e cun medas servìtzios postalencos a su livellu de sa carrera. Sas duas istassiones de su metrò sunt in istremidades opònnidas de su cumparis (lìnia de su de sete zirones e lìnia de su de otu zirones) e sena cunetadura dereta intre issas.
Istòria de Sardigna fenìtziu-pùnica
Premissa
Giai dae sa metade de su de 3 millènnios a.C., sa fròngia costera chi a norte de sa Palestina s'incarat a su Mediterràneu, e chi in s'estu is montes de su Lìbanu ischìrriant dae s'interiore, estfiat bìvida dae una populatzione semita a chi is Gregos naraiant Fenìtzios. Dae su cumintzu de su segundu millènniu a.C., fintzas a sa fine de s'edade de su brunzu sunt istados tributàrios de is faraones egìtzios, ma de su 1200 a.C., s'arribu de sos Pòpulos de su Mare e sas invasiones issoro a longu de is costas anatòlicas e siru-palestinesas, aiant triuladu s'impèriu Itita e aiant criadu dificultades mannas a sos faraones de Egitu custringhende·ddos a si retirare cara a su delta de su Nilu. Unos cantos grupos de invasores aiant ocupadu is costas palestinesas, est su casu de is Filisteos, paris cun is Eqwesh, Teresh, Lukka, Shekelesh, Sherden (custos ùrtimos dae unos cantos chircadores identificados cun is Sardos nuràgicos). Is invasiones aiant trisinadu is antigas tziviltades chi s'incaraiant a su Mediterràneu, is chi aiant aguantadu, comente fiat resissida a fàghere s'Egitu, nde fiant essidas indebilidas. Fiat istadu su cumintzu de una edade mèdia de durada longa. A torrare a cumintzare is bias marìtimas paret fiant istados pròpiu is Fenìtzios chi si fint fatos connòschere comente marineris espertos e balentes, is primos a s'arriscare in sa navigatzione a de note in mare abertu orientende·si pro mèdiu de is isteddos. Aiat tentu gai cumintzu unu perìodu de oro. Fintzas a s'annu 1000 a.C. sa tzitade prus balente fiat istada Sidone, a pustis su primadu fiat passadu a Tiru. Unas àteras importantes tzitades fiant istadas Biblo, Arwad, Beirut, Acco. Navigadores ispertos e ateretantu ispertos in is cummèrtzios, is mercantes fenìtzios rugraiant su mare Mediterràneu in longu e in largu, printzipalmente pro bèndere o baratare is produtos de s'artesania de cosa issoro, is cales prendas e tzeràmicas, ma mescamente is pregiadas robas de linu e de lana, intìnghias cun sa pùrpura (phoinix) de chi teniant su monopòliu e chi oteniant de unu tipu piessignu de conchìgiu marinu mutida bucone. Dae sa metade de su de 9 sèculos a.C., sa polìtica de ispaniadura de is soberanos assiros e sa pressione forte issoro in sas costas libanesas, aiat criadu problemas graes a is tzitades-istadu issoro e in pagu tempus is Fenìtzios fiant istados ispintos a si fuire.
Primas presèntzias fenìtzias in Sardigna
In su cursu de is de 9 e de 8 sèculos a.C., si tenent novas de presèntzias issoro a longu de is costas de Sardigna. Segundu is prus reghentes chircas, is biddas nuràgicos de costera e tzitades preesistentes comente Tharros e Nora, abbitadas giai in perìodu nuràgicu e situadas in is radas de su meridione e a otzidente de s'Ìsula fiant istados is primos puntos de cuntatu intre is cummertziantes fenìtzios e is antigos Sardos. Custos apprigos costituiant de is mercados minores in ue fiant ismercantzias prus isvariadas fiant cambiadas a pare. Cun su costante prosperare de is cummèrtzios, is biddas si fiant ammanniadas semper de prus, acasagende in manera istàbile in sinu issoro s'èsodu de is famìlias fenìtzias fuende·si·nche de Lìbanu. In custa terra istesiada aiant sighidu a praticare s'istile issoro de vida, is impreos de cosa issoro, is traditziones e is cultos de orìgine issoro, annanghende in Sardigna tecnologias e connoschèntzias noas. Pro more de matrimònios ammesturados e de iscàmbios culturale sighidos e profìcuos, is duos pòpulos biviant impare in manera paghiosa e is biddas de costera di fiant fatas importantes tzentros urbanos, organizados in manera parìbile a is antigas tzitades istadu de is costas libanesas. Is primos aposentamentos fiant pesados in Karalis, a Nora (intorinos de Pula), a Bithia, a Sulki in s'ìsula de Santu Antiogu, in Tharros in sa penìsula de Sinnis, a coa in Neapolis a curtzu de Gùspini, e in Bosa. In paris tempus cun a su prosperare in Sardigna de custos tzentros de costera, in s'àteru cantone de su Mediterràneu, in su continente africanu, in su 814 a.C. segundu sa traditzione clàssica, naschiat Cartàgine, e sessanta annos a pustis, in logu de sa penìsula italiana, naschiat Roma.
Urbanèsimu e iscritura
I Fenìtzios aiant introduidu in Sardigna una forma de agregatzione urbana fintzas a tando disconnota a is autòctonos de is territòrios internos: sa tzitade. Is clans nuràgicos biviant in cantones, est a nàrrere ampros territòrios bene dislindados e cuntrollados pro mèdiu de turres nuràgicas postas in puntos istratègicos. Fiant istados meda àbiles progetende e fraighende aglomerados cumplessos difensivos e a costadu de custos, a foras de is muros, si situaiant is biddas, prontos a èssere evacuados in su casu de atacu. Gasi comente is Nuràgicos aiant divididu s'Ìsula in cantones, gai is comomai sardu-fenìtzios aiant assentadu is biddas de costa in tzitades bene organizadas.
Larentu Pusceddu
Biografia
At iscritu poesias, contos, romanzos. Pro custu, l'ant dadu reconnoschimentos in prèmios literàrios: Tzitade de Otieri, Meilogu, Romàngia, Bonorva, Macumere, Durgali, Oroteddi, Nùgoro, Mamujada, Casteddu, Pasada, Ossi, Mores, etc.
In su 1979 at publicadu Dae s'umbra de s'ístoria unu discu a 33 giros de mùsica in limba sarda, cun s'eticheta "Edizioni dell'Isola".
Istòria de Sardigna fenìtziu-pùnica
Urbanèsimu e iscritura
Una losa de sepulcru datada a su de IX sèculos a.C. agatada in Nora e cunservada in su Museu archeològicu natzionale de Casteddu, rapresentat su primu esèmpru de iscritura agatadu in Otzidente. Segundu medas chircadores tale losa costituit fintzas sa prima testimonia chi atestet su nùmene iscritu impreadu pro denominare sa Sardigna. In sa losa cumparet difatis su topònimu SRDN, chene vocales comente costumene in is limbas semìticas antigas.
Larentu Pusceddu
Biografia
In su 1982 at iscritu S'àrvore de sos Tzinesos, su primu romanzu in sardu de semper, publicadu dae sa domo editora "Editziones de sa Nae" de Nùgoro.
In su 1991 at publicadu su de duos romanzos suos, Mastru Taras, cun sa Papiros de Nùgoro, e in su 2006, semper cun issos, Dona Mallena , romanzu cun su cale at bìnchidu su Prèmiu Casteddu de sa Fae de Pasada.
Istòria de Sardigna fenìtziu-pùnica
S'època de oro de is Sardos nuràgicos
Segundu is archeòlogos su perìodu chi andat de su 900 a.C. a su 500 a.C. currespondet a s'època de oro de sa tziviltade nuràgica. S'artesania aiat prodùidu tzeràmicas refinadas e trastos semper prus elaborados, mentras chi fiat crèschida sa calidade de is armas. Cun su prosperare de is cummèrtzios is produtos de sa metallurgia e is manufatos sardos aiant agiuntu onni ingrone de su Mediterràneu, de is costas siro-palestinesas a is ispagnolas e atlànticas. A inghìriu de sos nuraghes, semper prus cumplessos e elaborados, is barracas in is biddas fiant crèschidas de nùmeru e bi fiat istada generalmente una crèschida demogràfica manna. Ma sa bera conchista in cussu perìodu, segundu s'archeòlogu G. Lilliu, no fiat istadu tantis su cuidadu in sa cultura materiale, cantu s'organizatzione polìtica chi giraiat a ròdia a su parlamentu de sa bidda, in ue un'assemblea cumposta dae is cabos e de is persones prus influentes si reuniat pro allegare de is chistiones prus importantes e in sa giustìtzia. Segundu s'illustre istudiosu custa forma de guvernu, mancari no originale e esclusiva de Sardigna, si fiat agatada intatu, a pustis de duamìgia annos, in s'ispìritu de sas coronas giudicales. In època reghente is chircadores ant iscobertu, in localidade Mont'e Prama, no a tesu de s'antiga tzitade de Tharros (logu de cuntatu intre is Sardos nuràgicos e is arribados Fenìtzios noos), imponentes istàtuas in pedra molina, rapresentantes gherradores armados cun arcos e unas àteras armas, sìngia elocuente chi sa tziviltade nuràgica s'evolviat cara a formas semper prus ispetaculares e imponentes.
Ingurtosu
Ingurtosu est un'apenditzu de su comunu de Arbus, chi est a tesu unos 10 km de sa bidda e at acasagiadu, paris cun Montevecchio, una de is prus minieras de importu de sa Sardigna. A su tzensu generale de sa populatzione e de is abitatziones de su 2011 contaiat 9 bividores.
Orìgine de su nòmine
Su nòmine suo benit dae su gurtùrgiu de is angiones, chi pobulaiat is chelos de custa àrea. Segundu àteros su nòmine est sa contratzione de ingurtidroxu, forsis cun riferimentu a calicunu iscavu mineràriu cun orìgine antiga meda.
Larentu Pusceddu
Biografia
In su 2005, imbetzes, at publicadu Pipinidas e Iscazas: Contos pro feduliu, una regorta de contos, cun sa domo editora Solinas, e in su 2008 at bortadu a su sardu una regorta de poesias de su poeta armenu Daniel Varujan, publicadas cun su tìtulu Su canticu de su pane.
Ingurtosu
Istòria
Oe est unu bidditzolu isciusciadu e bòidu, ma in passadu fiat arribbadu a acasagiare agiumai a chimbe mìgia persones, funtzionende comente tzentru de diretzione de sa miniera de Ingurtosu e de sa de Gennamari, chi faghiant ambos parte de su cumplessu mineràriu mutidu filone di Montevecchio, de in ue bogaiant prumu, zingu e prata.
Istòria de Sardigna fenìtziu-pùnica
Ispaniadura militare de is Pùnicos
Connotas pro sa prosperidade, is tzitades istadu de Sardigna fiant intradas in sa ròdia de ispaniadura de Cartàgine. A potèntzia coloniale pùnica chi tando fiat naschende, projetada cara a sa conchista de is bias mercantiles in su Mediterràneu otzidentale, interessaiat non petzi su cuntrollu de su territòriu a inghìriu de is tzentros urbanos de costera, ma fintzas is pranuras saliosas de s'internu, e mescamente s'isfrutu esclusivu de is ricas minas de metallos, domìniu fintzas a tando de is gentes nuràgicas de s'internu. Aiat tentu cumintzu una gherra longa chi aiat bidu is Pùnicos intrende cara a is territòrios de s'internu. Dae Karalis fiant arribados fintzas a Muristenis e Santu Sperau, de Sulki fintzas a su Monte Sirai, de Tharros aiant ocupadu su Sinnis e fiant isprontos fintzas a Narabuia e a Sant'Eru, fundende in custas terras noas sos tzentros urbanos de Othoca e de Cornus. Pro carchi archeòlogu is tzitades Fenìtzias de sa Sardigna di fiant postas contra de Cartàgine. Segundu Piero Bartoloni, Sulky e sa tzitadina de Monte Sirai pro esèmpru, fundadas dae is Fenìtzios e bìvidas comente is àteras tzitades fenìtzias de Sardigna siat dae Fenìtzios siat de Nuràgicos, fiant istadas iscagiadas dae is Cartaginesos cara a sa fine de su de VI sèculos a.C..
A s'intentatu de colonizatzione aiat sighidu s'inevitàbile reatzione armada de is sardu-nuràgicos: in pagu tempus aiant torradu a ocupare is territòrios invàdidos minetzende s'iscagiamentu de is tzitades de costera. Sa fortilesa de su Monte Sirai, baluardu adelantadu de is Pùnicos, fiat istada atacada prus bortas e torrada a conchistare. Su tentativu de refudare s'invasione cara a s'internu sìngiat, cara a su de VI sèculos a.C., s'intrada de sa Sardigna in is annales de s'Istòria: sa literadura clàssica difatis nos dat pro sa prima borta unu relatu pretzisu e datadu subra su chi fiat acontessende in s'Ìsula.
Corinthians
Corinthians (rus. Sport Club Corinthians Paulista) esti sa socedari calcistica de sa Sao Paulo in Brasile. È nascia in su 1910. Como 2012 istada in "Campeonato Brasileiro" e hat bintu chimbe scudetos (su primmu in s'annu 1990) e tres Coppa Brasile.
Grecanicos
Sos grecànicos o grìko (in grècu: Γκρίκο) sunt unu populu grecu chi bivet in Italia de zosso, mescamente in sas regiones de Calabria e Puglia (penisula salentina).
Richard Stallman
Is annos 2000
In s'austu de su 2006, durante sos incontros cun su guvernu de s'Istadu indianu de su Kerala, at aconcadu sos funtzionàrios a lassare su programma propietàriu, comente a cuddu de Microsoft, in sas iscolas istatales. Custu at batidu a su detzisu de batire totu sos elaboradores iscolàsticos de 12.500 iscolas superioras de Windows a unu sistema operativu lìberu. A pustis de incontros personales, Stallman at otentu decraros positivos in su movimentu de su programma lìberu de su presidente de s'Ìndia de issara, Dr. A.P.J. Abdul Kalam, de sa candidada a sa presidèntzia frantzesa in su 2007 Ségolène Royal, e de su presidente de s'Ecuadòr Rafael Correa. In su 2006 e in su 2007, durante su de degheoto meses de sa consultatzione pùblica pro sa prima istèrrida de sa versione 3 de sa GNU Generale Public Licence, at agiuntu su de bator temas pro ispiegare sas mudadas propostas. Sa defensa detzisa de Stallman pro una programmera lìbera at ispiradu “Virtual Richard M. Stallman" (vrms), programma chi analizat sos pachetes installados in unu sistema Debian GNU/Linux, e sinnalat sos chi derivant de un'àrbore non lìberu.
Ingurtosu
Istòria
Sa miniera, chi aiat comintzadu sa faina estrativa sua in su 1855, fiat arribada a s'espansione màssima in s'incumintzu de su sèculu XX. Sa prima crisi, cun su litzentziamentu de operajos medas, est acontèssidu in su 1943. In su pustisgherra sa faina fiat torrada a incumintzare, ma su declinu fiat oramai aviadu e in su 1968 sa miniera est istada serrada.
In su bidditzolu mineràriu s'agataiant su palatzu de sa diretzione, “Su casteddu”, fatu cara a su 1870, in istile neomedievale, a imitatzione de unu palatzu tedescu, in positzione dominante a subra de su restu de su cumplessu, chi cumprendet abitatziones de impreados, sa crèsia, s'ispàciu, sa posta, su campusantu e finas un'ispidale.