cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Istiu de Santu Martine
“Istiu de Santu Martine”, de su 1.857, est finas unu de sos contos prus fontomados dae Adalbert Stifter s'iscritore de su realismu austrìagu. Non b'at peruna acapiadura intre s'istiu de Santu Martine e sa fràsia idiomàtiga sarda “Neghe de Antine, neghe de Martine”.
Categoria: Perìodos de s'annu
The Aristocats
The Aristocats est unu film animadu americanu, prodùidu dae sa Walt Disney Productions e bessidu cun sa Buena Vista Distribution. Su de 20 longumetràgios animados de sa Disney, su film est basadu subra un'istòria dae Tom McGowan e Tom Rowe. Su film includet sas boghes de Eva Gabor, Hermione Baddeley, Phil Harris, Dean Clark, Sterling Holloway, Scatman Crothers, e Roddy Maude-Roxby.
The Aristocats fiat bessidu su 11 de nadale de su 1970 cun retzidura positiva, e fiat un'èsitu de ufìtziu de sa càscia.
Samàriu
Su samàriu est un'elementu chìmicu su sìmbulu de su cale est Sm e su nùmeru atòmicu est 62. Partenet a su de 6 perìodos de sa tàula periòdica, a sa sèrie de is lantanòides e, cun issos, a s'impare de sas terras raras. Fiat istadu iscobertu espetroscopicamente in su 1879 dae su chìmicu frantzesu Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran partende dae su minerale samarskita-(Y), e fiat istadu denumenadu partende dae sa matessi raighina, custu est s'arrampile de su coronellu russu V.Y. von Samarski-Bykhovets, cabu de su corpus de minas russu, chi aiat agatadu su minerale. Est su primu elementu chìmicu chi at tentu nùmene partende dae su de una persone.
Nassau
Nassau est sa capitale, puru su tzentru cumertziale e culturale, de sas Bahamas e cun una populatzione de belle 250.000 bividores nd'est fintzas sa tzitade prus populada.
Posta in s'ìsula de New Providence, Nassau possedit unu portu traficadu. Su clima tropicale e sas bellesas naturales de sas Bahamas ant fatu de Nassau una destinatzione turìstica populare.
Nassau fiat fundada dae sos britànnicos in sa metade de su de 17 sèculos cun nùmene de Charles Town, ma fiat torrada a batiare Nassau, in onore de Gulliermu III de Orange-Nassau in su 1695. Durante su de 18 sèculos fiat un'amparu famadu pro sos piratas de sos Caràibes, mescamente Barbaniedda. Nassau est istada sugeta a numerosos tentativos de invasione a banda de sos ispagnolos durante sa fine de su de 18 sèculos, e in su 1776 fiat cunchistada e tenta pro una iscurta de sos rivolutzionàrios americanos fintzas a sa liberatzione.
S'Aeroportu Internatzionale de Nassau, su printzipale aeroportu de sas Bahamas, s'agatat in Nassau, e tenet collegamentos fitianos cun sas printzipales tzitades de Istados Unidos, Cànada, Regnu Unidu e de sos Caràibes.
Monti Arci
Su Monti Arci est unu massitzu chi s'agatat in Sardìnnia, me in sa làcana nord-orientali de su Campidanu.
Su monti at tentu s'orìgini sua de unu vulcanu de edadi pleistotzènica e s'estendit in una superfici de 13 560 ètarus chi intrat me is territòrius de Abas, Bàini, Biddaubrana, Marrùbiu, Masuddas, Mragaxori, Pau, Prammas, Santa Justa, Siris, Useddus. S'orìgini vulcànica de su monti at favorèssiu sa formatzioni de una stèrria manna de pedra crobina (ossidiana), una pedra niedda luxenti, dura e rara, connota giai in su Neolìticu: populatzionis vàrias dd'ant bogada po ndi fai goteddus e ainas de traballu vàrias.
Sa fauna cumprendit sirbonis, bucamelis, assilis, mraxanis, cerbus e crabolus. Sa flora cumprendit ìlixi, matas de suèrgiu e arròili.
In su 1998 est incumentzada s'installatzioni de unu parcu eòlicu po sa produtzioni de energia elètrica. Po nexi de s'installatzioni de màchinas de tecnologia bècia e de s'impossibilidadi de agatai càmbius po nd'arrangiai is guastus, su parcu no at mai funtzionau comenti pranificau e s'est furriau a muntonàrgiu de bascaràmini. S'Enel at propostu in su 2013 s'amodernamentu de su parcu, agatendi perou sa cuntrariedadi de is aministratzionis, ca su pranu no fiat cumpatìbili cun su Pranu Paesagìsticu de sa Regioni. Is comunus ant pediu, e otentu in su 2018, de ddu smontai po liberai s'àrea po progetus nous.
Màchina
Una màchina est un'annantu indipendente de mecanismos disinnadu cun s'obietivu de realizare una o prus tareas determinadas. Una màchina podet èssere  automàtica e/o inteligente, pro esempru, podet cuntènnere elementos elètricos, eletrònicos, idràulicos, etz. Calicunas podent retzire nùmenes ispetzìficos segundu s'impreu issoro, comente sa màchina pro s'arva, màchina de cosire, màchina de innetare, màchina de iscrìere, carculadore, moli-petza, màchina pro segare, màchina pro assachetare sardizza, imprentadora, etz.
Etimologia
Sa paràula "màchina" derivat dae su latinu machina, chi a su turnu suo derivat dae su gregu dòricu μαχανά (makhana), significhende: acutesa, imbentu ingenniosu o dispositivu, una derivatzione de  "cheret nàrrere, cumbeniente, rimèdiu".
Classificatzione
Una prima classificatzione permitet de adobiare duos tipos de màchinas chi, pro definitzione, impreant energia o la trasformant pro causare efetos in forma de traballu ùtile. Dae custa definitzione, si nd'aberint duas categorias: In custa classificatzione bisogniat evidentziare duos grupos chi diant pòdere èssere cunsiderados màchinas: Unu podet fàghere puru classificatziones partziales, isetende fatores chi intervenint in su funtzionamentu o in s'impreu de sa màchina. Aici, segundu s'aplicatzione, unu las podet classificare in: màchinas agrìculas, màchinas ainas, màchinas carculadoras, etz.
In su primu puntu de sa classificatzione si sunt bidas sas màchinas chi trasformant energia de unu tipu a unu àteru, segundu s'aplicatzione. Cheret datu cara a su fatu chi segundu sa forma comente est fornida s'energia a sa màchina o sa forma de s'energia produida, si podent distìnghere intre duas classificatziones:
Màchina simpre
Una màchina simpre est una màchina istàtica chi serbit pro echilibrare una fortza (resistèntzia) cun una àtera (potèntzia) a traessu de un'elementu mecànicu cun unu puntu fissu (mentovadu puntu de apògiu). Las si podent classìficare in tres gèneres, segundu ue su puntu de apògiu siat situadu: Sa lege de echilìbriu de custas màchinas relatzionat sas intensidades de sa potèntzia (P) e de sa resistèntzia (R) cun sas distàntzias de sos puntos de aplicatzione de sa potèntzia (a) e de sa resistèntzia (b) a su puntu de apògiu, segundu sa fòrmula P · a = R · b. Sas printzipales màchinas simpres sunt sa leva, sa tagliola e su turnu.
Màchina aina
Intro de s'indùstria, sas màchinas ainas de controllu numèricu permitent de megiorare sa produtividade e sa reprodutzibilidade de su traballu fatu, minimende meda sas tolleràntzias de fabricatzione.
Robot industriale
Pro limitare sos bisòngios de tzertos traballos e puru de operare a calidade costante in traballos de pintura, saldadura o montadura, s'indùstria impreat in manera intensiva sos robots de positzione fissa o robots mòbiles pro su depòsitu de sos postos de traballu.
Màchinas automàticas
Dae su puntu de vista de sa produtzione econòmica (industriale, agrària, etz.) si costumat distìnghere intrae sa produtzione manuale; sa pro esempru de una persone chi costruit un'istrumentu de mùsica o cultivat s'ortu suo sena tratore; sa produtzione mecànica, ue s'introduent màchinas utilizadas dae persones, comente pro esempru a una cadena industriale tìpica, unu postale cunduidu dae una persone o unu cultivu a su cale su massaju utilizat veìculos-aina; e sa produtzione automatizada, sa cale est de su totu formada dae màchinas programmadas e no atzionadas dae persones, comente diat èssere su casu de unu protzedimentu industriale automatizadu (una fàbrica cun unu logu in su cale intrant càmions cun mertze primaria e essint cun mertze procesada, sena chi nche traballet nemos a intro), una tramvia sena autista o unu cultivu a su cale totu sas tareas las faghent màchinas e sistemas programmados. In die de oe est pagu fitiana mancari s'automàtizatzione siat completa, sentit a s'ispissu unu misturu intre mecànica e automàtica.
Aici, sas lìnias de produtzione, formadas dae annantos de màchinas, podent èssere automatizadas, de su totu o in parte. Sas màchinas puru podent èssere automàticas, pro esempru un'automòbile automàtica est una a sa cale no li bisogniat condutore.
Calarighe
Su calarighe (Crataegus oxyacantha) est arbustu de sa familia rosaceae, cun ramos cun ispinas e fiores biancos. Fiorit in beranu.
Puigverd de Lleida
Puigverd de Lleida est una comuna ispagnola de 1.073 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Montoliu de Lleida
Montoliu de Lleida est unu comunu ispagnolu situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Tirana
Tirana (in albanesu Tiranë) est una tzitade de 421 290 abitantes, capitale de s'Albania.
Sorighina
Sorighina, pungitopo, (Ruscus aculeatus), de sa familia de sos Lizos, cun ratos cun fozas minoreddas cun una ispina e semenes tundos, ruios. Creschet ispontanea e cultivada in giardinos.
Colo-Colo
Sa Colo-Colo (Club Social y Deportivo Colo-Colo) est una sotziedadi calcistica de palloni de Santiago, in Cile. Est nàscia in su 1925. Su presidenti de oi est Raúl Labán.
Antonio Genovesi
Antonio Genovesi (Castiglione, Salerno, 1 de Santandria 1713 - Napoli 1769) fiat unu preideru, filosofu e economista. "Discorso sul vero fine delle lettere e delle scienze "(1754). At insegnadu in Napoli Economia in s'Universidade (1754). At publicadu Lezioni di commercio ossia economia civile (1765). Contemporaneu de Adam Smith. At iscrittu puru Diocesina (1766) inue si faeddat de dirittos fundamentales de s'omine. Su pensieru de Genovesi paret pius modernu oe che in su 1700. Bidiat unu modellu in sa traditzione italiana: cooperatzione, turismu, agricoltura, rispettu de s'ambiente.
Lola Ponce
Lola Ponce (Rosario, 25 de làmpadas 1982) est una cantante argentina. Filla de unu cantadori, Hector Ponce, cun su nonnu genovesu chi faiat parti de s'Orchestra de Osvaldo Fresedo, giai de picioca at dimostrau chi podiat cantai.
At bintu su Festival de Sanremo 2008 cun Giò di Tonno.
Istassione ferruviària de Casteddu
S’istassione ferruviària de Casteddu est sa printzipale de su grupu CFI in sa comuna de Casteddu, gasi comente sa prus importante de sa Sardinna. S’agatat in sa pratza Matteotti tzentrale, in su bighinadu de Stampau.
S’istassione est probida de 8 bias tzurpas pro su servìtziu de passizeris, totus servidas dae apeadorzos, in prus de unu nùmeru elevadu de bias, aguarmente tzurpas, impreadas comente istranzadorzu de carros mamentanamente inutilizados. S’istassione istranzat in intro suo finas sos sestadorzos printzipales de su grupu CFI in Sardinna, unu depòsitu de locumotivas, unu transitadorzu de mercantzias (Casteddu Santu Paulu, chi òcupat sa parte uestu de arzola ferruviària, atzessìbile dae carrera Santu Paulu) e un’aparcadorzu ampru pro beturas, motos e bitzis, chi dae s’intrada si podet atzeder a unu museu cun agatamentos subra de s’atividade ferruviària de sos Caminos de Ferru de s’Istadu in s’ìsula.
S’istassione de Casteddu est sa prus manna pro moimentu de passizeris in s’ìsula: difatis, est dae inoghe chi, addae de sos trenos logales de Iscrèsias, Carvònia e Santu Bèngiu, moent cumponiduras destinadas chirru a su tzentru e a su nordu de sa Sardinna, cuncretamente a Aristanis, Macumere (chi dae s’istassione probiana de s’IRST si podet posteriormente andare a Nùgoru), Terranoa, Tàtari (tramunadorzu cun sa lìnias ferruviàrias IRST de S’Alighera, Nugurbi, Sossu) e Portu Turre. A s’istassione arribant in prus sas cumponiduras chi realizant sas relassiones chi tenent de conca de lìnia Deximumannu pro su servìtziu ferruviàriu sutaurbanu casteddarzu. Dae s’istassione est possìbile a sizire, in prus de sa conca de lìnia deximesa, sas istassiones intermediàrias de Casteddu Santa Gilla, Casteddu-Su Masu, Assèmini Càrmini, Assèmini e Assèmini Santa Luxia.
Su fraigu de biazadores, chi tenet dimensiones mannas, istranzat diferentes servìtzios pro sos passizeris, comente domo de billetes, tzilleri, chioscu de ziornales, capedda e unos cantos cumèrtzios. Addae de custu, s’agatant sas salas pro s’aderetamentu de su moimentu, dae ue si cuntrollat belle totu sa retza sarda RCFI e diferentes ufìssios de Trenitàlia e de su grupu CFI, chi bi tenet sa sea rezionale. In prus de custu, in intro de s’istassione est presente comente monumentu sa locomotiva grupu 744 nùmeru 003. Dae sa pratza Matteotti posta in dae in antis, chi una die fiat zardinu pùbrigu de sas CFI, sas cales galu como nde sunt sas propiedàrias, est possìbile a sizire su bonu de s’ìsula peri postales: difatis, custa pratza istranzat finas s’istassione de sas lìnias postalencas de s’IRST. Addae de custu, sa pratza in ue abarrat s’istassione est conca de lìnia de numerosos trazetos de su CTM, s’impresa chi zestionat sos trasportos urbanos de Casteddu e de su foraràdiu suo. Totu custos trasportadores, in prus de custu, realizant arressadas in carrera Roma, in cara de s’intrada chirrale de s’istassione. Finas su portu cumertziale, dae ue moent sas naes pro su continente, si podet sizire cun fazilidade, sende pagas chentinas de metros a tesu dae s’istassione.
Dae su martzu de 2.008 a su làmpadas de 2.009, s’installadura est istada s’ùnigu transitadorzu ferruviàriu ativu in su territòriu de sa comuna de Casteddu, finas a s’ora de s’abertura de s’arressada CFI de Casteddu Santa Gilla, ubigada a unu chilòmetru e mesu pagu prus o mancu a su nordu-uestu de su terminale de biazadores de s’istassione.
Universidade de Umeå
S'Universidade de Umeå (Umeå universitet(SW)) est una universidade in Umeå, in sa regione de mesu de su nord de s'Isvètzia. S'universidade est istada fundada in su 1965 e est sa de chimbe de sas prus becias in s'Isvètzia de como.
In su 2013 teniat prus de 32,000 istudentes registrados (prus o mancu 16,000 istudentes a tempus prenu), incluidos cussos chi faghiant unu cursu post làurea (dotoradu o àteru). Tènet prus de 4,000 impiegados, cun sa metade chi sunt insinnantes/chircadores, incluinde 368 professores.
Internatzionalmente, s'universidade est connota pro chircas in supra de su genoma de sos àrvures de sa gasta Populus.
Batalla de Okinawa
Sa batalla de Okinawa' (沖縄戦 Okinawa-sen, nùmene in còdighe operatzione Iceberg) s'aiat acumpridu in s'omònima ìsula giaponesa tra s'abrile e su làmpadas 1945, in su bramadu de sa prus ampra campagna de sas Ìsulas Vulcanu e Ryukyu durante sa segunda gherra mundiale. Si tràida de sa prus manna operatzione anfibia esecutada in sos cherbeddos de su Pacifico de sos Alleados in su cùrridu de sa cuntierra.
Sa gazeta
Sa gazeta est unu notitziàriu in sardu, presente in lìnia. Est fundadu dae Lisandru Beccu, Maurìtziu Sale e Màuru Piredda in su mese de nadale de su 2015.
Aba minerale
In Itàlia, podet esser bèndida cun s'iscritura “aba minerale” petzi s'aba chi torrat a pare cun sos critèrios legales apostivigados dae su D.L. 25/01/1.992 n. 105 (modifigadu dae su D.L. 399/99 in aprigadura de sa Deretiva 96/70/CE), chi arresat “Sunt cussideradas abas minerales naturales sas abas chi, tenende s'orìzine issoro dae una tiza o zaghimentu suterranu, apròghilant dae una o prus benas naturales o pertuntas e chi tenent caraterìstigas sanidàrias particulares e propiedades favoràbiles a sa salude”. Pro sas abas bufàbiles, sas ùrtimas duas ispetzifigaduras (caraterìstigas sanidàrias e propiedades saludales), a su contràriu, non sunt dimandadas.
Su mercadu de sas abas minerales in ampulla tenet importu particulare in Itàlia, chi ghiat sa crassifigadura de sa cunsumidura mundiale per òmine, cun ballùmenes chi si sunt triprigados dae su 1.985 (65 litros annuales per òmine) a su 2.006 (194 litros annuales). Est de sinnìfigu finas s'impatu ambientale, relassionadu cun su trasportu de unos 6.000 milliones de ampullas e sa dissipadura issoro posteriora.
Cunforme a sa Fundadura ICGA, in Itàlia bi diant esser 514 marcas diferentes, cando chi cunforme a àteras mitzas diant esser foras male 608.
Peggy Lee
Peggy Lee (nomene de battijimu Norma Deloris Egstrom) fit naskida in Jamestown, North Dakota. Aiat cominzadu a cantare dae sende criadura pro una radio locale de Valley City in su North Dakota. A 17 annos aiat aiat lassadu sa familia e si fit trasferisa a Los Angeles. In su 1941 fit bintrada, comente e cantante, in s'orchestra de Benny Goodman e bi fit restada pro duos annos.
Carriera discografica
In su 1942 Lee aiat appidu su primu sucesso discograficu cun Somebody Else Is Taking My Place e in su 1943 cun sa cover de Why Don't You Do Right? (versione originale cantada dae Lil Green).
Gherras herero
Is gherras herero, fatu·fatu ammentadas fintzas che genotzìdiu de is hereros e de is namas, ant tentu logu in s'Àfrica Tedesca de su Sud-ovest (oe Namìbia) intre su 1904 e su 1907, in su perìodu de sa ispartzidura de s'Àfrica.
In su 1985 sas Natziones Unidas (cun su Raportu Whitaker) ant identificadu in sa gherra contra sos Herero unu de is primos tentativos de genotzìdiu (intèndiu che isperdimentu de una populatzione intrena) de su de 20 sèculos. In mèritu a custu episòdiu, su guvernu tedescu at decraradu in su 2004: "nois tedescos atzetamus sa responsabilidade istòrica e morale nostra".
Est istadu s'isfortzu militare prus ingente acumpridu dae sa Germània in antis de s'antis gherra mundiale, sende chi is tedescos no fiant acostumados a is cunditziones de su desertu, chentza de istradas, telègrafos o bias de abba pro agiudare is movimentos.
Cuntestu istòricu
Is hereros sunt una tribù de allevadores de bestiàmene chi bivet in su Damaraland, in su norte de Namìbia. In su 1884, època de sa partzidura de s'Àfrica intre sas potèntzias coloniales europeas, sa chi oe est narada Namìbia fiat decrarada protetoradu tedescu; in cuss'època fiat s'ùnicu territòriu ultramarinu cunsideradu adatu pro s'aposentamentu de sos biancos achiridu dae sa Germània. In custa terra àrrida e pagu pobulada, fiant istados imbiados 2000 colonos, in majoria òmines. Is tedescos aiant agatadu sa resistèntzia de diversas populatziones locales a s'ocupatzione issoro, fintzas chi in su 1894 fiat sigladu un'acòrdiu cun is Khoikhoi. In cuss'annu Theodor Leutwein fiat fatu amministradore imperiale de sa colònia, chi fiat intrada in unu perìodu de isvilupu lestru, mentras chi sa Germània imbiaiat is tropas imperiales naradas Schutztruppe pro apaghiare sa regione.
Sa polìtica coloniale tedesca, pro cantu mègius de sa frantzesa o belga, fiat abertamente no egualitària: is colonos fiant incoragidos a sutràere sa terra a is populatziones locales, is nativos (incluidos is hereros) fiant impreados che iscravos, e is risursas de annotu (mescamente sas minas de diamantes) fiant isfrutadas dae is tedescos. Custa situatzione aiat creadu unu creschente malcuntentu.
Is hereros aiant giuigadu sa situatzione comente intollerabile; Samuel Maharero, ghia issoro, at ghiadu su pòpulu suo in una sullevadura manna contra is tedescos; su 12 ghennàrgiu 1904 fiant infèrridos is primos atacos. Sa majoria de is fatorias de sos colonos fiat distrùida, e a su nessi 123 tedescos fiant ochidos; intre issoro fintzas sete boeros e tres fèminas.
Leutwein fiat custrintu a rechèrrere a su guvernu de Berlinu afòrtios e un'ufitziale de esperièntzia pro resòlvere sa crisi. Su 3 maju su tenente generale Lothar von Trotha fiat numenadu Cumandante supremu ("Oberbefehlshaber") de s'Àfrica de su Sud-ovest, e su 11 de làmpadas fiat arribbadu cun unu contingente de 14.000 sordados.
Bahamas
Sas Bahamas sunt un'istadu insulare de s'Amèrica tzentrale costituidu dae un'artzipèlagu coraddinu de 700 ìsulas e isuleddas unas cantas de sas cales disabitadas, postas in s'Otzèanu Atlànticu, a estu de sa Flòrida, a norte de Cuba e de su restu de sos Caràibes, e a ovest de sa dipendèntzia britànnica de sas Ìsulas Turks e Caicos. Sa capitale est Nassau.
Gherras herero
Cuntestu istòricu
In su mese de santugaine 1904, sos hereros s'aiant alliadu cun sos meda prus pagu numerosos namas, una tribù meridionale. Pagos meses a pustis aiat tzocadu s'abbolotu de sos Maji Maji.
Bahamas
Geografia
S'artzipèlagu tenet istèrrida de 13.943 km² pro una populatzione de unos 388.020 bividores. S'ìsula prus manna de sas Bahamas est s'ìsula de Andros posta a nord-ovest de s'artzipèlagu, a s'intrada de sos Istrintos de Florida. In su norte s'agatat Grand Bahama, sa prus setentrionale intre sas ìsulas majores. In s'esut s'agatant sas Ìsulas Abaco. Ispronghende cara a sud-estu, intre sas ìsulas prus significativas cherent mentuadas Eleuthera, s'ìsula de Cat, Long Island, San Salvador, Exuma, Crooked, Acklins, Mayaguana e in su sud Great Inagua. Sa capitale Nassau s'agatat in s'ìsula de New Providence, posta intre sas ìsulas de Eleuthera e Andros.
Gherras herero
Genotzìdiu
Su 11-12 de austu 1904 is tropas ghiadas dae von Trotha aiant derrotadu un'esèrtzitu de 3.000-5.000 hereros in sa batalla de Waterberg, a curtzu de su mòntigru omònimu, ma no fiant istados capatzos de inghiriare e eliminare sos subravìvidos retirende·si·nche.
Is fortzas tedescas ddos aiant curtos in fatu e tentos in suta pressione, evitende chi grupos de hereros s'istesiarent de su cuntingente fuende e ispinghende·ddos cara a su desertu de Omaheke. A penas unos 1000 pròfugos, suta ghia de Maharero, fiat resissidos a rugrare su Kalahari e fiant arribbados a su territòriu britànnicu de su Bechuanaland, in ue aiant retzidu asìliu polìticu.
Susetosus, von Trotha aiat postu in atu medidas chi teniant a obietivu s'istermìniu pro fàmene e pro sidi sos inimigos, faghende presidiare o atoscare sos putzos issoro (risursas estremamente pretziosas in su territòriu àrridu de sa Namìbia). Is patrullas tedescas aiant agatadu a segus ischeletros a inghìriu de cheas funduras 13 m, isgavadas in su tentativu vanu de agatare abba.
Bahamas
Demografia
Sos bividores originàrios, sos Arawak, sunt istados ispèrdidos sèculos diferentes sèculos a oe, e sa populatzione atuale de s'artzipèlagu est formada mescamente de nieddos e mulatos (85% de su totale), mentras chi su restu est de orìgine europea. S'ispaniadura territoriale de sos bividores est meda disuguale e sa populatzione urbana rapresentat belle che su 88,8% de sa cumplessiva; feti sas ìsulas printzipales sunt populadas. Est in vigore sa pena de morte. S'imparu est meda isvilupadu e obligatòriu dae sos 5 a sos 16 annos e gratis in sas iscolas istatales; s'alfabetizatzione est casi totale. Sa religione est in prevalèntzia (90% belle) cristiana in sas vàrias cunfessiones protestantes. Sa limba ufitziale est s' inglesu.
Gherras herero
Genotzìdiu
Su 2 santugaine von Trotha aiat mandadu a is hereros custu avertimentu mediante unu proclama, datadu 2 de santugaine 1904:
Su proclama fiat imbiadu a Berlinu bia mare e non bia telègrafu, informende deretamente s'Istadu majore e non su tando Cantzilleri. Su proclama fiat arribbadu a Berlinu in sa segunda metade de santandria e aiat bidu su cantzilleri e Schlieffen cundennare s'initziativa de von Trotha, si puru pro motivatziones diferentes: su primu addughiat a resones umanitàrias, econòmicas, diplomàticas e polìticas, su segundu reteniat sa Vernichtungspolitik irrealìstica. Is duos aiant unidu sas fortzas issoro e, cun s'agiudu de unu capu de su gabinetu militare redutosu, aiant cumbìnchidu su Kaiser a furriare sa polìtica de von Trotha e a ofèrrere un'amnistia a sos hereros chi si rendiant chentza de armas e chi no aiant commìtidu de sos crìmines.
Su genotzìdiu tando no fiat ordinadu dae niunu superiore nen dae Berlinu e sa Vernichtungspolitik fiat perpetuada subra arbìtiu de von Trotha. Custa fiat cuntrastada dae su guvernadore Leutwein, de su cantzilleri von Bülow e totu, de sos deputados sotzialdemocràticos e liberales de manca de su Reichstag, de sos missionàrios, de su sotzialdarwinianu Paul Rohrbach, chi s'agataiat in su logu de s'abbolotu e tardivamente de sos colonos de su logu, chi non cheriant sa manodòpera issoro isterminada. Sa morte de massa de sos hereros est istada su frutu de una protzedura militare istandard: s'istermìniu fiat istadu tando su frutu de pràticas bèllicas e no de una polìtica mirante a su genotzìdiu.
Su 11 de nadale 1904 su Cantzilleri de su Reich, Bernhard von Bülow, aiat ordinadu a von Trotha de fraigare is Konzentrationslager a su fine de dare "assentu temporale" a "su chi abarraiat de su pòpulu Herero". Carchi presoneri fiat impreadu che iscravu a curtzu de aziendas pùblicas e privadas, unos àteros impreados che càvias umanas in esperimentos mèigos.
Campos de cuntzentramentu
Sos hereros subrabìvidos, sa parte majore de sos cales fiant fèminas e pipios, fiant cunfinados a sos campos de cuntzentramentu, comente su de Shark Island, in ue fiant istados custrintos a traballare comente iscraos pro sos militares e pro sos colonos tedescos; totu sos presoneris fiant ischedados in grupos, segundu chi esserent prus o prus pagu idòneos a su traballu. Medas hereros ant a mòrrere pro maladias, pro malinudriamentu o pro su tropu traballu. S'arta mortalidade fiat dèpida a sa pagu cunfidèntzia de s'esèrtzitu tedescu cun sa logìstica, una faina chi sos ufitziales ambitziosos, in chirca de promotziones, non printzipiaiant, essende custa bista che una faina ausiliària, focalizende·si tando in sas fainas de cumbatu. Mancari su cunsideru iscassu chi retziat, sa logìstica fiat essentziale in una colònia chene infrastruturas, màndigu e abba comente a s'Àfrica tedesca de su Sud-ovest e s'esèrtzitu tedescu aiat sufridu de custa farta, paris cun sos presoneris in sos campos. Annotamala sa cunditzione de sos presoneris no fiat una prioridade pro s'esèrtzitu.
Is sutzessores de von Trotha aiant aumentadu e diversificadu sa ratzione ufitziale, ma custa at sighidu a resurtare insufitziente, sighende a perpetuare sos dèfitzites alimentares intre de sos presoneris, puru non bolende nde mai, de cantu resurtat de sa currespondèntzia issoro, sa morte. Segundu s'esèrtzitu tedescu, sa mortalidade in sos campos fiat de su 45%, contra su 25% de sos campos britànnicos in Sud Àfrica. Chi però sos mortos in sos campos britànnicos aiant sessadu gràtzias a su desdeni pùblicu e a s'interventu polìticu, in sos campos tedescos s'amministratzione fiat abarrada cun boluntade militare, unu sèberu in cuncordu cun sa mentalidade polìtica tedesca de su tempus. S'ùnicu motu chi podiat fàghere serrare sos campos, non podiat tando èssere àteru chi no unu motu internu: fiat su coronellu Ludwig von Estorff a dare òrdine de ddos serrare, mòvidu dae su sentimentu dae arrore provadu bisitende a sos campos e dae s'onore personale.
Esperimentos mèigos
Eugen Fischer, un'iscientziadu tedescu, fiat arribbadu a sos campos de cuntzentramentu pro bi giùghere esperimentos mèigos subra sa ratza, impreende che càvias siat mulatos (fìgios de mamas herero e babbos tedescos) siat presoneris hereros adultos. Sos esperimentos cumprendiant s'isterilizatzione e s'inoculatzione de sos chios de su murmugiolu, de su tifu e de sa tisichèntzia. S'ossessione pro sa puresa de sa ratza e s'amministratzione coloniale tedesca fiant triuladas dae sos casos numerosos de pipios de sàmbene amesturadu. Eugen Fischer aiat istudiadu 310 mulatos, sutaponende·ddos a numerosas verìficas comente misuratziones de sa conca e de su corpus e esàmenes de sos ogros e de sos pilos. A concluida de sos istùdios suos aiat incumandadu su genotzìdiu de sas crètidas "ratzas inferiores", afirmende chi «chiesisiat cunsìderet a fundu s'assuntu de ratza, non podet lòmpere a una concluida diferente».
Unos àteros esperimentos fiant giùghidos dae su dotore Bofinger, chi aiat inoculadu in hereros malàidos de iscorbutu sustàntzias vàrias, intre cales arsènicu e òpiu, de sas cales a pustis nde indagaiat sos efetos mediante autopsias in sos cadàveres.
Nùmeru de vìtimas e costos
Unu tzensu fatu in su 1905 at bogadu a pitzu ca in s'Àfrica Tedesca de su Sud-ovest fiant abarrados 25.000 hereros. Issos fiant agiomai 100.000 in antis de su genotzìdiu.
Segundu su Raportu Whitaker de sas Natziones Unidas de su 1985, sa populatzione de sos hereros intre su 1904 e su 1907 s'at reduidu de 80.000 a 15.000 "refugiados faminos" S'autore tedescu Walter Nuhn afirmat ca in su 1904 biviant in s'Àfrica Tedesca de su Sud-ovest petzi 40.000 Herero, e pro custu "petzi 24.000" diant pòdere èssere istados ochidos. Sas pèrdidass tedescas sunt istados de 1500 òmines, de sos cales sa metade fiat mortu de maladia. In totale, sa gherra at costadu 600 milliones de marcos.
Reconnoschimentu de su genotzìdiu
Medas istòricos modernos, e sas Natziones Unidas e totu, cunsìderant sas gherras herero su primu casu de genotzìdiu de su de 20 sèculos, in cantu sa fine crara de s'atzione de von Trotha est istada, comente a aiat naradu s'etnòloga Larissa Förster, "eliminare totu is chi perteniant a unu determinadu grupu ètnicu, petzi pro ite perteniant a cussu grupu ètnicu". Comente pro su casu de s'olocàustu, b'ant autores negatzionistas chi refudant de atzetare sa definitzione de sas gherras herero che "genotzìdiu".
In su 1998, mentras su presidente tedescu Roman Herzog s'agataiat in bìsita in Namìbia, aiat retzidu una recherta pùblica de iscusas a banda dae su capu herero Munjuku Nguvauva. Herzog aiat espressadu dolimentu ma no iscusas formales, e no at acollidu sa proposta de ghetare un'indennitzu in is cunfrontos de is comunidades nadias namibianas.
In su 2001, sos hereros ant presentadu un'recherta a is Istados Unidos pedende un'indennitzu a banda de sa Germània e de sa Deutsche Bank. Sa Germània no at pòdidu èssere cundennada pro ite in s'època de su massacru niuna lege garantiat s'amparu de sos tziviles e sas cunventziones internatzionales diant cuntemplare su reatu de genotzìdiu feti carchi deghinas de annos a pustis, mentras tropos annos fiant colados pro intentare una càusa tzivile in cara a unu tribunale tedescu.
Iscusas ufitziales a banda tedesca sunt arribbadas su 16 austu 2004 (su de chentu anniversàrios de sa batalla detzisiva de Waterberg) dae su ministru tedescu Heidemarie Wieczorek-Zeul. Wieczorek-Zeul aiat afirmadu chi sos tedescos atzetaiant sa responsabilidade istòrica e morale pròpia e reconnoschiant sa culpa pròpia. Wieczorek-Zeul aiat ammìtidu fintzas chi cantu acontèssidu in su Damaraland respondiat a sa definitzione de genotzìdiu. Fintzas Wieczorek-Zeul, noantimes, aiat refudadu de cuntzèdere un'indennitzu econòmicu a sa Namìbia, sustenende chi sos tortos subidos dae sa populatzione fiant istados in ampramente torrados a pagare cun annos de agiudos econòmicos istantziados a favore de sa Namìbia (prus de 11 milliones de èuros).
Riferimentos in sa cultura de massa
Is gherras herero sunt unu de sos temas de su romanzu V. (1963) de s'iscritore istadunidense Thomas Pynchon.
Massalcoreig
Massalcoreig est unu comunu ispagnolu de 598 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Pankow
Pankow /:/ est unu bighinadu (Ortsteil) de Berlinu. Dae su puntu de annotu amministrativu, apartenet a s'omònimu distretu (Bezirk).
Västerbottens Folkblad
Su Västerbottens Folkblad est unu giornale isvedesu fundadu in su 1917. Est publicadu in Umeå. Su giornale s'ocupat de noas de sa regione de Västerbotten.
Pankow
Istòria
Pankow (chi pigat su nùmene suo dae su riu Panke chi ddu rugrat) fiat in orìgine una biddighedda agrìcula a nord de Berlinu. In su de XVII sèculos est istadu fraigadu acanta a issu su casteddu de Schönhausen. In is sèculos imbenientes Pankow est essidu unu logu de vacàntzia apretziadu dae is classes benestantes berlinesas, cun su fràigu de numerosas villas e parcos (de interessu, su Bürgerpark).
In su de XIX sèculos s'industrializadura at ammanniadu s'isvilupu edilìtziu, ma de caràtere proletàriu e burghesu-minore. Su fràigu de domos de afitu, cara a sud, dd'at ligadu in manera lestra cun is bighinados setentrionales de Berlinu (Gesundbrunnen, Prenzlauer Berg). In su 1920 Pankow est istadu inserradu in sa "Berlinu Manna", intrende a fàghere parte de s'omònimu distretu (Bezirk). A su tempus de sa partzidura de sa tzitade (1949-1990), su bighinadu de Pankow fiat cunsideradu, cun Niederschönhausen, su prus de importu de su setore orientale.
Perìodu de sa RDT
In su 1949 su casteddu de Schönhausen est istadu seberadu comente a sede de sa presidèntzia de sa Repùbblica Democràtica Tedesca. In is bighinados de Pankow e Niederschönhausen si nde sunt tramudadas pro custu numerosas sedes de ambasciadas e entes guvernativos. Fintzas numerosas villas sunt istadas assignadas a notàbiles de su partidu.
Caminos
Is rugas printzipales sunt: sa Berliner Straße (B 96a), sa Breite Straße, sa Damerowstraße, sa Kissingenstraße, sa Mühlenstraße (B 96a), sa Pasewalker Straße (B 109), sa Prenzlauer Promenade (B 109), sa Schönholzer Straße (B 96a), sa Wisbyer Straße e sa Wollankstraße.
Ferrovias
Ddoe at is istatziones de sa metropolitana de Berlinu Pankow (lìnia U2, posta cun sa S-Bahn) e Vinetastraße (lìnia U2) e is istatziones de sa S-Bahn Pankow (Garbátyplatz, lìnias S2 e S8, posta cun s'U-Bahn), Pankow-Heinersdorf (lìnias S2 e S8) e Wollankstraße (lìnias S1, S25 e S85).
La Palmavera
La Palmavera fit su primu assotziu cadelanista fundadu in S'Alighera in su 1906 dae su primu nucreu de cadelanistas s'aligaresos (Josep Frank, Joan Pais i Melis, Carmen Dore, Antoni Ciuffo e Joan Palomba, F .Liperi, Salvador Corbia, Ciprià Cipriani e una pariga de atteros) a pustis de s'attobiu in sa tzittade sarda de su cadelanu Eduard Toda i Güell. Sos attivistas fin in cuntattu cun sos renaixentistes bartzellonesos e an fintzas mandadu una delegassione issoro a su Primu Cungressu de sa Limba Cadelana de su 1906.
Su pensamentu elitista issoro non lis at permittidu de sighire a mantènner sos cuntattos cando fit iscumpartu Ciuffo in su 1910, e su grustu sìche est mortu a s'aggabu de sa prima gherra mundiale. A sa fine de su 1915 ja fit ruttu meda in decadentzia, siat po su cambiu de residentzia de calchi assotziadu siat po brigas internas de natura personale.
S'innu de s'assotziu fit Esperança, cumpostu dae su secretariu Carmen Dore (archivista munitzipale) e bortada a musica dae Pais. Mancari chi sìat mortu luego, su grustu fit petzi su cumintzu de su moimentu cadelanista de S'Alighera. Sos assotziados an sighidu a tènner cuntattos cun sos intellettuales de Bartzellona a titulu personale (subratottu cun Francesc Matheu e Antoni Maria Alcover). La Palmavera fit torrada a nàscher in su 1950 dae Antoni Ballero de Càndia e atteros iscrittores cun assotzios noos.
Passaportu
Unu passaportu est unu documentu de identidade formale o una tzertifigadura emìtida dae unu gubernu nassionale ch'ìdentìfigat, normarmente peroe no netzessariamente, su titulare comente unu tzitadinu de cussu Istadu particulare e dimandat su permissu, in su nùmene de sa soberania o gubernu de s'Istadu emitidore, de intrare e colare peri àteros Istados. Sos passaportos sunt relassionados cun su deretu de proteghidura legale in logu istranzu e su deretu de ghirare a s'Istadu de sa nassionalidade pròpia. Sos passaportos, a s'avesu, cuntenent sa fotografia de su titulare, sos datos suos identifigativos, sa sinzadura sua, sa nassionalidade e, a bias, àteros mèdios de identifigadura individuale. Medas Istados sunt isvilupende propiedades biomètrigas pro sos passaportos issoro pro poder cunfirmare cun seguràntzia prus manna chi sa pessone chi presentat su passaportu nde siat su titulare lizìtimu.
Podet esser tamponadu cun bistos emìtidos dae sa nassione istranzadora chi autorizant s'intrada. Unos cantos gubernos totalidàrios chircant de cuntrollare su moimentu de sos nassionales issoro emitende passaportos narados “passaportos internos”: pro isempru, in s'Unione Sobiètiga antiga, s'emitiant passaportos internos narados “propiski” a totu sos tzitadinos pro cuntrollare su moimentu issoro in intro de sas fronteras de su paìsu.
Sende documentos de identifigatura, sos passaportos sunt suzetos fitianu a fura e farsifigadura.
Nauru
S'istadu est su solu in su mundu chi non tengiat capitale, mancari sa bidda de Yaren, chi est sa prus manna de s'ìsula bengiat fatfatu cunsiderada de ddu èssere.
Passaportu
Pro poder intrare a unos cantos Istados, no est bastante chi su passaportu non siat passadu, si nono chi devet tenner balidesa residuale de 3 o 6 meses a s nessi, o puru si dimandant s'aponidura de un'autorizadura tempurana a s'intrada a s'Istadu a ue si disizat biazare, numenada bistu de intrada e redassada dae ambassadas e consulados e a bias finas in sa làcana de intrada. Tocat duncas a s'informare in antis de moer a Istados chi non pertenent a s'Unione Europea si, mancari su passaportu siat galu bàlidu, sa passadura sua non siat demasiadu probiana pro realizare su biazu.
Nauru
Cun istèrrida de 21 km² e populatzione de unos 9.500 bividores, Nauru est s'istadu minore de su Patzìficu de Sud e su prus pagu populadu a fatu de Tzitade de su Vaticanu. Sa terra prus a curtzu, s'ìsula de Banaba in Kiribati, dd'istat 300 km a estu.
Populada de gentes micronesianas e polinesianas, in su sèculu de 19 Nauru fiat colònia de s'impèriu de Germània. A pustis de sa Prima Gherra Mundiale fiat assignada de sa Sotziedade de is Natziones a s'amministratzione de s'Austràlia, Noa Zelanda e Rennu Unidu.
Ocupada de is tropas giaponesas in sa Segunda Gherra Mundiale, fiat pois torrada a amministratzione fidutziària fintzas a s'indipendèntzia in su 1968.
Nauru est una ìsula de roca de fosfatu, rica de depòsitos chi s'agatant a curtzu de sa subrafaci, chi duncas faghent pagu dificurtosas is operatziones de bogadura. Gràtzias a custa risursa, intre sa fine de is annos 60 is prismo 70 de su sèculu de 20, s'stadu si podiat bantare de tènnere su prus artu rèdditu peròmine de su mundu.
Cando is reservas de fosfatu si sunt esauridas, bidu fintzas chi s'ambiente fiat graemente addanniadu de is atividades estrativas, s'istadu at dèpidu agatare in àteras fainas is cunditziones pro si afiantzare su benèssere mantentu fintzas a tando.
Nauru est duncas diventadu unu paradisu fiscale e tzentru de ritziclàgiu de dinare illegale. Tames de su 2001 a su 2008, e una àtera borta de su 2012 at atzetadu agiudu econòmicu de s'Austràlia in cambiapare de tzentros de acasàgiu pro is clandestinos chi lòmpent in Austràlia illegalmente.
Su presidente de Nauru ghiat unu parlamentu unicamerale de 19 mermos. S'istadu est mermu de is Natziones Unidas, de su Commonwealth de is Natziones, de sa Banca de Isvilupu Asiàtica e de su Forum de is Ìsulas de su Patzìficu, pigat parte fintzas a is giogos olìmpicos.
Regione de Murcia
Sa Regione de Murcia (in ispagnolu: Región de Murcia [reˈxjon de ˈmuɾθja]); est una comunidade autònoma de su sud-estu de s'Ispagna. Su cabulogu est Murcia.
Sa regione tenet istèrrida de 11.313 km² e populatzione de unos 1.472.000 bividores e est cumposta de una provìntzia sola. Allàcanat in su norti cun sa Comunidade Valenciana, in s'uestu Castìllia-La Mancha, in su sud cun s'Andalusia e in s'estu tenet bessida a sa costera mediterrània.
Murcia est una produtora manna de fruta, birduras e frores chi sunt bèndidos in su restu de Ispagna e in totu s'Europa. Bi sunt produidos fintzas binu e ògiu de olia.
Maials
Maials (in ispagnolu Mayals) est una comuna ispagnola de 952 abitantes de sa comunidade autònoma de sa Catalugna.
Regione de Murcia
Su clima càldumu at fatu de sa regione logu afatenti pro sa massaria, is propiduras sunt nointames meda pagus e in die de oe s'aprovistamentu de s'abba est faghende·si problema de importu, fintzas de prus sende chi sa dimanda est aumentende cun s'isvilupu de su turismu.
Filighe
Filighe, de sa Familia Polipodiacee, pianta chi creschene in logos umbrosos, in sos buscos. Como s'agatada su filighe cultivadu, po ornamentu.
Regione de Murcia
Sa chistionada de Murcia, cunsiderada dialetu meridionale de su castillianu est nodiu pro sa particularidade. Influntzadu de su cadalanu e de s'aragonesu, presentat fintzas medas prestidos de s'àrabu. Su panocho, una bariante faeddada in sa zona de su cabulogu Murcia, est meda incolliosa a cumprendere fintzas de is ispagnolos.
Yaren
Yaren (in passadu narada fintzas Jarren o Makwa o Moqua) est una bidda de unos 800 bividores e capitale de facto de s'istadu de Nauru, sende chi est in ie chi s'agatant is istitutziones guvernativas.
In realidade sa repùblica de Nauru non tenet un capitale uffitziale. Su distretu de Aiwo, chi tenet populatzione pagu prus numerosa, est difatis fatufatu inditadu comente cabulogu.
Daniello Bartoli
Daniello Bartoli (Ferrara, 1608 – Roma 1685), gesuita, preigadore, istoricu, bonu iscritore in limba italiana. Divescios liberos: Istoria della Compagnia di Gesù in Inghilterra ; Storia della missione del Mogol (1662); L'uomo in punto di morte (1667); Regole della lingua italiana (1665); Ortografia della lingua italiana (1670).
Euròpiu
S'euròpiu est un'elementu chìmicu chi tenet sìmbulu de Eu e nùmeru atòmicu 63. Partenet a su de 6 perìodos de sa tàula periòdica a sa sèrie de is lantanòides, essende su prus reativu de totu custos e, paris cun issos, pertenet a s'impare de sas terras raras. Est istadu iscobertu in s'annu 1901 da Eugène Demarçay chi giai aiat ipotizadu in su 1896 ca is campiones di samàriu fiat istados cuntaminados de unu elementu disconnotu, chi difatis fiat resissidu a isolare chimbe annos a pustis. Depet su nùmene a su continente europeu. Meda raramente s'agatat in natura, dae chi si dat in cantidades minores meda.
Paulu eremida
Paulu de Tebe o Paulu eremida, naschit in Egittu su 228 dae familia ricca. Giovanu, morit su babbu e-i sa mama, chi lassana benes meda po issu e una sorre. Accusadu dae unu parente de essere cristianu, devet fuire in su desertu e si reparat in una grutta, dedichendesi a sa preghiera e a sa meditatzione. Una legenda narat chi unu corvu ogni die li àttidi unu bicculu de pane. Connoschet Antoni abbade. Vivet a longu paret fintzas a 113 annos. Santu Zirominu nd'at iscritu sa vida.
Roberto Bellarmino
Roberto Bellarmino, naschidu su 1542. Gesuita, teologu, polemista. Autore de unu catechismu, impreadu fintzas a su 1800. Piscamu de Capua, cardinale. Duttore de sa creja. Santu. Mortu a Roma su 1621.
Chilogrammu
Su chilogrammu o kilogrammu, in s'impreu fitianu mutidu comunemente chilu (sìmbulu: kg ), est s'unidade de medida de base de sa massa in su Sistema internatzionale de unidade de medida (SI) chi currispondet a sa massa de ≈4,595  107  mP, (relatzione cun sa massa unitària de Planck).
In manera istòrica, est naschidu comente a sa massa de unu litru (decimetru cubu) de abba sumida a sa temperadura de tzirca 4 °C. Finas a su 20 maju 2019, fiat definidu comente a sa massa de unu tzilindru de artària e diàmetru de belle 4 cm de una lega de plàtinu-irìdiu depositadu acanta s'Ufìtziu internatzionale de sos pesos e de sas medidas in Sèvres, in Frantza, mutidu fintzas protòtipu internatzionale.
Su chilu est pari a milli grammos (sìmbulu: g).
Definitzione
Su kilogrammu est s'ùnica tra sas unidades de medida SI chi, finas su 20 maju 2019, fiat abarrada definida in relatzione a unu manufatu, e no de una propiedade fìsica. Sighiat, est a nàrrere, galu s'acostamentu tìpicu de unu sistema tècnicu.
Su grammu est intradu a fàghere parte de su sistema mètricu frantzesu su primu de austu de su 1793, definidu comente a sa massa de unu tzentìmetru cubu (10−6 m³) de abba a sa temperadura de 3,98 °C a pressione atmosfèrica istandard. Custa temperadura piessigna est bènnida seberada ca pro custa, s'abba, possedit sa màssima densidade sua. Su 7 abrile 1795 cumparit su chilu, comente a mùltiplu suo (1 kg = 1 000 g).
Tale definitzione fiat difìtzile de realizare acuradamente, fintzas ca sa densidade de s'abba est ligada in ala a sa pressione, e s'unidade de pressione includet sa massa tra sos fatores, introduinde una dipendèntzia tzirculare in sa definitzione de su chilu.
Pro evitare custu problema, su chilu est bènnidu torradu a definire comente a sa massa pretzisa de una piessigna massa istandard, creada pro approssimare sa definitzione originale e realizada in su 1875. Su protòtipu internatzionale de su chilu «Le Grand Kilo», unu tzilindru rèidu a base tzirculare chi misurat 39 mm in artària e diàmetru, assentadu dae una lega de plàtinu e irìdiu, est cunservadu in su Bureau International des Poids et Mesures (Ufìtziu internatzionale de sos pesos e de sas medidas) acanta su Pavillon de Breteuil in Sèvres, Frantza.
De su 1889, su SI definit s'unidade de medida comente a pari a sa massa de custu protòtipu. Còpias ufitziales de su protòtipu sunt disponìbiles comente a protòtipos natzionales, chi sunt istados cunfrontados periodicamente cun su protòtipu de Parigi, in sos annos 1889, 1946-1948, e 1988-1992; ulteriora cumparàntzia istraordinària est istada fata in su 2014.
Cando, in su 1889, s'at cunfrontadu su campione de su chilu fraigadu in su 1875 cun su pretzedente campione definidu tràmite sa massa de abba, si sunt abbigiados chi custos non cunsertaiant, essende su manufatu ecuivalente a 1,000 027 dm³ de abba. A su sèberu de mudare su campione de su chilu cun unu manufatu prus pretzisu, sos tècnicos ant prefertu mantènnere su campione giai in impreu dae batòrdighi annos, abbandonende sa definitzione ligada a sa massa de abba. Annotamala, retentu importante su volùmene ligadu a sa definitzione mantènnida, s'at introduidu su litru comente a volùmene de abba a sa temperadura de 3,98 °C a pressione atmosfèrica istandard de massa uguale a unu chilu (una definitzione remplasada in su 1964 cando s'at detzìdidu de torrare su litru in manera cabale pari a unu decimetro cubu).
Pro definitzione, s'errore in sa repricabilidade de su protòtipu fiat pari a zero; in realidade, fiat valutadu in s'òrdine de sos 2 microgrammos. Custu resurtat de sa cumparàntzia de su protòtipu cun sas còpias ufitziales suas, chi sunt, pro cantu possìbile, assentadas dae su matessi materiale e cunservadas in sas matessi cunditziones. Non b'ant motivos pro retènnere chi su protòtipu siat prus o mancu istàbile de sas còpias ufitziales. Paret chi su chilu originale apat pèrdidu belle 50 microgrammi in sos ùrtimos 100 annos pro resones galu disconnotas (cun probabilidade pro sublimatzione de su metallu, difatis finas issos cun su tempus "evàporant"), pro custu motivu s'est detzìdidu de definire su chilu pro mèdiu de unas leges fìsicas, e non prus pro mèdiu de unu campione de riferimentu.
Sa cunservatzione de su protòtipu internatzionale betzu est istada realizada cun sos prus rigorosos critèrios: benit impreadu unu suterràneu blindadu, pro sa cale abertura bisòngiat s'impreu cuntemporàneu de tres diversas craes, custoidas dae tres personalidades de su Bureau international des poids et mesures. S'abertura acontesset previa autorizatzione de su Comitadu Internatzionale de sos Pesos e de sas Medidas.
Sas cunditziones de temperadura, pressione e umidade sunt costantes e s'èvitat su cuntatu cun su prùere tenende su protòtipu in suta de tres campanas de bidru. Tale protòtipu beniat impreadu pro sas cumparàntzias (ogni 40 annos belle). Unos àteros campiones de s'unidade de massa, realizados pro sos istados aderentes a sa Cunventzione de su Metru diferint dae s'originale pro ±0,3 mg. Ses de tales campiones serbiant a torrare a costrùere su protòtipu internatzionale in su casu malassortadu custu deperet devènnere inimpreabile.
S'incòmodu ligadu a s'atzessibilidade de sos campiones impare a s'issoro coidadu dudosu ant aconcadu sos tècnicos e sos iscientziados a chircare una definitzione de chilu prus suddisfaghente.
In Itàlia su campione de su chilu est cunservadu in Roma acanta su ministeru de s'Isvilupu Econòmicu.