cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bisessualidade
Cumente a sos àteros duos tèrmines printzipales chi inditant sas possìbiles variantes de orientamentu sessuale, est a nàrrere eterosessuale e omosessuale, fintzas su fueddu bisessuale dd’ant coniadu e sa primu borta impreadu in su cursu de su XIX sèculu.
Josè Zatrilla y Vico
Josè Zatrilla y Vico Dedoni y Manca (Casteddu 21 de austu 1648 - fortzis in Frantza 1720), est istadu unu poete e iscritore sardu chi at iscrittu in ipagnolu (castiglianu). Fit unu nobile de cultura chi aiat puru leadu parte a sa vida politica de su tempus sou, fit istadu in su Parlamentu dae su 1688 a su 1698. Nominadu Marchesi de Villaclara in su 1701, pagos annos appoi, in su 1706 l'aiana accusadu de traimentu in sos cunfrontos de sa Corona 'e Ipagna e custrintu a s'esiliu inue est mortu, fortzis in Frantza. Hat iscrittu solu duas operas una intitulada Poema heroico chi est dedicadu a una monza poetessa messicana chi si naraiat Juana Inés De la Cruz e unu romanzu Engaños y desengaños del amor profano.
Identidade sessuale
S'espressione identidade sessuale inditat su gènere inue una persone s'identìficat, est a nàrrere chi s'intendit òmine, fèmina o àtera cosa diferente dae custa bipolaridade. S'identidade de gènere no benet netzessariamente dae su sessu biològicu e no tenet relatzione cun s'orientamentu sessuale.
Anatomia
S'anatomia est sa summa de sas disciplinas sientìficas chi istùdiant in manera morfològica su corpus de sos èsseres bividores: su corpus umanu (anatomia umana), de sos animales (anatomia animale), de sas prantas (anatomia vegetale). Depet su nùmene suo a su mètodu printzipale de iscumbata suo, sa dissetzione, abarrada de importu fundamentale fintzas in època moderna, pro cantu integrada dae unos àteros mètodos de chirca modernos e perfetzionados.
Sa "partzidura seghende" est unu de sos mèdios de istùdiu de custa sièntzia, chi diat pòdere èssere fintzas mutida "Anatomia setòria", chi at rapresentadu e rapresentat galu oe sa base de sa morfologia.
Partziduras de s'anatomia
S'anatomia benit partzida in anatomia animale (zootomia) e vegetale (fitotomia).
S'istùdiu de sas relatziones intre èsseres diversos o òrganos de èsseres diferentes benit narada anatomia cumparada; cando est limitada a una genia animale ebbia benit narada anatomia ispetziale.
Prima rapresentante de s'anatomia ispetziale est s'anatomia umana; custa podet essere ligada a puntos de bista diferentes.
Dae su puntu de bista mèigu cunsistet in su connoschimentu de sa forma, positzione, medida, variantes, isvilupu e interrelatzione de sas vàrias alas de su corpus umanu in salude, e a custu istùdiu benint dados sos tèrmines anatomia umana descritiva o topogràfica.
Gaetano Cima
Gaetano Cima (Casteddu, 1805 – Casteddu, 1878) est istadu un'architetu italianu.
Anatomia
Partziduras de s'anatomia
Unu connoschimentu pretzisu de totu sas minujas anatòmicas netzèssitat de annos de osservatzione e lu tenent petzi pagos mèigos chi dèdicant sa vida issoro a sa chirca in custu àmbitu. Su corpus umanu est tantu cumplessu chi petzi unu nùmeru minore de anatòmicos umanos (narados fintzas anatomistas) connoschet totu sas minujas suas: medas s'ispetzializant petzi in carchi ala, che a su cherbeddu, sas intragnas, etc., mantenende unu connoschimentu generale bonu de su restu de su corpus.
Gaetano Cima
Est arrenomàu chi unu de is prus mannus architetus in Sardigna. Is òperas suas, in stili neoclàssicu, s'agatant in dogna parti de s'Ìsula.
Anatomia
Partziduras de s'anatomia
S'anatomia topogràfica depet èssere imparada dae cada aspirante anatòmicu pro mèdiu de sa dissetzione repìtida e s'ispetzione de sos mortos. Est una casta de connoschimentu pro tzertos versos pretzisa a sa de unu pilota de aèreu, chi depet èssere pretzisa e a disponimentu in situatziones de apretu. Una preparatzione fata cun custa punnasi podet otènnere isceti cunsighende sa làurea in Meighina e Chirurgia, sa formatzione arta post-làurea e medas annos de esperièntzia in su campu, siat in s'àrea macroscòpica siat microscòpica, ma fintzas in sas aplicatziones clìnicas.
Dae su puntu de bista morfològicu, s'anatomia umana est un'istùdiu iscientìficu ispantosu chi tenet comente a ogetu s'iscoberta de sas càusas chi ant batidu a s'istrutura de oe de s'èssere umanu, e bisòngiat de su connoschimentu de unas àteras iscièntzias: s'istologia, sa tzitologia, s'embriologia e sa fisiologia.
Su Dutore Anatòmicu s'òcupat de chirca, de insegnamentu e de formatzione de sos Mèigos Ispetzialistas (Anatomia Clìnica, Anatomia Chirùrgica, Anatomia Radiològica, Anatomia Endoscòpica, Anatomia Isperimentale etc).
Duncas, pro acumprire custa professione est netzessàriu possedire fintzas connoschimentos fungudos de Fisiopatologia, de Metodologia Clìnica semeiòtica e de Patologia Chirùrgica.
S'anatomia patològica est s'istùdiu de sos òrganos malàidos. Cando chi sas disciplinas diferentes de s'anatomia normale, chi s'àplicant cun punnas medas, retzint una denominatzione particulare comente anatomia mèiga, chirùrgica, ginecològica, artìstica e superfitziale, sa cumparàntzia anatòmica de sas etnias diferentes faghet parte de sa sièntzia de s'antropologia fìsica o de s'anatomia antropològica.
Sa die de sa Sardigna
Sa die de sa Sardigna est una festa posta dae sa RAS in su 14 de capidanne de su 1993 comente festa de su pòpolu sardu.
Sa festa serbit pro ammentare sa rebèllia de su 28 de abrile de su 1794. In cussa die su vicerè Balbiano, impare a sos àteros amministradores continentales, si nch'est dèpiu fughire dae Casteddu e sa Sardigna, ca su guvernu torinesu aiat refudau de reconnòschere sos deretos de sos sardos chi teniant dae sèculos. Sos sardos boliant puru unu cunsizu de Istadu insoro, sa sede de su vicerè e unu ministèriu pro sos afares de sa Sardigna in Torinu. Sos piemontesos no aiant atzetau nudda de totu custu, e pro cussu bi aiat àpiu s'atu de rebellìa populare chi est acabbau cun una tuccada de su vicerè.
Istòria
Cun sa crèschida de su discuntentu in sos cunfrontos de s'amministratzione piemontesa , in sas ùrtimas dècadas de su setechentos s'est creadu unu movimentu de rebbellia chi at rugradu totu s'ìsula, in bighinàntzia cun sos eventos revolutzionàrios frantzesos e sos fermentos nàschidus in vàrias alas de Europa (Irlanda, Polònia, Bèlgiu, Ungheria, Tirolu). In su 1793 una flota frantzesa aiat intentadu de s'appropiare de s'ìsula longu duas lìnias, una in su territòriu de Casteddu e s'àtera acante a s'arcipelagu de Sa Madalena, ghiada dae su giòvanu ufitziale Napoleone Bonaparte, reparadu in Frantza continentale a pustis de s'insurretzione paolina sustènnida dae sos inglesos. Sos Sardos ant peroe opònnidu resistèntzia e irbentidu custu pianu. At cumintzadu duncas a crèschere in s'opinione pùbblica unu sentimentu de revesa in sos cunfrontos de sa Corona sabàuda pro sa defensa de su Regnu.Sos Sardos ant pedidu gai chi si seret riservada a issos s'ala manna de sos impreos tziviles e militares e un'autonomia prus manna respetu a sas detzisiones de sa classe dirizente locale. A su perentòriu refudu de su guvernu piemontesu de acollire calesi chi siat rechesta, sa burghesia tzitadina at organizadu cun s'azudu de su restu de sa populatzione su motu insurretzionale. S'episòdiu finale chi at giutu a sa cuntestatzione est istadu s'arrestu ordinadu dae su vitzeré de duos capos de su "Partidu Patriòticu", sos abbogados casteddàius Vincenzo Crabas e Efisio Pintor. Su 28 abrile de su 1794 (dada nòdida comente sa dii de s'aciappa ) sa populatzione inferotzia at istesiadu de sa tzitade totu sos 514 funtzionàrios continentales, cumprèndiu su vitzeré Balbiano, chi in su mese de maju de cuddu annu sunt istados imbarcados cun sa fortza e bocados de s'ìsula. Incorazidos dae sos fatos de Casteddu, sas populatziones de S'Alighera e Tàtari ant fatu ateretantu. Sos motos antifeudales sunt istados posca ghiados pro unos àteros duos annos de Giovanni Maria Angioy, magistratu artu de su Regnu de Sardigna, fintzas a candu sunt istaos repressos de sas fortzas lealistas, bessidas prus mannas a pustis de s'istipulatzione de su tratadu de paghe sutascritu de Napoleone e Vittorio Amedeo III. S'esperimentu revolutzionàriu sardu at lòmpidu gai a su tèrmine, e s'ìsula est abarrada suta de sa giurisditzione sabàuda. A cussu est sighidu unu perìodu de restauratzione aristocràtica e monàrchica, finidu cun sa Fusione perfeta de su 1847, chi no at chessidu a istudare unos àteros incumentzos ispontàneos de rebellia acontèssidos tra su 1802 e su 1821, comente sa "congiura de Palabanda" de Casteddu de su 1812  e s'abbolotu aligheresu de su 1821.
Tauleddas de Tzricotu
Tauleddas de Tzricotu est su nùmene est usadu pro inditare unas bator taulas in bronzu lantzitadas de longària de 6,5 cm, base de 3,5 cm e grussària de 0,9 cm, agatadas in sa penìsula de Sinnis, in territòriu de su comune de Crabas, provìntzia de Aristanis.
Significadu, orìgine e datadura issoro sunt de momentu perricados. S'agatu remontat a su 1996.
S'ischit impertantu chi sas tauleddas diant èssere bator, ma de sas àteras tres b'ant isceti fotografias, chi sunt tentas de duos professores de litzeu aristanesos, Gigi Sanna e Gianni Atzori, chi in su 1996 aiant giai publicadu unu lìburu, chi in cobertina tenet fotografia de una de sas tauleddas.
Ipotesis
Bi sunt duas ipotesis subra su significadu de lantzitadas, s'usu e s'època de sas tauleddas:
Remundu Piras
Autodidata, at cumintzadu a cantare in sas festas locales cando teniat petzi deghennoe annos. Pro trèighi annos, dae su 1932 a su 1945, l'aiant custrintu a abarrare a sa muda pro neghe de su divietu de cantare impostu dae su rezìmene fassista a totus sos cantadores.
Tauleddas de Tzricotu
Iscritura Nuraghesa
Segundu custa ipòtesi sas sas tauleddas fiant usadas in ritos de interramentu de època nuraghesa e sas lantzitadas sunt iscrituras cun carateres medio-orientales.
Su lìburu publicadu de Gigi Sanna e Gianni Atzori, a tìtulu Omines dal Neolitico all' eta' Nuragica, faghet unu ammentu a su repertu, e chistionat de àteros agatados cun sìmbulos simbillantes.
Remundu Piras
Reconnotu dae totus comente unu de sos cantadores prus mannos, fiat dotadu de unu sensu crìticu naturale e de un vocatzione ispantosa a cumponner poesias in su mamentu; cumpeter cun isse in subra de su palcu fiat difìtzile meda. Est cunsideradu su cumponidore prus mannu de "modas", tipu de cumponimentu chi cumparit in sas garas a inghìriu de sa medade de sos annos Binti, e chi est cunsiderada sa proa poètica prus distintiva de s'abilidade de s'improvisadore.
Tauleddas de Tzricotu
Iscritura Nuraghesa
Concludit ipotizende chi sa tauledda potzat èssere unu sègliu reale funeràriu, databile intre sos sèculos XIV e XII i.C. in ue sas incisuras regordant meda s'iscritura cuneiforme de sa tzitade siriana de Ugarit, cun carateres proto-sinaiticos, proto-palestinesos e fenìtzios, chi faghet creere chi sos nuraghesos tennerent cuntatos cun sos populos orientales.
Remundu Piras
Sos versos de "tziu Remundu" sunt una testimònia ùnica finas dae su puntu de bista linguìsticu, pro sa richesa de su lèssicu, sa bundàntzia e s'orizinalidade de sas imàzines. Una produtzione interessante meda finas suta su puntu de bista sotzio-antropolòzicu, pro sas noas subra de sos raportos sotziales, de sas cunditziones econòmicas e de sas superstitziones.
Tauleddas de Tzricotu
Iscritura Nuraghesa
In sos annos a pustis sas chircas de Gigi Sanna ant sighidu ponende a cumparantzia àteros repertos agatados semper in Sinnis, ma fentzamentzas in àteras zonas de Sardigna, arribende a istùdios cun archeòlogos frantzesos, de cumparàntzia cun sas Tauleddas de Glozel, agatadas in su 1924 in su sud de sa Frantza, custas puru lantzitadas cun sìmbulos chi no ant agatadu interpretatzione tzerta.
Remundu Piras
Non si connoschet totu sa produtzione intrea sua. Petzi a pustis de sa morte est istada curada una regorta de poesias, chi sunt però de tipu meditativu: Mistèriu, regorta de sonetos; Bonas Noas, sàtiras e tertzinas; Sas Modas, cantos longos chi congruiant sas garas poèticas; A bolu, otavas improvisadas.
Tauleddas de Tzricotu
Iscritura Nuraghesa
Cussas in sas tauleddas bi diant èssere pregadorias, in ue s'agatant fintzas nùmenes de pessones nuraghesas.
Decoraduras de s'Edade de Mesu
Giai a unu primu annotu, sa tauledda dada a sa subraintendèntzia fiat cunsiderada possìbile artefatu de Raimondo Zucca. Sas lantzitadas diant pòdere fintzas èssere acontzos fatos in unu tempus afatante.
Unu problema fundamentale in s'istùdiu de sas tauleddas istat in su fatu chi, sende in brunzu sos mètidos usados in die de oe non permitent de ddas datare de pretzisu.
Non podende tènnere tzertesa de s'època e sende chi agatados simigiantes in Sardigna non bi sunt istados, o prus a prestu sunt pagus meda e de difitzile interpretatzione, s'àtera teoria non podet èssere cunsiderada creìbile.
B'ant noantimes àteros repertos de època tàrdiu-bizantina, chi tenent formas e fantasias meda simigiantes.
Neverland Ranch
Neverland Ranch est una tzitade de sos Istados Unidos, in s'istadu de s'Santa Barbara County, California.
Juana Inés De la Cruz
Juana Inés de la Cruz (su nomene beru fit Juana de Asbaje y Ramírez de Santillana) (12 de Sant'Andria, 1651 [o 1648, segundu zertos biografos] – 17 de abrile 1695) fit naschida in d'una idda San Miguel Nepantla in s'istadu de su Messico, dae una mama chi non si fit mai cojuada finzas si aiad appidu 6 fizos dae omines diverscios. Juana fit una pizzinna meda intelligente e bella chi a 3 annos ischiat già iscriere e chi fit appassionada a s'istudiu. Aiat imparadu a legere comente autodidatta e at cominzadu a istudiare sas testos antigos in latinu, teologia e poesia. Gai, in pagu tempus sa fama de custa pisedda fit arrivida a Tzitade de su Mèssico e a 13 annos su vicerè ipagnolu l'aiat jamada comente dama 'e corte de sa muzere. Puru si fit meda istimada a corte, a 16 annos dezidit de intrare in cunventu e de si faghe' monza, paret pro podet continuare a istudiare e a iscriere.
Judy Garland
thumb|Judy Garland in sa parte de Dorothy in su film Wizard of Oz in su 1939.
Juana Inés De la Cruz
A-i custa poetessa, un'iscritore e poete sardu Josè Zatrilla y Vico Dedoni y Manca l'aiat dedicadu unu poema intituladu: Poema heroico al merecido a/plauso del el unico Oraculo de/las/Musas, glorioso assombro de los Ingenios, y/Ce/lebre Phenix de la Poesia, la Esclarecida y Ve/ne/rable Señora, Sor Juana Ines de la Cruz Religiosa Professa en el Monasterio de San Geronimo de la Imperial Ciudad de Mexico , Barcelona, 1696
Sitos subra s'argumentu
Biografia
Inter
Internazionale Football Club este una de sas prus importantes isquadras de s'Italia po coppas e tifosos,puitte de tenede 7 milliones in tottu sa Penisola e dechinas de milliones peri su mundu. S'Inter este connotta po essede istada Campione d'Italia ortas meda e po no essede mai calada in Serie B.
Sòssu
Sossu est una bidda de 14.613 abitantes in sa provìntzia de Tàthari.
Luigi Cassar
Dae su 1991 a su 2006 ad dirigidu unu grupu de ricerca, finanziadu dae sa Italcementi, chi ada inventadu su Tx Active chi est unu cimentu chi faghet diminuire su CO2 in s'ambiente. Custu materiale est istadu criadu cun s'impreu de su metodo, naskidu dae sas iscobertas de s'iscentziadu americanu Richard Heck. Difattis Heck umpare a sos giapponesos Ei-ichi Negishi e Akira Suzuki, aian binchidu su Premiu Nobel, pro aere isviluppadu metodos pro unire sos atomos de carbonio e sintetizzare molecolas complessas. Cassar est istadu unu de sos primos a isvilupare custas reaziones de cross-coupling chi si ottenin usende su palladio comente catalizadore, cun issu aiat collaboradu su matessi Heck.
Custu materiale nou est istadu impreadu dae s'architeto americanu Richard Meier pro sa realizazione, dae su 1998 a su 2003, de sa cheja fatta in Roma pro su giubileo.
Valentina Monetta
Valentina Monetta (1 de martzu 1984) est una cantante sanmarinesa.
Laos
Sa Repùblica Populare Democràtica de Laos est un'istadu de su sud-estu de s'Àsia inghiriadu dae Tailàndia, Birmània, Repùblica Populare de Tzina, Vietnam e Cambògia. Su riu Mekong dd'atraessat de su norte a su sud e is montes printzipales sunt sa Cadena Annamita e is Montes de Luang Prabang.
Geografia
Laos est un'istadu chene bessida a mare chi s'agatat in su sud-est de s'Àsia e su paesàgiu cunsistet mescamente in montes acutzos, su prus artu de is cales est Phou Bia cun 2820 metros de artària, cun carchi pranos e alturas. Tenet istèrrida de 236.800 km² e contat populatzione de unos 6.770.000 persones.
Su clima locale est tropicale e caraterizadu dae monsones; b'at un'istajone proighinosa de su mese de maju a su de santandria, sighida dae un'istajone sica de su mese de nadale a su abrile.
Unu 65 % de sa subrafache est ammuntada dae vegetatzione. Sa capitale e sa tzitade prus manna de Laos est Vientiane. Sunt importantes fintzas Luang Prabang, Savannakhet e Pakse.
Istòria
S'istòria de Laos comente a istadu cun identidade pròpia comintzat in su de 14 sèculos cun sa fundatzione de su rennu de Lan Xang pro mèdiu de Faghet Ngum.
A metade de su de 20 sèculosu, pagu a pustis de s'indipendèntzia, in s'annu 1954, s'istadu fiat istadu imboligadu in sa Gherra de su Vietnam. Durante sa dècada de sos 1960 sa CIA aiat fatu una "gherra secreta" in su territòriu laotianu cun matantzas non decraradas abertamente chi aiant disistabilizadu su paisu. A cunsighèntzia de custa gherra bruta imposta dae sos Istados Unidos fiat iscopiada sa Gherra tzivile de Laos intre su guvernu monàrchicu istabilidu dae su Rennu de Laos e sas gherrillas comunistas de su Pathet Lao.
Sa gherra tzivile fiat acabada in s'annu 1975 cun s'abdicatzione de sa monarchia e s'istitutzione de unu guvernu de caratere marxista chi galu durat. Su re, sa reina, su prìntzipe erederi e is frades de su re sunt istados portados a unu "campu de reeducatzione" comunista a tesu de sa capitale, in ue fiant mortos pagu a pustis. Àteros membros de sa monarchia aiant isseberadu s'esìliu. Soulivong Savang est atualmente su cabu de sa famìlia reale Lao e bivet in s'esìliu in Frantza.
Demografia
Laos est un'istadu cun proportzione manna de populatzione rurale. Fintzas sa capitale, Vientiane (pronuntziadu "Viang-txan"), est una tzitade relativamente minore cun petzi unos 200.000 bividores. Luang Prabang (103.000 bividores) est sa segunda tzitade de s'istadu e s'antiga sede reale de Laos. In custas tzitades si respirat un'atmosfera de trancuillidade agradèssida meda, a su contràriu che in àteras capitales e tzitades de custa zona de Àsia in ue imperant su tràficu caòticu.
Su grupu ètnicu dominadore est su Lao. Sa paràula "Laos" benit dae su Frantzesu, in ue su "s" finale est muda.
Sa festa prus importante a totu Laos est su Pimay (annu nou), cando si festat s'annu nou Buddista. Sa gente essit a sas istradas a ghetare abba a sos àteros.
Queer
Queer est unu fueddu sociopolìticu, impreadu dae chie sinnalat s'opressione eteronormada in sa sotziedade e in sa cultura, pro arrefudare sa partimenta traditzionale intra duas identidade de genere (mascu / fèmina) e intra is orientamentos sessuales (èterosessuale, omosessuale, bisessuale etc).
Is istùdios e is teorias queer cumpartzint un'arrefudu generale a su binarismu, a sa normatividade e sinnalant una farta de intersetzionalidade aintru de sa prus ampra comunidade "gay" o "LGBT".
Queer, in sa sa connotatzione istòrica sua, est su chi si ponet a "a foras de sas làcanas de sa sotziedade normale" e "segat sas règulas de su sessu e de su gènere".
Podet èssere impreadu poita s'ambiguidade sua cunsentit a sas persones de bessire dae is etichetas, a bortas istrintas e limitadas, cumente a “eterosessuale”, "gay", "lèsbica" o puru "transgender".
Cantu a tenore
Su cantu a tenore est unu cantu polifònicu, rapresentat s'espressione musicale prus antiga de sa Sardigna e est sa proa de s'esistèntzia in s'ìsula de sa pràtica polifònica, giai dae èpocas antigas. Su cantu a tenore lu at postu s'UNESCO in su 2005 in sa lista de sos patrimonios orales e immateriales de s'umanidade, e est pro custu si cunsìderat comente "Patrimòniu intangibile de s'Umanidade", dada s'unitzidade e sa bellesa sua.
Geosinònimos
Cufforma a su giassu, leat su nùmen de cussertu (in Mamujada e in sa Baronia arta), cuncordu (in Cùllieri, Santu Lussurzu, Fonne, in sa Barbàgia de Ollolai, in Bolòthana e Orane), cuntratu (galu in Fonne e Sèneghe), cuntzertu o cuncertu in su Guilcier e in su Barigadu.
Cumponentes e istile de cantu
Sos cantadores sunt bator: su Bassu, sa Contra, sa Mesu Boghe, sa Boghe. Sunt postos a chircu rapresentende, gasi, sa forma architetònica prus importante de tzivilidade de sa Sardigna: su nuraghe.
Duas de sas boghes, su Bassu e sa Contra, sunt guturales e sunt sas chi dant a su cantu a tenore particularidade e peculiaridade.
Su Bassu cun unu sonu grae e profundu mantenet sa matessi tonalidade de sa boghe solista. Sa Contra est una cuinta subra de su Bassu e at unu sonu prus liniare, metàllicu e prus pagu vibradu. Contra e Bassu paris, faghent su sonu onomatopèicu "Bim Bam Boo" e non mudant mai nota in antis de su tzinnu de sa boghe solista.
Sa Mesu Boghe chi irrichit su cantu cun virtuosismos de sa boghe, mutidos "giradas", si aunit a sas duas boghes guturales faghende in paris unu acumpanzamentu armònicu pro sa boghe solista, chi ghiat su tenore intonende e cadenzende su cantu belle totu in manera sillàbica.
Su cantu a tenore diat a pàrrere ligadu a sa bida pastorale, a sa soledade de su pastore in su sartu cun su bestiàmene cun sa natura matessi. Diant a èssere sos animales e sa natura chi ant ispiradu sas boghes. Diat a pòdere èssere chi sa Contra siat nàschida dae s'istrochidura de sa berbeghe, su Bassu dae sa de sa baca e sa Mesu Boghe dae sa de su bentu.
Democratzia
Democratzia est una peraula chi derivat dae su gregu δημοκρατία chi cheret narrer "potere de su populu". Democratzia est unu forma de guvernu in ue su potere est gestidu dae unu parlamentu cumpostu dae rappresentates (o delegados) elègidos cund unu sistema elettorale dae su populu.
Melchiorre Murenu
Fizu de Batista Ledda, aiat leadu su sambenadu de sa zaja materna.
Biografia
A s'edade de tres annos, a causa de sa pigota fiat devènnidu tzurpu; a deghe annos, aiant arrestadu su babu, mortu deretu a pustis, dassende sa famìlia in misèria. Custos eventos los contat cun tristura, ma finas cun dinnidade manna, in sa poesia Sùplica a Mussennor Bua, unu cuadru de sa bida sua prena de anneos, e, in su matessi tempus, una testimonia de sa fide manna chi tenìat in Deus.
Mancari no apat pòdidu imparare a legher e a iscrier, sas poesias suas sunt espressione de una profundidade culturale non comuna: una cultura chi s'alimentaiat cun su patrimòniu teolòzicu e filosòficu de su catolitzèsimu. Isse, chi teniat una memòria istraordinària, andaiat fitianu a missa e, iscurtende sos preigadores e sighende sa letura de sos testos bìblicos, s'aiat fatu unu patrimòniu de connoschèntzias reliziosas chi, a su tempus, fiat tìpicu de sos poetas.
Gasi chi, aiat cumintzadu a andare a sas festas de sas biddas, improvisende cunforme a comente l'ispiriaìant sa bena artìstica sua de moralista abistu e s'umore sarcàsticu chi teniat. No est de badas chi una de sas poesias prus famadas est Sas isporchìtzias de Bosa, una sàtira prena de benenu contra de sa bidda de sa Planargia.
Non mancant sas poesias de impinnu sotziale, che a S'istadu de Sardigna, o sa batorina, iscrita in ocasione de sa Lege de sas tancas de su 1820, chi at a abarrare a amentare sos dannos de un'isvilupu capitalìsticu sena règulas: «Tancas serradas a muru / fatas a s'aferra aferra / si su Chelu fiat in terra / l'aiant serradu puru».
Sa morte sua fiat istada su cuncruimentu tràzicu de una bida prena de anneos: una note de Santugaine tres òmines si fiant presentados a domo de unos cantos amigos chi lu fiant istranzende, mandados, naraìant issos, dae su poeta Maloccu, aversàriu mannu in sas garas poèticas e, in su matessi tempus, amigu carrale de Murenu. A pustis de l'aer postu in fatu, nche l'aiant ghetadu dae una pèntuma, ochiendelu.
Cuntratu a cumpàngios
Unu cuntratu a cumpàngios est unu assòtziu intre duos pastores, propietàrios minores o mèdios, chi duraiat un'annu. Est unu tipu de cuntratu chi esistiat petzi in Sardigna e galu impreadu in carchi zona finas a sos annos Sessanta. A su sòlitu si poniant paris duos pastores minores chi si partziant su traballu in manera ratzionale e s'agiudaiant in sa gestione de su cuile. Fiat basadu totu in su tziclu de su late, est a narrer, sa prima die chie faghiat prus pagu late lu daiat a su chi nd'aiat murtu de prus e custu si faghiat su casu, s'àteru pessaiat a sos imperios de su traballu. Cando su chi faghiat prus pagu late nche superaiat cun sa cantidade versada a s'àteru, sa cantidade de su cumpàngiu, tando fiat custu ùrtimu chi deviat dare su produtu suo, a manera chi s'àteru si poderet fagher su casu. Cando a unu li tocaiat sa die pro fagher su casu, s'àteru paschiat su bestiàmene. Sas ispesas fiant individuales, s'afitu de sa pastura fiat pagadu in base a sa cantidade de su bestiàmene chi teniat onniunu. Sa comodidade de custu assòtziu fiat chi su pastore non fiat semper ligadu a su cuile, ma teniat sa possibilidade de si moer e andare a fagher àteros imperios.
Toronto
Toronto est sa zittade pius populada de su Canada e ada 2.503.281 abitantes (5.555.912 in s'area metropolitana) edd'est sa capitale de sa Provintzia de s'Ontario.
Acapios foraneos
Fotografias de Toronto
Anarchia
"S'anarchia b'est solu cando b'at ordine chena su potere"
- Anonimu "S'anarchia est ordine!"
- Proudhon
Sa peraula anarchìa derivat dae su gregu αναρχία (anarchia), chi cheret narrere 'chenza guvernu'. S'anarchia est una idea libertaria de un ordine naschidu dae s'autonomia e sa libertade de s'omine contras a donnia forma de podere. S'anarchicu sardu prus famosu si tzerriada Tamasu Serra originariu de Atzàra
Santa Barbara County
Sa Santa Barbara County est unu istadu federadu de is Califòrnia is Istados Unidos, chi s'agatat postu in su Sud-Ovest de sa natzione, a làcana cun su Mèssicu.
Mezzogiorno
Mezzogiorno (in sardu a sa lìtera "Mesudìe") est unu faveddu italianu pro inditare totu s'ala de zosso de s'Italia, cumprendènde s'Italia meridionale e s'isula de Sitzilia. Si podet nàrrere chi incrùat sas rezones amministrativas de Abrutzu, Basilicata, Campania, Calabria, Puglia, Molise e Sitzilia. Calicunu bi ponet fintzas sos tretos prus a zosso de su Latziu (est a nàrrere, sos distretos de Sora, Cassino, Gaeta, Cittaducale e Amatrice), ca issos puru fachìant parte de su Rennu de sas Duas Sitzilias. Su faveddu lu at imbentàu pro primu Giuseppe Garibaldi, cando fit a puntu de conchistare s'Italia de zosso a contu de sos Savoia.
Mancàri tènzat pacu ite bìere chin sas rezones apenas mentovàdas, pro cumbenientzia italiana si tzaccat meda sa Sardigna puru in su Mezzogiorno chi est essìu dae sos Borbones.
Su Istituto Nazionale di Statistica (ISTAT) imprèat su vocabulu in sos traballos suos pro inditare una de sas chimbe rezones istatisticas, ma bocàndeche a fora sìat sa Sitzilia sìat sa Sardigna, chi prusaprèstu fachent parte de una rezone istatistica a banda chi si narat Italia isulana.
Grutas de Nettunu
Sas Grutas o Percas de Nettunu s'agatant in su promontoriu de Capu Catza chi serrat su golfu de Portu Conte, in su nord-ovest de sa Sardigna. Intrende in sa Gruta s'agatat unu lagu minoreddu. E pustis si poden visitare salas cun istalatites e istalagmites meraizosas. Si podet lompere a sas grutas dae mare, ca s'intrada s'agatat a pagos metros subra su livellu de su mare etotu. E si podet arrivare dae terra, pro mèdiu de una iscala de pius de 600 iscalinas, chi dae s'altu de Capo Caccia calat fintzas a s'intrada de sas Grutas.
Condaghe de Santa Maria de Bonàrcado
Rezistru patrimoniale de su monastèriu de Santa Maria de Bonàrcado in su Rennu de Arvarè, chi cuntenet ischedas in limba sarda arboresa dae su sèculu XII a su sèculu XIII.
Editadu pro sa prima bia in su 1937 dae Raimondo Carta Raspi, e torradu a publicare dae Maurizio Virdis in su 1982.
Su manoscritu pergamenàtzeu est formadu dae 95 cartas numeradas ma cun s'òrdine cronolòzicu internu alteradu, ca nche l'aiant copiadu a pustis dae ischedas iscapas e sena òrdine.
Sos primos documentos sunt, pagu prus o mancu, de su 1180 ca, in sas ischedas 33 e 37, sunt amentadas «donna Agalbursa regina d.Arborea » e maridu suo «iudice Barusone d.Arborea» de cussa època.
Sos ùrtimos sunt de su 1261.
Trìpoli
Trìpoli (in àrabu: طرابلس‎, Ṭarābulus, fintzas Tripoli de Otzidente - in àrabu: طرابلس ﺍﻟﻐﺮﺏ‎, Ṭarābulus a su-Gharb - o Tripoli de Lìbia) est sa capitale e sa tzitade pius populada de Lìbia cun unos 1,158 milliones de abitantes in su 2014.
Deepin
deepin (a s'ispissu lumenada Linux Deepin, Hiweed Linux o Hiwix) est unu sistema obrativu de sa familla GNU/Linux, criau in su 2004 in Cina e fata partinde de sa Debian. deepin est pessau pro faghere prus fatzile s'impreu de sa Computadora, o Donnia 3 meses bessit una versione noa, ki da nanta Upgrade.
deepin est finantziàda dae sa Wuhan Deepin Technology Co., Ltd. Sa tenta est sa de criai unu sistema modernu, cun d-una bella cara grafiga i simpli meda de oberai, istudiau pro su multimedia. Wuhan Deepin Technology Co., Ltd est una sotziedade arregistrada in Cina.
deepin impleat la Lissentzia General Public License V3. S'idea est de no fai pagai pro su sistema obrativu e totu, ma sceti pro su serbitziu tennigu.
Carateristicas
Comente ateras distros de Linux, deepin tennet virtudes ke est a gratis, est stabili et donnat seguresa.
deepin est unu sistema cun una cara grafiga prus moderna. Sas carateristicas de deepin variant a segunda de sa bersione impleàda. Una de sas carateristicas comuna a totas sas bersiones est sa cara grafiga, nomenau "Deepin Desktop Environment" (DDE), ki tennet funtziones comente s'Anti-Aliasing e unu motori grafigu HTML5 e WebKit. Una de is carateristicas prus famadas est su Dock, una barra transparenti in sa parti 'e basciu de su Desktop ki cuntennit iconas amostadas peri efetus grafigus.
deepin est sempiri istau unu sistema meda innantis: tennit unu codighe de programadura limpiu i craru ei, gratzias a su layer de compatibilidade, podet impleare programas criaus pro aterus sistemas ke Linux (Debian e Ubuntu), a prena lestresa. Pro custas arrexones s'agatant portaduras de deepin po donnia arkitetura (IA-32, AMD64).
deepin impreat sos paketos debian *.DEB pro azorronare o installai programas nous. Dae su menu grafigu, podis impleai su programa APT e dpkg pro agatare i installare dae sa lista ofitziali Donnia programa ki ti podit serbiri (ki siet de multimedia, de ofitziu o de seguresa).
Montasio
Su Montasio est unu casu italianu cun Denumenadura de orìzine protèghida.
Deepin
Carateristicas
Sichidore de deepin, tenet unu supportu ammezorau pro sos hardware istandard comente a USB, MMX e AGP; est dotau de su supportu de su File System btrfs, ext3, ext4, JFS, ReiserFS e XFS.
deepin 15.1 est cumpatibiles chin su processore Intel Pentium IV o superiore:
Montasio
Su Montasio DOP est unu casu tìpigu friulanu, che devet sighire protzeduras rìzidas e inditadas e fatas respetare dae su Cussorzu, chi tenet sa sea sua in Codroipo (Ùdine).
Leat su nùmene dae s’artupranu fontomadu de su Montasio, in ue si produet su casu zai dae su 1.200, inche s’Abadia de Moggio Udinese si sunt afinadas sas primas tènnigas de produidura, cando chi sos primos atopos de su nùmene datant de su 1775 in unos cantos documentos subra de sos prejos de su casu inche San Daniele del Friuli.
Sos ingredientes sunt: late boìnu, chi devet rispetare lìmites pro su chi pertocat sa càriga batèriga, sale e cragu. S’istajonadura, intames, dimandat unu mìnimu de 60 dies. In s’atualidade, est produìdu e istajonadu in totu su territòriu de sas provìntzias de Ùdine (17 sòtzios produidores), Pordenone (11), Gurissa (1), Bellunu (1), Trebisu (10) e in parte de su territòriu de sas provìntzias de Pàdua (1) e Benètzia (2).
Sa zona de produidura de su casu Montasio incruet totu su Friuli Benètzia Zùlia e in Bènetu sa provìntzia de Trebisu e sa de Bellunu, sa provìntzia de Benètzia finas a Chioggia e sa parte tramuntanesa de sa provìntzia de Pàdua.
Su Montasio leat unu sabore, un’assempru, unu colore e una cunsistèntzia diferentes cunforme a sos meses de istajonaduras. Si nde diferèntziant unu tipu friscu, unu medianu e un’archibetzu. Cando est friscu (unu mese, 45 dies, duos meses), tenet unu sabore deligadu, sa pasta est arba e tipigamente ograda, sa crosta est arba e modde. A medida chi aumentat s’istajonadura, su sabore devenit prus aromàtigu, sa crosta si faghet prus tosta, su colore devenit grogu, e sa pasta dae modde si faghet pudre e tosta.
Su Montasio, mescamente cun diferentes istajonaduras, est s’ingrediente printzipale de unu de sos pratos chi caraterizant de prus sa coghina friulana, su frico, e est zenerarmente impreadu in Friuli in su màndigu naradu “polente e formadi”.
Repùblica de su Congo
Sa Repùblica de su Congo (nodida fintzas che Congo-Brazzaville o ex-Congo frantzesu; in frantzesu République du Congo; in kikongo Repubilika ya Kongo; in lingala Republiki ya Kongó) est un'Istadu de s'Àfrica tzentrale e un'ex-colònia frantzesa. Dae su 1969 a su 1992 est istadu denumenada Repùblica Populare de su Congo. Sa capitale est Brazzaville.
Tenet istèrrida de 342.000 km² pro unos 5.125.821 bividores, allàcanat a norte cun Camerùn e Repùblica Tzentrafricana, a estu e a sud cun sa Repùblica Democràtica de su Congo, a sud pro unu tretu curtzu cun s'exclave angolana de Cabinda, a sud-ovest s'acarat in su Golfu de Guinea e a ovest allàcanat cun su Gabòn.
Sa Repùblica de su Congo est una repùblica presidentziale; s'atuale presidente est su generale Denis Sassou Nguesso, a su pòdere dae su 1979 francu su perìodu 1992-97. Sa limba ufitziale est su frantzesu.
Bateria
Sa bateria est unu istrumentu musicale de tipu rìtmicu, formadu dae tumbarinos, pratos e àteros istrumentos a tzòchidu.
William James
William James (New York, 11 de ghennàrgiu 1842 - Chocorua, New Hampshire, 26 de austu 1910), est istadu unu psicologu e filosofu de sos Istados Unidos.
Sa familia
Fiada de familia calvinista. Frade prus mannu de chimbe figius. Unu frade fiada Henry James, romantziere. Su babu fiada su filosofu trascendentalista Henry James senior.
Psicologu e filosofu
A pustis chi si est laureadu in meighina in su 1869, sighidi a sudiare de autodidata, interessadu spetzialmente a sa psicologia. In su 1872 cumentzada sa carriera universitaria in s'universitade de Harvard, partende de istrutore pro arribare a d'essi professore assistente de fisiologia. In su 1885 pigada s'incaricu de professore de filosofia e in su 1890 cuddu de psicologia. In s'Universitade de Harvard faidi unu de sos prus mannos laboratorios de psicologia de sos Istados Unidos. In su 1890, pubblicada unu de sos traballos suos prus mannos, "Principus de psicologia", in duos libros. In su 1907 si arritarada de s'insegnamentu universitariu.
Empirismu tradizionale e empirismu radicale
Su pensamentu psicologicu e filosoficu de William James si spoddada de s'empirismu tradizionale propriu in sa mannera dde intende s'esperientzia. S'esperientzia pro James si "cuntennidi de sola e nun dipendidi de nudda".
Sos istudios de s'esperientzia religiosa e de cudda mistica
In su 1902 pubricada su risultatu de sas ricercas suas psicologicas de sa fenomenologia de sas esperientzias religiosas e, in particulare, de s'atteggiu misticu e de sos istadios esperientzialisi de su misticismu. Su titulu de custu traballu est "Sa bariedade de s'esperientzia religiosa". In unu papere adi scrittu chi est un'esperienzia chi deppid'essi difesa de sa filosofia. Innoi, prus che ingunis, 'nci bessidi s'influenzia de su filosofu protopragmatista Emerson.
S'incontru cun Sigmund Freud
Candu ca William James fiada su filosofu prus famosu de sos Istados Unidos, in su 1909, incontaada su medigu de Vienna Sigmund Freud.
Arctic Monkeys
300px|thumb|right|Arctic Monkeys @ NME Tour 2006 - [[Newcastle Academy 30/01/06]]Is Arctic Monkeys funt unu gruppu ingresu de generi indie rock, benint dae Sheffield; si formant in su 2003 e funt capitanadus dae Alex Turner.
Gruta del bue marino
Sa gruta del Bue Marino est in su Golfu de Orosei, affacca a Calagonone, Dorgali. A sa gruta s'arrivada dae mare. Su boe marinu est un'ispecie de foca, sa foca monza (Monachus monachus), chi fintzas a pagos annos faghet viviat in gruttas de custa zona, ma oe paret iscumparsa.
Fundu Mundiale pro sa Natura
Su Fundu Mundiale pro sa Natura (in inglesu: World Wide Fund for Nature, World Wildlife Fund o incurtzadu WWF) est un'organizatzione de cunservatzione globale de s'ambiente, chirca e de defensa ambientale. Custu assòtziu, tenet sa sede in Gland (Isvìtzera), contat cun unos 5 milliones de membros in totu su mundu e disponet de una rete operativa in 96 istados.
2009
S'annu 2009 (MMIX in nùmeros arromanus) est un annu incumentzau giòvia segundu su calendàriu gregorianu.
Fundu Mundiale pro sa Natura
Su WWF est istadu fundadu s'11 de cabudanni de su 1961 a Morges, Isvìtzera, dae Sir Julian Huxley (1887-1975), Sir Peter Markham Scott (1909-1989), Guy Mountfort (1905-2003) e Max Nicholson (1904-2003) suta nùmene de World Wildlife Fund for Animals, pro mudare nùmene in su 1986 cun s'atuale World Wide Fund for Nature (cun totu chi in sos Istados Unidos e in su Canada galu cunservant su nùmene originale), adotende a logòtipu reconnotu a livellu mundiale su panda, de ogros espressivos e marcados nieddos, ispiradu dae su panda Chi-Chi.
Gnocchi Carlo
Gnocchi Carlo, preideru cattolicu (1902-1956), cappellanu de sos alpinos in Russia durante sa segunda gherra mondiale. A sa fine de sa gherra ada fundadu un'opera de assistentzia po pitzinnos mutilados e orfanos. Beatificadu su mese de santuaine 2009.
Liga Anseàtica
S'àrea chi faghiat parte de sa liga tocaiat a is territòrios de costera de is atuales Bèlgiu, Germània, Isvètzia, Paisos Bassos, Polònia, Repùblicas bàlticas e Rùssia. Sa limba franca impreada intre issas e issas fiat su bassu tedescu mèdiu. Faghiat cabu a sa tzitade de Lübeck, oe parte de su Land tedescu de Schleswig-Holstein.
Sa liga fiat criada pro amparare is interèssios econòmicos e is privilègios diplomàticos in is tzitades e is terras postas a longu de is bias de cummèrtziu abitadas dae is mercaderis. Is tzitades anseàticas teniant unu sistema legale pròpiu e manteniant esèrtzitu de cosa issoro de chi si serbiant pro agiudu e amparu mùtuu. Cun tantu custu fatu, s'organizatzione non fiat un'istadu de tzitades, ne podiat èssere denominadu cunfederatzione de tzitades-istadu. Petzi unu nùmeru minore de tzitades inclùdidas in sa liga godiant de autonomia e libertades cumparantzìbiles a cussas de una tzitade imperiale lìbera.
Birra
Sa birra est una bevanda alcolica. Est fatta de abba, luppulu, orgiu e fermentu. Cun su processu tzerriau fermentatzioni, su fermentu cunvertit is tzuccurus contennius in is granus de s'orgiu e attrus celealis in àrculu e anidridi carbonica.
Birrificatzioni
Sa faina in ue produsi sa birra est tzerriada "birrificatzioni". Sa birra est fatta ponendi abba buddia cun su orgiu scabiddau e attrus cerealis molius. Candu si ammesturant in sa abba buddia, is enzimas chi si agattant in su orgiu scabiddau processant is tzuccurus differenti contennius in is granus de orgiu e attrus cerealis in tzuccurus prus simplis. Custu est tzerriau ammostamentu. S'acqa chi benit a fora de custu processu est tzerriada mostu. Su mostu benit buddiu e in custa fasi (sa cotta) si ddi aggiungit is luppulus, chi funt impreaus pro a donai su sabori marigosu, s'aròmatu e pro a mantenni sa birra. A pustis de sa buddidura, su mostu benit sfriau e ndi est infèrriu su fermentu.
Su fermentu convertit is tzuccurus de su mostu in àrculu, bortendi su mustu in birra e totu.
S'impreu de materialis differenti resultat in stilis differentis de birra. Sa primu differentzia benit dae is duas calidadis principalis de fermentus chi podint essi impreaus: su de fermentatzioni arta e su de fermentatzioni bascia. Su fermentu chi funtzionat in su s'estremidadi arta de su mostu produsit birra chi est classificada "ale", su chi funtzionat a fundu de su mostu produsit sa "lager". Is fermentus de tipu "ale" cumbertint prus tzuccurus in àrculu de is fermentus de tipu "lager", chi inveci produsint birras prus limpias de colori e de sabori.
S'impreu de fermentus, luppulus differentis e cerealis differentis resultat in una variedadi manna de birras.
Attras maneras de fai sa birra
Sa ratza de fermentu est su chi definit su processu chi at a essi impreau:
Àrculu in sa birra
Birras normali tenint circa 3-5 % àrculu (3-5ml àrculu in dogni 100ml de birra), ma oi si podint agattai puru birras cun conteniu de àrculu de 2%~20% e fintza a prus de 60%. In calincuna birra tzerriada "chena àrculu", parti prus manna de àrculu est bogada a pustis de sa fermentatzioni, cun unu processu chi dda lassat cun mancai 1% de àrculu.
Liberalismu
Su liberalismu est sa teoria polìtiga e sa filosofìa de sa libertadi. Storicamenti su liberalismu nascit comenti ideale ca s'acoltazat a s'atzioni de sa burghesìa candu issa batallat contra is monarchìas asolutas e is privilegius de s'aristocratzia dae s'acabu de su de XVIII siglu. S'arrasutau de custu certu intra is dus classis leat a sa costitutzioni de s'istadu liberali.
Edward Cave
Edward Cave, (27 freàrgiu 1691 – 10 ghennàrgiu 1754), est istètiu unu editori e imprentadori ingresu. Cun The Gentleman's Magazine at creau sa prima rivista de interessi generali in su sentidu modernu.
Anonima sarda
Sa anònima sarda, prus connòtta chin su nùmen in italianu de anonima sequestri, est unu favèddu pròpiu de sos giornalistas in limba italiana pro inditàre su malefàcher, mescamènte sos secuèstros de pessòne, chi bi aìat àpiu in Sardigna a frecuèntzia relevànte supratòttu dae sos annos '60 in sùsu de su sèculu de XX e adduràu pro unos dèche annos a pùstis.
Tzìnnos istòricos
Pro chirchare sa radìchina curturale de tottu sos secuèstros de pessòne meda zente atta inditàu su còdiche barbaritzìnu o muntagnìnu, unu regulamentu non-iscrìttu e mantèsu a bòche pèri sos seculos, pro si cumportàre comente si dechet. Qusta teoria no narrat pro cale resone su primu secuèstru est'istadu cussu de su nobile de Mamujada Meloni Gaia in su maju de 1875 e non bi siana atteros secuèstros documentados prima de custu, si no i unu i su 1477.
Caratterìsticas
A differèntzia de sas màfias italianas, comènte pro esèmpiu Cosa Nostra e Camorra (chi unu carchi ordinamentu in intro bi lu an, in prus de tènner influèntzia meda in sa politica), sos sequestradores sardos sunos istàdos imbètzes assòtzios a delìncuer indipendente de su tòttu e chi no at tèntu mai rappòrtu perùnu nén chin sas mafias italianas né tantu prus pacu chin sa politica e s'istadu.
Sicomènte fartàbat de istruttura interna e tottus sas fattìas suas fin a bànda tra issas etòttu, non si pòdet, dùncas, tantu chistionàre de un'organizadùra criminale.
Bulgaria
Sa Bulgaria (in búlgaru: България, Bǎlgarija, [bɐɫˈɡarijɐ]), ufitzialmente Repùblica de Bulgaria, est una natzione in sos Balcanos in s'Europa sud-orientale. Sa capitale est Sofia.
Anonima sarda
Locu de attividade
Sos secuèstradores sardos at operàu in Sardigna, a bìas in Còssiga e, in su secùndu pustighèrra, fìntzas in sos trèttos de sa penìsula italiana.
Intèsa chin su trepòju sardu
S'istajòne de su trepòju e abbolòttu politicu, chi ja bi aìat in Italia dae sos primos annos de su pustighèrra, si est mòghia in Sardigna in sa meitàde de sos annos '60 e est acabbàda in sos annos '80, fine de sa tensione poltica fìntzas in continènte italianu.
Bulgaria
Geografia
Sa Bulgaria tenet istèrrida de 110.994 km² e populatzione de unos 7.364.500 bividores. Est su de 16 istados prus mannos de su continente europeu. Allàcanat cun chimbe natziones: in su norte cun sa Romania, in s'ovest cun Sèrbia e Matzedònia de su Norte, in su sud cun Grètzia e Turchia.
Anonima sarda
Intèsa chin su trepòju sardu
Sos cuntàttos tra sos bandìdos sardos e sos militantes de assòtzios italianos chi pertenìan a sa manca istrèma, comènte sas Brigadas Rujas e sos Nùcreos Proletàrios Armàos, fin dèpios in parte a sa presonìa de sos gài fentomàos militantes jùttos in Sardigna, unu pacu a comènte sos mafiosos italianos de su Meridione, pòstos a presòne in su Settentrione, an dàu bìda a movimentos autoctonos che sa Mala del Brenta veneta.
Bruno Venturini
Bruno Venturini (Pagani, 1945)  est unu grande cantante napoletanu est istadu cunsideradu s'ambasciadore de sa musica napoletana in su mundu. In su 1995, su presidente de sa Repubblica italiana, Oscar Luigi Scalfaro, l'at nominadu  “Grande Ufficiale della Repubblica italiana”. Est su cantante de sa cantone classica napoletana chi at bendidu pius de tottu in su mundu, 80 miliones de copias.
Anonima sarda
Intèsa chin su trepòju sardu
Sos movimentos terroristicos e paramilitares prus nòdios chi fin nàschios in Sardigna fin Barbagia Rossa, su Movimento Armato Sardo e su Comitato di solidarietà con il proletariato prigioniero sardo deportato, in sa prus parte de pessamèntu ideologicu comunista e indipendentista; in s'arcu de unos deche annos an fattu parìtzos attentatos e secuestros de pessòne.
Tra sos prus mannos amparadòres italianos de sa causa indipendentista sarda fit Giangiacomo Feltrinelli, chi aìat chircàu prus bortas de si tènner in cuntàttu chin sos movimentos organizàos indipendentistas pro fravicàre unu istadu sotzialista de Sardigna, ispiràndesi a su modellu de Fidel Castro in s'isula de Cuba.
Crara de Assisi
Crara de Assisi (1193 -1253) est una santa, prima fèmina chi at sighidu s'ideale de Frantziscu de Assisi. Cun Frantziscu at fundadu s'òrdine nadu de sas Clarissas e inue sunt intradas sa mama, e duas sorres, Agnese e Beatrice. Fèmina de austeridade e povertade manna. Est morta in Santu Damianu, unu cunventu unu pagu fora de Assisi, s'11 de austu 1253. Sa festa sua est s'11 austu.
Bulgaria
Istòria
Is primas culturas organizadas in territòriu de sa Bulgaria ant incomintzadu a s'isvilupare durante su Neolìticu. In s'istòria antiga fiat bìvida dae is tratzes e a pustis dae is persianos, gregos e romanos. Sa costitutzione de unu istadu bùlgaru unidu remontat a su Primu Impèriu Bùlgaru, in su 681 p.C., tempus cando dominaiat subra sa prus parte de is Balcanos, diventende tzentru culturale pro sos islavos durante totu s'Edade Mèdia.
Cun sa ruta de su Segundu Impèriu Bùlgaru in su 1396, is territòrios fiant passados suta poderiu otomanu pro unos chimbe sèculos. Sa gherra russu-turca (1877-1878) at portadu a sa costitutzione de unu istadu bùlgaru de tres. Sos annos sighidos a s'indipendèntzia fiant caraterizados dae cunflitos cun is istados a làcana. In totu e duas sa gherras mundiales sa Bulgaria est istada alleada de sa Germània.
In su 1946 fiant fata istadu sotzialista unipartìticu, parte de su blocu sovièticu. Is primas eletziones multi-partìticas fiant fatas in su 1989, cuntzèdidas dae su partidu comunista a guvernu. Sa Bulgaria s'est duncas fata istadu democràticu cun economia de mercadu.
Atualmente, dae su 1991 at adotadu una costitutzione democràtica. Sa bulgaria est una repùblica parlamentare unitària cun artu livellu de tzentralizatzione polìtica, amministrativa e econòmica.