cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gabriel García Márquez
Sa maladia e sa torrada (2000-2010)
In su 2002 at publicadu sa prima parte de s'autobiografia sua Vivir para contarla. In su 2005 García Márquez, binta a manera cumprida sa batalla sua contra a su cancru, est torradu a sa narrativa cun su chi diat èssere istadu s'ùrtimu romanzu suo, Memoria de mis putas tristes, mentras in su 2010, torrende a cumintzare sa lìnia autobiogràfica, at publicadu su sàbiu Yo no vengo a decir un discurso, collida de arresonos iscritos dae issu e pronuntziados in vàrias ocasiones. In is annos 2000 est istadu intre is firmatàrios de una petitzione a amparu de s'ex terrorista e iscritore italianu Cesare Battisti.
Is ùrtimos annos
In su 2012 s'amigu Plinio Mendoza at decraradu chi s'iscritore fiat istadu corfidu dae sa maladia de Alzheimer (patologia chi aiat giai mortu a sa mama de s'iscritore in su 2002, a s'edade de 97 annos) e chi duncas non diat àere pòdidu prus iscrìere. Sa noa est istada cunfirmada dae su frade Jaime, chi at naradu chi "Gabo" fiat malàidu de demèntzia senile, ma non dae sa pobidda, chi at naradu chi is problemas de memòria fiant is fisiològicos de is persones antzianas. . Su matessi iscritore at decraradu a s'imprenta, pro is 86 annos suos, su 6 martzu 2013, de èssere "cuntentu meda de èssere arribbadu a custa edade" sena nàrrere nudda a pitzus de sa maladia.
García Márquez est torradu a cumparire in pùblicu su 30 cabudanni 2013, in cunditziones bonas de salude. In su 2014 sa salude de s'iscritore at torradu a si guastare, e su 17 abrile 2014 Garcia Marquez est mortu a s'edade de 87 annos in una clìnica de Tzitade de su Messico, in ue fiat istadu ricoveradu pagas dies in antis pro unu problema respiratòriu dèpidu a purmonite e pro un'infetzione de is bias urinàrias. Pro remonare s'iscumparta de su prèmiu Nobel colombianu, su presidente Juan Manuel Santos at decraradu su lutu natzionale pro tres dies.
S'istile literàriu e is temàticas
Gabriel García Márquez est istadu unu de is primos bator iscritores latinoamericanos chi ant contribuidu a su boom literàriu latinoamericanu de is annos Sessanta e Setanta; is àteros tres autores fiant su peruvianu Mario Vargas Llosa, s'argentinu Julio Cortázar e su messicanu Carlos Fuentes (a issos si podet agiùnghere Jorge Luis Borges). Cien años de soledad est istadu su romanzu chi dd'at donadu fama internatzionale de iscritore de su movimentu màgicu-realista de sa literadura latinoamericana, chi at a influentzare is iscritores de perìodos imbenientes, comente a Paulo Coelho e Isabel Allende. Issu apartenet a sa generatzione chi at recuperadu sa narrativa fantàstica de su romantitzismu europeu e su romance, s'istile de is poemas lìricos, èpicos e mitològicos chi andaiant de moda fintzas a s'arribu de su romanzu modernu in su de XVIII sèculos, cando s'ammisturu de beridade e imbentu est istadu lassadu a sa literadura de su romanzu gòticu (o suta-gèneres) de autores che Hoffmann, Walpole, Radcliffe, Shelley, Lewis e Charles Robert Madurent, autore de Melmoth the Wandere. García Márquez at tzitadu sa legenda de s'ebreu errante, Francisco el Hombre e The Rime of the Ancient Mariner de Coleridge in Cien años de soledad.
Comente a interpretatzione metafòrica e crìtica de s'istòria colombiana, dae sa fundatzione a s'istadu cuntemporàneu, Cien años de soledad aporrit vàrios mitos e legendas locales pro mèdiu de s'istòria de sa famìlia Buendía, cun s'ispìritu aventurosu de is membros suos chi intrant in is càusas detzisivas de is eventos istòricos de sa Colòmbia comente a is chistiones de su de XIX sèculos a amparu o contra a sa reforma polìtica liberale de un'istile de vida coloniale; s'arribu de sa ferrovia; sa Gherra de is milli dies (Guerra de los Mil Días, 1899–1902); s'egemonia econòmica de s'United Fruit Company ("Cumpangia bananera" in su libru); su tzìnema; s'automòbile; e su degòlliu militare de is traballadores in isciòperu comente a polìtica de relatziones intre guvernu e manodòpera. Sa ripetidura de su tempus e de is fatos est duncas su prus tema de importu de su romanzu, unu tema in ue s'autore connoschet is piessìnnios de sa vida colombiana e a traessu de cussu biemus intzimiende·si·nde unos cantos àteros elementos: s'impreu de unu "realismu màgicu" chi ammustrat unu microcosmu arcanu in ue sa làcana intre bios e mortos no est prus aici nida e in ue a is bios est dadu su donu tràgicu de s'indovinadura, su totu cun unu messàgiu tzìnicu e drammàticu de fundu, de decadèntzia, nostalgia de su connotu e titanismu cumbativu de personàgios a bortas eròicos ma sagrados a sa derrota.
In custa lìnia, a pustis de unu cumintzu in sa literadura realìstica de istile hemingwayanu, at a sighire totu s'òpera de García Márquez (a foras de is iscritos autobiogràficos), in echilìbriu intre allegoria, su beru e su mitu, influentzadu dae is temàticas surreales de su "allegorismu bòidu" de Franz Kafka e de su simbolismu. S'istile presentat trobeddos mannos, digressiones, prolessi e analessi, cun s'impreu de frases agiumai poèticas in sa prosa, unu limbàgiu chircadu e prosàicu alternadu a segunda de su personàgiu, e s'acumprimentu de istòrias "corales" e parallelas. Su narradore est s'ispissu esternu e connoschet giai is acontessimentos benidores.
Comente àteras fonte de ispiratzione si podent ammentare: pro su càbidu in su tìpicu istile de su realismu màgicu latinoamericanu, s'influèntzia de numerosos iscritores e autores, comente William Faulkner, Sofocle, Hermann Melville, Juan Rulfo, Virginia Woolf, Miguel de Cervantes cun su Don Chisciotte de sa Mancia, su surrealismu e s'espressionismu; pro su limbàgiu e sa tècnica formale de s'iscola màgicu-realista ispànica de s'autore, Hemingway e Graham Greene e, pro is alas prus chircadas in ue ddoe at unu monòlogu de su narradore sena diàlogos, a s'istile neobarocu-decadente de Joris-Karl Huysmans; custu pro influssu de su romanziere peruvianu, modernista-ispanoamericano, Ventura García Calderón, sende·si ispiradu issu matessi a su mentovadu iscritore frantzesu de A rebours (1884) e a Wilde, nebode de Madurent, ispetzialmente a is partes gòticas de su Dorian Gray (1891).
NOR (domo editora)
Sa NOR est una domo editora sarda, cun sede in Ilartzi.
Auckland
Auckland ([ˈɔːklənd]) est una tzitade de uns 1.529.300 bividores de sa Noa Zelanda, posta in s'ìsula de Norti. Est sa prus manna zona urbana de s'istadu.
NOR (domo editora)
Istòria
Fundada in su 2010 dae Frantziscu Cheratzu comente sotziedade editoriale digitale, in su 2012 at incumintzadu a ismanniare s'oferta sua, annanghende·bi publicatziones in pabiru, imprenta a rechesta e multimediale.
Duncan Mackenzie
Duncan Mackenzie (1861–1934) est istadu unu archaeologo iscotzesu. Aiada istudiadu filosofia in s'Universidade de Edimburgo. Aiat collaboradu cun Arthur Evans in s'iscavu de su Palatu de Cnosso. Mandadu dae sa British School at Rome fit istadu varias bias in Sardigna e aiat publicadu 4 istudios subra sos nuraghes e ateros monumentos.
NOR (domo editora)
Istòria
S'orìgine de su nùmene est sa paràula Nor/nur, tèrmine indoeuropeu chi cheret nàrrere 'lughe'
Una de sas primas sèries de libros publicados est istada "Le Grazie", sèrie de totu sas òperas de su prèmiu nobel Gràtzia Deledda in italianu e calicuna in sardu, portoghesu, ispagnolu, inglesu e tedescu.
Paramaribo
Paramaribo (fintzas incurtzadu in Parbo) est una tzitade de unos 245.000 bividores, capitale de su Suriname.
NOR (domo editora)
Istòria
A pustis, at incumentzadu a s'ocupare de àteros argumentos: cultura sarda traditzionale, literadura e poesia sardas cuntemporàneas,     archeologia, istòria, arte, linguìstica e fintzas libros pro pitzinnos.
Paramaribo
Est sa prus manna bidda e tzentru econòmicu de su Suriname, in su distretu suo suo bivet su 50% de sa populatzione de totu s'istadu.
Su tzentru istòricu est istadu decraradu patrimòniu de s'UNESCO, pro s'architetura carateristica.
Steve Jobs
Est istadu unu de sos pius rappresentativos imprendidores e inventore in su campu de s'informàtica. In su 1976 aiat fundadu sa Apple Inc.
Kami
Kami ( 神 ) est sa paragula giapponesa chi serbit a indittare su chi si depet diosàre in sa fide shinto.
Mancàri chi sa paragula si bortet, a bìas, chin su vocabulu "deus", sos teologos shintoistas bi tenen a nàrrer chi sa bortàda in chistione no est curretta, antzis nche podet pesàre cunfusione a pizu de custu faveddu. In calicùna tzircustàntzia, comente a Izanagi e Izanami, sos kami sun abberu deidades, chi si assimìzan a cussas de sa Grèghia o de sa Roma antica. In atteras galu, imbètzes, comente su fenomenu astrattu de sa crèschia o tottus sas fortzas de sa natura, a bortare kami chin "deus" o "deidàde" non fachet. A sa lìttera, kami bolet nàrrer "cosa chi est in supra": tottu su chi podet ispantàre, in sentidu positivu o negativu, pro sos giapponesos est kami.
Pro sa fide shinto, sa paragula est un'onorificèntzia pro ispiritos nobiles e sacros, chi lassan intènder istìma e adoramentu pro sas calidades e autoridade issoro. Sicomente tottus sos esseres (in bida o nono) tenen custos ispiritos, s'essere umanu (comente, de s'atteru, dontzi atteru essere) si dìat pòder cunsiderare unu kami o, menzus, kami in potentzia. Peròe no est avvesu a li nàrrer a un'omine custu faveddu, ca sos giapponesos no imprèan mai onorificèntzias pro indittare issos etottu o su grustu chi bi fachen parte.
Sicomente sa limba giapponesa non distinghet su numeru (singulare/plurale/duale) in sos lùmenes, no est craru si kami si podat refèrrer a un'essere singulu o a prus de unu. Cando est pretzisu a indittare unu cuntzettu de pluralidade, si imprèat su faveddu kami-gami ( 神々 ), chi est comente a torràre a nàrrer sa matessi paragula (difattis, kami benit a gami pro resone de eufonia). A bortas nos referìmus a kami femenìnos chin su faveddu megami ( 女神 ). Si narat poi a s'ispìssu chi bi at Yaoyorozu-no-kami ( 八百万の神 ) in Giappone, est a nàrrer "otto miliones de kami"; in giapponesu, custa fràsia no est a cumprènder a sa littera, ma tenet sentidu de disfinìu (unu pacu comente su numeru 7 pro sa simbologia ebraica e cristiana).
Interrutzione (informàtica)
Un'interrutzione (fintzas interrupt, dae s'inglesu), in informàtica, est unu signale asìncronu chi indicat su "bisòngiu de atentu" de una perifèrica cun su fine de una recherta piessigna de servìtziu, un'eventu sìncronu chi cunsentit s'interrutzione de unu protzessu si in casu mai s'avèrguent cunditziones determinadas (manìgiu de is protzessos) o, prus in generale, una piessigna recherta a su sistema operativu a banda de unu protzessu in esecutzione.
Tipos de interrutziones
Ddoe at duos tipos de interrutziones:
Impreu de is interrutziones
Is interrutziones sunt impreadas prus che totu cando:
Clive Dunn
Clive Robert Benjamin Dunn (Londra, 9 de ennàlzu 1920 – Faro, 6 de santandrìa 2012) est istadu unu cantante e attore inglesu.
Interrutzione (informàtica)
Manìgiu de is interrutziones
In su su momentu chi su protzessore retzit una recherta de interrutzione, ddoe at su bisòngiu de determinare cale siat s'aparatu chi dd'at generada. Ddoe at tres sistemas printzipales pro ddu fàghere:
Cun sas lìnias de interrutzione mùltiplas a ogni dispositivu est assotziadu unu pròpiu cuntatu elètricu de su microprotzessore pro su manìgiu de is interrutziones. Custu sistema est impraticàbile pro su manìgiu de dispositivos numerosos ma podet èssere impreadu in tecnologias a destinatzione ispetziale.
Cun s'iscansione de is interrutziones, cada dispositivu est interrogadu pro chircare cale at imbiadu sa pedida de interrutzione.
Sa Vetorizatzione impreat unu tzircùitu integradu, su Controllore de interrutziones programmàbile, chi tenet unu tzertu nùmeru de lìnias in intrada de rechertas de interrutzione (IRQ, interrupt request), impreadas dae is aparatos pro pedire un'interrutzione. Cando retzit una recherta, su controllore imbiat issu etotu una recherta de interrutzione a su protzessore e, a pustis chi custu at cunfirmadu sa recherta (dda podet fintzas ignorare si is interrutziones sunt istudadas), depòsitat in su bus datos s'ìnditze de su vetore de interrutzione relativu a s'indiritzu de sa protzedura chi manìgiat s'interatzione cun s'aparatu.
Limba franca
Una limba franca est una limba chi benit impitada che istrumentu de comunicatzione internatzionale o, comente chi siat intre pessones chi tenent diferente limba mama e pro chie est duncas limba istràngia.
S'impitu de una limba franca permitet a is operadores interessados de faghere una comunicatzione dereta chentza de abisòngiu de s'agiudu de medianeris.
Raimondo Carta Raspi
Remundu Carta Raspi (Aristanis, 21 de maju de su 1893 - Casteddu, 1965) est istadu un'istòricu, editore, libraju e intelletuale sardu.
Gioventude e istùdios
Nàschidu dae Giagu Carta, chi faghiat parte de sa famìlia nòbile propietària de sos istànios de Crabas, e dae Emilia Raspi, fìgia de un'imprendidore piemontesu naturalizadu sardu, at publicadu sa prima òpera sua, una regorta de poesias cun su nùmene Praeludium, a 17 annos, in su 1910. Custa regorta aiat tentu valutatziones positivas, ma issu a pustis l'aiat bòlia rinnegare.
Tramudadu a Firentze pro istudiare sièntzias sotziales cun Angelo Corsi e Sardus Fontana, aiat pigadu parte a s'ambiente culturale fiorentinu, mescamente comente giornalista, finas a devènnere redatore polìticu e literàriu de su "Nuovo Giornale", rivista de prestìgiu de sa tzitade. Fatu-fatu aiat iscritu artìculos ligados a temas chi pertocaiant a sa Sardigna e a su pòpulu suo, che a s'artìculu de su 1921 dedicadu a Bustianu Satta, chi Carta Raspi cunsideraiat unu "vate natzionale sardu".
Semper in Firentze at connotu mugere sua, Elena Davitti, e in ie est nàschida fìgia sua, Anna Maria.
Torrada a Sardigna
In su 1922, pagu a pustis de sa màrtzia subra Roma de Mussolini, Carta Raspi at isseberadu de torrare a Sardigna cun totu sa famìlia sua, istabilende·si in Casteddu. Interessadu a sa cultura e a sas costumàntzias de sa gente, e a su destinu e a sas cunditziones sòtziu-esistentziales de sos sardos in su tempus de s'afirmadura de su fascismu, chi a diferèntzia de àteros medas isse aiat cumpresu chi diat àere fatu dannos mannos a sa Sardigna e a su pòpulu suo, at investidu tando dinare meda pro sa fundatzione in su 1923 de una domo editora, de una fundatzione de una libreria in Casteddu, de sa rivista "Il Nuraghe" e de una biblioteca itinerante cun su matessi nùmene.
Difatis, intre sos medas problemas de sa Sardigna de tando, unu de sos prus mannos fiat s'analfabetismu, chi podiat arribbare, a segunda de su logu, finas a s'80-90% de sa populatzione. Custu aiat creadu fintzas un'isulamentu culturale forte, e una de sas punnas de Carta Raspi cun sa rivista sua fiat cussa de "fàghere connòschere sa vida de sos àteros paisos a sa Sardigna e sa vida de sa Sardigna a sos àteros paisos" pro agiudare a creare e afinare un'identidade personale e de pòpulu in sa gente. Pro bìnchere custu disafiu issu cunsideraiat che a cosa fundamentale s'istùdiu de s'istòria sarda finas dae sos momentos suos prus antigos, una cosa chi a parre suo non fiat istada possìbile finas a cussu momentu fintzas pro neghe de su fatu chi sos istòricos chi si fiant ocupados de sa Sardigna l'aiant fatu pro su prus chene pigare in cunsideru s'istòria de sos chi b'istaiant, de sos sardos, e duncas fatu-fatu basende·si subra de istereòtipos e fontes de pagu valore. A custu issu boliat afiancare s'istùdiu de àteras regiones e natziones europeas, mescamente mediterràneas, in manera de si pòdere cunfrontare cun custas pro bìdere su valore mannu de s'istòria e de sa cultura issoro ma fintzas de sas sardas, e cun s'agiudu de àteros intelletuales e artistas fintzas s'istùdiu de sos sinnos distintivos de s'ànima de su pòpulu sardu e de sos valores culturales suos: sos monumentos prenuràgicos e nuràgicos, sa natura de su mare e de sas costas, sas crèsias de sos sartos e sas festas de sas biddas, sas caddigadas in bestimentas traditzionales e sas festas de fastìgiu e de cojuiu. Issu duncas bidiat in s'arte de sa Sardigna de cada tempus su chi podiat prus de àteras cosas contribuire a su rinnovamentu de sa cultura, una cultura in ue sa libertade de espressione e s'otènnida de un'obietivu podiant èssere elementos postos a fundamentu de un'identidade bera.
S'atividade editoriale durante su bintènniu
In cussa matessi rivista, in ue Carta Raspi aiat fatu collaborare semper prus a sa minuda sos ambientes culturales e artìsticos isolanos, frunende·li una visibilidade esterna manna, e chi aiat publicadu fintzas cun sa collaboratzione de unos cantos intelletuales e artistas de primore che a Filiberto Farci, Giuanne Antoni Mura, Filipu Addis, Pedru Casu, Max Leopold Wagner, Camillo Bellieni, Filipu Figari e medas àteros, issu chircaiat de resìstere a su regìmene pro mèdiu de s'atividade culturale, evitende de l'atacare in manera direta ma presentende unu puntu de vista diferente e fintzas dende ondras fintzas a elementos de sa cultura chi su fascismu boliat ispèrdere, che a sa limba sarda. Difatis, fintzas si Carta Raspi matessi at semper publicadu sos iscritos suos in italianu e no aiat dadu a su sardu s'importàntzia chi li diat àere dadu a pustis su Movimentu pro sa Limba Sarda o fintzas àteros sardistas che a Emìliu Lussu, in sas publicatzione suas at dadu ispàtziu a poetas sardos cun traballos che a Sardegna, Terra Di Poesia, publicadu dae sa Fundatzione Il Nuraghe in su 1929 e tzitadu a pustis dae àteros istudiosos e intelletuales che a Pier Paolo Pasolini. Pro su chi pertocat a sa polìtica e a su ruolu de sa Sardigna in su mundu issu, fintzas no essende indipendentista (gasi comente non lu fiant àteros sardistas famados che a Lussu o Bellieni, a diferèntzia de sardistas indipendentistas che a Marianna Bussalai) ma federalista e autonomista, bidiat su matessi su benidore de s'Ìsula a intro de una federatzione mediterrànea de istados, de natziones, de regiones e de pòpulos.
Sa domo editora imbetzes at sighidu cun s'òpera sua, unu traballu incumintzadu basadu mescamente in su recùperu istoriogràficu e fatu fintzas torrende a ispainare in còpia anastàtica òperas tando pagu connotas ma de importu mannu pro s'istòria e in generale pro su connoschimentu de sa Sardigna, partende dae su "Viaggio in Sardegna" de Albertu La Marmora, chi abarrat unu fundamentu pro sos istùdios subra de sa regione. Intre sos autores publicados, b'at àpidu fintzas Max Leopold Wagner, chi aiat tratzadu sas bases fundamentales pro s'istùdiu de sa limba sarda e Pedru Martini ("su Muratori sardu"), autore de sos primos cumpèndios de istòria sarda e de sa catalogatzione de sos traballos ligados a s'argumentu; e paris a custos Camillo Bellieni, Valery ("Voyage en Sardaigne"), e unos cantos poetas e autores teatrales de sa regione.
Intre sas àteras publicatziones, collidas de sàgios e immàgines (fintzas pitòricas) subra de sas traditziones etnogràficas, che a esèmpiu una de su 1930 subra de sas bestimentas traditzionales. Una parte, duncas, de sa difusione e de sa notoriedade atuale de custas òperas est efetu de sa publicatzione noa chi nd'aiat fatu custa domo editora, in ue Carta Raspi fiat editore, autore, distribudore e si tocaiat a lu fàghere fintzas tradutore e prefadore, che a pro "Bergers et Bandits. Souvenirs de unu voyage en Sardaigne" de Emanuel Domenech, unu testu chi issu cunsideraiat chi cunteniat cuntzetos "pueriles" e chi aiat insertadu in sa collana "A s'iscoberta de sa Sardigna. Colletzione de biàgios" cun sa punna de evidentziare s'informatzione de calidade mala trasmìtida a bortas subra de s'Ìsula.
A pustis de sos primos duos sàgios suos de su 1927 e de su 1929, dedicados a s'arte e a sa literadura sarda, in su 1933 Carta Raspi at iscritu e at publicadu "Castelli medievali di Sardegna", chi abarrat unu testu de riferimentu pro s'istùdiu de su sistema de sas fortificatziones in edade giudicale, cun probabilidade sa prima òpera a nde tratare in manera orgànica. In su 1937 imbetzes at torradu a publicare comente a editore su Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu, unu documentu antigu de su sèculu XIII nòdidu pro èssere, intre sos primos testos in limba sarda, sa testimonia de importu prus mannu de s'isvilupu de dialetos in sinu a sa limba sarda matessi. S'annu sutzessivu est essidu un'istùdiu suo subra de sas classes sotziales in sa Sardigna de s'edade de mesu ("Le classi sociali nella Sardegna medioevale").
In su 1943 sos bombardamentos americanos de Casteddu aiant derrutu sa libreria Il Nuraghe, e tando Carta Raspi nd'at aberta una noa, dende·li su nùmene "Il Bastione".
In su 1944 at iscritu "Verso l'autonomia - la Sardegna dalla prima alla seconda guerra mondiale", chi at publicadu semper pro sa fundatzione Il Nuraghe.
Segundu pustisgherra
In su pustisgherra, afortiende sa bighinàntzia sua a su Partidu Sardu de Atzione, est istadu intre sos sustenidores de sas rechestas autonomìsticas isolanas, e in su 1946 aiat fundadu sa rivista Il Shardana, chi aiat tentu però una vida curtza, acabbende sas publicatziones s'annu imbeniente a pustis de petzi 10 nùmeros. Su nùmene ammentat s'antigu pòpulu de sos Shardana chi medas istudiosos, e Carta Raspi intre custos, ponent che a orìgine de su pòpulu de sos Sardos. Che a sìmbulu de continuidade cun su traballu de sas dècadas antepostas, paris a su primu nùmeru de Il Shardana fiat essidu in alligadu su nùmeru 84 de Il Nuraghe, a 16 annos de distàntzia dae su nùmeru 83. Sa diferèntzia intre sas duas publicatziones però fiat manna: Il Nuraghe fiat istadu e sighiat at èssere una rivista de cultura, cando chi Il Shardana in càmbiu fiat pro su prus una publicatzione de caràtere polìticu, fintzas si impuntzaiat sos sardos a bìdere in sa cultura, e mescamente in s'istòria e in s'arte, sa crae de su cambiamentu. A custa rivista Emìliu Lussu aiat fatu sos augùrios suos, chistionende fintzas de su traballu giai fatu dae Carta Raspi in sos annos in antis, e de comente "Sa fundatzione Il Nuraghe at a abarrare in s'istòria culturale de sa terra nostra, che a una de sas initziativas prus coragiosas e nòbiles. Tue las sighis oe, de ti nde depimus èssere reconnoschentes: una fide manna de a beru ànimat sa costàntzia tua"
Est mortu in su 1965 in Casteddu, sighende a traballare e a fàghere sos istùdios istòricos suos finas a s'ùrtimu. Ses annos a pustis de sa morte sua, s'editore milanesu Mursia at publicadu s'òpera prus manna sua, Storia della Sardegna. In custa òpera, chi s'òcupat de s'Istòria Sarda dae s'incumintzu a s'edade moderna, e chi l'ant torrada a publicare in sos annos a pustis cun s'agiunta de un'apenditze subra de sa Sardigna cuntemporànea a incuru de Alberto Ledda, s'autore at isseberadu de dare importàntzia e de analizare a sa minuda a sos perìodos de s'Istòria Sarda chi ant tentu un'isvilupu indipendente prus mannu, che a totu su perìodu in antis de s'arribu de sos romanos e a s'edade giuigale, chi est istada fintzas su tema de àteras publicatziones suas de importu mannu, ma dedichende·si fintzas a totu sas àteras.
In su 2015 su CID (Centro d'Iniziativa Democratica - Tzentru de Initziativa Democràtica) de Aristanis at isseberadu de li dedicare un'addòbiu de ammentu.
Martin Landau
Martin Landau (New York City, New York 20 làmpadas, 1928 - Los Angeles, 15 trìulas 2017) ), est istadu unu cantante e attore americanu.
Jonathan Winters
Jonathan Harshman Winters III (Dayton, Ohio 11 November, 1925 – 11 April 2013), est unu cantante e attore americanu.
Bad Cat
Bad Cat (Kötü Kedi Şerafettin in turcu), est unu film animadu turcu, prodùidu dae sa Anima Istanbul e basadu liberamente in subra de sa paristòria omònima iscrita dae Bülent Üstün.
Trama
Shero est unu gatu alcolizadu, violentu e disgustosu meda. A pustis chi su mere de domo sua lu bogat a foras dae cue, commitit un'ochisura, pro sa prima borta in sa bida suo, e s'innamorat a beru de una gatu chi si mutit Misscat. In prus, iscoberit de tènnere unu fìgiu, Taco. Sa mama de Taco est morta, e duncas issu non tenet nemos chi non siat Shero, chi at a dèpere imparare a èssere unu babbu. A sa fine Shero resesset a andare a in antis cun sa bida sua, a pustis de àere isrobadu una banca cun fìgiu suo e de èssere istadu pessighidu dae unu zombi.
Marsha Hunt
Marcia Virginia Hunt (Chicago 17 de santugaine de su 1917), prus connota comente Marsha Hunt, est una cantante e atora americana.
Nouméa
Est fintzas sa prus manna tzitade francòfona de s'Otzeània. Sa populatzione arribat a 91 386 persones chi devennent 146 000 contende fintzas sos trighìngios.
Sa majoria de sos residentes sunt tzitadinos europeos, siat autòctonos (caldoches), siat tzitadinos de sa Frantza metropolitana (zoreilles) acussorgiados in su territòriu pro vàrios motivos. B'est fintzas un'artu perchentu de canaches, polinesianos e asiàticos (indonesianos, vietnamitas, tzinesos). Est tando una tzitade cosmopolita ma prevalet sa cultura europea, in ue su frantzesu est meda presente.
Est sa sede de su Secretariadu de sa comunidade de su Patzìficu. In su 1966, 1987 e 2011 est istada sede de sos Giogos de su Patzìficu, una manifestatzione multisportiva a sa cale leant parte sos Istados de su Patzìficu Meridionale. In su 1984 e in su 2000 est istada sede de su Festival of Pacific Arts, una festa chi acontesser cada bator annos e chi bidet totus sos pòpulos de s'Otzeània atobiende·si pro manifestatziones artìsticas e isportivas.
Eva Mendes
Eva Mendes (Miami, 5 de martzu 1974) est un'atora americana.
Binos de sa Sardigna
Su binu sardu est fentomàu pro tènner bonas cunditziones climaticas, una tradissione millenaria e una variedade manna, chi b'andat dae binos autòctonos a atteros importàos dae sa Catalugna e sa Toscana.
Sa produssione prus manna est cussa de sos binos de buffare a mesa. Sas denominassiones de orìzine de prus impòrtu sun cussas de s'Alighèra (DOC Alghero) e sa granàtza de Aristanis. Su Vermentìnu de Caddura (Vermentino di Gallura) est a commo s'unicu chi tènzat una denominassione de orizine superiore DOCG (denominassione de orizine cuntrollada e garantìa).
Istòria
Chin tottu probabilidade, sa vitis vinifera fit una pranta autòctona. Si credet chi sos punicos sìan istàos sos primos a ispàrgher sa curtura de binu in Sardigna, a cumintzare dae sas colunias de Tharros e Karalis, e a nde promògher su cummèrtziu e mercadùra. Sos romanos anticos aìan isvilupàu galu de prus custu settore, istabilizànde a su matessi tempus sa produssione issoro pro chi cussa sarda non podìat nòcher a sa viticurtura propia de Roma.
A pùstis de sas imbasiònes barbaras, su cultìbu de màdria si torrat a facher chin sos bizantinos, chi b'an a introduìre sa marvasìa in sos trettos de Bosa e Casteddu dande fìntzas regulas pro su chi pertòccat sa produssione de binu.
In su periodu de s'Edade de Mesu, su cultibu de madria at connottu unu isvilùpu mannu chin s'indipendentzia judicale, mascamènte in s'Aristanesu in ube sa produssione fit bene suzeta a regulamentos e Lianora de Arbaree proibìat su mantènner bìnzas male curtibàdas.
Chin su dominiu ibericu de sa Sardigna, s'isula connoschet s'imprèu de granàtza (in cadelanu garnatxa, in italianu vernaccia e in Sardigna menzus connòttu chin su lùmen de cannonàu), marvasìa de trìdicu sardu (vermentino) e carignanu, chi commo sun variedades tradissionales de su tottu. Sos piemontesos an fravicàu una siènda, Sella&Mosca, de sutzèssu mannu.
A commo, sa superfìtze est imminorigàda meda, arribànde a unos 40.000 ettaros ebbìa.
Wellington
Wellington est una tzitade de unos 179.500 bividores, capitale de sa Noa Zelanda e sa de tres biddas prus mannas de sa natzione. Est posta a su cabu prus meridionale de s'ìsula de su Norti. Est sa capitale de istadu prus meridionale de su mundu.
Wellington est su tzentru polìticu de sa Noa Zelanda, sa sea de su parlamentu, de is ministèrios, e de is dipartimentos de s'istadu.
Sa bidda est fintzas logu de cultura, calladu de eventos artìsticos e ricu de atraidas. Est logu fitnzas de indùstria tzinematogràfica de iscala mundiale.
Edade de su Ràmene
Caràteres generales
In custa època sos metallos comente de oro, prata e ràmene sunt impreados in su cuadru de un'artesania segundària, mentras sa parte essentziale de sos trastos abarrat de pedra o de ossu, ricavados cun is giai nòdidas artes de s'ischerdadura e de sa allisiadura.
Sa literadura sientìfica europea a s'ispissu èvitat su tèrmine "Calcolìticu", preferende "Edade de su ràmene", mentras is archeòlogos de su Oriente Mèdiu dda impreant in manera abituale. S'Edade de su ràmene in s'Oriente Mèdiu antigu, in su Càucasu e in is territòrios indianos incumentzat a s'acabu de su de 5 millènnios a.C.
A diferèntzia de sa de su brunzu e de su ferru, s'usu de su ràmene paret ca apat coesistidu pro unu longu perìodu cun su de sa pedra, chentza de annànghere istrovòllios sotzio-econòmicos mannos in is tziviltades chi ddu connoschiant. Is agatamentos archeològicos atestant annotamala ca s'usu de su ràmene pertocat culturas cuntemporàneas e acostagiadas is unas cun is àteras chi ddu disconnoschiant e cun unas àteras ancoras chi giai possediant su brunzu.
Custu iscassu pesu de s'usu de su ràmene in is culturas preistòricas si depet cun probabilidade ispricare cun is dificultades e sos benefìtzios iscassos de custa tècnica noa. Su ràmene faghet a du boddire a s'istadu naturale (ràmene nadiu) in cantidades modestas e su minerale depet èssere marteddadu in antis de ddu fùndere a unos 1000 °C. Sa produtzione est duncas casuale a cunfrontu cun s'indùstria litica e pertocat printzipalmente cantos de mannàrias modestas, mentras is produtziones lìticas sunt generalmente prus rafinadas.
In Europa
In Europa otzidentale s'ispaniadura de inghitzu de un'artesania in ràmene, partende dae sa metade de su de 5 millènnios a.C. diat pòdere èssere acontèssida partende dae sas regiones de s'Egeu gràtzias a una bia cumertziale danubiana, ma paret comente si siat chi èsseret meda limitada. In sa costa atlàntica sa prus importante produtzione metàllica, paret chi èsseret sa de s'oro, fintzas a s'intrada de su brunzu chi signat su cumintzu a berus de su Edade de sos metallos.
Intre de sas caraterìsticas de sas culturas calcolìticas europeas si reconnoschent:
Intre de sas evidèntzias archeològicas e monumentales printzipales de s'Edade de su Ràmene si fentomant:
Dénia
Contat unos 41.553bividores residentes, ma in istiu sa populatzione podet arribare a si multiplicare pro chimbe, fintzas a 200.000. Su 11 de nadale de su 2015 est istada decrarada Tzitade Creativa de sa Gastronomia dae s'UNESCO.
Istòria antiga
Mancari sa presèntzia de agatamentos archeològicos relativos a un'iaposentamentu ibèricu in sos intòrinos (Diniu), s'orìgine de sa tzitade de Dénia est cun probabilidade grega, chi ddi aiant dadu su nùmene de Hemeroskopeion. Fiat fata a pustis romana. Su tzentru de Dianum, aici fiat istadu numenada a s'atu de sa fundatzione torra, fiat postu a norte de sa Dénia moderna.
Is testos clàssicos e is iscobertas archeològicas inditant chi in su sèculu I a.C. is tropas de Quintus Sertorius aiant fundadu una base navale a Dianium.
Durante s'Artu Imperu, sa tzitade aiat gosadu de unu perìodu de lughidore, colende a s'istadu de municipium.
Intre su 636 e su 693 d.C., durante su perìodu de su regnu visigotu, Denia fiat istada sede episcopale dipendente de Toledo.
Època musulmana e Reconchista
Durante s'època musulmana, sa tzitade aiat tocadu su momentu de lughidore e potèntzia màssimu, acumpangiadu dae unu momentu de atividade culturale manna. Dàniya fiat istada capitale de sa tāʾifa in su 1010 de s'emiru Mujāhid al-ʿĀmirī, naradu al-Muwaffaq. Sa tāʾifa aiat pèrdidu s'indipendèntzia in su 1076 in favore de sa Taifa de Zaragoza.
Sa conchista cristiana, in su 1244, aiat betidu a sa decadèssida de sa tzitade, abarrada giai chentza de bividores a pustis de sa vitòria subra de is Moros. Fiat torrada a populare in parte de Valentzianos.
In su 1356 Denia passada a sa corona de Aragona, suta Alfonsu su Mannànimu. Dénia fiat promòvida suta sa Corona de Ispagna a marchesadu in su 1487. Su duca de Lerma, su de chimbe marchesos de Dénia e favoridu de Filipu III permitet a sa tzitade de s'artziare a su rangu de tzitade.
Istòria reghente
A pustis de sa bogada de is Moriscos, musulmanos prus o mancu cunvèrtidos a fortza a su cristianèsimu ma chi in realidade no aiant abbandonadu sa fide islàmica (1609), su marchesadu aiat padèssidu un'abbassamentu demogràficu acumpangiadu dae una crisi econòmica manna. Paret difatis chi dae su portu de Denia fiant sarpados, cara a s'Àfrica setentrionale, unos 25.000 Moriscos.
Partende dae su sèculu XVIII, Denia aiat partetzipadu in manera ativa a sa Gherra de Sutzessione e fiat istada sa prima a proclamare re s'artziduca Càralu de Asburgu. Sa gherra e is represas aiant batidu un'àtera crisi a sa tzitade. Is Borbones in fines dd'aiant ocupada su 17 de santandria de su 1708.
Besançon
Besançon (/bəzɑ̃'sɔ̃/) est una comuna frantzesa de 116 676 bividores, cabulogu de su dipartimentu de su Doubs e fintzas a su 2015 de sa regione de Franca Contea. De su 2016 est cabulogu de sa noa regione Borgogna-Franca Contea.
Sa fortilesa, progetada dae s'architetu militare e maressallu de Frantza Sébastien Le Prestre de Vauban, dd'est bàlidu in su 2008 sa classificatzione de Patrimoniu de s'umanidade a banda de s'UNESCO.
Frìsia
Sa Frìsia    (in olandesu : Friesland, in frisone otzidentale: Fryslân) est una provìntzia in su Nord de sos Paisos Bàscios.
Sa capitale est Leeuwarden.
Sessismu
Sa discriminatzione de gènere, discriminatzione sessuale o sessismu est sa discriminatzione fundada subra su sessu de sa persone chi la patit. Sunt tipu sessismu, pro esempru, su mascrismu e lu micromascrismu, chi discriminant sas fèminas cara a sos òmines, o puru sa discriminatzione de s'òmine cara a sa fèmina.
Est unu tipu de pregiudìtziu chi àlterat s'obietividade e impedumat de apretziare sas persones pro sos mèritos issoros. Si podet refèrrere a tres atitùdines sutilmente diferentes: pensare chi unu sessu est superiore a s'àteru; crèere chi b'at diferèntzia manna intre òmines e fèminas e duncas depent èssere riflètidas in sa manera de si cumportare in sotziedade, comente su limbàgiu, sas atitùdines sessuales o sa lege; o tènnere aversione a sas fèminas (misoginia) o a sos òmines (misandria).
Sos cumbinchiemntos sessistas sunt una forma de essentzialismu, chi sustenet chi sos indivìduos podent èssere cumprèndidos (e a s'ispissu giuigados) in trèmenes de sas caraterìsticas de su grupu a chi pertenent. In su casu de su sessismu, su grupu est su relativu a su sessu -"òmine" o "fèmina"-, assumende chi totus ruent craramente in una de sas duas categorias.
Casa discografica Tirsu
Sa Tirsu (pius a tardu chi poi aiat leadu su nomene “Sardinia dischi”) est istada una casa discografica chi aiat sede in Decimomannu, naskida a sa fine de sos annos '60, umpare a sa Aedo de Cagliari e sa Tekno record de Tattari, at prodottu sa mazore parte de sos discos de musica sarda. Tra sos musicistas chi aiana incisu discos cun sa Tirsu si contana:
Tenore de Bitti
Sos Tenores de Bitti Remunnu 'e Locu est su tenore istoricu de sa idda de Bitti edd'est istadu fundadu in su 1974.
Sa formazione attuale de sos Tenores de Bitti Remunnu 'e Locu es cumposta dae:
Transitzione de gènere
Sa transitzione de gènere est su protzessu de càmbiu sa presentatzione de gènere o is caraterìsticas sessuales de una persone de manera chi cuncordent cun su sentidu internu pròpiu de identidade de gènere: s'idea de su cale assumit su sentidu de èssere òmine, fèmina, o èssere non-binàriu o genderqueer. Pro is persones transgènere e transessuales, custu protzessu implicat una terapia de assignadura torra (chi podet inclùdere sa terapia ormonale suplida e sa chirurgia de assignadura torra de sessu), s'identidade de gènere de custos indivivìduos est difatis oposta a sa de su sessu e gènere assignados cun su naschimentu. Sa transitzione podet implicare unu tratamentu mèigu, ma non semper ddu previdet. Is trasformistas, is drag queens e is drag kings non sighint transitzione in generale, dae chi is presentatziones variantes issoro de gènere ddas'adotant (normalmente) petzi de manera temporale.
Sa transitzione comintzat cun una detzisione de transitzione, motivada dae su sentidu chi s'identidade de gènere de una/u non cumbinat cun su sessu chi si ddi fiat assignadu cun su naschimentu. Una de is tapas prus comunas de sa transitzione est essire dae s'armàriu pro sa prima borta. ​ Sa transitzione est unu protzessu chi podet durare intre vàrios meses e vàrios annos. Carchi persone, in piessignu is non-binàrias o is persones genderqueer, podent passare totu sa vida in transitzione e podent torrare a definire e interpretare su gènere issoro a mesura de su chi ddi acontesset in su tempus. Sa transitzione comintzare de norma dae in ue sa persone s'intendet còmoda: pro calicunos, custu comintzat cun sa famìlia issoro cun sa cale tenent intimidade e arribat a sos amigos prus a tardu o podet comintzare cun is amigos a primu e sa famìlia a pustis. A bortas, sa transitzione si produit a livellos diferentes intre sas isferas diferentes de sa vida. Pro esempru, calicunas/-os podent fàghere sa transitzione cun sa famìlia e sos amigos in antis de essire dae s'armàriu in su traballu.
Borgogna-Franca Contea
Sa Borgogna-Franca Contea (in frantzesu Bourgogne-Franche-Comté) est una de sas regiones de Frantza. Est istada istituida in su 2016 a cunsighidu de sa reforma territoriale de su 2014 fundende sas pretzedentes regiones de Borgogna e de Franca Contea e assumende provisoriamente su nùmene atuale, fatu definitivu su 30 de cabudanni 2016. Est partzida in oto dipartimentos e su cabulogu suo est Besançon. Sas tzitades printzipales de sa regione sunt Digione, Besançon e Montbéliard. Sa regione tenet istèrrida de 47.784 km² e contat unos 2.820.000 bividores, làcanat in su norte cun sa regione de Grand Est, in s'ovest cun su Tzentru-Badde de Lòira, in su sud cun s'Auvèrnia-Ròdanu-Alpes, in s'estu pigat làcanas cun s'Isvìtzera.
Est assentada in is dipartimentos de: Côte-de Or (21), Doubs (25), Giura (39), Nièvre (58), Arta Saona (70), Saona e Lòira (71), Yonne (89) e Territòriu de Belfort (90). Sunt inclùidos in sa regione 152 cantones e 3831 comunas.
A primu sunt bènnidos...
A primu sunt bènnidos... est unu sermone de su pastore Martin Niemöller a pitzus de s'apatia de is intelletuales tedescos de sighida a sa pigada de su podere de is nazistas e de is purgas de totu is grupos chi issos discriminaiant. Sa poesia est bene connota, tzitada a fitianu e est unu mollu pobulare pro descrìere is perìgulos de s'indiferèntzia polìtica, e comente issa a bortas incumentzet intzullende sa gente contras a un'obietivu impreende sa timoria.
Su testu
Sa versione atzetada comente originale dae s'istudiosu Harold Marcuse, cun s'agiunta de su de bator versos, impreada dae s'autore a pustis de su 1945, narat :
A custa versione si nde sunt agiuntas àteras, prus poèticas, chi bortas medas nòminant àteros grupos ètnicos, polìticos e culturales e incumentzant cun sincipit famadu "A primu sunt bènnidos'". Una versione impreada meda, pro esempru, narat :
Contierra a pitzus de s'orìgine e de su testu
In is paisos de limba ispagnola sa poesia est istada s'ispissu atribuida a Bertolt Brecht incumentzende dae is annos setanta, mancari no esistat proa peruna chi su drammaturgu tedescu apat mai, nemmancu in forma variada, nen publicadu nen resadu cussos versos.
Unas cantas chircas ant postu s'orìgine de sa poesia a is arresonos pronuntziados dae Niemöller in su 1946. Comente e chi siat, su testu de sa poesia abarrat contierradu: ddoe at variantes medas, chi si diferèntziant siat pro is persones tzitadas (comunistas, sotzialistas, ebreos, catòlicos, testimòngios de Geova, omosessuales, malàidos incuràbiles etc), siat pro s'òrdine chi sunt tzitadas. Comente narat Richard John Neuhaus in su nùmeru de santandria 2001 de su diàriu suo in lìnia First Things, cando a Niemöller in su 1971 dd'ant pregontadu sa versione curreta de tzitare, at naradu chi no fiat seguru meda de àere naradu cuddas paràulas ma, si sa gente insistiat a ddu tzitare, issu diat àere prefertu sa versione chi faeddat de comunistas, sotzialdemocràticos, sindacalistas, mene.
Limba māori
Su maori o māori (pronùntzia in māori: [ˈmaː.ɔ.ɾi]) est una limba polinesiana orientale faeddada de su pòpulu de is māoris, bividores indìgenos de sa Noa Zelanda in ue, impare a s'inglesu est limba uffitziale natzionale de su 1987.
Su māori est est faeddadu meda fluentemente de unu 9% de sa populatzione māori, chi benint a èssere unas 29.000 pessones. Segundu una chirca de su 2006 unu 4% de sa populatzione neozalandesa e unu 23,7% de is de ètnia māori est capatzu de faghere unu chistionu impitende su māori.
Machismu
Su machismu (lege macismu) o fintzas mascrismu est s'impare de ideas, atitùdines e pràticas fundadas subra un'atributzione culturale imparada dae superioridade de s'òmine, in canto mascru, subra sa fèmina. In generale, in totu su mundu s'agatat mascrismu. Una persone cun ideas, atitùdines o cumportamentos mascristas est mascrista. Un'òmine, in generale cisgènere, chi s'essende còmodu cun sas ideas suas mascristas, cunsìderet is chi ddu sunt o no, e non tenet peruna intentzione de ddas revisionare, est unu mascrista (o machista). In su mundu otzidentale, su mascrismu de su de 21 sèculos est prus sutile de su chi bi fiat fintzas a su sèculu pretzedente: sas leges sunt egualitàrias ma su ddas pònnere in sa pràtica, is costùmenes e sa vida cotidiana, incluende su limbàgiu verbale, su non verbale e is metanarrativas, no ddu sunt de fatu.
Sa sotziedade europea est mascrsta dae como sèculos: su feudalèsimu (relatzione òmine-sennore), su cristianèsimu, s'umanesimu (cun s'òmine in su tzentru de totu e sa bochidura de fèminas sàbias o brujas), su capitalismu (sistema de famìlias-cumintzadas, su traballu produtivu de dinares dignificat s'òmine), etz In die de oe, ponet fronte in una sotziedade capitalista e patriarcale, si manifestat tìpicamente, pro esempru, in unos tzertos balores traditzionalmente "mascros", is rolos sotziales de gènere, sa bisura masculina, su disprètziu bastante evidente o a livellu sotziale atzetadu conca a sa fèmina, s'istima de is fèminas a traessu de s'aspetu fìsicu o pro sa relatzione (fìgia, mama, sorre, isposa, amante) chi tenent cun carchi òmine o pro s'impreu de su limbàgiu.
S'antònimu de "mascrismu" no est feminismu (fèmina diferente, ma cun su matessi balore -nen superiore ne inferiore- a s'òmine), sende chi cust'ùrtimu punnat a sa defensa de is deretos de is fèminas e a sa paridade de issas cun is òmines, chentza de òdia, disprètziu, o pregiudìtzios conca a is òmines, cosa a chi si ddi narat misandria. Sa misandria est unu fenòmenu a màrghine de su feminismu, chi medas fèminas ant denegadu in su cursu de su tempus, proite contras a is printzìpios de su movimentu. Pro su post-feminismu, is feminismos de sa diferèntzia e is istùdios de gènere, totus tenet su matessi balore e is matessis deretos, essende cada persone comente chèrgiat, chene dèpere intrare in manera segura in istereotipos nen binarismu de gènere.
Ontogènesi
S' ontogenesi (de su gregu: on, genit. óntos, ' ente ' + gènesi  ' criatzione ', isvilupu ') est unu trèmene introduidu in su 1866 de su biòlogu tedescu Ernst Haeckel chi pertocat s'imparis de is protzessos pro mèdiu de is cales s'acumprit s'isvilupu biològicu de un'organismu bividore de sa tzèlula ovarica fecundada (zigote) a s'embrione fintzas a s'indivìduu cumpletu: dipendet siatdae su genoma, chi caraterizat s'organismu, siat dae s'ambiente in su cale su protzessu s'acumprit. Custu protzessu de isvilupu, pro mèdiu de s'informatzione codificada in su patrimoniu genèticu (chi presentat caraterìsticas peculiares chi diferèntziant cada èssere bividore de s'àteru), giughet a sa formatzione de un'indivìduu. S'ontogenesi est fatu·fatu posta in relatu cun sa filogenesi, overas s'evolutzione pròpia de s'ispètzie a sa cale partenet su sìngulu organismu. Est usada meda sa locutzione: "s'ontogenesi riecapìtulat sa filogenesi", chi resumet sa teoria de Haeckel segundu sa cale in is animales superiores s'ontogenesi produit torrat, susetotus in su perìodu pre-nadale, peri-nadale e in is primas fases de sa crèschida, sa filogenesi; cheret naradu ca custa teoria de su Otighentos, narada de sa "recapitulatzione", mancari presente meda in su pensamentu e in sa chirca iscientìfica de totu su noighentos, est istada oe in die iscretidada.
Sitar
Su Sitar est un istrumentu musicale a cordas usadu massimamente in sa Mùsica classica indiana.
Noa Zelanda
Geografia
Sa Noa Zelanda tenet istèrrida de 268.280 km² e populatzione de 4.470.800 bividores. istesiada de unos 2000 km de s'Austràlia de chi est ischirriada de su mare de Tasman, s'agatat a èssere meda isulada geograficamente, cosa chi at permìtidu s'isvilupu de frora e fàuna endèmica rica e disvariada.
Istòria
S'istòria comente paisu est meda curtza, est difatis unu de is prus reghentemente costituidos.
Su territòriu suo est istadu iscobertu de s'òmine petzi intre su 1050 e su 1070; is primos bividores sunt istados is Māoris intames de is europeos chi bi sunt isbarcados in su 1642 pro sa prima borta. De su 1788 a su 1840 is ìsulas de sa Noa Zelanda sunt istadas parte de su Nou Galles de su Sud, pro èssere fatu a coa colònia britànnica a partire de su 6 de freàrgiu 1840 - die oe fata festa natzionale - cun sa firma de su tratadu de Waitangi.
Sa Noa Zelanda est indipendente de su 26 de cabudanne 1907, cando est diventada dominion e at otentu sa soberania cumprida in su 1947 cun sa ratìfica de s' Istatutu de Westminter. Sighit a mantènnere ligòngios istrintos cun su Rènniu Aunidu, comente fintzas cun s'Austràlia (paisu comente chi siat de cultura anglo-sassone e cun chi ispartzit parte de s'istòria).
Atualmente s'istadu est una monarchia parlamentare, membru de su Commonwealth de sas Natziones. Su pòdere polìticu est mantentu de su parlamentu elèghidu democraticamente. S'inglesu est limba natzionale, ma fintzas su maori e sa limba de is sinnos neozelandesa sunt reconnotos uffitzialmente. Sa moneda est su dòllaru neozelandesu.
Demografia
Sa majoria de sa populatzione est est de orìgine europea, is Māoris sunt sa minoria prus numerosa. Àteras minorias sunt de orìgine polinesiana e asiàtica.
Economia
Sa Noa Zelanda at bidu una crèschida econòmica meda lestra a partire de is annos 90 de su de 20 sèculos, ma intre su 2008 e su 2011, in paris tempus cun sa crisi econòmica at registradu una progressione record de s'inditu de isvilupu umanu, passende de su de 21 postos a su de 3 de sa classìfica mundiale, a palas isceti de Norvègia e Austràlia.
Giuanna de Arcu
Giuanna de Arcu (in frantzesu Jeanne de Arc, in frantzesu mèdiu Jehanne Darc; Domrémy, 6 de ghennàrgiu 1412 – Rouen, 30 de maju 1431) est un'eroina natzionale frantzesa, venerada che santa de sa Crèsia catòlica, oe connota fintzas che "sa puntzella de Orléans" (in frantzesu "la pucelle de Orléans").