cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Simone de Beauvoir
S'iscritura e s'impinnu in is movimentos de trasformatzione sotziale
A s'universidade addòbiat, in su mese de trìulas 1929, cussu chi, sena matrimòniu nen cunvivèntzia, at a divenire su cumpàngiu de sa vida sua, su filòsofu esistentzialista Jean-Paul Sartre. Sunt, custos, is annos in chi connoschet a Merleau-Ponty, a Lévi-Strauss, a Raymond Aron e Paul Nizan. Incumentzat a insegnare in su 1930, prima a Marsìglia, poi a Rouen, in fines a Parigi, in ue at a acabbare sa carriera sua de dotzente in su 1943, lissentziada e interdeta a vida dae s'insegnamentu pro corrutzione de minores, pro una relatzione lèsbica cun una de is istudiantes suas. Sa relatzione fiat cumintzada in su 1939, cando de Beauvoir teniat prus o mancu 30 annos e s'amante, Nathalie Sorokin, 17 annos. Sa mama e su babbu de Sorokin ant denuntziadu a s'iscritora, chi no at tentu protzessos penales in cantu s'edade de su cunsensu in Frantza fiat (e est) de bìndighi annos, ma, in cantu insegnante, at patidu unu protzedimentu disciplinare chi s'est serradu cun s'espulsione dae s'iscola e s'inibitzione de su traballu. In su 1977 at a sutascrìere paris cun Sartre, Michel Foucault, Jacques Derrida e Roland Barthes, una petitzione indiritzada a su Parlamentu, pedende s'abrogu de artìculos de lege e sa depenalizatzione de cale si siat raportu cunsentziente intre persones adultas e minores de bìndighi annos (sa narada Pétitions françaises contre sa majorité sexuelle). Dae su 1930, is esperièntzias suas de biàgiu in vàrios continentes ant a èssere importantes meda pro sa formatzione intelletuale sua. Cun Sartre acumprit is primos biàgios suos, in Ispagna, in Itàlia, in Grètzia, in Marrocu; nudda isfugit a custos intelletuales de is eventos culturales de importu de custu tempus, s'apassionant a su tzìnema e a su jazz e bivent cun partetzipatzione is eventos polìticos mannos de cussos annos: su nazismu in Germània, sa gherra tzivile ispagnola de su 1936, sa segunda gherra mundiale. Durante sa gherra, Simone de Beauvoir abarrat in Parigi, ocupada dae is nazistas, e cumpartzit cun Sartre s'esperièntzia breve de su grupu de Resistèntzia "Sotzialismu e Libertade". A custa breve esperièntzia de Beauvoir at acostagiadu unu tempus meda prus longu comente diretora de sa ràdiu collaboratzionista de Vichy, dimustrende, in su tempus, un'indiferèntzia totale (pro non nàrrere tzinismu) in is cunfrontos de sa sorte de is persones ebreas.
In su 1947 andat a is Istados Unidos pro unas cunferèntzias e addòbiat a s'iscritore Nelson Algren, cun chi istabilit unu raportu de amore intensu. Acumprit àteros biàgios de importu (Brasile, Cuba, Tzina, Unione Soviètica) e torrat a s'ispissu meda in Itàlia cun Sartre. A pustis de Su segundu sessu (1949), oramai famada in totu su mundu, Simone de Beauvoir, pro is positziones pretzisas assùmidas comente iscritora e comente fèmina, est ogetu de ammiratzione manna ma fintzas de polèmicas. A s'iscòpiu de sa gherra de liberatzione algerina, pigat positzione a praghere de custa batalla, fatu chi dd'at a isulare in manera prus grae.
Su feminismu
Simone de Beauvoir est cunsiderada sa mama de su movimentu feminista, nàschidu in ocasione de sa cuntestatzione studentesca de su mese de maju 1968, chi issa at a sighire cun partetzipatzione e simpatia.
Is annos setanta dda bident impinnada in prima lìnia pro vàrias càusas: su disacordu sovièticu, sa cuntierra àrabu-israeliana, s'abortu, su Tzile, is fèminas (est presidenta de s'assòtziu Choisir e de sa Lega de is deretos de sa fèmina).
In su 1971 isterret su "Manifestu de is 343 putanas" (Manifeste des 343 salopes) firmadu dae 343 intre intelletuales, atoras, e fèminas comunas chi s'auto-denuntziaiant pro àere abortidu ("Je me suis faite avorter"). A su tempus fiat in vigore sa lege de su 1920 chi puniat dae 3 meses a 6 annos a chie aeret abortidu o procuradu abortos. In su 1943, in suta de su regìmene de Vichy, si fiant registradas is ùrtimas duas esecutziones capitales de Marie-Louise Giraud e de Désiré Pioge, cundennadas pro àere procuradu abortos.
In s'ùrtimu perìodu de sa vida sua, Simone de Beauvoir afrontat cun coràgiu un'àteru problema sotziale, cuddu de sa betzesa, cale dèdicat unu sàgiu de importu, Sa tertza edade (1970).
Una vida paris
In su 1981, a pustis de sa morte de Sartre, at iscritu Sa tzerimònia de is adiosos (La Cérémonie des adieux), crònaca de is ùrtimos annos de su pensadore famadu.
Simone de Beauvoir est morta su 14 abrile 1986 e est istada interrada in su campusantu de Montparnasse de Parigi acanta a su cumpàngiu suo de vida Jean-Paul Sartre, mortu is annos in antis, su 15 de abrile 1980. àtea comente Sartre, in sa Cérémonie des Adieux aiat iscritu subra de sa morte de sa persone cun chie aiat cumpartzidu una parte manna de s'esistèntzia sua e de is ideas suas: «Sa morte sua nos separat. Sa morte mia non s'at a torrare a unire. Est aici; est giai bellu chi is vidas nostras apant pòdidu èssere in sintonia totu custu tempus».
Istòria minerària de Sardigna
Sa bogadura e sa traballadura de sos minerales in Sardigna andat torra a tempos remotos. Antigos mercantes e conchistadores aiant pigadu a abbitare sas costeras de s'ìsula atirados dae sas richesas formidàbiles de su sutasolu sardu. Testimonia de s'antiga traballadura de sos metallos sunt is manufatos numerosos chi andant torra a sa preistòria. In èpocas prus reghentes topònimos numerosos, ligados in carchi modu a sa faina de sa bogadura (comente pro esempru: Argentiera, Montiferru, Cabu Ferradu pro nde fentomare carchiunu), testimòngiant sa seculare continuidade de custas fainas.
Simone de Beauvoir
Una vida paris
Persones istudiosas si sunt interrogadas subra de sa genia de amore intre Jean-Paul e Simone e is rispostas sunt istadas medas. Cussu chi nde essit a pilu est un'istima intelletuale manna intre s'una e s'àteru. Durante sa via in paris ant tentu raportos costantes foras dae su matrimòniu, in sa base de un'acòrdiu comunu, a bortas fintzas cumpartzende sa pròpia amante.
Istòria minerària de Sardigna
A sighire s'istòria de sas fainas de bogadura in s'ìsula, partzida pro èpocas.
Simone de Beauvoir
Is òperas
S'invitada (1943) est su primu romanzu publicadu dae Simone de Beauvoir, su chi dd'at iscoberta comente iscritora. Afrontat cun coràgiu unu tema difìtzile: s'insertada in unu raportu intre duas persones de un'àtera, chi nde mudat s'echilìbriu, costringhende a ognuna a s'isvelare in antis a s'àteru. Sa chistione de sa responsabilidade torrat in su segundu romanzu suo, Su sàmbene de is àteros (1945): durante sa segunda gherra mundiale, in sa Frantza ocupada, sa gente chi si fiat acostada a sa Resistèntzia si fiat agatada fache a una assuntzione de responsabilidade dòpia: cussa de lutare contra s'opressione nazista e cussa de ispìnghere àteras persone (a s'ispissu is prus istimadas) a arriscare sa vida. In antis a su dolore de custas mortes, Simone de Beauvoir torrat a afirmare chi non b'aiat àtera bia possìbile, e chi is persones sunt semper responsàbiles de is sèberos issoro, de sa libertade issoro.
Istòria minerària de Sardigna
Preistòria
S'istòria minerària longa de Sardigna tenet cumintzu aprossimadamente a inghìriu a su de ses millènnios a.C. cun sa faina de bogadura de s'ossidiana, a pees de su Monte Arci in su chirru tzentru-otzidentale de s'ìsula. Su Monte Arci est istadu unu de sos prus tzentros mediterràneos importantes de bogadura e traballadura de custu bidru vulcànicu. In custa àrea, difatis, sunt istados individuados a su nessi setanta tzentros de traballadura e unos 160 aposentamentos istàbiles o temporales dae sos cales s'ossidiana fiat a fatu esportada cara a Frantza meridionale e s'Itàlia Setentrionale.
Simone de Beauvoir
Is òperas
A pustis de su biàgiu suo in is Istados Unidos, pùblicat Su segundu sessu (1949), unu sàgiu fundamentale chi dae una banda faghet su puntu de connoschimentos biològicos, psico-analìticos, istòricos, antropològicos chi esistint de is fèminas, e dae s'àtera aberit su caminu a cussa discussione raighinada subra de sa cunditzione feminile chi diat àere caraterizadu is tempos imbenientes. Su volùmene at tentu unu sutzessu mannu in is Istados Unidos, mentras s'est acollidu cun iscàndalu in Frantza e in su restu de Europa, tantu de si pònnere a s'Inditze de is libros proibidos.
Sunt, custos, annos ricos pro de Beauvoir, chi renesset a afrontare òperas de importu cun fortza e originalidade. In su 1954 essit Is Mandarinos, cun su chi binchet su prèmiu Goncourt, cunsideradu su romanzu suo prus bellu. Fintzas custu volùmene est insertadu in s'Inditze de is libros proibidos.
S'autobiografia
Dae su 1958, si dèdicat a s'autobiografia sua, essida in bator volùmenes: Memòrias de una pitzoca garbosa (1958), S'edade forte (1960), Sa fortza de is cosas (1963), A contos fatos (1972). Est un'òpera pretziosa ca oferit no isceti s'istòria personale de s'iscritora, ma puru sa testimonia direta de s'atmosfera de sa dibata culturale acumpridu in Frantza de is annos trinta finas sa fine de is annos sessanta. Una morte durche a beru (1964) est su contu cummòvidu dedicadu a sa morte de sa mama. Is temas angustiosos de sa maladia, de sa betzesa e de sa morte sunt is chi Simone de Beauvoir at bòlidu afrontare, una borta de prus cun coràgiu mannu a beru, in is ùrtimos annos de sa vida sua (Sa tertza edade, 1970). Custas autobiografias sunt su resurtadu de su disìgiu suo de introspetzione. In totu is iscritos suos bi sunt riferimentos autobiogràficos, in cantu Simone de Beauvoir at bòlidu traduire su mundu cun su limbàgiu de sa sensibilidade cosa sua. Issa at introduidu s'iscritura autobiogràfica in sa cultura frantzesa de cussu perìodu, ca cussu istile est istadu semper prus presente in sa bibliografia italiana. S'autobiografia est una manera pro bìvere su passadu suo in su presente.
Sa tzerimònia de is adiosos
Sa tzerimònia de is adiosos (1981) est s'ùrtimu traballu suo literàriu mannu; In sa prima parte de su libru at torradu a pigare is caminos de is ùrtimos deghe annos de sa vida de Sartre, annos difìtziles pro is problemas de salude de su cumpàngiu, ma in ogni manera prenos e de importu pro is fatos polìticos. Dae su 1973 Sartre at bìvidu in cunditziones de salude malas, in cuddu annu at tentu un'ictus, cun su passare de su tempus at pèrdidu fintzas s'impreu de sa bista. Descriende sa morte de Jean-Paul Sarte, acontèssida su 15 de abrile 1980, Simone de Beauvoir at concruidu su contu autobiogràficu suo. In sa segunda parte de su libru b'est unu contu de is arresonos cun Sartre in s'istiu de su 1974, chi ponent in risaltu su Sartre divididu intre literadura e filosofia, su raportu suo cun sa polìtica, cun is fèminas, cun issu etotu e cun Deus. Nde essit, dae custu iscritu, fintzas su raportu chi s'autora e su cumpàngiu ant tentu cun àteras persones esponentes de su pensamentu filosòficu de cussos annos, mescamente cun Maurice Merleau-Ponty e Albert Camus.
Pensamentu
Su pensamentu de Simone de Beauvoir pigat forma in comunione cun cussu de Sartre e cun s'esistentzialismu: chistionant a s'ispissu subra de ideas e de is iscritos issoro, e cunsìderant de importu màssimu crìtica. Is òperas de s'iscritora sunt tessidas a beru de cunsideros filosòficos e esistentzialistas personales, chi bolent aprofundire sa chistione de su ruolu e de sa cunditzione de sa fèmina in sa sotziedade moderna. Sa bisione chi sa sotziedade tenet de sa fèmina est traessa, in cantu sa fèmina est cunsiderada semper in relatzione a s'òmine. At cundennadu su matrimòniu, afirmende chi est un'istitutzione perversa, corrosa dae is fundamentos, duncas su fallimentu de unu matrimòniu no est culpa de is òmines ma de s'istitutzione etotu. Simone de Beauvoir, duncas, at faeddadu de sa cunditzione de sa fèmina, a sa lughe de s'esistentzialismu; afirmende chi "S'esistèntzia pretzedet s'essèntzia" faghet a ammìtere chi "fèmina non si naschet ma si divenit". S'iscritora at donadu unu contributu mannu a sa filosofia de s'esistentzialismu, afirmende chi s'òmine bivet in un'ambiguidade ontològica e sa manera pro si realizare est cussa de atzetare s'ambiguidade e non chircare de dd'eliminare. Sa filosofia de Heidegger at tentu una influèntzia manna in su pensamentu suo e custu est ladinu in afirmaduras comente custa in fatu: "Esìstere est s'atrivire a si ghetare in su mundu". Est istadu fundamentale su raportu chi Simone de Beauvoir at tentu cun su tempus: bìvere est liberare su tempus e su presente est su momentu de is sèberos e de s'atzione; bisòngiat bìvere a prenu sa vida, ma non si firmare in antis a is dificultades.
Sa libertade est difatis una cunditzione de ambiguidade, in sa chi semus in su pròpiu tempus ogetos e sugetos. At semper cunferidu un'importu mannu a su ruolu chi tenet sa riflessione, afirmende chi sa tontesa donat cuntentesa sena resones, duncas bisòngiat a dda cumbàtere. S'est ocupada fintzas de su ruolu de su faeddu, sustentende chi "is faeddos fissant sa veridade isceti a pustis de dd'àere ochida", ca lassant fuire s'importu de su balore de sa presèntzia in issa. At afirmadu, in prus, chi s'òmine si sèberat dae s'animale pro ite est bonu a arriscare sa vida e no isceti a dda donare e pro custu su sessu maschile est istadu postu semper in su primu pianu, a discàpitu de su sessu feminile. In sa faina intelletuale sua ant tentu una rilevàntzia notèvole is orìgines artu-burghesas suas e sa detzisione de una carchi distàntzia "polìtica" dae custas in annos imbenientes, aici comente s'adesione a una tzerta genia de sotzialismu e de ativismu polìticu de cuntzertu cun Sartre (puru cumpartzende medas de is printzìpios de su comunismu ufitziale, no ant a aderire mai de su totu pro vàrias resones, chi si podent lèghere pro esèmpiu in su romanzu Is Mandarinos).
Est semper istada contra a su sistema de s'istadu capitalista, difatis at afirmadu chi su prestìgiu de is ogetos de balore no est arraighinadu in issos, ma ddis est assignadu dae chi ddos vàlutat. Simone de Beauvoir at afirmadu s'esistèntzia de unu ligàmene istrintu intre sa polìtica e sa morale. S'ateismu suo est espressados bene dae allegas comente: "Deus est divenidu un'idea astrata, chi unu merì deo apo burradu". Àtea comente Sartre, pro issa s'ateismu no est disimpinnu de sa morale, ma sa fundatzione de un'ètica non religiosa noa, non prus pagu remenosa e rennovadora de sa cussèntzia e de su costùmene. Difatis, non bolet nàrrere chi totu est lètzitu pro ite non b'at Deus, antzis nudda est lètzitu si no est giustificadu e est sa cussèntzia a s'isperimentare comente ùnica e soberana, duncas s'ùnicu a èssere responsàbile de sa sarvesa sua est su sugetu etotu, ca non bisòngiat mai dd'afidare a àtere, pro ite dd'amus a pèrdere a dolu mannu. Dae su 1970, Simone de Beauvoir at cuntzepidu cunsideros filosòficos pro su chi pertocat su mundu de sa betzesa, sa chi paret èssere unu problema ca si cunsìderat, in manera ingiusta, sa giovinesa comente su tempus fundamentale de sa vida; duncas sa betzesa no est isceti unu fatu biològicu, ma fintzas culturale.
Istòria minerària de Sardigna
Preistòria
A fùrriu a su de tres millènnios a.C., cun probabilidade importados dae su lutone orientale de su Mediterràneu, fiant lòmpidos e si fiant ispaniados fintzas in Sardigna sos connoschimentos metallùrgicos, chi diant imbàtere in època nuràgica a un'elevadu livellu tècnicu. In paris tempus a sa tècnica metallùrgica, si fiat isvilupada fintzas sa tècnica minerària, permitende sa bogadura de cantidades creschende de minerales e duncas de metallos. Sa posidura geogràfica de s'ìsula, ma fintzas su patrimoniu mineràriu suo, aiant atràidu intre su de 10 e su de 8 sèculos a.C. sos mercantes fenìtzios, a fatu de sos cales, a fùrriu a sa metade de su de 6 sèculos, fiant acùdidos is cartaginesos. Fenìtzios e cartaginesos aiant isfrutadu in manera intensiva sas richesas mineràrias, mescamente in sa zona de s'atuale Igrèsias, in ue sunt istadas atzapadas rastas de iscavaduras e iscòrias de fundidura de atibiare a custu perìodu. Una faina metallùrgica intensa, siat estrativa siat de fundidura, est testimoniada dae su puntu de bista archeològicu, a manu de sos ricos giatzimentos metallìferos de su Sàrrabus, costituidos dae minerales cumpostos de òssidos e solfuros de ferru, ràmene e prumu. De època preistòrica est famada sa mina de Funtana Raminosa in sa barbàgia de Brevìe.
Època romana
In su 238 a.C. incumentzat in Sardigna s'època de sa dominatzione romana. Difatis Cartàgine a fatu de sa derrota padèssida in sa I gherra pùnica, e a sa rebellia de sos mertzenàrios istantziados in s'ìsula, fiat istada custrinta a fàghere tzèdida formale de s'ìsula a Roma. Est in su 226 a.C. chi a sa Sardigna fiat istadu atibiadu s'istatutu de provìntzia de Roma.
In suta de sos romanos sa faina minerària fiat crèschida meda, mescamente pro su chi pertocat is ricos isterrimentos de prumu e de prata. Giai dae su 269 a.C. sa repùblica romana aiat adotadu sa prata che a base monetària, mentras su prumu fiat impreadu in is prus campos isvariados de sa vida tzivile, dae sos istèrgios a sas cunduturas de s'abba. Sa Sardigna, a pustis de Ispagna e Bretagna, costituiat sa de tres regiones, intre sos domìnios de Roma, pro cantidades de metallos prodùidos. Sa produtzione minerària durante totu su perìodu de sa dominatzione romana fiat valutada in unas seschentosmìgia tonnelladas de prumu e milli tonnelladas de prata. Sa faina de sa bogadura de sos romanos non si fiat limitada petzi a su lutone de sa zona de Igrèsias (in ue non pro àteru, galu oe, esistet unu bighinadua chi ddi narant Campu Romanu, a ammentu de sos antigosaposentamentos estrativos), difatis issos aiant connotu e siguramente aiant isfrutadu sos isterrimentos de prata de Sarrabus, a sa cale importu fortzis si referiat su geògrafu Solinu iscriende: India ebore, argento Sardinia, Attica melle.
Is sistemas de s'isfrutamentu de sas minas, in època romana, cunsistiant in s'iscavu de putzos verticales funduros, fintzas a prus de chentu metros; is traballos fiant giutos, serbende·si petzi de ainas a manu e a bortas de su fogu pro ischirriare sa roca, de mineris lìberos, narados "metallaros", e dae su 190 a.C. de iscraos e presoneris narados damnati a effodienda metalla. In s'annu 369 p.C. s'imperadore Valentinianu I aiat decretadu ca onni nave chi approdaiat a Sardigna depiat pagare unu deretu de 5 dinaris pro onni metallaro carradu. A pustis is imperadores Gratzianu, Valente e Valentinianu II aiant proibidu de su totu a sos metallaros de si tramudare a s'ìsula. A custos provedimentos non depiat èssere angena sa timoria chi sa richesa etzetzionale de sos isterrimentos sardos podiat iscalabrare sas minas arghentìferas ibèricas chi fiant de propiedade imperiale.
In època romana tarda sa produtzione minerària sarda aiat basciadu meda; mentras in pagos isterrimentos sa faina sighiat, pro satisfàghere sas limitadas netzessidades de su mercadu isulanu, medas àteros fiant istados abbandonados e carchiunu de custos, comente cussos de Sarrabus, fiant istados ismentigados.
Època medievale
A fatu de sa ruta de s'Impèriu romanu de Otzidente sos fatos istòricos de Sardigna si fiant istesiados ae sos de sa penìsula italiana. A pustis de sa parèntesi curtza costituida dae s'ocupatzione vandàlica, s'ìsula fiat rùida suta de su domìniu bizantinu.
Rabindranath Tagore
Rabindranath Thakhur, fintzas naradu Tagore, (1861-1941) fiat unu poeta, filosofu e iscrittore indianu e puru de cultura inglesa. Premiu Nobel po sa litteradura (1913).
Istòria minerària de Sardigna
Època medievale
De asi, sa produtzione minerària e sa faina metallùrgica fiat unu pagu torrada a nàschere e sa prata fiat torrada a èssere unu de sos produtos printzipale de bogadura de Sardigna, mancari a inghìriu a s'annu 700 is tràficos cumertziales in su Mare Mediterràneu si fiant fatos difìtziles meda pro neghe de sas curreras de sos saraghinos. Pro sa Sardigna sas cureras sighidas de sos àrabos a longu sas costas aiant costituidu, pro unu arcu longu de tempus, unu perìgulu costante, chi aiat provocadu s'ispopoladura de àreas ampras de costeras e su càmbiu de sa populatzione cara a àreas prus internas de s'ìsula.
Majuro
Majuro, cun una populatzione de 25.500 bividores (2005), est mentovada a s'ispissu che sa capitale de sa Repùblica de sas Ìsulas Marshall, formada dae sa conurbatzione de sas biddas de Dalap-Uliga-Darrit, posta in sa punta esta de s'atollu Majuro, chi est costituidu dae 64 ìsulas. S'atollu de Majuro disponet de portu e un'aeroportu internatzionale. Su College of the Marshall Islands puru s'agatat in s'estremu orientale de s'atollu.
Durante sa Segunda Guerra Mundiale, su 30 de ghennàrgiu de su 1944, sas tropas de sos Istados Unidos aiant ocupadu Majuro, chi fiat fintzas a tando suta amministratzione giaponesa.
Istòria minerària de Sardigna
Època medievale
Semper prus isulada dae su tzentru de s'impèriu bizantinu, sa Sardigna aiat connotu in custu perìodu su afirmadura, sa prima borta in s'istòria sua de una autonomia polìticu-amministrativa a berus. S'ìsula si fiat organizada in bator regnos soberanos e indipendentes: is Giuigados de Càlaris, Arbaree, Torres e Gaddura. De s'istòria minerària de su perìodu giuigale, non s'agatat àteru che pagas documentas, est però lìtzitu pensare chi sa faina estrativa non siat istada de su totu abbandonada. In su 1131 su giùighe Gonàriu de Torres aiat donadu sa metade de s'Argentiera de sa Nurra a sa crèsia primatziale de Santa Maria de Pisa, a testimonia de sos ligàmenes polìticos semper prus istrintos intre sos dìbiles istados sardos e sa comuna toscana.
A primìtziu de su de 11 sèculos, difatis, in suta de sos augùrios de sa corte papale tando ghiada dae Beneitu XIII, fiant intervènnidas in s'istòria de Sardigna sas duas repùblicas marineras de Gènova e Pisa in unu primu momentu alliadas contra de s'emiru musulmanu Musetu (Musa) chi si fiat impadronadu de unas cantas àreas de s'ìsula, a pustis cuncurrentes pro su predomìniu in is dìbiles istados giudicales.
Tzintzula
Tzìntzula o tìntula, insettu comune de sa familia Culex. Si multiplicat in s'abba istagnante. Punghet in modu fastizosu, animales e omines. In Sardigna fut diffusa sa tzintzula malarica, cumbattida cun su DDT in sos annos chimbanta de su noighentos.
Istòria minerària de Sardigna
Època medievale
In sa zona de s'Iglesiente, is pisanos aiant torradu a cumintzare sos traballos abbandonados dae sos Romanos aberende fossos numerosos e aporrende a sa lughe sas fileras antigas. Sa faina estrativa intensa, gasi comente sa vida polìtica econòmica e sotziale, fiat disciplinada pro mèdiu de una sèrie de leges,regortas in unu còdighe partzidu in bator libros connotu cun su nùmene de Breve de Bidda de Crèsia. Is delitos contra sa faina estrativa fiant punidos cun severidade manna: sa pena de morte fiat prevìdida pro sos chi sutraiant prata o minerale arghentìferu ma fintzas pro sos fundidores chi bogaiant sa prata de minerale furadu.
Chie si siat, in su territòriu de s'Argentiera podiat printzipiare sa faina estrativa; non fiat raru ca a custu fine si costituiant cumpangias sos cales partetzipadores (parsonavili) possediant cuotas (trente) de sa sotziedade. Unos cantos sòtzios de custas cumpangias, narados bistanti si limitaiant a antitzipare su capitale netzessàriu.
Is traballos s'isvilupaiant pro mèdiu de s'iscavu de fossos, e s'isvilupaiant in profundidade peri putzos (botinos) e gallerias. Fiat sighida s'andadura de sa filera o de sa lente de minerale, de manera chi s'istèrrida de sos traballos fiat meda limitada. Pro agredire sa massa pedrosa fiant impreados picos, cotzas e unos àteros ainas a manu; cando custu si faghiat pretzisu fiat impreadu su fogu pro ischirriare sas rocas prus tostas. Sa chida de traballu incumentzaiat a mesu die de su lunis e acabaiat a mesu die de su sàbadu. Is operajos traballaiant pro 12 oras a sa die e durante sa chida non podiant abbandonare su traballu. Durante s'istasone istiale sos traballos fiant parados pro neghe de s'intemperiosidade de su clima, essende mescamente sas àreas costeras fèrridas dae su flagellu de sa malària.
Est istadu carculadu chi is minas sardas apant frunidu a Pisa unas 15 tonnelladas pro annu de su metallu pretziosu in su perìodu chi andat de sa fine de su de 12 sèculos a primìtziu de su de 14 sèculos. Suta poderiu de sa comuna toscana, in su perìodu de lughidore màssimu, is minas a inghìriu a Bidda de Crèsia fiant arribadas a ocupare 6500 operajos.
Època aragonesu-ispagnola
Sa corona aragonesa aiat avocadu a sese is deretos inerentes a s'isfrutu de is setziduras de prata a su fine de evitare chi pro is richesas mineràrias de sa zona s'iscadenarent perricas intre is nòbiles aragonesos. Su livellu de sa faina estrativa in custu perìodu resurtat èssere notabilmente reduidu si postu a pare a su chi si fiat cumproadu suta de sa dominatzione pisana.
A fatu de sa conchista totale de s'ìsula, is aragonesos aiant chircadu de dare impèllida noa a sa faina de bogadura de sa prata: fiant alligeridos is deretos, is tassas e is deretos de sa corona in is metallos. Custa polìtica però non fiat resissida a torrare is minas sardas a su lughidore de su passadu. Suta de sa dominatzione aragonesa in antis e ispagnola a pustis, sa faina minerària aiat connotu una decadèntzia sighida. Sa Sardigna, chi pro sèculos fiat istada intre is prus àreas importantes de produtzione de sa prata aiat acabadu pro importare su metallu, su cale comomai arribaiat in cantidades mannas de is possessos ispagnolos de su nou mundu. Nointames faghet a afirmare chi nimancu in custu perìodu is minas sardas aiant sessadu de su totu sa faina issoro, difatis esistiat puru semper unu mercadu domèsticu minore, a su nessi pro su prumu.
Durante sa dominatzione ispagnola fiat istadu istabilidu de subordinare s'esertzìtziu de sa faina minerària a s'assegnatzione de cuntzessiones a banda de s'amministratzione istatale. Fiant istadas assignadas a su nessi baranta cuntzessiones pro s'esploratzione e s'isfrutu de is setziduras sardas. De custas, oto fiant istadas cuntzessiones generales, est a nàrrere istèrridas a totu su territòriu de s'ìsula, e degheoto limitadas petzi a s'intòrriu de Igrèsias. Is assignatàrios de is cuntzessiones fiant tentos a bessare a s'eràriu su 10 pro chentu de su balore de su minerale bogadu. A custu perìodu andat torra su primu intentu de torrare in atividade su filone arghentìferu de su Sarrabus, abbandonadu comomai de prus de milli annos. Difatis, su 6 de làmpadas de su 1622 unu tzertu Gio. Antoni Agus aiat otentu su permissu de esecutare traballos de chirca in Monte Narba, acanta de sa bidda de Santu 'Idu.
A pustis de unos batorghentos annos su domìniu ispagnolu in Sardigna fiat acabadu che a cunsighèntzia de sos acontessimentos ligados a sa gherra de sutzessione ispagnola, e de su tentativu de riconchista portadu a in antis dae su cardinale Alberoni.
Palmi
Palmi est una idda de unos 18 miza abitantes in provintzia de Reggio Calabria.
Istòria minerària de Sardigna
Època sabàuda
In su 1726 a fatu de su tratadu de S'Aia s'ìsula fiat passada a fàghere parte de is possedimentos de is ducas de Savoja, chi gasi achiriant su tìtulu de res de Sardigna. S'istadu sabàudu aiat dadu impèllida noa a sa faina minerària. Fintzas in suta de is piemontesos s'esertzìtziu de sa faina estrativa fiat ligada a s'assignadura de cuntzessiones generales pro s'efetuatzione de chircas e su coltivu de minas subra totu su territòriu de s'ìsula. Is primos a otènnere custu tipu de cuntzessione, de durada de binti annos, fiant istados is casteddajos Pedru Nieddu e Istèvani Durante. In su 1740 sa cuntzessione generale, pro sa durada de trinta annos, fiat istada assignada a su britànnicu Càralu Brander, a su barone Càralu de Holtzendorff e a su cònsole isvedesu in Casteddu Càralu Tastaia Mandel. In base a su cuntratu, is cuntzessionàrios diant ghetare a is règias gabellas su 12 pro chentu de sa galena bogada e su 2 pro chentu de sa prata pro is primos 4 annos, su 5 pro chentu pro is 6 annos a sighire e su 10 pro chentu pro is 20 annos chi abarraiant. Is deretos depiant èssere currispostos a s'atu de imbiu pro is materiales esportados, e ogni ses meses pro cussos bèndidos in s'ìsula. Sa sotziedade noa, massimamente peri impulsu de Mandel, aiat intradu innovatziones tecnològicas vàrias, intre is cales s'impreu de s'esplosivu durante is traballos de bogadura. Fiant istados batidos a Sardigna maistros ispertos in s'arte minerària, susetotus tedescas. Si depet a Mandel su fraigu, acanta Biddecidru, de unu iscagiatòrgiu mannu de prumu. Issu fiat istadu però acusadu dae sa Reale Intendèntziaa de discoidare s'esploratzione de minas noas limitende·si a s'isfrutu de is chi giai esistiant. Fiat istadu fintzas abertu unu indagu pro crètidas irregularidades fiscales, chi aiat batidu, in su 1758, a sa rèvoca de sa cuntzessione a Mandel.
Rafael Sari
Rafael Sari (S'Alighera, 1904 - 1978) fit unu poete sardu populare meda in tzittade sua, S'Alighera, ca fit unu de sos prus mannos a fagher poesias in s'aligaresu. At traballadu comente mastru de iscola elementare e archivista de s'Alighera. Dae su 1929 in susu, publicaìat a cadentzia regulare, in paperis o zornales de s'Alighera, articulos e poesias in cadelanu, cosa chi li aìat fattu bincher parìtzos premios literarios. Sa poesia sua est de natura intéria e si bortat a musica a s'ispissu. Fit péri su fundadore e primu secretariu de su  Centre d'Estudis Algueresos  ("Tzentru de Istudios s'Aligaresos"), impare a Rafael Catardi, chi commo ghettat su bandu de concursos literarios a nùmene de su collega.
Istòria minerària de Sardigna
Època sabàuda
In su 1762 s'amministratzione de is minas sardas fiat colada in is manos de su Diretore de su distritu de is minas Pietro de Belly, chie at impedidu sa faina minerària privada cunsiderende chi èsseret prus redditìtziu pro s'Istadu isfrutare deretamente is richesas de su sutaterra sardu. Belly aiat chircadu fintzas de torrare a introduire su traballu fortzadu in is minieras e pro custu si fiat meritadu, in su 1871, una crìtica de Quintino Sella ..
Intre is fartas de ascriere a Belly ddoe est fintzas su mancadu isfrutu de su filone ricu de prata de Sarrabus, de su cale giai Mandel aiat intuidu is potentzialidades. Belly difatis cunsideraiat tropu ingastosu su coltivu de custu filone, dadu su terrinu àspidu e sa dificultade de is comunicatziones de sa zona. Isceti in su sèculu a sighire fiat torradu a iscobèrrere su balore mineràriu de sa regione sud-orientale de s'ìsula.
Is ùrtimos annos de su de 18 sèculos fiant istados comente si siat annos de importu pro s'indùstria minerària sarda; fiant istadas iscobertas rastas de ferru acanta de Àrthana e de antimòniu in is intòrrios de Ballau.
A cumintzu de s'Otighentos esistiant in Sardigna 59 minas, prevalentemente de prumu, ferru, ràmene e prata. In su fervore mineràriu torradu a nou aiant agatadu logu fintzas unos cantos binturieris piemontesos e de unos àteros istados europeos, intre custos fintzas su romanzieri frantzesu Honoré de Balzac chi, in su 1838, aiat dadu vida a una initziativa fllimentare cun intentu de isfrutu de iscòrias prumbìferas in sa Nurra. In su 1840 fiat istituida sa lege minerària noa, sa cale previdiat s'ischirriadura de sa propiedade de sa terra dae cussa de su suraterra. Segundu sa lege noa cale si siat podiat rechèrrere s'autorizatzione a fàghere chircas mineràrias; fiat recherta s'autorizatzione iscrita de su propietàriu de su fundu in ue si cheriat acumprire sa chirca ma, si su propietàriu de su fundu s'oponiat a sa chirca e su refudu non fiat retentu in manera adeguada argumentadu, su Prefetu podiat protzedire de ufìtziu a sa cuntzessione de s'autorizatzione. S'ùnicu òbligu chi cumpetiat a su cuntzessionàriu fiat sa de bessare a s'eràriu su 3 pro chentu de su balore de is minerales bogados e de ammendare is propietàrios de is fundos pro is disacatos causados. Custa disciplina fiat intrada in prenu vigore in Sardigna petzi in su 1848, a pustis de chi si fiat realizada sa "fusione perfeta" intre Sardigna e sos istados de terramanna chi parteniant a is Savoja.
Sa lege noa, chi fatzilitaiat s'otenimentu de is cuntzessiones mineràrias, aiat fatu assortire a s'ìsula imprendidores numerosos, in piessignu lìgures e piemontesos e fiant naschidas is primas Sotziedades cun su fine de isfrutare is setziduras sardas. Intre custas, sa genovesa "Sotziedade Natzionale pro su coltivu de minas in Sardigna" aiat intentadu in vanu de otènnere sa cuntzessione generale. Custa forma de cuntzessione fiat difatis formalmente proibida dae sa lege noa, a su fine de impedire chi si costituirent monopòlios in sa faina estrativa. Su progetu de sa Sotziedade Natzionale fiat rutu pro custu in su nudda; si fiat assistidu imbetzes a sa nàschida de unu nùmeru mannu de Sotziedades, compidadas dae is pròpios protagonistas de su progetu de sa Sotziedade Natzionale, a su fine de s'afiantzare comente si siat sa cuntzessione de su nùmeru prus mannu possìbile de permissos.
Sa majoria de is Sotziedades mineràrias chi operaiant in Sardigna teniat duncas capitale non sardu. Una etzetzione de importu fiat rapresentada dae s'imprendidore sardu Giuanne Antoni Sanna, chi in su 1848 aiat otentu una cuntzessione perpètua subra unos 1200 ètaros situados in sa zona de Montevecchio. Non totu is Sotziedades chi fiant nàschidas in custu perìodu teniant is capatzidades tècnicas pro operare in su mercadu, medas de issas aiant fallidu, unas àteras si fiant fùndidas dende orìgine a Sotziedades prus mannas e prus sòlidas. In sa segunda metade de su '800, in su Lutone carbonìferu de Sulcis, fiant ativadas is primas fainas de bogadura de su carbone. Su 29 de maju de su 1853 tzertu Ubaldo Millo aiat otentu tres cuntzessiones carbonìferas, is de Bacu Abis, de Terra'e Colu e de Funtana de mari, intituladas a sa Sotziedade “Tirsi-Po” de Millo e Montani. In su 1854 fiant istadas bogadas 150 tonnelladas de crabone; sa mina aiat tentu una produtzione discontìnua fintzas a su 1871, annu cando sa cuntzessione fiat istada afidada a s'Ing. Anselmo Roux chi in su 1873 in Torinu, aiat costituidu sa Sotziedade anònima minas de Bacu Abis chi si diat fàghere propietària de sa mina.
In su 1858 s'èsule romagnolu Enrico Serpieri aiat fraigadu s'iscagiatòrgiu de Domunoas, pro s'isfrutu de su minerale de prumu presente in is iscòrias de traballaduras betzas, e pagu tempus a pustis de una segunda in Frùmini Majori. In su 1862 is duos iscagiatòrgios de Serpieri produsiant su 56 pro chentu de totu su prumu de òpera sardu ricavadu dae iscòrias betzas.
A pustis de s'unidade de Itàlia
Dae su 1865 a in antis, impare a su prumu e a sa prata, chi fiant istados fintzas a tando is minerales prus bogados in s'ìsula, si fiat acostagiadu su zingu, difatis in cuss'annu, in sa mina de Malfidano in Bugerru, fiant atzapadas is "calaminas" (silicados de zingu). Fache a su 1868 fia introduida in Itàlia sa dinamite, imbentada s'annu pretzedente dae su chìmicu isvedesu Alfred Nobel. Custa annoadura aiat rivolutzionadu in pagus tempus is tècnicas estrativas, permitende su coltivu a costos relativamente bàscios fintzas de cantieris ùmidos.
Sa relatzione de Quintino Sella
Peristantu creschiat su malistare de sa Sardigna in sinu a s'Istadu italianu naschende. In su 1867 is diputados sardos aiant rechertu a su Presidente de su Cussìgiu Bettino Ricasoli un'impinnu majore de s'Istadu pro allebiare is cunditziones de misèria de is populatziones de s'ìsula. A pustis de s'avolotu de Su Connottu chi si fiat manifestadu in Nùgoro in s'abrile de su 1868, pro neghe de s'aprovatzione de una norma chi previdiat sa privatizatzione de is benes demaniales, fiat istada istituida una cummissione parlamentare de indagu presidida dae Agostino Depretis, e de sa cale faghiat parte su diputadu piemontesu Quintino Sella. Sella, ingegneri mineràriu, aiat acumpridu una relatzione subra is cunditziones de s'indùstria minerària in Sardigna, publicada in su 1871, chi costituit unu documentu de istraordinàriu importu pro su connoschimentu de s'argumentu. In su cursu de unu biàgiu duradu 18 dies Sella, acumpangiadu dae s'ingegneri Eugenio Marchese, diretore de su distretu mineràriu de Sardigna, aiat bisitadu is minieras printzipales e sos istabilimentos metallùrgicos de s'ìsula.
Dae sa relatzione sua bessit a pitzu s'importu creschende de s'indùstria minerària sarda in s'àmbitu de s'economia italiana. In su 1868-69, in is minas sardas, fiant impreados 9.171 addetos, tzirca su triplu a cumparàntzia de cussos de su 1860. Difatis, a fatu de s'isterridura a Sardigna de sa lege minerària de su Piemonte de su 1840 e a s'imbeniente mudàntzia sua de su 1859 in sentidu prus favoràbile a sos industriales mineràrios, si fiat tentu unu isvilupu lestru de is chircas e de is coltivos, un'aumentu de sa produtzione e de sa manudòpera impreada.
In su 1870 is permissos de chirca, chi a sa fine de su 1861 fiant 83, fiant artziados a 420 e is cuntzessiones dae 16 a 32. Su minerale prodùidu fiat passadu dae 9379,8 tonnelladas de su 1860 a is 127.924,6 tonnelladas de su 1868-1868, e su balore si fiat fatu chimbe bortas prus artu arribbende, semper in su 1868-1869, a sa summa de £ 13.464.780.
Dae sa relatzione de Sella resurtat annotamala chi, pro agiudare su trasportu de su minerale a is puntos de imbarcu, fintzas a su 1870 is Sotziedades mineràrias aiant fraigadu unos 30 chilòmetros de ferrovias e 181 chilòmetros de caminos.
S'isvilupu sighidu de s'indùstria estrativa aiat batidu a s'aflussu in Sardigna de tècnicos (ingegneris, geòlogos) e impreados amministrativos de sas àteras regiones de su regnu. Dadu su livellu de imparu e de preparatzione tècnica bàscios de sas maistrantzas sardas, fintzas sa majoria de sa manudòpera calificada impreada in is minieras acudiat de su continente.
Sa majoria de is sotziedades mineràrias chi aiant operadu in s'ìsula si limitaiat a isfrutare sas alas prus ricas de is filones chi coltivaiant, carrende su minerale bogadu a continente in ue fiat tratadu in impiantos postos. Is balàngios derivados de s'isfrutu de is minas non fiant torrados a inbestire in loco si non pro agiudare sa faina de s'impresa.
Sa relatzione si concluiat racumandende chi èsserent istanziados ulteriores capitales pro agiudare s'isvilupu de s'indùstria minerària, mescamente fiat sutaliniadu s'apretu de realizare una retza de istradas de colligamentu intre is minas e de cumpletare is caminos ferrados printzipales. Fiat annotamala evidentziada sa netzessidade de realizare e isvilupare unu sistema adecuadu de comunicatziones telegràficas: Sella referit chi is cumpangias mineràrias printzipales pediant de pòdere fraigare, a ingastos pròpios, lìnias telegràficas noas pro fàghere prus lestras is telecomunicatziones. Custu propòsitu fiat però vanificadu dae sa lege chi afiantziaiat a s'istadu su monopòliu in su fraigu de custas infrastruturas de importu.
In su 1872 sa sede de su Distritu Mineràriu Sardu fiat trasladada dae Casteddu a Igrèsias.
S'annu pretzedente 1871 s'indùstria minerària italiana aiat connotu sa nàschida de unu setore nou. Difatis cun s'iscoberta definitiva, e su cumintzu de is coltivos, de su filone arghentìferu de su Sarrabus, s'aviaiat fintzas in Itàlia sa produtzione de is minerales de prata. Si fiat abertu gai unu tziclu produtivu de sa durada de unos batr'annos.
De is bìndighi tonnelladas de minerale prodùsidas in su 1871, annu de sa decraratzione de iscoberta de sa Mina de Monte Narba, si fiat arribadu in tempus curtzu a is 2000 tonnelladas annuales mèdias prodùidas durante su deghènniu intre su 1880 e su 1890, cosa chi Rolandi aiat definidu su "decennio argenteo" (deghe annos de prata) cando is produtziones fiant arribadas a su balore de duos milliones de liras. Dae is tres minas chi in su 1871 fiant istadas istabilidas in sa setzidura, si fiat imbàtidos a is deghe de binti annos pro menguare a pustis de nùmeru fintzas a nd'abarrare una sola cando fiat acontèssida sa serrada definitiva. In su Sarrabus si fiat iscadenada una bera e pròpia cursa a sa prata: acanta de is sotziedades manna, comente sa Sotziedade de Lanusèi o cussa de Monteponi, deghinas e deghinas de chircadores de metallos pretziosos improvisados aiant presentadu chentinas de rechestas de permissu pro fàghere chircas mineràrias in su territòriu de is comunas de Murera Bidda de Putzu e, in piessignu, de Santu 'Idu.
Giai in su 1851 sa sotziedade genovesa "Unione Sulcis e Sarrabus", is cales majores atzionistas fiant is belgas Emilio e Elena Poinsel, aiat otentu in cuntzessione sa mina de Gibbas acanta sa comuna de Bidda de Putzu; is traballos fiant però chitzo abbandonados pro neghe de is dificultades meda dèpidas a su pesu grae de is calenturas malàricas.
In su 1870 sa genovesa "Sotziedade Anònima de is Minas de Lanusèi" aiat relevadu is permissos de chirca in sa zona de Monte Narba, in sa comuna de Santu 'Idu. In su 1885 s'ingegneri frantzesu Leon Goüin aiat fundadu in Gènova sa "Sotziedade Tacconis-Sarrabus" pro s'isfrutu de sa mina de Tacconis. In su 1888 su matessi Goüin aiat costituidu in Parigi sa "Societè des mines de Rio Ollastu".
In is perìodos de lughidore màssimu sa setzidura Sarrabesa fiat arribbada a ocupare fintzas a 1500 operajos, distribuidos intre is minas de Masaloni, Giovanni Bonu, Monte Narba, Perd'Arba, Baccu Arrodas, Tuviois, S'errat e S'Ilixi, Nicola Secci.
Pro tènnere un'idea prus pretzisa de su balore calitativu de sa setzidura arghentìfera de su Sarrabus podimus nàrrere ca, mentras in su restu de su mundu sa tenora mèdia de prata pro chintale de prumu santziaiat a unos 200/300 grammos pro chintale, in sa setzidura Sarrabesa si fiat imbàtidos a una tenora de 1 kg pro chintale. In Baccu Arrodas is tenoras fiant istados fintzas prus artas.
Billete abiàtigu a barra aberta
Unu billete abiàtigu a barra aberta est unu billete particulare de andada e torrada cun su cale s'arribat a un'abioportu e si torrat moende dae un'àteru.
Unu billete abiàtigu de custa zenia presentat s'abantazu, in su casu de biazos itineradores, de evitare de dever torrare a sa tzitade de arribada petzi pro bi leare s'aparèchiu de ghirada.
Un'isempru cràssigu de billete abiàtigu a barra aberta est unu billete pro sos IAA cun arribada a Noa Iorcu e torrada moende dae Santu Frantziscu.
Giorgio La Pira
Giorgio La Pira (Pozzallo 9 de bennalzu 1904 - Firenze 5 de santandria 1977) est istadu unu professore de dirittu romanu, politicu in sas filas de sa D.C. e sindigu de Firenze (1951 – 1957 e 1961 -1965). At cumbattidu a favore de sos poberos, fraighende domos populares; e at cumbattidu a fiancu de sos sindacados. Est resessidu a reunire a Firenze sos sindigos de sas pius importantes tzitades de su mundu. Est istadu a Hanoi in Vietnam po contribuire a sa fine de sa gherra. Profundamenre religiosu. A su funerale sou at partecipadu totta sa tzitade e politicos de ogni colore.
Pseudoermafroditismu
Su pseudoermafroditismu est una cunditzione in ue un'indivìduu presentat un'aspetu de su sessu opostu a su cromosòmicu o unu fenotipu sessuale ambìguu.
Pseudoermafroditismu masculinu
In is casos de pseudoermafroditismo masculinu, is càusas pertocant printzipalmente una produtzione iscassa de andrògenos o una resposta insufitziente a custos, chi podent èssere determinadas dae vàrios fatores comente fartas enzimàticas (comente sa 5α-redutasi) o una resistèntzia perifèrica a s'atzione de sos andrògenos dèpida mescamente a mudàntzias de retzetores. Is indivìduos pseudoermafroditos, pro inibitzione de sa sìntesi o de s'atzione de su diidrotestosterone (DHT), podent tènnere pene e testìculos de dimensiones normales, ma prus a s'ispissu sunt prus piticos e prus pagu isvilupados, o presentant forma ambìgua; in gènere custos indivìdos non tenent ginecomastia, ma tenent una farta de caràteres sessuales segundàrios comente a barba, pilos de su corpus, profundidade de sa boghe, mancari de norma tèngiant una sessualidade e una fertilidade normale. Unos àteros casos de sìndrome de insensibilidade a sos andrògenos (Sìndrome de Morris) si podent presentare in vàrias formas: in sa forma cumpleta (CAIS) un'indivìduu cun unu cariotipu 46, XY si podet isvilupare comente una fèmina, presentende però vagina a fundu tzurpu, ausèntzia de sos òrganos derivados dae is dutos de Müller, criptoorchidismu (testìculos cuados in intro de su corpus) e amenorrea primària. In sa forma partziale (PAIS) is sìntomos sunt simbigiantes, ma s'agatat una partziale masculinizatzione e tando genitales ambìguos o prevalentemente masculinos.
Pseudoermafroditismu femininu
Fintzas in is casos de pseudoermafroditismu femininu, fatu·fatu definidos casos de "androginia", s'agatat una càusa ormonale, determinada dae difetos enzimàticos (sìndrome adreno-genitale), chi podet giùghere a una virilizatzione prus o prus pagu marcada.
Corpu de Istadu
Unu corpu de istadu (de su frantzesu: coup d'État) est s'usurpatzione de su pòdere vigente de manera violenta e la vulneratzione de sa legalidade istitutzionale de un'istadu ghiada dae membros de su matessi istadu, cabos polìticos, funtzionàrios o, prus a fitianu, militares, e in carchi casu pro mèdiu de s'apògiu de àteros istados, cun s'obietivu de otènnere su podere. Candu custas bias trìunfant a s'ispissu su guvernu chi risultat si faghet dae tipu ditatoriale, chi podet sighire pro iscutas de tempus vàrias. In carchi casu otenent su pòdere a sa lestra e in àteros, non bìnchere durante is primas dies, ingennerende una gherra tzivile.
Orìgine e evolutzione de su cuntzetu
Su cuntzetu de corpu de istadu at comintzadu a s'impreare in sa Frantza de su de 18 sèculos pro fàghere relatu a una sèrie de mesuras violentas e improvisadas chi pigaiat su Re chentza de respetare sa legislatzione ne is normas morales. A s'ispissu fiat pro s'isbaratzare de is inimigos candu su re etotu creiat ca fiat netzessàriu pro mantènnere sa seguridade de s'Istadu o su bene comunu.
Su trèmene at isvilupadu durante su de 19 sèculos cun significadu de atzione violenta de unu cumponente de s'Istadu, pro esempru s'esèrtzitu, cun s'obietivu de iscontzare su pòdere vigente. Su cuntzetu andat paris cun su de rivolutzione, chi abarrat reservadu pro movimentos organizados dae tziviles angenos a s'Istadu.