cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mole
Esèmpiu - contos istechiomètricos
Inoghe, 3,5 moles de ossìgenu reagint cun 1 mole de etanu, pro prodùere 2 moles de CO2 e 3 moles de H2O. Si abàidet chi sa cantidade de molèculas non netzèssitat de èssere bilantziada subra ambu sos chirros de s'ecuatzione: dae 4,5 mol de gas si colat a 5 mol de gas. Custu ca pro sa cantidade de sas molèculas de gas non contat sa massa o su nùmeru de àtomos interessados, ma in manera simple su nùmeru de partigheddas individuales. In su càrculu nostru est, in antis de totus, netzessàriu contare sa cantidade de s'etanu chi est istadu brusiadu. Sa massa de una mole de sustàntzia est definida comente a pari a sa massa atòmica sua o molecolare, multiplicada pro sa costante de Avogadro. Sa massa atòmica de s'idrògenu est pares a 1 u, mentras sa massa molare de H est pares a 1 g/molH; sa massa atòmica de su carbòniu est pares a 12 u, sa massa sua molare a 12 g/molC; tando sa massa molare de su C2H6 est: 2×12 + 6×1 = 30 g/molC2H6. Una mole de etanu pesat 30 g. Sa massa de s'etanu brusiadu fiat de 1 g, o 1/30 de mole. Sa massa molare de sa CO2 (cun massa atòmica de su carbòniu 12 u e de s'ossìgenu 16 u) est: 2×16 u + 12 u = 44 u, tando una mole de diòssidu de carbòniu tenet una massa de 44 g. Dae sa fòrmula ischimus chi:
Connoschimus fintzas sa massa de s'etano e de su diòssidu de carbòniu, tando:
Est pretzisu multiplicare pro duos sa massa de su diòssidu de carbòniu ca nde benint prodùidos duos moles. Dae s'àtera ala ischimus fintzas chi est istadu brusiadu petzi 1/30 de mole de etanu. Torramus:
E a sa fine:
Sa Die de sa mole
Sa Die de sa mole benit tzelebrada su 23 de santugaine, intre sas 6:02 e sas 18:02. Sa die e s'oras sunt istados seberados de manera chi sa data iscrita in su formadu istadunidensu (overas: 6:02 10/23) currispondat a sas primas tzifras de su nùmeru de Avogadro (6,02×1023).
Pieds noirs
Su trèmene "Pied-Noir" (pronùntzia:, Pee-Nieddu), impreadu che sustantivu o agetivu, designat oe in su limbàgiu currente sos frantzesos (pro tzitadinàntzia fintzas chi non semper de orìgine frantzesa) de Algeria, rimpatriados partende dae su 1962.
Su trèmene
In s'impreu currente, Pied-Noir est casi sinònimu de «rapatrié» (rimpatriadu). Noantimes, sos duos trèmenes no inditant esatamente sa matessi cosa.
Pro totus, in finis, sa caraterìstica comuna e netzessària est sa tzitadinàntzia frantzesa e s'apròliu de sas ex-colònias africanas de sa Frantza chi fiant manna parte de is atuales Marrocu, Algeria, Tunisia, Mauritània, Malì, Niger, Ciàd e Gibuti.
Sa cumparsa de custu trèmene pro designare sos frantzesos de Algeria datat, segundu Paul Robert (chi fiat issu matessi unu Pied-Noir), a su 1955. Pro unos àteros, su trèmene diat èssere istadu giai in impreu a cara de su 1951-52 in sas casermas de sa Frantza metropolitana (e dae in cue diat èssere arribbadu a Algeria) pro designare sas reclutas frantzesas de orìgine nordafricana.
S'epìtetu de «pieds-noirs» paret èssere arribbadu in Nordàfrica petzi a pustis de su 1954, cun probabilidade intradu dae sos sordados metropolitanos arribbados in nùmeru mannu. Noantimes aiat cumintzadu a èssere impreadu in Algeria petzi in sos ùrtimos annos de sa presèntzia frantzesa e aiat agatadu sighida mescamente in Frantza, a pustis de su rimpàtriu.
Sas primas atestatziones de su trèmene in custu sentidu parent èssere: unu romanzu de Georges Damitio intituladu Les Pieds-Noirs, de su 1957; una tzita de François Mauriac in su «Bloc-Notes» in su Express de su mese de làmpadas 1960; unu sàgiu intituladu Les Pieds-Noirs, cumparsu in sa Revue des Deux Mondes in su mese de cabudanni 1961.
Subra s'orìgine de su trèmene sunt istadas fatas, a posteriores, medas e fantasiosas ipòtesis. In sa madrepàtria s'apellativu at pigadu una connotatzione netamente negativa, mescamente suta de sa pinna de Mauriac. E est istadu tando, cando su destinu issoro fiat prus intzertu, chi si nde sunt fatos meres sos interessados, faghende·nde s'emblema de sa identidade pròpia, comente a testimòngiant sos nùmenes de medas assòtzios. Cheret notadu chi a custu puntu s'impreu de su trèmene pressendet comomai de sa calidade de frantzesas de sos interessados.
Agiomai 17.000 pieds-noirs fiant andados a bìvere a Còrsica, causende ulteriores tensiones intre su restu de sa Frantza metropolitana e s'ìsula chi si fiant atzuntas a sas seculares ispintas autonomistas e indipendentistas.
Chie sunt sos Pieds-Noirs?
Sa comunidade europea in Algeria cumprendiat grupos de orìgines vàrias, a forte dominante mediterrànea - frantzesas (in particulare corsos), ispagnolos, italianos, maltesos - ma fintzas tedescos e isvìtzeros. A custos s'atzunghiat s'elementu de orìgine locale costituidu dae sa comunidade ebrea algerina, in cumpridamente assimilada a sa frantzesa, de sa cale aiat adotadu sa cultura e sas avversiones. Mancari sos colonos de natzionalidade frantzesa esserent sa majoria, sos non frantzesos ant costituidu pro tempus longu una cuota importante de custa populatzione, fintzas a lòmpere su 49% in su 1886.
A su cumintzu de sa colonizatzione in realidade sas tensiones intre sas comunidades bàrias fiant istadas meda fortes - sos frantzesos contra sos àteros istràngios europeos, sa comunidade europea contra sos ebreos locales - tantis chi unos cantos polìticos locales faeddaiant de "perìgulu istràngiu". Sa colònia frantzesa aiat achiridu un'identidade comuna e cumpartzida gràtzias a sa polìtica de s'istadu frantzesu chi, apensamentadu de s'inferioridade demogràfica de s'elementu natzionale pròpiu, aiat pigadu cumbènnidos vàrios pro l'afortiare: Custa identidade amministrativa si fiat a pusris cunsolidada, in su pranu emotivu, pro sa pertzetzione de cumpartzire unu destinu ùnicu destinu a fronte de sa populatzione indìgena musulmana, in unu sistema coloniale.
Pro contra, non b'aiat mai fusione peruna cun sos musulmanos, tzertu pro ite issos fiant indiscutibilmente ogetu de dominatzione, ma fintzas pro sa barrera costituida dae sa religione in una populatzione islamizata de meda tempus.
Sos Pieds-Noirs ebreos
In su cuntzetu musulmanu arcàicu, siat a sos cristianos siat a sos ebreos fiat reconnotu esclusivamente s'istatus de dhimmi, «amparadu». Tzertu in su 1830, in su momentu de s'intrada de sos frantzesos in Algeria, non bi fiat praticamente prus populatzione cristiana in suta de s'apòmpiu turcu de Algeri, foras de pagos diplomàticos e cummertziantes e sos ùrtimos presoneris vìtimas de atos de pirateria. Fiat imbetzes presente - de 2000 annos, est a nàrrere meda in antis de s'arribu de sos àrabos - una comunidade ebràica forte.
In antis de s'arribu de sos frantzesos in su 1830 s'istatutu de sos ebreos in su Regnu musulmanu de Algeri fiat particularmente rigorosu. Galu in su 1825, segundu su raportu de su cònsole de sos Istados Unidos a Algeri, sos dhimmi ebreos podiant bestire isceti de nieddu, non depiant portare armas ne andare a caddu, nen s'amparare in casu perunu contra unu musulmanu. In casu de briga intre un'ebreu e unu musulmanu, s'ùnicu tribunale cumpetente fiat su coranico, in ue sas testimonias de sos ebreos fiant cunsideradas nullas. Sa pena normalmente riservada a sos ebreos era sa fustigadura. Cunditziones, comente a si bidet, meda peores de cussas de sos ebreos cunfinados in sos ghetos cristianos (pro esempru in Roma) in sa matessi època, e agrabiadas dae sa traditzione segundu chi in casu de gherra sos giannitzeros (sa milìtzia otomana reclutada intre sos pipios sutràidos a sos pòpulos sutamitidos) gosaiant, in ora de partire, de su privilègiu de sachigiare legìtimamente su bighinadu ebreu.
Unu de custos mannos massacros fiat acontessidu in su 1805, e su cònsole frantzesu Dubois-Thainville aiat sarvadu 200 ebreos acollinde·los in sa sede diplomàtica. Su [Dey]] (si naraiat gai intre su 1671 e su 1830 su Guvernadore de s'Algeria turca, chi cumandaiat a sos tres Beys de Oranu e de Costantina pro s'Algeria e de Médéa pro su Marrocu) aiat lassadu fàghere e,pro fintzas, a s'acostare de sos frantzesos aiat bogadu sos ebreos de Algeri. Si cumprendet comente custos ùrtimos aiant retzidu dae liberadores sos sordados de Càralu X, e adotadu lestros sa cultura frantzesa.
S'Algeria frantzesa
Partende dae su 1865 totu sos indìgenos aiant pòdidu atzèdere individualmente a sa tzitadinàntzia frantzesa, a cunditzione de rinuntziare a s'istatutu personale issoro. Custu passu fiat fatu petzi dae una minoria de sos musulmanos, mentras sos ebreos rinuntziaiant chena reselare a sos tribunales religiosos issoro e a s'istatutu personale issoro pro si fàghere tzitadinos frantzesos.
In su 1926 sos Pieds-Noirs aiant tocadu su màssimu de sa pesu issoro in chistione de populatzione residente in Algeria, arribbende a su 15,2% de su totale. In su 1959, in 1.025.000, fiant devènnidos su 10,4%, pressados dae s'espansione demogràfica de sa populatzione musulmana.
Rennu de Irlanda
Su Rennu de Irlanda (in inglesu: Kingdom of Ireland, in irlandesu: Ríoghacht Éireann) fiat su nùmene chi s'entidade istatale irlandesa dominada dae s'Inghilterra, a tentu a partire desu 1541. Su tìtulu fiat istabilidu dae su parlamentu inglesu, che modìfica a su tìtulu cabiduanu de Segnoriu de Irlanda. Su re inglesu Erricu su VIII fiat divènnidu aici re de Irlanda tambene.
Pieds noirs
S'Algeria frantzesa
Sos Pieds-Noirs, chi fiant istados sustenidores de sa torrada de de Gaulle a sa polìtica, si fiant intèndidos traighidos dae su cunsensu suo a s'indipendèntzia de sa [Algeria]], cunsensu chi non teniat in contu perunu sas cunsighèntzias umanas de su sèberu polìticu.
Rennu de Irlanda
A fatu chi s'Atu de Unione de su Parlamentu Irlandesu fiat aprovadu in su 1800, fiat sigidu in su su 1801 s'unimentu de su Rennu de Irlanda cun su de Bretagna Manna; fiat duncas costituidu su Rennu Unidu de Bretagna Manna e Irlanda. Su parlamentu at sighidu a s'agatare fintzas a su 1922: dae tando a in antis, sas 26 conteas meridionales si sunt costituidas in s'Istadu Lìberu de Irlanda, boghende·si·nche a foras de su Rennu Unidu.
Pieds noirs
S'èsodu
In unos cantos meses, intre sa fine de su beranu e su cabudanni 1962, 900.000 frantzesos aiant lassadu s'Algeria, in una situatzione caòtica e in su disisperu. Si trataiat, tando, de sa prus massitza tramudàntzia de populatzione dae sa fine de sa segunda gherra mundiale.
L'islogan de sos natzionalistas musulmanos - 'La valise ou le cercueil" (sa valìgia o su baulu) - descriet fintzas su sentimentu de custa populatzione, chi intendende unu perìgulu s'incolumidade issoro e intendende·si abbandonada, si fiat imbiada in un'èsodu subitanu e massitzu. Su guvernu aiat istimadu in 200 o 300.000 su nùmeru de sos chi diant èssere arribbados in Frantza, e immaginaiat chi custa torrada poderet èssere temporànea. Gai, nudda fiat istadu prevìdidu pro su torrada issoro. Sa parte majore de issas, imbetzes, in Frantza no aiat mai postu pee, e non bi teniat nen famìlia ne apojas: a s'arribu issoro, medas aiant dèpidu dormire in istrada.
Intre s'abrile e austu 1962, sa tràgica iscena de millis de amparados in su pànicu, acampados pro chidas in sas banchinas de sos portos de Algeria in isetu de agatare un'imbarcu a manu de Frantza, fiat devènnidu abituale. Uos cantos Pieds-Noirs ant distrùidu, in antis de s'imbarcare, sos benes de sos cales si separaiant, pro disisperu e pro fàghere terra brusiada a palas de issos - ma sa parte majore fiat partida lassende intatos e abbandonados sos patrimonios issoro. Sa polìtica de su terrore fata dae ambas partes, OAS e Fronte de Liberatzione Natzionale, aiat creadu una situatzione de tale disgregatzione chi pro issas non b'aiat prus cale chi siat ispàtziu, e non podiant faghere àtera cosa chi no abbandonare, chene isperu de torrada, sa terra nadia issoro.
Megali Idea
Sa Megali Idea (in gregu Μεγάλη Ιδέα, in sardu Idea Manna) est istadu unu cuntzetu de su natzionalismu gregu chi espressaiat sa voluntade de annessionare a s'istadu ellènicu totu sos territòrios bìvidos dae populatzione de etnia grega in suta de un'ùnicu stadu mannu unitàriu, cun Costantinòpoli capitale in logu de Atene. S'Idea si referiat a su tentativu de ammanniare sa soberania grega in sa regione, recuperende unos carchis territòrios pèrdidos de s'Imperu bizantinu, s'Anatòlia de su sud, Tzipru e de liberare Costantinòpoli, sede de su Patriarcadu ecumènicu, pro nde fàghere su tzentru de su cristianèsimu ortodossu. Su cuntzetu de sa Megali Idea torraiat a cunsertare sa traditzione ellenìstica cun cussa religiosu-ortodossa.
Cun s'unificatzione grega acontèssida in su 1821-1829, sa Megali Idea at giogadu unu ruolu majore in sa polìtica èstera grega, in su primu logu a òpera de su primu ministru costitutzionale de orìgine arumena, Ioannis Kolettis. Su progetu, abarradu unu obietivu polìticu primàriu pro casi totu sos guvernos gregos finas a su 1922, est arribbadu a puntu de cumprimentu cun su Tratadu de Sèvres, ma est istadu abbandonadu a su tèrmine de sa Gherra gregu-turca de su 1919-1922 cun sa iscontzada militare de sos gregos. Su cuntzetu de Megali Idea est istadu torradu a bogare a allega dae su partidu polìticu de dereta estrema Arverschida Dorada.
Pieds noirs
S'èsodu
In cabudanne Orano, Bona, Sidi-bel-Abbès cun sas terras suas - totu era casi abbandonadu. Totu sas fainas pùblicas - politzia, iscola, giustìtzia - si fint firmadu in tres meses, gasi comente sas fainas cumertziales. A sa fine de su 1962 fiant abarrados in Algeria unos 100.000 Pieds-Noirs, chi però aiant lassadu issos e totu progressivamente s'istadu, tantis chi in su 1990 nde fiant abarrados non prus che 2.000, in manna parte mannos de edade. Noantimes su caos, sa populatzione aiat seberadu in s'època, de si refugiare in Frantza. Una minore minoria fiat tocada a Ispagna, mescamente in sa regione de Alicante. Àteros aiant seberadu de andare prus a tesu, a Canada o a Argentina. Sos ebreos aiant seberadu casi totus sa Frantza, e pagos fiant tocados a Israele.
In Frantza
Cunsiderende s'impare de sos rimpatriados dae sos paisos de su Maghreb s'arribbat a casi unu millione e mesu de persones, chi costituint unu 3% de sa populatzione frantzesa.
Su guvernu frantzesu aiat lassadu totu sos artzivos amministrativos a su guvernu algerinu nou. Dadas sas cunditziones in sas cales si fiat averguada sa partèntzia, intre terrorismu e pànicu, medas Pieds-Noirs fant abarrados chene atzessu a sos atos de su istadu tzivile chi los pertocaiant, a su puntu chi unos aiant tentu problemas fintzas a dimustrare sa natzionalidade frantzesa e cosa issoro. Oto annos bi diant chèrrere fintzas a candu su guvernu frantzesu, in sos annos setanta, si detzideret a mandare a copiare sos registros de s'istadu tzivile in sas tzitades mannas. Sas minores non fiant istadas nen mancu cunsideradas.
Is Pieds-Noirs arribbaiant in Frantza pretzèdidos dae sa fama de èssere gente de dereta, isfrutadoras de sos àrabos, ratzistas, violentas, maschilistas, unu pesu mortu pro s'economia de sa Frantza chi si fiat modernizende. Sa manca comunista los atacaiat paris che colonos alabros. Arribbados a Marsìglia subra bracas subracarrigadas, disisperados e miseràbiles, fiant istados retzidos dae sos portuales cun cartellos ostiles tipu "A mare sos Pieds-Noirs", mentras su sìndigu sotzialista de Marsìglia, Gaston Defferre, decraraiat, in su trìulas 1962: "Marsìglia tenet 150.000 bividores de tropu, sos Pieds-Noirs andent a s'inserire aterue".
A gai, cun tantu s'acollida retzida, sos Pieds-Noirs si fiant adatados in manera lestra a sa madrepatria, favoridos in s'isfortzu issoro de integratzione de sa crèschida econòmica de cussos annos, e contribuende in particulare a su dinamismu de tzitades comente Montpellier, Perpignan, Nitza.
In Còrsica sunt istados meda contrariados de sos bividores: luegus fiant bistos che colonizadores noos e unos cantos de issos fiant interessados in iscàndalos finantziàrios, chi aiant batidu in su 1975 a sos Fatos de Aleria.
In pagos annos s'integratzione issoro est istada cumpletada.
Impreu de oe de su tèrmine pieds-noirs
Cun su trèmene de pieds noirs sunt fatu·fatu narados, pro similitudine cun sos frantzesos de su Maghreb, sos tzitadinos de etnia russa presentes in territòrios giai parte de sa Impèriu russu e de su Unione Soviètica chi como sunt indipendentes pro esèmpru sas tres repùblicas bàlticas, sa Repùbblica de Moldàvia, sas repùblicas caucàsicas e cussas de sa Àsia tzentrale.
Sotziologia
Sa sotziologia est una iscièntzia chi s'òcupat de sas relatas sotziales e de totus sa cosa fata in pari cun àteros/àteras, est a narrere chi cheret ispricare sa vida partende dae su raportu chi esistit a intro de onniunu de noisàter*s cun s*s àter*s.
Difatis, sa pessone umana no podet èssere cunsiderada che una mònade, e onniunu de noisàteros si podet cumprèndere petzi cumprendende su mundu inue isse bivet. Onniunu de noisàteros est s'àteru suo, su bighinu, s'isprigu in ue si rifletet s'identidade sua. E custu est beru in una manera particulare chi si cherent cumprender totus sos fenòmenos chi podent esistire petzi cun sas fainas collaboradoras de pessones diversas.
Istòria de sa sotziologia
Fintzas dae s'Antigòriu gregu-romanu, e, in maneras diversas in calechisiat tzivilidade, sas pessones umanas ant proadu a cumprender su mundu, siat in una manera ispontànea e finas ingènua, siat in una manera istudiada, chirchende a lu contzetualizare. Prima de s'isboddicu ufitziale de sa sotziologia che disciplina sientìfica autònoma, a su mundu fiant atribuidos caràteres ontològicos, est a narrer ca su mundu fiat redùsidu a s'essèntzia sua (s'òmine a sa 'naduralesa umana', su sòtziu a un'òrdine còsmicu o reliziosu, ec.).
Comentesisiat, sa nàschida de sa disciplina si depet atribuire massimamente a su frantzesu Emile Durkheim (1858-1917) e a su tedescu Max Weber (1864-1920). Sunt istados issos a fraigare sas craes cuntzetuales prus mannas e chi galu a sa die de oe cunditzionant sa disciplina. Segundu Durkheim, su cumportamentu de s'òmine e de sos grupos tenet sentidu e podet esser cumpresu ebbia, castiende a sas istitutziones sotziales, chi pretzèdint sa vida de donzi òmine e sutzedent a sa morte issoro. Sunt custas 'fatos sotziales' beros, tostados che pedra, chi s'imponent a sas sèberas e a su destinu individuales, pro mèdiu massimamente de sa formatzione de sas identidades individuales. In s'òpera sua 'Le suicide' (1897) isse, impreende datos istatìsticos, dimustraiat s'acàpio determinadore a intro de sa cultura de pertenèntzia ei sa sèbera prus personale chi podiat esistire, su suitzìdiu. Custu pro nàrrer ca est possìbile de agatare una causalidade sotziale a calechisiat cumportamentu e sèbera.
In s'òpera de Weber, a sa cuntrària, s'interessu prus mannu no fiat su fatu ca s'atzione de sos òmines est cunditzionada dae sas istitutziones sotziales, ma su càmbiu de sas istitutziones e de sos òmines 'etotu: e duncas pro ite massimamente su mundu modernu est caraterizadu dae sa possibilidade, atzetada dae sa sotziedade, chi si nde podiant cambiare istruturas, cumportamentos, etc. una cosa ca in sos mundos regulados dae su connotu fiat atzetadu in una manera diversa meda, e comuncu ostacoladu gasi semper. Pro ite, in particulare, su disìgiu de richesa s'est furriadu in una manera noa e legìtima de traballare e de produer, s'impresa moderna ei s'ispìritu de su capitalismu. In un'òpera de maistru (S'ètica protestante e s'ispìritu de su capitalismu, 1904), Weber nosind'ammustrat in unu tretu ca òmines cunditzionados dae un'educatzione catòlica, chi bidiat su dinare ei sa richesa che 'farra de su tiàulu' si fiant cumbertidos, furriende·si·nde protestantes, a unu sentidu opostu, intepretende sa matessi cosa non prus che una nexe ma ke unu sinnu de sa gràtzia de Deus e de sa sorte issoro che elìgidos e destinados a su paradisu; e, segundamente, ca custu cumportamentu nàschidu in un'ambiente religiosu at fatu nàscher s'ispìritu capitalista de impresa e duncas at modificadu no tantu e no solu sa religione, ma s'economia. Duncas, no est beru ca su cumportamentu umanu est intreamente cunditzionadu dae sas istitutziones sotziales e ca si podiat agatare càusas ùrtimas e ispricadoras de s'isboddicu de sa sotziedade e de su sòtziu.
Su sèculu de XX est istadu marcadu massimamente dae s'ispostamentu de su tzentru de sas iscièntzias otzidentales, e de sa sotziologia puru, dae s'Europa a s'Amèrica. Incue s'universidade aiat introdùsidu unu càmbiu importante meda in s'istrutura de sa chirca: a sas cadreas monocràticas e baronales europeas si sustituiat su traballu de grupu, cun sa nàschida de su departimentu universitàriu. Inultras, àteros caràteres democràticos de sa cultura americana permitiant a sos chirkeris universitàrios de esser prus lìberos cunforma a s'esigèntzia de respetabilidade a sa manera de sa gentitedda chi bi fiat in Europa. Insuma, fiant prus lìberos de chircare bias noas.
In sa sotziologia custu at significadu massimamente su cumentzu de unu programa empìricu e sa bessida dae sas bibliotecas e departimentos universitàrios pro regoller sos dados empìrigos in manera dereta. At cambiadu s'arte e at isboddicadu una parte empìrica chi at a sinnare su benidore de sa disciplina. A su cumentzu, sa nàschida de unu Departimentu de antropologia e sotziologia in s'Universidade privada de Chicago fiat caraterizada dae su lantzu de una sèrie istòrica de chircas a subra sa tzitade de Chicago e totu. In custas chircas si fiat isboddicadu su fundamentu de sos mètodos calitativos de chirca, est a nàrrere de s'intervista, de s'osservatzione, e de sa còllida de testimòngias, analizadas e interpretadas dae sos sotziòlogos. Aintro de custos sotziòlogos, tocat a amentare a Robert Park, William Thomas, e Everett Hughes, chi ant interpretadu sa sotziedade che unu inpari de mundos dominados dae s'interatzione sotziale, est a narrer dae cudd'aggregu de atziones e de interpretatziones de su mundu cumpartidas dae sa gente chi definit sas situatziones e ghiat sas atziones a sas sèberas.
Che reatzione a custa manera de traballare, giai in sos annos trinta e massimamente in sos baranta e chimbanta, si sunt isboddicadas àteras sotziologias in sa Costa orientale de sos Istados Unidos, chi si sunt opostas a sos interatzionistas simbòlicos siat in sa manera de chircare siat in sa visione generale de sa sotziedade. Pro issos, infatis, su sòtziu torrat a esser un'aggregu de cumportamentos chi sighint règulas generales (funtziones) provocadas dae su bisongiu ca ogni sotziedade tenet de respunder a esigèntzias fundamentales (bisongios), comente a su produer sa richesa, trasferrer una cultura a sas generatziones noas, tenner creèntzias comunas, defender sa seguresa pùbrica, etz. Pro respunder a custos bisonzos naturales de onzi sòtziu, in donzi sotziedade si sunt criadas istitutziones sotziales chi currispundent a custas funtziones, che sa còyua, s'iscola, sa religione, s'economia, etc. Torrende a Durkheim (ma no de seguru a su Durkheim de "Sas formas elementares de sa vida religiosa"), issos bient in sa sotziedade un'aggregu de unidades chi respundent a una lege generale, chi est sà de su mantenimentu de s'ecuilìbriu sotziale. Sende un'aggregu coerente de unidades discretas, fiat possìbile a l'istudiare cantifichendilas. E tando fiat introdùsidu in sotziologia s'impreu de mètodos istatìsticos, pro mèdiu de sa trasformatzione de protzessos sotziales in cantidades discretas. Su modellu teòrigu funtzionalista, che sos istruturalistas e neomarxistas, aderint totus a custa bisione chi redusit su cumportamentu sotziale a efetu de càusas chi tocat a chircare in s'istrutura cumplessiva de sa sotziedade.
Custu innestu at provocadu un'isboddicu chene pretzedentes de sa disciplina, aplicada massimamente a sa mesura de su mundu, chi est bessida dae s'universidade puru furriende·si·nde a impresa cummertziale (istitudos de sondazu) o, pro esèmpiu in Sardigna, a sustengiu parasientìficu a s'atzione polìtica, ma, a su matessi tempus, at provocadu sa poberesa teòrica ei sa decadèntzia sientìfica de sa sotziolozia, chi s'est redùsida a una tautologia de sa sotziedade e no iscobèrit prus nudda, si no cunfirmat sos pregiudìtzios de sos chircheris de professione e de su rangu sotziale issoro.
In sos annos partende dae su 1970, unos cantos grandos sotziòlogos, che Pierre Bourdieu in Frantza e Anthony Giddens in Rennu Unidu, ant chircadu de agatare un'intregu a intro sas duas bisiones de sa sotziedade, est a narrer s'istrutura cunditzionadora ei s'atzione cambiadora, cun èsitos chi si podint cuntierrare meda. Oe, comuncu, sa sotziologia in su mundu paret chirkende una bia noa, pro ite massimamente paret difìtzile de isprigare tropu de su chi sutzedit sighende custa immàgines fortes de su chi est sa sotziedade in su cumplessu suo. Sas chircas empìricas no portant a niuna iscoberta, e cunfirmant sas ipòtesis de sos chircheris ebbia.
Pro custu, massimamente in Amèrica, in Frantza, in sos Logos Bassos, in Germània e in sos Logos iscandìnavos, si assistet a una torrada a s'iscola de Chicago e a sos mètodos suos de chirca.
Sa sotziologia in Sardigna
In Sardigna sa sotziologia s'est isboddicada pagu e male, sèmpere atzeracada a sa sotziologia italiana, chi est una de sas prus peus chi si podiat agatare in su mundu. Impèdida a suta de su fascismu, sa nàschida sua apustis de sa liberatzione est istada cunditzionada dae sa sotziologia funtzionalista americana e dae su marxismu. Ideolòzica, irraighinada in unu mundu parafeudale che s'universidade italiana, sa sotziolozia sarda est pòbera e chene prestìgiu sotziale. S'istòria sua, comuncu, tocat a l'iscrier. Isfortunadamente, sa sotziedade sarda est istada s'ogetu de àteras disciplinas, massimamente s'antropolozia, chi ant partitzipadu a fraigare un'immàgine de sa Sardigna che unu pòpulu antigu e acapiadu a su connotu, inimigu de sa modernidade chi podiat benner solamente dae sos terramannesos e dae sos 'progressistas', e chi meritaiat una sorte de museu ebia. E sos antropòlogos sardos sunt macos de museos. Medas sotziòlogos cunfirmativos sunt de custu partidu, e sighint a cooperare pro fraigare un'imàgine de sa sotziedade sarda che inimiga de sa modernidade e de su progressu (assùmidos che unu bene in se e assoludu, ma descritos segundu sos prezuìtzios issoro), mentres medas àteros sunt proende a isboddicare una sotziologia chene pregiuìtzios ideològicos.
Aintro de sas chircas de sa sotziedade sarda prus importantes nosi nde podimus amentare "La famiglia esclusiva" de Luca Pinna (1971), "Proletariato e ceti medi in Sardegna" de Marcello Lelli (1974), "Famiglie di pastori" de Benedetto Meloni (1984), "Le lingue dei sardi" incurada dae A. Oppo (2006). Una parte de Sardigna est istada istudiada cun una chirca manna fata in sos Chimbanta aintro de su "Progetu Sardigna" finantziadu dae s'OCSE, chi est istada torrada a èssere publicada in custos ùrtimos annos ("Socialità e organizzazione in Sardegna", inc. dae A. Anfossi, torrada a s'imprenta in su 2008). Comente si podet bìere, niunu de sos libros de sa sotziologia sarda at influidu in sa cuntierra pùbrica comente, naramus, a "La vendetta barbaricina come ordinamento giuridico" de A. Pigliaru, "La rivolta dell'oggetto" de M. Pira o a s'òbera de Antoni Gramsci, chi sunt traballos chi pertennent a àteras traditziones disciplinares. No bi sunt mai istados traballos de sotziologia iscritos in sardu.
Roberto Goyeneche
Fit aprezadu pro sa calidade de sas interpretatziones, fit istadu dae su 1956 su cantadore de s'orchestra de su sonadore de bandonèon Anibal Troilo
Santa Margherita Ligure
Santa Margherita Ligure (Santa Margaita o Santa Margaitta in limba ligure) est unu comune italianu de 9.915 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Niòbiu
Su niòbiu, nòdidu in passadu fintzas cun su nùmene de colùmbiu pro ite iscobertu paris cun su tantàliu in su minerale columbite, est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 41 e sìmbulu Nb. Est unu metallu de transitzione raru, tipicamente brandu, de colore murràsticu.
Est presente in sa columbite, e est printzipalmente impreadu in sa produtzione de ligas metàllicas ispetziales e in saldaduras a elevada resistèntzia.
Organitu
S'organitu (in unas cantas biddas mutidu finas "sonete", "organeddu","òrganu") est unu istrumentu musicale nàschidu in Vienna.
Istòria
In sa mitade de su otighentos cumintzant a los fàghere in Castelfilardo, (oe est sa tzitade italiana in ue benint produtos sos menzus organitos) e a pustis in totu s'Itàlia e su mundu.
Est costruidu in varias tipolozias, sos pius comunes sunt sos chin duos e oto bassos, (acordos) ma bindant finas chin bàtoro, doghi, degheoto.
In Itàlia s'organitu est unu istrumentu impreadu in su capu e' suta, ispetzialmente in Calàbria e Pùglia, in ue si impreant sos chin duos bassos, mutidu dae issos "ddu botte". In Sardigna venit impreadu printzipalmente su chin oto bassos ma finas su chin doghi bassos.
In Sardigna arribat in sa fine de s'otighentos e si nch'est difùndidu in totu sa Sardigna prus de totu in Barbàgia e Baronia, si impreant pro sos ballos sardos, serenadas, e podet essere finas acompagnadu dae una boghe. Sos primos sonadores chircavant de simizare su ritmu e sa melodia de sos cantos a tenore, e gai sunt naschidos sos ballos sardos de oe tramandados dae mannos a minores.
Cabrera (ìsula)
Cabrera est una ìsula pitia de s'artzipèlagu de is Baleares e ìsula printzipale de su suta-artzipèlagu de Cabrera. Cabrera s'agatat a su sud de s'ìsula de Majorca.
Giru de is Fiandras
Su Giru de is Fiandras (Ronde van Vlaanderen in neerlandesu) ust una clàssiga ciclìstiga de prestìgiu ki si fait in Belzu, in is Fiandras, e est una de is cincu clàssigas naradas clàssigas monumentu.
Cabrera (ìsula)
S'ìsula, chi portat istèrrida de 15,69 km², est istada zona militare de su 1916, cosa chi at permìtidu de nde cunserbare s'ecosistema e de dda faghere parcu natzionale de su 1991.
Giru de is Fiandras
Pensada de su giornalista Karel Van Wynendaele, sa primu editzioni de sa Ronde van Vlaanderen est de su 1913: fiat longa 330 kilòmetrus e passada in totu is biddas prus caraterìsticas de su Belzu cumenti Gand e Bruges ki funt in su coru de is Fiandras.
Decolonizatzione
Cun decolonizatzione si cheret inditare s'iscontzu de su colonialismu, in ue una natzione istabilit e mantenit su poderiu subra territòrios dipendentes. Sa decolonizatzione cunsistet in su retiru de una potèntzia coloniale dae is colònias suas, chi achirint indipendèntzia polìtica o econòmica. Su faeddu faghet prus a totu riferimentu a s'isfaghimentu, durante sos annos sighentes a sa Segunda Gherra Mundiale, de is impèrios coloniales istabilidos cabudianamente a sa Prima Gherra Mundiale in totu su mundu. Non prus, decolonizatzione indìtat tambene sa "decolonizatzione de sa mente" dae is ideas impostas dae sos colonizadores, chi faghiant intèndere inferiore a su colonizadu.
Su Comitadu Ispetziale subra sa Decolonizatzione de is Natziones Unidas at istabilidu ca in su protzessu de decolonizatzione no at alternativa pro su colonizadore chi non permìtere unu protzessu de auto-determinatzione, ma in realidade sa decolonizatzione podet cunsìstere fintzas in rivolutziones non-violentas o gherras de liberatzione natzionales ghiadas dae grupos indipendentistas. Tale protzessu podet acontèssere in intro de is làcanas de sa colònia, o rechèrrere fintzas s'interventu de potèntzias istràngias chi si movent individualmente o peri fortzas internatzionales comente is Natziones Unidas. Mancari esempros de decolonizatzione podent èssere agatados giai in sos iscritos de Tutzìdide, perìodos particularmente ativos de decolonizatzione nd'at àpidu medas in tempos modernos. Intre custos si podent fentomare sa ruta de s'Impèriu Ispagnolu in su de 19 sèculos; de sos impèrios Tedescu, Àustro-Ungheresu, Otomanu e Russu a fatu de sa Prima Gherra Mundiale. s'isfaghimentu de sos impèrios Britànnicu, Frantzesu, Olandesu, Belga, Italianu a fatu de sa Segunda Gherra Mundiale, e fintzas de su portughesu durante sos annos '70. A fatu a custos si podet fentomare sa ruta de s'Unione Soviètica a s'agabbu de sa Gherra Frida.
Ikastola
Sas ikastolas sunt unu tipu de iscolas bascas in ue totu is matèrias ddas imparant in euskera. Sunt presentes mescamente in sa Comunidade Autònoma Basca, ma fintzas in sa Comunidade Forale de Navarra, in Treviño (provìntzia de Burgos, Ispagna) e in is provìntzias bascas chi sunt in s'istadu frantzesu.
Istòria
Sa prima ikastola nche l'ant fundada in su 1914 in sa tzitade de Donostia e in su 1932 est nàschidu su primu assòtziu de ikastolas.
A pustis de sa Gherra Tzivile Ispagnola su regime fascista de Francisco Franco at proibidu sas ikastolas, e pro custa resone in calicunu logu is famìlias si sunt postas de acòrdiu pro imparare s'euskera a is fìgios a cua. Una de is primas chi ant giutu a in antis custu traballu est istada Elvira Zipitria (1906–1982), chi dae su 1943 at fatu iscola a is pipios in domo sua, in sa tzitade de Donòstia.
Dae su 1960 a su 1975, est crèschidu meda su nùmeru de sas ikastolas. In su 1965 ant legalizadu sa prima ikastola in Bilbao. In su 1968 unu Decretu at pigadu atu chi bi fiant "pitzocos medas iscritos in tzentros chi non sunt autorizados" e chi "mìgias de pipios frecuentan iscolas chi sunt fora de cale si siat cuntrollu". Custos iscolanos non podiant otènnere su "Libro de Escolaridad" e non podiant sighire is istùdios mèdios e superiores e pro custu is assòtzios de is babbos e de is mamas ant chircadu s'apògiu de sa crèsia, legalizende is ikastolas suta sa responsabilidade de is parròchias e de is òrdines religiosos e resessende fintzas a istituire calicuna ikastola comente tzentru privadu legale. De cuss'annu etotu est s'unificatzione e normalizatzione linguìstica de s'euskera.
In su 1969 ant fundadu sa federatzione diotzesana de is Ikastolas, chi a pustis de s'agabbu de su regime franchista est diventada una federatzione làica e seculare. In su 1973 ant comintzadu a abèrrere is primas ikastolas fintzas in sa provìntzia de Araba.
Bi sunt istadas fintzas ikastolas nàschidas comente cooperativas de traballadores, in ue sa prioridade non fiat sa difusione de sa limba euskera. In su mese de ladàmini de su 1980, su Consìgiu pro s'Educatzione de su Guvernu Bascu at firmadu paris cun su Ministeriu ispagnolu de s'Educatzione, sa Cunventzione de sas Ikastolas pro regulare is 1.738 classes chi ddoe fiant in sa Comunidade Autònoma Basca.
Sa prima ikastola in is provìntzias bascas de susu, in s'istadu frantzesu, est nàschida in su 1969, fundada dae Claire Noblia in sa bidda de Arrangoitze (Lapurdi). Su primu dischente si naraiat Aitor Arandia. Is primos acòrdios cu su Ministèriu frantzesu pro s'Istrutzione Pùblica sunt de su 1982. Dae su 1994 pro more de un cunventzione s'istadu frantzesu pagat s'istipèndiu de una parte de is insegnantes.
In su mese de cabudanni de su 2008, in is ikastolas de s'istadu frantzesu ddoe fiant 2.530 istudiantes. 21 iscolas maternas e elementares (857 iscolanos in s'iscola materna, 930 in sas elementares). 3 collègios (552 istudiantes) e 1 litzeu (192 istudiantes).
Federatziones
Sas ikastolas ant unu caràtere autònomu e si ponent in pare cun sas federatziones de sas ikastolas. Doe sunt 5 federatziones postas in pare in sa Cunfederatzione de sas Ikastolas.
Festas de sas ikastolas
In ogni territòriu, cada annu faghent una festa manna pro regollire dinari e agiuare a sas ikastolas organizadoras, o pro agiuare sa nàschida de àteras ikastolas noas. Ogni annu bi acudint mìgias de persones:
Erie (Pennsylvania)
Erie est una tzitade de unos 104.000 bividore de sos Istados Unidos de Amèrica, sea de sa Contea de Erie, in s'istadu de Pennsylvania.
S'àrea metropolitana contat unos 281.000 residentes.
Vulpes vulpes ichnusae
Su mrexani sardu (Vulpes vulpes ichnusae, Miller 1907) est una subispètzia de mrexani endemica de sa Sardinnia e de sa Corsica. Est prus pitticca de sa ispètzia continentali e si crei che ari colonitzau is ìsulas in su Pleistocene candu su bloccu sardu-corsicu fiara attaccau a su continenti. Su mrexani sardu est meda comunu e no est minacciau d'estintzioni.
Gabriele D'Annunzio
Gabriele D'Annunzio (1863- 1938). Abruzzesu de Pescara, esteta da sa paraula e de s'immagime. Ada vividu in Frantza dae su 1910 a su 1915. Ada partetzipadu a sa gai nada Beffa di Buccari ( frealzu 1918) e a su bolu subra Vienna (austu 1918), e a sa Marcia a Fiume (1919).
Oberas
E ateras oberas in italianu e frantzesu.
Filippo Raciti
Ispetore cabu de sa polima nassionale, est mortu in servìtziu in tempus de sos intzidentes iscadenados dae una frunza de urtràs cataniesos contra a sa polima intervènnida pro asseliare sos abolotos a s'agabu de su derbi sitzilianu de fùbalu Catània-Palermu.
Biografia
Raciti fiat mortu in Catània su 2 de frearzu de 2.007, unas duas oras a pustis de s'agabu de sa partida, in fatu de unu traumatismu fidigale causadu dae s'addobada de unu corpus iscudidore no logalizadu, a pitzos de su cale sunt galu in protzessu imbestigaduras.
Sos mèdios massivos aiant reveladu sa possibilidade chi Raciti èsseret istadu còrfidu dae una zannita de s'onziterrinos (unu Land Rover Discovery) de sos cullegas chi si moiat palas cun segus, e dae su cale fiat achirradu pro neghe de su fumu densu chi aiat imbàdidu su beìculu. Sas imàzines de s'emissora telebisenca SKY, chi retraiant su momentu naradu, ant demustradu s'infundadura de custa ipòtesis, sende chi su Land Rover at incuìdu a belotzidade sena importu.
Sa figura de Filippo Raciti est fitianu s'ozetu de una collida manna de cuncordos de istàdiu, lemas e pintadas birgonzosas ispressadas dae urtràs de su fùbalu ch'intentant ofender sa memòria sua o corfer sas fortzas de seguràntzia comente istituimentos.
Sas imbestigaduras, sos detenimentos e su protzessu
Sas imbestigaduras subra de sa morte sua, chi nch'aiant zutu deretu a su detenimentu de unu suspetadu minore de edade, tirende profetu dae sas imàzines filmadas dae sos tzircuitos de seguràntzia de s'istàdiu e dae ascurtaduras ambientales posteriores, aiant permìtidu un'annu a pustis de detenner unu segundu suspetadu mannu de edade.
Su protzedimentu penale SCATURITO dae s'ochidura de Raciti at cunzutu sas setèntzia sighidoras:
su 9 de freartzu de 2.010, su Tribunale de sos Minores de Edade de Palermu at incrividu sa pena de 14 annos de presonia pro mortorzu addae de intentos a Antonino Speziale, minore de edade a sos tempos de sos fatos; su 22 de martzu de 2.010, Sa Corte de Assisas de Catània at incrividu sa pena de 11 annos (deghe annos pro mortorzu addae de intentos prus un'annu pro resistèntzia a sa fortza pùbriga) a Daniele Natale Micale, de 23 annos; su 21 de santugaìne de 2.011, sa Corte de Assisas de Apellu de Catània at cunfirmadu sa cundenna a 11 annos de presonia pro Daniele Micale pro mortorzu addae de intentos; su 21 de nadale de 2.011, sa Corte de Apellu pro sos minores de edade de Catània at cundennadu a Antonino Speziale a 8 annos de presone pro mortorzu addae de intentos; su 14 de santandria de 2.012, sa Corte de Cassadura at cunfirmadu sas sentèntzias de apellu degretadas a s'aderetu de Speziale e Micale.
Sas sentèntzias ant definidu in forma isecutiva sas refatas de onzi unu de sos cundennados a sa Presidèntzia de su Cussizu de sos ministros e su Ministru de sos Afares Internos pro dannos no patrimoniales, gasi che sas adelantadas pro sa biuda e sos duos fizos de Raciti s'ispetore.
Cundecoraduras
Ufissiale de s'Òrdine a su Mèritu de sa Repùbriga Italiana, a initziativa de su Presidente de sa Repùbriga (11 nadale 2.004).
Medalla de oro pro balentia tzivile (a sa memòria).
“Cun grandu profissionalidade, determinadura operativa iscomunale e menosprèssiu siente de su perìgulu, s'ismeraiat pro parare fronte e impeller unu grupu de reziradores cataniesos indisizàbiles, abarrende fertu in modu mortale in su barigare de tzocos biolentos a beru. Testimonia lugorosa de sentidu tzìvigu elevadu, aterismu laudàbile e ispiritu de servìtziu istraordinàriu, impèllidos finas a su sacrifìtziu istremu. 2 frearzu 2.007, Catània” (4 abrile 2.007).
Iscièntzia Polìtica
Sa Iscièntzia Polìtica est'un'iscièntzia sotziale chi studiat sa teoria e sa pràtica de sa polìtica, sos sistemas e sos comportamentos polìticos. S'obbiettivu est'istabilire, a partire dae su castiai de eventos e situatziones polìticas, printzipios generales subra su funtzionamentu 'e sa polìtica.
Art Nouveau
S'Art nouveau, gai si jamada in Frantza e in Belgio, est su movimentu de innovatzione artistiga chi s'est formadu tra sa fine de su XIX seculu e su comintzu de su XX, edd'est su curripondente de ateros movimentos chi si sunu isvilupados in ateras natziones, e chi est jamadu in differentes modos a segunda de su logu.
Boghes ligadas
Modernismu
Budapest
Budapest est una tzitade de 1 735 711 bividores, capitale de s'Ungheria.
Uffitzialmente est nàschida in su 1873 cun s'unione de is duas biddas de Buda e Óbuda, cun sa de Pest, locada in s'àtera riba de su frùmene Danùbiu.
Cheatahs
Is Cheatahs sunt unu grupu musicale shoegaze britànnicu, nàschidu in Londra in su 2009.
Istòria
Tres de is bator mermos de su cumpressu bènent de cuntinentes diversos: Nathan Hewitt, boghe, est de Edmonton, Cànada, Dean Reid, bassista, est de San Diego, USA e Mark Raue, baterista, est de Dresden, Germània.
Hewitt e Wignall si sunt atobiados pro sa prima borta in unu tzilleri in su 2006, Reid e Raue si sunt aunidos a issos pagus annos in fatu.
Villanueva de Huerva
Villanueva de Huerva est una comuna ispagnola de 588 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de s'Aragona.
Gavinu Pes
Gavinu Pes (Don Baignu) fidi unu poete sardu. Est istadu su primu chi aiat impreàdu su gadduresu in sa poesia. Pes beniat de una familia nobile, si fit fattu preideru e aiat rezide sa Cattedrale de Cagliari, poi fit rientradu a Tempiu inue est sepultadu in sa cheja de santu Frantziscu. Est istadu unu amante de sa bella vida e de sas fèminas, e a issas aiat dedicadu sas pius poesia e cantones.
Asessualidade
Isceti pagu tempus a imoe s'asessualidade at comintzadu a èssere atzetada in calidade de orientamentu sessuale ulteriore, e che a unu campu de chirca sientìfica, e s'est comintzadu a creare unu corpus creschende de chirca de prospetivas tantis sotziològicas comente psicològicas. Mentras chi carchi chircadore afirmat chi s'asessualidade est un'orientamentu sessuale, àteros sunt in disacòrdiu. In is ùrtimos tempos si sunt comintzados a formare comunidades vàrias de asessuales, gràtzias a sa cumparitzione de Internet e de is retzas sotziales. Sa prus connota de custas comunidades est istada sa giamada Asexual Visibility and Education Network (AVEN), fundada in su 2001.
Pubusa
Sa pubusa (Upupa epops) est unu pugione cun piculu longu,sa conca pubusada, su tuju de colore rujittu, e-i sas alas e sa coa de colore biancu e nieddu. Vivede in logos cun arvures. Est unu pugione migradore. Este su sìmbulu da sa LIPU.
Hic sunt leones
Sa frasia in limba latina "hic sunt leones" (inoche bi sunt leones) o "hic sunt dracones" (inoche bi sunt dracones) est unu faveddu chi si podet agattare in sas mapas zeogràficas de s'anticoriu pro indittare una terra in ube s'omine no aìat postu pede.
Istòria
Petzi in sa Cotton Map (X seculu d.C.) si videt "hic abundant leones" (inoche abbundant sos leones), intre Gog e Magog e sa costera orientale de s'Asia, cun tantu de leone comente immagine posta: in cussos trettos, difattis, si podìat imbènner in tigres e leopardos, ma peri leones (oje puru bi nd'at calicunu in India). In ateras mappas si videt imbetzes "hic sunt dracones". No est raru a agattare fintzas "hic nascuntur elephantes" (inoche naschent elefantes), ma custa paret una manera pro indittare zonas in ube atzappare avorju.
No esistit proa istorica chi sa frasia siat mai istada in impreu pro s'Africa mediterranea, ma si credet chi siat naschida comuncas in su tempus de Roma antica e pacu a pustis pro indittare una zona inesplorada in Africa e Asia. Bolìat nàrrer chi no si ischìat ite bi fit in ìbe, a parte su fattu chi bi fìant feras, oppuru si riferìat a terras malas a conchistare.
A s'ispissu, sos zeògrafos de s'edade preindustriale ponìan in sas mapas insoro calicunu disinnu, mesches ca bi lu pedìant, cun istemmas, banderas, res pintados e gai sichinde.
Illa dels Conills
Illa dels Conills (nùmene uffitziale in catalanu e de impitu de su guvernu de Ispagna; in ispagnolu Isla Conejera) est una isuledda de su mare Mediterràneu, chi s'agatat in is Baleares, Ispagna.
Est parte de s'artzìpelagu de Cabrera, in ue est segunda in istèrrida a fatu de s'ìsula de Cabrera.
Vanuatu
Vanuatu' (/vanuˈatu/) su cale nùmene ufitziale est Repùblica de Vanuatu (in bislama: Ripablik blong Vanuatu, in inglesu: Republic of Vanuatu, in frantzesu: République de Vanuatu) est un'istadu insulare postu in s'Otzèanu Patzìficu meridionale. Sa capitale est Port Vila.
Dubai
Dubai (in àrabu: دبيّ‎, Dubayy, forsis dae "trisinare" o "cabixeta" o "pibitzireddu") est una tzitade de is Emirados Arabi Unidos, capitale de s'emiradu omònimu. Tenet 3 304 046 bividores e s'agatat cara a sud de su Golfu Pèrsicu, in sa Penìsula àraba.
Istòria
Su primu mentovu iscritu de Dubai est de su 1095, mentras su prus insediamentu antigu connotu comente a tzitade est de su 1798. Dubai est istada istituida in manera formale in su cumintzu de su sèculu XIX dae sa tribù de is Banu Yas, e est abarrada a suta de su controllu de sa tribù finas a chi in su 1892 su Rennu Unidu at assùmidu s'amparu suo. Su logu geogràficu suo dd'aiat fatu tzentru de importu pro su cummèrtziu e su portu suo at incomintzadu a s'isvilupare dae su cumintzu de su sèculu XX.
Vanuatu
Vanuatu est una repùblica parlamentare. Sas limbas ufitziales sunt su bislama (vanuatuanu), s'inglesu e su frantzesu.
Dubai
Territòriu
Dubai s'agatat in sa costa de su Golfu Pèrsicu de is Emirados Àrabos Unidos, in manera aprossimativa a livellu de su mare. S'emiradu de Dubai allàcanat cun Abu Dhabi in su sud, Sharjah in su nord-est e cun su Golfu Pèrsicu a oru-oru de totu sa costa otzidentale sua. Hatta, un'exclave minore de Dubai, est inghiriada in tres lados dae s'Omàn, mentras allàcanat cun sos emirados de Ajman in su ovest e de Ras a su-Khaima in su nord. Dubai s'estendet a subra de una superfìtzie de 4.114 km2, meda de prus de sa superfìtzie sua de 3.900 km2 de in antis de is interventos de bonìfica.
S'arena est fine, neta e arba, cun arrogos de coraddos e conchìgios. A est de sa tzitade, is pranuras costeras cobertas de sale, connotas comente sabkha, lassant su logu a dunas de arena. Prus a est, is dunas essint prus mannas e pro more de s'òssidu de ferru si tinghent de una tonalidade rujastra. Su desertu pranu lassat posca su logu a is Montes Hajjar otzidentales, cun su profilu bicheddadu a puntas chi arribbant a 1.300 metros, a oru-oru de sa làcana de Dubai intre s'Omàn e Hatta.