cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maria Luisa Busi
Biografia
In su santandria de 2.010, nch'est essidu su primu libru suo “Noas malas”, in ue faeddat de s'isperièntzia sua in sa Rai e de comente siat mudada sa manera de pratigare su ziornalismu, discuidende sos probremas de sa zente e faghende-si semper prus posturadu dae su puntu de bista polìtigu. In su libru, in mesu de s'àteru, contat comente Silvio Berlusconi in su 1.992, in tempus de un'interbista pro un'oferta de traballu paris cun Gianni Letta, l'aiat narada “unu buconeddu bonu”.
Donatello
Donato di Niccolò Bardi, prus nödidu che Donatello (Firenze 1383 - 1468) est unu tzelebre iscultore, lodadu meda dae Vasari.
Oberasː S'Annuntziada (Santa Rughe in Firenze). In custa creja unu crocifissu in linna. Giuditta chi segat sa conca a Oloferne. Unu Davide. Santu Giuanne evangelista; santu Zorzi.
Ada trabagliadu a Padova in sa creja de sant'Antoni; e in Padova istatua equestre de Gattamelata.
Boteiro
Su boteiro est sa figura prus rapresentativa de s'Entrudio (Carrasegare) de sa zona de Viana do Bolo (provìntzia de Ourense, Galitzia, Ispagna). A cunforma de s'àrea de orìgine, sos costùmenes e comportamentos de sos boteiros càmbiant.
Istòria
Su boteiro est sa figura prus connota de s’Entrudio (Carrasegare) de Viana do Bolo (Ourense, Galìtzia, Ispagna). Mancari sas orìgines suas diant pàrrere antigas meda, sa configuratzione de oe de custu personàgiu s’istabilit in sos primos deghe annos de sos annos 80 de su de XX sèculos, cando in Viana do Bolo, sa bidda manna de su munitzìpiu, b’at àpidu una confluèntzia de sas diversas traditziones de Entrudio chi esistiant in sas biddas minores bighinas: sas comparsas e sos fulións.
Una comparsa est formada dae unu grupu de piseddos de ogni bidda chi a intro de s’Entrudio faghent unu giru in sos àteros logos bighinos pro rapresentare sas òperas teatrales umorìsticas giamadas disputas. Custas comitivas ant una sèrie de personàgios fissos: su director (diretore), sa señorita o madama (segnorina), su paiaso (paliàciu), sos músicos (sonadores) e, a finitia, sos de esquilas o vellos de esquilas (sos “de sas campanas” o “betzos de sas campanas”).
Unu fulión est una comitiva chi isfilat pro sas carreras de sas biddas sonende semper cun su matessi ritmu cun trastes agrìcolos e istrumentos de percussione. Normalmente, una bidda o un’umpare de biddas cundividint unu sonu chi los distinghet dae sas àteras biddas. Sos fulións essiant su sero, una borta finidas sas atividades agrìcolas, e sas datas variant a cunforma de sa bidda. In calicunos de custos fulións esistiat sa figura de su boteiro, mancari su costùmene fiat diversu dae comente est oe.
Pro cumprèndere su costùmene de como de su boteiro bisonzat de tènnere contu chi, dae sos annos 80, sas comparsas sunt intradas in decadèntzia pro sa mancàntzia de giòvanos fintzas a iscumpàrrere in sos annos 90. Tando sos costùmenes de sos vellos de esquilas de sas comparsas sunt passados a s’impreare pro su fulión e sos boteiros, cambiende su costùmene pròpriu de su personàgiu originale in sa maioria de sos logos. Pro custu, su boteiro de oe est un’imitatzione sofisticada de su costùmene de sos vellos de esquilas cun sas funtziones de sos antigos boteiros de sas biddas.
Funtziones
Sa funtzione de su boteiro est (e est semper istada) una sola e est a manera istrinta ligada a su fulión ca cunsistet in annuntziare sa comitiva (fulión) e li fàghere logu abesende·li su caminu intre sas pessones de su pùbblicu. Pro fàghere apartare sa gente, su boteiro podet ispìnghere cun sos bratzos, abbasciare sa conca pro colpire o trisinare sa monca in antis de isse mentras curret, inditende in custa manera a sos ispetadores su logu chi devet èssere liberadu. Puru, ballat o brincat tenende·si in s’artu de sa monca cun s’iscopu de fàghere bìdere sa fortza e s’abilidade sua. Si cunsìderat chi su boteiro est bravu cando est ressèssidu a fàghere sonare sas esquilas pro totu su tempus e, puru, canta prus bravura, fortza ed elegàntzia dimustrat currende, brinchende e ballende, mègius est.
Costùmene
- Caratza
Sa caratza de su boteiro est una prenda bera d’artesanadu ca no nde esistint duas che pare. Issa est formada dae duas partes.
S’ala de subra, mutida pantalla, est fata dae unu bastimentu de ferru chi est covacadu cun chentu fòglios de pabiru fine pijados e segados chi s’apitzigant subra s’istrutura metàllica chirchende una dispositzione simmètrica de sos colores.
In s’ala de giosso s’agatat sa caratza de linna chi si fissat a s’istrutura metàllica pro mesu de un’ispètzia de cascu. Sa cara de custas caratzas oscillat tra sa befa, ammustrende risos sarcàsticos cun sas dentes bene in mustra, e su propòsitu de assuconare e fàghere a timire. Custu ispiegat sa presèntzia de rètiles, intre sos cales su chi b’est prus a s’ispissa est su serpente. Podent àere puru caras de animales e no est istranu chi s’annaghent corros. Sa traditzione prus difusa est chi sa cara si pintet de nieddu, ma b’at unas cantas biddas chi lassant a sas caratzas issoro sa cara de su colore de sa linna. A finitia, in sos lados de sa caratza de linna b’at duas fìbias ch’istringhent sa caratza a su tzugru de su boteiro e nche firmant cuadas a suta de sos fòglios de pabiru de seda, de s’ala de sugus, chi fàghent sos pilos.
- Maglieta
Sa maglieta de su boteiro est, paris a sa caratza, s’elementu in ue si manifestat in manera prus manna sa creatividade e su virtuosismu de sa tècnica. Subra una maglieta de felpa si cosint prus de mille metros de nastros colorados. Antigamente, in su tzentru de sas petorras e in s’ischina si poniant motivos geomètricos o disegnos de formas sèmplitzes; oe, imbetzes, si faghent compositziones figurativas prus cumplessas. Puru, in sos burtzos e in s’oru de giosso de sa maglieta a s’ispissa si cosint boltados cun sa tècnica de su plissage: in sos brutzos pro ite non si bidat sa camija chi b’est suta, imbetzes su “plissetadu” a s’ala de giosso servit a tènnere fissadas sas esquilas in s’anca cun sa finalidade chi custas non s’artzient cando su boteiro curret o brincat.
- Camija bianca e corbata
- Guantes
- Monca
Sa monca est unu rocu resistente chi abitualmente nche passat sos 170 cm de longària e sa russària sua est, prus o mancu, de 2 cm. Si pintat cun colores bios e in s’oru de subra giughet un’ornamentu chi podet èssere unu pompon, una nappina, nastros colorados o sa coa de unu margiane. Su boteiro impreat sa monca pro apartare sa gente, ma puru comente asta pro brincare.
- Esquilas
Pro esquilas s’intendet siat sa chintorza dae in ue pendent sas campanas minores tìpicas de su bestiàmene bovinu, siat sas campanas matessi. Custas si devent pònnere in manera chi, cando sunt mòvidas, fetant unu sonu armònicu, pro custa resone si alternat un’esquila mascru (sonu grave) cun un’esquila fèmina (sonu acutu) in tota sa chintorza. Custa ùrtima est covacada dae un rivestimentu modde pro non li fàghere male in sos fiancos.
- Cartzones
Sos cartzones abitualmente sunt rujos e ant fràngias chi si ponnent o a parte de fora de ogni gambera, o in unas cantas fàscias parallelas chi inghirant sa gambera, in cust’ùrtimu casu, sa cosa prus comuna est chi si ponzant a subra de su benuju.
Sas legues o leguis sunt unas cartzas in còrgiu chi covacant sa zona de su purpatzu e amparant sa parte bàscia de sos cartzones dae su ludu e dae s’abba.
- Istivales nieddos
The Elder Scrolls V: Skyrim
The Elder Scrolls V: Skyrim est s'episodiu de chimbe de sa sèria The Elder Scrolls chi Bethesda Softworks, criadora e erede puru de atteras serias de sutzessu, comente Fallout, RAGE o Brink. Est unu videojocu de ruolu in ube picamus sa parte de unu ex-cundannau a sa furca, chi est in realtade sa pessona chi su destinu at isseperau pro illiberare sa provintzia de Skyrim dae su periculu de sos iscurtònes, chi sun torrande a vivere ind unu periodu de gherra (tzivile e non) ja bastante bulluzau.
Su jocu est essiu in s'ùndichi de Sant'Andrìa de su 2011 pro PlayStation 3, Xbox 360 e PC.
Locu de jocu
Skyrim est una de sas provintzias prus a nord de su mundu de Tamriel, sende su capu de locu suo una tzittade chi si narat Solitude. Su fattu de istare tantu a nord e puru in territoriu de muntagna at fattu a manera chi su clima in tottu sa regione siat frittu e b'apat belle semper iberru. Lacos cancaraos e gruttas prennas de istallatitas e istalagmitas sun sos locos chi s'an a bier de prus.
Custu clima est tantu frittu chi sa zente sua puru s'at accostumau a vivere in mesu a s'astragu, fravicande domos unu pacu in sutta de terra pro bi la facher a s'inclementzia de su tempus malu. Sa ratza chi bi vivet menzus e bi cumandat sun sos Nordicos, populu chi si assimizat a sos vichingos (tantu est beru chi sos àvos issoro, sos Skáld, tenen su matessi lumen de sos poetes issoro!) e vivet in biddas ispèrdias chi sos montes inghìrian.
Istoria printzipale e quest secundarias
S'istoria printzipale contat sa torràda a vivere de sos iscurtònes, chi si credìan estintos, pro more de su fizu malu de Akatosh, Alduin, e de su sìdis suo pro su podere: custu, postu ind unu cuntestu in ube s'impèrju de Tamriel ch'est a bellu a bellu morindesìche pro sa colonitzatzione de sos Elfos Artos (Altmer) e sos Nordicos, pro resones religiosas, sun gherrande pro s'indipendentzia contr'a unu podere chi est ja dèbile. A banda de sa quest printzipale, b'at finas assòtzios chi nd'an de proprias. Custas sun:
Istragu de Itri
Cun istragu de Itri s'inditat un'acontèssida de crònaca sutzèdida intre su 12 e su 13 de trìulas 1911 in Itri, bidda de su Làtziu meridionale (ma tando galu in provìntzia de Caserta, duncas parte de sa Campània), chi at tentu a cusseguèntzia sa morte de una deghina de operajos sardos, su ferimentu de unos 60 e s'arrestu de medas àteros cun imputu de èssere brigosos.
Cuntestu istòricu
Su 1911 fiat su de chimbanta anniversàrios de s'unimentu de s'Itàlia. Mancari a su tempus prevaleret una retòrica subra sa natzione torrada afines a s'unire in unu istadu solu dae s'època de sa ruta de su rennu de is Ostrogotos (493-553 p.C.), is gentes chi nde biviant su territòriu fiant s'una cun s'àtera meda istesiadas abbaidende·ddas de bisura culturale, istòrica e linguìstica. Unu sentidu natzionale si podet nàrrere chi galu no esistiat e is pòderes polìticos fiant antimes tentos mescamente de una classe dirigente de orìgine setentrionale.
A custu s'azunghiat fintzas su fatu chi in cuss'època is teorias frenològicas subra s'antropologia criminale fiant medas allegadas intre is intellètuales e in is ambientes iscientìficos, e a custu propòsitu s'agataiant medas istùdios subra is grupos de is zonas diferentes de s'istadu, ma in particulare de su meridione e de is duas ìsulas majores, in ue de su restu fiant ativas rebellias contra s'istadu nou.
Joseph De Maistre, responsabile de sa cantzelleria sabàuda, a esempru de is sardos aiat iscritu:
''«Sunt prus primitivos de is primitivos ca pro ite su primitivu non connoschet sa lughe, su sardu dda tìrriat... Ratza refratària a totu is sentidos, a totu is allicos e a totu is talentos chi onorant s'umanidade»''
Sa Sardigna fiat tando sa regione prus pobera e discoidada de Itàlia, in agràbiu fintzas prus increschiosu chi no is àteras, dada siat de s'istesiamentu fìsicu, siat de un'àteru chi dependiat de is particulares caraterìsticas culturales e no a ùrtimas linguìsticas, chi a s'esamine impressidu e subranu de is istràngios ddos depiat fàghere pàrrere arestes e de pagu contu.
In paris tempus chi in is àteras regiones s'economia fiat unu pagu pesende·si·nche, s'isvilupu de sa Sardigna abarraiat firmu chi no torraiat a coa e s'analfabetismu, chi imbatiat a perchentos de su 90%, fiat su prus artu intre de totus is regiones. S'ùnica indùstria, sa minerària, s'agataiat in manu a meres istràngios e is sardos chi bi traballaiant fiant isfrutados e male pagados.
Non tocat a fàghere isfortzu mannu pro cumprendere comente, subra custas bases, bi cheriat belle che pagu a pònnere discunfiàntzia intre populatziones bàrias, ponende·ddas a bìvere impare.
Is fatos
Pro sa fraigadura de sa lìnia ferroviària Nàpoli-Roma, is Règias Ferrovias e àteras aziendas chi teniant traballos in apaltu aiant assùmidu unos 600 operajos batidos de s'ìsula. Custos fiant minadores chi apròliant de totu is partes de Sardigna e chi traballaiant in is minas de su Sulcis, cun edade intre is 19 e 24 annos.
S'isceberu de operajos sardos in logu de àteros locales o de àteras regiones de s'istadu fiat dèpidu a su fatu chi is sardos fiant manudòbera prus barata chi no àteras e fàtzile de cumandare, sende chi non teniant apògiu sindacale.
Unos 400 operajos fiant acussorgiados in Itri, is àteros in una àtera bidda pagu a tesu. A primìtziu is relatos intre sardos e populatzione locale fiant istados bonos, ma aiant acuitadu a si guastare: in pagu tempus is sardos si fiant agatados acarende problemas comente ispricuaduras subra is acasàgios e su mandiare, chi acumpangiados a pregiudìtzios dèpidos a is creèntzias comunes subra de issos e a is barreras linguisticas e culturales ddos aiant inimigados. A ùrtimas fiant arribbadas is pretesas de sa camorra de retzire unu perchentu de sa pagamenta issoro, pedida chi totu sos operajos aiant refudadu categoricamente.
Sa camorra, chi giai fiat bene irradighinada in ie, aiat duncas fatu a modu de atzitzare is bividores de sa bidda contra de issos, isparghende boghes subra su fatu chi fiant bènnidos in ie pro ddis furare su traballu. Pro ddos istòrchere ddis naraiant tando sardegnoli, comente a sa ratza de molente.
Prus de importu est però ca is ligàmenes de sa camorra fiant meda istrintos fintzas cun is classes ghiadoras, is autoridades e craramente cun is apaltadores.
Sa nova arribbat a sa crònaca natzionale su 15 de trìulas chi, fidende sa versione de is autoridades de Itri, ghetat totu is curpas subra de is sardos, imputados de èssere de “ànimu rebessu”. S'imprenta sarda nd'at a chistionare isceti sa die a pustis.
Ant a sighire ispricullitos pro averiguare is reales ispòddios de is fatos. Trigadinu s'incuru de is parlamentares sardos de su tempus, chi a primìtziu no aiant pigadu posidura peruna.
Osidde
Osidde est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro e giughet 266 bividores. Est famada pro sas costrutziones de pedras suas e sas bias desertas.
Su sartu
Su Sartu de Osidde est a forma pagu prus o mancu ovale, at un'istèrrida de 25,78 chilòmetros cuadrados e faghet a làcana a nord cun Buddusò, a sud cun Nule, a ovest cun Patada, e a est cun Bitzi. Est s’ala nord otzidentale de su campu de Bitzi, chi finit inoghe e comintzat sa badde de su Tirsu. Mancari siat assignadu a sa Provìntzia de Nùgoro, siat pro su naturale de su sartu, siat pro sas caraterìsticas de su limbàgiu, Osidde tirat de prus a su Logudoro. Su sartu est rugradu dae su Tirsu, e dae unu tràinu chi si l’aunit: su Molò. B’at padentes de suèrgiu e de chercu.
S'istòria
In su sartu de Osidde s’agatat restos meda de su tempus nuràgicu e prenuràgicu. Moende dae sos eretos prus a curtzu, in S’Iscobalzu b’at una turre nuràgica arta unos 5 metros. Sa ghenna est mesu interrada, e non benit bene a intrare a intro ca bi sunt sos contones de sa tholos a tapu. Custu nuraghe est de sos prus mannos e de sos mègius mantesos de sa cussòrgia. Pagu in antis de cue b’est su Nuraghe Usanis, torrende a bia de Osidde, agatamus a Piradolta. In prus de su nuraghe, b’at finas una tumba nuràgica. A curtzu agatamus finas un’àteru nuraghe, chi diat chèrrere bisitadu. Est in su cungiadu de Sas Raighinas.
Tocat de signalare in cussos tretos Sa Contra de Seris, in ue b’at un’insediamentu nuràgicu e postnuràgicu.
Torrende a su caminu printzipale, si lompet a su Nuraghe Usanis, fraigadu in una roca de granitu, a primu fiat formada dae duas turres anuidas dae una murallione. Est un’istrutura de defensa, posta in cue ca permitiat una bisione ampra de su sartu.
Sighende a bia de Pantana Ezza, e lassende a manca su caminu chi si narat de "Sas Escalas”, sende chi est una pigada mala, s’arribat a unu canteddu netu, ue b’at mesas e setzidòrgios ue si podet arrèghere.
Aruba
Aruba est una natzione costitutiva de su Regnu de sos Paisos Bàscios, chi nde cumprendet unas àteras tres: sos Paisos Bàscios e sos Istados caraìbicos de Curaçao e Sint Maarten. S'ìsula (180 km², 108.587 bividores in su 2014) est posta in su Mare Caraìbicu, a norte de su Venezuela, in s'Amèrica tzentrale caraibica. A su contràriu de medas àteras ìsulas de sos Caràibes, Aruba est un' ìsula pagu montosa, cun pagu vegetatzione e cun clima sicu; tales caraterìsticas ant favorèssidu s'isvilupu de su turismu. Su cabulogu est Oranjestad.
Osidde
S'istòria
Su Nuraghe Merula est a unos 100 metros dae su muru burdu, e anta de cue si podet bìdere unu putzu sacru. S’istàbile a bia de intro est derrutu, e si bi podet intrare petzi dae un’ala. Custu pasadòrgiu est de importu, ca b’est s’umbra e sos setzidòrgios, e si bi podet finas rebotare.
Aruba
Su Regnu de sos Paisos Bàscios si movet comente natzione unitària in matèria de defensa, polìtica èstera e tzitadinàntzia, mentras Aruba, cale natzione costitutiva, faghet comente natzione indipendente pro totu sas àteras matèrias (pro esempru internas, sanidade, imparu e trasportos).
Amsterdam
Amsterdam (/ˌɑmstər'dɑm/)est sa capitale e sa tzitade prus manna de sos Paisos Bascios e s'agatat in sa Provìntzia de Olanda Setentrionale. Su comune de Amsterdam contat unos 820.000 abitantes e prus de 170 natzionalidades e cun s'area metropolitana arribat a unos 2.300.000 bividores.
Osidde
S'istòria
Semper a Nord de sa bidda b’est Punta Santu Paula e su menhir. Posta a pagu tretu dae sa bidda, in antis sa bidda fiat pròpiu in custu logu. A curtzeddu b’at unu menhir de sos prus mannos de Sardigna, est artu unos 7 metros e si ladit a ghisa de bardianu in sa cussòrgia de S’Impicadolzu.
Una paristòria antiga la mentovat comente sea de sa tzitade antiga de Ogrylle, de genia greca, chi diat èssere istada in cuntierra cun sa Terranoa antiga.
Sa veridade est chi sa bidda de como est de orìgine medievale, fiat parte de su giuigadu de Torres e a sa curadoria de Monteacuto. A pustis de sa fine de su giuigadu de Torres, sa bidda de Osidde fiat pretesa dae Arborea, Dòria e sos Pisanos chi amministraiant su giuigadu de Gaddura. A s'agabbu de su sèculu XIII Osidde fiat ocupada dae sos sordados de su giùighe de Arborea, in su 1339 su sartu de Osidde est cuntzèdidu a Giuanne de Arborea dae Pedru IV de Aragona, pro chi s’apasiguarent cussas populatziones. A pustis devenneit parte de su giugadu, finas a su 1421 cando intreit in su fèudu cuntzèdidu a Bernardu Centelles: dae custos a sos Bòrgia, tando a sos Pimentel e in fines a sos Tellez Giron, finas a su 1838.
In su 1927, a pustis de èssere istada parte de sa Provìntzia de Tàtari, Osidde intrat in sa Provìntzia de Nùgoro e galu como nd’est parte.
Sa cultura
In sa pratza printzipale si podet bisitare sa Caserma Ezza, ue b'est su Presèpiu Sardu, cun sos personàgios in costùmene: s'òpera est de s'artista Isperàntzia Pischedda, chi l'at donada pro signale de s'amore a sa bidda nadia sua.
S'economia
Sas atividades printzipales in Osidda sunt sa massaria e su pastoriu. Si ghetat trigu e foràgiu, e b'at finas bìngias. Su bestiàmene est su bonu berbeghinu e vùvulu.
In sos ùrtimos annos est creschende un'atividade edile, mancari minore. Pagu isvilupada est sa retza de su cummèrtziu. B'at duos agriturismos, chi frunint binti postos a corcare.
De importu sa produtzione de piritas, nòdida in totu s'ìsula s'agatant finas in Casteddu, e de pane carasadu fatu cun su furru a linna.
Pro su chi pertocat s'artesania, famadas sunt sas frassadas, tèssidas a s'antiga in sas demos.
Coloradu
Su Coloradu (inglese: Colorado, /kɒləˈrædoʊ/ o /kɒləˈrɑːdoʊ/) est unu istadu de is Istados Unidos chi s'agatat in sa regione Ovest e Sud-Ovest de sa natzione e faghet parte de is istados de montes, chi benint a èssere cussos atraessados de sos Montes Rocosos. Sa capitale e prus manna tzitade est Denver.
Osidde
Sas festas
Sa prus festa manna chi bi faghent in Osidde est sa de Sant’Ànghelu, patronu de sa Bidda chi si festat su 5 de austu. Est una festa antiga meda e una paristòria narat chi pertochet a un’ànghelu amparadore de sos massajos gherradores chi istaiant in Osidde in su tempus de sos bizantinos, e fiant parte de s’Exercitus Sardiniae. Su 5 de maju de ogni annu, in Osidda s'ammentat cando est istadu fatu màrtire, in betze su 14 s'ammentat sa die chi l’ant sepultadu. Sa festa tzivile s’acumprit su 27 de austu.
Coloradu
Su nòmingiu est "Centennial State" (Istadu de su Chentenàriu). Àteros sunt "Colorful Clorado" (Colorado Coloradu), "Rocky Mountain Empire" (Impèriu de sos Montes Rocosos), "Mother of Rivers" (Mamma de sos frùmenes), "Silver State" (Istadu de Prata).
Geografia
Allàcanat in su Nord-Ovest cun su Wyoming, in su Nord cun Nebraska e Kansas, in su Sud cun Nou Mèssicu e Oklahoma, in s'Ovest cun Utah e Arizona. Non tenet bessida a mare.
Impare a Nou Mèssicu, Utah e Arizona est unu de is Corner States, is bator istados chi in unu solu, matessi puntu geogràficu s'iscerant s'unu de s'àteru.
Su Colorado est su de 8 prus istèrridos e su de 22 prus populados istados de s'Unione. Pigat nòmene de su frùmene omònimu, chi teniat abbas coloradas de ruju de is aremos colados de montes.
Istòria
S'intrada de su territòriu in sos USA a istadu de 38 est de su 1 de austu 1876, chentu annos a pustis de sa decraratzione de indipendèntzia.
Amsterdam
Su tzentru de Amsterdam, inghiriadu de canales de su seculu XII, est patrimoniu de s'UNESCO.
Sa tzitade est amministrada de su sìndigu e de su cunsìgiu comunale tzentrale, ma est fintzas partzida in sete allacanaduras, naradas stadsdeel, chi tenent cunsìgios issoros (Stadsdeelraad). Totus is detzisiones chi pertocant su stadsdeel sunt pigadas de su cunsìgu de s'allacanadura, is detzisiones prus de importu e chi pertocant is infrastruturas tocant a s'amministratzione prìntzipale. Amsterdam portat unu de is prus mannos tzentros rinaschimentales de Europa. Medas sunt is fàbbricos chi benent de is seculos XVI-XVII, chi istant in s'oru de canales semi-tzirculares. Is canales inghìriant su portu betzu, chi in antis si ghetaiat in su Zuiderzee e chi oe est istesiadu du su mare biu.
Sa tzitade tenet fintzas importantes museos: su Rijksmuseum, su museu Van Gogh, su Concertgebouw, su Rembrandt House Museum, sa domo de Anna Frank, su monumentu in memoria de is omosessuales bochidos in is campos de destrossa nazistas.
Amsterdam est famada pro s'apentdìtziu a lughes rujias, De Wallen, is coffee-shops chi bendint marijuana e derivados de sa cannabis.
Su mòtto uffitziiale de Amsterdam est "Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig" (Balente, Subrassìda, Misericordiosa). Is tres rughes de Sant'Andria in sa bandera sunt in acapiu cun custos faeddos, mancari bi èsserent giai in antis de su mòtto.
Edmundston
Edmundston est una bidda de unos 16.000 bividores de su Cànada chi s'agatat in sa provìntzia de Nou Brunswick, in sa contea de Madawaska.
Sa bidda est mesamente francòfona, unu 98% de is bividores est de limba mama frantzesa
Edmunston s'agatat meda a curtzu de sa làcana cun is Istados Unidos, e difatis unu ponte da aunit a sa biddighedda de Madawaska, in su Maine.
Torta del Casar
Sa Torta del Casar est unu casu ispagnolu  produtu cun làte de berbeghes - de is variedades merino e entrefino - chi paschint in sa provìntzia de Cáceres, in sa comunidade autònoma de s'Estremadura.
De s'austu 2003, a livellu europeu, sa denominatzione Torta del Casar est istada reconnota denominatzione de orìgine amparada (DOP).
Descritzione
Sa Torta del Casar DOP si presentat in formas tzilìndricas cun una còrgiu grogu ceratzu semi tostada. A s'internu sa pasta est modde e untosa de colore biancu-grogu. Su casu est unu pagu marigosu cun unu sabore bonu meda.
Oranjestad
Oranjestad est sa capitale e sa tzitade printzipale de Aruba (Mare de sos Caràibes), est posta in s'ala nord-ovest de s'ìsula e tenet unos 28.294 bividores. Sa fundatzione sua andat torra a su 1796, cando unu nùcleu abitadu fiat istadu fraigadu a inghìriu a su Forte Zoutman chi est totora unu de sos monumentos printzipales de sa tzitade e una de sas printzipales atratziones turìsticas paris cun su portu esente dae tassas.
1399
S'annu 1399 est un annu incomintzadu in mercuris segundu su calendàriu gregorianu.
Zafra
Zafra (in estremegnu Çafra) est una comuna ispagnola de 15.253 abitantes situada in sa comunidade autònoma de s'Estremadura.
Algoritmu
Un'algoritmu est unu protzedimentu chi risolvet unu problema spetzificu pro mèdiu de unu nùmeru finidu de passos elementares, craros e no ambìguos. Su tèrmine derivat de sa trascritzione latina de su nùmene de su matemàticu persianu a su-Khwarizmi, bìvidu in su de IX sèculos d.C., chi est cunsideradu unu de sos primos autores a àere fatu riferimentu a custu cuntzetu iscriende su libru "Règulas de riprìstinu e minimòngiu".
S'algoritmu est unu cuntzetu fundamentale de s'informàtica, in antis de totu ca est a sa base de s'assuntu teòricu de carculabilidade: unu problema est carculàbile cando si podet risòlvere mediante un'algoritmu. Annotamala, s'algoritmu est unu cuntzetu càrdine fintzas in sa fase de programmatzione de s'isvilupu de unu programma: pigadu unu problema de automatizare, sa programmatzione est sa tradutzione o codificatzione de un'algoritmu pro cussu problema in programma, iscritu in unu tzertu limbàgiu, chi podet èssere duncas esecutadu dae unu elaboradore rapresentende·nde sa lògica de elaboratzione.
Definitzione
In su de XX sèculos, su cuntzetu de algoritmu est istadu formalizadu pro risòlvere su problema matemàticu de su "detzisu" (Entscheidungsproblem), postu dae David Hilbert in su 1928 e àteras formalizatziones imbenientes sunt lòmpidas cun s'isvilupu de sos cuntzetos de "carculabilidade efetiva" e de "mètodu efetivu". Sas formalizatziones matemàticas prus famadas sunt sas funtziones recursivas de Gödel–Herbrand–Kleene de su 1930, 1934 e 1935; su lambda càrculu de Alonzo Church e sa Formulation 1 de Emil Post de su 1936; e, in fines, sa Màchina de Alan Turing de su 1936–37 e 1939. Nointames, una definitzione de su cuntzetu de algoritmu chi siat formale e non tècnica mancat totora e nos semus duncas costrintos a nos cuntentare de s'idea intuitiva de algoritmu comente:
Mollos formales
Sa definitzione de algoritmu aporrida est informale, mentras fiat netzessàriu tènnere una definitzione prus rigorosa pro tratare su cuntzetu de algoritmu cun trastos matemàticos. Pro custu, sunt istados definidos unos cantos mollos matemàticos de algoritmu. Unu de sos prus famados est sa màchina de Turing. Issa rapresentat una ratza de elaboradore ideale acumpangiadu de unu programma de esecutare, ma, a su contràriu de un'elaboradore ideale, sa màchina de Turing tenet unu funtzionamentu in meda prus simpre, pro nde pòdere descrìere su funtzionamentu suo tèrmines matemàticos, impreende cuntzetos comente a insieme, relatzione e funtzione.
Sa màchina de Von Neumann, chi est su mollu de architetura babbu de totu is elaboradores de oe, est ecuivalente, comente pòdere de càrculu, a sa màchina de Turing. In àteras paràulas, est istadu dimustradu chi unu problema podet èssere risòlvidu dae un'elaboradore (programmadu in manera oportuna) si, e solu si, issu podet èssere risòlvidu fintzas de una màchina de Turing. Ultres a sa màchina de Turing, proposta dae Alan Turing in su 1936, in su matessi perìodu, àteros matemàticos ant elaboradu rapresentatziones formales de su cuntzetu de algoritmu comente, pro esempru, su lambda càrculu. A pustis de carchi annu, fiat craru chi totus custos mollos fiant ecuivalentes: sos problemas chi una màchina de Turing podiat risòlvere fiant is pròpios chi podiat risòlvere una màchina de von Neumann e fintzas is pròpios chi podiat risòlvere una funtzione costrùida cun su lambda càrculu.
De custos resurtados nd'est essida a pilu sa tesi de Church-Turing, chi afirmat chi cale si siat algoritmu siat rapresentàbile cun una màchina de Turing. In àteros faeddos, custa tesi sustentat chi est impossìbile chircare de immaginare unu mollu de algoritmu prus balente e, de cunsighèntzia, chi, in lìnia de printzìpiu, peruna màchina at a pòdere mai risòlvere problemas chi una màchina de Turing non potzat risòlvere. Non est unu teorema dimustradu in manera matemàtica, ca sa tesi istabilit s'egualidade de duos cuntzetos, s'algoritmu e sa màchina de Turing, ma su primu non tenet una definitzione formale. Sa tesi est oe pro su prus atzetada, mancari chi is progressos in sa chirca in su setore de s'iper-computatzione pàrgiant ponende·dda a bortas in chistione.
Propiedades fundamentales de sos algoritmos
De sa definitzione pretzedente de algoritmu nde essit carchi propiedade netzessària:
Aici, a esèmpiu, "segare is oos" podet èssere cunsideradu unu passu elementare de un'"algoritmu pro sa coghina" (retzeta), ma non diat pòdere l'èssere fintzas "agiùnghere sale cantu bastat" sende chi s'espressione "cantu bastat" est ambìgua, e no indicat cun pretzisione cales passos serbant pro determinare sa cantidade netzessària. Unu passu che "preparare una pingiadedda de crema pastitzera" non si podet cunsiderare legìtimu, ca si podet iscumpònnere in suta-operatziones (allumare su fogu, regulare sa frama, pònnere sa pingiadedda subra sa forredda, etc.) e fintzas ca tenet ambiguidades (non dislindada cantu manna depet èssere sa pingiadedda, cantu depet èssere prena de crema, etz). A su contràriu, "sighire a girare a fogu biu finas a cando su cumpostu no assumet colore brunu" est un'istrutzione atzetàbile de tipu iterativu, chi cumportat unu nùmeru finidu de operatziones (is giradas) mancari chi su nùmeru non si potzat connòschere a in antis, ca dipendet dae su chi est naradu intrada (su gradu de umidade de sa farina in su cumpostu, su vigore de sa frama, etc.). A s'imparu no elementare de preparatzione de sa crema diat pòdere, però, èssere assotziadu un'oportunu rimandu a un'àtera setzione de su retzetàriu, chi frunat unu suta-algoritmu apòsitu pro custa operatzione. Custu sugerit chi, pro comodidade, sos algoritmos potzant èssere modulares, overas orientados a risòlvere suta-problemas, e organizados a manera geràrchica. Annotamala, una retzeta chi previdat sa cotura a micro-undas non podet èssere preparada dae un'esecutore chi no tèngiat s'apòsitu eletrodomèsticu; custu rimandat a su problema de sa realizabilidade de sos algoritmos, overas de sa cumpatibilidade issoro cun sas risursas materiales e temporales a disponimentu. In fines, si podent iscrìere prus algoritmos bàlidos pro risòlvere unu matessi problema, ma ognunu cun unu diferente gradu de atòliu.
Si custa idea teniat giai unu tzertu importu pro su càrculu matemàticu, s'abbentu de s'informàtica dd'at arricada de un'importu nou, e est difatis cun s'informàtica chi su tèrmine "algoritmu" at incumentzadu a si difùndere. Difatis, si pro otènnere unu tzertu resurtadu (risòlvere unu tzertu problema) esistet unu protzedimentu infallìbile, chi podet èssere descritu in modu no ambìguu finas a sas minudas, e giughet semper a s'obietivu disigiadu in unu tempus finidu, tando esistent sas cunditziones pro afidare custu còmpitu a un'elaboradore, introduende s'algoritmu in chistione in unu programma iscritu in un'oportunu limbàgiu cumprensìbile a sa màchina.
In su comintzu, un'algoritmu podet èssere descritu pro mèdiu de s'impreu de unu diagramma de flussu o unu pseudo-còdighe. Posca, in sa fase de programmatzione s'algoritmu iscritu de aici at a èssere traduidu in limbàgiu de programmatzione a òpera de unu programmadore in suta de forma de còdighe orìgine ponende in òpera su programma chi at a èssere esecutadu dae su carculadore, mancari a pustis de un'àtera tradutzione in limbàgiu màchina. In custu cuntestu tenet rilevàntzia teòrica su teorema de Böhm-Jacopini chi afirmat chi cale si siat algoritmu podet èssere ativadu impreende tres istruturas isceti, sa secuèntzia, s'issèberu e su tziclu (iteratzione), de aplicare a manera recursiva a sa cumpositzione de istrutziones elementares. In sa pràtica currente su programmadore professionista in su traballu suo acumprit in manera automàtica custu protzessu de tradutzione iscriende luego su còdighe netzessàriu in sas modalidades numenadas, aende giai agatadu sa solutzione a su problema dadu.
Acostamentu matemàticu
Esistent medas mollos matemàticos de algoritmu. In generale, un'algoritmu retzit un'insieme de balores (datos) in intrada e nde gènerat unu in essida (mutidu solutzione). Dadu duncas un'algoritmu A, si indicat cun fA sa funtzione chi assòtziat a ogni intrada x de A s'essida a tenore.
Custa posta tra intrada e essida non rapresentat su problema risòlvidu dae s'algoritmu. A manera formale, unu problema est una funtzione definida subra insiemes Di de elementos chi amus a mutire restantzas, a balores in un'insieme Ds de risolutziones.
S'istùdiu de un'algoritmu est partidu in duas fases:
Formalizatzione de unu problema
A ogni problema \Pi ddoe at:
ue D \pi sunt is rechestas de su problema e S \pi sunt is solutziones e siat una solutzione a su problema pro sa rechesta x.
Pompei
Pompei est una tzitade antiga de sa Campania de sa provintzia de Napoli. Fundada in su sec. VIII dae sos Oscios (Osci) populatzione imparentada cun sos Sannitas, e suta a custos Pompei est passada. A poi de sas gherras Sannitas (III sec. a.C.) est passada suta Roma. Distrutta dae s'erutzione de su Vesuviu su 79 a.c. Dae sa medade de su 1700 sunu incomintzados sos iscavos  boghende a pizu bona parte  de sa tzitade romana. Oe est unu de os zassos archeologicos pius importantes. In Pompei tzelebre su Santuariu de sa Madonna de su Rosariu o de Pompei, fundadu su 1876 po voluntade de Bartolo Longo.
Algoritmu
Istùdiu de sa cumplessidade computatzionale de un'algoritmu
Una portzione manna de sa teoria de is algoritmos est s'istùdiu de sa cumplessidade, computatzionale e ispatziale. Bolimus ischire, a su crèschere de sa cumplessidade de su problema, in cale manera creschet su tempus netzessàriu a esecutare s'algoritmu e s'ispàtziu de memòria ocupadu in unu carculadore.
Sa cumplessidade de un'algoritmu bolet mesurada a manera asintòtica. Bi sunt bator mètodos pro carculare sa cumplessidade de un'algoritmu:
Dda definimus asintòtica pro duos motivos
Pigada una funtzione assotziada a un'algoritmu de su tipu:
podimus definire sa funtzione de pesu comente
chi espressat sa dimensione de sos datos in intrada, duncas su nùmeru de bit chi serbint a s'algoritmu pro codificare is datos in intrada. A esèmpiu, in unu vetore sa longària sua at a determinare su nùmeru de bit netzessàrios a ddu codificare e in una madrighe su nùmeru de s'òrdine. A esèmpiu, in una madrighe cuadrada s'òrdine suo est determinadu dae una de sas duas dimensiones (orizontale o verticale).
Sa cumplessidade de un'algoritmu si definit comente:
Si dimustrat chi sa cumplessidade de un'algoritmu est una funtzione chi creschet a manera istrinta, cun
Difatis est banale a dimustrare chi S_a (x) tirat a s'infinitu a su crèschere de x (est a nàrrere de su nùmeru de datos de elaborare), ca issa est minorada dae x (est unu o(x)) pro ite su nùmeru mìnimu de ispàtzios de memòria pro ammentare un'insieme de datos est sa cardinalidade sua. Est de importu a ammentare chi pro sas madrighes isparidas tocat a cunsiderare comente a nùmeru de datos sos elementos non nullos.
Descrìere sas funtziones T_a (n) e S_a (n) podet èssere meda complicadu ca sa variàbile n assumet balores in s'insieme de totu is intradas. Una solutzione chi frunit informatziones bonas subra T_a (n) e S_a (n) cunsistet in s'introduire su cuntzetu de dimensione de una rechesta, agrupende in custa manera is intradas chi tenent sa matessi dimensione: sa funtzione dimensione assòtziat a ogni intrada unu nùmeru naturale chi rapresentat in manera intuitiva sa cantidade de informatzione cuntènnida in su datu cunsideradu. Pro esempru sa dimensione naturale de un'intreu positivu k est, est a nàrrere su nùmeru de tzifras netzessàriu pro rapresentare k in notatzione binària. A sa pròpiu manera, sa dimensione de unu vetore de elementos est a parusu costituida dae su nùmeru de is cumponentes suos, mentras sa dimensione de unu grafu est dada dae su nùmeru de nodos e de arcos suos. Sa dimensione de n est iscrita comente a |n|.
Cunsideradu un'algoritmu a subra un'insieme de intradas I, podet acontèssere chi duas rechestas i,i' de dimensione uguale, est a nàrrere |i| = |i'| apant tempos diversos de esecutzione pro unu matessi algoritmu. Si faeddat duncas de cumplessidade de s'intrada e si nde distinghent tres casos:
Su casu mèdiu permitit de istudiare s'algoritmu in base a sa fitiania p_i chi s'avèrguant is intradas e a sa cumplessidade c_i de s'algoritmu pro cada de issos:
Cando sos casos tenent totus sa pròpiu probabilidade, su casu mèdiu est contadu comente a mèdia aritmètica de sa cumplessidade carculada subra totus is intradas possìbiles:
Sa cumplessidade s'in casu mèdiu est.
In su casu peus s'elementu chircadu est s'ùrtimu de sa lista: in custu casu, est a nàrrere ddoe cherent totus sos n passos pro agatare sa solutzione.
Su casu peus est su chi est a parusu cunsideradu pro descrìere sa cumplessidade de un'algoritmu. In carchi casu (a esèmpiu su quicksort) est cunsideradu su casu mèdiu, ca su casu peus acontesset in manera rara meda o fintzas cun probabilidade zero.
Luigi Tenco
Sa carriera
Su primu discu sou, intitoladu I miei giorni perduti, fit bessidu in su 1961. In su 1962, aiat partecipadu a su film La cuccagna de Luciano Salce, pellicola inue aiat cantadu su branu "La ballata dell'eroe", cumposta dae s'amigu Fabrizio De André.
Algoritmu
Cumplessidade e istabilidade
S'istabilidade numèrica istabilit cantu un'algoritmu est "resistente" a insiemes particulares de datos. S'arresonu est de sòlitu curreladu a s'anàlisi numèrica, e a sa posta in òpera de algoritmos subra màchinas dislindadas, nointames podent esìstere algoritmos a s'in prus matemàticos chi pro carchi datu frunint resurtados indeterminados, comente a 0 \over 0, mentras àteros algoritmos ecuivalentes cun is matessi datos arribbant a dare rispostas: sos primos sunt mancu istàbiles de sos segundos. Un'esèmpiu sunt sos lìmites carculados cun su mètodu canònicu, opuru cun su mètodu de De l'Hôpital.
Esèmpiu: istùdiu de sa cumplessidade de risolutzione de sos sistemas lineares
Bolimus agatare un'algoritmu efitziente pro risòlvere unu sistema lineare de n ecuatziones in n incògnitas (fintzas 100, 1000...). Depimus duncas valutare, tra totu is algoritmos disponìbiles, su chi impreat mancu tempus e consumat prus pagu ispàtziu de is àteros. S'Àlgebra nos oferit duos mètodos de risolutzione importantes pro s'istùdiu de sa cumplessidade de sos algoritmos.
Luigi Tenco
Sa carriera
Sempre in cussos annos fit diventadu meda amigu de su poete anarchicu genovesu Riccardo Mannerini.
In Roma, aiat connottu sa cantante italo-frantzesa Dalida, e cun issa aiat appidu una relazione.
In meda cantones suas est nodidu s'influssu chi issu aiat, in su modu e cantare de Nat King Cole.
Algoritmu
Esèmpiu: istùdiu de sa cumplessidade de risolutzione de sos sistemas lineares
Sa Règula de Cramer permitet sa risolutzione de unu sistema lineare in sa manera prus simpre gràtzias a una definitzione isceti:
in ue A_i est sa madrighe formada sostituende sa de i colunna de A cun su vetore de is incògnitas. Su determinante de sa madrighe podet èssere carculadu a priori, duncas serbit solu su càrculu de n+1 determinantes pro risòlvere su sistema. Su determinante est a parusu definidu tràmite s'isvilupu de Laplace, chi frunit un'algoritmu ricorsivu:
in ue a_{i,k} est s'elementu de coordinadas i,k e A_{i,k} est su minore otentu suprimende sa i-esima riga e sa k-esima colunna. Sa cumplessidade de custu algoritmu pro su càrculu de su determinante est O(n!), ca pro ogni determinante de òrdine m si depent contare m determinantes de òrdine m-1.
Sunt pro custu impreados unos cantos àteros algoritmos cun mègius cumplessidade. (Custos algoritmos sunt fintzas a sa base de mètodos prus efitzientes pro su càrculu de su determinante). Unu de custos est su mètodu de eliminatzione de Gauss, basadu subra duos importantes printzìpios.
Su primu est chi duos sistemas lineares
Si dimustrat chi pro trasformare su sistema in triangulare bisòngiat un'algoritmu cun cumplessidade O(n^3). Aplichende a custu sistema s'algoritmu de càmbiu dereta s'agatant sas solutziones de su sistema, e si dimustrat chi sa cumplessidade totale de s'algoritmu de Gauss est semper O(n^3).
Pro cantu pertocat sa cumplessidade ispatziale:
Michel de Montaigne
Est istadu s'autore de sos Essays (chi in frantzesu cheret narrer proas) pubricados in su 1580, chi sunu una raccolta de cunsideratziones subra s'omine e sos argumentos frequente sunu affortigados dae citatziones de testos de su Gregu antigu de su Latinu e Italianu.
Pecados y milagros
Pecados y Milagros est su títulu de su discu d'istudiu de undighi de sa cantante messicana Lila Downs, produchidu pro su mùsicu amèricanu Aneiro Taño. Issu contenit 14 cantziones, intre issos sa "covers" de sa famosas cantziones messicanas. Custu discu est istadu publicadu in su 2011; su primu singulu suu est Palomo del comalito.
Shkodër
Shkodër (in albanesu narada puru Shkodra) est una tzitade de unos 108.000 abitantes de s'Albania Nord-otzidentale, sea de su distritu omònimu.
Sa bidda daet nòmene fintzas a su lagu in ue si ghetat. A curtzu bi colant sos frùmenes de Drin, Buna e Kir.
Shkodër est unu logu de importu pro sa curtura albanesa, cunsiderada sa capitale morale de Albania, est fintzas narada bàntzigu de sa curtura albanesa.
Marrocu
S'istadu tenet istèrrida de 446.550 km² (o de 710.850 km² incluende su terrìtòriu pretèndidu de Sahara Otzidentale) e contat unos 37 milliones de bividores. Sas limbas chi se faheddant sunt s'àrabu, su bèrberu et su frantzese. (Sas limbas ufitzales sunt s'àrabu et su bèrberu solu).
Sas costas sunt infùndidas dae su mare Mediterraneu e de s'istrintu de Gibilterra in su norte, dae s'otzèanu Atlànticu in totu su tretu de ovest, mentras ca sas làcanas de terra sunt cun s'Algeria a est e a sud-est, cun sa Mauritània sud (contende chi su Marrocu pretendet soberania subra su Sahara Otzidentale), francas sas exclaves ispagnolas de Ceuta, Melilla e sa penìsula de Peñón de Vélez de la Gomera a norte. Su clima est mediterraneu in sas costas, montanu in sos montes de s'Atlante et deserticu in su Sahara.
Est una monarchia, et su rei si narat Mohamed VI. Su lumene deribat dae sa tzitade de Marrakech, chi in sa limba berbera est "Terra de deus". Su Marrocu fiat istadu colonia de sa Frantza dae su 1912 a su 1956, divenende unu intra sas primas natziones chi si liberiant.
Orvieto
Orvieto est una tzitade minore de s'Umbria in provìntzia de Terni. De origine etrusca, cunservada monumentos mediovales: su palatu de su Populu, su palatu de sos Pabas; e ispetzialmente su Duomo, unu capolavoro de su romanicu- goticu, incomintzadu in su 1280 e finidu in 3 seculos dae architettos, iscultores e pintores chena nuneru (mentuamos s'Orcagna, Giambologna, Luca Signorelli cun sos tzelebres affrescos: s'Ifferru e su Giudisciu). A Orvieto, b'est su famadu Pozzo di San Patrizio de Sangallo il Giovane, profundu 60 metros e largu 13, cun duas iscalas elicoidales.
Istados Unidos Norti-Orientales
Cun Istados Unidos Norti-Orientales s'ìnditat una regione de is Istados Unidos de Amèrica posta a su chirru prus in s'estu de sa natzione, pagu in suta de su Cànada e a cara de s'Ocèanu Atlànticu.
Cumponidura
Sa regione est cumposta de is istados chi faghent parte de Noa Inghilterra e de Atlànticu Mèdiu.
Istados de New England
Istados de Atlànticu Mèdiu
1371
S'annu 1371 est un annu incomintzadu in mercuris segundu su calendàriu gregorianu.
1580
S'annu 1580 (MDLXXX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Montenegro
Montenegro (in montenegrinu: Црна Гора, Crna Gora; in albanesu: Mali i Zi) pronuntziadu [tsr̩̂ːnaː ɡɔ̌ra], sinnificadu "Monte Nieddu")est un'istadu soberanu de sa penìsula Balcànica, in s'Europa sud-orientale. Sa capitale est Podgorica. Su Montenegro est membru de sas Natziones Unidas, de sa NATO, de s'Organizatzione de cummèrtzios Mmundiale, de s'Oganizatzione pro sa Seguresa e sa Cooperatzione europea, de su Cussìgiu de Europa e de s'Acòrdiu europeu de Cambiapare lìberu, est annotamala membru fundadore de s'Unione mediterrànea.
Orìgine de su nùmene
Su nùmene de Montenegro est impitadu in sa majoria de sas limbas europeas. Derìvat dae s'italianu, e fiat coniadu dae sos venetzianos. Diat fàghere relatu cun su colore meda iscuru de sas padentes chi in època medievale ammuntaiant sas Alpes Dinàricas. Segundu un'àtera teoria, su nùmene dipendet dae sa famìllia imperiale bizantina de sos Comnenos. Un'àtera teoria fàghet derivare su nùmene a su fatu chi in època medievale s'àrea fiat bìvida dae populatziones romanzas, naradas difatis nigri latini, chi cun su tempus si diant islavizare, paris à àteras àreas de s'ex-Jugoslàvia.
Geografia
Su Montenegro tenet subrafache de 13.812 km cuadrados e contat unos 672.000 bividores. SI ghetat in su sud a su mare Adriàticu, fàghet làcana in s'uestu cun sa Croàtzia, in su norte-uestu cun sa Bòsnia e Erzegòvina, in su norte-estu cun sa Sèrbia, in s'estu cun su Kòsovo, in su sud-estu cun s'Albania. Sa capitale atuale, Podgorica, est sa tzitade majore, mentras Cetinje fiat s'antiga capitale de su rènniu de Montenegro.