cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Istòria de Sardigna cuntemporànea
Intelletuales de s'Otighentos
In sa prima metade de su su de 19 sèculos bessit a pìgiu in Sardigna una classe intelletuale chi, pro mèdiu de sa carriera burocràtica e acadèmica, est veiculada e cooptada in is rangos de sa classe ghiadora de s'Istadu. Si tratat de unu tzetu assortidu ma ideologicamente omogèneu. Fidelidade a sa domo Savoja e disìgiu de rescatu pro sa terra de orìgine si cumponent de manera contradditòria, ma chentza aparentes cuntierras, in personalidades cales Giuseppe Manno, mannu funtzionàriu de istadu e imparis esìmiu istòricu, su primu istòricu sardu modernu. O puru Vittorio Angius, co-isterridore de su Ditzionàriu geogràficu, istòricu, istadìsticu, cumertziale de sos Istados de S.M. su Re de Sardigna de Goffredo Casalis. De tzitare, semper in su mundu de sos istùdios, Giovanni Siotto Pintor, magistradu e òmine polìticu ma fintzas erudidu e literadu, e su canònicu Giovanni Spano, istòricu, linguista e archeòlogu; isse aiat printzipiadu is primos iscavos archeològicos e, puru adotende metodologias oe cunsideradas discutìbiles cales sa grafia latinegiante, aiat postu in s'intelletualidade sa chistione de sa limba sarda, dedichende a issa duas òperas, sa Ortografia Sarda Nazionale ossia Grammatica della lingua logudoresa paragonata all'italiana e su Vocabulario Sardo-Italiano e Italiano-Sardo. In su 1847, cun s'Unione Perfeta decretada dae re Carlo Alberto (est a nàrrere s'isterridura a sa Sardigna de s'ordinamentu giurìdicu e de sas istitutziones de sos àteros territòrios de sa corona), sa fratzione intelletuale-liberale de sa burghesia sarda aiat crètidu de tènnere definitivamente is ghennas abertas pro una parificatzione fintzas econòmica e sotziale cun sa terramanna. Sa delusione pro is cunsighèntzias de custu seberu at a batire in curtzu a sa prima istasone autonomista: sa recherta de su reconnoschimentu de unu istatus ispetziale pro sa Sardigna in s'àmbitu de s'Istadu nou chi andaiat naschende. Protagonistas polìticos de su primu autonomismu sardu fiant istados Giovanni Battista Tuveri e Giorgio Asproni.
Durante su Risorgimentu fintzas in Sardigna sa populatzione fiat ancarada a ischemas e a balores largamente pre-modernos, a tesu geograficamente dae su Istadu nou fintzas pro bia de is diversidades linguìsticas, non prus pro s'analfabetismu de massa peus de su Regnu de Itàlia intreu, e aiat dèpidu subrabìvere in cunditziones de precària sussistèntzia. In su 1863 sa Cumpangia Reale de is Ferrovias Sardas aiat otentu sa cuntzessione cun sa cale aiat istipuladu unu cumbènnidu pro sa realizatzione de 400 km de ferrovia in s'ìsula, in su 1896 fiant istados realizados 414 km de caminos ferrados.
Relativamente a cussos annos cheret ammentadu su famadu fatu de sas Cartas de Arbaree, assortimentu de documentas de edade medievale, postos in tzìrculu partende dae su 1846 dae Pietro Martini (esponente de sa chirca erùdida de su perìodu) e artziadu in pagu tempus a casu acadèmicu internatzionale. A pustis de tres deghes de annos de dibatos, e a pustis de chi medas documentas fiant istadas publicadas e impreadas che a base de cursos acadèmicos, de monografias, de costrutziones istòricas torra, sa sentèntzia de s'Acadèmia de Berlinu (presidida dae su grandu istòricu Theodor Mommsen) nd'at decretadu definitivamente sa frassidade.
Economia e crisis sotziales intre Oto- e Noighentos
A pustis de sas ùrtimas crisis, dèpidas a s'abolitzione de ulteriores diritos tzìvicos (in piessignu de sos “ademprivos”, cun cunsighentes rebellias populares, annos sessanta de s'Otighentos), in sos imbenientes annos otanta, fiat crèschida sa dimanda èstera de carchi produtu sardu e impare cun una congiuntura econòmica favorèvole aiant batidu s'ìsula a unu primu progressu econòmicu, cun sa prospetiva de recaidas sotziales favoràbiles (prima sa mèngua de su banditismo). In su fùrriu de pagos annos, però, a una crisi repentina de su crèditu sardu (chi aiat fèrridu impresas e famìlias), si fiat agiuntu in su 1887 s'annullamentu de is tratados cumertziales cun sa Frantza (guvernu Crispi), serrende unu de is mercados printzipales de s'import-export de Sardigna. Is cunsighèntzias ant a èssere una crisi grae de su setore agro-alimentare, crisi econòmica, tensiones sotziales e su su comintzu de unu primu fenòmenu de su emigratzione.
Una àtera borta fiat su mundu agro-pastorale a nde pagare is cunsighèntzias prus graes. Una truma de giorronaderis, pastores e addetos a is setores de s'induidu fiat torrada a ghetare in su disimpreu o puru a traballare in is minas o a s'emigratzione. Sa dimanda de traballu chi fiat creschende faghiat derrocare is salàrios e torraiat is cunditziones de traballu precàrias. In sos annos otanta e noranta bi fiat istada una incanida de su fenòmenu de su bandidismu, chi fiat istadu cuntrastadu cun mèdios improvisados e comente si siat petzi dae tipu repressivu. Sa situatzione grae de s'ìsula aiat induidu su guvernos Crispi in su 1894 a commissionare a su deputadu Francesco Pais-Serrat un'iscumbata subra sa situatzione. Duos annos a pustis, sa relatzione conclusiva at a inditare non solu e non tantis in sa chistione de s'òrdine pùblicu, ma mescamente in sas iscàssias infrastruturales e in is responsabilidades graes de sa polìtica (ancarada a pràticas clientelares de pòdere personale e familisticu) sa raighina de is problemas sardos. Giai s'annu a sighire (1897), però, a cunfirma de su cuntzetu imperante, fiat publicadu cun mannu istripitu su sàgiu “antropològicu” de iscola lombrosiana La delinquenza in Sardegna, de Alfredo Niceforo. Si trataiat de un'istùdiu fisiognòmicu e pseudo-istòricu dae su cale bessiat a pìgiu sa trassa connnàschida deviante de sa natura de is sardos, susetotus de is de sas zonas internas. Non si depiat chircare sa resone de su fenòmenu de su banditismu e de su degradu sotziale de sa Sardigna in càusas materiales, econòmicas o polìticas, ma in sa cunformatzione crànica de is sardos, de cuddos cussorgiados in Gaddura e in is zonas de s'internu in piessignu: gai afirmaiat in unu passu, a pustis aporridu in unu de is murales nodidos de Orgòsolo: "[...] intre de is vàrios tipos cràniu de sa zona criminale, totus chi partenent a is pòpulos prus arestes e primitivos, un'est in piessignu difùndidu in sa Sardigna tzentrale: si tratat de su "parallelepipedoides variabilis sardiniensis"". Nde fiant sighidas unas cantas polèmicas, ma mescamente una atzetatzione generale de custa sentèntzia chi aiat cumbintu sa matessi Gràtzia Deledda, tando in lestra artziada in i[s tzìrculos literàrios italianos.
Duos annos a pustis, in su 1899, a fatu de sa bìsita de sa pariga reale sabàuda in s'ìsula (in ocasione de su tzentenàriu de sa fuid in Sardigna de is Savojas, cunsighente a is conchistas napoleònicas), a primìtzios de s'istiu fiat allistradu unu imbiu militare mannu cun s'obietivu de torrare pònnere s'òrdine pùblicu, operatzione a chi aiant pigadu parte is torrados dae is gherras in Àfrica. Biddas intreas fiant ocupadas, is campagnas cuntrolladas a tapetu, is benes recuisidos. Cando no abarraiat àtera risursa, si fiat imbàtidos a su firmu de is familiares de is bandidos (chentza de escluere fèminas, betzos e pipios). Millis de persones fiant arrestadas, impresonaduras arbitràrias, cunfessiones istratzadas cun sa fortza e una sèrie de protzessos de massa chi a sa fine aiant batidu a pagas cundennas medas e a su totale fallimentu de su pranu. S'operatzione aiat fatu iscàndalu subra s'opinione pùblica sarda, informada e interessada dae is giornales, subra cales bona parte de su tzetu intelletuale ghetaiat ideas e cummentos.
Protestas de massa e reprimidura
In su 1904 in Bugerru, tzentru mineràriu mannu in sa costa sud-otzidentale, protestende pro is cunditziones disumanas de traballu is mineris si fiant refudados de traballare e aiant presentadu is rechertas issoro a sa sotziedade frantzesa (chi gestiat is minas), pro totu resposta custos aiant tzerriadu s'esèrtzitu chi aiat fatu fogu subra is operajos bochende·nde tres e ferende·nde medas. Cussa domìniga 4 de cabudanni 1904 at a èssere ammentada comente a sa data de su mortòrgiu de Bugerru pro su cale at a èssere fatu su primu isciòperu generale in Itàlia.
Isceti duos annos a pustis (1906), su caru-prètzios e cunditzionas de vida precàrias pro manna parte de is traballadores diant a batire a sos avolotos tzitadinos de Casteddu e de intòrrios, e a fatu de manna parte de s'ìsula. Fintzas in custu casu sa resposta fiat istadu de tipu in massimaente de reprimida, cun millis de militares impinnados. Fiant bessidos a foras cun fortza sentimentos de tipu autonomista e indipendentista, cun sa minetza, aboghinada a manna boghe dae is trumas agrustiadas, de torrare a nde bogare a mare “sos continentales”. Is fortunas polìticas de su giolitianu F. Cocco-Ortu, puntu de riferimentu de sa polìtica isulana, arribadu fintzas a sa càrriga ministeriale, no ant a tènnere efetu positivu perunu in is cunditziones generales de sa Sardigna. Is sentimentos identitàrios e sa crisi de rapresentàntzia ant a èssere is càusas de sa resessida chi, de cue a pagos annos, at a dare sutzessu a su movimentu de is torrados dae sa gherra.
Vida culturale
Custa est fintzas s'època de s'afirmadura foras de is làcanas de s'ìsula de Gràtzia Deledda, ma fintzas, in mesura minore, de unos àteros artistas comente su poeta Sebastiano Satta, s'iscritore Enrico Costa, s'iscultore Francesco Ciusa, isceti pro nde tzitare unos. Giornales, teatru, universidade ànimant sa vida de is tzitades (Casteddu e Tàtari in primis). Ma tenent una portada meda minore in is populatziones rurales e de s'internu. Difatis, in manera parallela a s'achirimentu de mèdios espressivos noos permanentaiant fortes is traditziones culturales populares. In su cursu de s'Otighentos, prusaprestu, sa poesia sarda aiat bìvidu un'istagione de manna afirmadura cun is vàrios Luca Cubeddu, Melchiorre Murenu e a pustis Peppino Mereu (petzi pro nde tzitare unos cantos). Cara a sa fine de su sèculu annotamala is garas de improvisatzione poètica, chi in antis s'acumpriant in manera privada, funt istruturadas e tenent logu in is pratzas pùblicas (sa prima fiat acontèssida in Otieri), susetotus in ocasione de is festas de bidda. In tempus curtzu si faghent unu fenòmenu de massa, cun unu star-system suo fatu de professionistas de s'improvisatzione e unu pùblicu ampru a beru de istimadores ispertos e esigentes.
Sa mùsica traditzionale bidet s'acostagiare a is launeddas, a su cantu a tenore e a su cantu a chiterra (cantu sardu acumpangiadu dae sa ghitarra) unu nou trastu musicale, su organetu diatònicu, chi suportat o remplasat sa boghe umana e is trastos traditzionales in s'acunmpangiamentu de su ballu.
Sa cultura sarda, tra Oto- e Noighentos, divenit ogetu de istùdios acadèmicos. Sa limba est istudiada francu chi in s'ìsula (Giovanni Spano, Vittorio Angius) mescamente in Germània (Meyer-Lübke e susetotus Max Leopold Wagner chi at a dare unu contributu essentziale, produende sos istùdios prus significativos; in Itàlia, de tzitare Matteo Giulio Bartoli, dotzente de glottologia a Torinu).
S'archeologia, a pustis de su perìodu pionerìsticu aviadu dae Giovanni Spano, a fatu de sa nàschida de is Subraintendèntzias Archeològicas, cumintzat a si fàghere matèria de catalogatzione e de istùdiu e s'intentant is primas atziones de amparu. Abbundante est istadu su contributu de s'archeòlogu Antonio Taramelli chi aiat ghiadu is subraintendèntzias durante prus de tres de deghe de annos e aiat istudiadu e catalogadu chentinas de repertos, istruturas e sitos. Sa mùsica pobulare est ogetu de istùdios iscientìficos, intre sos istudiosos Giulio Fara e s'etnomusicòlogu Andreas Bentzon autore de un'esemplare istùdiu subra is launeddas. S'afirmadura literària e artìstica de medas autores sardos cumintzat a fàghere connòschere in su restu de Itàlia e a su mundu su patrimòniu antropològicu e istòricu de Sardigna.
Prima gherra mundiale e cunsighèntzias
Cun su tzocare de sa Prima Gherra Mundiale e s'intrada in su cunflitu de s'Itàlia (1915), fiat criada sa Brigada Tàtari, chi s'at a distìnghere in medas operatziones, comente in su Carso o in su Artipranu de Asiago, medas de is cales arremonadas de Emilio Lussu in Un'anno sull'Altipiano (Unu annu in s'Artipranu), e chi at a èssere onorada de duas Medàllias de oro a su balore militare.
A sa fine de sa gherra (santandria 1918), is pèrdidas intre is militares sardos ant a èssere is prus artas intre is contingentes italianos in su fronte (unu 13% de sos arrolados, contra sa mèdia natzionale de su 10% ).
Fascismu in Sardigna
Una resposta a sas aspetativas de sa Sardigna, fintzas pro is pèrdidas suas in sa prima gherra mundiale, fiat arrib[ada cun sa "Lege de su milliardu" in su 1924, chi promitiat de gastare in òperas pùblicas cussa tzifra in deghe annos. Annotamala fiat istituidu, cun sede in Casteddu, su Proveditoradu de sas Òberas Pùblicas chi teniat su còmpitu de pranificare su gastu. In realidade in su 1933 fiant istados ispèndidos isceti 430 milliones. Su Fascismu aiat printzipiadu diversas òberas pùblicas mannas, intre cales importantes bonìficas agràrias e idràulicas chi ant a batire a sa nàschida, intre sos àteros, de is biddas de Arborea (tando narada Mussolinia di Sardegna) e Fertìlia. In sa metade de sos annos trinta s'atentzione de su regìmene si fiat furriada cara a is minas, dae su 1935 is fainas estrativas aiant connotu una ispaniadura manna e sa produtzione fiat arribada a livellos rècord. In custu cuntestu in su 1938, pro dare domo a is minadores, fiat fundada sa tzitade de Crabònia. Is medidas econòmicas bòlidas dae su regìmene, sa realizatzione de infrastruturas, s'avaloramentu de s'agricultura e de is minas, ant a costituire una resposta a is rechestas de isvilupu de s'ìsula, cun totu chi s'istruturatzione de s'economia respondet a is bisòngios de s'Istadu tzentrale in piessignu a sa polìtica de sa autarchia. Comente a in su restu de Itàlia, de su cantone culturale su Regìmene at a persighire unu forte natzionalismu linguìsticu, imponende un'impreu istrintu e rigorosu de su italianu a dannu de su sardu e sas àteras limbas locales.
Mancari s'adillida a su Regìmene bi fiat istada, non fiant mancados comente si siat oposidores mannos a Mussolini: francu Emilio Lussu e Antonio Gramsci, bolent ammentados a su nessi Michele Schirru, su giornalista Michele Saba e s'ingegneri Dino Giacobbe, intre is majores esponentes de s'antifascismu isulanu.
Segunda gherra mundiale
Sa Segunda gherra mundiale aiat bidu sa Sardigna istratègicamente interessada in su cunflitu, susetotus che a base aèrea e navale, e si fiat fata teatru de campagnas graes de bombardamentu a banda de is Alliados subra portos, aeroportos, ferrovias, indùstrias e biddas. Custos ant sighidu a su nessi fintzas a s'istiu de su 1943 e unos cantos sunt ancora regordados, comente su bombardamentu de Casteddu de cuss'annu cando sa tzitade fiat istada iscagiada a su 70%.
A sa data de sa Armistìtziu de Cassibile de su 8 cabudanni 1943, in s'ìsula bi fiant 32.000 òmines de sa 90. Panzer Division e 130 mila militares italianos a su cumandu de su generale Antonio Basso. Sa Sardigna, fiat essida dae su teatru de sa gherra, cun su retiru de is tropas tedescas fintzas a s'imbarcu a manu de Còrsica su 17 cabudanni, in ue ant a acarare duras cumbatas cun sos frantzesos.
Sa Sardigna gai fiat abarrada parte de su Regnu de su Sud e fiat tando aorrada dae is annos de gherra a sighire e dae gherra tzivile in su tzentru-nord de s'istadu, deghinas de millis de sardos aiant gherradu a defensa de sa Resistèntzia e unos cantos a defensa de sa Repùblica Sotziale Italiana, intre cales personalidades comente Ennio Porrino, Francesco Maria Barracu e Giuseppe Biasi, mentras unos àteros comente Gavino De Lunas fiant istados vìtimas de is bochidòrgios nazi-fascistas.
Primos interventos
In su 1946, imparis a s' ' Artu Commissariadu Italianu pro s'Igiene e sa Sanidade (chi echivaliat a s'atuale Ministèriu de sa Salude), a sa United Nations Relief and Rehabilitation Administration (UNRRA), e a sa Economic Cooperation Administration (ECA), finantziària de su Pranu Marshall, sa Fundatzione Rockefeller aiat partetzipadu a s'eficatze òbera de irradigamentu de sa malària in Sardigna, pro mèdiu de su finantziamentu de su Ente Regionale pro sa Luta Anti-Anofelica in Sardigna (ERLAAS).
Regione a Istatutu Ispetziale
In paris tempus a sa Costitutzione republicana in su 1948 fiat istadu promulgadu s'Istatutu Ispetziale de Autonomia, su segundu a pustis de sa Sitzìlia e oe istèrridu in totale a chimbe regiones. Su 8 maju 1949 si fiant tentas tando is primas eletziones regionales.
Dae is annos '50 sa NATO e sos USA, cun s'iscomìntzu de sa gherra frida, pro su controllu de s'intrea àrea mediterrànea, aiant elèghidu s'ìsula che pernu de su sistema polìticu-militare de s'alliàntzia nord-atlàntica, e fiat mudada in una manna àrea istratègica de servìtzios bèllicos essentziales. Is tzerachias militares localizadas in s'ìsula sunt pro su momentu atuale paris a su 60% de is tzerachias militares italianas. .
Emigratzione, su Pranu de Rinàschida e s'industrializatzione
In sos annos '50 unu de is fenòmenos prus caraterizantes fiat su de s'emigratzione chi fiat arribadu a assumire is connotados de unu èsodu. Pro neghe de sa grave crisi econòmica, in su 1951 fiat istadu istituidu su ETFAS (Ente de Mudadura Fondiària e Agrària de Sardigna) cun su còmpitu de promòvere atziones de programatzione e imbestimentos in su cumpartu agru-pastorale (agricultura e pastoriu. S'ente at prodùidu diversos istùdios e in su 1959-1980, in fines, su guvernu natzionale aiat postu a unu cantone is risursas netzessàrias pro aviare unu Pranu de Rinàschida. In su 1960 su Cussìgiu Regionale aiat istituidu s'Assessoradu a su Pranu de Rinàschida. In su 1962 fiat aprovadu dae su Parlamentu italianu su Pranu de Rinàschida (L. n.588 de su 11 de làmpadas 1962), chi aiat postu in èssere unas medidas legislativas ispetziales pro su finantziamentu de s'industrializatzione de Sardigna gai fiant nàschidos is duos polos petrolchìmicos de Portu Turre e Sarrocu. Su protzessu de industrializzazione at a sighire fintzas sos annos '70, cando at a nàschere su polu de Otzana a fatu de sos inditos de sa Cummissione de cherta parlamentare subra su bandidismu in Sardigna.
S'industrializatzione, bòlida fintzas pro indibilitare[ sas istruturas sotzio-econòmicas agru-pastorales chi si pensaiat alimentarent su fenòmenu de su bandidismu, fallit in s'intentu suo, provochende in paris tempus ulteriore disgregatzione sotziale.
Lege De Marzi-Cipolla
Unu càmbiu positivu at a èssere determinadu dae s'aprovatzione su 27 ghennàrgiu 1971 de sa gai narada Lege "De Marzi-Cipolla" in is fundos rùsticos, chi at a pònnere fine a is briga pro pàschere e in bona parte a su fenòmenu de su banditismu. In custu perìodu, persistent comente si siat diversos problemas e nde bessint a pìgiu unos àteros, cales is fogos, sa sicàngia (como meda atenuada), is secuestros de persone, isparèssidu petzi in sos annos noranta, e diversos atentados pùblicos giutos dae movimentos relatados a s'istrema manca e a s'indipendentismu radicale.
CU su miràculu econòmicu acontessit una mòvida migratòria interna cara a is costas e is àreas ubranas de Casteddu, Tàtari-S'Alighera-Portu Turre e Terranoa, chi regollint oe manna parte de sa populatzione sarda. Creschet e s'afirmat su setore turìsticu, fintzas a fàghere de s'ìsula una de is destinatziones prus connotas a livellu italianu e internatzionale, in piessignu gràtzias a sa Costa Smeralda. Abarrant annotamala semper bios is fermentos culturales e is traditziones populares, comente a sa nàschida de talentos artìsticos e literàrios e de figuras polìticas a is màssimos livellos, intre cales Antonio Segni, Enrico Berlinguer e Francesco Cossiga.
In custu perìodu si produet una furriadura sotziale, gràtzias a sa majore iscolarizatzione e prima intrada de massa de is giovanos sardos in sas universidades de Tàtari e Casteddu, comente in unas àteras italianas e istràngias. Mancari is livellos de rèditu e de produtu internu brutu peròmine abarrent in suta de sa mèdia natzionale, s'evidèntziat una crèschida neta e s'abbandonu de sos ùrtimos logos intre is regiones italianas: a sa fine de su su de 20 sèculos sa Sardigna s'atestat economicamente a metade caminu intre tzentru e sud Itàlia, cun unu rèditu mèdiu peròmine simigiante a su de Abrutzu, pagu inferiore a sa mèdia europea. Unos àteros inditadores nde santzionant sos innegàbiles progressos siat econòmicos, siat sotziales, ma non annullant sas ogetivas dificultades de crèschida e isvilupu orgànicu galu presentes. In sos annos reghentes, is noas tecnologias informàticas, cun esperièntzias comente Video On Line e Tiscali, e su megioru de is trasportos, susetotus cuddos aèreos cun is cumpangias aèreas a bàsciu costu, ant atenuadu sa cunditzione de insularidade e contribuidu a annoare e diversificare s'economia locale.
Mongòlia
Sa Mongòlia (in mòngolu: Монгол Улс, romanizatzione: Mongol ULS ) est unu istadu mannu, sena atzessu a su mare, chi si localizat intre sas regiones de s'Àsia orientale e Àsia tzentrale. Sa Mongòlia est unu istadu de s'Àsia chi faghet frontera cun sa Rùssia in su norte e sa Repùblica Populare de sa Tzina in su sud, s'est e ovest. Sa limba ufitziale est su khalkha (puru mentovadu mòngolu) e sa moneda su tögrög. Su sistema polìticu est sa repùblica parlamentare. Sa capitale sua est Ulan Bator, in ue raighinat su tres unu (38%) de sa populatzione totale.
Custa natzione est su restu de s'antigu Impèriu mòngolu chi at dominadu manna parte de s'Àsia durante su de 13 sèculos. A pustis, at pèrdidu s'indipendèntzia, e est istadu surbidu in sa Manciúria dae sa fine de su de 17 sèculos fintzas a su 1911, annu in ue at recuberadu pro pagus tempus s'indipendèntzia, fintzas a cando in su 1919 sas tropas tzinesas nd'ant ocupadu sa capitale. Su 1921, cun s'agiudu de Rùssia, s'est torrada a s'indipendentizare e tres annos a fatu, in su 1924, est istada proclamada sa Repùblica Populare de Mongòlia, adotende polìticas comunistas e de acostu a s'Unione Soviètica. A pustis de s'iscontzu de s'Unione Soviètica in su 1991, sa Mongòlia redatat in su 1992 una costitutzione liberale chi marcat sa transitzione a sa democratzia rapresentativa e in sa cale s'istadu torrat a mudare nùmene cun Mongòlia.
Est su de deghennoe istados prus mannos de su mundu, cun 1.565.000 chilòmetros quadrados; no antimes, s'istadu est dominadu dae istepas e montes in su norte e ovest, e su desertu de Gobi in su sud. De sos 2,8 milliones de abitantes, b'at una tassu artu de nòmades e seminòmades, chi intorinat a su 30%. Su 90% de sos bividores est de etnia mòngola, cun una minoria de etnias túrcas, comente sos kazacos. Su buddhismu tibetanu est sa religione de majoria, e est paris cun su Bhutàn s'ùnica natzione indipendente in ue custa religione est dominante.
Limba aromuna
S'arumenu est una limba neolatina de su grupu de is limbas balcorumenas faeddadu in su sud-estu de Europa dae unas 250 000 persones de su pòpulu arumenu.
Custa limba in die de oe si faeddat in comunidades isparghinadas intre is istados a sighire: Grètzia, Bulgaria, Romania, Matzedònia de su Norte, Albania, Sèrbia e, pro more de is flussos de migratzione in is Istados Unidos, in Frantza, in Austràlia e in Germània. Tale isparghinadura s'ispricat ca durante is sèculos sa majoria de sos arumenos (numenados in tempos colados dae sos islavos "kutzovalacos") fiat istadu fortzadu a unu istile de vida transumante in caravanas, sighende tzircùitos in su sud de sa penìsula balcànica.
Sa limba s'assimìgiat a su rumenu, sa diferèntzia prus manna s'agatat in su vocabulàriu. B'at meda prus pagas paràulas de orìgine islava in s'arumenu e nd'at de prus de orìgine grega, riflessu de su cuntatu istrintu de is arumenos cun is gregos durante s'istòria issoro.
Si cunsiderat chi intre s'annu 800 e su 1200 su latinu vulgare faeddadu in is provìntzias balcànicas de s'Impèriu Romanu si fiat divididu in bator limbas: dacorumenu, s'arumenu, meglenorumenu e istrorumenu.
Una possibilidade pro s'orìgine de s'arrumano est chi, a sa pròpia manera comente su rumenu istandard benit segundu is teorias dae su latinu allegadu dae is getos, dae is dàtzios e dae is colonos romanos de s'atuale Romania, s'arumanu derivat de su latinu faeddadu dae is tràtzios e illìrios chi biviant in su sud de is Balcanos (norte de s'Epiru, Matzedònia e Tràtzia).
Is influèntzias gregas sunt prus fortes chi in cale si siat àtera limba romanza orientale, susetotus proite s'arumenu usat paràulas gregas pro formare neologismos, mentras chi su rumenu ddas bogat pro sa majoria dae su frantzesu.
Cun s'arribu de is otomanos in is Balcanos, s'arumunu at retzidu puru carchi paràula turca. Sa cumponidura lessicale galu si mantenet romanza in sa majoria.
Istatus atuale
In totu is paisos in ue est faeddada, is tendèntzias de assimilatzione de sa populatzione arumena - e duncas de sa limba e cultura issoro. sunt istadas fortes meda. Sa limba arumena est torradu insegus meda, ma sighit a aguantare e sa situatzione sua est megiorende in is ùrtimos binti annos.
Matzedònia de su Norte
Sa Matzedònia de su Norte est unu paisu in ue is aroumenos tenent istatutu de minoria natzionale e dae su 2001, s'arumenu est limba ufitziale in sa tzitade de Kruševo. In su 2001, su linguista americanu Victor A. Friedman aiat averguaiat ca s'arumenu fiat imparadu in Skopje, Štip, Bitola, Kruševo, Kumanovo, Struga e Ohrid, e chi s'agataiant trasmissiones de ràdiu e de televisione in custa limba.
Albania
In Albania puru, is arumenos ant retzidu s'istatutu de minoria natzionale su 13 de santugaine de su 2017. Su chircadore Dorin Lozovanu, de sa Repùblica de Moldàvia, at iscritu in su 2012 chi in is localidades de Korçë, Divjaka, Selenicë e Vlora s'agataint iscoas in ue s'insingiaiat s'arumenu comente isseberu optzionale. Annotamala in Divjaka e a Vlorë is servìtzios religiosos si faghiant susetotus in custa limba, e s'agataiat imprenta arumenu.
Romania
In Romania is arumanos non tenent istatutu giurìdicu perunu, ma s'interèssiu pro sa limba issoro at pigadu una losania tzerta in ie puru. In s'imparu pùblicu, is istitutos podent pònnere intre is cursos optzionales, s'imparu de sa disciplina « Cultura e traditziones arumenas » cumprendende puru letziones de limba. S'agatant fintzas programmas aprovados dae su Ministèriu de s'imparu, chi prevident un'ora de cursu a sa chida pro custa disciplina.
Antàrticu
Cun istèrrida de unos 14 milliones de km² est su continente minore a fatu petzi de Europa e Otzeània. Unos 98% de sa subrafache sunt ammuntados de unu fògiu de àstragu de grussaria mèdia de 1,6 km, sa mermadura de su territòriu suo est duncas pagu connota.
S'Antàrticu est su continente prus fridu, asciutu e bentosu de su mundu. Est fintzas su cun artària mèdia majore. Sende chi bi proet in is costeras ebbia (in ue comente chi siat no imbatent a prus de 200 mm pro annu), totu sa parte intranabile est tecnicamente su prus mannu desertu de sa Terra.
No bi sunt bividores umanos permanentes ne bi nde sunt mai istados.
Emisfèriu sud
S'emisfèriu sud o emisfèriu australe est sa subrafache de unu praneta chi s'isterret intre s'ecuadore e su polu sud. S'emisfèriu sud de sa Terra est essentzialmente marinu. Is terras emergidas costituint unos 50 milliones de chilòmetros cuadrados, rapresentant petzi su 20% de sa subrafache sua e petzi s'una de tres partes de totu is terras emergidas de su praneta. Intre su de 50 e su de 65 parallelos, non b'at casi terras emergidas peruna, a s'imbesse de s'emisfèriu opostu, su setentrionale. Su pitzu prus artu de s'èmisfèriu sud est su monte Aconcagua in Argentina, chi si nch'artziat subra is àteras summas de sa cordilliera de is Andes, a tesu de unos 150 km dae sa capitale cilena de Santiago de su Cile.
Indipendentismu
Su indipendentìsmu est cussu fenomenu in politica in ube una comunidade pùnnat a si nche picare s'indipendèntzia dae s'istadu chi nde fachet parte, fravicàndeche un'ateru. A s'ispissu in su limbazu espressivu, prus de manera negativa chi non ateru, si imprèat su favèddu de separatismu.
Unu fenomenu chi si bi podet puru assimizàre, s'autonomismu, est a che lu pònner a banda, ca cussu tenet imbetzes sa boluntade de pedire a s'istadu prus potere de poder picare issèperos vinculàntes e, a su solitu, est prus pacu radicale.
Medas bortas s'indipendentismu proponet sas resones suas in supra de su printzìpiu de autodeterminassione, chi su Derèttu Internassionale reconnoschet, e in supra de su fatu chi su populu in chistione etotu apat tentu s'indipendentzia in passau (a nois a curtzu o atesu chi siat). In prus, a s'ispissu si fachet riferimentu a s'idea (in origine giacobina) de istadu-natzione, punnande a si facher reconnoscher che istadu soberanu e natzione cufforma a cussu chi dìat tenner sa comunidade presa.
S'indipendentismu, mancari medas oppositores lu pintent che a natzionalismu turpu e surdu, podet tenner imbetzes a costàzu o finamèntas che base sua medas ideologias, dae sas de drèsta a su marxismu de manca.
Cartas de Arbaree
Is Cartas de Arbaree sunt una sèrie de documentas frassas giradas de su 1845 de unu para minore, Gosamu Manca dae Patada.
Manacor
Manacor est una comuna ispagnola de 40.548 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Cartas de Arbaree
Intre is cartas bi fiant documentas, crònacas, testos giurìdicos, poemas in latinu, in italianu e in sardu medievale. In beridade is cartas, pro su prus pergamenas, non fiant de s'Arbaree ma assoriant de un'ufìtziu de Casteddu e fiant istadas creadas dae unu artzivista, tzertu Innàtziu Pillito.
Manacor
Istòria
Sos primos inditos de un'antropizatzione de su logu remontant a su 2000 a.C., data a sa cale sunt apostos sos acatamentos antròpicos de sas grutas de s'Homonet at Sunt Ribot e Mitjà de ses Beies a Ischit Sínia Nova, impare a fàbricos simigiantes a sa naveta, siat isuladas chi afiotadas in bidditzolos in sas localidades de sa Marineta e s'Hospitalet Vell. Sunt istados annotamala agatados carchi talaiot, fàbricos simigiantes a nuraghes in s'Hospitalet Vell, es Boc, Bellver, Bendrís, Sunt Sureda e sa Gruta.
Cartas de Arbaree
Custas fiant retzidas cun unu tzertu entusiasmu in is ambientes acadèmicos sardos. Primu intre totus fiat istadu s'istòricu reatzionàriu Pietro Martini a donare credibilidade a is cartas, publichende in su 1863 is Pergamene, codici e fogli cartacei di Arborea. Custas cartas fiant fintzas cunsideradas originales de medas intelletuales italianos, ca permitiant de annullare s'istentada de sa poesia italiana cara a sa poesia de Proventza e de Frantza.
Manacor
Istòria
Sos numerosos acatamentos fatos in s'àrea de Porto Cristo, isbocu a mare in ue fiat assetiadu su portu romanu, dimostrant ca fiat sede de unas atividades froridas, e annotamala sunt presentes restos de basìlica in sa Carrotja i son Peretó, a testimonia de sa presèntzia de sa comunidade cristiana. Nointames est a suta de sa dominatzione musulmana, instaurada in s'ìsula partinde dae su 903, chi Manacor assumet a pagu a pagu importu majore finas èssere bellu che una tzitade.
Cartas de Arbaree
Sa dibata subra s'autentitzidade issoro fiat sighida durante diversos annos e si fiat concruida petzi in su 1870, cando una cummissione iscientìfica de s'Acadèmia de is Sièntzias de Berlinu, presidida dae Theodor Mommsen, nd'aiat decretadu sa totale frassesa.
Manacor
Istòria
Posca sa conchista de Maiorca a òpera de su re Giagu I de Aragona in su 1229, fiat istadu nominadu a s'apòmpiu de s'ìsula su fradile Nuño Sánchez.
In s'annu 1300 su re Giagu II de Majorca aiat dadu a Manacor s'istadu de munitzipalidade. De custa època si cunservat sa Torre del Palau e sas fortilesas de campagna de Torre de ses Puntes e Torre dels Enagistes.
Central Intelligence Agency
Sa Central Intelligence Agency (Agèntzia de Informatziones Tzentrale), nodida cun sa sigla CIA, est un'agèntzia de ispionàgiu tzivile de su guvernu federale de sos Istados Unidos de Amèrica, chi faghet parte de s'United States Intelligence Community, chi esecutat is fainas suas a s'èsteru.
Cando fiat costituida, teniat sa funtzione de criare un'istrutura de istùdiu e anàlisi de sas informatziones chi pertocaiant sa polìtica èstera, a fatu su rolu e is funtziones si sunt evòlvidas e disvariadas; in antis chi in su 2004, durante sa presidèntzia de George W. Bush e a pustis de sos atentados de su 11 cabudanni 2001 e de s'inghitzu de sa Gherra contra su Terrorismu, èsseret aprovadu s'Intelligence Reform and Terrorism Prevention Act su diretore de sa CIA, foras de ghiare s'agèntzia, teniat su rolu de responsàbile de totu sos aparatos de intelligence de Istados Unidos. A pustis de sa promulgatzione de sa norma mentovada, mancari faghende raportu a su diretore de s'Intelligence Natzionale, s'agèntzia est acreschidu meda is funtziones e capatzidades suas, mescamente a pustis de sos atacos terrorìsticos de su 2001. In su 2013 su Washington Post at publicadu una cherta giornalìstica in sa cale s'aporriat ca in s'annu fiscale 2011 sa CIA gestiat su budget prus elevadu intre totu sas agèntzias de intelligence istadunidensas.
Manacor
Geografia fìsica
Manacor est situada in sa zona orientale de s'ìsula de Majorca, a belle 50 km de Palma de Majorca. Est su segundu munitzìpiu de s'ìsula in istèrrida e làcanat a sud cun Felanitx, a ovest cun Vilafranca de Bonany, a nord cun Sant Llorenç des Cardassar e a est cun Petra. Sas printzipales fratziones (cat poblacions) sunt, foras dae sa tzitadina de Manacor, Porto Cristo, s'Illot, Cales de Mallorca, Cala Anguila, Cala Mendia, Son Macià e Cala Murada. Sa costa est longa belle 27 km e est rica de sinaduras: Cala Varques, Cala Domingos, Cala Antena, Cala Bota, Cala Virgili, Cala Pilota, Cala Magraner, Cala Sequer e Cala Morlanda.
Central Intelligence Agency
In su cuadru de custa crèschida de is funtziones suas, sa CIA at ammanniadu su nùmeru de sas operatziones clandestinas, inclùidas is de tipu paramilitare, mentras s'Information Operations Center (IOC) at iscostiadu s'atentzione sua dae sas operatziones de anti-terrorismu, cara a operatziones chi de atacu de cyber-intelligence. Mancari apat otentu resurtados positivos, comente a sa localizatzione e sa bochidura de Osama bin Laden (operatzione NEPTUNE SPEAR), sa CIA s'est mantzada de responsabilidades graes, ghiende programmas contierrados comente sas extraordinary rendition e impreende tècnicas de interrogatòriu de is mitzas fintzas a traessu de s'impreu de sa tortura. In prus sa CIA at atuadu isvariados interventos illegales in territòriu èsteru atos a favoressire sos interèssios de sos Istados Unidos, assassinende medas pessonàgios de importu comente su presidente de Burkina Faso, Thomas Sankara, e organizende intrusidas graes in sa polìtica de cantos àteros istados soberanos, comente in su casu de s'Operatzione Condor.
Manacor
Geografia fìsica
Sos montes no sunt meda artos, s'artària mèdia est de 12 metros subra su mare. Su territòriu de su municipi est partidu in tres zonas distintas:
Komitet gosudarstvennoj bezopasnosti
Acapiadu a su Cussìgiu de is Ministros, su comitadu fiat istadu unu sighidore deretu de agèntzias comente sa Čeka, sa NKVD e su MGB. Fiat sa agèntzia guvernativa printzipale de "giurisditzione subra-republicana", traballende a sa seguesa interna, intellighèntzia e politzia secreta. In is repùblicas sovièticas vàrias fiant esìstidas agèntzias simbigiantes parallelas, formadas dae ministèrios vàrios, comitados istatales e cummissiones istatales. Su domìniu de su KGB fiat istadu prossimai paris a su de sa CIA o sa partzidura de contra-intelligèntzia de sa FBI in is Istados Unidos.
Sa KGB puru est istadu cunsideradu che a unu servìtziu militare e fiat normadu dae is leges e regulamentos militares, de manera simbigiante a is servìtzios de sas Fortzas Armadas o a is Tropas de s'Internu de su MVD. Mancari sa majoria de sos artzivos de su KGB sighint classificados reservados, ddoe sunt duas mitzas documentadas disponìbiles. Is funtziones printzipales suas fiant s'intellighèntzia èstera, sa contra-intellighèntzia, is atividades operativas e de chirca, amparu de is fronteras de s'Unione Soviètica, protetzione de is cabos de su Comitadu Tzentrale e de su guvernu sovièticu, organizatzione e mantenimentu de is comunicatziones guvernativas, gasi comente sa cumbata contra su natzionalismu, sa dissidèntzia e sas atividades anti-sovièticas.
S'istemma de su KGB fiat "s'ispada e s'iscudu de su partidu", bardianu de sa lealidade a s'internu e a s'esternu de s'Unione Soviètica. Logos famados acapiados a sa memòria de su KGB sunt su palatzu de sa Lubjanka, giai sede de sas Asseguratziones Rossija, e su càrtzere de Lefortovo.
In su 1991, Vladimir Krjučkov, responsàbile printzipale de su KGB, aiat ghiadu su corpu de Istadu fallidu contra de su presidente Michail Gorbačëv. In fatu a custu Krjučkov fiat arrestadu e su 3 de nadale 1991 su KGB aiat sessadu de esìstere. Prus a in antis is cumpetèntzias suas fiant partzidas intre diversas organizatziones:
Cristiano De André
Cristiano De André (Gènova, 29 idas 1962) est unu cantadore e sonadore italianu.
Est fìgiu de su cantautore Fabrizio De André (1940–1999) e de Enrica "Puny" Rignon (1933–2004).
Son Servera
Son Servera est una comuna ispagnola de 12.215 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Localidade
Su comunu cumprendet sas sighentes localidades:
Architetura
S'Esglèsia Nova (Crèsia Noa), est unu tèmplu cristianu no acabadu de fraigare. Sa fàbricu fiat incumentzadu in su 1905 gràtzias a sos isfortzos de sos bividores de s'època. Sos ùrtimos megioros fiant istados Sa restauratzione de sa Capella Fundat e como si sunt urtimende sos traballos de sa sacrestia e de su magasinu ispirados a su pranu originale, fintzas gràtzias a sos isfortzos de s'architetu dischente de Gaudí, Rubió Bellver.
Sa filigrèsia de San Juan Bautista est sa crèsia printzipale de Son Severa. Est istada costruida partende de una turre de defensa comuna a sas duas biddas originàrios e oe faghet parte de sa matessi filigrèsia abarrende s'istiga printzipale e nd'est visìbile un'atza de pranta cuadrada atacada a su campanile realizadu in su de 18 sèculos. In custa filigrèsia s'acumprint sa prus parte de sos atos religiosos de sa tzitade impare a vàrios eventos culturales e artìsticos.
Terrenu de sa Luna
Descritzioni
Is prus mannus podint passai su diàmetru de 500 km. Comenti asuba de sa Luna amancat s'aprètigu de fortzas tetònicas, erutzionis vulcànicas e fenòmenus sìsmicus funt rarus meda, a foras de candu acuntessint po mori de s'atumbu de meteoritis.
In s'ecuadori sa temperadura podit lompi finas a unu màssimu de 127 °C e unu mìnimu de -247 °C, rilevada in unu crateri acanta de su polu Nord lunari. Comenti no ddoi at ni atmosfera ni àcua currendi in superfitzi, amancant is fenòmenus currelaus de erosioni tìpicus de sa Terra, perou su bombardamentu continu de micrometeoriti e s'impatu de is meteoròidis e de is asteròidis ant lamau e lamant totora abellu abellu su terrinu lunari.
Amancat s'àcua in stadu lìcuidu; nci-nd'at forsis me is crateris circumpolaris in stadu sòlidu.
Sa primu sonda allunada est stètia sa soviètica Luna 2, chi s'est sciusciada atumbendi. S'òmini est arribau cun su programa Apollo intra su 1969 e su 1972. Su primu a ddoi ponni pei, in sa missioni Apollo 11, est stètiu s'astronàuta stadunidensu Neil Armstrong.
Ainu (populu)
Sos Ainu (bortànde a sa lìtera "omines") sunt unu populu chi istàt in s'isula de Hokkaidō in su Nord de su Giappone (tando naràda Ezo, in giapponesu "isula de sos barbaros"), in sas isulas Kuril e, in parte prus minore, in s'isula russa de Sachalin e in sa costéra péri su continente, totu tretos chi fin a istrutura tribale fìntzas a chimbanta annos a como.
Calicunu Ainu chistiònat galu sa limba ainu tradissionale, mancàri belle totus apant atzetàu curtura e limba giapponesa o russa.
597
S'annu 597 (DXCVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu martis segundu su calendàriu gregorianu.
Ötzi
Ötzi, Òmine de Similaun e Òmine de Hauslabjoch sunt is nùmenes modernos de sa mùmmia de un'òmine chi fiat mortu cara a su 3255 a.C. aprossimadamente a 46 annos de edade. Sa mùmmia fiat iscoberta in su mese de cabudanni de su 1991 dae duos alpinistas tedescos in is Alpes de Ötztal, acanta de Hauslabjoch, a sa frontera intre Àustria e Itàlia, a un'artària de 3200 mslm. ​ Su nùmene benit dae Ötztal (badde de Ötz), logu in is Alpes italianos in ue est istadu atzapadu. Est sa mùmmia umana naturale prus antiga de Europa e at ofertu una bisura sena pretzedentes de sos europeos de su Calcolìticu (Edade de su Ràmene). Su corpus e pertenèntzias suas sunt ammostados in su Museu de Archeologia de su Tirolu de su Sud de sa tzitade de Bozen, in su Tirolu de su Sud (Itàlia).
Sa càusa de sa mummificatzione de su carasu est istada su fritu estremu e perpètuu de sa regione in ue s'indivìduu est mortu.
Iscoberrimentu
Ötzi fiat agatadu dae duos alpinistas de Nürnberg (Germània), is isposos Helmut e Erika Simon, su 19 de cabudanni de su 1991. A primìtziu si fiat pensadu chi si trataiat de unu carasu modernu, comente diversos àteros chi fiant istados agatados de reghente in sa regione. Fiat istadu recuberadu dae sas autoridades austrìacas e portadu a Innsbruck, in ue fiat fata sa datatzione reale sua. Sa perrica diplomàtica intre Àustria e Itàlia pro sa titularidade de sa mùmmia fiat sighida pro neghe de s'indefinitzione de sa frontera, ammuntada dae astragu in su momentu de sa firma de su tratadu de St. Germain-in-Laye in 1919. Noas medidas in 1991 aiant decretadu chi sa determinatzione si fiat produida unos 93 metros a intro de su territòriu italianu, mancari s'Universidade de Innsbruck, in Àustria, aiat cunservadu sa mùmmia fintzas a acabare is chircas sientìficas. Sete annos prus a tardu si fiat detzìdidu ca sa mùmmia diat abarrare in Itàlia.
Anàlisi sientìfica
Su corpus fiat esaminadu, mesuradu, radiografadu e datadu in manera estensiva. Is intessiduras finas e su cuntenutu de sos òrganos fiant esaminados pro mèdiu de su microscòpiu, uguale chi su pòddine opostu in is bestimentas. Su secuentziamentu de su genoma (DNA) at iscobiadu ca teniat ogros castàngios, grupu sanguìneu O+, intolleràntzia a su latòsiu e problemas cardiovascolares.
Corpus
Segundu sas istimas atuales, Ötzi fiat artu unos 159 cm, teniat 46 annos e pesaiat unos 50 kg (cando dd'ant iscobertu, pesaiat 38 kg). Teniat artrite, càrie, sa maladia de Lyme e padessiat de parassitos intestinales.
Sa presèntzia in su corpus de pòddine de àrrui, mata chi frorit in is Alpes intre martzu e làmpadas, inditat chi Ötzi fiat mortu in beranu o printzìpios de istiu. Is anàlisis de sos pibiones de su pòddine, de sa prùinu e de sa cumpositzione isotòpica de s'ismaltu de is dentes inditant ca aiat passadu sa pitzinnia a curtzu de sa bidda atuale de Feldthurns (a norte de Bozen), ma fiat andadu a fatu a bìvere in is baddes a curtzu de 50 chilòmetros a norte de custu logu.
S'anàlisi de su grupu de Franco Rollo, in s'universidade de Camerino, at dimustradu chi su DNA mitocondriale de Ötzi apartenet a su subclúster K1 de su grupu aplòide mitocondriale K, ma chi non podet èssere categorizadu intre is tres brancos modernos pro su fatu de èssere unu subcluster.
S'anàlisi intestinale de Ötzi aiat dimustradu cuntènnere duos màndigos reghentes (una a tzirca oto oras in antis de sa morte): una de petza de craba de monte, un'àtera de petza de cherbu ruju, ambas duas consumadas cun carchi laore (unu segundu de farre protzessadu, consumadu fortzis in forma de pane). FIat agatadu puru carchi sèmene de prunijedda e carchi raighina.
Su pòddine agatadu in su primu mandiare at dimustradu ca fiat istada consumada in una padente de conìferas de artària mèdia, e àteros pòddines ant inditadu sa presèntzia de trigu e legùmenes, chi diant pòdere èssere de incùngias domèsticas. Su pòddine est istadu agatadu preservadu in istadu perfetu, agiomai cun s'internu de is tzèllulas intatu, cosa chi inditat chi fiat friscu (de pagas oras) e fiat inciupadu dae pag'ora in su momentu de sa morte de Ötzi. Custu fatu annanghet elementos noos de istùdiu subra su tema. Est de interèssiu sinnalare ca su farre si regollit in s'istiu tardu e sa prunijedda in atòngiu; est a nàrrere ca depiant èssere istados regortos s'annu in antis.
A causa de is càmbios de temperadura derivados dae su trasportu de su corpus, medas tessìngios de Ötzi fiant deterioradas, cosa chi at impedidu anàlisis posteriores.
Tatuàgios
Su corpus presentat 68 tatuàgios, in su cambutzu de manca, duas in sa zona de is lumbos, chimbe in s'anca dereta e duas in sa de manca. Si tratat de grupos piticos de tres o bator lìnias parallelas chi in s'imparis non formant unu disinnu prus cumplessu. ​ Is iscientziados, usende rajos X, ant determinadu chi Ötzi diat pòdere sufrire de artrite in custas zonas, e s'est ispeculadu duncas chi is tatuàgios diant pòdere èssere realizados cun una funtzione màgicu-curativa (una sorte de agupuntura).
Roba e crapitas
Is iscarpas sunt istadas reprodùidas in die de oe dae sos espertos e b'at pranos pro sa produtzione cummertziale. Segundu una teoria prus reghente is "iscarpas" de Ötzi fiant a diaderus sa parte superiore de rachetas. Ponende a mente custa teoria, s'artìculu interpretadu fintzas a oe che a parte de s'iscarpa est in beridade s'istrutura de sa retza de linna de una racheta.
Anàlisi de su sàmbene
In su mese de maju de su 2012 is iscientziados ant annuntziadu s'iscoberta chi Ötzi galu teniat tzèllulas sanguineas intatas. Custas sunt is tzèllulas sanguineas umanas cumpletas prus antigas mai identificadas. In sa majoria de is corpos antigos is tzèllulas de su sàmbene, o fiant minimados meda o nde fiant abarradas isceti rastas, ma su sàmbene de Ötzi tenet is pròpias dimensiones chi tenent is glòbulos rujos bios e s'assimbìgiat a una mustra de oe in die. Su fatu chi Ötzi sufriat de intolleràntzia a su latòsiu inditat chi issu e sa comunidade sua non fiant indoeuropeos. Ötzi aparteniat a s'aplogrupu G pro su DNA de su cromosoma Y, duncas est prus a istrintu relatadu cun is europeos de su sud, susetotus cun is populatziones de Còrsica e Sardigna.
Àteros echipagiamentos
Àteros artìculos atzapados impare cun s'«òmine de àstragu» sunt:
Intre is possessiones de Ötzi b'aiant duas ispètzies de cordolinos. De unu de custos (su cordolinu de sa betulla) s'ischit chi tenet caraterìsticas antibatèricas, e fiat istadu utilizadu fortzis pro propòsitos mèigos. S'àteru fiat unu tipu de fungu de allumìngiu (pro produire fogu), inclùidu cun parte de su chi paret èssere unas ainas cumplessas pro pigare fogu. Is ainas cuntenet rogos de prantas vàrias, una dosina, in prus de sa sìlighi e de sa pirite pro creare ischinchiddas.