cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
NHK ni Yōkoso!
NHK
In Giappone, sa sigla NHK est sa telebisura prubbica pacada chind unu canone e cheret narrer Nihon Hōsō Kyōkai, nodia e fentomada pro tottus sos anime de sutzessu mannu; In Welcome to the NHK diventat peroe s'acronimu de Nippon Hikikomori Kyōkai "sòtziu de sos hikikomori giapponesos". A pustis de un'allucinassione pro more de carchi droga legale, difattis, su protagonista cumintzat a pessare chi s'istadu de hikikomori siat funtzionale in tottu e pro tottu a sa retza televisiva, chi si nde ponet a criare semper de prus pro che balanzare dae issos.
Solaris
Dae sas primas bessidas at tentu una cara grafica cun suportu pro X Window System: a cumentzu oberaiat OpenWindows, tando CDE i posca sa JDS (JAVA DESKTOP SYSTEM) criada de sa Sun etotu a pitzus de GNOME, fintzas a arribai a sa portadura de KDE i XFCE.
Sa lissentzia de Solaris est sa Common Development and Distribution License (CDDL).
NHK ni Yōkoso!
NHK
"Difatis, su lumen no est pro nudda una cosa de importu. Est petzi una cumbinassione de sonos. Un'inìmicu imazinàrju chi nos ponet a trumentu: billa sa essentzia de sa NHK."
Cleveland
Cleveland est una tzitade de unos 478.500 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in s'istadu de Ohio. est sea de sa Contea de Cuyahoga.
NHK ni Yōkoso!
NHK
Pro esempiu, pro sa senpai de Sato, cheret narrer Nihon Hiyowa Kyōkai (sotziu giapponesu de sa dèbile zente) e pro Misaki Nihon Hikan Kyōkai (sotziu pessimista giapponesu).
Cleveland
Sa bidda est posta in su Nord-Est de s'istadu in s'oru de su Lagu Erie, a 100 km de sa làcana cun sa Pennsylvania.
Fundada a sa buca de su frùmene Cuyahoga in su 1796, Cleveland est crèschida meda diventende tzentru de finantza e de indùstria.
Museu de sas Caratzas Mediterràneas
Su Museu de sas Caratzas Mediterràneas de Mamujada est unu museu sardu, dedicadu a sas caratzas traditzionales de s'Ìsula e de totu sos pòpulos de su Mare Mediterràneu.
Istòria
Fundadu in su 2001 in Mamujada, bidda de sos Mamuthones e de sos Issohadores e duncas de unu de sos carrasegares prus connotos de sa Sardigna e de sas caratzas prus connotas , su museu esponet sas caratzas traditzionales de sa bidda ma fintzas sas de àteros logos sardos, de su Mediterràneu e de s'Europa, pro mèdiu de un'espositzione chi cumbinat sos ogetos de sa colletzione cun sas tecnologias multimediales. Gestidu dae sa cooperativa Viseras (chi pigat su nùmene dae su tèrmine impreadu in Mamujada pro sas biseras de sos Mamuthones e de sos Issohadores, e chi organizat fintzas su fèstival MaMuMask, dedicadu semper a sas caratzas traditzionales ), faghet parte de su sistema museale MaMu (MamujadaMuseos) chi incluit fintzas su Museu MATer - Museu de s'Archeologia e de su Territòriu e su Museu de sa Cultura e de su Traballu, semper in Mamujada.
In su 2017, pro megiorare sas bìsitas de sos chi benint dae àteros istados de su mundu, chi sunt su 40% de sos bisitadores, su museu at postu a disponimentu de totus un'aplicatzione pro dispositivos mòbiles chi impreant Android o iOS chi si narat Mamoiada4You, chi permitit a sos chi bolent de lèghere informatziones chi pertocant a su museu, a sa bidda e a totu su territòriu suo, cunforma a su logu de provenièntzia issoro e a sos interessos chi tenent: cultura, archeologia o enogastronomia.
In su 2021, essende su museu serradu a su pùblicu pro neghe de sa pandèmia de covid-19, sa cooperativa Viseras at ammaniadu una sèrie de laboratòrios didàticos in lìnia pro mastros e pitzinnos de sas iscolas de sa bidda, in manera de li permìtere de fàghere una bìsita ghiada a distàntzia e de imparare informatziones noas in subra de sos carrasegares de su mediterràneu fintzas in cussa situatzione.
Espositzione
Su museu est partzidu in tres salas, ligadas dae s'argumentu de sas caratzas.
Sa de una sala - Mamujada e sas traditziones suas
Custa sala est dedicada a sas traditziones de Mamujada e de su carrasegare mamujadinu, cun immàgines, vìdeos, sonos, mùsicas e testos, e fintzas cun una parte de materiale dedicadu a sas medas teorias diferentes in subra de s'orìgine de sos Mamuthones e de sos Issohadores.
Sa de duas salas - Sala de su carrasegare barbaritzinu
Custa sala est dedicada a su carrasegare barbaritzinu, e sos bisitadores bi podent agatare unas cantas caratzas de su tzentru de sa Sardigna, in ue custas traditziones si sunt cunservadas pro chèntinas de annos, che a sos Boes e a sos Merdules de Otzana o a sos Thurpos de Oroteddi.
Sa de tres salas - Sala de su Mediterràneu
In custa sala, partzida in tres, si podent bìdere immàgines e ogetos ligados a sos carrasegares de àteros tretos de s'Europa, ordinados pro àrea geogràfica: a un'ala sos de s'arcu alpinu e in sas àteras sos de sa penìsula ibèrica e de cussa balcànica.
Mac OS X
macOS est su sistema obrativu bendidu dae sa Apple Inc. po is computers suus etotu. macOS bennet a pustis de s'originali Mac OS, ma sa diferentzia de cussu, est ki tennet unu coru UNIX (BSD)i una tecnologia adelantàda dae sa NeXT dae is annus 80 fintzas a su 1996, s'annu ki sa Apple Inc. at comporau sa NeXT. Sa primu versioni de macOS fiat bessia in su 1999. Criau a cumentzu pro s'arkitetura PowerPC, in su 2005 su sistema est istau portau a is processoris Intel. Sa tenta est sa de criai unu sistema modernu, cun d-una bella cara grafiga i simpli meda de oberai, istudiau pro su multimedia.
Carateristicas
Sas carateristicas de macOS variant a segunda de sa bersione impleàda. Una de sas carateristicas comuna a totas sas bersiones est sa cara grafiga "Aqua GUI" ki tennet funtziones comente s'Anti-Aliasing, unu motori grafigu OpenGL (nomenau Quartz) et unu sistema de output de s'imagine ke PDF. Una de is carateristicas prus famadas est su Dock, una barra transparenti in sa parti 'e basciu de su Desktop ki cuntennit iconas amostadas peri efetus grafigus.
Comunidade surda
Sa comunidade surda est unu grùstiu etno-limbìsticu chi li appartènen pessònes surdas, ca sa surdésa de issas est sìnnu de s'identitade issòro. Sos chi sun surdos, sèndelu in parte o de su tottu, comùnican pro mèdiu de sas manos, espricaduras e dattilolozìa.
Mancàri chi s'opinione prùbica podat pessàre chi sos surdos sian malos a intènder, siat sa Cunferentzia de su World Federation of Deaf siat su Cunvéniu ONU pro sos derettos de sas pessones chin disabilidade an ratificàu s'abolimèntu de sa surdidade comènte maladìa de s'orìcra.
Monte
Monti (Monte in sardu, Mònti in gadduresu) est una bidda in su nord-est de sa Sardigna, posta a làcana de su Logudoro cun sa Gallura in sa regione de su Montacuto. Est abitada dae 2500 ànimas, contende puru sas fratziones de Su Canale  Sos Rueddos, Cuccuruedre, Stazione, Chirialza. A s'ala nord agatamus sa bidda de Telti, a est una parte de su logu de Olbia (o Terranoa), a sud Alà dei Sardi e a ovest Berchidda.
Pasca
thumb Pasca. Dae s'ebraicu Pesach, passazu. S'in de faeddat meda in sa Bibbia spetzialmente in sa Bibbia ebraica o Antigu Testamentu. Sa paraula indicat su passazu de s' Anghelu de su Segnore chi at colpadu sos fizos primogenitos de sos Egitzianos e at risparmiadu sos Ebreos. Sa tzelebratzione de custu eventu si aiat 'occhinde s'anzone pascuale, chi si mandigaiat cun pane azimu, no lievitadu, e irduras amaras. Sa Pasca cheriat tzelebrare s'essida (su passazu) de sos Ebreos dae s'isciaidudine se s'Egittu. Sa festa duraiat sete dies.
Monte
Geografia
Su logu montinu presentat cùcuros in totue e una paja de flumineddos chi current fintzas a su lagu de su Coghinas. Dae su belvedere si podet mirare totu su meravizosu ambiente chi ingìriat sa bidda, fatu de binzas e furestas de chercos e suelzos. In s'alciada chi che leat a Alà si passat pro Sa pineta e s'arrivit a Monte Pinu, terrinos imbuschidos, parte de sos cales impitada che "zona campeggio" e parte lassada a sa natura, chi b'at postu lèperes, chervos, groddes, porcrabos, astores e cantu b'at.
Pasca
Pasca cristiana
In sos Vangelos si mustrat comente sa morte de Gesu Cristu fut in coincidentzia cun sa tzelebratzione de sa Pasca ebraica, insinuende goi chi Gesus fut su veru anzone pascuale, sacrificadu (cun sa morte in rughe), po liberare sos omines dae s'isciaidudine de sa culpa e de su peccadu. Sa pasca ebraica fut una fregura, una antitzipatzione de sa vera Pasca chi fut cudda cumprida dae Gesu Cristu. A s'incomintzu sos cristianos, chi funt ebreos, tzelebraiant sa pasca issoro in sa matessi data de sa Pasca ebraica. Pius a tardu cando puru sos paganos, non ebreos, ant aderidu a sa fide cristiana,in otzidente si comintzat a tzelebrare sa pasca sa Dominica a poi de su 14 de Nisan, in sa die in cue si mentuaiat sa risurretzione de Gesus dae morte. Ma medas crejas de s'Oriente ant continuadu a la tzelebrare in sa matessi data de sos ebreos. Custa situatzione est durada fintzas a su mesu de su II seculu. Bi funt cuntierras subra sa data de sa Pasca tra sos Piscamos de Roma, est a narrere sos Pabas e tzertos Piscamos de s'Oriente. Paba Vittore at reunidu sos Piscamos de Italia (s'annu 196) po affrontare sa chistione, e fut detzisu de tzelebrare sa Pasca sa prima dominiga a poi de su pleniluniu de 'eranu. Custu no fut chena cuntierras. Sa die de sa tzelebratzione de sa Pasca indicada dae Paba Vittore, fut confrimmada dae su Conciliu de Nicea in su 325.
Monte
Istòria
Paret chi sa bidda àpat orìgines medioevales, cando faghiat parte prima de su Juigadu de Torres e posca, dae su XIII sec., de su "Logu de Arborea", fintzas a s'invasione e s'ocupadura de sos catalanos-aragonesos e, pius a tardu, de sos piemontesos. Pròpriu in su 1300, suta a sa dominatzione "turresa" est istada fraigada sa cheja de Santu Paulu cun su santuàriu omònimu. Incuddae, donzi annu s'isvoligaiat sa prutzissione de S.Paulu chi bidiat arrivire zente dae tota sa bidda e fintzas dae sas biddas acultzu chi, a pes, pigaiant e falaiant pro sos nessi 10 chilometros de andadolzas chi giughent a sa cheja. Ancora oe b'at zente chi s'intendet de faghere custu isfoltzu e si tucat. Atera festa importante est sa de su patronu de Monte, Santu Gainu, chi si isvoligat propriu ìn su mese de Santi Gaini cun mùsicas, ballos e cantos; fintzas a pagos annos faghet b'aiat puru sa "gara dei poeti improvvisatori", chi como però, s'est pèrdida.
Economia
S'economia montina est totu intzentrada subra a sas binzas e a su turismu. Sende sa bidda acultzu meda a s'ala turìstica pius famada de sa Sardigna, sa Gallura, e a sos incantevoles paesàgios suos chi donzi annu retzint turistas a millaja, sos montinos ant puntadu meda subra a su setore agroalimentare, abelzende agriturismos e tratorias de calidade alta, famados fintzas in continente. B'at pois su setore printzipale de s'economia montina: sas binzas. In Monte si narat chi "fintzas chie no tenet binza est binzateri" dae cantu sa cultura de s'ua est irraighinada in sa mentalidade montina; sas binnennas diventant gasie unu momentu de aunione e de festa pro tota sa comunidade. Connotos in meda istados europeos sunt sa Cantina Del Vermentino e sos lichitos binos suos rujos, rosados e biancos, dae s'Abbaia ae su Thaora, passende pro su Galana e su Funtanaliras, apretziados fintzas a s'estèriu. Sa chentina, d'onzi annu, ammanizat sa "sagra del vermentno", ue si podent assazare sos produidos tipicos de sa bidda. S'aciapant puru atividades artejanales chi tribagliant sa linna e su oltiju.
Limba
A livellu limbistigu su sardu montinu, logudoresu a s'incumintzu, leat medas influentzias dae su Galluresu. Tantas paraulas sunt in comunu o bortadas in logudoresu. Pro fagher s'esempiu "su mezoradu" (su gioddu), "su coltzu" (s'iscuru); sa moda de impreare, ancora de pius de sas biddas acultzu, sa "L" imbetzes chi sa "R" in medas paraulas, comente "sos Saldos", "s'alveschida".
Massimo Cellino
Massimo Cellino (Casteddu, 1956) est un imprendidore edd'est istadu su presidente de su Cagliari Calcio.
Lepra
Sa lepra o maladia de Hansen est una maladia infetiva e difìtzile a contagiare causada dae su batzillu de Hansen (Mycobacterium Leprae, 1874). Est una maladia crònica cun interessamentu cutàneu, nervosu e viscerale, e sa disseminatzione dipendet dae s'istadu immunitàriu de su malàidu. Sa OMS dda incluet in sa lista de is maladias tropicales discoidadas.
Epidemiologia
S'istima de su nùmeru de is casos de lepra atualmente in su mundu est difìtzile. Segundu su OMS in is annos 1980 fiant unos 12 milliones e in is annos 1990 diant èssere basciados meda, fintzas a 2,5 milliones tzirca, fintzas a is 249.000 noos casos atzertados annuales in su 2008. In su 2000, s'OMS at definidu comente àreas de endemia pro sa lepra 91 natziones. Is majores prevalèntzias si tenent in Ìndia, Àfrica subsahariana e Sud Amèrica. Sa lepra est annotamala presente in su Sud Est Asiàticu, in is Filipinas, in Malaìsia, in su Sud de sa Tzina e in is Ìsulas de su Patzìficu. In Itàlia sunt istados presentes fintzas a unu passadu reghente unos fogos endèmicos meda limitados, ma atualmente sa majoria de is casos italianos est de importatzione. Tzirca su de tres unu de is malàidos lebbrosos est inàbile a càusa de is èsitos invalidantes de sa maladia. Paret chi is indivìduos prus suscetìbiles a sa lepra siant is caucàsicos, sighidos dae asiàticos, indianos e africanos. In is àreas endèmicas su 20%-30% de is casos de maladia sunt pediàtricos, ma fintzas chi non tratados non totus cronitzizant. In Àsia is formas lepromatosas assummant a su 50% de is casos e petzi su 10% in Àfrica.
Avertu de recuida
S’avertu de recuida est unu cumandu impostu avesarmente dae sas autoridades nassionales e/o militares a totu sos tziviles e a totu sos chi non tenent unu permissu determinadu redassadu dae sas autoridades, chi cunsistit in s’obrigadura de abarrare in sos bividorzos suos pròpios in tempus de sas oras de note, istudende onzi casta de lughe si est pretzisu.
S’avertu de recuida s’àprigat cando cumparent probremas de òrdine pùbrigu tales chi faghent difìzile, dae bandas de sas autoridades, sa proteghidura de logalidades determinadas, o cando sa pobuladura tzivile podet esser posta in perìgulu, pro narrer, dae assiones de gherra de s’inimigu. Casu s’arrischent bombardamentos abiàtigos, in tempus de s’avertu de recuida est proibidu a alluer cale si siat lughe, in manera a dificurtare s’identifigadura de sa posissione de una leada.
A pustis de s’ora de intrada in fortza de s’avertu de recuida, sos tziviles e sos chi non tenent unu permissu si devent retirare a sos bividorzos issoro. In su casu de trasgressura, s’àprigant penalidades cunforme a sas normas militares e tziviles. Cando passat s’avertu de recuida, totu torrat a sa normalidade.
In su suspu de sos zòvanos, su tèrmine “avertu de recuida” s’impreat pro inditare s’ora de ghirada a domo, imposta a s’avesu dae sos babos o dae sos amparadores.
Göteborg
Göteborg est sa segunda tzitade de s'Isvetzia poi de Stoccolma. Ada una populatzione de unos 510.000 abitantes in s'area urbana e pius de 920.000 in s'area metropolitana. Collocada in sa parte meridionale de s'Isvetzia, est posta subra su mare in sa foce de su riu Göta Älv, su riu attraessat tota sa tzitade, edd'est su portu pius mannu de sos paeses nordicos. Sa tzitade est istada fundada in su 1621 dae su re Gustavus Adolphus de Isvetzia.
Gaelicu Irlandesu
S'Irlandesu o Gaelicu Irlandesu''' (' in Irlandesu) est una limba tzèltica, ofitziale in sa Repubrica de Irlanda. Sa connoschentzia de custa limba si fit perdende pro neghe de su domìniu de s'inglesu (chi est una limba germanica) in s'isula.
Göteborg
Göteborg est finas sede de duas universidades sa Universidade de Göteborg e sa Chalmers University of Technology. Sa industria de machinas Volvo fit istada fundada inoghe in su 1927.
Gaelicu Irlandesu
S'Irlandesu, in pare a s'Iscotzesu e a su Gaelicu de Man, faghet parte de su rampu Goidelicu de is limbas tzelticas, e tenet sa literadura prus antiga de s'Europa a pustis de s'Aregu e de su Latinu.
Göteborg
Sport
S'isquadra de hockey subra su ghiacciu si narada Frölunda Indians.
Gaelicu Irlandesu
In totu s'isula, bi sunt unas 100.000 persones petzi, chi faeddant su gaelicu comente limba mama, e s'agatant prus de totu in cussas terras nomenadas Gaeltachtaí. In prus de 4 miliones de bividores, 1.600.000 ischint faeddare sa limba, su rastu podet petzi cumprendere pagas cosas o tenet petzi una connoschentzia generale de sa limba.
S'Irlandesu est obrigatoriu in is iscolas pubricas e bi l'ant dedicadu fintzas unu canale de telebisura, TG4.
Comente totus is limbas, fintzas s'Irlandiesu tenet dialetos populares, su de susu (Ulaidh o Dun na Ngall) su tzentrale (Connachta) e su de josso (An Mhumhain).
Gherra frida
Sa gherra frida, o gherra frita (in inglesu: Cold War; in russu: холодная война) est sa denominatzione dada a unu perìodu istòricu de tensiones e contraposiduras ideològicas intre is duas subra-potèntzias de Istados Aunidos de Amèrica (o USA) e Unione de is Repùblicas Sotzialistas Sovièticas (o URSS) e prus generalmente contra s'impare de règimenes comunistas.
Sa gherra frida at tentu inghitzu in su 1947 e fine in su 1989, annu de sa ruta de su muru de Berlinu e de is règimenes comunistas de su blocu orientale o, segundu una àtera bisura, s'acabu de sa gherra frida currespondet a sa ruta de s'Unione Soviètica e a s'iscontzu de su patu de Varsàvia in su 1991. In realidade, is primas sìnnias de tensiones intre s'una e s'àtera parte si podent faghere torrare a is primos acòrdios intre is potèntzias binchidoras de sa segunda gherra mundiale, chi non fintzas a sa costitutzione de s'Unione Soviètica, duncas a s'acabu de sa prima gherra mundiale.
S'evolutzione chi at tentu at bidu isvilupende formas de cuntrollu pare·pare pro mèdiu de ispionàgiu, atziones secretas, propaganda, fintzas a sa cumpetitzione tecnològica in s'àmbitu de sa cunchista de s'ispàtziu o de is resurtados in s'isport. Suta influèntzia e, fatuvatu, interventos diretos de s'una o de s'àtera potèntzia, sunt istados abertos cunflitos importantes chi ant fatu vìtimas numerosas intre tziviles e militares, comente in sa gherra de Corea, sa gherra de Indotzina, sa gherra de su Vietnam, sa gherra in Afghanistan.
Is Istados Aunidos ant tentu pòdere de cuntrollu mescamente subra is istados de su cuntinente americanu, in ue ant tentu rolu de importu in s'iscontzu de guvernos, ruta e costitutzione de règimenes autoritàrios (foras de Cuba, dae su 1962 suta ròdia soviètica). Unione Soviètica e Tzina, is potèntzias comunistas majores, ant tentu lucuru dae sa decolonizatzione in s'Àfrica e su sud-estu asiàticu. S'Europa s'agataiat intames ispartzida intre sa ròdia de is Istados Aunidos, chi teniat pòdere subra su chirru otzidentale, e sa ròdia de s'Unione Soviètica, subra s'orientale.
Euràsia
S' Euràsia est sa palca continentale chi cumprendet s'impare de Europa e Àsia. Localizadu in s'emisfèriu setentrionale e in s'orientale faghet làcana in s'uestu cun s'otzèanu Atlànticu, in s'estu cun su Patzìficu, in su norte cun s'otzèanu Àrticu, in su sud cun s'Àfrica, su mare Mediterràneu e s'otzèanu Indianu. Sa partzidura intre Europa e Àsia che duos continentes dislindados est unu imbentu istòricu, sende chi no s'agatat una partzidura neta fìsica ne culturale intre issos; no ispantat duncas ca in unas partes de su mundu s'Euràsia siat cunsiderada simpremente su prus mannu continente intre ses, chimbe o fintzas bator. Geologicamente s'Euràsia est cunsideradu fitianamente unu blocu ùnicu.
S'Euràsia ammuntat unos 55.000.000 km², aprossimadamente unu 36.2% de sas terras emèrgidas de su praneta, e contat unos 5 milliardos de pessones, chi rapresentat unu 70% de sa populatzione mundiale. S'omine s'est istabilidu in Euràsia intre unos 60.000 e unos 125.000 annos faghet. Unas cantas ìsulas mannas, comente Britànnia Manna, Islanda, Irlanda, sas ìsulas giaponesas, sas Filipinas e s'Indonèsia sunt fatu·fatu contadas suta sa definitzione de Euràsia, mancari si nd'agatent ischirriadas.
Fisiograficamente s'Euràsia est unu continente solu. Sos cuntzetos de Europa e Àsia che contientes dislindados remontat a s'antighidade e sas rispetivas làcanas sunt arbitràrias. In tempos antigos su mare Nieddu e su mare de Màrmara, impare a sos istrintos assotziados, si cunsideraiant partzire sos duos continentes, ma oe in die su Càucasu e sos montes Urales rapresentant sos prus fitianos puntos de partzidura. S'Euràsia est unida a s'Àfrica peri su canale de Suez, e impare a s'Àfrica e totu est a bortas cunsiderada formare unu contiente fintzas prus mannu: s'Eurafràsia.
Ùmbria
S'Ùmbria ( AFI : IPA|/ˈumbrja/) est una regione de sa Itàlia tzentrale, posta in su coro de sa penìsula, istoricamente sa terra populada in edade antiga dae sos Umbros, de sos cales pigat su nùmene: cun una superfìtzie de 8.456 km² (de sos cales 6.334 in sa provìntzia de Perùgia e 2.122 in sa provìntzia de Terni) e una populatzione de 878.540 bividores, est s'ùnica regione non situada in is làcanas polìticas o marìtimas de su Istadu italianu e, cun isceti 92 comunos, sa regione a istatutu ordinàriu cun su minore nùmeru de comunas.
Allàcanat in s'estu e in su nord-estu cun is Marcas, in s'ovest e in su nord-ovest cun sa Toscana, in su sud e a sud-ovest cun su Làtziu, cumprendende fintzas un'exclave in is Marcas chi partenet a sa comuna de Città di Castello, su cabulogu regionale est Perùgia mentras is provìntzias sunt is de Perugia e Terni cun is tzentros majores non cabulogu rapresentados dae Foligno, Città di Castello, Umbèrtide, Spoleto, Gùbbio, Gualdo Tadino, Assisi, Bastia Umbra, Orvieto, Amèlia, Narni, Marsciano, Spello e Todi.
Caraterizada dae una manna variedade paesagìstica, in virtude de sas de àreas de montigro e basciuras fluviales chi si ponent in fatu, custu articuladu sistema orogràficu, chi s'identìficat cun is zonas de sa Badde Umbra e de sa Valtiberina, in su setore orientale e meridionale de sa regione s'àrztiat progressivamente cun is serras de monte de sa Valnerina fintzas a propassare sos 2.400 metros (grupu de su Monte Vetore) in su massitzu de sos Sibillinos, cumpartzidu cun is Marcas. S'idrografia aporrit su de bator lagos naturales prus istèrridos de Itàlia, su Trasimeno, su lagu de Piediluco (cumpartzidu cun su Lazio) e su lutone artifitziale de Corbara; in sa regione colant annotamala medas arriales de mannària minore e numerosos rios: is majores intre custos sunt su Tevere, chi boddit agiomai totu sas abbas de sos àteros rios umbros, su Nera (116 km), su Pàglia (86 km), su Chiàscio (82 km), su Topino (77 km) e su Nèstore (64 km); intre sos "minores" s'ammentant imbetzes su Corno, su Fersinone, su Clitunno e vàrios arriales.
Su territòriu regionale isvariadu est pintiriadu de tzitades e biddas ricas de istòria e traditziones. Sa regione, populada giai in època protoistòrica dae sos Umbros e de sos Etruscos, est istada a pustis a su tzentru de sa Regio VI Umbria et ager Gallicus de su Impèriu romanu. Cun manna parte de su territòriu suo inclùidu durante sèculos in su Ducadu de Spoleto a sud, in su Impèriu bizantinu in su tzentru e in su Ducadu de Tùscia a norte durante su Regnu Longobardu in Itàlia, su territòriu suo a pustis de vàrios sèculos de perricaos est intradu a fàghere parte de s'Istadu Pontifìtziu. Ddi est istadu dedicadu unu asteròide, 117093 Ùmbria.
Muddy Waters
Su nomene sou fit McKinley Morganfield ma dae tottu fidi edd'est connottu comente e Muddy Waters (chi cheret narrere Abbas fangosas). Dae sa cantone sua "Rollin' Stone" de su 1950 ana leadu su nomene su gruppu de sos Rolling Stones, e aiad'influenzadu finas sa cantone de Bob Dylan "Like a Rolling Stone", comente sa 'e Jimi Hendrix "Voodoo Chile".
Jara de Gèsturi
Sa Jara de Gèsturi (tzerriada fintzas jara manna) est un artipranu de sa Sardigna tzentrale, a mesu tra Sarcidanu e Marmilla, de 4500 ettaros de tirada in territoriu de Gèsturi, Genoni, Tuili, e inue vivent trumas de caddos arestes.
Unu territoriu de pasculos, cun arvures e matas e pojos de abba pioana. Po deghe meses sos caddos vivent inie e po duos  meses de s'istiu benint trubados in pianura, inue si faghet puru  sa marcadura. Si faeddat de sos cadditos de sa Giara, ma oe no sunt gai minores. Unu tempus sos caddos beniant impreados po trabaglios, come de mancu.
Brescia
Brescia est sa tzitade cabu de logu de sa omonima Provintzia. Tenet unas 190.000 tzitadinos. Fait parte de sa Regione Lombardia.
Cartamenteria
Peri custu protzedimentu, si produit su prus de sa cartamenta comuna, francu su nitzu minore e sas catolas anatòmigas, chi sighint critèrios de cosidura e insambramentu a manu.
Turrone
Su turrone est unu produtu a base de mele. Su turrone est su resultadu de trabagliu de varios ingredientes (mele, sas jaras de s'ou, mendulas). Si presentat biancu, tostu o unu pagu pius modde, e podet essere fatu cun mendulas, rintzolas, o nughes. In Sardigna sunt espertos a faghere turrone in Tonara, Dèsulu e in Aritzu.
Turrone in cunfetzione o segadu a cantigheddos s'agatat in sas bancarellas in sas festas paesanas, o in logos turisticos, in s'istajone turistica.
Energias alternativas
Is energias alternativas sunt una forma de energia chi no arribant dae is combustìbiles fòssiles.
1750
S'annu 1750 (MDCCL in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Meli
Su meli o mele est un alimentu prodotu dae sas abes peri s'abicultura.
Esistint diversas ispetzias de mele, mele de arantzu, de acacia, de olidone, de romasinu e de àteras piantas.
Dipendet dae sos frores chi sas abes visitant. Pro custu si ispostant puru sos casiddos a secunda de su tempus de sa froridura de sas arvures.
Antoneddu Cucureddu
Antoneddu Cucureddu (S’Alighera, 04/10/1.949) est un’acussadore sardu de fùbalu e zogadore antigu, de posissione defendidore.
Cumintzat sa carrera sua fubalenca cun s’echipa de sa bidda sua; posteriormente, in s’istajone 1.966-1.967, est cuntratadu pro duos milliones de francos betzos dae sa Torres, in ue l’impreant de mediucampista. In s’istajone 1.967-1.968, si tràmudat a ue su Bressa in sa sèrie A, sena marcare puntos. In su 1.969, sa Juventus lu cuntratat dae su Bressa pro batorghentos milliones de francos betzos.
Su golu prus importante de sa carrera sua l’aiat marcadu su 20 de maju de 1.973, in tempus de s’ùrtima zorronada de su campionadu 1.972-1.973: in s’ìnteri chi su Milan, ch’in sa crassifigadura teniat unu puntu prus che sa Juventus, perdiat 5-3 in Berona, sa Juventus resessiat a refagher s’incuimentu initziale in su terrinu de sa Roma, a sa prima agualende peri Altafini e posca binchende 2-1 a tres minutos dae s’agabu, cun unu tiru dae foras de arzola de Cucureddu. Custa bintòria aiat permìtidu a sa Juventus de bincher su de 15 iscudetes suos.
Cucureddu aiat zogadu finas a 12 istajones cun sa camiseta de sa Juventus e, in su campionadu 1.981-1.982, si fiat tramudadu a ue sa Frorentziana, in ue aiat cuncruìdu sa carrera sua in sa sèrie A pro neghe de diferentes lesiadas in s’ischina. In su 1.984-1.985, aiat terminadu sa carrera sua de fubaleri cun su Noara in sa sèrie C2. Fiant istadas 13 in totale sas acudidas de Cucureddu a s’internassionale (sa prima fiat istada in su 1.975), totus in s’èpoga de Bearzot: intre custas, sunt incrùdidas sas chimbe partidas disputadas in su campionadu de su mundu de 1.978 in Arzentina. S’ùrtimu addòviu de Cucureddu in s’internassionale remontat a su nadale de 1.978 contra a s’Ispanna.
1685
S'annu 1685 (MDCLXXXV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in lunis segundu su calendàriu gregorianu.
Vulpes vulpes
Su matzone o marxani o fraitzu (Vulpes vulpes) est unu mamìferu de sa famìlia Canidae non mannu meda (a su màssimu 140 cm).
Orijias a punta, runcu a punta, colore rujitu, pilu unu pagu longu, coa longa. Pettalzu, ma màndigat puru calchi frutu. Essidi a catzare a s'iscurigada. Si podede bocchidi e mandigat puddas e àteros puzones. S'agatada in totue in Europa e in sos àteros continentes. B'est su de su desertu e-i su de su nie. Mentuada sa catza a su matzone, cun canes de catza e fata dae cadderis in Inghilterra.
In Sardigna e in Còrsica s'agatat sa sutaispètzia Vulpes vulpes ichnusae.
Ciàd
Tenet istèrrida de 1.284.000 km² e unos 15.477.751 bividores. Allàcanat in su norte cun sa Lìbia, in s'estu cun su Sudàn, in su sud cun sa Repùblica Tzentrafricana, in su sud-ovest cun su Camerùn e Nigèria e in s'ovest cun su Niger. Non tenet essida a mare. Su Ciàd est partzidu in tres regiones geogràficas mannas: sa zona desèrtica de su norte, su chintu àrridu de su Sahel in su tzentru e su territòriu sudanesu fèrtile in su sud. Su lagu Ciàd, pro su cale su paisu at otentu su nùmene, est sa massa de abba prus manna de su Ciàd e sa segunda prus manna de Àfrica. Su puntu prus artu de su Ciàd est s'Emi Koussi in su desertu de su Sahara. Su Ciàd acasàgiat prus de 200 etnias, mentras is religiones cun prus sighidores sunt s'islam (unu 54% de sa populatzione) e su cristianèsimu (unu 20% de catòlicos e unu 14% de protestantes), sighint cultos animistas e àteos.
A cumintzu de su de 7 millènnios a.C., populatziones umanas medas fiant arribadas a su territòriu de s'atuale Ciàd. Pro fines de su primu millènniu a.C., fiant nàschidos e fiant ispèrdidos istados e impèrios vàrios in sa zona tzentrale de su paisu, totus dedicados a cuntrollare is caminos de su cummèrtziu transaharianu chi rugraiant sa regione. In su de 19 sèculos sa Frantza aiat conchistadu custu territòriu e su 1920 dd'at agiuntu a s'Àfrica Ecuatoriale Frantzesa. In su 1960 su Ciàd aiat otentu s'indipendèntzia suta su cumandu de François Tombalbaye. In su 1965 sas intzurpadas contra de is polìticas conca a is musulmanos de su norte de su paisu aiant portadu a una gherra tzivile. Aici, in su 1979 is rebeldes aiant pigadu sa capitale e aiant postu fine a su cumandu de is cristianos de su sud. Sende gasi, is cumandantes de is rebeldes fiant abbarrados in una cumbata costante fintzas a cando Hissène Habré si fiat impostu a in antis de is rivales suos, ma in su 1990 fiat istadu bogadu dae su generale suo Idriss Déby. De reghente, sa crisi de su Darfur in su Sudàn at passadu sa frontera e est desestabilizende fintzas su Ciàd, cun chentinas de millis de pròfugos bivende in is campos in s'estu de su paisu.
Cun totu chi esistent partidos polìticos ativos diversos, su podere abarrat firmu in is manos de su presidente Déby e su partidu suo, su Movimentu Patriòticu de Sarbamentu. Su Ciàd abbarrat inviscadu in sa violèntzia polìtica e fatu·fatu tentativos de corpu de istadu. In die de oe, su Ciàd est unu de is paisos prus pòberos e cun majore ìnditze de corrutzione de su mundu, dae chi sa majoria de sa populatzione bivet in poberesa che a massajos e pesadores de sussistèntzia. Dae su 2009 su petròliu s'est cunvertidu in sa fonte printzipale de esportatziones pro su paisu, propassende s'indùstria traditzionale de su cotone.
Cannaca
Una cannaca est una casta de prenda o un'alamaramentu chi si zughet a inghìriu de su tzugru. Sas cannacas sunt formadas normarmente dae una cadenita de metallu baliosu, chi podet servire o nono de suportu pro elementos decorativos (infilados che pèrolas, pendentes, eac.).
Zai inche sos ezìtios antigos, sos artesanos aiant impreadu pro sas cannacas diferentes materiales, dae su corru a s'ossu, dae su marfiliu a sas pedras tostas. In prus de unu livellu cussideràbile de imazinadura, si fiant ispainadas tènnigas noas de traballadura de materiales baliosos, addae de sa filigrana e de sos ismartos.
Àteras leadas antigas in ue aiant proliferadu sas produiduras rafinadas de cannacas fiant istadas Creta e Mitzena, in ue aiant imperadu cannacas de ametistas. Finas sas cannacas etruscas abundaiant de oro e traballadura a trina, cando ch'in s'era ellenista sos Gregos aiant isvilupadu sos modellos issoro prus creativos, dae sos torches a sos collanas de làmina de brunzu. Totu custos elementos fiant istados releados dae sos romanos, chi b'aiant annantu motivos noos gràssias a s'introduidura de cammeos, coraddos, turchesas, eac.
Si sas cannacas produidas dae s'artesania bizantina aiant evidentziadu s'impreu de monedas e rughes, sa lallaneria bàrbara aiat abundadu de metallu e pedras baliosas.
A pustis de una fase medievale de sintzillia relativa, in su Renaschimentu s'impreu de sas cannacas fiat torradu a esser pobulare e sa lallaneria aiat produidu cabos de òpera beros e autèntigos.
In sos sègulos posteriores, sas cannacas fiant devènnidas un'istrumentu iscrusivamente femininu e aiant leadu una forma prus pagu imbargosa pro ponner in evidèntzia sa bellesa naturale de sas pedras.
Duncas, in su barigare de sos millènnios, si sunt impreados elementos bariados, sos prus comunos de sos cales sunt istadas pedras baliosas o mesubaliosas, zemmas, linna, corzu, biscacos, eac.
Sa cannaca est una de sas prendas utilizadas pro zugher unu sìmbulu cun s'intentu de afirmare sa pertenèntzia a una relizione o a una currente de pessamentu, pro narrer unu santucristu o unu Budda.
Umorismu nieddu
S'espressione umorismu nieddu faghet relatu a unu sutagènere de umorismu chi tratat de eventos o argumentos in generale cunsiderados meda sèrios o pro fintza tabùs, comente sa gherra, sa morte, sa violèntzia, sa religione, sa maladia, s'isentamentu, sa diversidade culturale, e diversos àmbitos criminales o para-criminales comente su terrorismu, mortòrgios, sa violèntzia sessuale, sa droga o sa pornografia.
Sa locutzione est istada coniada dae su teòricu de su surrealismu, André Breton, in su 1935 (in frantzesu: humour noir),  pro inditare unu suta-gènere de sa cummèdia e de sa sàtira in ue s'umorismu naschet de su tzinismu e de s'iscetitzismu, fatu·fatu in relatu a argumentos comente a sa morte.
Mancari s'umorismu nieddu potzat pàrrere boidu e chi tèngiat su fine ùnicu de causare s'ispàssiu a traessu de sa violatzione de règulas no iscritas de bonu gustu, est impreadu in literadura e in unos àteros campos, cun s'intentu de ispìnghere s'ascurtadore a resonare in manera sèria subra temas difìtziles.
S'umorismu nieddu si diferèntziat de su gènere de sa blue comedy, chi si cuntzentrat prus subra argumentos grussos e vulgares, comente a sa desnudesa, su sessu e is flùidos de su corpus. Mancari is duos gèneres sunt interdipendentes, s'umorismu nieddu si diferèntziat de s'oscenidade simpre in cantu est prus sùtile e non tenet netzessariamente s'intentu craru de ofèndere is persones. In s'umorismu oscenu, parte manna de s'elementu umorìsticu acudit dae trumbùliu e grisu, mentras sa cummèdia niedda includet elementos de ironia e de fatalismu.
Blues
Su Blues est unu genere musicale nasciu in Amèrica in su comintzu de su 1900, caratterizau dae is 12 battutas, dae sa Blue Note.
Is istrumentos tipicos funt sa boxi, sa chitarra, sa chitarra bassu, s'armonica a bucca, sa bateria.
1849
S'annu 1849 (MDCCCXLXIX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu lunis segundu su calendàriu gregorianu.
Innetafumajolos
S'innetafumajolos est un'impita nàschida unos cantos sègulos a como. In Itàlia, che in s'abarru de s'Europa, pro fagher custu traballu si leaiant pitzinnos e piseddos dae sas famìlias, o puru pedidores o òrfanos. Sa caraterìstiga chi custos piseddos deviant possuer fiat a esser meda lanzos pro poder intrare in manera azuventada a su tubu murru e l'innetare. Su Badde Vigezzo, chi s'agatat in Peemonte, est naradu su badde de sos innetafumajolos pro su nùmeru mannu de piseddos chi fiant emigrados a s'Europa de su nordu, mescamente intre su milliseighentos e su milliseteghentos. Est in cussu badde chi s'isvilupat onzi annu sa cuntzentradura internassionale de sos innetafumajolos.
A dies de oe, s'innetafumajolos est responsàbile de s'interventu de manutentura, duncas in prus de s'imbrustiadura sintzilla de sos cundutos, devet realizare su controllu de s'istadu de mantenimentu de su sistema tirafumos, sos anomalismos eventuales, e prus chi totu nde devet garantire s'eficàssia e sa capatzidade. Petzi sa manutentura ordinària cuntzìbida in custa manera prebenit sos fogos e sos abenenamentos dae monòssidu de carvòniu.
Su fumajolu, mezus naradu su sistema tirafumos, devet esser innetadu atzedende a ambas istremidades de su sistema: su terminale in sa cobertura e su foghile in intro de su bividorzu. S'abachetadura de sos cundutos podet esser realizada impreende duas tènnigas dae susu chirru a zosso o s'imbesse. Sos trastes pro s'innetadura sunt mudados in sos ùrtimos annos. Una die s'infilaiat una corda peri su cucumenale e, addaghi arribaiat a su foghile, li si ligaiat un'atzora de ruos o grùspinu e unu cabu de una corda de sa matessi longària e a pustis, unu subra e unu suta, s'istrisinaiat a susu e a zosso. Oe, intames, custa impita est mudada: est prebidu unu cuntrollu preventivu a mèdiu de teleispetura, sa zinzilladura de sas aberturas in intro de sos aposentos, s'atzessu a sa cobertura in seguràntzia, s'abachetadura a mèdiu de imbrùstias adeguadas in su materiale, sa tostura e sa forma, istrisinadas peri unu pesu iscudidore o pèrtigas fressìbiles torinadas una in fatu de s'àtera, e finarmente sa remoidura e sa dissipadura de su fumàdigu. Su rasigadore cràssigu de palas est unu pagu in disimpreu, sende chi sa formadura de depòsitos catramenosos chi dimandent s'utilizadura de su traste naradu fiat tìpiga de sos foghiles mannos abertos chi, pro neghe de su rennimentu issoro iscassu a beru, s'impreant semper prus pagu.
Sa situassione est diferente in Alemània, in ue pro una leze de su 1.936 sos possedidores de unu fumajolu non podent realizare s'innetadura pessonarmente, si nono chi pro l'innetare devent mutire un'innetafumajolos. In Alemània, sos innetafumajolos teniant una casta de monopòliu, est a narrer chi onzi bighinadu fiat assinnadu a un'innetafumajolos; in su 2.008, sa leze est istada modifigada, eliminende in cuntzetu teòrigu sa situassione monopolista narada.
Lord Dunsany
Su nomene justu sou fit Edward John Moreton Drax Plunkett, 18mu Barone de Dunsany ma issu est connottu cun su nomene de arte Lord Dunsany.
Quercus
Su chercu (quercus, L., 1753) est un arvure de sa familia fagacee meda comune in Sardigna e in Europa.
Podet creschere mannu e vivere a longu. Creschet in totue ma in modu ispetziale in collina e montagna non tropu alta. Produit landes, chi servint po nutrimentu de animales, porcos e porcrabos. Ogni noe annos dae su chercu si regoglit su suelzu, e tando su truncu de s'arvure cumparit de colore marrone. Su chercu perdet sas fozas in atunzu e ijerru.
1810
S'annu 1810 (MDCCCX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu lunis segundu su calendàriu gregorianu.
Limbas de sa Cina
Sas limbas de sa Tzìna sunt sas limbas chi sos 56 grupos etnicos reconnòtos faveddant in Tzina. In Tzina sa limba prus forte, chi si ischirriat in paritzos limbazos diferentes, si connoschet chin su lùmen de Hanyu (tzinesu: 汉语; tzinesu tradissionale: 漢語; pinyin: Hànyǔ) e s'istudiu suo est unu campu accademicu a banda. Hanyu, o limba Han, tenet 8 dialetos in sinu suo: sas diferentzias sunt goi mannas chi s'unu non si podet cumprender pro chie connoschet s'atteru. Sas limbas chi tenent prus amparu e istudiu in Tzina sun su mongolu, su tibetanu, Uyghur e Zhuang. Sicundu a Ethnologue, sa Tzina tenet 292 limbas galu vivas e una limba morta (Jurchen).
Sas lezes tzinesas non balent pro Hong Kong o Macau e, duncas, custos tretos tenent unu limbazu, su cantonesu, chi est a diversu dae cussu continentale.
In prus, est a ammentare chi sas regiones autonomas tenent limbas uffitziales in prus chi lis sunt reconnotas. Pro esempiu, su tibetanu est uffitziale in sa Regione Autonoma de su Tibet e su mongolu lu est in Mongolia.
Baseball
Su baseball est unu isport chi si jogada cun d'una mazza e una palla fra duas isquadras cumposta de noe elementos dognuna. Sos puntos si marcana ogni orta chi unu jogadore iscudet a sa palla cun sa mazza e faghet su giru tocchende sas battor bases, postas in sos angulos de unu quadratu chi enit jamadu diamond (diamante), e torrada a sa base de partenzia home base. Sos jogadores, de s'isquadra chi battidi cun sa mazza, iscudene a turnu contra a sa palla lanciada dae su pitcher (su chi lanciat sa palla) de s'attera isquadra, chi tentat in dogni modu de impedire a sos primos de marcare puntos eliminende sos battidores in tantos modos.
Repùblica Democràtica de su Congo
Sa Repùblica Democràtica de Congo (narada fintzas Congo, Congo-Kinshasa o ex-Congo belga) est un'istadu de s'Àfrica tzentrale. Sa capitale est Kinshasa.
At istèrrida de 2.345.410 km² pro unos 100.000.000 abitantes. Su norte de s'istadu est una de sas pius àreas mannas de silva ecuadoriale in su mundu; sa zona orientale s'afachiat a su rift est-africanu mannu, àrea de montes, de montigros, de lagos mannos, ma fintzas de vulcanos. Su sud e sa zona tzentrale, àrea de savana cun arbures, format unu pianu ricu de minerales. In su chirru estremu a ovest, una barantina de chilòmetros a norte de sa foghe de su riu Congo s'isvilupat sa costa in s'otzèanu Atlànticu.
Est s'istadu francòfonu pius populadu in su mundu. Vàrias chentinas de etnias formant sa populatzione de s'istadu. S'economia est printzipalmente de su setore primàriu (agricultura e bogadura minerària). Su paisu possedit unas risursas naturales immensas. Su frantzesu est sa limba ufitziale e bator limbas bantù (kikongo, lingala, tshiluba, swahili) sunt reconnotas a limbas natzionales.
Dae su 1908 a su 1960 custa colònia fiat istada narada «Congo belga», comente fintzas «Congo-Léopoldville» dae su nùmene de sa capitale (Léopoldville fintzas a su 1966, data de sa càmbiu de denumenatzione de sa capitale in Kinshasa). De su 1971 a su 1997 fiat istada ufitzialmente nodida cun su nùmene de Zaire.
Colin Rowe
Colin Rowe (Rotherham, Inghilterra 27 de martu de su 1920 - Arlington County, Virginia, Istados Unidos 5 de santandria de su 1999), fidi unu istoricu de s'architetura, unu criticu, teoricu inglesu e naturalizzadu americanu. Rowe est reconnopttu comente unu de sos pius mannos intelletuales chi, in sa segunda meidade de su XX seculu, ana influenzadu su mundu de s'architetura e de s'urbanistica massimu in su campu de sa pianificazione urbana e rigeneratzione e progettazione urbana.
Peter Eisenman
Eisenman at leadu sa laurea in Architetura in sa Cornell University, unu master in Architetura in sa Columbia University, e unu Master of Arts e unu Ph.D. a s'Universidade de Cambridge. Eisenman in dies de oe insinzada teoria e progetazione in sa Yale School of Architecture.
Limbas romanzas
Is limbas romanzas, limbas latinas o limbas neolatinas sunt is limbas derivadas de su latinu. Issas no sunt s'evolutzione direta de su latinu classicu, ma de cussu volgare est a nàrere "populare" (de su latinu vulgus 'pòpulu'), costituidu de is variedades linguisticas chi si sunt isvilupadas a pustis de s'espansione de s'Imperu romanu.
Prus de unu miliardu de persones tenet comente limba mama una limba romanza unu miliardu e mesu de individuos nde chistionant a su mancu una comente secunda o àtera limba. S'area in ue custas limbas si sunt isvilupadas, e sunt galu faeddadas in is versiones de oe in die, dda mutimus Romània e corrispundet a sa parte europea otzidentale de s?imperu romanu, francu sa Britannia, con s'annanta de àteras isulas linguisticas neolatinas minores difundidas in is Balcanos (limbas romanzas orientales). In su Nordafrica s'invasione araba (VIII sèculu) nche at burradu cale si siat vulgare latinu chi si fiat isvilupadu, mentras sa persistentzia de s'imperu in sa banda orientale sua, cun s'impreu magioritariu de sa limba greca a livellu ufitziale, at impedidu sa difusione populare de su latinu, a s'imbesse de cussu chi est sutzèdidu in sa banda otzidentale.
Is limbas romanzas, che su latinu classicu e is latinos volgares, benint classificadas in is  ramificatzionies de is  limbas italicas, in s'arbure de is limbas  indoeuropeas; issas formant cussu ca in dialetologia si mutit continuum romanzo.
Su tèrmine romanzu nde benit de s'avverbiu latinu romanice riferidu a su faeddare vernacolo (romanice loqui) a su confrontu de faeddare in latinu (latine loqui).
Distributzione geografica
Is limbas romanzas in Europa Originariamente is limbas romanzas fiant nàschidas e si sunt isvilupadas in s'Europa meridionale, cunchistada e colonizada de is antigos romanos. Ma gratzias a is scopertas geograficas, e a su colonialismu de is sèculos XVI-XVIII e mascamente gràtzias a s'espansione imperialista de is grandu potentzias europeas in su corso Otochentu is  limbas romanzas si sunt difundidas  in America puru, in Africa, in Asia e in Oceania, diventande una de is  famiglias linguisticas prus faeddadas de su mundu.
Pro su chi pertocat su nùmeru de Paisos in ue est chistionada, sa limba prus difùndida est su frantzesu, presente in Frantza, ISvitzera, Belgiu, in Canada, in is Caraibi, in meda Istados de s'Africa e in is arcipelagos de s'Oceanu Pacificu. S'Ispagnolu est faeddadu in Ispagna e in s'America Latina, in ue su portoghesu est presente imbetzes, in Portogallu, in Brasile puru e in calincuna banda de s'Africa. Una difusione a livellu europeu tenint su romenu puru, faeddadu in Romania e in Moldavia, e s'italianu, presente in Italia, a San Marino, in Isvitzera (Canton Ticino e Canton Grigioni), in sa Tzitade de su Vaticanu (in ue su latinu est cunsideradu limba ufitziale), in Istria (est limba ufitziale paris a s'islovenu in is  comunos de Capodistria, Pirano, Isola e Ancarano, e in prus limba ufitziale in paris cun su croatu in totu is àteros logos de sa Regione istriana),  in su fiumano e in Dalmazia, a Malta, in Corsica, in su Nizzardo, in su Principadu de Monacu, in ue no tenet però recconoschimentu ufitziale. Esistint limbas chi no sunt ufitziales de s'istadu ma coufitziales a intro de s'area de apartenentzia o cun calincunu reconnoschimentu giuridicu, comenete su sardu e su friulanu in Italia, su catalanu e su galitzianu in Ispagna.
Classificatzione e limbas imparentadas
Sa classificatzione de is limbas romanzas est intrinsecamente difitzile, ca meda de s'area linguistica est unu continuum de dialetos, e in calincunu casu sa politica podet giogare unu ruolu. In annanta a su latinu (ca no est inclùdidu a intro de is limbas romnazas) and a pagu limbas estintas de s'Italia, faghent parte de sa famiglia de is limbas indoeuropeas[ ].
Nche sunt ischemas diferentes pro pratzire is limbas romanzas. Tre de is ischemas prus comunos sunt custos:
Status modernu
Sa limba romanza chistionafda che limba mama prus difùndida oe in die est s'Ispagnolu, sighidu de su Portuguesu,, Frantzesu, Italianu and Romenu, ca coberint unu terrìtoriu mannu meda de s'Europa e adia benint impreadas comente limbas ufitziales e natzionales in deghinas de Paisos.
Frantzesu, Italianu, Portughesu, Ispagnolu, e Romenu sunt limbas ufitziles de s'UE puru e frantzesu e Ispagnolu sunt duas de is ses limbas ufitziales de is Natziones Unidas. A foras de s'Europa ispagnolu, frantzsesu e portughesu sunt puru limbas ufitziales de meda Paisos nàschidos a pustis sa fine de is imperios coloniales.
S'ispagnolu est sa limba ufitziale de s'Ispagna e de noe Paisos de s'America de su sud, domo de casi metade de sa populatzione de su continente; in sese Paisos de s'America tzentrale (totus francu su Belize); e in Messiicu. In is Caraibi, est ufitziale a Cuba, sa Repubblica Dominicana, e Porto Rico. In totu custos Paisos, s'ispagnolu latinu americanu est sa limba vernaculare de totu sa populatzione, donende a s'ispagnolu sa positzione de limba romanza prus faeddada. In Africa est sa limba ufitziale in sa Guinea Ecuadoriale.