cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cathy Berberian
Catherine Anahid Berberian nada Cathy (Attleboro, Massachusetts, 4 de làmpadas 1925 – Roma, 6 de martu 1983) est istada una mezzosoprano e una compositrice americana de origine armena, fit istada muzere de su composidore italianu Luciano Berio.
Davide Van De Sfroos
Su grupu
Finas a su 2016, sa formatzione fiat cumposta dae:
In su "Yanez Tour 2011" sa banda s'est fintzas arricada cun sa presèntzia de sa cantautora pugliesa Roberta Carrieri comente a istràngia ispetziale, chi at fintzas collaboradu cun su cantautore comascu in sas cantzones Dove non basta il mare e Blues di Santa Rosa, chi s'agatant in s'album de su 2011 Yanez.
Dae su "Folk Cooperatour" de su 2016 sa banda istòrica est istada remplasada temporaneamente dae su grupu giòvanu de sos Shiver pro donare sonidos folk a sas cantzones istòricas, comente chi siet istada una torrada a su tempus coladu.
ONLUS
ONLUS est s'acronimu de sas peraulas in italianu: Organizzazione non lucrativa di utilità sociale; e indicat una categoria tributaria a sa cale appartenin' tzertos entes de carattere privadu, in cui sos istatudos sian ripondentes a sas calidades elencadas in s'articulu n. 10 de su decreto legislativu n. 460 de su 2050. Essende in tale categoria si at dirittu a godire de agevolatziones fiscales.
Turalva
Turalva est una 'idda in provintza de Tattari de 988 abitantes. S'acciapat in su mejlogu, affaca Bunnannaru e Cheremule. Sa zona si narat "Badde 'e vulcanos" ca proite bi sunu meda vulcanos istudados, meda addattos pro sa produtzione de inu. Comente Monte'oes (monte dei buoi in italianu) e su monte Cuccureddu inue est situadu Cheremule. Turalva est prus chi ateru assotziada e connoschida cun su nuraghe Sant'Antoni. Su patronu est s'ipiritu santu chi est a su cominzu d s'istitiu.
Canisca
Su canísca (in italianu verdasca) est unu animale de su mare.
Manuel de Nobrega
Manuel De Nobrega (Sanfins do Douro, 1517 - Rio de Janeiro, 1570) Gesuita portughesu (1544), missionariu in Brasile (1549). In Brasile cun ateros gesuitas ada fundadu collegios, iscolas po s' istrutzione elementare de pitzinnos in divescios logos, chi a poi sunu diventadas tzitades: Rio de Janeiro, Sao Paulo. Ada difesu sos nativos contra sos colonialistas portughesos. Ada incontradu dificultades poite tzertas tribu indigenas praticaiana sa antropofagia. Padre De Nobrega ada iscritu” Dialogo sobre a conversao do gentio”, su primu iscritu in prosa in Brasile.
Pàulu Fresu/logudoresu
Paolo Fresu (Bilchidda, 10 de frealzu 1961) est unu trumbettista, flicurnista e composidore sardu de musica Jazz. Natu in su 1961,in sa Provintzia 'e Tattari a Bilchidda, como pitzinnu campau normalmenti, cando a 11 annos cumintzau su studiu de sa Trumba, como tottus sos composidores 'e su Jazz in sa Sardigna sa vida 'e pitzinnu cambiat cumpletamenti, cun bintannos cussu arribau a faghere sos cuntzertos a libellu internatzionali in multas cabidales.
Paisos Bàscios
Sos Paisos Bàscios o Paisos Bassos (in olandesu: Nederland, [ˈneːdərˌlɑnt] [ˈneːdərˌlɑnt]) sunt unu paisu costituente (land) de su Rènniu de sos Paisos Bàscios e istadu membru de s'Unione Europea. In prus de èssere su tzentru organitzativu e amministrativu de su Rènniu, si b'agatant sas seus ufitziales de sa monarchia e sas autoridades esecutivas, legislativas e giuditziàrias.
Sa capitale costitutzionale est Amsterdam, mentras ca s'esecutiva e legislativa est S'Aja. Is àteras duas tzitades printzipales sunt Rotterdam e Utrecht.
Sas provìntzias chi cumponent sos Paisos Bàscios sunt situadas in su norte-ovest de Europa e si ghetant in su norte e in s'ovest in su mare de su Nord, in su sud pigant làcana cun su Bèlgiu e in s'estu cun sa Germània. Sas munitzipalidades ispetziales de Bonaire, Sint Eustatius e Saba, situadas in sos Caràibes, cumpletant su territòriu olandesu. S'istadu est una de sas zonas prus densamente populadas de su mundu e unu de sos istados prus isvilupados: in su 2011 ocupaiat sa de tres posiduras in s'inditu de isvilupu umanu publicadu dae sas Natziones Unidas.
Sa subrafache totale de sos Paisos Bàscios est de 41 543 km² (paragonàbile a sa de s'Isvitzera). Sa caraterìstica printzipale de sa geografia olandesa est su praniore de su territòriu. Gasi comente inditat su nùmene, su territòriu de s'istadu est formadu dae terras (land) bàscias (neder) de sas cales aprossimadamente sa de bator partes una s'agatat a su livellu de su mare o in suta suo. Una cadena de dunas a longu a longu de sas costeras e de sas ribas de is frùmenes majores impeigant chi is zonas in suta de su mare siant inundadas, mentras ca unas cantas istatziones de pompadura aprovident a nde bogare s'abba proina de demasia. Sa luta pro nde pigare su territòriu a su mare est unu tema recurrente in s'istòria e in sa geografia olandesa. Una parte de su territòriu est costituidu dae polder, chi benint a èssere terras arrancadas a su mare, a lagunas o paules de sas costeras. Su puntu prus artu de sos Paisos Bàscios est su Vaalserberg (321 m s.l.m.), in s'istremu sud-estu de su paisu.
S'impreu de su nùmene «Olanda» pro si refèrrere a sos Paisos Bàscios, est dèpidu a su primore econòmicu e istòricu de custa regione. Custa denominatzione est impretzisa, podet resurtare fintzas ofensiva pro sos olandesos chi apròliant de àteras regiones de s'istadu e est paragonàbile a s'impreu incurretu de su nùmene «Inghilterra» pro si refèrrere in su Regnu Unidu.
Sos Paisos Bàscios puru si confundent a s'ispissu cun s'unione duanera de su Benelux chi cumponent impare a su Bèlgiu e a su Lussemburgu. Sa denominatzione de custa unione naschet de s'acòrdiu de cooperatzione intergovernativa firmadu in su 1944.
Leonard Cohen
Leonard Cohen (Montreal, 21 de cabidanni 1930 – Los Angeles, 7 de santandria 2016) dae una famiglia ebrea immigrada in Canada. Su babu fit de origines polacas e sa mama lituanas.
Judicadu de Càlaris
Su Judicadu de Càralis (in latinu: Iudicatus Karalintanus), fintzas naradu de Càlaris o de Plùminos, fiat unu istadu soberanu indipendente chi in s'Edade Mèdia s'isterriat in su chirru meridionale de sa Sardigna, cumprendende is atuales sub-regiones de mèdiu e bàsciu Campidanu, su Sùlcis, s'Ogiastra e sas partes prus a giosso de Barbàgia. Lacanaiat in su norte cun su Judicadu de Arbaree, e in partes minores cun sos de Torres e su de judicadu de Gaddura.
Calvariu
Calvariu est unu montiju affaca a Gerusalemme inue beniana giustisciados sos cundennados a morte e inue Gesu Cristu est mortu subra una rughe. Est giamadu puru Golgota ((dae s'aramaicu Gûlgaltâ: logu de sa calavera). Como cussa altura s'agatada intro a Gerusalemme chi est creschida a inghiriu.
Judicadu de Càlaris
Fiat custu giuigadu erederi deretu de su rènniu unitàriu sardu dae chi si diant ischirriare a fatu sos àteros giuigados, aiat cunserbadu pro tempus longu istitutziones, limba e costùmenes gregu-bizantinos. Sa durada fiat de unos 300 annos, dae su de 10-11 sèculos a su 1258. A cabu de su logu, bi fiant su monarca, denominadu judike, e unu cussìgiu deliberativu, sa Corona de Logu. Sa capitale beniat a s'agatare in Santa Igia, distruida in su 1258 e is cales rastas s'agatant galu oe in die in sa parte otzidentale de Casteddu.
Calvariu
Subra su Calvariu b'est sa basilica de su Santu Sepulcru, fatta fraigare dae Costantinu imperadore. In mesania de sa navada b'est su santu Sepulcru de Cristos, rivestidu de marmaru biancu. Colunnas minores rezzene una cupula minore. In sa creja varias cappellas, e una appartenede a sos ortodossos, un' atera a sos coptos, un'atera a sos armenos, un'atera a sos catolicos.
Judicadu de Càlaris
Su primu giuighe documentadu de su giuigadu de Càlaris diat èssere Marianu I Salùsiu I a cara de s'annu 1000, s'ùrtimu Gulliermu III Salusiu VI in su 1258. Su giuigadu fiat a pustis de una gherra ocupadu e ispartzidu intre su giuigadu de Arbaree, Gaddura, e sa famìllia Della Gherardesca. A su tempus de màssima istèrrida s'iscampiaiat pro unos 8.000 km² e contaiat unos 100.000 bividores.
In sa tradutzione italiana custu giuigadu est fatu·fatu naradu impropiamente Giudicato di Cagliari. Mancari etimologicamente su nùmene italianu Cagliari currespondat a su tremene Càlaris, sa moderna tzitade de oe in die est de fundatzione pisana, currespondende a s'originària Castrum Caralis o Castel di Castro o Casteddu de Càlaris, fortilesa fraigada pagu a tesu de s'antiga Santa Igia, a chi sos sardos galu narant Casteddu.
Is orìgines
Sa data dereta de sa nàschida de su rènniu de Càralis no est nodia. A pustis de sa conchista bizantina de sa Sardigna, acontessida in su 534 a òpera de Giustinianu, s'ìsula fiat intrada a parte de sa prefetura de Àfrica chi cumprendiat fintzas sa Còrsiga, sas Baleares, s'Àfrica de su norte otzidentale, e parte de sa penìsula ibèrica meridionale; su praeses de Sardgina, chi sutaiat a su prefetu de Cartàgine, teniat residèntzia in Càlaris, mentras su dux teniat sede in Forum Traiani.
In su 551 sa Sardgina fiat ocupada dae sos Ostrogotos ma fiat torrada a conchistare dae sos bizantinos a pustis de s'agabbu de sa gherra gòtica. A causa de sa gherra cun is Longobardos, a cara de su 582 s'imperadore bizantinu Tibèriu II aiat trasformadu sa prefetura de Àfrica in esarcadu de Àfrica.
Cun sa conchista de Cartàgine dae sos àrabos acontessida in su 698, s'ìsula fiat allorada a s'esarcadu de Itàlia, cun capitale in Ravenna. Imbàtidu unu tzertu momentu sa figura de su dux fiat ispèrdida e su praeses, naradu comomai iudex provinciae, si fiat fatu màssima autoridade in s'ìsula chi a partire dae su de 8 sèculos si fiat in sustàntzia fatu autònomu dae Bisàntziu.
In is deghinas de annos a sighire, mescamente pro causa de s'abisòngiu de si difèndere dae is lòmpidas saraghinas, a chi sos bizantinos no si podiant prus opònnere cun efetu ( a puntu ca in s'annu 815, "legati sardorum de Calari civitate dona ferentes", imbassadores sardos chi portaiant donos imbiados dae su iudex provinciae de Càralis, si fiant presentados a sa corte de Lodovicu su Piu, in Francoforte pro pedire agiudos ), aiant batidu a pagu a pagu a sa formatzione de sos istados sardos indipendentes.
Sa prima nova ufitziale de s'esistèntzia de unos cantos sennores locales s'agatat in una lìtera de paba Nicolau I, datada 864, in ue isse pedit a sos soberanos sardos de evitare cojas intre cunsambenados.
Cuntantu custu fatu, galu in su de 10 e in su de 11 sèculos fiant mentovadu un'arconte (o giuighe) solu de Sardigna in unos rètulos in limba grega bizantina agatados in Assèmini, Santu Antiogu e Biddesorris. Fentomende Arrigo Solmi: «No si depet irmentigare ca in s'istòria formativa de is istitutziones polìticas sardas su giuigadu de Càlaris rapresentat su nùcleu prus antigu e ca dae issu, si presumet, si siant ischirriados totu is àteros pro unu ispoddiamentu deretu e ispontàneu de is antigas istitutziones bizantinas.».
Su de 11 sèculu
Dae sas crònacas si deduit ca tales Mujāhid al-ʿĀmirī, mègius nodiu che noto Mugetu, sènnore de sa Taifa e de Dènia, in Ispagna (fortzis de orìgines cristianas), in su 1015 aiat chircadu de invàdere sa Sardigna. Sa gherra fiat acontessida in su Campidanu de Casteddu, in ue diat pèderde sa vida Malut (su Sennore o su Re), ghia de sas milìtzias sardas. Sas fortzas àrabas, mancari binchidoras, fiant torradas a si retirare a Ispagna, intentende unu atacu nou in su beranu de su 1016, impedidu dae sos flotas pianu-genovesas.
Sas primas novas ufitziales subra su giuigadu de Càlaris remontant a s'eletzione de su giuighe Marianu I Salusi I, de iscratza Lacon-Gunale, chi fiat duncas cunsideradu primi soberanu de Càlaris, mancari probabilmente nde fiant istados àteros in antis de isse.
Marianu I fiat mortu in su 1058 e ddi fiat sighidu su fìgiu Orzocor Torchitor I, chi aiat renniadu durante su perìodu de sa riforma gregoriana de sa crèsia catòlica. Orzocor susteniat su paba cun donatziones e favoressende sos mòngios benedetinos de s'Montecassino chi in cuss'època fiant isbarcados in Sardigna. Aiat tentu ses fìgios, Costantinu, Pedru Sèrgiu, Orzocor, Gonàriu, Torbenu. A sa morte sua, in su1089, ddi fiat sighidu su majore Costantinu, cun nùmene de Costantinu Salusi II. Costantinu aiat sighidu a apoderare sa reforma grigoriana de sa crèsia e aiat comintzadu una òpera de modernizatzione de su giuigadu cun su suportu de sos benedetinos, arribados in su giuigadu durante su guvernu de su babbu e de sa mamma, donende a is mòngios vitorinos de Marsìllia sa basìlica de Santu Sadurru e àteras propiedades in su territòriu giuigale. A pustis aiat postu Càlaris suta autoridade de s'archipìscamu de Pisa, Lamberto. Sa data de sa morte sua no est segura sende chi s'ùrtima intzidida sua in documentas pùblicas est de su 1090, ma su sighidore, su fìgiu Marianu II Torchitor II, no fiat cumparidu in antis de su 1103. Probabilmente a sa morte de Costantinu ddi fiat sighidu pro una iscurta su frade Torbenu.
Su de 12 sèculos
Marianu II aiat chircadu de mantènnere una posidura echidistande intre sas repùblicas marineras de Gènova e Pisa, chi s'ammostaiant semper prus interessadas a sa fortuna de is giuigados sardos. In su 1114 aiat sustentu, impare a su giuighe de Torres Costantinu I, s'imbiu pisanu contra sa taifa musulmana de sas Baleares.
A sa morte de Marianu, in su 1130, ddi fiat sighidu s'ùnicu erede Costantinu, chi fiat fatu giuighe cun nùmene de Costantinu II Salusi III. Isse aiat sighidu s'opera de sos antetzassores favoressende s'isvilupu de su monachèsimu in su giuigadu chi batiat isvilupu econòmicu, tecnològicu, culturale, e fintzas ligàmenes fortes cun s'Europa continentale. Costantinu fiat mortu in su 1163 chene fìgios mascros, isperdende gasi s'iscratza.
Su sighidore de Costantinu II fiat Pedru de Torres, maridu de sa prima fìgia de Costantinu II e fìgiu de su giuighe turritanu Gonàriu II, chi fiat artziadu a su tronu cun su nùmene dinàsticu de Pedru Torchitor III. A penas artziadu a su tronu fiat custrintu a si difèndere dae unu trampaneri filo-genovesu sustentu dae Barisone I de Arbaree. Pedru aiat pedidu agiudu a su frade, Barisone II de Torres, e cun s'apògiu suo aiat invàdidu su giuigagu de Arbaree. In su 1168 Pedru aiat strintu acòrdiu cun is genovesos a chie aiat cuntzèdidu su monopòliu pro su cummèrtziu in su territòriu de su giuigadu. Is pisanos, apentzamentados pro is tràficos econòmicos issoro, ddi aiant postu in contra su connadu, Oberto Obertenghi de Massa, maridu de Giorga, sa fìgia segunda de Costantinu II.
In su 1188 Oberto, cun s'agiudu de su fìgiu, aiat invàdidu su giuigadu e derrotadu Pedru, chi si fiat refugiadu dae su frade Barisone in Torres.
Su rènniu de Gulliermu I Salùsiu IV (1188-1214)
A pustis de sa derrota de Pedru fiat eleghidu su nebode Gulliermu, fìgiu de Obertu e Giorga, chi fiat fatu giuighe in su 1188 cun nùmene de Gulliermu I Salusi IV, inghitzende sa dinastia noa de sos Làcon-Massa. Gulliermu fiat òmine de atzione e diat fàghere de sa gherra s'atividade printzipale sua. Dae unas fontes si deduit ca luegus a pustis de s'imbestidura aiat partitzipadu a sa de tres crusadas (1189-1192). In cussu tempus probabilmente su giuigadu fiat apompiadu dae su babbu Obertu de Massa.
A sa torrada in Càlaris Gulliermu aiat agatadu ca su rènniu, filopisanu, fiat custrintu intre sos giuigados de Torres e Arbaree, filogenovesos. Iscasi ca timiat ca su giuighe de Torres Costantinu IV, chi in su 1191 aiat istipuladu unu patu cun Gènova, diat pòdere costituire unu perìgulu, in su 1194 aiat invàdidu su rènniu suo semenende·nche aterrimentu e segrestu. Aiat conchistadu sa Costera e ocupadu su casteddu de Su Burgu in ue biviat Prunisinda, mugere catalana de Costantinu II, chi aiat impresonadu in sa fortilesa de Santa Igia, segundu unas fontes a pustis de dd'àere istundinada. In su martzu 1195, cun sa mediatzione de su comunu de Pisa, fiat cunfiguradu unu acòrdiu chi presumiat sa liberatzione de sa giuighissa e su deretu pro parte de Costantinu de luire, suta pagamenta istabilida, sa Costera; su tratadu no aiat tentu pero rennèscida e pro chircare de resòlvere sa chistione fiat imbàtidu a Sardigna s'archibìscamu Ubaldo Lanfranchi. Mancari is tratativas fiant in cursu Costantinu aiat iscontzadu su tregu, e fiat iscominigadu dae Ubaldu, e aiat torradu a incomintzare sa gherra contra de Gulliermu, ocupende su casteddu de Costera, ma Prunisinda fiat morta de cadèliu in sas presones de Santa Igia. Sa gherra intre Costantinu e Gulliermu fiat sighida fintzas a sa morte de su primu, acontessida in su 1198. In s'intertantu in su 1196 una flota genovesa si fiat presentada in sas costeras de su Càlaris; Gulliermu aiat intentadu de rebusare sos invasores ma fiat derrotadu e sos lìgures aiant distruidu su palatu giuigale de Santa Igia.
In su 1195 Gulliermu aiat mòvidu gherra fintzas a su giuigadu de Arbaree, apompiadu dae sos filogenovesos Pedru I e Ugone I de Bas. Gulliermu aiat derrotadu s'esertzitu de sos inimigos, tenturadu Pedru impare a su fìgiu Barisone, aiat martzadu a manu de Aristanis e dda aiat sutamìtida, faghende·si a fatu reconnòschere che soberanu de Arbaree.
Su giuighe, a pustis de sa morte de Barisone I, aiat indiritzadu sas miradas de s'ispaniare fintzas a su giuigadu de Gaddura. Gulliermu aiat impresonadu sa fiuda e sa fìgia Alena, impinniende custa a si cojare cun su connadu Gulliermu Malaspina e aiat ocupadu parte de su territòriu giuigale; ma pagu a pustis, suta apressuru de su paba Innotzèntziu III, aiat renuntziadu a su progetu.
In s'intertantu, in sos ùrtimos annos de su sèculu, Gulliermu si fiat postu de acòrdiu Ugone I de Bas a chi aiat dadu in coja sa fìgia Preciosa. A sighidu de un'àteru acòrdiu istipuladu intre sos duos in su santuaine de su 1206 su giuigadu de Càlaris si fiat annessionadu parte de sa Marmidda. In su 1204 Gulliermu aiat liberadu Barisone (fìgiu de Pedru I d'Arbaree), maridu benidore de sa fìgia Beneita. Su giuighe, mudadu a Pisa pro s'incurare de sos interèssios suos in Toscana, fiat mortu chene erederis mascros, intre su 1213 e su 1214 lassende su giuigadu de Càlaris a sa màssima istèrrida. Su rènniu fiat passadu, duncas, a sa fìgia manna Beneita (1214-1232) e a su maridu suo Barisone Torchitor IV (1214-1217), giùighe de Arbaree dae su 1213.
Sighida de su de 13 sèculu
In su 1215 su giuigadu fiat atacadu dae su soberanu de Caddura Lamberto Visconti chi aiat organizadu una flota manna e fiat isbarcadu cun is armados suos a manu de Santa Igia custringhende sa giuighissa e Barisone a tzèdere a sos pisanos su possessu de su montigru a s'estu de Santa Igia, a pustis narada "Casteddu" e a ddis dare autorizatzione de bi pesare una fortilesa in ue si fiat acussorgiados sos mercaderos pisanos pro pòdere mègius cuntrollare e difèndere is tràficos issoro. Su burgu nou fortalessidu, pesadu intre su 1216 e su 1217, fiat naradu Casteddu de Castro e diat a costituire su primu nùcleu de sa moderna tzitade de Casteddu.
Barisone fiat mortu in su 1217 lassende su fìgiu Gulliermu, a penas nàschidu. Sa Corona de Logu, duncas, aiat eleghidu a s'iscannu giuigale Gulliermu, cun nùmene de Gulliermu II Salusi V, noantimes sende chi issu fiat unu pipiu, s'apòmpiu de su rènniu fiat assinniadu a sa mamma fintzas a cando non diat a cumprire s'edade de mannu. Suta sa soberania dìbile de Beneita, Pisa, e in particulare sa famìllia de sos Viscontis aiat acrèschidu enormemente s'influèntzia sua subra su giuigadu. Difatis du podestade Ubaldo I Visconti, fiat andadu cun in armas a Càlaris, usurpende su giuigadu, e Beneita aiat dèpidu cojare a Lamberto Visconti de Gaddura, frade de Ublado, chi fiat pero mortu in su 1223. Beneita si fiat torrada a cojare pro sa de tres bortas cun su luchesu Erricu de Ceola e fintzas una de bator bortas cun su marchesu Rinaldo Galandi. In su 1228 Ubaldo aiat torradu a invàdere su giuigadu de Càlaris pro assegurare sa sighidura de sa famìllia subra s'amministratzione .In s'intertantu a sa morte de Beneita, in su 1233, ddi fiat sighidu in manera cumprida su fìgiu Gulliermu II, giai eleghidu a sa morte de su babbu Barisone. Issu fiat però galu tropu pitzocheddu pro rennare e duncas fiat suportadu dae sa tziedda Agnesa (mamma de Adelàsia de Torres) e da su segundu maridu Ranieri della Gherardescha de Bolgheri chi aiat dèpidu acarare sos atacos de Ubaldo Visconti de Gaddura. In su 1235, fatu mannu, Gulliemru II aiat sutamìtidu voluntariamente su giuigadu a sos pisanos. Custu atrèmenu aiat afiantzadu a Gulliermu unu rènniu chne gherras essende totalmente manobaradu dae Pisa. Su territòriu fiat de facto guvernadu dae sas famìllias pisanas de sos Viscontis, de sos Della Gherardesca, e de sos contes de Capraja. Gulliermu II fiat mortu in bàsciu de su 1250.
Erederi de Gulliermu fiat su fìgiu Giuanne Torchitor V naradu Chianu. Su rènniu suo fiat istadu curtzu ma de importu sende chi aiat imprentadu unu fùrriu sustantziale in s'istòria giuigale. Disamoradu dae s'intrusida creschente de Pisa subra sos affàrios interiores, Chianu aiat pedidu agiudu a sa repùblica de Gènova. In su freàrgiu 1256, aiat imbiadu duos procuratores a Gènovapro firmare unu patu, chi fiat serradu su 20 de abrile e ratificadu su 25 de maju. Cun custu tratadu su giuigadu de Càlaris si fiat fatu alliadu de Gènova chi si impinnaiat a dare assistimentu militare in totu is gherras mentras ca Chianu fiat fatu tzitadinu genovesu. Issu aiat cuntzèdidu a Gènova s'esportatzione de su sale chene tassas e pro fintzas aiat donadu Casteddu de Castro a sos genovesos. Pisa aiat rispostu cun Gherardu e Ugolinu Della Gherardesca, a chie fiant imbiados afòrtios in oto naves, chi fiant is primos a pigare istrùssia. Dae Gènova, fiant partidos a manu de Sardigna bintibator galeras. A longu a longu de su caminu sa flota lìgure aiat tenturadu unas naves pisanas a manu de Porto Pisano, ma aiat istentadu tropu a imbàtere a Sardigna e Chianu fiat derrotadu e tenturadu. A pustis fiat assassinadu dae unu pisanu in Santa Igia intre su 17 de trìulas e su 15 de santuaine de su 1256.
Su sighidore de Chianu fiat Gulliermu, chi aiat pigadu su nùmene de Gulliermu III Salusi VI (nodiu fintzas che Gulliermu de Cepola) e fiat s'ùrtimu giuighe de Càlaris. Issu fiat fradile de Chianu e totu (fortzis fìgiu de Mària, sa segunda fìgia de Beneita) e fiat istadu inditadu dae cust'ùrtimu che erederi suo. Gulliermu aiat sighidu s'antepassadu suo in una polìtica in favore de sa repùblica de Gènova, boghende totu sos pisanos dae Casteddu de Càlaris. Luegus sas famìllias pisanas in sa regione, sos Della Gherardesca, Gulliermu de Capraja giuighe de Arbaree, Giuanne Visconti giuighe de Caddura, aiat agrustidu una armada poderosa e, cun s'agiudu de s'almirante pisanu Oddo Gualdaccio, aiant torradu a conchistare Casteddu de Càlaris e postu in assìtiu Santa Igia, chi, no retzende agiudos dae sos genovesos, fiat custrinta a s'arrèndere (trìulas 1258) e fiat totalmente distruida.
Fine de su giuigadu
Is de tres "tres" de su giuigadu aiant sighidu sortes diferentes:
Casteddu de Càlaris fiat antimas passada suta controllu deretu de su comunu de Pisa fintzas a su 1326 cando fiat conchistada dae s'esèrtzitu catalanu-aragonesu divennende capitale de su nou-nàschidu rènniu de Sardigna cun nùmene de Castel de Càller.
Santa Igia
Santa Igia fiat capitale de su giuigadu, mancari sa corte a su tempus fiat itinerante. Fiat nàschida a primìtziu de su de 8 sèculos cando sos bividores de s'antiga Càralis aiant incomintzadu a si nche fuire a manu de s'istàngiu de Santa Gilla pro agatare aprigu dae sas bardanas de sos piratas musulmanos. Sa tzitade fiat dotada de muros, portu, casteddu, seu e palatu giuigale, contaiat unos 10-15.000 bividores de totu sas classe sotziales. Fiat distruida in su 1258 dae sos pisanos e dae is alliados sardos e oe nd'abarrat istentàrgiu petzi unu fàbricu: sa cresia de Santu Pedru de sos Piscadores (su de 13 sèculos), chi s'agatat in su bighinadu casteddaju de Stampaxi, donada in su 1089 dae COstantinu I Salùsiu II a sos benedetinos de Marsìllia. In sa seu pisana de Casteddu sighit a s'agatare s'altare de Santa Gilla, chi aproliat dae s'antiga seu distruida.
Curadorias
Su giuigadu de Caralis si dividiat in seighi curadorias:
Carta de Logu caralitana
Sa giustìtzia fiat regulada dae sa Carta de Logu caralitana de chi oe abarrant unasrastas in s'Artzivu Gènerale de sa Corona de Aragona in Bartzellona gratzias a sa tradutzione fata dae unu pisanu in su 1325 pro su re de Aragona.
Diocesi
Sas filigresias de su giuigadu de Càlaris dipendiant dae s'artzidiòtzesi de Càlaris, chi teniat sede in Santa Igia, e dae sas diòtzesis de Suelli, Santu Antiogu, Tratalias e Santu Pantaleu
Casteddos
In su territòriu giuigales s'agataiant is sighentes casteddos : Àteros, comente su Casteddu de Santu Mighele de Casteddu e su casteddu de Gioiosaguardia de Bidda Matzràxia, sunt fortzis de època afatante.
Libera
Libera Associazioni, nomi e numeri contro le mafie est unu sotziu chi si interessat de attirare s'attentzione e de cuntrastare su fenomeno de sas mafias. Su sotziu si fit costituidu su 25 de martu de su 1995 pro sollizitare sa sotziedade contra a sa mafias e pro promuovere sa legalidade. Sa prima cosa fatta est istada de regogliere sas frimmas pro una proposta de legge chi epperat premittidu su impreu sotziale de sos benes sequestrados a sas mafia, chi fit diventada legge su 7 de martu de su 1996 cun su numeru 109.
Su presidente attualmente est Luigi Ciotti su matessi chi aiat fundadu su Gruppo Abele.
G7
Su G7 o Grupu de is 7 est un'organizatzione interguvernativa e internatzionale cumposta dae is sete economias prus adelantadas de su mundu.
Paisos membros de su G7 sunt: Cànada, Frantza, Germània, Giapone, Itàlia, Rennu Unidu, Istados Unidos de Amèrica, istados isvilupados cun pesu polìticu, econòmicu, industriale e militare cunsideradu de importu tzentrale subra iscala globale. Nàschidu in su 1975, fiat formalizadu in su 1986 cun s'intrada de su Cànada. Su rapresentante de s'UE e su presidente de su FMI podent pigare parte a is vèrtitzes de atòbiu tentos intre custos paisos
Santu Larentu de Roma
Larentu (in latinu: Laurentius; Huesca, 225 – Roma, 10 de austu 258) est unu santu, diaconu de sa creja romana. Si occupaiada de assistire sos poberos de sa comunidade. Arrestadu, si cheriada ischire dae isse inue funi sos benes de sa comunidade.
Larentu ad rispostu: sos poberos chi beniana agiuados. Martirizzadu cun su fogu, suta s'imperadore Valerianu.Un'antiga basilica est istada cunsacrada a custu santu afacca a su Campu Veranu. Sa festa su 10 de austu.
SBS - Servìtzios Bibliogràficos Sardos
Su sistema SBS - Servìtzios Bibliogràficos Sardos est unu situ ìnternet creadu pro èssere un'aina pro chie chircat unu libru publicadu in Sardigna dae un'editore locale. In su situ de SBS benint postas, in una retza ùnica, totu sas informatziones chi pertocant a sos libros sardos, ponende in paris totu sos protagonistas de sa filera de su libru: clientes, librerias, editores, distribudores, agentes, bibliotecas, iscolas e operadores culturales.
Creadu comente unu progetu pro frunire a s'utèntzia unu servìtziu pro sa chirca de sas publicatziones libràrias produidas in Sardigna, e pro promòvere sa produtzione editoriale librària isolana, impreat sas tecnologias informàticas e unu traballu de regorta de sas informatziones pro lu fàghere.
Pro su letore, SBS funtzionat che a unu catàlogu cummertziale modernu, cuncordadu sighende sos istandard internatzionales, disponìbile in suportos medas e chi chircat de tènnere sa difusione màssima. A s'utèntzia professionale chi impreat su sistema, SBS podet frunire servìtzios a pagamentu.
Su situ est a disponimentu in tres limbas: sardu, inglesu e italianu, e tenet fintzas feeds RSS, partzidos pro categoria e gènere de libru, chi permitint de abarrare informados pro su chi pertocat a sas publicatziones e a sos eventos noos.
Ligàmenes esternos
Pàgina printzipale de su situ de SBS
Ctm
Sa CTM S.p.a. est s'acrònimu de "Consorzio Trasporti e Mobilità". Est s'azienda de su trasportu pùbricu in Casteddu e in atras ses biddas acanta de Casteddu.
Sinistra e Libertà
Su coordinadore est Nichi Vendola.
Jacques Prévert
Jacques Prévert (Neuilly-sur-Seine, 4 de frealzu 1900 – Omonville-la-Petite, 11 de abrile 1977) est istadu unu poete e isceneggiadore frantzesu.
Essida de su Rènniu Unidu dae s'Unione Europea
S' essida de su Rènniu Unidu dae s'Unione Europea, comunemente incurtzada cun Brexit ([ˈbreksit], acrònimu de is faeddos inglesos Britain e Exit; Britànnia Manna e Essida respetivamente traduidu), est istadu unu protzessu polìticu chi at batidu a s'abandonu dae parte de su Rènniu Unidu de sa cunditzione de Istadu membru de s'Unione Europea, cosa chi giai fiat obietivu polìticu pessighidu dae unos cantos partidos polìticos, grupos tziviles e personas britànnicos a partire de su 1973, annu de adillida de s'istadu a sa tando narada Comunidade Econòmica Europea, antitzipadore de s'Unione Europea. Su pòdere de bessire dae s'Unione Europea est unu deretu de is Istados membros reconnotu dae s'artìculu 50 de su Tratadu de s'Unione Europea.
Giai in su 1975 aiat tentu logu su primu referendum pro sa permanèntzia de su paisu in sa Comunidade Econòmica Europea, cun resurtu in favore de abarrare. In su 2016 fiat fissadu unu segundu referendum, chi est istadu tzelebradu sa giòbia 23 de làmpadas, chi at dadu resurtu favoràbile pro s'essida dae s'Unione Europea cun casi su 52% de sos votos, contra a unu 48% chi at poderadu sa permanèntzia.
Su resurtadu no est istadu uniforme in totu su Rènniu Unidu, sende chi sos votos pro s'essida ant bintu mescamente in Inghilterra e in Galles, mentras chi in Iscòtzia e in Irlanda de su Norte, comente fintzas in su territòriu de Gibilterra, sa majoria s'est ispressadu pro s'abarradura. Su pesu demogràficu de s'Inghilterra e sa partetzipatzione arta in custa natzione sunt bènnidos a resurtare detzisivos pro ingrutziare sa balàntza a favore de s'essida. In custu sentidu, unos analistas ant sinnaladu sa possibilidade de unu iscontzu de su Rènniu Unidu e totu, iscasi ca diat pòdere torrare a batire a una frontera terrestre in sinu de s'ìsula de s'Irlanda, mentras ca s'Iscòtzia aiat votadu pro abarrare parte de su Rènniu Unidu giai in su referendum de su 2014, suta promissa de abarrare in s'Unione Europea.
Bisura de sa majoria de sos economistas est ca sa Brexit at a menguare meda probabilmente su redditu peròmine reale de su Rènniu Unidu in su perìodu mèdiu e longu, non prus su referendum e totu diat àere giai addanniadu d'economia. Istùdios subra sos effetos a partire dae su referendum ammostant pèrdidas annuales de richesa pro is famìlias ligadas a s'inflatzione, e pèrdidas intre su 2 e su 2,5% de su produtu internu brutu pro s'istadu intrenu. Cun sa Brexit est meda dàbile chi s'immigratzione dae s'àrea econòmica europea s'at a reduire, e s'aberet disafios pro s'educatzione superiore e sa chirca. Galu in su mese de santandria de su 2018 su pesu economicu de su "divòrtziu", paris fintzas a is relatos cun sa Repùblica de Irlanda e totu s'Unione Europea no fiant acrarados. S'atumbada pretzisa de s'essida pro su Rènniu Unidu at a depèndere de sa cunditziones "hard" (duras) o "soft" (moddes) de sa Brexit. No essire de s'Unione Europea diat antimes affortiare s'economia segundu unas chircas.
Raportos intre Regnu Unidu e Unione europea
S'idea de un' unione de sos istados europeos fiat naschida in luegus a pustis gherra cun sa voluntade de essire dae sa violèntzia de su segundu cunflitu mundiale, in nùmene de un'istabilidade econòmica de su continente europeu. Su documentu ufitziale chi diat a fatu contivigiare custa evolutzione polìtica in Europa a pustis de sa segunda gherra mundiale est istadu discùtidu intre su presidente de sos Istados Unidos Franklin Roosevelt e su primu ministru britànnicu Winston Churchill giai dae su 1941 suta de su nùmene de Carta Atlàntica, e est istadu realizadu a gherra finida in su 1949 (Patu Atlànticu).
Tzinnos istòricos
Fiat cumpàridu craru chi sos britànnicos, favoràbiles a su mercadu ùnicu europeu, aguantaiant male intremesos in sa polìtica interna issoro. In sos annos de su guvernu de Margaret Thatcher (dae su 1979 a su 1990) bi fiat istada una tensione forte: sa “sennora de ferru”, cumbinta euroiscètica, no aprovaiat sos contributos chi su Regnu Unidu fiat costrintu a bessare. A pustis de sas dimissiones suas, John Major aiat firmadu su tratadu de Maastricht de su 1992, chi criaiat s'Unione Europea (istitutzione chi faghet "de capeddu" a sas Comunidades europeas —sa Comunidade europea de su carbone e de s'atzàrgiu, sa Comunidade econòmica europea e sa Comunidade europea de s'energia atòmica, narada fintzas Euratom— e a unas àteras formas de cooperatzione, comente sa Polìtica èstera e de seguresa comuna). Cun su guvernu laburista de Tony Blair e, a segus, de Gordon Brown, pariat chi si fiat abertu unu perìodu de assèliu, ma sas pressiones antieuropeistas internas fiant torradas a si manifestare in sos annos sighentes, cun su Partidu Cunservadore torradu a su pòdere.
Fissadura de su referendum
David Cameron, leader de su Partidu cunservadore e primu ministru, aiat negotziadu in su freàrgiu 2016 unu acòrdiu nou cun Bruxelles; nointames, pro tènnere màrghine imajore de manovra in sas tratativas, aiat seberadu de tzerriare sos eletores britànnicos a unu referendum subra sa permanèntzia in s'Unione : sa pensada sua fiat ammustrare a Bruxelles e a sos partneres europeos sa concretesa de s'optzione de bessida de su Regnu Unidu dae s'Unione, pro ddos fàghere prus moddes in sa tratativa in cursu. Issu e totu s'aiat postu comente si siat contra sa bessida, chi no fiat unu obietivu polìticu suo.
S'aiant formadu, aici, duos frontes chi aiant dadu cumintzu a su referendum: de una banda bi fiat su fronte de su gai naradu Remain ("Abarrare"), pro sa permanèntzia in s'Unione, formadu dae sa metade de sos cunservadores ghiados dae Cameron, dae sos laburistas (cun cumbinchimentos bàrios), de sos liberaldemocràticos, de sos Birdes de Inghilterra e Galles e de su Partidu natzionalista iscotzesu; a custu fronte si contraponiat s'afilamentu de su Leave ("Lassare"), favoràbile a sa bessida dae s'UE, ghiadu dae Boris Johnson, chi pertenet a su matessi Partidu Cunservadore, e de su Partidu pro s'Indipendèntzia de su Regnu Unidu (UKIP) de Nigel Farage. Sa campagna eletorale, cumbàtida cun tonos veementes, fiat istada graemente signada dae unu fatu de sàmbene una chida in antis de su votu: sa bochidura, a banda de unu fanàticu, de sa deputada laburista Jo Cox, firmamente afilada pro su Remain. Tale eventu aiat a pustis batidu ambos sos afilamentos a suspèndere, pro carchi die, unas cantas initziativas issoro in sinnu de respetu.
Èsitu de su referendum e eventos imbenientes
Sos britànnicos ant fatu su referendum pro sa permanèntzia de su Regnu Unidu in s'Unione europea su 23 de làmpadas de su 2016 in su Regnu Unidu e in Gibilterra, e su resurtadu est istadu de ispantu, cun sos favorèvoles a s'essida dae s'UE a su 51,9% contra su 48,1% de sos eletores chi at botadu pro sa permanèntzia. Su votu at abertu fintzas problemas polìticos ca, pro esempru, in Iscòtzia (in ue, duos annos in antis, su referendum in s'indipendèntzia aiat bidu bìnchere sos "nono" fintzas pro s'incògnita de un'essida dae s'Unione europea a pustis de s'indipendèntzia) sos eletores ant botadu a majoria manna pro abarrare in s'UE.
Su votu de sos eletores britànnicos teniat sa natura de unu referendum consultivu e non vincolante: pro s'espressione efetiva de sa voluntade polìtica de essire dae s'Unione est istadu netzessàriu unu protzessu parlamentare pro s'aprovatzione de una lege cun sa cale fàghere incumentzare s'aplicatzione de s'artìculu 50 e su negotziadu chi li sighit. In custu tema, s'imprendidora e filàntropa Gina Miller at pesadu un' obietzione in sa Corte Suprema narende chi s'issèberu de s'essida podet èssere pigadu petzi dae su Parlamentu (comente fiat istadu su Parlamentu a ratificare s'intrada), e dae issu tando podet èssere fintzas revocadu. Sa Corte suprema de su Regnu Unidu s'est espressada su 24 de ghennàrgiu de su 2017, afirmende chi su Parlamentu depet èssere consultadu in antis de sighire cun s'ativatzione de s'artìculu 50; at naradu imbetzes chi non depent èssere postas in mesu sas assembleas devoludas de sas natziones costitutivas.
Sa notìfica de s'ativatzione de sa protzedura de essida b'est istada, duncas, su 29 de martzu de su 2017, a pustis de s'aprovatzione in su Parlamentu de su Regnu Unidu de una lege connota comente a su European Union (Notification of Withdrawal) Act 2017, chi at retzidu su royal assent su 16 de martzu antepostu. S'atu de su parlamentu at autorizadu su primu ministru Theresa May a presentare sa lìtera de notìfica a su presidente de su Cussìgiu europeu.
Su 5 de abrile de su 2017 su Parlamentu europeu at botadu a majoria manna una risolutzione chi delìmitat su perìmetru in intro de su cale s'at a dèpere realizare su negotziadu d'essida.
Su protzessu at tentu una pàusa pro more de sas eletziones antitzipadas in su Regnu Unidu, fatas dae su guvernu in càrriga in s'isperu, chi est istadu vanu, de afortiare sa positzione negotziale sua gràtzias a una base de cunsensu internu prus sòlida. A pustis de custu ùrtimu votu, sos negotziados sunt incumentzados in Bruxelles su 19 de làmpadas de su 2017, a sa presèntzia de su capu negotziadore de s'Unione europea, Michel Barnier, e de su Segretàriu de Istadu pro sa'essida dae s'Unione europea, e membru de su guvernu britànnicu, David Davis.
Su "votu significativu" de sa Càmera de sos Comunes
S'artìculu 13 de s'European Union (Withdrawal) Act 2018 at prevìdidu chi, in antis de varare sas misuras pro su ritiru britànnicu dae s'Unione, su Guvernu britànnicu sutapòngiat a unu meaningful vote de su Parlamentu siat s'Acòrdiu chi deperet agatare cun s'Unione europea sighende s'artìculu 50 de su Tratadu, siat su decraru polìticu in sas relatziones benidoras intre Regnu Unidu e UE.
Custa protzedura at, dae s'incumintzu de su 2019, batidu a s'esàmene parlamentare s'ipòtesi de acòrdiu istipulada dae su guvernu de Theresa May cun Jean-Claude Juncker e Donald Tusk, ma pro duos bortas sa Càmera de sos Comunes non l'at atzetada. Pro custa resone, "su Regnu Unidu at otentu un' estensione de sa data d'essida, in antis prevìdida pro su 29 de martzu, finas a su 22 de maju si resèssit a ratificare un'acòrdiu; si nono, s'Istadu at a lassare s'UE su 12 de abrile chene un' intesa, si no at a ofèrrere un'optzione alternativa".
S'essida dae s'Unione europea
A pustis de un'iter cumplessu de aprovatzione de s'acòrdiu de retzessu, chi at causadu fintzas sa ruta de su guvernu de Theresa May, sa formatzione de un'esecutivu nou ghiadu dae Boris Johnson e sas eletziones antitzipadas, su 23 de ghennàrgiu de su 2020 sa reina Elisabetta II at firmadu s'atu de ratìfica de s'acòrdiu, chi gasi divenit lege. A pustis sos presidentes de sa Cummissione europea e de su Cussìgiu europeu, Ursula von der Leyen e Charles Micheal, firmant s'acòrdiu a pitzu de sa Brexit, aviende gasi s'iter de ratìfica dae s'ala de s'UE. Su 29 de ghennàrgiu su Parlamentu europeu at aprovadu sos tèrmines istabilidos dae s'acòrdiu de retzessu de su Regnu Unidu cun 621 votos favorèvoles, 49 contràrios e 13 astenutos; sa die a putsis fintzas su Cussìgiu de s'Unione europea, pro mèdiu de una protzedura iscrita, at frunidu s'assensu suo a s'acòrdiu de retzessu de su Regnu Unidu, cumprende su protzessu de aprovatzione dae s'ala de s'Unione. Su 31 de ghennàrgiu de su 2020, dae sas oras 24:00 CET (oras 23:00 GMT) su Regnu Unidu acabat ufitzialmente de èssere un'Istadu membru de s'Unione europea. Dae cussu momentu incumentzat su perìodu de transitzione chi, francu chi bi siant pròrogas, at a acabare in intro de sa fine de su 2020.
Mafia
Mafia est una ispetzie de sindacadu de una organizatzione criminale chi prima e tottu praticat sa protezione in fromma de racket, s'usu de sas intimidatziones violentas pro manipolare sas attividades economicas locales, ispetzie sos cummercios e sos traficos illegales.
Karlovac
Karlovac est una bidda croata de 59.395 abitadores, cabitale de su contadu numenale.
S’agatat in sa Croàtzia tzentrale, 56 km. a su suddu-uestu de Tzagàbria e 130 km. a su nordu-estu de Rijeka. Est ubigadu in su paris pannònigu, a curtzu de sas Arpes Dinàrigas, est pretzisamente dae Karlovac chi cumintzat a si pesare sa parte montaresa chirru a su Mesuterranu.
Abarrat in su rugradorzu de biazadorzos importantes caminales e ferruviàrios chi dae Tzagàbria andant in sa deretura de Rijeka e Ispàlatu.
In prus de possuer numerosos parcos e meda birdura, Karlovac tenet sa particularidade de esser rugradu dae bator rios – Korana, Kupa, Dobra i Mreznica – i pro custa resone est cunnotu comente sa bidda de sos bator rios.
In su tzensimentu de 2001, sa munitzipalidade contaiat unu 85,86 % de croatos e unu 8,55 % de serbos.
Fùbalu/campidanesu
Su fùbalu o fuba est unu isport imbentau de is ingresus (football in inglesu) in su sèculu XIX.
Su giogu, comente si giogat oi, est stètiu codificau in Inghilterra candu in su 1863 funt stètias istabilidas is arregulas de su giogu (Laws of the Game). Su fùbalu, a livellu internatzionali, est guvernau de sa Fédération Internationale de Football Association connota de totus cun sa sigla FIFA. Sa cumpetizioni prus importanti est su campionau mundiali chi si giogat dònnia cuatru annus. Custu eventu est su prus sighiu de totu su mundu, difatis s'audience est su dòpiu de sa de is Olimpìadis.
Su giogu
Si acarant duas trumas de ùndixi giogadoris, chi chircant donniuna de ghetai sa bòcia aintru de sa retza de s'àtera.
Lèpere
Lèpere (Lepus europaeus) de sa Familia Leporidi. Su lepere comunu. Mamiferu. Longu unos 60 cm.
Orijas mannas, ojos mannos, cun pilos sensibiles in su runcu (vibrisse). Pilu longu e soffitze de colore rujittu. Sas ancas dasegus sunu longas e robustas, poite potat fuire cun saltios longos. Animale areste e vivet in campagna e mandigat erva e fenu. Est animale meda chircadu dae sos catzadores. Esistit su lepere de su nie chi vivet in sas zonas articas, ma puru in altu, in sas Alpes, e chi cambiat colore de su pilu, longu e soffitze, biancu in s'ijerru, e grigiu, colore de su terrinu in sas ateras istajones.
Benedettinos
Ana creadu bibliotecas e iscolas. Sos benededittos ana isviluppadu s'agricoltura bonifichende terrinos, e difendinde sa popolatzione a su tempus de sas invasiones barbaricas."Ora et labora", prega e trabaglia, fudi su programma dadu dae santu Beneittu.
Sos benedettinos sunu ancora presentes cun divescios monasterios in varia natziones. In Sardigna b'est unu monasteriu benedettinu a Santu Pedru de Sorres, affaca a Borutta, in su Tataresu.
1933
S'annu 1933 (MCMXXXIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in domìniga segundu su calendàriu gregorianu.
Gregòriu Barbarigo
Gregoriu Barbarigo. (Venètzia 1625 – Pàdova 1697). Santu. Preideru cattolicu. A Roma, su Paba lu ingarrigada de s'occupare de sos poberos a poi de sa peste de su 1656. Piscamu de Bergamo, e a poi Piscamu de Padova, si occupada de sa formatzione de su clero. Aberidi iscolas gratuitas pos sos poberos. S'est impignadu a ponnere paghe in sas brigas in sa tzitade. Est istadu fattu santu dae Giovanni XXIII.
John Fisher
John Fisher (1469- 1535). Santu. Cardinale, est mortu ca s'est oppostu a s'Attu de Suprematzia de su re Enricu VIII, chi si nominaiada cabu de sa Creja inglesa (Anglicana).
1970
S'annu 1970 (MCMLXX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia a segunda de su calendàriu gregorianu.
Arrosàriu
S'Arrosàriu est una pregadoria devotzionale a caratere litanicu tìpica de su ritu latinu de sa Crèsia catòlica dividia in chimbe postas o pàsias de avemmarias, babbonnostros e glórias.
In dies de sa chida si meditana sos misterios de sa fide cristiana (e chi s'agatana in sos Vangelos). Sos misterios de allegria su lunis e-i su sapadu; sos mistèrios de su dolore su martis e-i sa chenabura; sos misterios de sa lughe su joja; misterios de sa gloria du mercuris e-i sa dominiga. A poi chi enidi presentadu su misteriu si incomintzada cun su Babbu nostru, sighini deghe Ave Maria, si concruede cun su Glòria. A sa fine de sas chimbe postas de sa die, si narada sa Salve Regina, e de solitu si aggiunghene sas Litanias lauretanas.
Farche e marteddu
Sa farche e marteddu (☭) est unu sìmbulu de su movimentu operaju. Pro primu fit sìmbulu de sas organizatziones siat sotzialistas, siat comunistas; dae su sèculu XX est diventadu su marcu prus connotu de su comunismu.
Sìmbulos
Ja dae s'edade de mesu su marteddu, a s'ispissu assotziadu chin àteros trastes, rapresentaiat sos marcos de sos grèmios artisanales. Sas organizatziones proletàrias de s'Europa otzidentale ant isseperadu su marteddu comente sìmbulu issoro dae metade de su sèculu XIX. A in antis de sa rivolutzione russa su marteddu fit ja unu sìmbulu de sa classe operaja riconnotu in intro de su movimentu revolutzionàriu.
Sa farche imbetze fit fitiana in sos marcos de biddas e tzitades ligadas a sa massaria.
Custos duos trastes sunt istados isseperados comente sìmbulos de su pòpulu travalladore e rapresentant s'unidade de sos travalladores agrìculos e industriales. Est istadu Lenin chi at detzisu de los unire e su sutzessu suo si at àpidu a pustis de sa rivolutzione bolscevica.
Nikolaus Harnoncourt
Naskidu in Berlino, fattu mannu in Austria in sa tzitade de Graz ada istudiadu mùsica in Vienna.
Querétaro
Su Querétaro est unu de is 32 istados federados de is Istados Unidos Messicanos. Tenet una populatzione totale de 2'038'372 bividores in 18 comunos. Sa tzidade de Santiagu de Cheretaru est sa prus manna e su cabu de logu. Tenet una mannària de 11 658 km².
Michele Schirru
Michele Schirru, naschidu in Padria e creschidu in Puthumajore, fit emigradu dae giovaneddu in sos Istados Unidos e inie aiat aderidu a s'anarchia, in "L'Adunata dei Refrattari" de New York. Inie aiat commerciat bananas in su mercadu de Arthur Avenue, North Bronx; fit istadu in prima fila in sas lottas pro sustennere a Sacco e Vanzetti.
Domo Savoja
Domo Savoja est una de is prus antigas e importantes dinastias de Europa. S'orìgine sua est atestada giai dae sa fine de su de 10 sèculos in su territòriu de su Regnu de Borgogna, in ue fiat infeudada de sa Contea de Savoja, artziada a pustis a Ducadu in su de 15 sèculos. In su matessi sèculu, cun s'isperdidura de sa dinastia de is Lusignano, aiat otentu sa corona titulare de is regnos crusados de Tzipru, Gerusalemme e Armènia