cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cala Gonone
Cala Gonone est unu trighinzu de sa comuna de Durgale in sa provìntzia de Nùgoro, dae ue s’allargat unos otu chilòmetros.
Superende Durgale e pustis cursadu su tunnel in su C.n. 125 chi rugrat su monte Bardia, Cala Gonone si delìniat contra a su mare asulu asulu, posissionadu in su montigru isteremadu a punta in zosso chirru a sa costera de su Gurfu de Orosè. Sas prajas bellas a beru non si bident deretu, ca sa leada si nch’iscàmpiat a su portu turìstigu. Cala Gonone est rica in pensiones e hoteles e tenet un’acampadorzu e un’arzola echipada pro s’istassionamentu de sas autorulotas, peroe no est istada invàdida dae sas istruturas de retzida: difatis, issas sunt pro su prus architeturas refatas e destinadas a finalidades turìstigas, fitianu de reghidura familiale.
Sas calas istupendas de su gurfu, a bias, si podent sizire peri mare o, in tempus prus longu, a mèdiu de sas anderas de s’internu terrencu.
Intre sas calas prus cunnotas, s’amentant Cala Cartoe, Tiu Martine, Cala Fuili e Cala Luna.
Est famada e istupenda sa Perca de su Boe Marinu, chi moende dae sa costera intrat a su monte pro diferentes chilòmetros. A ie si refuzaiat su bigumarras (oe cussideradu istìnghidu in custa zona).
Björk
Björk Guðmundsdóttir (pronùntzia islandesa: [ˈpjœr̥k ˈkvʏðmʏntsˌtouhtɪr], nàscia su 21 de Dònniasantu 1965) connòscia puru sceti cumenti Björk (/ˈbjɜːk/) est una cantadora islandesa, iscritora de mùsica, produtora, DJ e atora. In corant'annos de profesione at isvilupadu un'istile musicale eclèticu chi ispàtziat intra medas gèneres e influèntzias, tocande pop, espertimentale, clàssica, trip hop, IDM e avant-garde.
Ashgabat
Ashgabat (in persianu: عشق آباد‎‎, literalmente "tzitade de s'amore"; in russu: Ашхабад, trasliteradu: Ašchabad), giai Poltoratsk (in russu: Полтора́цк) de su 1919 a su 1927, est sa capitale e sa tzitade prus populada de su Turkmenistàn.
Est posta in s'Àsia tzentrale, intre su desertu de su Karakum e sa cadena montosa de su Kopet Dag. Fundada in su 1881 e fata in su 1924 capitale de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Turkmena, est istada distrùida dae unu terremutu in su 1948 e est a fatu torrada a fraigare, subra impulsu de su presidente turkmenu Saparmyrat Nyýazow.
Otzèanu Antàrticu
S'Otzèanu antàrticu, naradu fintzas Otzèanu australe, otzèanu Meridionale o Otzèanu glatziale antàrticu, segundu su cuntzetu anglosàssone est s'imparis de mares chi inghìriant su continente antàrticu prus a sud de sa largària 60° S.
Tirat a 20 728 000 km² cun fundu màssimu de 7 235 m. Est situadu in s'emisfèriu australe e inghìriat s'Antàrticu isporghende fintzas a largària, formalmente definida in su 2000 dae s'Organizatzione Idrogràfica Internatzionale, de 60° S, ultres de sa cale s'agatant s'otzèanu Patzìficu, s'otzèanu Atlànticu e s'otzèanu Indianu (movende de s'emisfèriu otzidentale e andende dae ovest cara a est).
Chi si cunsìderant is otzèanos de sa Terra chimbe, e non tres comente de costumadu in Itàlia, s'Antàrticu est su prus meridionale de sa Terra e su bator pro tirada. In Itàlia e in unos àteros Paisos sa zona de mare a giru a giru de s'Antàrtide no est cunsiderada un'otzèanu a berus, ma costituit is estremos meridionales de is otzèanos Atlànticu, Indianu e Patzìficu. Atualmente sa bàlida de su mare Antàrticu, prus chi non geogràfica, est geopolìtica, a sos fines de s'isfrutu suo, resone pro chi sa làcana sua setentrionale (largària 60° S), currespondet a paràmetros fissados dae su tratadu Antàrticu.
Ossìgenu
S'ossìgenu est s'elementu chimicu de sa taula periòdica de is elementos chi tenet a sìmbolu O e nùmeru atòmicu de 8.
Su nòmine dependet de su gregu ὀξύς, oxýs, «aghedu» (literalmente: «puntudu») e sa raighina γεν-, ghen-, chi signìficat «ingenerare». S'elementu est comune e non s'agatat in sa Terra ebbia, ma in totu s'universu.
S'ossìgenu molculare O2, comente s'agatat in sa Terra, est termodinamicamente instàbile, ma esistet gràtzias a sa fotosìntesi de is matas. Est elementu chimicu prus comune in su còrgiu de su praneta, raprensentende·nche unu 47% de sa massa, intames de s'atmosfera in ue s'agatat in peschentos de su 21% subra su volume e de su 13% subra sa massa.
Progres
Progetu Repùblica de Sardigna, incrutzadu fatuvatu cun s'acrònimu Progres, est unu partidu sardu indipendentista. Su partidu, nàsciu in su 2011, est a favore de una sogetividade pròpia pro sa Sardigna chi siat abista, soberana, pacìfica e lìbera. Dae su 2014, su segretàriu natzionale est Gianluca Collu, unu de is fundadores de su partidu in su 2011.
Resurtados eletorales 2014
In is eletziones natzionales de su 2014, cun Michela Murgia che a candidada, Progres at otènnidu su 3% de is votos (30.000).
Jules Cotard
Jules Cotard (Issoudun, 1 làmpadas 1840 - Vanves, 19 austu 1889) est stètiu unu neuròlogu francesu. Est connotu po ai descritu e donau su nòmini a sa sìndromi de Cotard, chi consisit in su crei de essi mortus, de no esisti o de ai pèrdiu is òrganus internus.
At studiau meixina in Parigi e apustis at traballau comenti internu in su spidali de La Salpêtrière cun Jean-Martin Charcot. Inguni s'est interessau a s'ictus e is cunsighèntzias suas, faendi autopsias po cumprendi is efetus in su cerbeddu finas a su su 1869, candu est intrau comenti mèigu chirùrgicu in su regimentu de fanteria a s'incumentzu de sa gherra francu-prussiana.
In su 1874 est andau a bivi in Vanves, innui est abarrau po is ùrtimus 15 annus de vida, donendi un'agiudu de importu a sa cumprensioni de maladias che diabeta e delìrius.
In s'austu de su 1889 filla sua s'est amaladiada de difteriti e issu dd'est abarrau acanta po is 15 diis innantis chi fessit arricoverada, amaladiendi-si issu etotu e morrendi in sa de 19 diis de cussu mesi.
Santu Pedru de Silki
Santu Pedru de Silki (Tatari). Si trattat de una creja e unu cunventu, unu tempu fora de Tatari e oe in tzittade. Sos istoricos Giuanne Frantziscu Fara e F. Vico ( sec. XVII) faeddant de unua creja e de unu monasteru fundados dae sa Mama de Mariano I de sa familia Lacon -Gunale in su 1112, ma fortzis sunt de sa  segunda medade de su sec.XI. In sa creja si venerat sa Madonnna de sas Grascias. Est una istatuetta tardo gotica, de ceramica pintada de 30 cm.
Tenet in bratzos su Bambinu e ammuntada de unu manteddu mannu de colore crema, cun fiores. Custa Madonna est venerada meda dae sa popolatzione de Tatari. Una festa manna si tzelebrat l'ultima dominiga de maju. Sa creja est ricca de quadros.
Bi sunt duos retablos : su retablo majore cun cun divescias istatuas de santos frentziscanos. Un ateru retablo in sa cappella de Santu Salvatore de Horta, est obera de mastros locales (sec. XVII). Sa parte originaria de sa creja est romanica, e gai su campanile (sec. XII).
Esistit unu Condaghe de Santu Pedru de Silki ( sec.XI-XIII)in sardu, cunservadu in sa Biblioteca de s'Universidade de Tatari.
Bernardino Palazzi
Bernardino Palazzi (Nùgoro, 22 de nadale de su 1907 - Roma, 13 de santandria de su 1986) est istadu unu pintore sardu.
Biografia
Est nàschidu in Nùgoro, fìgiu de Francesco, pesaresu, e de Pasqualina Siotto de Orane. A pustis de sos primos istùdios, in Nùgoro e in Tàtari, est andadu a Roma pro istudiare s'arte, sighende posca in Firenze e in Pàdova. Sas primas espositziones suas in Venètzia, a curtzu a su 1925, ant collidu opiniones positivas de sa crìtica e in su 1928 l'ant invitadu a sa biennale de Venètzia. In su 1929 s'est istabilidu in Milanu e in cue est intradu in cuntatu cun su grupu de carrera Bagutta chi at pintadu in su cuadru suo prus famadu, un'ògiu in tela de 155 x 250 cm, espostu in sa de XX Biennales de Venètzia e cunservadu in sa Galleria cumonale de Arte Moderna de Milanu. In su 1946, acabada sa gherra, at cojuadu sa modella Maray Abbove e, fintzas si sa fama sua fiat acabende, at sighidu a traballare e a espònnere cun unu sutzessu discretu. In su 1961 at illustradu, cun 320 disinnos a pastellu, sa Storia della mia vita (S'Istòria de sa vida mea) de Giacomo Casanova e in su 1970, cun 40 tàulas a tèmpera, sa Gerusalemme liberata de Torquato Tasso. Corfidu dae un'ictus in su 1985, est mortu s'annu sighente a s'edade de setantanoe annos.
Istadiai
S'istadiai est una de sas cuatru istagionis. Cumenzat su 21 de Làmpadas e acabat su 22 de Cabudanni.
Wang Shu
Wang Shu sighit s'attividade sua in Hangzhou in sa Provintzia de Zhejiang in Cina. Est atytivu in s'iscola de architettura de s'Accademia de sas Artes de sa Cina. In su 2012, Wang at rezidus su Premiu Pritzker.
Chuck Berry
Charles Edward Anderson "Chuck" Berry (St. Louis, 18 santuaine de su 1926 – Wentzville, 18 de martzu 2017) est istadu unu cantante americanu. Est istadu su cantante pius rapresentativu de su Rock and roll de sempre e medas musicistas si sunu ipirados a issu.
Ben Tre
Ben Tre (in Vietnambu: Thành phố Bến Tre) est sa capitale e sa tzitade pius populada de s' Ben Tre, Vietnam, ada unos 116,000 de abitantes.
Emoglobina
S'emoglobina est una proteina globulare cun istrutura cuaternària costituida de bator sub-unidades. Solùbile, de colore ruju, s'agatat in is glòbulos rujos de su sambene de is vertebrados, foras pro carchi pische de s'Antàrtide.
S'emoglobina est responsabile de sa ciùghida de s'ossìgenu moleculare de unu cumpartimentu a arta cuntzentrazione a is tèssidos chi nde tenent abisòngiu.
Onniunu de is bator glòbulos protèicos, naradu globina, ciùghet a intro una molècula de protoporfirina, chi coòrdinat unu jone de ferru in istadu de ossidatzione ferrosu (Fe²), chi s'agatat in posidura pagu a foras de su pranu de sa molècula. Sa protoporfirina ligada a su ferru pigat nòmine de Grupu Eme.
S'emoglobina (chi si ìnditat cun su sìmbulu Hb) est sintetizada a livellu de is pro-eritroblastos policromatòfilos (precursores de is eritrocitos) e sighit a abarrare in cuntetratzione artas in sa cèllula cumprida.
Mudas de orìgine genètica de s'istrutura primària de sa molècula, chi nde trastòcant sa funtzione, o de s'espressione chi nde trastocant sa cantidade in ròlliu, pigant nòmine de emoglobinopatias.
Ouagadougou
Ouagadougou est sa capitale de su Burkina Faso e su tzentru amministrativu, culturale e econòmicu de sa natzione. Est fintzas sa tzitade prus manna de s'istadu, cun una populatzione de 2.200.000 persones in su 2015.
Is indùstrias primàrias de Ouagadougou sunt s'indùstria alimentària e de tessìngiu. Sa tzitade est serbida dae un'aeroportu internatzionale e est acapiada dae una ferrovia cu Abidjan in Costa de Marfilu. Non b'at niunu servìtziu ferruviàriu cara a Kaya. B'ant diversas autoistradas chi acàpiant sa tzitade cun Niamey, in Niger, su sud cun su Ghana e su sud-ovest cun sa Costa de Marfilu. In Ouagadougou ddoe est unu de is mercados prus mannos de s'Àfrica otzidentale, chi est brusiadu in su 2003 e dae tando est istadu torradu a abèrrere cun istruturas mègius pro prevènnere unos àteros possìbiles fogos. Unas àteras atraidas incluent su Museu Natzionale de su Burkina Faso, su Palatzu Moro-Naba, su Museu Natzionale de sa Mùsica e diversos mercados artesanales.
Tzitade de Guatemala
Tzitade de Guatemala (in ispagnolu Ciudad de Guatemala, ufitzialmente La Nueva Guatemala de la Asunción) est sa capitale de su Guatemala e fintzas, cun prus de 4 milliones de bividores, sa tzitade prus populada de Amèrica tzentrale.
Fundada in su 1620 de is ispagnolos subra de is ruinas de una bidda antiga maya in sa badde cumprèndida intre is tres vulcanos Fuego, Agua e Pacaya, est istada capitale de is Provìntzias Unidas de Amèrica Tzentrale de su 1823 a su 1834. In su 1776 fiat fata capitale de Guatemala. In sa note de su 4 freàrgiu de su 1976 est istada tocada dae unu terremotu violentu meda. A pustis de sa fine de sa gherra tzivile intre su guvernu ditatoriale e s'Unidade Natzionale Rivolutzionària Guatemalteca in su 1992 sa tzitade fiat abarrada sa capitale de s'Istadu nou e fiat modernizada, arrichida cun logos de atraida noos e fiat crèschida. Oe Tzitade de Guatemala est sa prus manna, moderna e populada metròpoli de Amèrica Tzentrale e su 30% de sa populatzione residente in Guatemala, istimada in su 2019 a 17 milliones de persones, bivet in s'ampra àrea urbana de sa Capitale.
Festa de su Redentore
Sa Festa de su Redentore est un occasione de orìzine relizosa alabada in Nùgoro s'urtima chida de Austu.
Museu de s'Istatuària Preistòrica Sarda
Su Menhir Museum - Museu de is Pedras Fitas o Museu de s'Istatuària Preistòrica Sarda, postu in su Palatzu Aymerich in su burgu de Làconi, est unu museu ùnicu in sa tipologia sua pro more de sa colletzione rica sua de Istàtuas-pedras fitas (fintzas istàtuas-isteles) atzapadas in su territòriu de Làconi, cun su primu acatamentu in su 1969.
Istòria de Palatzu Aymerich
Sos Aymerich, lòmpidos in Sardigna in su 1323 paris a Alfonso De Aragona pro ocupare s'Ìsula, ant tentu unu ruolu de annotu in s'istòria locale, moderna e cuntemporànea, determinende fatu-fatu sos acuntessimentos diferentes chi ant animadu custu territòriu pro 500 annos.
Inauguradu in su 1846 comente residèntzia rurale de sos marchesos de Làconi, su Palatzu est un'esèmpiu ispantosu de istile neoclàssicu, frutu de su progetu de s'otighentos de Gaetano Cima, architetu casteddaju chi li si depet sa realizatzione de su corpus nòbile, de sa fatzada de s'edifìtziu e de sa capella palatina. Su corpus printzipale de s'edifìtziu s'isvilupat in 3 pranos, e est caraterizadu dae sa fatzada printzipale, in istile neoclàssicu tìpicu, partzida dae bentanas e curridores elegantes.
A intro, in su “pranu nòbile” destinadu giai dae s'incumintzu a unu ruolu de ambiente de rapresentàntzia, sunt galu visìbiles cartas de muru pretziosas de s'època, realizadas dae sa tipografia frantzesa de primore Maison Dufour.
Sa superfìtzie totale de su fàbbricu est de prus de 5.000 metros cuadrados, funtzionale a s'acumprimentu de totu sas fainas de cunservatzione e trasformatzione de sos produtos alimentares bènnidos dae sos possedimentos agrìculos e dae sos allevamentos de su territòriu.
Istòria de su Museu
S'istitutzione museale, inaugurada in su santandria de su 1996, in sos aposentos de su Palatzu Munitzipale, fraigadu in s'Otighentos, daiat ispàtziu a s'espositzione de 40 Istàtuas bènnidas dae su sartu de Làconi.
A pustis de sa còmpora de su Palatzu Aymerich fata dae su Comune de Làconi, e de su restàuru fatu a pustis, in su 2010 ant inauguradu sa sede museale noa chi cumprendet, paris a sas Istàtuas-Perdas fitas de Làconi, istàtuas bènnidas dae sos territòrios de Santu Antoni Arruinas, Àllai e Samugheo.
Espositzione museale
S'Espositzione museale s'articulat in tres livellos e ùndighi salas a intro de su Palatzu Aymerich. A su pianu terra, in paris a sa billeteria e a sa butega de libros e ogetos, agatamus una prima espositzione de Pedras fitas, sa riprodutzione de una cava pro sa creatzione de sas Istàtuas e sa Capella Nòbile de sa famìlia Aymerich, restaurada dae pagu. Sa bìsita sighit in sas cortes de foras de su palatzu, pro sighire a pustis in sas salas de su de duos pianos, in ue agatamus espostas sas Istàtuas-Pedras fitas de su territòriu e una colletzione de manufatos de importu mannu, parte de s'asciugàriu funeràriu de unos cantos interros de su Neolìticu e de sa prima edade de sos metallos, ligados a su matessi cuntestu de acatamentu de sas Pedras Fitas.
In su de unu pianu, imbetzes, su chi benit mutidu pianu nòbile, podimus ammirare sas cartas de muros de s'Otighentos de sa manifatura Joseph Dufour. Sas salas chi abarrant de custu livellu sunt, in dies de oe, sede de mustras temporàneas de interessu mannu.
S'incantadora Creamy Mami
Creamy Mami s'incantadora ( 魔法の天使クリィミーマミ Mahō non tenshi Kurīmi Mami?, lett. "S'ànghelu de sa maja Creamy Mami") est una sèrie televisiva ànime de gènere mahō shōjo, prodùida dae s'istùdiu Pierrot e trasmìtida in Giapone dae su 1983 a su 1984 e connota fintzas in Sardigna, inue est cussiderada unu de sos cartones animados chi ant tèntiu prus fortuna. Custu anime godit fintzas de una traspositzione manga, distribuida dae sa Kōdansha in manera parallela a sa trasmissione.
Sa sèrie sighit sas paristòrias de una pitzinna chi, posca àere retzidu balias màgicas, si trasformat in una cantante de sutzessu.
Iamamiwhoami
iamamiwhoami est su nùmene de su progetu audiovisivu cuncordadu dae sa cantautora isvedesa Jonna Lee e de su produtore discogràficu isvedesu Claes Björklund. Collàborant cun issos psu regista Robin Kempe-Bergman, su scenògrafu Agustín Moreaux, su fotògrafu John Strandh e su costumista Mathieu Mirano.
Turkmenistàn
A pustis de sa ruta de s'URSS e de sa cunsighente indipendèntzia in su 1991, su pòdere fiat pigadu dae s'ex cabu locale de su sistema sovièticu Saparmyrat Nyýazow, chi at detentu sa càrriga vitalìtzia de Presidente assolutu (Türkmenbaşy, Babbu de sos Turkmenos) finas sa morte, acontèssida pro infartu su 21 de nadale 2006. Sa ditadura de Nyýazow est istada caraterizada dae un' imprenta peculiarmente filosòfica, basada subra su Ruhnama, su Libru de Oro, in ue Nyýazow aiat iscritu is teorias filosòficas e polìticas suas, su cale istùdiu est obrigatòriu pro atzèdere a calesi cherzat càrriga pùblica. Su cultu de sa personalidade de su Presidente est istadu cultivadu in manera massitza, pro mèdiu de vàrias initziativas pùblicas. In su 26 nadale 2006 su Cussìgiu de su Pòpulu de su Turkmenistàn at annuntziadu in unu primu tempus chi a Nyýazow diat sighire Durdy Durdyýew, tando visu-ministru de s'isport e de su turismu, ma a fatu sa nòmina fiat dada a Muhammetnazar Gurbanow, chi s'11 de freàrgiu 2007 est istadu sostituidu dae Gurbanguly Berdimuhammedow, chi dae tando est Presidente. Berdimuhammedow at fissadu eletziones noas cumbidende sos oposidores polìticos in esìliu a torrare in pàtria. In su nadale de su 2013 s'ant tentu sas primas eletziones parlamentares multi-partiticas dae s'indipendèntzia.
Star Wars
Star Wars (Gherras istellares) est una franchìtzia creada dae George Lucas, chi s'isvilupat dae una paristòria tzinematogràfica cumentzada in su 1977 cun sa pellìcula Star Wars, suta-tidulada apustis Episode IV - A New Hope (Episòdiu IV - Un'isperu nou).
A su primu film sunt sighidas duas àteras pellìculas, distribuidas tres annos a tesu s'una dae s'àtera: Star Wars: Episode V - The Empire Strikes Back (S'Imperu torrat a corfire, 1980) e Star Wars: Episode VI - Return of the Jedi (Sa furriada de su Jedi, 1983).
In su 2012 The Walt Disney Company at comporadu is deretos de sa sèrie e at incumentzadu sa produtzione de una trilogia secuela cun Star Wars: The Force Awakens (S'ischidada de sa Fortza, 2015), Star Wars: The Last Jedi (Is ùrtimos Jedi, 2017) e Star Wars: The Rise of Skywalker (S'artziada de Skywalker, 2019).
Ddoe at fintzas una sèrie Anthology chi includet Rogue One: A Star Wars Story (Rogue One: una paristòria de gherras istellares, 2016) e Solo: A Star Wars Story (Solo: una paristòria de gherras istellares, 2018).
Ferru
S'elementu s'agatat semper ligadu cun àteros comente: carbòniu, silìciu, manganesu, cromu, nichel etc. Cun su carbòniu su ferru format is duas legas suas prus nodias: s'atzàrgiu e sa ghisa. A livellu industriale si podet otènnere ferru cun puresa chi s'acostat a su 100%, usadu pro ligas cun àteros elementos chìmicos a iscopu de otènnere materiales cun carateristicas diferentes.
Su ferru est de importu mannu in sa tecnologia pro is carateristicas mecanicas, e in passadu fiat aici de importu chi at dadu nòmine a unu periodu istòricu: s'edade de su ferru.
Burgenland
S'istadu federadu de Burgenland (in croatu: Gradišće, in ungheresu Őrvidék, in islovenu Gradiščanska) est su Bundesland prus orientale de s'Àustria. Est su prus aparisadu de sa natzione e su chi est istadu istituidu in tempus prus reghente: in su 1921, comente is germanòfonos locales aiant detzìdidu de abrarrare a s'Àustria in logu de s'Ungheria (de chi su Burgenland fiat fintzas a tando parte). Sa capitale est Eisenstadt.
Su Burgenland tenet istèrrida de 3961,80 km² e populatzione de unos 286.120 bividores. Allàcanat in s'uestu cun sa Bàscia Àustria e s'Istìria, in s'estu cun s'Ungheria, in su norti cun s'Islovàchia e in su suc cun s'Islovènia.
Anemia
Si defìnit anemia (de su gregu ἀναιμία, chentza de sambene) sa mengua patologica de emoglobina in su sambene, a suta de is livellos de normalidade.
Is limites istabilidos de s'Organizatzione Mundiale de sa Sanidade de cuntzentratzione de emoglobina ematica pro faghere diagnosi sunt:
Tibor Fischer
<span data-source="19" id="cx19" contenteditable="false" tabindex="0" data-template-state="adapt" data-cx-weight="2" style="min-height: 72px;">
Tibor Fischer (Stockport, 15 de donniasantu de su 1959) est unu iscritore britànicu de orìgine ungaresa.
Douglas Adams
Douglas Noël Adams (Cambridge, 11 de martzu 1952 – Santa Bàrbara, 11 de maju 2001) fiat un'iscritore de iscièntzia fintzione, scenegiadore e umorista britànicu. S'arregordat in particolare pro sa sèrie de romanzos Ghia galàtica pro is autostopistas, nàschida in su 1978 in forma de radio-comèdia de sa BBC e pustis cumente pentalogia de romanzos.
Eisenstadt
Eisenstadt (in ungheresu: Kismarton, in croatu: Željezno) est una bidda de unos 13.170 bividores, capitale de su Bundesland austrìacu de Burgenland.
Antonello Mura
Antonio (nòdidu Antonello) Mura (Bortigale, 28 mes'e idas 1952) est unu pìscopu catòlicu italianu, de su 2 de trìulas 2019 pìscopu de Nùgoro, de su 14 de gennàrgiu 2020 presidenti de sa Cunferèntzia obispali sarda e de su 9 de abrili 2020 pìscopu de Lanusei.
Biografia
Nascit in Bortigale, in provìncia de Nùgoro e diòcesi de S'Alighera, su 28 de mes'e idas 1952.
Pesadia e ministèriu satzerdotali
Cumprit is stùdius superioris ande s'istitutu tècnicu po geòmetras de Macumere e, a pustis de dus annus de universidadi, de su 1974 frecuentat su seminàriu. Cunsighit ande s'Universidadi Pontifìcia Salesiana su bacalaureau in Filosofia e in Teologia, duncas sa licèntzia in Teologia Dogmàtica ande sa Facultadi Pontifìcia Teològica de sa Sardigna e sa làurea in Pedagogia e in Filosofia, a s'Universidadi de is stùdius de Tàtari.
Su 1 de austu 1979 est ordinau presbìteru, in sa crèsia parrochiali de santa Maria de is Angelus in Bortigale, de s'archipìscopu Francesco Spanedda. Su primu incàrrigu chi coberit est su de vice-vicàriu in sa parròchia de Santu Franciscu in Macumere.
In su 1982 est numenau animadori de su Seminàriu regionali sardu de Casteddu.
De su 2012 a su 2014 est vicàriu obispali po sa cultura e pàrracu de sa parròchia de su Nòmini Santìssimu de Gesùs in S'Alighera.
Ministèriu obispali
Su 31 de gennàrgiu 2014 papa Franciscu ddu nòminat pìscopu de Lanusèi; sucedit a Antioco Piseddu, dimìtidu·si po cròmpidas làcanas de edadi. Su 25 de martzu arricit s'ordinatzioni obispali, in sa cuncatedrali de sa Cuncetzioni Imaculada de Bosa, de s'archipìscopu Giovanni Angelo Becciu (posca cardinali), co-cunsagrantis su pìscopu Mauro Maria Morfino e s'archipìscopu Arrigo Miglio. Su 27 de abrili pigat possessu de sa diòcesi.
Su 2 de trìulas 2019 su matessi papa ddu nòminat pìscopu de Nùgoro, lassendi·ddu aministradori apostòlicu de Lanusèi; sucedit a Mosè Marcia, dimìtidu·si po cròmpidas làcanas de edadi. Su 15 de cabudanni 2019 pigat possessu de sa diòcesi, in sa catedrali de Santa Maria de sa Nie in Nùgoro.
Su 14 de gennàrgiu 2020 est elìgiu presidenti de sa Cunferèntzia obispali sarda, e po tantu coberit fintzas s'incàrrigu de grandu cantzilleru de sa Facultadi Pontifìcia Teològica de sa Sardigna.
Genealogia obispali
Sa genealogia obispali est:
Carbòniu
Su carbòniu est s'elementu chìmicu de sa taula periòdica de is elementos chi tenet a sìmbolu C e a nùmeru atòmicu 6.
Est unu elementu non metàllicu tetra-balente. S'àtomu de carbòniu in is cumpòstos con àteros elementos o cun issu etotu si podet presentare in una de is tres formas de ibridizatzione (segundu sa teoria de is orbitales atòmicos): sp3, sp2 e sp respetivamente.
Arnaldo de Brescia
Arnaldo de Brescia (Brescia, 1090 – Roma, 18 de làmpadas 1155).
Naschidu in custa tzittade a s'incominzu de se sec.XII, fit discipulu de Pedru Abelardu in Frantza. Fut monacu e preigadore po sa riforma de se clero, tonende contra sa ricchesa de su clero e contrariu a su podere temporale de su paba.
Avversariu sou fut Santu Brennardu. Si unit a sa repubblica romana (1145). Fattu presoneri dae sos de Federicu Barbarossa benit cunsignadu a su prefetto de Roma. Morit brujadu biu in su 1156. Brescia l' at fattu un imponente monumentu.
Phu Quoc
Phu Quoc este sa segunda ìsula prus manna de Vietnam, Provìntzia de Kien Giang, Mare Tzinesu Orientali., a s' Otzeanu Pacificu. Est posta a otzidente a unos 45 km a ovest de sa penìsula vietnama (Ha Tien), unos 120 km de Rach Gia. Phu Quoc este un district de Kien Giang (sa tirada sua est de 574 km², cun una populatzione de 100.000 (2009).
Uzbekistàn
S'Uzbekistàn, ufitzialmente Repùblica de Uzbekistàn (in uzbecu: O‘zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси) est un'istadu de s'Àsia tzentrale, giai parte de s'Unione Soviètica. Sa capitale sua est Tashkent, chi contat prus de 2,3 milliones de bividores.
S'istadu tenet istèrrida de 447.400 km² e contat populatzione de unos 22.444.000 bividores. Làcanat in su norte e in s'ovest cun su Kazachistàn, in s'estu cun su Kirghisistàn e su Tagikistàn, in su sud cun s'Afganistàn e su Turkmenistàn; paris a su Liechtenstein est s'ùnicu istadu in su mundu dapiamente chentza de isbucos a su mare, overas non tenet isbucu a su mare e làcanat cun istados issos e totu privos de isbucu a su mare. Sa limba ufitziale est s'uzbecu.
Su territòriu de s'Uzbekistàn fiat in passadu parte de s'impèriu samànida fintzas a cando fiat passadu a sa dinastia Timùrida. Sa regione fiat conchistada in su de 16 sèculos dae sos nòmades uzbecos, chi faeddaiant unu dialetu turcu orientale, faeddadu galu oe in die de sa majoria de sa populatzione de s'istadu. S'Uzbekistàn fiat incorporadu in s'Impèriu Russu in su de 19 sèculos e in su 1924 s'aiat costituidu in repùblica soviètica in sinu a sa neocostituida Unione de sas Repùblicas Sotzialistas Sovièticas suta nùmene de República Sotzialista Soviética de Uzbekistàn. Aiat balangiadu a fines indipendèntzia in su mese de nadale de su 1991 a pustis de sa ruta de URSS.
S'economia de Uzbekistàn s'apoderat subra sa produtzione de materias primas, comente cotone, oro, uràniu e gas naturale. Cuntantu chi apat declaradu s'intentu de si cunvèrtere in una economia de lìberu mercadu, oe che oe sighit mantenede cuntrollos chirdinos, chi a bias iscoràgint sos imbestidores istràngios. Sa polìtica de transitzione graduale, istrintamente controllada at produidu comente chi siat resultados in su progressu econòmicu a partire de su 1995. Sa polìtica interna pro su chi pertocat sos deretos umanos e sas libertades individuales est fatu·fatu criticada de sas organizatziones internatzionales.
Gitega
Gitega (antigamente Kitega) est una tzitade de unos 41.900 bividores capitale de su Burundi dae su 2019. Est postaa in su tzentru de su paisu, in s'artipranu tzentrale de su Burundi, e est sa segunda tzitade prus populada de su Burundi a pustis de Bujumbura, s'ex capitale. Gitega fiat giaii istada sa capitale de su regnu de Burundi fintzas a s'isparzimentu suo in s'annu 1966. In su 2018 su presidente Pierre Nkurunziza at annuntziadu chi diat mantènnere sa promissa fata in su 2007 de tramudare torra sa capitale polìtica a Gitega. Su càmbiu fiat fatu ufitziale in su 2019.
Bloemfontein
Bloemfontein (afrikaans: [ˈblumfɔntɛin]) est sa capitale giuditziària de Sudàfrica (Tzitade de su Cabu est sa legislativa e Pretòria s'amministrativa) e sa de ses tzitades majores de sa natzione, cun 556 000 bividores in su 2018. A is bividores de sa tzitade faghet a agiùnghere is de is trighìngios comente Thaba 'Nchu e Botshabelo, pro unu totale de tzirca 1.000.000 de persones in sa munitzipalidade de Mangaung intrea.
Silìtziu
Su silìtziu est unu elementu de sa taula periòdica de is elementos chi tenet a sìmbulu Si e cun nùmeru atòmicu de 14.
Niamey
Niamey est una tzitade de 665.918 bividores, capitale de su Niger. Est sa tzitade prus importante, dae una banda a s'àtera de su riu Niger. Est unu tzentru amministrativu, culturale e econòmicu in una regione agrìcula in ue si cultivant pistàtzos de terra e tenent indùstrias manufaturieras de matones, tzeràmica, tzimentu e tessìngios.
Silìtziu
Est su segundu elementu prus abundante in su còrgiu de sa Terra a segus de s'ossìgenu, rapresentende·nche su 27,7% de su pesu.
Niamey
Niamey fiat fundada fortzis in su de 18 sèculos, ma no at comintzadu a achirire importàntzia fintzas a cando is frantzesos ddoe aiant criadu unu distacamentu coloniale in sa dècada de 1890, creschende in presse fintzas a si cunvertire in una localidade nòdida. In su 1926 fiat fata capitale de su Niger, e sa populatzione fiat incrementada gradualmente, dae is 3.000 bividores de su 1930 fintzas a is 30.000 de su 1960, is 250.000 de su 1980 e, segundu carchi istima, is 800.000 de s'annu 2000. Sa càusa printzipale de custa crèschida de populatzione est istada s'immigratzione dae is campos in tempos de sicàngia.
Silìtziu
Su silìciu est su cumponente printzipale de bidru, tzimentu, ceràmica e silicone.
Niamey
Intre is puntos de interèssiu vàrios de sa tzitade s'agatat su Museu Natzionale de su Niger, chi incluet unu parcu zoològicu, unu museu de architetura populare, unu tzentru de artesania e espositziones vàrias, intre is cales is dedicadas a carenas de dinosàuros e a s'àrbure de su Ténéré. Puru s'agatant is tzentros culturales nigerinu, frantzesu e americanu, duos mercados printzipales e una pista de cumbata traditzionale.
Sa tzitade puru est sa sede de s'Aeroportu Internatzionale Diori Hamani, sa diòtzesi de Niamey, s'Iscola Natzionale de Amministratzione, s'Universidade Abdou Moumouni de Niamey (situada a s'oru sinistru de su riu) e numerosos istitutos, comente su Tzentru Numèricu de Niamey, s'Istitutu de Chirca e Isvilupu, s'Istitutu Hidrològic, etz
In su nadale de su 2005 ddoe ant tentu logu is Giogos de sa Francofonia.
Cthulhu/LSC
Cthulhu est una entitade cosmica inbentada de s'iscritore americanu de horror H. P. Lovecraft e introduida in su racontu piticu Sa tzerriada de Cthulhu (The Call of Cthulhu), Cthulhupublicada in su pulp magazine Weird Tales in su 1928. Cthulhu est consideradu unu de is Mannus Beccius (Great Old Ones) de su pantheon de deus lovecraftanus. Immoi sa creatura est meda famada in sa cultura populare. Cthulhu est una entitade gigante parte prupu, parte omine e cun alas de dragu e chi bivet in sa tzitade a suta de su mare R'Lyeh. Cthulhu est parte de sa colletzione de racontos che si tzerriant mitos de Cthulhu (Cthultu mythos).
Descritzione
A sa vista, sa manifestatzione sua est de una figura vagamente antropoide, cun sa conca formada de una saca modde manna manna, lissinia e muddionca, chi assimbillat a sa conca de unu prupu. Sa "pedde" est elastica e trasparet de issa is intragnas bregungiosas de su corpus suo. Su colore internu est una sìntesi de totu is colores cadavericos mentres su fraguu chu spartzinat est unu contzentradu de fragos malos de su mare. Sa cona est agghiriada de tentàculos, Is tentàculos acabbant cunu una spetzia de buca in ue a s'internu s'agatant dentes acutzados. Intra is tentàculos si allutzighinant ogros chi osservant totu e nudda. Syu corpus tenet alas membranosas e s bratzos tenent ancarones mannos.
Sankt Pölten
Sankt Pölten est una bidda de unos 52.350 bividores, capitale de s'istadu federadu austrìacu de Bàscia Àustria, in ue est fintzas su tzentru majore.
Sandokan
Orìgine de su nùmene
Su nùmene Sandokan est istadu ispiradu a Salgari de su nùmene de unu tzentru costeri sitiadu in su Borneo nord-orientale, Sandakan, chi signìficat "imprenda iscadida": sa tzitade aiat istadu difatis lassada in imprenda de su Sultanu de Sulu a su guvernadore locale comente a garantzia de unu prèstidu chi poi no aiat rèndidu mai.
Carchi de sas aventuras iscritas dae s'autore veronese (Su Re de su Mare, A sa conchista de un'imperu, Sa ruta de un'imperu, Sa rivincita de Yanez) tenent una base istòrica, comente a dimostradu dae carchi istùdiu.
Su ruolu
Su ruolu de Sandokan, chi Salgari distribuit longu s'arcu de una produtzione trentennale, est masaprestu mutevole. A custu propòsitu, si faeddat de unu primu e unu segundu tziclu de Sandokan. In su primu tziclu, assentadu dae sete episòdios, su pessonàgiu de Sandokan est su protagonista assolutu, cun duos importantes etzetziones.
Jamison Young/LSC
Jamison Young est unu cantautore e musicista australianu.
Immoi bivet a Praga. Sonat sa chitarra e s'armonica. Cantat sa cantzone finale de su film X-Files: Voglio crederci.
Discografia
Shifting Sands Of A Blue Car (2005)
Sa laurera
'''Sa laurera. Il lavoro contadino in Sardegna''' est una monografia demo-etno-antropològica de Giuliu Angioni pubblicada in su 1976 e in su 1982 de sa EDeS, Editrice democratica sarda de Casteddu, e in su 2003 de Il Maestrale de Nuoru.
Sa laurera est una documentatzioni àmpria e pretzisa de is faìnas, de is aìnas, de is traballus e de su lèssicu (cun medas illustratzionis originalis) de sa massarìtzia in sa Sardigna traditzionali, est a narri de prima e a is printzìpius de sa grandu trasformatzioni de sa segunda metadi de su Noixentus. Ballit po totu s'isula, ma spetzialmenti po sa Sardigna centrali e meridionali.
Pretòria
Pretòria est sa capitale amministrativa de Sudàfrica, mentras Tzitade de su Cabu est sa capitale legislativa e Bloemfontein sa giuditziària.
Sa laurera
Sa laurera est de ponniri in pari assummancu cun àterus tres librus de Giuliu Angioni asuba de sa vida agro-pastorali sarda: Rapporti di produzione e cultura subalterna: contadini in Sardegna, Casteddu, EDeS, 1974; I pascoli erranti: antropologia del pastore in Sardegna, Napoli, Liguori, 1989; e Pane e formaggio e altre cose di Sardegna, Sestu, Zonza, 2002.
Talassemia
Sa talassemia est una maladia genètica ereditària chi si manifestat cun anemia crònica (valores minores de 11 g/dl), dèpida a sa mèngua de emoglobina α o β, proteina chi leat s'ossìgenu in su sàmbene. Si caraterizat in sa clìnica pro emolisi, isplenomegalia, epatomegalia, ispaniadura de su cumpartimentu moeddosu in s'ossu e subracàrrigu de ferru secundàrios a difetos in s'eritropojesi.
Pretòria
Su primu aposentamentu urbanu in sa zona fiat istadu fundadu dae Marthinus Wessel Pretorius (a chie si depet su nùmene de "Pretòria") in su 1855. De su 1860 a su 1902 fiat capitale de s'istadu boeru indipendente de su Transvaal. Su tratadu chi aiat postu fine a sa Gherra anglo-boera (su Tratadu de Vereeniging de su 1902) fiat firmadu in Pretòria.
Talassemia
Su nùmine derivat de su gregu, sende chi sa prima variedade connota fiat sa mediterrànea. Su faeddu est nàschidu pro inditare sa caraterìstica de sa maladia de s'agatare prus isparghinada in is chi bivent in logos benatzosos, infestados dae sa malària. Thálassa (in gregu θάλασσα), cheret nàrrere mare.
Pretòria
In su 1910, a sa nàschida de s'Unione Sudafricana, Pretòria fiat istada isseberada che a capitale amministrativa, mantenende su matessi rolu fintzas a pustis de s'istitutzione de sa Repùblica de Sudàfrica (1961).
Talassemia
Epidemiologia
Sa talassemia est meda ispaniada in totu is zonas mediterraneas de s'Àfrica de Norte, s'Ispagna meridionale, sa Grètzia, s'Oriente Mèdiu e s'Itàlia, susetotus in su Polèsine e in Sardigna, ma fintzas in Sitzìlia e in totu is zonas de costera de su sud. Si càrculat ca s'1,5% de sa populatzione mundiale siat portadore di β-talassemia, is malaidos sunt tzirca 400.000 e cada annu nàschent unos 60.000 malàidos noos.
Pretòria
Sa tzitade est posta 48 km a norte est de Johannesburg a artària de 1343 m s.l.m. Tenet unu clima temperadu e sa nie est un'eventu raru a berus, chi s'avèrguat una o duas bortas pro sèculu. Est una de sas capitales cun prus sole in su mundu: retzit in prus de 3300 oras de sole a s'annu (prus de 9 oras a sa die in mèdia).
Talassemia
Epidemiologia
In Sardigna in particulare, chi est sa regione cun is prus artas prevalèntzias de su Mediterràneu, sa maladia s'agatat ispaniada de paris manera in totu sa populatzione, cun frecuèntzia mèdia intre su 11-12,9%, prus arta in sa zona de s'aristanesu (17%) e in sa de Casteddu (13%), chi sunt de su restu is logos cun prus cuntzentratzione arta paules de s'ìsula.
Is talassèmicos in Itàlia sunt unos 5-6.000, de chie unos 1000 sardos. Sa durada de vida mèdia e sa calidade de vida de unu talassèmicu sunt meda prus bàscias chi non is de unu sugetu sanu.
Etiologia
Is talassemias formant unu grupu eterogèneu de emoglobinopatias ereditàrias cun trasmissione retzessiva, caraterizadas de sìntesi de emoglobina reduta o ausente.
S'emoglobina est una proteina chi s'agatat a intro de s'eritrotzitu, chi ligat s'ossìgenu e ddu leat in totu su corpus. Est costituida de bator sub-unidades globulares, de chi duas α, codificadas dae duos genes - e duncas bator alleles - chi s'agatant in su cromosoma 16, e duas β, codificadas dae unu gene ebbia - e duncas duos alleles - chi s'agatat in su cromosma 11. Sa prevalèntzia de mudàntzias genèticas podet variare segundu grupu ètnicu e regione geogràfica.
Segundu su nùmeru de genes deletos o de sa graesa de su difetu si definit sa variedade de talassemia.
Sa farta genetica si diat èssere seberada intro de is populatziones, ca dat guadàngiu de resistèntzia a sa malària, maladia mortale dada de s'inferchidura de unu protozou de genere Plasmodium, peri ispitzuladura de sa zinzula Anopheles, chi s'agatat in is zonas de paules. Su protozou est carradu in s'organismu in intro de su glòbulu ruju.
Classificatzione
B'ant formas diferentes de talassemias segundu su tipu de difetu in sa produtzione de is cadenas globìnicas, chi sunt is bator sub-unidades, 2 α e 2 β, chi formant s'emoglobina.
S'iscerant duncas α-talassemias e β-talassemias. Clinicamente si distinghet fintzas unu grupu prus disvariadu chi pigat nòmine de talassemia intermèdia. ===β-talassemia === ===α-talassemia ===
Tratamentu
Su tratamentu de is talassemias bàriat segundu sa forma e comorbididades eventuales cun àteras maladias ematològicas, susetotus àteras emoglobinopatias comente s'anemia a tzèllulas a farche.
Is sugetos cun tretu α-talassèmicu o β-talassèmicu non tenent abbisòngiu de tratamentu perunu.
Is patzientess cun talassemia major sunt tratados cun trasfusiones de sàmbene regulares fatas onni tres chidas, prus sa terapia chelante de su ferru, pro su cuntrollu de s'acolumada de ferru in s'organismu. Gràtzias a custas terapias oe is talassèmicos podent imbàtere a bìvere fintzas a prus de 40 annos, unos cantos propassant is 60 annos.
Sa forma intermèdìa de sa talassemia, chi dat sìntomos prus lèbios in cumparantzia cun sa major, est tratada cun chelantes de su ferru e fatu·fatu trasfusiones de sàmbene. S'isperu de vida imbatet a unos 70 annos. In sa maladia de emoglobina-H s'isplenectomia (bogadura de s'isprene) podet èssere de ajudu cando s'anemia est grae e s'agatat isplenomegalia.
In die de oe is pipios maladiados de talassemia retzint trapiantu de moeddu ossosu de donadore cumpatìbile, chi tenet sutzessu in su 95% de is casos e est su solu tratamentu chi atualmente ddos potzat sanare. Is resurtados de is chircas subra sa terapia gènica sunt dende isperos mannos de dda pòdere atuare in su tempus pròssimu benidore.
Dushanbe
Dushanbe (cir. tag.: Душанбе) est sa capitale (778.500 bividores, istima 2014), sa tzitade majore e su tzentru culturale e econòmicu prinzipale de su Tagikistàn.
Su nùmene benit de sa paraula tagicalunis (du "duos" + šamba o šanbe "die") e si referret a su fatu chi in sa tzitade si abitaiat unu mercadu sa die de lunis, chi beniat a èssere sa segunda de sa chida. Intre su 1929 e su 1961 fiat denominada Stalinabàd.
Bàscia Àustria
Sa Bàscia Àustria(in tedescu Niederösterreich) est unu istadu federadu de s'Àustria. Sa capitale est Sankt Pölten.
Cun istèrrida de 19 177,78 km² e populatzione de unos 1.617.460 bividores est su Bundesalnd prus mannu e su segundu prus populadu de totu sa natzione. Allàcanat in su sud cun is àteros istados austrìacos de Arta Àustria, Istìria e Burgenland e cun is natziones europeas de Repùblica Ceca in su norti e Islovàchia in s'estu. Non prus, inghiriat s'istadu federadu de Vienna, de chi est ischirriadu de su 1922.
Aldo Moro
Aldo Moro (Maglie, 23 de cabudanne 1916 - Roma, 9 de maju 1978) est istadu unu òmine polìticu italianu, pugliesu, presidente de sa Democratzia Cristiana, presidente de su Cossizu po 5 mandatos. Bocchidu dae sas Brigatas Ruias su 9 maiu 1978.
Dietrich Bonhoeffer
Dietrich Bonhoeffer, teologu protestante tedescu. Iscrittore. Fut contra a su nazismu, e vittima de custu regime. Impiccadu su 9 de abrile 1945 in su campu de concentramentu de Flossemburg.
Kamandi/LSC
Kamandi est unu personagiu de unu fumetu de sa DC Comics criau de s'artista Jack Kirby. Sa parte prus manna de is aparimentos suos sunt istados in Kamandi: The Last Boy on Earth, de su 1972 a su 1978.
Kamandi est unu eroe goivunu de unu cras post-apogalittigu. A pustis de unu fatu meda importante, naradu "The Great Disaster" (Su carraxu mannu), is umanos divenint una minorantzia perseguitada de animales divènnidos intelligentes.
ATPasi trasportanti H+ in mesu a dùas settoris/LSC
Sa ATPasi trasportantes H+ in mesu a dùas setores est unu compressu enzimatigu chi catalizat sa reatzione chi sighit:
Maggie Lawson
At recitau, in prus, in sitcom comenti Family Rules, Inside Schwartz , It's All Relative e Crumbs , in prus de su film TV Nancy Drew.
Biografia e carriera
Maggie est nascia a Louisville, Kentucky, da mammai meri de domu nomenada Judy e babbai direttori de albergu nomenau Mike Lawson. In su 2000, at recitau in ddunu film TV de sa ABC intitulau Model Behavior, paris cun Justin Timberlake. Est apparessia comenti ospiti in series televisivas comenti Smallville e Fear Itself. Immoi interpretat unu de is personaggius prus importantis, sa Detective de gradu prus basciu Juliet O'Hara, in sa serie de sa USA Network Psych. De su 2006, tenit una relazioni cun su cumpangiu attori de Psych James Roday.
Asunción
Asunción (nùmene cumpridu in ispagnoluː La Muy Noble y Leal Ciudad de Nuestra Señora Santa María de la Asunción) est sa capitale e sa tzitade prus manna de su Paraguay cun 600.000 bividores, mancari s'àrea metropolitana tèngiat 1,5 milliones de bividores. Est sa sede de su guvernu paraguajanu, su portu internu printzipale suo, e su tzentru industriale e culturale de su paisu. Is indùstrias printzipales sunt sa de crapitas, sa de tessìngiu e sa produtzione de zigarros.
Asunción fiat fundada su 15 de austu de su 1537 dae Juan de Salazar e Gonzalo de Mendoza. Est una de is tzitades prus antigas de Sudamèrica e est connota che a "Mama de is Tzitades", dae chi sas ispeditziones coloniales pro fundare tzitades noas in su sud fiant essidas dae sa tzitade, includende·nche s'ispeditzione pro sa segunda fundatzione de Buenos Aires.
Asunción est sa sede de is tres poderes de sa Natzione (Esecutivu, Legislativu e Giuditziàriu), e de su portu printzipale subra su riu (Diretzione Generale de duanas), in prus costituit su tzentru culturale de su paisu.
Sa tzitade est cunsiderada una de is capitales prus baratas de su mundu, puru est cunsiderada una de is tzitades prus seguras de sa regione, e dae pagu tempus una de is tzitades prus segura pro imbestimentos, tantis de fraigos comente de servìtzios.
Su 20 de martzu de su 2012, s'Organizatzione Mundiale pro sa Paghe at decraradu Asunción sa «Capitale Mundiale de s'Amistade pro sa Paghe», dae chi est formada dae una populatzione variada meda chi cumpartzit sa pagheintre is culturas e traditziones suas.
Manganesu
Su manganese est unu elementu chìmicu de sa taula periòdica chi tenet sìmbulu de Mn e nùmeru atòmicu de 25.
Est unu metallu de colore murru meda simigiante a su ferru.
Tashkent
Tashkent (de su russu Ташкент; in uzbecu: Toshkent, o Тошкент / Тoшкeнт in alfabetu tzirìllicu) est sa capitale de s'Uzbekistàn. In su 2006 teniat 1.967.879 bividores.
Su nùmene atuale benit dae su turkmenu e sinnìficat tzitade de pedra. Est istada durante sèculos medas unu puntu de trasida importante in sa Bia de sa Seda, caminu cummertziale chi uniat s'Àsia cun s'Europa.
Mancari non tèngiat su balore istòricu de àteras tzitades uzbecas, comente Bukharà, Samarcanda o Khivà, Tashkent est su tzentru econòmicu printzipale e culturale de s'Uzbekistàn. Si bi agatant sas printzipales istitutziones acadèmicas de s'istadu, gasi comente sas sedes de sas aziendas internatzionales cun atividade in Uzbekistàn. In sa tzitade, si pùblicant sos giornales noos in uzbecu, non prus in russu, aici comente fintzas in inglesu.
Butàriga
Sa butàriga o botàriga est un’alimentu custituìdu dae sas gònadas de su pische, chi sos oos sunt salidos e sicados peri protzedimentos tradissionales.
Sa de tunnina si produet in sas fàbrigas de Favignana, Tràbani e San Vito Lo Capo in Sitzìlia, Caraluforte in Sardinna e in sa provìntzia de Rezu Calàbria.
S’ou de tunnina sitzilianu figurat intre sos produtos agroalimentàrios tradissionales sitzilianos recunnotos dae su Ministèriu de sas Polìtigas Agrìculas, Alimentòàrias e Padentales, a propònnida de sa Rezione Sitziliana.
Sidney Poitier
Sidney Poitier (Miami, Florida, 20 Bennàlzu, 1927 - Los Angeles, 8 Bennàlzu, 2022) est unu regista e attore americanu e cun cittadinantza bahamesa.
Praia
Praia est sa capitale de Cabu Birde, puru cabulogu de sa contea omònima. S'agatat in s'ìsula de Santiago, in s'arcipelagu de Sotavento. Su nùmene Praia in limba portughesa cheret nàrrere "praja", comente a in diversas limbas crèolas de Cabu Birde.
Cun una populatzione de 159.050 bividores (datu de su 2017)[1], Praia est sa prus tzitade manna de Cabu Birde. Rapresentat fintzas su printzipale polu cumertziale, portuale e turìsticu e acasàgiat s'aeroportu internatzionale Nelson Mandela.
Su tzentru de sa tzitade est situadu in unu pranu minore e pro custu resone pigat su nùmene de Platô. Is localidades printzipales in sa zona a inghìriu sunt Cidade Velha, Porto Gouveia, Porto Mosquito e Santa Ana.
In Praia si faeddat una limba crèola narada crioulo de Santiago ("crèolu de Santiago"). Sa tzitade est sede de sa Diòtzesi de Santiago de Cabu Birde.
Protozoa
Protozoa o protozou est unu trèmene usadu in biologia pro inditare unu grupu de eucariotas unitzellulares, chi si nudriant de matèria orgànica comente àteros microorganismos o tessidos o rastas orgànicas. Istoricamente is protozoos sunt istados cunsiderados "animales unitzellulares", ca fatu·fatu possedent condutas simigiantes a sas de sos animales, comente motilidade e apresadura, e farta unu muru tzellulare, tìpicu de is prantas e medas àligas.