cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Invasione russa de s'Ucraina (2022)
In su 21 de febrarju de su 2022, Putin at reconnotu sa Republica Populare de Donetsk e cussa de Luhansk, duos istados chi ant decrarau s'indipendentzia a costazu de sa Russia in su Donbas; sa die a pustis, sa Russia at ordinau s'impreu de sa fortza militare in cughe, e in su 24, Putin at annuntziau una "operatzione militare ispetziale" pro "demilitaritzare e denatzificare" s'Ucraina de su totu. Calicunu minutu a pustis, missiles ant tucau pro corfere peri s'Ucraina, includende Kyiv, sa capitale sua. Cando sordaos russos ant cumintzau a acudire a fiotu, su presidente ucrainu Volodymyr Zelenskyy at decrarau sa leze martziale chin s'ordine de si mobilitare.
S'invasione at cajonau una crisi nova de refugiaos paris chin sa prus manna cundanna internatzionale, chin santziones novas impostas a pizu de sa Russia e sa timoria de una crisi nucleare dae su tempus de sa gherra frida.
Sistema Internatzionale de Unidades de Medida
Iscritura de sos sìmbulos
Sos sìmbulos de sos prefissos e de sas unidades de medida SI sunt entidades matemàticas e pro custu, a diferèntzia de sas abbreviatziones, sos sìmbulos de su SI non depent èssere sighidos dae su puntu (pro su metru: m e non m.); issos depent annotamala istare a pustis de su balore numèricu (pro esempru s'iscriet 20 cm e non cm 20) cun un'ispàtziu tra su nùmeru e su sìmbulu: 2,21 kg, 7,3  x 102 m2. In sas unidades de medida assentadas (pro esempru su newton metru: N m) sos sìmbulos de sas unidades depent èssere separados dae un'ispàtziu o de unu puntu a mesa artària, naradu fintzas puntu medianu (·). No est ammìtidu s'impreu de unos àteros caràteres, comente a su tratigheddu: pro esempru faghet a iscrìere N m o N·m, ma non N-m. In casu de partzidura intre unidade de medida, faghet a impreare su caràtere /, o sa barra orizontale o un'esponente negativu: pro esempru J/kg o J kg−1 o J·kg−1.
Unu prefissu est parte integrante de s'unidade e andat postu in dae in antis de su sìmbulu de s'unidade sena ispàtzios (pro es. k in km, M in MPa, G in GHz, μ in μg). Non sunt permìtidas cumbinatziones de prefissos (pro es. mμm andat iscritu comente a nm). Un'unidade cun prefissu costituit un' espressione simbòlica sìngula (pro es. km2 est ecuivalente a km2).
Pro sos sìmbulos est oportunu evitare su corsivu e su grassetto cun su fine de los diferentziare dae sas variàbiles matemàticas e fìsicas (pro esempru m pro sa massa e l pro sa longària).
Su sistema SI ammitit s'impreu de su plurale pro sos nùmenes de sas unidades de medida (joules, watts, ...), e sas règulas linguìsticas sardas istabilint, cun riferimentu a sos tèrmines istràngios intrados in su vocabulàriu sardu, chi s'ammitet s'iscritura de joules e watts, ca su sardu, a diferentzia de s'italianu, previdet sa formatzione de su plurale de sos sustantivos tràmite s'annanta de sa desinèntzia -s o -os.
Unidades derivadas
Sas grandesas fìsicas derivadas sunt totus sos mùltiplos e sos sotomultiplos de sas grandesas fundamentales e sas grandesas fìsicas chi faghent a otènnere dae sa cumbinatzione pro moltiplicazione o partzidura de sas grandesas fìsicas fundamentales. Medas de issas tenent nùmenes piessignos (a esèmpiu sa grandesa derivada "joule/segundu" est mutida fintzas "watt"). Averguende sa relatzione tra sas grandesas fìsicas derivadas e sas grandesas fìsicas fundamentales non solu si bidet sa relatzione chi esistit tra duas grandesas fìsicas ma, pro mèdiu de s'anàlisi dimensionale, faghet a averguare sa curretesa in sos càrculos e/o ecuatziones de una lege fìsica.
Prefissos
Sas unidades SI faghenta tènnere prefissos pro torrare sos balores nen tropu mannos, nen tropu minores. A esèmpiu sa radiatzione eletromagnètica in su campu de su visìbile tenet longàrias de unda pari belle a 0,000 0005 m chi, prus a discansu, est possìbile iscrìere 500 nm.
South Park
South Park est una cumèdia de situatzione animada americana creada dae Trey Parker e Matt Stone pro sa Comedy Central television network.
Casadinas
Casadinas o pardulas sunt unas ispetzias de covatzas minoreddas,  mesu cm de altaria e 8-10 de diametru: subra si isterret unu pagu de casu friscu ( dae inoghe su nomene casadina) o regottu e si coghent in furru.
Istìria
S'Istìria contat populatzione de unos 1.246.400 bividores e cun istèrrida de 16,399.34 km2 est su segundu land prus mannu de sa natzione. Allàcanat in s'uestu cun su Land de Salzburg, in su norti cun is land de Arta Àustria e Bàscia Àustria, in s'estu cun su de Burgenland, in su sud cun sa Carìntzia e cun s'Islovènia.
Charlotte's Web
Charlotte's Web est una paristòria iscrita dae E. B. White.
Vergonha
Cun sa lìnia politica de vergonha (vergonya in otzitanu, birgònza in sardu) si bolet contare tottu su chi s'istadu frantzesu at fattu pro nche ispèrder sas limbas diferentes dae su frantzesu, non petzi s'otzitanu chi a custu fenomenu li an dàu unu lùmen, ma fìntzas su cadelanu, su corsicanu, su bascu, su bretone e gòi sichìnde.
Sa "vergonya" est sa pratica de fàcher abbirgonzàre de sa limba propria sos chi favèddan una limba diversa dae su frantzesu: pro custu si at promòghiu s'escrusiòne, s'umiliassiòne e s'ostracìsmu in iscòla, afforticàu dae s'assèntzia de mèdios de comunicassiòne in sa limba "de minorìa".
Custa assiòne de genocìdiu limbisticu, chi an fattu fìntzas atteros in prus de sa Frantza (Italia in Sardigna e atteros trèttos chi faveddàban una limba a divèrsu dae s'italianu, Giappone in Okinawa, etz.), la an promòghia paritzos òmines de potere e politicos frantzesos, dae Henry Grégoire in su cursu de sa rivolutzione frantzesa fìntzas a Nicolas Sarközy.
Privilegio logudorese
Su Privileziu logudoresu (Privilegio Logudorese in italianu, nadu finas carta consolare pisana o La carta consolare pisana della cancelleria del Giudicato di Torres) est unu de sos primos documentos iscrittos in sardu chi risalit a su 1080 e fit istadu emanadu dae su juike Mariano I de Torres.
Grutas de Santu Micheli (Otieri)
Sas grutas de Santu Micheli sunt grutas de orìgine càrsica chi s'agatant a sud de s'abitadu de Otieri, a pagos metros de s'ispidale tzivile.
Depent su nùmene issoro a sa presèntzia antiga de unu logu de cultu minore dedicadu a s'arcànghelu Micheli, chi bi fiat finas a su de XVIII sèculos.
S'importu archeològicu de sas grutas est istadu evidentziadu sa prima borta dae s'archeòlogu Antonio Taramelli a s'incumintzu de su de XX sèculos, cando b'at agatadu medas manufatos de fatura fine, mescamente tzeràmicas, ligados a s'eneolìticu (naradu fintzas Neolìticu reghente sardu, 3.500-2.900 a.C.) e fintzas prus antigos, chi apartenent a sa cultura de Santu Chìrigu. Sa tziviltade autora de custos manufatos est istada definida dae sos istudiosos de s'ùrtimu pustisgherra "tziviltade de Santu Micheli" e, dae sos annos setanta a oe, cultura de Otieri.
A pagos metros dae sas grutas bi nd'est un'àtera, prus minore, chi si mutit "Gruta Mara", in ue ant atzapadu àteros manufatos neolìticos (in s'ala arta de sa tzitade bi sunt unas àteras grutas de importu pro su chi pertocat a s'archeologia, che a cussas de su "Carmelo" e de "Calaresu").
Sas grutas de Santu Micheli, finas a sa fine de sos annos chimbanta, teniant una sala manna, chi però a pustis ant ispèrdidu pro fàghere unu campu de fùbalu (in ue oe b'est su parchègiu de s'ispidale).
Graz
Graz, cabudianamente connota che Gratz, est sa segunda tzitade de s'Àustria a fatu de Vienna e sa capitale de s'istadu federadu de Istìria. Sa bidda contat populatzione de unos 303.700 bividores e una àrea urbana de unos 600.000 residentes.
Graz est una tzitade cun traditzione antiga istudentesca: cun ses universidades contat prus de 44.000 istudiantes. Su tzentru antigu est unu de is mègius cunserbados de totu s'Europa tzentrale.
Politicamente e culturalmente, Graz est istada pro sèculos prus importante chi non Ljubljana pro is islovenos e galu abarrat influente.
Melbourne
Melbourne est una tzitade de Austràlia, segunda tzitade pro populatzione a pustis de Sydney, cun unos 3,6 milliones de bividores in s'àrea metropolitana. Su tzentru istòricu, sa City of Melbourne, tenet petzi 69.670 bividores (segundu datos de su tzensu de 2001). Sa tzitade est sa capitale de s'istadu de Victòria. Fiat istada capitale de Austràlia intre su 1901 e su 1927. Su Royal Exhibition Building de Melbourne est iscritu in sa lista de is Patrimònios de s'Umanidade de s'UNESCO.
Melbourne est situada in sa costera sud-esta de Austràlia, cosa chi nde faghet sa capitale de istadu situada prus in su sud de s'Austràlia continentale, est a nàrrere, sena contare Hobart in s'ìsula de Tasmània. Est situada a s'imbucada de su riu Yarra, a su chirru de sa baja de Portu Philip. Sa tzitade pigat su nùmene de s'antigu primu ministru britànnicu William Lamb, segundu visconte de Melbourne, su cale tìtulu nobiliare faghiat riferimentu in sa localidade inglesa de Melbourne a sa contea de Derbyshire. Su nùmene Melbourne, chi depet s'orìgine sua a su tèrmine anglosàssone mylla burne, signìficat «riu de su mulinu».
Sardegna uno
A incumentzare dae su 2021 s'editore suo est Videolina S.p.A., parte de su grupu L'Unione Sarda S.p.A.
Història
Naschit n su 1984 pro initziativa de s'editore Paolo Ragazzo chin sa denominazione de Sardegna 1 Tv 'ennt fundia in su 1986 chin Tele Sardinia de s'editore Sergio Zuncheddu. Unu gruppu de ziornalistas coordinada dae Sandro Angioni lassat Videolina pro facherr naschre s'emittente denominada Sardegna Uno, naschida duncas dae sa fundida de sa 'etza Sardegna 1 Tv e TeleSardinia. Su 7 de ennarzu de su 1987 partit su teleziornale Sardegna Uno direttu duncas dae Sandro Angioni, chi in tempu brevi diventat su frore a s'occhiello de s'emittente, de cussa primu redatzione fachen parte: Maria Luisa Busi, Ignazio Artizzu, Giacomo Serreli, Cesare Corda, Vera Coppa, Gianni Zanata, Angelo Fancello, Augusto Ditel, Roberto Petretto, Puppo Gorini, Nicola Scano, Fiorella Ferruzzi. Dae su 1988 a su 1996 Sardegna 1 si affiliat a sa syndication Odeon Tv. In su 1988 arrivat a dirigere s'azienda Antonio Costantino, issu puru proveniente dae Videolina, chi consolidat s'emittente. In redatzione, tra arrivos e partentzas, si segnalant sas presentzas de Mauro Pili, Nicoletta Pisano, Cristiana Aime, Rosanna Romano. In s'ennarzu de su 1997 sa diretzione de su Teleziornale 'ent affidada a Rosanna Romano chi sghit su Tg fintzad a su Nadale de su 1997, poi sa ziornalista lassat s'emittente pro passare a Videolina. In su 1998 sa diretzione de s'emittente 'ennit nuovamente affidada a Sandro Angioni chi la caratteritzat dedicande parte manna de su palinsestu a s'informatzione, chin attentzione a sos programmas sportivos chi biden tra sos protagonistas Vittorio Sanna, Francesco Porceddu, Sergio Masia e sa partecipatzione de Alessia Simoncelli. sa redatzione ziornalistica est formada dae Gianni Zanata, Mario Cabasino, Massimiliano Rais, Marco La Picca, Carlo Manca, Piersandro Pillonca, Stefano Lai, Stefania De Michele, Andrea Sanjust e Giuseppe Giuliani, chi sunt affiancados, cumente collaboradores fissos, Roberta Mocco, Paola Pintus, Marzia Piga, Bruno Ghiglieri e Giampaolo Puggioni. Sos currispondentes sunt Sandra Sanna dae Thatari, Martine Frey dae Terranova e Paolo Desogus dae Aristanis. S'8 de austu de su 1998 Sardegna 1 gratzias a d'unu accordu chin Eutelsat fuerat sa primu emittente rezionale a diffusione satellitare: sos programmas de s'emittente sunt irradiados in tottu su continente geograficu europeu e in sa fascia de su Magreb. Sardegna 1 est puru sa primu emittente rezionale a tennet una fly satellitare chi li cunsentet de trasmittire in diretta.
In su 2004 s'emittente 'ennit rilevada dae s'imprendidore ozastrinu Giorgio Mazzella chi operat una trasformatzione de s'azienda, non solu in termine de contenutos, ma fintzas de tecnologias vidu s'imminente passaggiu a su digitale terrestre. Aumentat su spatziu dedicadu a su folklore isulanu. Sempre in su 2004 Giorgio Mazzela bendit sas frequentzas analogicas de Sardegna 2 a Mediaset pro su sviluppu de su digitale terrestre in s'isula.
Universidade Nebrija
S'Universidade "Nebrija" ( Universidad Nebrija) est un'universidade privada de Madrid, fundada in su 1995.
Sardegna uno
Història
In su mese de friarzu de su 2008 est istadu nominadu Direttore generale e de sa testada Mario Tasca chi, in su cursu de s'annu, hat cambiadu s'aspetto scenugraficu de su teleziornale, programmande trasmissiones novas e coordinande su passaggiu a su digitale terrestre. Sa redatzione ziornalistica fiat formada dae su direttore Mario Cabasino, Gianni Zanata, Piersandro Pillonca, Massimiliano Rais, Marco La Picca, Carlo Manca, Giuseppe Giuliani, Andrea Sanjust, Stefania De Michele, Stefano Lai, Roberta Floris.
In su 2009 ant publicadu su giassu de s'emittente, juve est pussibile, gratzias a su streaming in diretta, de abbaidare sa programmatzione in tempu reale in tottu su mundu.
A pustis de unu perìodu de crisi e de una decraratzione de fallimentu, sa propiedade de sa retze colat cun un'asta giuditziària a Sergio Zuncheddu, editore de Videolina, Radiolina, Tele Costa Smeralda e L'Unione Sarda.
Sardegna Uno in su satellite
Sardegna Uno trasmittiat sos programmas suos in tottu s'Europa in su satellite Hotbird, gratzias a s'emittente Sardegna Uno Sat.
Su sinnale satellitare est studadu dae su 2012, ca su costu de mantenimentu fiat tropu artu.
Programmas
Dae su 2022 trasmitit prusdetotu mùsica sarda. Su palinsestu incluet duas editziones de telediàriu, una de die e una de sero, ambas in limba sarda.
Programmas in antis de su coladòrgiu a Videolina
Sardegna Uno hat dae sempre trasmittudu in diretta sas manifestaziones de importu, religiosas e traditzionales de Sardinna, cumente sa Sagra de sant'Efis in Casteddu, sa Cavalcada sarda in Thatari, sa Sartiglia in Aristanis, s'Ardia de Santu Costantine in Sedilo, sa Faradda di li candareri in Thatari, e sa Sagra de su Redentore in Nùgoro.
Programmas de su passadu
Su palinsestu de sos primos annos de s'emittente cumprendiant programmas chin d'unu successu de importu, e sunt:
Die pro Die fiat una rùbrica juve fi faeddaiat de sas novas de sa chda chi si ch'est colada.
Visiones de Sardigna, fiat unu programma de faeddu culturale, juve si presentaiant personazzos illustres de s'isula
S'arrejonada, chi fiat su programma pius longevu de s'emittente, fiat basadu in su stessu frmat se du frade majore "Visiones de Sardigna". Si faeddaiat fintzas de temas pòlitcus de importu, chin personazòs de impòrtu. In intra de custa trasmissione, si litziant fintzas pazinas de livros iscrodos in sardu, siat su stessu iscrittu in nùgoresu o in tabarkinu. D'onzi variante de lmba sarda eniat lleada in cunsideratzione.
Haiti
Haiti (frantzesu: Haïti [a.iti]; crèolu haitianu: Ayiti [ajiti]), uffitzialmente Repùblica de Haiti (République d'Haïti; Repiblik Ayiti), est unu istadu caraìbicu. Sa capitale est Port-au-Prince.
In frantzesu, su nomìngiu de sa natzione est La Perle des Antilles (Sa Pèrela de is Antillas), pro is bellesas de sa natura.
Geografia
Haiti s'agatat in sa parte uesta e prus pitia de s'ìsula de Hispaniola, in s'archipèlagu de is Antillas Majores, chi ispartzit cun sa repùblica Dominicana. Sunt de Haiti fintzas àteras ìsulas minores connotas pro su turismu, comente Île-à-Vache. Est sa natzione prus montosa de is Caraibes e su pitzu prus artu dest su Pic la Selle, chi lòmpet a artària de 2680 m.s.m.
Pro istèrrida Haiti est sa prus manna natzione caraìbica a segus de Cuba e de sa repùblica Dominicana, cun 27.750 km2 (prus o mancu is dimensiones de is Hawaii o de su Bèlgiu). A populatzione Haiti est sa segunda de is Caràibes, cun unos 10,7 milliones de bividores, de chie pagu prus pagu de unu millione bivet in sa capitale, Port-au-Prince.
Istòria
Sa posidura regionale, istòrica e etno-linguìstica de Haiti est ùnica pro medas resones.
In orìgine bìvida de su pobulu indìgenu Taìno, s'ìsula fiat iscoberta de Cristolu Columbu in su primu viàgiu atraessu s'ocèanu Atlànticu in su 1492. Comente Columbu fiat isbarcadu in sa parte uesta de s'ìsula, aiat pentzadu de àere agatadu s'Ìndia o s'Àsia, Sa nave sua, sa Santa Maria, aiat sarpadu a pustis de s'èssere arenada su 25 de nadale in sa costera de norti de sa chi oe est Haiti. Una borta detzìdidu de s'acusorgiare in s'àrea, bi fiat lassadu unu contingente de òmines in unu logu inauguradu cun nòmine de La Navidad, sigomente chi su desacatu fiat acuntèssidu sa die de paschighedda. S'agataiat in su norti de sa chi oe est sa bidda de Limonade.
Balangende s'indipendèntzia in su 1804, Haiti fiat sa prima natzione indipendente de s'Amèrica Latina e de is Caràibes, sa segunda repùblica chi teniat sutzèssu in una gherra de indipendèntzia contra unu poderiu coloniale de s'Europa in is Amèricas, sa sola natzione in s'emisferu otzidentale chi aiat derrotadu tres super-potèntzias europeas (Rennu Aunidu, Frantza e Ispagna) e sa sola natzione in su mundu istabilida che resultadu de una rebellia de iscravos.
Sa rebellia chi aiat tentu inghitzu in su 1791, fiat ghiada de Toussaint Louverture chi fiat cabudianamente istadu issu etotu iscravu e a coa su primu generale nieddu de s'esèrtzitu frantzesu. Su gèniu militare e s'agudesa polìtica suos, fiant istados capatzos de cunvèrtere totu una sotziedade de iscravos in unu istadu indipendente.
A sa morte sua in una presone de sa Frantza, fiat sutzèdidu de su logutenente suo, Jean-Jacques Dessalines, chie aiat decraradu sa soberania de Haiti e a coa diat diventare su primu imperadore suo, Jacques I. Custa rivolutzione fortunada conduta de iscravos at tentu durada de una deghina de annos e foras pro su primu presidente de sa repùblica, Alexandre Pétion, totu is primos ghiadores de guvernu fiant ex-iscravos.
Sotziedade
Cun 10,4 milliones de bividores, Haiti est su prus populadu istadu mermu de sa Caribbean Community (CARICOM). Est fintzas mermu de s'Unione Latina. In su 2012, Haiti at postu bandu de intentzione a chircare de otènnere status de mermu de s'Unione Africana.
Haiti tenet su prus bàsciu ìndighe de isvilupu umanu de is Amèricas. Sa violèntzia polìtica est acontèssida fetianamente in s'istòria sua, betende a unu pisinu in su guvernu. Est de pagus tempus, in su freàrgiu de su 2004, chi unu corpu de istadu originadu in su norti de sa natzione at apretadu su presidente Jean-Bertrand Aristide a is dimissiones e su disterru. Unu guvernu provisòriu at pigadu cuntrollu cun sa seguresa fornida de su United Nations Stabilization Mission in Haiti (MINUSTAH).
A pustis de is eletziones de su 2011, su presidente est istadu Michel Martelly. In su 2016, cun s'eletzione de Jovenel Moïse ddoe sunt istados momentos de crisi polìtica chi ant portadu a s'ochidòrgiu suo intre su 6 e su 7 de argiolas 2021.
Gaborone
Gaborone est sa capitale de su Botswana. Tenet una populatzione de 231.626 bividores (tzensu 2011), agiomai su 10% de sa populatzione totale de su Botswana, mentras sa sua agglomeratzione acasàgiat 421.907 bividores a su tzensu de su 2011. Casi sa metade de is tzitadinos de su Botswana bivet in intro de 100 chilòmetros de Gaborone. Su tassu de crèschida de sa populatzione de Gaborone est de su 3,4%, su prus artu de s'istadu.
Gaborone City, s'agatat intre is montigros de Kgale e Oodi, a curtzu a su puntu de acosidu de su riu Notwane e su riu Seshane in s'ingrone sud-orientale de su Botswana, e a 15 km dae sa làcana sudafricana. Sa tzitade est serbida dae s'Aeroportu Internatzionale Sir Seretse Khama. Est unu distritu amministrativu a sese, ma est sa capitale de su distretu sud-orientale chi dd'istat a inghìriu. Sa gente de su logu fatu·fatu si riferit a sa tzitade che a Gabs.
Sa tzitade de Gaborone pigat su nùmene de su cabu Gaborone de sa tribù Tlokwa, chi unu tempus cuntrollaiat sa terra in is intòrrios. Sigomente ca non teniat carchi afiliatzione tribale e s'agataiat acanta de s'abba durche, sa tzitade fiat istada progetada pro èssere sa capitale a metade de sos annos '60, cando su protetoradu de su Bechuanaland fiat divènnidu una natzione indipendente.
Su tzentru de sa tzitade est una tiria longa de fainas cumertziales, narada "Main Mall" cun un' àrea a forma de semichircu de ufìtzios guvernativos a estu. Gaborone est una de is tzitades cun crèschida prus lestra de su mundu, e custu at criadu problemas cun s'edilìtzia abitativa e sos acasagiamentos illegales. In su cursu de sos annos '80, sa tzitade s'est fintzas ocupada de gestire de is cuntierras chi si furriaiant torra in su paisu dae Sudàfrica.
Si faeddant su Setswana (Tswana), s'inglesu, su Kalanga e su Kgalagadi.
Brigadas Rujas
Brigadas Rujas (fatu fautu incurtzadu a BR) est su nùmene de un’organizadura terrorista italiana de manca istrema, chi si fiat custituìda in su 1970 pro propagandare e isvilupare sa pelea armada rebolussionària pro su comunismu.
De acordu cun sos contos de unos cantos militadores printzipales, sa detzisura de imprender sa pelea armada la diant aer leadu in unu cumbèniu chi si fiat isvilupadu in s’austu de su 1970 in sa logalidade de Pecorile, comuna de Vezzano sul Crostolo (Rezu Emìlia), a su cale aiant partetzipadu unos chentu delegados de s’istremismu de manca. A s’organizadura fiant intrados sos militadores de su gasi naradu “grupu rezanu”, intre sos cales Alberto Franceschini, sos de su grupu aproghilende dae s’Universidade de Trentu, intre sos cales Renato Curcio e Margherita Cagol, e sos de su grupu de operarzos e impreados de sas fàbrigas milanesas Pirelli e SIT-Siemens.
Sas primas assiones rebindigadas comente “Brigadas Rujas” remontant a su 1970 e fiant sighidas cun su màssimu de s’atividade intre su 1977 e su 1980. A pustis de una fase de gasi narada “propaganda armada”, cun atentados demustrativos in intro de sas fàbrigas e sechestros de aderetadores industriales e zuighes, intre su 1.974 e su 1.976 fiant istados detènnidos sos brigadistas printzipales de su grupu orizinale. Dae cussu mamentu, sa deretura de s’organizadura fiat colada a sos brigadistas de su cumitadu isecutivu nou, in ue aiat leadu unu rolu determinadore Mario Moretti, chi aiant potentziadu in manera cussideràbile sas capatzidades lozìstigas e militares de su grupu, isterrende s’assione, addae de sas tzidades de su nordu, finas a Roma e Nàpule, e murtiprighende sos atacos semper prus crueles contra a polìtigos, zuighes, industriales e fortzas de seguràntzia. Mamentos de cùcuru de s’atividade de su grupu fiant istados s’impostada de via Fani e su sechestru de Moro in su beranu de su 1978; cun su recatamentu dramàtigu de Aldo Moro, sas Brigadas Rujas fiant partas a tretu de infruer in modu detzisivu a subra de s’echilibru polìtigu italianu e de poder soluvertare s’òrdine democràtigu de sa Repùbriga.
S’organizadura fiant intrada a crisis in sos primos annos otanta pro s’isulamentu suo irrevessàbile in intro de sa sotziedade italiana e fiat istada destruìda progressivamente gràssias a sa capatzidade creschidora de cuntrastu dae bandas de sas fortzas de seguràntzia e finas de s’aproadura de una leze de s’Istadu italianu chi cuntzediat minimonzos notàbiles de pena a sos membros chi diant aer reveladu s’identidade de àteros terroristas. In su 1987, Renato Curcio e Mario Moretti aiant sinzadu unu documentu in ue decraraiant “terminada” s’isperièntzia de sas BR.
Cunforme a s’incherta de Sergio Zavoli “Sa note de sa Repùbriga”, dae su 1974 (annu de sos primos mortorzos atribuìdos a issas) a su 1988 sas Brigadas Rujas ant rebindigadu 86 mortorzos: su prus de sas bìtimas fiant azentes de polima e carabineris, zuighes e òmines polìtigos. A custos cherent annantos sos ferimentos, sos sechestros de pessone e sos isrobatòrios realizados pro “finantziare” s’organizadura.
Renato Curcio at carculadu chi 911 pessones siant istadas inchertadas pro aer formadu parte de sas BR, a sas cales cherent annantas àteras 200-300 pessones incrùdidas in sos diferentes grupos armados chi si fiant ispicados dae sas BR (Partidu Comunista Cumbatidore, Unidades Comunistas Cumbatidoras, Partidu Gherrilla, Colunna Walter Alasia).
Sa numenadura “Brigadas Rujas” est torrada a cumparrer, a pustis de annos de ausèntzia, in su 1999, pro rebindigare atentados crueles noos in su tempus dae su 1999 a su 2003.
Gaspa
Normarmente, su tràmunu de sas tzèllulas epiteliales de su corzu piludu acontessit in manera regulare e s’eliminadura de sas tzèllulas mortas comente iscatadura de sos arrogos superiores de s’epidermis si dat sena probremas, e una presèntzia modesta a beru de iscatadura est fisiolòziga.
Lagu Bidighinzu
Bidighinzu est su nomene de unu lagu artificiale chi s'agattada in su Meilogu tra Thiesi e Ittiri.
Su nomene paret di derivede dae Bidighinzu, Vitichingiu, Vitialva, est a narrere sa Vitalba ( Clematis vitalba) unu rampicante in sas matas de sa flora mediterranea, de sa familia ranunculacee, cun fiores biancos.
Sydney
Sydney est sa tzitade prus pobulada dae Austràlia, cun una populatzione in s'àrea metropolitana sua de unos 4,34 milliones de bividores (istimados in su 2008). Est sa capitale de s'istadu de Nou Galles de su Sud e est istadu su logu in ue fiat fundada sa prima colònia britànnica in Austràlia, sa Colònia de Nou Galles de su Sud. Fiat fundada in su 1788 in sa baja de Sydney dae Arthur Philip, capitanu de la First Fleet e est sa tzitade prus antiga de su paisu.
2020
Su 2020 (MMXX in nùmeros romanos) est un'annu de su de XXI sèculos cumintzadu in sa die de mèrcuris.
Sydney
Est situada in su sud-estu de Austràlia, a s'oru de sa Baja de Jackson. In sa tzitade, s'iscerat s'Òpera de Sydney, su Ponte de su Portu de Sydney e is marinas suas. S'àrea metropolitana est inghiriada dae parcos natzionales chi cuntenent bajas e rios.
Sydney est una de is tzitades prus multiculturales de su mundu, e si rifletet cun su rolu suo de printzipale destinatzione pro is emigrantes de Austràlia. Segundu un'istùdiu subra su costu de vida, Sydney resurtat èssere sa tzitade prus cara de Austràlia e sa de bìndighi a livellu mundiale. Sydney puru istat in sa top 10 de is tzitades cun mègius calidade de vida de su mundu.
Roberto Dinamite
Carlos Roberto de Oliveira, prus cunnotu a paranùmene de Roberto Dinamita (Duque de Caxias, 13 abrile 1954) est unu fubaleri antigu brasilianu, deputadu de s'Istadu de Rio de Janeiro pro su PMDB, gasi etotu che presidente atuale de su Vasco de Gama.
Est cussideradu dae sos reziradores s'ìdolu prus mannu de su Vasco, in ue aiat zogadu pro 21 de sos 22 annos suos comente profissionale, resurtende su mezus goladore de s'istòria de su crube, cun 711 golos, e s'atreta cun su nùmeru prus artu de partidas disputadas, gasi che su mezus bomberi de s'Istàdiu de São Januário, cun 184 golos. Fiat istadu cussideradu, in una botadura intre 240 pessonalidades ligadas a su Vasco amaniada dae su chidàriu isportivu Placar, comente su mezus zogadore de s'istòria de su Vasco. In prus de custu, paris cun Pelé e Rogério Ceni, est s'ùnigu zogadore de su fùbalu brasilianu chi apat disputadu prus de milli addòvios in sa matessi echipa. Dinamita si ponet in craru aguarmente pro esser su mezus bomberi de s'istòria de su Campionadu Brasilianu (190 golos) e de su Campionadu Carioca (279 golos). S'IFFHS l'abàliat comente su de chimbe goladores prus mannu de su fùbalu mundiale in su campionadu nassionale de prima partzidura, cun 470 golos in 758 partidas.
Pro su chi pertocat s'internassionale brasiliana, Roberto fiat istadu cumbocadu a su mundiale de 1978 in Arzentina, marchende tres golos: unu cun s'Àustria in sa prima runda, e duos contra a sa Polònia in sa segunda. Aiat logradu sa cumbocadura finas a su mundiale posteriore de 1982 in Ispanna, peroe sena esser impreadu carchi bia dae Tele Santana s'assussadore brasilianu.
Sìndrome de Cotard
Sa sìndrome de Cotard est una sìndrome psichiàtrica caraterizada dae su cumbinchimentu illusòriu de èssere mortos o de àere pèrdidu totu is òrganos vitales o totu su sàmbene.
Tzinnos istòricos
Jules Cotard (1840–1889), neuròlogu frantzesu, est istadu su primu chi dd'at descrita, narende·dda "le délire de négation" (delìriu de dennegu) in una letzione in Parigi in su 1880. In sa letzione sua Cotard at descritu unu malàidu chi negaiat s'esistèntzia de is òrganos suos e de sa netzessidade de si nutrire. A pustis at isvilupadu su cumbinchimentu de èssere dannadu pro s'eternidade e chi non podiat prus mòrrere de una morte naturale.
Càusa
Si suponet chi derivet de un'interrutzione patològica de is fibras nerviosas chi ligant su tzentru de is sentidos a is àreas sensoriales. In custa manera, nudda resesset prus a tènnere rilevàntzia emotiva pro su malàidu, a su puntu chi s'ùnica manera pro ispiegare custa totale ausèntzia de sentidos abarrat sa de crèere de èssere mortu.
Descritzione
In sa sìndrome de Cotard ddoe at unu delìriu de dennegu crònicu. Sa persone creet de èssere morta o de non tènnere òrganos o sàmbene, opuru negat de tènnere partes de su corpus (comente a su figadu, su coro, etc.), opuru chi su corpus issoro si siat trasformadu, pedrificadu. Is indivìduos chi nde sunt malàidos podent fintzas crèere chi persones caras siant mortas (pro esempru una mama chi si disisperat pro sa morte de su fìgiu, mancari custu siat in su pròpiu aposentu). Sa sìndrome de Cotard est una de is maladias prus raras oe connotas e est narada fintzas "Sìndrome de s'òmine mortu", opuru in su mundu anglosàssone "Sìndrome de su mortu chi caminat".
Com'è bella la città
Com'è bella la Città est una cantone de Giorgio Gaber pubbricada comente e singulu su 18 de santuaine de su 1969, s'annu poi est istada inclusa in s'album Il signor G. Sa cantone est dedicada a su fenomeno de s'inurbamento chi in Italia in cussos annos fit a su massimu isviluppu, difattis zente meda aiat abbandonadu sa biddas e i sa campagna pro andare a vievre in sas zittades inue fit pius fazile agatare unu trabagliu. Gaber presentat una riflessione subra custu fenomeno, chi si presentat sempre pius forte e chena pasu. Po rende mezus s'idea Gaber ripitit sas frases de sa cantone cun d'unu ritmu sempre pius incalzante e siguramente si fit ispiratu a Jacques Brel e a su «crescendo» chi est in sa cantone La Valse à mille temps.
Zafferano
Zafferano (Crocus sativus) pianta ervosa de sa familia "Iridaceae" cun fiores de colore azzurrinu. Tafferanu, taffaranu, tzaffaranu...Nomene dae s'arabu zafaran. Ogni fiore produede tres pistiddos, chi reduidos in piuere de colore grogu, est impredu in coghina. Creschet bene in Sardigna, in Abruzzo e in Toscana.
Marcello Candia
Marcello Candia, naschidu affacca a Portici su 27 de triulas de su 1916, morit in Milano su 31 de austu de su 1983. Industriale. Impreat sos benes suos po fraigare unu ispidale in Amazonia, in Brasile e su 1965 si traferit in Brasile a servitziu de poberos e lebbrosos. Fundat una comunidade de padres e de monzas chi continuent s'obera chi aiat incomintzadu.
Acàdia
S'Acàdia (in frantzesu: Acadie) est un'àrea de s'Amèrica setentrionale a longu de sa costera de s'Otzèanu Atlànticu chi cumprendet is provìntzias marìtimas de su Cànada (Noa Iscòtzia, Nou Brunswick e Ìsula de su Prìntzipe Eduardu) e sa parte de su Québec inclùida in su Cànada frantzesu.
S'orìgine de su nùmene Acàdia si pessat potzat èssere ligada a s'esploradore italianu Giovanni da Verrazzano, chi dd'aiat impreadu pro sa prima borta in su 1524 in ligàmene a sa regione grega de s'Arcàdia, terra de campura de bundàntzia. Una àtera teoria ligat custu nùmene a su tèrmine de sa limba mi'kmaq algatig o larcadie, chi signìficat "logu de campura" o de sa limba malesita quoddy, chi cheret nàrrere "logu fèrtile".
Istòria
S'atuale territòriu de Noa Iscòtzia fiat colonizadu a primìtziu dae is frantzesos. Custos, portados dae su gentilòmine calvinista Pierre Dugua de Mons, acumpangiadu dae Samuel de Champlain aiant istabilidu sa capitale issoro in Port Royal in su 1605, ma sa colònia si aiat dèpidu mòvere conca a Annapolis Royal in su 1610.
In su colare de sos annos 1620, su re Càralu I de Inghilterra aiat imbiadu unu grupu de iscotzesos pro bi fundare una colònia suta su nùmene de Nova Scotia. Is primos colonos europeos de su territòriu, connotos prus tardu che a acadianos, fiant istados is frantzesos de sa colònia de Noa Frantza, chi aproliant mescamente de is regiones de Pleumartin e de Poitiers. Is frantzesos aiant pigadu su controllu de su territòriu de is nadios mie'kmaqs cun sa fortza militare cara a su 1654, su re Luisi XIV aiat designadu Nicholas Denys a guvernadore de Acàdia, totu cuntzedende·ddi is terras chi aiant cunfiscadu a is mie'kmaqs e is deretos subra s'isfrutamentu de is minerales chi si bi agataiant.
Fiorella Mannoia
Fiorella est una cantadora e una grande interprete desa mùsica leggera italiana.
Acàdia
Istòria
A pustis de sa firma de sa paghe cun sa Frantza, is inglesos aiant tzèdidu su territòriu a sa Frantza e sos iscotzesos aiant dèpidu abbandonare sa missione issoro in antis chi sa colònia si poderet afortiare. Su casteddu frantzesu de Louisbourg fiat pigada dae is fortzas continentales britànnicu-americanas e, luego, fiat istada torradu a sa Frantza; a sa fine fiat torradu a rùere in is manos de is britànnicos a pustis de sa conchista de su Québec. Is inglesos aiant pretèndidu chi is acadianos frantzesos giurarent fidelidade e promiterent cumbàtere de is frantzesos. Is tensiones fiant andadas aumentende e sas autoridades inglesas noas aiant multiplicadu sas angarias contra de sa populatzione. Ddie fiat proibidu de si cuntzentrare a biìvere in nùmeros artos in matessis distretos. In su 1755 su guvernadore inglesu aiat ordinadu de iscagiare 6.000 domos acadianas totu boghende·nde is bividores. Custu fatu aiat intzulladu un'emigratzione manna de sos acadianos, connotu suta su nùmene de grand dérangement (triulòngiu mannu). Unos cantos acadianos fiant istados disterrados a manu de is colònias inglesas de sa costera esta de Amèrica (susetotus in Maine). Àteros aiant torradu a agatare aprigu in Frantza, in Normandia. Gente de orìgine acadiana si nd'agatat fintzas in Louisiana, tando colònia frantzesa.
A primìtzios de su sèculu XIX is acadianos chi abarraiant s'agataiant in una cunditzione de poberesa e discuidu mannos. No esistiant istitutziones acadianas pròpias e sa sola istitutzione in frantzesu fiat sa crèsia catòlica, cun rapresentates chi arribbaiant dae Québec o deretu de Frantza. Petzi unas pagos biddas teniant iscolas e s'annestru fiat fidadu mescamente a maistros itinerantes.
Durante s'artziada de su movimentu de soberania de su Québec in is annos 1960, is acadianos di fiant agatados divìdidos in is lutas linguìsticas chi caraterizaiant sa vida polìtica de su Cànada de s'època, mancari susetotus fiant disconnotos (is provìntzias in ue is acadianos bivent oe in die sunt de majoria anglòfona). Totu custu est de pònnere in relatu cun un'istentu econòmicu in respetu a is bighinos de limba inglesa. Is movimentos identitàrios chi si diant a isvilupare in custa època fiant susetotus de bideas de manca e anticapitalistas.
Intre sa fine de is annos 1970 fiat reconnotu un amparu efetivu e formale in antis dae su guvernu federale e a fatu de is guvernos de is provìntzias vàrias in ue is acadianos biviant, favoressende polìticas bilìngues (Nou Brunswick, Ìsula de su Prìntzipe Eduardu e Terranoa-Làbrador).
Umanesimu
S'Umanesimu est unu sistema razionalisticu de pensamentu chi dat primaria importanzia a s'umanu pius cha a su divinu o a chistiones subranaturales. Segundu Martin Heidegger fit comintzadu cun Platone. Est istadu a fundamentu de totus sas eticas chi si sun isvilupadas in s'era pre-tecnolica.
Lista de sos derbi tra Olbia e Tavolara
Su Derbi de Terranoa est su disafiu de fùbalu intre sas duas iscuadras printzipales de Terranoa, s'Olbia e su Tavolara. Sa tabella chi sighit frunit totu sos resurtados otentos dae sas duas iscuadras in cada una de sas partidas giogadas. Est agiornada a su 16 de ghennàrgiu 2012, data de s'ùrtimu addòbiu in Eccellenza Sardigna.
Monte Corrasi
Su monte Corrasi est un'imponente massitzu calcàreu-dolomìticu situadu in territòriu de Ulìana, in sa Sardigna tzentru-orientale. Ultres a punta Corrasi, chi est sa chima prus arta de su Supramonte, nde faghent parte sas atzas Sos Nidos (m 1348), Ortu Camminu (m 1331), Carabidda (m 1321) e Cusidore (m 1147). Bramada meta de escursionistas e apicadores, su monte est caraterizada dae sa presèntzia de ammajadores muros ispentumantes, grutas, puntas e foibe alternadas a ampros pranos.
De una tzerta rilevàntzia s'aspetu florofaunìsticu: sa presèntzia de un' ampra variedade de mesches botànicas - belle 650, aia cumprèndidu numerosos endemismos - aiat ispintu, in sos annos '70, sa Sotziedade botànica italiana a insertare su monte in su Tzensu de sos biotopos de rilevante interessu vegetazionale meritevoli de cunservatzione. Sunt annotamala censiti s'àbbila bera, s'astore de pudda, s'astore pellegrinu, s'astore de sa reina e su mugrone mentras resurtant istudados su cherbu sardu, su crabolu, su gurturju mòngiu, su gurturju de sos angiones, s'anturzu e s'àbbila de su Bonelli.
Chromista
Chromista inditat in biologia unu grupu de organismos eucariotas chi de acòrdiu cun is postulados de Cavalier-Smith diat costituire unu regnu pro sese. S'usat in carchi sistema de classificatzione, comente pro esempru su Sistema de su Catàlogu de sa Vida. ​ Su grupu incluet a sas àligas cromofitas, est a nàrrere, sa manna majoria de sas àligas is cloroplastos de is cales cuntenent clorofillas a e c, is cales sunt inghiriados dae bator membranas e si cunsìderat chi siant istados achiridos dae un'àliga ruja. Annotamala, carchi grupu possedent clorofillas a e b chi si suponet chi benint dae un'àliga birde. S'incluent duncas grupos diversos sena cloroplastos relatzionados in manera intima cun is àteros giai ammentuados. Intre sas àligas de su primu tipu s'agatant is unitzellulares Diatomeae, Dinoflagellata, Chrysophyceae, Haptophyta e Cryptophyceae, e is pluricellulares Phaeophyceae; àligas de su segundu tipu sunt sas Chlorarachniophyceae, e intre is grupos eteròtrofos si distinghent Ciliophora, Foraminifera, Radiolaria, Heliozoa e is parassitos Oomycota e Apicomplexa.
Istoricamente, medas cromistas fiant cunsiderados prantas pro more de is muros tzellulares cun tzellulosa, capatzidade fotosintètica e, in carchi casu, pro s'assimìgiu morfològicu a is prantas terrestres. Unos àteros comente Apicomplexa e Ciliophora fiant cunsiderados protozoos e afines, unos àteros comente sos Oomycota si cunsideraiant fungos. Mancari grupos vàrios non tenent o ant pèrdidu s'abilidade de sintetizare, pro sa majoria sunt autòtrofos. Is cromistas fotosintèticos tenent in generale clorofillas a e c, aici comente medas àteros pigmentos additzionales. Etzetzione sunt is àligas Chlorarachniophyceae chi presentant clorofillas a e b.
Chromista, a su contràriu de àteros grupos cun rapresentantes multicellulares, non tenet medas caraterìsticas morfològicas comunas. Cada sutagrupu importante tenet tzertas caraterìsticas ùnicas, incluende sos alvèolos de Alveolata, s'aptonema de Haptophyta, s'ejectosoma de Cryptophyta e is duos fragellos diferentes de Heterokontophyta. Sende gasi, niuna de custas caraterìsticas est presente in totu is grupos.
Bermentinu
Sas orìzines suas non sunt craras: pro unos cantos, est naturale de su nordu-estu de s’Ispanna, in Aragona, peroe sa bariedade non paret esser prus curtivada in sa chi diat dever esser sa terra sua nadia; pro àteros, aguarmente in Ispanna, fiat cunnotu comente Listan de Andalusia. Cunforme a galu àteros, diat esser nàschidu in Portugallu (in ue lu cunnoschent cun su nùmene de “Codega”) o de s’ìsula de Madera, cussiderende sos numerosos assimizos (richesa de colore e de istràghidu) cun sa malvasia logale.
Dae sa mesìsula ibèriga, si diat esser ispainadu a pustis in Frantza – Grosse Clarette, Malvois d’Espagne, Piccabon, Languedoc-Roussillon – e posteriormente in Ligùria, in ue aiat leadu su nùmene de Malvasia Grussa, Carbesso o Corbesso o Carbess (su Pigato est cussideradu dae unos cantos comente una bariedade de Bermentinu), Pizzamosca e Vemettino, custu ùrtimu est su nùmene cun su cale nche fiat cròmpidu a Còrsiga e posca, in sa segunda metade de su milliotughentos, a Gaddura, in ue achisissionat sa numenadura de Bermentinu e, in medida prus minore, finas in argunas zonas de sa Tuscana.
In Sardinna, unu de sos binos prus cunnotos e apressiados a base de Bermentinu est su Bermentinu de Gaddura, binu cun numenadura de orìzine cuntrollada e garantida, caraterizadu dae un’istrutura e dae unu gradu arcòligu notàbiles. In mesu de sos binos cun numenadura de orìzine cuntrollada a base de Bermentinu si podent tzitare s’Alighera, Bermentinu ispumosu, e su Bermentinu de Gaddura, chi presentat caraterìstigas prus diversifigadas, dae su binu prus istruturadu a su prus friscu e impreadu de aperitivu.
Prus pagu istruturados, peroe prus probidos de elegàntzia, sunt sos binos cun numenadura de orìzine cuntrollada ligurianos, che su Riviera Ligure di Ponente, su Val Polcevera, su Golfo del Tigullio e su Colli di Luni.
In Tuscana, sos binos NOC prus cunnotos a base de Bermentinu sunt su Candia dei Colli Apuani, su Montecarlo e su Bolgheri arbu.
In sos ùrtimos annos, sos enòlogos ant traballadu pro creare tipos de Bermentinu incubonadu in sa puresa, pro lu fagher resurtare prus frutoradu e agradàbile. Un’isbirgu pro aumentare sas caraterìstigas naradas est a nd’adelantare sa binnenna, in manera chi su mustu siat prus ricu in atzidesa.
Sos binos a base de Bermentinu sunt zenerarmente arbos sicos, peroe deligadamente moddes, in colore grogu pazissu, cun nuscos intensos de frores de campu e ervanzu e una nota de pèssighe grogu. Podent esser cumbinados cun intradas de mare, pratos de pische (che sa cumbinadura cràssiga intre s’aligusta e su bermentinu sardu) e prupu, peroe finas cun sos pansotes tìpigos ligurianos cun banza de nughe e sos àteros pratos de sa coghina liguriana.
In Ligùria, custu bariedale est isvilupadu in manera prus manna in sa Costera de Ponente, mescamente in zonas postas in su de Impèria.
Ugo Dessy
Ugo Dessy (Terraba, 16 de ghennàrgiu de su 1926 - Casteddu, 23 de abrile de su 2009 ) est istadu un'intelletuale, iscritore (sagista e narradore ), poeta e giornalista sardu.
Biografia
Fìgiu de Eleuterio Dessy, giòmetra terrabesu de sa Sotziedade Bonìficas Sardas chi aiat traballadu a su fundatzione de Arborea, e de Anna Cadoni, durgalesa tramudada in Santa Giusta, fiat su de tres de chimbe fìgios. Sa pitzinnia sua l'at colada in antis in Terraba, e a pustis in Casteddu, ma torrende a Terraba in sos annos de sa gherra ca sa tzitade non fiat segura. Pro pòdere sighire a andare a s'iscola sua Ugo biàgiat cun su trenu dae Terraba a Casteddu pro carchi perìodu, e in àteros pedit agiudu a familiares pro si fàghere istrangiare o abarrat in una pasada. Fiat in Casteddu in su mentres chi bi fiant sos bumbardamentos de su freàrgiu de su 1943, ma tenet sa fortuna de nde essire chene dannu perunu.
Dae su 1948 incumentzat a insegnare in sa Marmilla, e a pustis in sa zona de Aristanis. Dae su 1967 torrat a istare in Casteddu. Incumentzat a èssere ativu meda in campu sotziale, suportende sas lotas populares de cussos annos: in s'Iglesiente, cun sos minadores, pro su Fronte Populare; in Marmilla, cun sos massajos, pro s'ocupatzione de sas terras egadas; in s'Aristanesu, cun sos piscadores, pro sa liberalizatzione de sos istànios (una testimonia chi l'at a fàghere assagiare sa tzella: «Dies e dies in firmu de politzia giuditziària. No istaia cun sos meres de sa laguna e custu cumportaiat unu prètziu de pagare»), in Barbàgia, cun sos pastores, contra s'ocupatzione militare; cun sos radicales in dae in antis de su Parlamentu contra sa militarizatzione nucleare de Sa Madalena. Ma cuntestat fintzas sa bìsita de su Paba in Sant'Elia e crìticat «sa Sardigna de Coca-Cola e de plàstica».
Ugo Dessy est istadu collaboradore e redatore de medas rivistas e giornales cun inchiestas e àteros artìculos, at publicadu sàgios de caràtere etnològicu e sotziològicu e inchiestas a pitzu de s'emigratzione, de su traballu minorile e de sas cunditziones de vida in sas zonas internas de s'ìsula. Pro tempus meda est abarradu in Germània e in Ungheria, annodende sas esperièntzias de biàgiu suas in lìteras publicadas in “Tempo Presente” e “Sardegna Oggi”. Est istadu redatore in sa sede de Aristanis de su cuotidianu de Tàtari “La Nuova Sardegna”, “Il Giornale”, “Il Punto della settimana”, “Nord e Sud”, “L'Astrolabio”, “Sassari Sera”, “ABC”, “Mondo Giovane”, “A-Rivista Anarchica”, “Aut”, “Herodot”, “Umanità Nova”, “L'Internazionale”, “Sa Republica Sarda”, e fintzas àteros.
Amigu corale de Fabrizio de Andrè (tantu chi sa morte sua est istada pro issu una pèrdida manna ), cun su cale teniat in comune fintzas su suportu pro s'indipendentismu sardu  e chi lu cunsideraiat "unu mastru de pensamentu e de ideas", e Tiziano Terzani, fiat istimadu meda dae Giangiacomo Feltrinelli, e teniat a mastru a Ignazio Silone. Est istadu unu de sos primos intelletuales a iscrìere a pitzu de s'ocupatzione militare de sa Sardigna, cun libros e artìculos medas chi ant permissu de documentare siat sas atividades fatas in sos logos ocupados dae sas bases militares siat sas chistiones sotziales e polìticas ligadas.
Crìticu contra a sos intelletuales e a sos iscritores sardos, e a su colonialismu de sa Sardigna, est istadu definidu "unu de sos intelletuales prus pagu cuntziliantes e prus istimulantes chi s'Ìsula apat mai tentu".
Òperas
Narrativa
Sagìstica
James Roday
Biografia
Est s'unicu fillu de Jim Rodríguez ca traballàda po su Boardwalk Auto Group, sa sua famiglia est de descendenzia messicana. At frequentau sa William Howard Taft High School (San Antonio, Texas). Studiat teatru a su Teatru Sperimentali Wing de sa New York University, auba otènit sa laurea in bellas artis. . Est peri co-direttori artisticu de sa Red Dog Squadron, una cumpangia teatrali ca issu at fundau paris cun Brad Raider. Tenit una relazioni cun s'attrici Maggie Lawson co-star in Psych, de su 2006.
Carriera
At incumenciau a recitai a 8 annus in is palcus de sa sua cittadi de San Antonio. At recitau in diversas produzionis teatralis de custas "Tres sorris", "Sa dodicesima notti" comenti Sebastian, "A Respectable Wedding", "Severity's Mistress e Sexual Perversity in Chicago" cun sa Red Dog Squadron. Esordit in su cinema cun ddunu film indipendenti Coming Soon de su 1999. In su 2002 est tra is protagonistas de su film Repli-Kate, po sa regia de Frank Longo, paris cun Ali Landry e Desmond Askew. In su 2003 tenit sa parti de protagonista in Rolling Kansas. In su 2005 pigat parti a sa trasposizioni po su cinema de Hazzard in sa parti de Billy Prickett. In su 2006 pigat parti a su film Beerfest. A palas de is quintas issu e is amigus suus sceneggiadoris Todd Harthan e James DeMonac scriint sa sceneggiadura de su film horror Skinwalkers - Sa notti de sa luna orrubia.
Po sa televisioni at recitau in sa serie televisiva de sa NBC Miss Match in su rolu de Nick Paine e in First Years in su rolu de Edgar 'Egg' Ross, unu tirocinanti de unu studiu legali. De su 2006 interpretat su rolu de su protagonista Shawn Spencer in sa serie televisiva Psych. Su 25 de gennargiu de su 2010 iat a essi depiu pigai parti comenti ospiti speciali a su WWE RAW cun su co-protagonista de Psych Dulé Hill ma po mori de una appendicectomia at depiu recediri, ma est istetiu su propriu mutìu de su speaker de su spettaculu po mesu de su telefonu. At dirigiu e co-scrittu s'urtimu episodiu de sa quarta stasoni de Psych intitulau Sulla scia di Hitchcock ca est istetiu trasmitiu su 10 de marzu de su 2010 in sa reti americana USA Network.