cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lewiston (Idaho)
S'agatat in s'acosidu de sos frùmenes Snake e Clearwater, a curtzu de sa làcana cun su Washington.
Cun sa bidda de Clarkston, chi s'agatat a s'àteru cantone de sa làcana, format una area metropolitana chi contat prus de 60.000 abitantes.
Lewiston portat su portu prus intranàbbile de totu sa natzione.
Ispidale sichiàtrigu
Un'ispidale sichiàtrigu, cunnotu finas comente “manicòmiu” o, cullochiarmente, comente “domo de macos”, est un'ispidale ispetzializadu in su tratamentu de sos istrobos mentales.
Sos ispidales sichiàtrigos bàriant ampramente in tèrmine de dimensiones e crassifigaduras. Unos cantos ispidales podent esser ispetzializados petzi in sa terapia a tèrmine curtu, o sa de ambulatòriu pro passientes de arriscu bassu. Ateros podent esser ispetzializados in su tratamentu tempuranu o permanente de passientes in istadu de internamentu chi, comente cunseghèntzia de un'istrobu sicolòzigu, dimandant un'assistèntzia o unu sighimentu diàriu, o un'ambiente ispetzializadu e cuntrolladu. In medas paìsos, sos passientes a s'avesu sunt amìtidos a boluntarismu, peroe su passiente podet esser internadu finas contra a sa boluntade sua cando podet custituer unu perìgulu de sinnìfigu pro sese etotu e pro sos àteros.
Tejeda
Tejeda est una comuna ispagnola de 2.400 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Canàrias.
Meghiddo
Meghiddo (in ebreu מגידו, Megido [məɡiˈdɔ] o תל מגידו, Tel Megido; in àrabu المجیدو, Tall al-Mutasallim; in grecu Μεγιδδώ/Μαγεδδών, Megiddṓ/Mageddṓn in sa Bìbbia de sos Settanta; in latinu Mageddo; in acàdicu Magidū, Magadū; Magidda e Makida in sas tauleddas de Amarna; in egitzianu Meketi, Makitu e Makedo) est unu montiju e fortilesa in positzione dominante subra sa pianura de Esdrelon in Galilea (Israele).
Posta in unu logu istrategicu subra sa Via de su Mare chi uniada s'Egittu cun sa Siria e Babilonia. Occupada dae tempos antigos meda, est istada fortificada dae Salomone, Achab, e Geroboamo. Leada, dirrutta e torra fraigada paritzas boltas. Ancora oe si podent bidere una gianna “a tenalla, un altare cananeu, unu silos mannu, largu 12m. e profundu 6-7. Istraordinariu unu puttu, profundu pius de 30 m. Unu tunnel longu 62 m, iscavadu in sa rocca giughiada a una sorgente sutta terra (XII sec. A.C.).
Qumran
Qumram. Logu chi s'agattat in su desertu affacca a su Mar Morto in Palestina, inue in s'antighidade b'est istadu unu monasteru de Essenos, unu gruppu de sa sostziedade ebraica prima de Gesù Cristu. In custu lugu bi sunt paritzas gruttas e unu pastore una olta fut chirchende una arveghe chi si fut isperdida. Intrende in una grutta iscobrit “anfore”,broccas de lozana cun rotolos meda iscrittos in ebraicu. Una iscoberta importante de testos de sa Bibbia e de sos profetas de Israele( beranu 1947).
John Henry Newman
John Henry Newman (Londra, 21 de frearzu 1801- Birmingham, 11 de austu 1890) est istadu unu teologu inglesu, anglicanu chi s'est cunvertidu a sa fide cattolica. Preideru e cardinale (1879). Ada iscrittu : Apologia pro vita sua (1865), e Grammatica dell'assenso (1870). Proclamadu Beato dae su Paba Benedetto XVI in su 2010 durante su viaggiu sou in Inghilterra.
Norfolk (Virgìnia)
Norfolk est una tzitade autònoma de unos 242.800 bividores de Istados Unidos de Amèrica, posta in s'istadu de Virgìnia.
Norfolk est sa segunda prus manna tzitade de s'istadu a fatu de Virgìnia Beach, impare a chi faghet parte de s'àrea metropolitana Virginia Beach-Norfolk-Newport News, VA-NC MSA.
Ispagna franchista
S'Ispagna franchista o franchismu (in ispagnolu: franquismo) est su nùmene no ufitziale impitadu pro desinniare su regìmene polìticu de s'Ispagna, fundadu dae su generale Francisco Franco, dae su 1936/39 (currispondente a sa Gherra Tzivile Ispagnola) e su 1977 (annu de sas primas eletzione lìberas durante su caminu de transidura democràtica). Su franchismu s'apoderaiat subra un'ideologia cunservadora e natzional-catòlica, chi si manifestaiat cun istitutziones autoritàrias (partidu ùnicu, tzensura, etz...). Pro sa durada de custu perìodu, s'Ispagna fiat inditada segundu bisura de su deretu internatzionale suta nùmene de Istadu Ispagnolu.
Camogli
Camogli (Camoggi in limba ligure) est'unu comune italianu de sa Provìntzia de Gènova in Liguria de 5.621 abitantes.
Ispagna franchista
Su franchismu, tirende nùmene dae su generale Franco, si poderaiat siat subra sa personalidade de su ditadore siat subra un'ideologia allindada. Franco, mancari cunsideradu pagu carismàticu fiat resissidu a si mantènnere a su pòdere fintzas a sa morte in su 1975. Durante totu su regìmene suo, non b'aiat in Ispagna forma peruna de costitutzione formale, petzi unu nùmeru minore de testos fundamentales èditos dae Franco e de rangu costitutzionale. Isse teniat in manos suas totu sos pòderes, numenende is titulares de sos postos politicamente de importu subra sa base de relatos de cunfiantza personales, fintzas in logos de cumandu provintziales. Non prus, manteniat controllu subra sas istitutziones a chi aiat dadu unas cantas delegatziones de pòdere, o chi non podiat ignorare - comente su partidu ùnicu Movimiento Nacional, sa Crèsia Catòlica e s'esèrtzitu - ponende·nche s'unu contra s'àteru pro afiantzare su status quo.
In is ogros de sas élites suas, su franchismu fiat legitimadu dae sa vitòria militare subra sos partisanos in su 1939, sa cale fiat interpretada no isceti che una vitòria de sas bisuras issoro de su mundu, ma fintzas de prus, che una defensa de sa tzivilizatzione e de sas culturas ispagnola e europea. Sende chi su catolitzèsimu costituit una parte integrante de sa cultura ispagnola, sa collaboratzione intre Crèsia e Istadu fiat manna in su cuadru de su natzional-catolitzesimu.
S'istadu franchista si fiat caraterizadu pro evolutziones importantes in su cursu de sos 39 annos de durada sua, massimamente in sos afàrios econòmicos e de polìtica internatzionale, ma fintzas in sa polìtica interna. Dae custu fatu si podet partzire s'època de sa ditadura in prus fases.
Su franchismu artziadu a su guvernu in su 1939 (dispòticu e caraterizadu dae represas massivas subra sos grupos de populatzione derrotados durante sa gherra tzivile) teniat una tzerta simigiàntzia cun sos regìmenes fascistas de su tempus, cun trassas de economia pranificada nudrigados de virtudes martziales e mitos imperialistas. Ddi sighiat una fase moralista chi bidiat in sos predes sos eroes ispagnolos primorosos. A fatu de s'agabbu de sa Segunda Gherra Mundiale, sos falangistas prus radicales fiant progressivamente bogados, a profetu de sos cunservadores prus traditzionales. In tempus de sa Gherra Frida s'Ispagna si fiat ringherada a su costadu de sos Istados Unidos, e a pustis de unu perìodu longu de apojoladura aiat agatadu una tzerta addelentadura econòmica, ma iscàmpidu polìticu perunu. Chi in sos annos '60 si podiant annoditare unos cantos cumproos de liberalizatzione, sos annos '70 fiant caraterizados dae tensiones chi diant àere agatadu a pustis espressione in un'undada noa de reprimida.
In su triulas-cabudanni 1974 Franco - como mai betzu - aiat tzèdidu sas funtziones de cabu de istadu a Juan Carlos. Fiat mortu su 20 de onniasantu de su 1975. Juan Carlos fiat tando coronadu re de Ispagna, segundu sa lege de sighidura de su 1947 chi pretzisaiat ca s'Ispagna fiat istadu catòlicu e sotziale costituidu in acòrdiu cun sas traditziones. S'Ispagna si fiat dae in cue tramudada in pagos annos in una monarchia costitutzionale.
ITA Airways
Italia Trasporto Aereo S.p.A. (Itàlia Carrìngiu Aèreu), chi òperat cumenti ITA Airways, est sa cumpangia aèrea de bandera de s'Itàlia, chi partendi de su 15 de su mesi de ladàmini de su 2021 at mudau sa cumpangia bèccia Alitalia, de chi at acuistau su macru. Est possedida a su 100% de su Ministèriu de s'economia e de is finàntzias.
Stòria
ITA Airways nàscit po dotai s'Itàlia de una cumpangia de bandera, a sighiu de su tèrmini de s'aministrada straordinària de Alitalia, cun chi sa Cumissioni europea, po autorizai su guvernu italianu a costituiri una sotziedadi pùblica noa po su carrìngiu aèreu, at pediu una discontinuidadi crara. Tali arresolutzioni est stada assùmida fintzas in virtudi de sa congruida lòmpia de sa matessi Cumissioni europea de decrarai illegali su prèstidu-ponti de 900 millionis de èurus cuntzèdiu de s'Itàlia a Alitalia in su 2017 e chi depit essi torrau de Alitalia in aministrada straordinària e no de ITA, pròpiu in virtudi de sa discontinuidadi econòmica.
Sa sotziedadi pigat is orìginis suas in su decretu-lei 18/2020 (posca bortau in lei n. 27/2020), aundi, in s'artìculu 79, comma 3, benit autorizada "sa costitutzioni de una sotziedadi noa castiada a manera intrea de su Ministèriu de s'economia e de is finàntzias [..] po s'impreu de sa faina de impresa in su setori de su trasportu aèreu de personis e mertzes". Est stau prevìdiu unu primu stantziamentu de 20 millionis de capitali sotziali, artziaus a 700 millionis in su trìulas de su 2021.
S'azienda benit costituida cun su nòmini Italia Trasporto Aereo S.p.A. (in sigla ITA), su 9 de su mesi de ladàmini de su 2020, cun decretu apòsitu inter-ministeriali chi, arrajanendi s'istatutu, at providiu a nominai su cussìgiu de aministrada e su collègiu sindacali, cun Francesco Caio a presidenti e Fabio Lazzerini a aministradori delegau. Posca est diventau presidenti Alfredo Altavilla su 17 de làmpadas de su 2021.
Su 14 de su mesi de ladàmini de su 2021, ITA at pigau su brand e su giassu web de Alitalia po 90 millionis de èurus. Is primu dus aeroplanus a livrea ITA funt staus EI-EJN (Airbus A330) e EI-EIB (Airbus A320). Su primu bolu de sa cumpangia est decollau de Milanu-Linate e est aterrau a Bari-Palese su mengianu de su 15 de su mesi de ladàmini de su 2021 ; is passigeris de totu is bolus Alitalia prevìdius po is datas a pustis de su 15 de su mesi de ladàmini no ant a essi bortaus subra bolus ITA ma ant a arriciri unu rimbursu de su guvernu italianu, chi at criau unu fundu apòsitu cun 100 millionis de èurus de dotatzioni.
Mehmet Ali Ağca
, condannau poita ca adi boccìu Abdi Ipekci, unu giornalista liberali, e poita ca adi provau a bocci paba Giuanni Paolu II
Banco di Sardegna
Su Banco Di Sardegna S.p.A. est unu istituto de credito italianu, cun base in Sardigna cun diretzione a Tàtari e sede legale in Cagliari. Attualmente faghet parte de su gruppu BPER ed est quotatada in Borsa di Milano.
Istoria
Su Banco di Sardegna fit istadu fundadu in su 1944 de Cagliari, comente e Creditu Industriale. In su 1953, poi e sa fusione de s'ICAS (Istituto di Credito Agrario per la Sardegna) e de su matessi Banco di Sardegna de Cagliari.
Mauro Icardi
Mauro Icardi (Rosario, 19 de freàrgiu 1993) est unu giogadore de pallone argentinu.
Clarkston (Washington)
Clarkston format una sola area urbana impare a sa bidda de Lewiston, chi s'agatat in s'istadu de Idaho.
Torremenga
Torremenga est una comuna ispagnola de 603 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de s'Estremadura.
A Viva Voce
A Viva Voce est, a como, s'unicu paperi pubricàdu in limba italiana chi bi apat in isula de Còssiga. S'imprenta fit cumintzàda a primu in sa bidda corsicana de Ghisunaccia e a pustis in sa de Borgu; peròe, si pubricat in sa tzittade de Bastìa dae su mese de Santu Gabine de su 1992. Tottu sa redatzione cumprendet zente corsicana in sinu suo. Su paperi, chi nch'essit dontzi tres meses, tenet sa punna de accurtziare sa Còssiga a su continente italianu e si ponet a chistionare de su legamìne, istoricu e politicu, chi s'isula tenet cun s'Italia. Su dirigidore chi bi est como est Paul Colombani, chi ja fit unu amantiosu de limba e curtura italiana in s'Universidade de Nantes.
Frantziscu Ignàtziu Mannu
"Sardos mios, ischidade!"
Paghe
Sa paghe (in campidanesu paxi/paghi/pagi; in nugoresu pache, in gadduresu paci, in tataresu pazi) est una cunditzione sotziale, relatzionale, polìtica (pro estensione fintzas personale overas intraindividuale, o eventualmente ligada a unos àteros cuntestos), caraterizada dae sa presèntzia de cumpartzida armonia e cuntemporànea ausèntzia de tensiones e cuntierras.
Su tèrmine derivat de su latinu pax (su cale issu matessi si faghet derivare de sa raighina indoeuropea pak-, pag- fissare, cuncordare, ligare, unire, saldare[2]; a sa cale sunt ligadas fintzas pagare e apasiguare) e est su contrapostu de bellum (gherra) in sensu polìticu e sotziològicu, overas de s'istadu de sos relatos intre indivìduos o grupos de indivìduos.
Tratende·si de unu de sos cuntzetos prus antigos e profundos in sensu antropològicu, su trèmene at assùntadu significados prus estensivos e generales, cumprendende verbos comente a "apaghiare", cun sos relativos riflessivos: "s'apaghiare".
Pro ulteriore estensione semàntica, su cuntzetu de paghe comente a "non-turbamentu" est a pustis coladu dae sos campos sotziològicu e polìticu a cussu individuale in sentidu in ispicadamente psicològicu, assuntende su significadu de paghe de s'ànima o paghe interiore, overas un'istadu de sussegu o tranchillidade de s'ànimu umanu intèndida che a ausèntzia de turbamentos e trumbullamentu. Tale paghe interiore (o de s'ànimu) respondet bene a sos antigos cuntzetos de eutimìa (in Democrito), de aponìa (in Epicuro), de atarassia (in sos istòicos), de eireneusi in èticas reghentes.
Prus ispetzificadamente, sa paghe est cunsiderada (o diat dèpere èssere cunsiderada, segundu s'opinione currente) unu balore universalmente reconnotu chi siat in gradu de superare cale si siat barrera sotziale e/o religiosa e onni pregiudìtziu ideològicu, in manera de evitare situatziones de cuntierra intre duas o prus persones, duos o prus grupos, duas o prus natziones, duas o prus religiones.
Frantziscu Borgia
Frantziscu Borgia, santu (Gandia, 1510- Roma, 1572), duca de Gandìa, pro nebode de su paba Alesandru VI Rodrigo de Borjia. Guvernadore de sa Catalunia, cando moridi sa muzere (1546) intrat tra sos Gesuitas. Diventat superiore Generale de sos Gesuitas in su 1565. Omine austeru, de penitentzia e preghiera. Durante su superioradu sou benit fraigadu su Collegiu Romanu e-i sa creja de su Gesù, monumentale, a su tzentru de Roma. Moridi su 1572, sa festa su 30 de cabidanni.
Florence Nightingale
Florence Nightingale (Firenze, 12 de maju de 1820 – Londra, 13 de austu de 1910) est istada una reformadora sotziale e isperta de istadìstiga fontomada britànniga, gasi che sa creadora de sa profissione moderna de infirmera. Nch'aiat logradu sa pobularidade traballende de infirmera in tempus de sa Gherra de Crimea, in ue s'ocupaiat de sos sordados fertos. L'aiant paranumenada “sa dama cun sa làmpada” dae s'avesu suo de fagher furriadas a de note.
Italia de susu
Chin Italia de sùsu (in italianu nàda Italia settentrionale) si bòlen inditare tottus sas regiones italianas chi sun serradas tra s'Appennìnu de su Nord e sas Alpes.
Custas regiones sun: Emilia-Romagna, Friuli-Venetzia Giulia, Liguria, Lombardia, Piemonte, Trentinu-Südtirol, Badde de Aosta e Venetu. In ìbe bi at su 46% de tottu sa populassione italiana e si fàchet su 59,4% de su PIL italianu.
S'Italia de sùsu, bolènde, si pòdet ischirriàre galu in duos atteros trettos:
Florence Nightingale
Sos cumentadores de su printzìpiu de su de 21 sègulos atrogaiant chi sas realizaduras de Nightingale in sa Gherra de Crimea fiant istadas esazeradas dae sos mèdios de informadura a sos tempos, pro satisfagher su bisonzu de un'eroe de su pùbrigu, peroe sas realizaduras suas posterioras sunt recunnotas in manera zenerale. In su 1860, Nightingale aiat postu sos fundamentos pro sa prima iscola segulare de infirmeras de su mundu peri s'iscola sua inche s'ispidale Saint Thomas de Londra. Fiat istada sa prima iscola segulare de infirmeras de su mundu, como parte de su King's College de Londra. Su zuramentu Nightingale prestadu dae sas infirmeras noas fiat istadu mutidu gasi in ondra sua, e sa Die Internassionale de sas Infirmeras est tzelebrada in su mundu intreu in s'ocasione de s'annale de sa nàschida sua. Sas reformas sotziales suas incruint su mezoru de s'assistèntzia mèdiga pro totu sos pizos de sa sotziedade britànniga, su mezoru de s'assistèntzia mèdia e su minimonzu de su probrema de su fàmine in Ìndia, azuende a abolire sas lezes reguladoras de sa prostituidura demasiadu tostas pro sas fèminas e ispainende sas formas atzetàbiles de partetzipadura de sas fèminas a sa fortza de traballu.
Nightingale fiat un'iscritora prodizosa e bersàtile. In tempus de sa bida sua, su bonu de sas òperas suas pubrigadas pertocaiant s'ispainadura de sos cunnoschimentos mèdigos. Unos cantos de sos libretes suos fiant iscritos in ingresu sintzillu, in manera a esser cumpresos fazirmente dae sos chi teniant pagas capatzidades literàrias. Issa aiat aguarmente azuadu a renner pobulare sa presentadura gràfiga de sos datos istadìstigos. Medas libros suos, incrùdida s'òpera sua ampra subra de sa relizione e sa mìstiga, fiant istados pubrigados pustismorte.
Giordanu
Su Giordanu est unu riu de sa Palestina, in s'Asia otzidentale. Naschede dae sa làcana de su Lìbanu a nord de s'istadu de Israele. Intrada in su lagu de Tiberiade o de Genesaret, ndi essidi e e moridi in su Mare Mortu a sud. Longu unos 350 Km, faghet de confine tra Israele e sa Giordania. S'abba est importante po s'irrigatzione. Custu riu est mentuadu in fattos raccontados in sa Bibbia.
Christopher Nolan
Christopher Nolan (Londra, Regnu Unidu, 30 de trìulas de su 1970) est unu diretore, iscenegiadore e produtore de tzìnema inglesu. Autore de melodrammas de personàgios, cun antierois, narrativas artifitziosas e finales ispantosos, traballat a s'ispissu cun s'atore Larry Holden e utilizat a s'ispissu sos flashbacks.
Jazz standard
Jazz standards sunu cussos cumponimentos musicales chi sunu meda connottos, sonados e interpretados dae sos mucistas de jazz e faghen parte de su repertoriu jazz.
Pro fagher calchi esempiu zitamus sas musicas de Miles Davis in su discu Kind of Blue, e sempre de Davis cantones comente "All Blues" e "So What", oburu "Impressions" de John Coltrane (1963) e "Maiden Voyage" de Herbie Hancock. Sunu de fentomare puru "Footprints" de Wayne Shorter e "Freedom Jazz Dance" de Eddie Harris.
Medas musicas de origine diversa sunu diventados standards, medas in s'ambitu de sa musica brtasiliana de sos primos annos 1960. Musica chi appartenian a su samba e Bossanova de João Gilberto, Antonio Carlos Jobim e Luiz Bonfá. De i custu genere como sun cussiderados standards "Manhã de Carnaval", "Summer Samba", e meda cantones de Jobim comente "Desafinado", "The Girl from Ipanema" e "Corcovado". Dae custa ligadura tra sa musica brasiliana e cussa jazz est diventada standard puru una cantone italiana de Bruno Martino chi si narat Estate chi fit istada interpretada dae João Gilberto.
Thom Yorke
Thomas Edward "Thom" Yorke (Wellingborough, 7 de Ottobre 1968) est un cantante e chitarrista inglèsu.
Quidditas
Sa quidditas est unu faeddu latinu, chi tenet raighina in su limbazu filosoficu de sa edade mèdia. Est su pronòmine "itte?", chi bolet fagher dimanda, fattu nòmine astrattu. Su faeddu benit, cun tottu probabilidade, dae cando si fin bortande in limba latina sos iscrittos filosoficos dae s'arabu, in su segulu de XII. Si podet dare chi fit Avitzenna (nòmine orizinale: Ibn Sinā) a si imbentare sa paraula pro furriare τό τί ἦν εἶναι (essentzia, appuntu) dae su gregu.
Sa quidditas, o essentzia de una cosa, est su faeddu pro torrare imposta a sa dimanda "itte est custa cosa?". E tando, descriet s'essentzia o natura de una cosa. Sa paraula tenet meda importu in su pensamentu de su filosofu Duns Scotu. Si impreat a s'ispissu pro lu parare contra su faeddu haecceitas, chi cumprendet tottus sas caratteristicas chi dìan fagher una persone tale.
Thom Yorke
Est unu cumpontente de su grupu de sos Radiohead.
Novi Sad
Novi Sad (tzirìllicu Нови Сад [ˈnɔ̂viː ˈsâːd]; in tedescu Neusatz; in ungheresu Újvidék; in islovacu Nový Sad) est una tzitade de unos 232.000 bividores de sa Sèrbia, capitale de sa provìntzia autònoma de Vojvodina e tzentru amminitrativu de s'okrug de Južna Bačka. S'àrea metropolitana contat in totu unos 342.000 bividores.
Sa tzitade s'agatat intre uno 72 e unos 80 metros subra su mare e est atraessada dae su Danùbiu.
Novi Sad est fintzas inditada che s'Atene de Sèrbia e in su 2021 at a èssere capitale europea de cultura.
Populatzione
Sende capitale de una de is provìntzias prus multiètnicas de Europa, in Novi Sad s'agatant etnias diferentes. Unu 79% de is bividores est serbu, sighit unu 4% de ungheresos, unu 2% de islovacos, unu 1,5% de croatos, unu 1% de rom. Is àteras etnias cumponent impare su restante 12% de sa populatzione.
Sakuma drops
Sakuma Drops (サクマ式ドロップス Sakuma-shiki Doroppusu) sun una tipica caramella giapponesa, chi tenet sapore de frutu e la fachet Sakuma Candy Co. in Ikebukuro (Tokyo). Sas caramellas non si benden prus a muntones comente a primu sutzedìat, peròe custu non che bocat su fattu chi sìan galu unu simbulu caratteristicu meda de su Giappone, bìdu chi si nde fachìat dae s'epoca Meiji. Sas caramellas si bènden in botteddos de unos 9/10 chentìmetros chind unu tappu de tràer. Sos botteddos si poden mantènner pro los regòller ind una colletzione, ca cambian meda a s'ispissu.
Sos Sakuma Drops si connoschen in Otzidente gràssias a s'anime de su 1988 Hotaru no Haka (火垂るの墓 "sa tumba de sos luche-luches"), ca tenen rolu de importu in su film. Botteddos pro ammentare su film chind un'immazine de Setsuko nde an bèndiu prus bortas peri sos annos.
Prima gherra balcànica
Sa prima gherra balcànica est istadu unu cunflitu bèllicu chi at tentu logu in is annos 1912 e 1913 intre is natziones reunidas in sa Liga Balcànica (Bulgaria, Grètzia, Montenegro e Sèrbia) a una banda e s'Impèriu Otomanu a s'àtera banda. Is cumbatimentos fiant comintzados ufitzialmente su 8 de santugaine de su 1912 pro acabare su 30 de maju de su 1913 cun su Tratadu de Londra. S'obietivu de sa Liga fiat de bogare dae s'Europa s'impèriu e de si partzire aici is territòrios balcànicos chi fintzas a tando ocupaiat. Sa gherra fiat acabada cun sa derrota de s'Impèriu, inferiore militarmente a sos alliados, mancari is iscuncòrdios intre custos aiant iscadenadu luegus un'àteru cunflitu militare, sa segunda gherra balcànica.
Sa Sèrbia, apoderada dae sa Rùssia, aiat istrintu una sèrie de alliàntzias cun is àteras natziones balcànicas in su 1912 pro pigare a s'Impèriu otomanu is territòrios de sa penìsula. ​ Fiat firmada un'alliàntzia militare cun sa Bulgaria su 13 de martzu; custa si fiat alliada cun sa Grètzia su 29 de maju e su Montenegro si fiat unidu a sa liga intre su mese cabudanni e su de santugaine. Sa gherra de sa Liga Balcànica contra s'Impèriu otomanu isfrunidu, chi fiat cuntzentradu in sa gherra ìtalu-turca, fiat comintzada su 8 de santugaine, cun una acometada de su Montenegro contra Novi Pazar, a sa cale fiat sighidu un'atacu bùlgaru in Tràtzia. Is fortzas bùlgaras aiant bintu a sos otomanos in sa batalla de Lüleburgaz a sa fine de su mese e aiant acometadu Adrianòpolis, a su matessi tempus chi martzaiant contra de sa capitale de s'impèriu, Costantinòpoli. Si fiant firmados in antis de sa lìnia de defensa de Çatalca, trinta chilòmetros a ovest de sa tzitade. In s'interi, is serbos fiant penetrados in Matzedònia e Kosovo e si fiant unidos a sas unidades montenegrinas chi avantzaiant dae ovest. Una segunda ala de esèrtzitu otomanu, derrotada, si fiat retirada a manu de Albania a primìtzios de santandria; is gregos fiant avantzados cara a su norte su 8 de su mese e aiant leadu possessu de Thessaloniki. Is alliados aiant bintu a is duos esèrtzitos otomanos chi fiant tochende a manu de Europa in prus pagu de duos meses e aiant aici ispogiadu s'impèriu de is territòrios balcànicos. In su mese de nadale, fiat istadu firmadu s'armistìtziu chi aiat postu fine in maniera temporale a is cumbatas.
Is negotziados de paghe fiant comintzados in Londra a metade nadale de su 1912. Sa determinatzione a cunservare Adrianòpolis chi teniat su Guvernu otomanu nou, impostu dae is Giòvanos Turcos in su mese de ghennàrgiu de su 1913, aiat fatu istangiare is tratativas. A cunsiguèntzia, is ostilidades fiant torradas a pesare in su mese de freàrgiu. Is bùlgaros aiant intentadu invanu de abèrrere unu àidu in is defensas de Costantinòpoli in su mese de martzu. A banda otomana is tentativos de socùrrere a Adriaòpolis suta assìtiu fiant faddidos e sa tzitade aiat capituladu su 28 de martzu. Fiant torradas a comintzare tando is negotziados de paghe, chi fiant acabados cun sa firma de su Tratadu de Londra su 10 de làmpadas. In virtude de custu, is otomanos aiant pèrdidu is territòrios europeos chi fiant istados reghende dae su sèculu XV, a etzetzione de Costantinòpoli e de sos intòrrios suos. Nointames, is iscuncòrdios intre is membros de sa Liga Balcànica a pitzu de sa partzidura de is conchistas aiant fatu comintzare sa segunda gherra balcànica a sa fine de cussu mese etotu.
Forilì
Forilì est una comuna italiana de 118.652 abitadores, cabitale de sa provìntzia romannola de Forilì-Tzesena. In particulare, Forilì est su tzentru limbìstigu de su dialetu romannolu. Est sea piscamale de sa diòtzesis de Forilì-Bertinoro.
A pustis de esser istadu, zai dae su cumintzu de su Rennu de Itàlia e pro belle totu su de XX sègulu, sa cabitale de sa provìntzia de Forlì, chi cumprendiat finas su territòriu de Rìmini, dae su 1992 cumpartzit cun Tzesena su nùmene de sa provìntzia, chi Forilì, in onzi casu, nd'abarrat s'ùniga cabitale.
Sa bidda est cunnota finas cun su paranùmene dialetale de “Zitadon”, sende istada longamente sa leada prus pobulada de sa Romanna (pro narrer, la fiat a sos tempos de s'unifigadura italiana). In s'istòria, l'ant naradu finas cun su nùmene de Livia.
Forilì est postu in sa rezione istòriga de sa Romanna, de sa cale nd'est s'arzola zentrale. Custu primadu est finas limbìstigu, in su sentidu chi su foriliesu custìtuit su dialetu romannolu tìpigu: in sas àteras faeddadas, a medida chi unu s'allargat dae su tzentru de sa rezione limbìstiga, si perdent in manera graduale unas cantas caraterìstigas.
Sa bidda, fundada cunforme a sa tradissione in su 188 in antis de Cristos, festat in su 2013 sos 22 sègulos suos de crèschida. In onzi modu, Sigismondo Marchesi s'istoriadore, pustidatat sa fundadura a su 208 i.a.d.C.
Cunforme a sa tradissione, su sinnu de su ròspogu de Forilì est su Cabricorru.
Saint Louis (Missouri)
Saint Louis est una tzitade de unos 320.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Missouri. Tenet status de tzitade indipendente, non faghet parte duncas de peruna contea.
Su nòmene de Saint Louis dd'est istadu dadu in onore de Luisu IX, Re de Frantza.
S'area metropolitana s'istèrret in conteas siat de su Missouri, siat de s'Illinois e arribat a contare unos 2.700.000 residentes, chi nde faghent sa de 19 prus manna in sos USA.
Simbulu de Saint Louis est su Gateway Arch.
Portofino
Portofino (Portofin in limba ligure) est'unu comune italianu 'e 493 abitantes 'e sa Provìntzia de Gènova in Liguria. Este su comune cun sa tirada pius piccocca 'e sa provìntzia.
Limba olandesa
Su olandesu, fìntzas connòttu chin su lùmen de nederlandesu (Nederlands) est una limba germanica. Si chistiònat, pro esempiu, in sos Paìsos Bassos e in Belziu.
Radio Studio 54 Network
Radio Studio 54 Network est una emittente televisiva privada italiana, con sede a Locri.
Campu de cuntzentramentu de Theresienstadt
Su campu de cuntzentramentu de Theresienstadt est istadu una istrutura de internamentu e disterru usada dae sas fortzas tedescas durante sa segunda gherra mundiale a partire dae su 1940. Sa bidda, chi s'agatat oe in sa Repùblica Ceca e istat a unos 60 km dae Praga, fiat istada incorporada in su de Tres Reich in su 1939, a fatu de s'annessione de sa Boèmia e Moràvia.
Theresienstadt est nodida pro su fatu chi bi fiant betidos unos de sos artistas e intelletuales ebreos mitteleuropeos prus importantes, e pro su fatu ca s'agataiant medas pipios. Fiat presentada dae sa propaganda nazista che unu aposentamentu ebràicu modellu, fiat in realidade logu de acorramentu e ischirriamentu de presoneris de indiritzare prus che totu a sos campos de istermìniu de Treblinka e Auschwitz. Subra unu totale de unos 155 mìgia de ebreos passados dae in ie fintzas a sa liberatzione s'8 de maju de su 1945, si fiant contados 35.440 mortos e unos 88.000 fiant istados deportados pro èssere eliminados.
Pagus dies in antis de s'agabbu de sa segunda gherra mundiale sos natzionalsotzialistas aiant isbarratzdu Theresienstadt. Su 2 de maju de su 1945, sa rughe ruja internatzionale si fiat assuntada s'incuru de sos presoneris de sa tzitade e de sa Fortilesa Minore chi si bi agataiat. S'8 de maju 1945 s'armada ruja fiat intrada in sa tzitade e mèdicos sovièticos e cecoslovacos si fiant incarrigados de atendere sos subrabìvidos. Su rimpàtriu de sos presoneris fiat duradu fintzas a su mese de austu de su 1946. Sos bividores originàrios fiant torrados a s'acussorgiare in is domos issoro in su cursu de su 1946.
Sa Fortilesa Minore at tentu funtzione de campu de presonia pro personas chi aiant retzidu imputos genèricos de crimenes acapiados cun su nazismu, e pro tedescos chi depiant èssere bogados de s'istadu. Su 6 de maju 1947 su guvernu cecoslovàcu aiat agabbadu in sa Fortilesa MInore sos traballos de fraigadura de su Monumentu de su Sufrimentu Natzionale.
Bassu tedescu
Su bassu tedescu o limba bassu-sassone (Plattdüütsch, tedescu istandard: Plattdeutsch o Niederdeutsch, olandesu: Nedersaksisch) est una limba chistionàda in su nord de sa Germania e appartènet a su grùstiu bassu-tedescu de sas limbas germanicas otzidentales.
Oje in dìe est una limba a puntu de sìche mòrrer, sènde galu in sa bucca de una minorìa semper de prus imminorigàda in sas regiones a làcana chin su Mare de su Nord; pacu, de su bassu sassone, bi nd'abbàrrat in s'allega regionale tedesca. Fìntzas Hannover, su capu de locu de su bassu tedescu, at atzettàu de impreàre s'istandard de s'artu tedescu (Hochdeutsch), limba uffitziale de sa Germania.
Est a ammentàre chi "artu" e "bassu" non sèrbin a inditàre un'ispètzia de status apitzigàu a sa limba (comente chi su bassu tedescu sèret limba vulgare e s'artu sèret, a s'imbesse, limba de zente ischìda), ma su locu, sènde chi su bassu sun sos pianos e s'artu sas muntagnas.
Sas tzittàdes prus mannas in ube sa limba bassu-tedsca si chistiònat sun Amburgu, Dortmund, Essen, Brema, Hannover, Bochum, Bielefeld, Wuppertal, Magdeburgu, Münster, Gelsenkirchen (in westfalicu Gelsenkiärken) e Braunschweig. Pèri minorìas de atteros istàdos, comente sa Danimarca e su Paraguay, favèddan su bassu tedescu e calicunu limbazu si atzàpat in Brasile e in sos Istados Unidos.
Valverde de la Vera
Valverde de la Vera est una comuna ispagnola de 584 bividores postu in sa comunidade autònoma de Estremadura.
Pikachu
Pikachu est unu Pokemon de sa prima generatzione de casta Elettru. Su nùmeru identificativu suo est 25, e est unu de sos pokemon prus famados, in particulàre gràtzias a sa serie animada.
Savina Yannatou
Savina Yannatou (in gregu: Σαβίνα Γιαννάτου) est una cantante grega.
Betty Carter
Su nomene sou 'e naskida fit Lillie Mae Jones.
Ada a restare sempre in sa memoria s'interpretatzione sua in duetto cun Ray Charles de sa cantone Baby, It's Cold Outside de su 1962.
Divinyls
Divinyls este unu gruppu australianu de Mùsica rock formadu in Sydney in su 1980 dae sa cantante Christina Amphlett e su chitarrista Mark McEntee ateros chi faghen parte de su gruppu sunu Charley Drayton, Charlie Owen, Jerome Smith, Clayton Doley. Sa cantone issoro pius famosa est I Touch Myself chi fidi in s'album diVINYLS.
Springfield (Missouri)
Springfield est una tzitade de unos 160.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Missouri, in ue est sea de sa Contea de Greene.
S'area metropolitana s'istèrret in sas conteas de Christian, Dallas, Greene, Polk, e Webster, e contat unos 440.000 residentes.
Antoni Mura (poeta)
Antoni Mura (Nùgoro, 24 de trìulas de su 1926 – Bologna, 11 de nadale de su 1975) est istadu unu poeta e iscritore sardu.
Biografia
In sos istudios suos s'est ocupadu siat de literadura siat de s'economia. At bìvidu medas annos in Nàpoli, in ue at istudiadu economia navale, e in ue at pòdiu connòschere e megiorare sas passiones literàrias suas, chi giai dae pitzocu aiat incumentzadu a apretziare in sa biblioteca minore de su babbu Pedru. Sa truma universitària napuletana de cussos annos l'at postu in cuntatu cun iscritores e dischentes de sa cultura intelletuale anàrchica napuletana, frantzesa e ispagnola, intrende·nde a fàghere parte comente a redatore, pro carchi tempus, de sa rivista anàrchica Volontà. Sos istùdios sotziales e sa partèntzia comente a emigradu in Germània, ant fatu im modu chi sos càntigos poèticos suos si prenarent de sos tratos e de sas istòrias de s'òmine, cun su fàghere e gherrare suo in sa bida, e sas amistades fraternas intre sos òmines, chi ant dadu a sa sua lìrica unu caràtere universale. In sos annos sessanta e setanta at tentu una produtzione lìrica intensa, in paris cun su babbu Predu, chi at permitidu a ambos a bìnchere medas cumpetitziones literàrias intre sas cales, in diversas ocasiones, intre primos postos e ex aequo, su "Prèmiu Otieri de literadura sarda", prèmiu de importu mannu fundadu in su 1956. Sa cumpositzione poètica manna produida finas a cussu momentu est istada publicada in su 1971, cun su tìtulu Lingua e dialetto, poesie bilingui ("Limba e dialetu, poesias bilìngues") cun sa prefatzione de Raffaello Marchet. In custos annos sa gana intelletuale sua s'ismanniat e sos istùdios filològicos suos creschent e lu portant a sa chirca de un'afirmadura de sa limba sarda, cun sa tradutzione de sas Òperas e sas dies de Esiodo. Giai in sos annos '60 Antoni Mura at acumpridu sas primas esploratziones linguìsticas suas, operende dae sas tradutziones in sardu de sas poesias de Paul Éluard e de sos Versos de Paul Valéry, ma ant a èssere mescamente sas tradutziones de sas òperas de Thomas Eliot a l'impinnare meda in su pranu de sa chirca linguìstica e filològica, ca sa punna sua fiat de traduire in sa limba sarda sa densidade semàntica de sos versos de su poeta inglesu.
S'issèberu de traduire sos autores mentovados inoghe in subra no est istadu nen casuale, nen puramente literàriu, ma est in intro de un'orizonte culturale, polìticu e ideològicu chi costituit s'humus matessi de sa poesia sua, chi batit una muda manna in sa poesia traditzionale de su segundu Noighentos. Sos temas de su raportu cun una natura, dotada ei de una struggente bellesa, ma chi est fintzas tosta e mitza de dolore, cun sa cale s'òmine tenet unu raportu intensu ma sufridu, gasi comente semper problemàticu e difìtzile est su raportu de s'òmine cun sos àteros e cun issu matessi. B'at una gherra intensa, una luta costante in sa poesia de Antoni Mura, chi però est in gradu fintzas de s'abbandonare a una dimensione metafìsica. Sa terra sarda devennet un'isfundu chi si dae un'ala est in manera assoluta ùnicu e dillindadu, dae s'àteru est fintzas universale. Antoni Mura benit propostu torra, meda a pustis dae sa morte sua, in sos annos 2000, dae Maurizio Virdis e Duilio Caocci cun istùdios a pitzu de sos iscritos e publicatziones noas.
Limba frisone
Su frisone est una limba germanica chi pertenet a su grùstiu germànicu otzidentale e la faveddat mesu milione de pessones in sos tretos chi sun a làcana de costera de su Mare de su Nord in sos Paisos Bassos, Germània e Danimarca.
Su frisone est una limba a curtzu meda a s'inglesu (peroe, si non si tenet in cussideru su scots, su bassu tedescu si li assimizat galu de prus).
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca
Su Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca, jamada comunemente Cefet-RJ, est una universidade cun sa sede in Rio de Janeiro, in Brasile.
Chachapoyas
Chachapoyas est una idda de su Perù, capitale de sa provintzia de Chachapoyas e de sa regione de Amazonas, in sa sierra nord de su Peru'. thumb|right|450px|Chachapoyas
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca
S'universidade fit istada fundada in su 1917.
Chachapoyas
Toponimu
Chachapoyas enid de sa paraula indiana "chachapoyacuno" chi cheret narrere "monte de neula" o "buscu".
S.S.C. Napoli
Sa S.S.C. Napoli (Società Sportiva Calcio Napoli) est una sotziedadi de palloni de Nàpoli.
Chachapoyas
Istoria
Su capitanu Alonso de Alvarado fondat sa idda su 5 - 9 - 1538, pro chi siat sa capitale de s'Est de su Peru', de su riu Marañón a sos istados accurzos. Est unas de sas iddas prus ezzas de su Peru', e una de sas pagas chi galu s'assemizzant a s'Ispagna. Terra de orchideas, de canna a tuccaru e de gaffè, de garas de ballu e de manigos bonos, podet incantare a tottu sos chi b'andana.
Sa idda, chi fid su logu de sa civilisatzione de sos Chachapoyas, fit conquistada dae sos icas issu XV seculu, e appoi, cando sun suppridos sos ispagnolos, fit torra fondada dae Alonso de Alvarado, chi l'had muttida San Juan de la Frontera de los Chachapoyas; sa Pratza de Armas e sos istradonittos de pedra de oe sun los mattessis de su XVI seculu. In 1821 los patriotas peruvianos sun suppridos a Chachapoyas, e han fattu sa idda unu de sos primos dipartimentos. In Chachapoyas b'est su piscamu e sa biblioteca est meda connotta.
Logu, geografia e roba
Custa idda est a un'artesa de 2.334 m s.l.m., in su nord-est de su Peru', accurzu a su riu Utcubamba. Grazias a su tempus temperadu in sas inzas bi fagent meda cereales, cannas a tuccaru, gaffè e manioca.
Tempus
In custu zassu de su Peru', accurzu a sa selva, sa temperatura media est de 18 ºC e s'umididade relativa est de 74 pro chentu. No si deppet pessare chi siat unu logu meda caente, ca' in zertos zassos sa temeratura che podet falare a 2 ºC.
In Chachapoyas su tempus est temperadu, bi proet de manera moderada e sas temperaturas no cambian meda. Sas medias pro annu de temepatura prus arta e prus bassa sun de 19,8 °C e 9,2 °C.
Comente bi supprire
B'had un'istrada chi che leat a sa costa, e carchi aereo chi che leat a Lima e a atteros zassos de s'internu. S'istrada chi che leat de sa Marginal de la Selva (Carretera Fernando Belaúnde Terry) a su monte de Pedro Ruiz e a Chachapoyas est de terra, ma in 2007 han impizzadu a ponner s'asfaltu. Cust'istrada est de 60 km, ma bi cherent duas oras pro bi colare ca' est male posta.
Turismu
Plaza de Armas de la ciudad de Chachapoyas: sa Pratza de Armas, posta in su mesus de sa idda, chind'una funtana coloniale. Unu pagu prus attesu b'est sa sede de su piscamu, inue est naschidu su precursore de s'indipendentzia peruviana, don Alejandro Toribio Rodríguez de Mendoza Collantes.
Pozo de Yanayacu: su puttu est in su mattessis zassu inue nacchi chi Santu Toribio de Mogrovejo hat fatu essire s'abba dae unu monte, e hat accabbadu sa sicchesa. (Zassu: Cerro Luya Urco a 1 km dae sa Pratza de Armas de sa idda che Chachapoyas, unos bindighi minutos a pè. Pro s'abba trasparente la muttini Fuente Cuyana o Fuente de Amor. Si narat chi chie visitad custu zassu e bied s'abba, had a bier pro sempre in Chachapoyas.
Pampas de Higos Urco: zassu inue b'had appidu sa battaglia de Higos Urco a s'epoca de salutta pro s'indipendentzia (6 -6 - 1821). Zassu: El Triunfo s/n, in sa 'e Higos.
Huancas: thumb|right|250px|Huancas Huancas est una iddighedda traditzionale, chi had mantennidu sa sua traditzione puru si est accurzu a sa idda de Chachapoyas. Est postu a Nord, e sa zente de sa idda vivet de sa inza (sos omines) e faghet vasos (sas feminas). Todu sa robba comente sos isterzos e sos vasos si faghet a manos. Est interessante de annottare comente los faghene, in sa natura e chin sa linna de sa idda sua. A vinti minutos de caminu b'had unu monte dae inue si podet bidere su riu Sonche e su nord. A 1 ora de caminu, in su montigheddu de Huanca Urco, si poden bidere restos archeologicos, orchideas e su panorama de sos planos e de sos rios Utcubamba, Sonche e Vituya. Su santu patronu de Huancas est su Sennore de sos Miraculos, unicu, ca' su Cristu Moradu de custa iddighedda est un'immaggine e no una tela, comente su 'e Lima.
Santuario de la Virgen Asunta: modernu, chin carchi cosa de coloniale. Inoghe b'hat sa Patrona de sa idda de Chachapoyas, s'Assunta, sae s'iniziu de sa festa in su mese de austu.
La Casona Monsante: monumentu istoricu, est fattu comente in sa tradizione de Chachapoyas. Bi fidi una buttega de tambaccu, e oe b'had un'ostellu, chind'una corte manna, inue bi sunu begonias, orchideas e prus de 1500 atteras piantas de su zassu.
Naran chi a su tempus de sos incas sa zente mala che la leaian attesu de sa capitale (Cusco), in sas terras de Huancas.
Cascata di Gocta: sa terza cascada prus manna de su mundu e una de sas prus bellas est in su departamentu de Amazonas. Est sa cascada Gocta, chi no b'est in sas cartas e chi no si connosched ca' ch'est troppu attesu. Si unu b'andat dae San Pedro Valera o Cocachimba bi supprit in 3-5 oras. Sa cascada est ind'unu planu de buscu tropicale, e contat 22 cascadas de abba.
Mare Mortu
Su Mare Mortu(in arabu البحر الميت in ebraicu יָם הַ‏‏מָּוֶת) chi est collocadu in sos confines fra sa Giordania, Israele e sa Palestina. At una profondidate de guasi 400 m., inue si bettat su riu Giordanu, in su desertu de sa Giudea. In sas abbas b'at una concentratzione manna de sales. S'abba de su Mare Mortu est usada po curas ispetzialmete de sa pedde.
Carillone
Su carillone est un'aina musigale automàtiga de su de deghenoe sègulos chi produit mùsiga faghende bivrare, peri puntas postas in unu tzilindru o in unu discu rodadore, unas cantas atzeddas de atzarzu arringheradas a pètene.
Argunos de issos, in prus de custu, tenent pratos menores a percussura o campaneddos (aguarmente mecànigos). Custas ainas tenent zenerarmente dimensiones meda limitadas, peroe unos cantos isemprales (raros) nche sizint sas medidas de unu cantzu mannu de mobìlia.
Frantziscu Zirano
Beatu Frantziscu Zirano naschet in Tàtari, Sardigna in su 1564. Frantziscanu. Predi in su 1586. Tucat po s'Algerìa e benit fattu presoneri, ca in d'unu viaggiu l'agatant cun una littera po su re de Ispagna. Cundennadu a morte, benit ispeddadu sende ancora biu (Algeri, 1603). Est cunsideradu unu martire de sa fide cristiana. Fattu beatu in Tàtari in su 2014.
Alcalá del Valle
Alcalá de su Badde est unu comunu ispagnolu situadu in sa comunidade autònoma de s'Andalusia, in provìntzia de Cadice.
Live Peace in Toronto 1969
Live Peace in Toronto 1969 est unu album live de su chitarrista e cantante inglesu John Lennon, registradu e pubblicadu in su 1969.
Persefone
Persefone, o Kore, jamada finas Kore (chi cheret narrere pisedda), est una figura de sa mitologia grega, fondamentale in sos Misterios Eleusinos, chi curripondet a Proserpina in sa mitologia romana. In sa mitologia grega, Persefone este sa dea de sa fertilidade de sa terra e a su matessi tempus fit sa Reina de su mundu 'e sos mortos e muzere de Ade.
Su mitu
Fiza de Zeus e de Demetra, fit istada rapiada dae Ade, su deus de su mundu se sos mortos chi, pro si la cojuare, contra a sa volontade 'e sa mama, che l'aiat leada in sos inferos. Una olta in su mundu 'e sos mortos Persefone non cheriat manigare nudda, finas si Ade la pregaiat e li offriat tantas calidades de manigu, a sa fine in d'unu momentu de debilesa manigheit calchi ranu de melagrenada. Issa pero non ischiat chi manighende cussos ranos si fit ligada in eternu a sos inferos e a Ade.<p\> Sa mama, dea de s'agricoltura, comente reazione a su rapimentu fit impedende a sas piantas de creschere, creende un ierru duru chi pariat non epperat mai fine. Intantu domandeit s'interventu de Zeus, chi non potende faghere atteru, arriveit a un'accordu cun Ade, e sigomente Persefone non aiat manigadu unu fruttu intreu, deviat restare in s'atteru mundu solu pro unu numeru 'e meses curripondente a sos ranos chi aiat manigadu, potende gai passare cun sa mama su restu 'e sos annos. Gai Persefone dae tando deviat passare 6 meses cun su maridu e 6 meses cun sa mama.<p\> Demetra tando ogni annu aisettaiat cun cuntentesa sa torrada e sa fiza subra sa terra e faghiat fiorire sa natura in beranu e in istiu.
La Plata
La Plata est una tzidade de s'Argentina, ade 563.943 de bividores (2001).
Terra
Sa terra (simbulu astronomicu: ) est su praneta innui bivit fintzas s'umanidadi, su de tres in òrdini de distàntzia dae su Soli. Est su prus mannu de is pranetas terrestris de su sistema solari, siat po sa massa siat po su diàmetru. Est s'ùnicu corpu pranetàriu adatau a nci sustènniri sa vida, a su mancu intre cuddus connotus dae sa iscèntzia moderna.
Est istadu su primu praneta connotu che portadori de aba in totu a-is tres stadus (sòlidu, lìcuidu e gassosu) in su pillu suo, e su solu in s'Universu cun presèntzia de vida.
Tenit unu campu magnèticu, ca, paris cun d-una atmosfera cumposta po su prus dae azoto e ossìgenu, dd'amparat dae is radiatzionis noxidoras po sa vida; s'atmosfera funtzionat puru che iscudu contras is metèoras piticas faendi·ddas abruxiari po s'atritu prima chi potzant lòmpiri a su pillu de sa terra.
Sa formatzioni de sa Terra est datada po unus 4,57 miliardus e tenit feti unu satèlliti naturali, sa Luna, ca s'est formada intre 4,29 e 4,56 miliardus a oi. S'asse de rotatzioni de sa Terra est incrubau dae sa perpendicolare de su pranu de s'eclitica: po mori de custa incrubadura e de sa rivolutzione de sa Terra a giru de su Soli, ddui est s'arretroga de is istagionis.
Francisco Franco
Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco Bahamonde ([fɾanˈθisko ˈfɾaŋko βa.aˈmonde]; 4 de nadale 1892 – 20 de onniasantu 1975) est istadu unu generale ispagnolu e su Caudillo de Ispagna dae su 1936/39 a su 1975, annu de sa morte. Nàschidu dae una famìllia de traditzione militare, fiat divènnidu su generale prus giòvanu de Ispagna e unu de is prus giòvanos in s'Europa de sos annos '20.
Essende unu cunservadore monàrchicu, fiat abarradu shockadu cando cando sa monarchia fiat remplasada cun sa repùblica in su 1931. Cun sas eletziones de su 1936 sa Cunfederatzione Ispagnola de sas Deretas Autònomas aiat pèrdidu cun màrgine meda istrintu e su Fronte Populare, de manca, fiat lòmpidu a cumandu. In su cumprou de bessare sa repùblica, Franco e àteros generales aiant ghiadu unu corpu de istadu chi aiat tentu sutzessu partziale, dae chi fiat comintzada sa Gherra Tzivile Ispagnola. Cun sa morte de sos àteros generales, Franco fiat abarradu in pagu tempus solu ghiadore de sa fatzione sua.
Sa fatzione militare ultra-natzionalista de Franco aiat retzidu agiudu dae medas grupos fascistas, susetotus dae sa Germània nazista e dae s'Itàlia fascista, mentras sos republicanos fiant apompiados dae comunistas e anàrchicos, retzende fintzas agiudu dae s'Unione Soviètica, dae su Mèssicu, e dae is Brigadas internatzionales. Sa gherra, lassende mesu millione de mortos, fiat bìnchida dae Franco in su 1939. Franco aiat istabilidu una ditadura autocràtica, chi isse definiat istadu totalitàriu. Franco si proclamaiat cabu de istadu e de su guvernu, suta tìtulu de El Caudillo (Su Dugone), duncas meda simigiante a s'italianu Il Duce e a su tedescu Der Führer. Durante su regìmene franchista, fiat legale unu solu partidu polìticu, chi poniat impare su partidu monàrchicu e su partidu fascista chi dd'aiant agiudadu durante sa gherra FET y de las JONS.