cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chilogrammu
Definitzione
Pro evitare cuntrastos cun una unidade de medida betza de su pesu, mutida finas issa kilogrammu, e cun s'impreu de su prefissu "kilu" in su nùmene, in su 1954 sa Cummissione italiana de metrologia at propostu su nùmene "bes" (sìmbulu b) pro s'unidade de medida de base de sa massa; ma sa proposta no at retzidu su sufitziente cunsensu internatzionale e est istada tando retirada. In su 1988 est istada sa bia de sa Cummissione isvedesa de metrologia a propònnere de sostituire su tèrmine "kilogrammu" cun "GIO", pro onorare su metrologo italianu Giovanni Giorgi, ma fintzas custa proposta no at àpidu sutzessu.
Su Decretu de su Presidente de sa Repùbblica italiana n. 802 de su 12 austu 1982 at acollidu sa Diretiva 80/181/CEE relativa a sas unidades de medida istabilinde "sas unidades de medida legales de impreare pro espressare grandesas"; in s'allegadu, pro sa massa benit indicadu su kilogrammu, definidu comente a "pares a sa massa de su protòtipu internatzionale de su kilogrammu (3ª CGPM, 1901, pag. 70 de su relatu)".
Definitzione noa
Dae su 2010 a su 2018 s'est traballadu pro introduire una definitzione noa de chilu, pro mèdiu de costantes fundamentales o atòmicas. Custa a sa fine de la torrare prus pretzisa e realizzabile in ogni laboratòriu ispetzializadu.
Sas propostas sobradas sunt istadas:
Con votazione avvenuta il 16 novembre 2018, il Bureau international des poids et mesures ha stabilito che, dopo il 20 maggio 2019, il chilogrammo viene definito tramite una proprietà fisica correlata ad una costante fondamentale, ossia come la quantità di massa per compensare una forza di 6,626 070 15 × 10–34 J s. Se per la sua misura si utilizza una Bilancia di Watt, è necessario che quest'ultima sia percorsa da una data quantità di corrente e, utilizzando le definizioni di volt e di ohm, tale misurazione è correlata alla Costante di Planck (6,626 070 15 × 10–34 J s).
Mùltiplos e sutamùltiplos
Sos prefissos SI benint impreados pro sos mùltiplos e sos sutamultiplos de su chilu. Est de notare chi, in manera contrària a sas àteras unidades de medida, su kilogrammu est s'ùnica unidade de base chi cuntenet giai unu prefissu ("kilo", cumprèndidu comente a 103 bortas s'unidade de medida), difatis mùltiplos e sutamùltiplos s'àplicant a su grammu.
In s'impreu comunu annotamala, si signalant carchi particularidade: su megagrammu (106 grammos) benit mutidu tonnellada, 100 chilos (o 105 g), chi non prevident unu prefissu SI, sunt nados cuintale. Pro indicare 10 kg s'impreat su miriagrammu, ma como est in disimpreu. Tales unidades de medida, fintzas si non apartenent a su SI, sunt dae custu reconnotas in virtudes de su largu impreu issoro. Semper in s'impreu comunu, est a nàrrere no in bramadu propriamente sientìficu o tècnicu, su chilu e s'etogrammu benint a bortas indicados in manera simple comente a "chilu" e "etu", dende pro iscontada s'unidade de medida.
Microgrammu
Su microgrammu (sìmbulu: µg, a bias indicadu cun mcg) benit impreadu, paris cun su milligrammu (mg), pro indicare su dosàgiu terapèuticu de meighinas o microelementos. A esèmpiu, s'abbastu fitianu de àtzidu folicu (vitamina B9) in una fèmina est de 200 µg (0,2 mg), ma in gravidàntzia est su dòpiu (400 µg = 0,4 mg).
Sa massa de una tzèllula ou umana est belle 1 µg.
In carchi cuntestu, e.g. in meighina, a su locu de su microgrammo, comente a unidade de medida benit impreadu su gamma (γ): 1 µg = 1 γ.
Nanogrammu
Custa unidade de medida minorededda, posta in raportu cun unu volùmene (a esèmpiu ng/ml), benit impreada pro indicare contzentratziones a beru bassas de determinadas sustàntzias, a esèmpiu: dosàgiu terapèuticu de carchi meighina, contzentratziones de enzimas, contzentratziones de sustàntzias luantes, impuridades, doping, etc.
Uranu (praneta)
Uranu (simbulu: ) est su de seti pranetas de su Sistema solari, su de tres prus mannus e su de cuatru prus grais, a pustis de Jove, Saturnu e Netunu. Commenti Jove est unu praneta giganti gassosu ma sa compositzioni de s'atmosfera assimillat prus a cudda de Nettunu. Su nomini benit dae su deus de su pantheon gregu Uranos, deus de su celu.
Ateismu
S'ateismu (de su gregu ἄθεος, àtheos) est una positzioni filosòfica chi negat s'esistèntzia de is deus e est contraposta a su teismu, sa credèntzia in unu o prus deus.
Efisio Marini
Efisio Marini (Casteddu, 1835 – Napoli, 11 Cabudanni 1900) fiat unu scientziadu italianu studiosu de meixina e istoria naturali connotu comenti "il Pietrificatore" po is istùdius in su campu de sa conservatzioni de is mortus.
Ijime
Su ijime (いじめ o, prus raru, 苛め) est unu fenomenu sotziale giaponesu chi est su matessi de su chi li naran a Ponente "bullismu psicologicu", chi ponet sa vìtima a banda dae su grùstiu in ube est, lassàndela a sa sola.
Su faveddu est unu lùmene chi benit dae su verbu ijimeru (pessichìre) e si impreat pro inditare una zenìa de violentzia fatta in iscola. Si chistionat de ijime cando una trùma prus o mancu manna de dischèntes bìet una pessòne chi est a su solitu bastante passiva e mala a parare fronte a issos, e duncas li dàet trumèntu chin praticas vessatorias e disumanitzantes pro meses si non annos, e custu chin su silentziu cùmpritze de sa classe intrega, chi incoràzat sas fattìas malas o si ponet pètzi a pompiare su/a poverittu/a pro timòria de patire cusseguentzias malas, o fìntzas de sos dotzèntes: a bortas est propriu su mastru a alentare o partecipare a s' ijime.
Rivolutzione
Su trèmene rivolutzione (de su latinu revolutio -onis, "abolotu, furriada", derivadu dae su verbu revolvĕre "bortulare") in su significadu prus ampru inditat calesisiat mudàntzia radicale in sas istruturas sotziales comente cudda operada pro esèmpru de sa rivolutzione industriale, de cudda tecnològica o in piessignu de cudda culturale comente s'auguraiant sos illuministas in su de 18 sèculos cun sa redatzione de s'Encyclopédie:
«Custa òpera at a prodùere tzertamente, cun su tempus, una rivolutzione in sos ànimos e deo ispero chi sos tirannos, sos opressores, sos fanàticos e sos intollerantes non tèngiant a nde tràere avantàgiu. Amus a àere torradu unu servìtziu a s'umanidade. »
In sa filosofia polìtica est s'ideale de sa realizatzione istòrica de unu càmbiu radicale, ispiradu dae motivatziones ideològicas, in sa forma de guvernu de unu istadu cun mudàntzias profundas de totu s'istrutura sotziale, econòmica e polìtica.
Sa rivolutzione comente fenòmenu istòricu est unu protzessu lestru o de longa durada, non semper violentu, cun su cale classes o grupos sotziales, prus o pagu ampros, si rebellant a sas istitutziones a su pòdere pro las modificare e determinare unu ordinamentu polìticu nou.
Norghiddo
Norghiddo est una bidda de 1.223 tzitadinos, situada in sa Provìntzia de Aristanis.
Montmarte
Montmarte est unu apendìtziu chi s'agatat a su nord se sa tzidadi de Parigi, subra su montigru chi lompet a artiore prus mannu in sa bidda (130 metros subra su mare).
Est logu abbitadu de turistas e artistas.
In antis de su 1860 fiat unu comune indipendente.
Kumazawa Hiromichi
Kumazawa Hiromichi (熊沢 寛道, 18 de Nadale, 1889 – 11 de Lampadas, 1966), connotu fintzas cun su nominzu de "Imperadore Kumazawa" est istadu un'omine de affare giapponesu e preide buddhista de Nagoya chi a s'acabu de sa secunda gherra mundiale si narabat imperadore, sichinde un'ormina chi torrabat deretu a s'imperadore Go-Kameyama ind unu tempus chi sa dinastia imperiale fit partida in duos.
A s'urtimu, de cussu chi fit narande no si ischit si fit beridade o nono.
Tangled
Tangled, connotu puru cun su tìtulu italianu Rapunzel - L'intreccio della torre (Rapunzel - S'intritzu de sa turre), est unu film de aventuras musicale animadu americanu, prodùidu dae sa Walt Disney Animation Studios e bessidu cun sa Walt Disney Pictures. Basadu liberamente subra sa conta de fadas tedesca "Rapunzel" in sa regorta de contos populares publicados dae sos frades Grimm, est su de chimbanta longumetràgios animados de sa Disney. Incluet sas boghes de Mandy Moore, Zachary Levi, e Donna Murphy, su film contat s'istòria de una printzipessa giòvana ispèrdida cun pilos longos màgicos chi bramat de lassare sa turre in ue bivet assolada. Contra sos disìgios de sa mama, atzetat s'agiudu de un'istràngiu chi nche la fetzat bessire a foras in su mundu chi non at mai bidu.
Llardecans
Llardecans est una comuna ispagnola de 607 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Su libru nieddu de su comunismu
Su libru nieddu de su comunismu: crìmines, terrore e repressura (Le Livre noir du communisme: Crimes, terreur, répression, 1997) est unu libru iscritu dae diferentes acadèmigos europeos e editadu dae Stéphane Courtois, chi documentat un'istòria de repressuras, siat polìtigas siat tziviles, dae bandas de sos Istados cun rezìmene comunista, incruende zenossìdios, isecutaduras sena protzessu, deportaduras e fàmines provocados in manera deliberada. Su libru fiat istadu pubrigadu pro sa prima bia in Frantza in su 1997 cun su tìtulu “Le livre noir du communisme: crimes, terreurs, répression” dae sa domo imprentadora Éditions Robert Laffont. S'edissione italiana fiat cumparta in su matessi annu, cando chi non b'at galu un'edissione sarda.
Erevan
Erevan (in armenu : Երևան) cun unos 1 130 000 bividores, est sa tzitade prus populada e sa capitale de s'Armènia.
Geografia
Sa tzitade s'agatat in s'oru de su frumene Hrazdan, a una artària de casi 1000 metros subra su mare, in una posidura tzentrale a sa natzione, pagu a tesu de su monte Ararat e de sa làcana cun sa Turchia.
Istoria
Isgavos archeològicos ant dadu a lughe testimonias de una fortilesa militare narada Erebuni, datada a su 782 i.C.
Est diventada capitale de s'Armènia cun sa dominatzione persiana. Perricada pro meda tempus intre Persia e Otomanos, fiat afines ocupada e a segus tzèdida a s'Impèriu Russu in su 1827.
De su 1920 a su 1991 fiat capitale de sa Repùblica Sotzialista Soviètica de Armènia.
Antonio Rosmini
Antonio Rosmini (Rovereto 1797 – Stresa 1855 ), de familia distinta, preideru, teologu e filosofu. Fundadore de sa Congregatzione de Sos preideros de sa Caritade (Rosminiani). At iscrittu: Nuovo saggio sulle origine delle idee (1830); Istruzioni catechistiche. Istimadu dae sos pabas, però at tentu postos in s'Indice  de sos liberos proibidos : Delle cinque piaghe della Santa Chiesa, e La Costituzione secondo la giustizia sociale.
Trota Mediterranea
Trota Mediterranea (Salmo cettii) est unu pische de abba druche de unos 30 cm de longaria.
Cartagena (Ispagna)
Cartagena [kaɾtaˈxena] est una tzitade de portu de uno 217.600 bividores de s'Ispagna, chi s'agatat in sa regione de Murcia. Est sa segunda bidda prus manna de sa regione a fatu de Murcia.
Cartagena est sea de su parlamentu regionale e de obispadu.
Why Don't You Do Right?
Why Don't You Do Right? (in sardu: Pruite non ti cumportas bene?) est su titulu de una cantone iscritta in su 1936 dae Kansas Joe McCoy e Herb Morand, fit istada pubricada dae su grupu Harlem Hamfats cun su titulu "The Weed Smoker's Dream". Ma McCoy l'aiat torrada a iscriere modifichende siat sa melodia che i-sas peraulas; su titulu nou fit diventadu "Why Don't You Do Right?", e fit istada registrada dae Lil Green in su 1941, cun s'accumpagnamentu a sa chiterra de William "Big Bill" Broonzy. Su discu fit diventadu subitu unu sucesso. Peggy Lee fit una fan de Lil Green e aiscultaiat sempre sa cantone, finas a cantu non l'at fatta issa puru. Gai in su 1942 in New York l'aiat registrada cun s'orchestra de Benny Goodman e aiat bendidu pius de unu milione de discos.
Eccellenza Sardigna 2004-2005
Su campionadu italianu de fùbalu de Eccellenza regionale 2004-2005 est istadu su de batòrdighi organizadu in Itàlia. Rapresentaiat su de ses livellos de su fùbalu italianu.
Elene de Gaddura
Elene de Lacon o de Gaddura (Civita, 1190 tzirca – Giuigadu de Gaddura, 1218), fiat giuighissa de Gaddura (1203-1218). Fiat sa prima fèmina a atzèdere a unu tronu sardu pro deretu pròpiu e una de is primas in Europa. Dd'aiant sighida Beneita de Càlaris, Adelàsia de Torres, Giuanna Visconti de Gaddura (solu titulare), Elionora de Arbaree.
De fatu, carchi istudiosu cunsiderat ca sa fèmina non podiat artziare a su tronu personalmente, podiat tènnere unicamente funtziones de apòmpiu o vicària, guvernare pro is fìgios, segundu is normas sighidura sardas, e trasmìtere su deretu petzi a su maridu o a s'erederi. Fintzas Elionora de Arbaree fiat istada petzi Giuighissa o Reina Apompiadora pro is fìgios suos Fidericu e Marianu. Fintzas chi in is lìteras e in sa Carta de Logu si firmat comente simpre Giuighissa, in un'annu non tzertu intre su 1392 e su 1395, aiat tzèdidu su guvernu a su fìgiu, in cantu aiat assùmidu s'edade adulta.
Biografia
Elene fiat nàschida in Civita (atuale Terranoa), tzentru printzipale de su regnu, a inghìriu a su 1190, ùnica eredera subrabìvida de su giùighe Barisone I de Lacon (1173-1203) e de Odolina de Lacon. CUn petzi trèighi annos fiat artziada a su tronu giuigale cun s'apòmpiu de sa mama: babbu suo, difatis, fiat mortu in su 1203. Bi sunt pagas novas documentadas subra de issa (medas de crònaca o populares) e subra sa breve vida sua: est ammentada pro su fatu de èssere istada sa prima fèmina sarda a assùmere su rangu giuigale e pro is medas intentos a banda de is pretendentes de s'assigurare sa manu sua.
Giuighissa de Gaddura
Su giùighe Barisone, comente giai aiat fatu Costanza de Altavilla pro su fìgiu Fidericu II, in antis de mòrrere aiat lassadu Elene e su giuigadu in suta de s'amparu de Innotzèntziu III. Su pontìfitze, chi miraiat a fàghere abarrare sa Gaddura in sa ròdia de sa Crèsia, aiat iscritu luegus una lìtera a s'archipìscamu de Torres Biasu, incarrighende·ddu de bardare a sa tranchillidade de sa sutzessione in Civita, e custu significaiat procurare unu maridu adecuadu, letìgiu a is interèssios eclesiàsticos, a sa giòvana eredera. Su Paba, però, no fiat istadu s'ùnicu a s'apensamentare de su futuru de Elene: su pòdere in su regnu gadduresu fia abramadu fintzas dae Gulliermu I de Càlaris, Comita III de Torres, Ugu I e Pedru I de Arbaree, chi in prus in prus furriadas aiant intentadu de ocupare su territòriu. Su paba, peristantu, aiat fatu perbènnere una segunda missiva a is sùdditos pro ddos abisare de respetare s'autoridade de su preladu turritanu, delegadu suo in s'ispinosu fatu. Su 15 cabudanni 1203, Innotzèntziu III aiat racumandadu Gulliermu I de Càlaris de iscoragire is pretesas a sa manu de Elene de su parente Gulliermu Malaspina, cumbidende·ddu a lassare sa Gaddura. Su giùighe calaritanu aiat respostu de cunsiderare a maridu dignu pro sa giòvana cuntierrada Itocor de Gunale, frade de Comita de Torres. Siat Guliermu siat Comita, nointames, fiant istados abisados de sighire is diretivas de s'archipìscamu Biasu. In su trìulas 1204, s'autoritàriu pontìfitze aiat iscritu torra a s'iscuntzertada Elene, racumandende·ddi de s'atenere a sa voluntade sua e aiat ammonestadu sa giuighissa mama Odolina, s'archipìscamu de Càlaris Ricus e su pòpulu gadduresu de respetare is detzisos de Biasu. Su pìscamu de Civita Filipone fiat andadu, duncas, a Roma pro retzire is istrutziones de su paba subra is cunditziones de sa coja.
Coja cun Lamberto Visconti
S'ammentat, pro fintzas, una àtera interferèntzia de Gulliermu I de Càlaris a su fine de istesiare unu àteru pretendente. Elene fiat istada informada, in manera crara, chi su candidadu isseberadu fiat Trasamundu da Segni, fradile de su paba Innotzètziu III, su cale aiat ordinadu pro lìtera a is pìscamos sardos de èssere presentes a is cojos. Sa giòvana giuighissa, però, aiat dimustradu un'insuspetadu temperamentu e, tzertamente bene ghiada, aiat refudadu sa subranumenada proposta.
In Civita, duncas, in sa romànica catedrale de Santu Simplìtziu (foras de is muros), su pìscamu Filipone aiat tzelebradu sa coja intre giòvana printzesa e su prus maduru nòbile pisanu Lamberto Visconti Maggiori di Eldizio (racumandadu dae sa poderosa Pisa). Su paba aiat iscomunigadu is isposos luegus.
Elene e Lamberto aiant tentu luegus s'erederi Ubaldu, ùrtimu de s'erèntzia de is Lacon: custu, difatis, no at a tènnere fìgios de sa benidora cojube Adelàsia de Torres e dd'ant a sutzèdere is Visconti de Pisa, parentes de su babbu, chi aiant agiuntu in s'istemma su puddu de Gaddura a su coloru visconteu.
Ùrtimos annos
Sa giuighissa aiat bìvidu mescamente in su palatzu giuigale de Civita (in is primos de s'Otighentos esistiant carchi resta sua, acanta de s'atuale cursu Umberto de Terranoa), ma fintzas in residèntzias istiales cales is casteddos de Balajana e de Baldu, in Logusantu.
Elena fiat morta a s'edade de 28 annos, siguramente de illieròngiu, e fiat istada interrada, segundu sa traditzione, in sa cripta de sa basìlica de Sennora Nostra de Logusantu, fraigada in cuss'època de reghente e a s'ispissu impreada pro tzerimònias giuigales de importu. Fiat su 1218; ddi aiat sutzèdidu su maridu Lamberto (1207-25) - chi a pustis aiat cojuadu Beneita de Càlaris -, sighidu dae su fìgiu Ubaldo II, de deghennoe annos (1225-1238), in suta de apòmpiu, fintzas a su 1230 de su connadu Ubaldu I Visconti.
Cuarteri
Su cuarteri, in s'àmbitu militare, ìnditat unu fraigu o unu cumparis orgànigu de fraigos e infraistruturas, destinados a s'aposentu, s'atividade e/o s'imparonzu de sas fortzas armadas e de sos corpos de polima, finas in sos perìodos in ue no isvilupant deretamente atividades operativas, si nono tareas de insajadura, e àteros incàrrigos chi pertocant zenerarmente sas finalidades istitussionales chi li sunt assinnadas.
Etimolozia
Sa teoria prus credibizada a pitzos de s'orìzine de su tèrmine “cuarteri” est chi derivet dae su latinu “quaterna”, cun su sinnìfigu de “aposentu destinadu a bator sordados”.
Istruturas
Su cuarteri presentat a s'avesu sos elementos materiales sighidores: unu o prus corpos de fàbriga ammanitzados comente aposentadorzu/dormidorzu; mandigadorzu cun eventuarmente coghinas e zonas de coghidura pro mandigares antisimpachetados: dispensadorzu (una casta de tzilleri/minimercadu pro sa tropa); tzìrculu de ufissiales e sutaufissiales; recreadorzu; insajadorzu; dominarieddu de cumandàntzia cun ufìssios currespondidores; muru de inghiriadura; miradorzos e caudebas; corpus de bàrdia; ambiente pro retzidura de ràdiu, telèfonu, eac. (sinzolamentos, eac.); pratza de armas; remunidorzu pro sos beìculos e àteros echipamentos destinados a finalidades istitussionales; depòsitos e anàlogos; infirmeria cun ambientes destinados a sas bìsitas mèdigas e aposentos de internamentu. In manera zenerale, pro unas cantas unidades militares ispetziales, che pro narrer sos pararutistas, est meda frechente sa presèntzia in su cuarteri de una turre de atrivimentu a su nessi, in ue si sìmulant fulliadas, apiligadas e àteras manobras tìpigas de su corpus.
Categoria: Sièntzias militares
Sur (tango)
Sur ( in sardu: Sud) est una cantone de Anibal Troilo cun peràulas de Homero Manzi registrada su 23 de freàlzu de su 1948 dae Troilo cun s'orchestra e cantada dae Edmundo Rivero (jamadu El feo ca fit facci feu). Meda bella est sa versione cantada dae Roberto Goyeneche.
Teatinos
Teatinos. Congrega de preideros fundada in Roma in su 1524 dae Giuanne Pedru Carafa, piscamu de Teate, oe Chieti in Abruzzo. Fundadore cun Carafa fut puru Gaetanu dae Tiene, Santu. Sa Congrega de sos Teatinos at dadu a sa Creja piscamos e  cardinales. Su fundadore Carafa est istadu paba cun su nomene de Paolo IV.
Dispròsiu
Su dispròsiu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 66 e sìmbulu Dy. Su dispròsiu est un'elementu de sas terras raras e tenet un'aspetu metàllicu lughente. Relativamente istàbile a s'ària a temperadura ambiente, s'isorbet a lestru in solutziones diluidas de àtzidos minerales, liberende idrògenu.
David Cross
David Cross (Roswell, Georgia, 4 de abrile, 1964) est unu còmicu, iscritore, diretore tzinematogràficu e atore americanu.
Dispròsiu
Est modde a sufitzèntzia de ddu pòdere segare cun unu gurteddu e podet èssere traballadu sena emissione de ischinchiddas, chi si incurat de nd'evitare su subracaentamentu. Is caraterìsticas reològicas de su dispròsiu sunt meda influentzadas dae sa presèntzia de impuridades, fintzas chi in rastas.
David Cross
Est connotu pro is cummèdias stand-up suas, sa sèrie HBO Mr. Show (1995-1999), e su personàgiu Tobias Fünke in sa sitcom Arrested Development (2003-2019).
At bìnchidu su prèmiu Primetime Emmy Award for Outstanding Writing for a Variety Series (pro s'iscritura primorosa de una sèrie de variedade) pro su traballu suo in sa sèrie The Ben Stiller Show .
Birdes / Alleàntzia Lìbera Europea
Su grupu de sos Birdes/Alleàntzia Lìbera Europea (Birdes/ALE) (in inglesu: The Greens – European Free Alliance, G/EFA; in frantzesu: Les Verts – Alliance Libre Européenne, Verts/ALE) est unu grupu polìticu de su Parlamentu Europeu ambientalista, regionalista e progressista nàschidu in su 1999. Partetzìpant a custu grupu su Partidu Birde Europeu (giai Federatzione Europea de sos Partidos Birdes), s'Alleàntzia Lìbera Europea, su Partidu Pirata Europeu e Volt Europa.
A pustis de sas eletziones europeas de su 2019 su grupu parlamentare fiat costituidu de 75 eurodeputados, su nùmeru prus artu mai otentu in s'istòria sua, lompende dae 16 Istados membros, e fiat su de bator grupos parlamentares prus mannos in s'Eurocàmera. Cun sa bessida de su Rennu Unidu dae s'Unione Europea su 31 ghennàrgiu 2020 su grupu parlamentare at pèrdidu sos ùndighi eurodeputados britànnicos (Partidu Birde de Inghilterra e Galles, Partidu Natzionale Iscotzesu e Plaid Cymru). Cun sa redistributzione de unu tzertu nùmeru de sègios a pustis de sa Brexit, su 1 freàrgiu 2020 bator eurodeputados noos, elèghidos in Àustria, Finlàndia, Frantza e Isvètzia, s'ant aunidu a sos Birdes/ALE. Su 30 cabudanni 2020 s'eurodeputada polaca Sylwia Spurek colat dae su grupu S&D a sos Birdes/ALE. Su 9 nadale 2020, bator eurodeputados italianos elèghidos cun su Movimentu 5 Isteddos (Ròida De Amato, Ignazio Corrao, Eleonora Evos e Piernicola Pedicini) sunt intrados a fàghere parte de sos Birdes/ALE comente a indipendentes, batinde su grupu parlamentare a su nùmeru atuale de 73 membros.
Istòria de su grupu
Su grupu nàschet in su 1999 dae sa fusione de duos grupos: su Grupu Birde a su Parlamentu Europeu, ativu dae su 1989, e su Grupu de s'Alleàntzia Radicale Europea, ativu dae su 1994.
A sas Eletziones europeas de su 1999 resurtant su de bator grupos cun 48 deputados. Heidi Hautala e Paul Lannoye nde sunt sos presidentes.
A sas Eletziones europeas de su 2004 si cunfirmant comente su de bator grupos cun 42 deputados. Su tedescu Daniel Cohn-Bendit e sa birde italiana Monica Frassoni (giai eurodeputada pro sos Birdes belgas) nde sunt sos presidentes. In sas eletziones Alleàntzia 90/I Birdes tenet fortuna meda; est una de sas formatziones polìticas prus mannas de sa Germània; partetzipat a su grupu fintzas su movimentu olandesu anti-corrutzione Europa Trasparente.
A sas Eletziones europeas de su 2009 sunt galu su de bator grupos cun 55 deputados. Si cunsolìdat de Alleàntzia 90/I Birdes e est cunfirmada sa resèssida de sos Birdes frantzesos cun sa lista Europe Écologie. No otenent rapresentantes sos Birdes italianos, sende chi sa lista Sinistra e Libertade, a cale ant aderidu, no at segudadu su quorum de su 4%. A su grupu aderisce fintzas su Partidu Pirata, partidu isvedesu chi bolet modificare su copyright e su deretu de autore in generale.
A pustis de sa Brexit, de sa redistributzione de carchi sègiu a s'internu de s'Eurocamera e de s'adesione de un'eurodeputada polaca (Sylwia Spurek) e bator eurodeputados italianos (Ròida De Amato, Ignazio Corrao, Eleonora Evos, Piernicola Pedicini) comente a indipendentes, su grupu arresonare contat 73 membros in su mese de ghennàrgiu 2021.
Su 13 ghennàrgiu 2021 s'eurodeputadu tedescu Nico Semsrott at annuntziadu de s'èssere illacanadu de su partidu Die PARTEI, detzidende de abarrare membru de su grupu Birdes/ALE comente a indipendente.
Maggie Smith
Teatru
Paulle
Paulle o Paule est una bidda de 2.517 tzitadinos, situada in sa Provìntzia de Aristanis.
Sistema solari
Su Sistema solari est unu sistema pranetariu aundi s'agatant: su Soli, otu pranetas e meda corpus celestis prus piticus cummenti pranetas nanus, cometas, asteroidis. Su Sistema solari est nasciu 4.6 miliardus de annus fai dae su collassu gravitatzionali de una nui moleculari giganti.
Prima Repùblica Austrìaca
Sa Prima Repùblica Austrìaca, in s'istòria de s'istadu mitteleuropeu, si referit a su perìodu a fatu de sa prima gherra mundiale chi aiat sighidu sa ruta de s'Impèriu Àustro-Ungheresu (Finis Austriae) fintzas a sa segunda gherra mundiale. Custu perìodu est istadu singiadu dae una violenta cuntierra intre dereta e manca, comente in s'avolotu de su mese de trìulas de su 1927 e in sa de su mese de freàrgiu 1934. Sa costitutzione austrìaca fiat intrada in vigore in su 1920 e emendada in su 1929.
Sistema solari
Is pranetas de su Sistema Solari funt (in ordini de su prus bixinu a su Soli): Mercuriu, Venere, sa Terra, Marte (pranetas terrestris), Jove, Saturnu, Uranu e Nettunu (pranetas gassosus). Su praneta nanu Plutoni fiat su de noi pranetas de su Sistema Solari ma su 24 de Austu 2006 s'Unioni astronomica internatzionali dd'at bogau dae sa categoria di praneta po ddu ponni in sa categoria de is pranetas nanus.
Prima Repùblica Austrìaca
Su perìodu de sa Prima Repùblica finit cun s'Anschluss a òpera de sa Germània nazista in su 1938, opuru cun s'istitutzione de sa ditadura àustro-fascista de su 1933-1934, chi aiat sighidu sa gherra tzivile austrìaca, dae chi sa costitutzione de s'istadu àustro-fascista non cunsideraiat prus s'Àustria una repùblica, prusaprestu unu Bundesstaat, est a nàrrere una federatzione.
Sistema solari
Intru a is pranetas terrestris e is gassosus s'agatant sa Cinta de asteroidis e su protopraneta Ceres.
A lacana de su sistema s'agatant sa Cinta de Kuiper e su praneta nanu Plutoni.
Arma de sos Carabineris
S’Arma de sos Carabineris est una de sas bator fortzas armadas italianas, cun cullocadura autònoma in su cuadru de su Ministèriu de sa Defesa.
Est istada fundada su 13 de triulas 1814 po voluntade de Vittoriu Emanuele I, re de Sardigna, comente difensores de s'Istadu e comente organu de politzia. Carabineris, ca funi armados de carabina.
Est una fortza militare de polima in servìtziu permanente de seguràntzia pùbriga. Pro more de sa creze sua dupra de fortza militare e fortza de polima, li sunt assinnadas tareas militares in ue cuncurret a sa defesa de su territòriu italianu, garantit sa seguràntzia de sas rapresentaduras dipromàtigas italianas in logu istranzu, leat parte a sas operaduras militares in Itàlia e addae de làcana in sa base de sa pranifigadura de impreu apostivigada dae su cabu de istadu mazore de sa Defesa, isvilupat sas funtziones de polima militare, gasi comente, in s’arrimu de sos còdighes penales militares, de polima zudissiària militare in sa dependèntzia de sa zustìssia militare. In su cuadru de sos poderes de polima, isvilupat sas funtziones de polima zudissiària e de seguràntzia pùbriga in sa dependèntzia funtzionale de su ministru de sos Afares Internos. Su cumandadore zenerale atuale est su Zenerale de corpus de armada Leonardo Gallitelli.
In tempos passados faghiana servitziu movindesi a pe, a caddu; a poi cun sas camionettas; como cun sas machinas e furgones. Sunu istados sempre presentes in logos colpados dae calamidades : Messina(1908), Marsica-Avezzano (1915),Belice(1968), Friuli (1976), L'Aquila (2009),e dae alluviones: Polesine (1951), Firenze (1966) e in ateros logos. In casu de emerzèntzia, pro cuntatare sos carabineris in Itàlia est pretzisu a marcare senacostu, in cale si siat telemòbile o telèfonu firmu, su nùmeru 112.
Sos carabineris, in sardu, sunt mutidos in su limbazu familiale “bonetes nieddos”. Sa Patrona de sos carabineris est sa Madonna, “Virgo Fidelis”, e i sa festa su 21 de santandria. Sa caserma de sos carabineris b'est in guasi totu sos comunes de Italia.
Categoria: Fortzas de seguràntzia
Biddas mortas pro sa Frantza
In sa prima gherra mundiale, in su fronte otzidentale, calicuna bidda frantzesa posta in su dipartimentu de sa Mosa fit derruta a agabbu de gherra. Paritzas no las ant torradas a fraigare e sunt como ispopuladas.
In su primu pustigherra, totu sas biddas no torradas a fraigare las ant numenadas "biddas mortas pro sa Frantza" e si at detzisu de las mantenner comente "comunos" in ammentu de cussu tempus. Oe in die las amministrat unu cunsizu de tres persones chi su prefetu de su dipartimentu de sa Mosa isseberat.
Monte Arbu
Su monte Arbu (in italianu monte Albo) est unu monte de pedra 'e carchìna in sa Sardigna tzentru-orientale, in provìntzia de Nùgoro. Tenet una lìnia longa 13 km, cund un'artesa mediana de 1000 metros e passa.
Su monte tenet prus de unu cùccuru, e sos prus artos sun duos: punta Catirina e punta Turuddò. Custas sun una cara a s'attera e sun ambasduas artas 1127 metros. Sos atteros puntos a brìncare sos 1000 metros sun:
In monte Arbu podimus agattare animales comente s'àbbile reale o abbilòne, sa muvra, su sirbone e s'astore sardu. Sa muntagna como est unu logu in ue sos amantiosos si atobian: pèri sos costones e passos (Janna Portellìtos, 639 metros) si podet mirare a panoramas de ispantu.
Snow White and the Seven Dwarfs
Snow White and the Seven Dwarfs (Biancanie e sos sete bàrrinos in sardu) est unu film de fantàsia musicale animadu americanu, produidu dae Walt Disney e bessidu originiariamente cun sa RKO Radio Pictures. Basadu supra sa paristòria tedesca Snow White de sos frades Grimm, est su primu longumetràgiu animadu e su primu film dae sa Disney. S'istòria est istada adatada dae sos artistas iscenegiadores Dorothy Ann Blank, Richard Creedon, Merrill De Maris, Otto Englander, Earl Hurd, Dick Rickard, Ted Sears e Webb Smith. David Hand est istadu su diretore de supervisione, mentras chi William Cottrell, Wilfred Jackson, Larry Morey, Perce Pearce, e Ben Sharpsteen at dirigidu sas secuèntzias individuales de su film.
Sigourney Weaver
Susan Alexandra Weaver (Manhattan, New York, 8 Ottobre 1949) es una attritza americanu.
Azotu
S'azotu (trèmene coniadu in su 1787 de su chìmicu frantzesu Louis-Bernard Guyton-Morveau, dae su gregu ἀ- privativa e ζωή «bida») o fintzas nitrògenu est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de sos elementos. Su nùmeru atòmicu est 7. Su sìmbulu est N (de su latinu nitrogenum, passende pro su frantzesu nitrogène, coniadu in su 1790 de su chìmicu Jean-Antoine Chaptal fundende su gregu νίτρον, nitron, «nitradu de potàssiu» cun sa raighina γεν-, ghen-, «dare bida a».
S'azotu est unu costituente fundamentale de sas molèculas orgànicas prus importantes de bisura biochìmica (DNA, proteinas, unas cantas vitaminas), paris a cumpostos inorgànicos meda difùndidos e importantes comente a s'ammonìaca e s'àtzidu nìtricu.
S'atzotu moleculare (fòrmula moleculare N2, naradu fintzas atzotu biatòmicu o atzotu diatòmicu o diazotu o simplemente atzotu) est unu cumpostu formadu de duos àtomos de atzotu; costituit su 78% de s'atmosfera terrestre (in fratzione de volùmene chi est fintzas aprossimadamente sa fratzione molare) e a s'istadu puru si presentat suta forma de gasu chentza de colore, fragu, sabore e inerte.
Frantziscu Tzèsare Casula
Frantziscu Cèsare Casula (Livorno, 12 de cabudanni 1933) est unu istòricu, acadèmicu e sagista sardu.
Biografia
Nàschidu in Livorno, Casula est abarradu in cue finas a su 1949, cando pro neghe de sa morte de su babbu in is bombardamentos americanos de sa tzitade, sa famìllia sua s'est mòvida a Crabas. In cue at sighidu cun is istùdios in su litzeu clàssicu De Castro de Aristanis.
Laureadu in Lìteras in Casteddu in su 1959, at luego incumintzadu cun sa carriera universitària e s'est ispetzializadu in Limbas in s'Universidade de Palermo.
In su 1969 at cunsighidu sa dotzènzia lìbera in Paleografia e Diplomàtica in s'Universidade de Tàtari, comintzende a insingiare Istòria de sa Sardigna.
De su 1980 est istadu professore ordinàriu de Istòria Medievale in s'Universidade de Casteddu, rolu chi at mantentu fintzas a su 2008. In su matessi tempus at tentu in Casteddu s'incàrrigu de diretore de s' Istitutu de is Raportos Italo-Ibericos e de s'Istitutu de Istòria de s'Europa Mediterrànea.
Mermu de sa Deputatzione de Istòria Pàtria, at fatu parte pro deghe annos de su Cussìgiu Diretivu de sa Sotziedade de is Istòricos Italianos e de sa Cummissione permanente pro is Cungressos de Istòria de sa Corona de Aragona.
De su 1985 a su 1992 est istadu cussigeri culturale de su presidente de sa Repùblica Italiana Frantziscu Cossiga, e in cussos annos at pigadu parte fintzas a unas cantas missiones diplomàticas in Romania, Istados Unidos, Ispagna e àteros istados.
De su 2001 a su 2006 est istadu cumponente de sa Segreteria Tècnica pro sa Programmatzione de sa Chirca pro su Ministèriu de s'Educatzione, de s'Universidade e sa Chirca de Letizia Moratti.
Est autore de traballos de importu iscientìficu mannu pro su chi pertocat a sa Paleografia e a s'Istòria de sa Sardigna e at elaboradu in su cursu de sos annos de chirca istòrica sa chi benit mutida dotrina de s'istatualidade, dotrina chi càmbiat sa manera de abbaidare a totu s'istòria sarda medievale denuntziende s'aprossimatzione cun sa cale istòricos de su passadu che a Zurita o Fara ant tramandadu su giudìtziu istòricu in subra de sos avenimentos capitados in s'Ìsula. Est cunsideradu unu de sos medievistas prus mannos in s'istadu italianu.
Òperas
In sa carriera acadèmica sua, longa meda, est istadu autore de medas iscritos chi, a su chi narat s'imbentàriu de Frantziscu Floris, arribant a creare una bibliografia cun 76 tìtulos printzipales:
Elias Vacca
Elias Vacca (S'Alighera, 8 de Sant'Andrìa de su 1964) est unu politigu e abbocadu sardu.
At traballadu cun s'Universidade de Tàtari dae su 1988 a su 2000 e at partetzipadu a fundare su Partidu de sos Comunistas Italianos. Innantis fit Assessore a sas finantzias de sa tzittade de s'Alighera a 22 annos, a pustis chi lu an fattu cunsizeru comunale in su 1983 cun su Partidu Comunista Italianu, su prus zovanu in tottu Italia. In su 2006 est elegidu deputadu pro sa lezisladura de bindighi in intro de su PdCI.
Natzione chene istadu
Sas natziones chene istadu sunt cussos populos chi, mancari tenende tottu su chi nci bolet pro esser una natzione, non bivent ind unu istadu propiu e, a s'ispissu, cussu in ue bivent nemmancu los reconnoschet. E tando, cussas comunidades sunt in intro de un'istadu in ue sa natzione prus manna est un'attera, o ancora istant ind una terra sugeta a sa soberanìa de prus istados.
Su reconnoschimentu ufitziale de sas natziones chene istadu cambiat meda a segunda de cale istadu si pigat in cunsideru. In calicunu, si podet faeddare de prus natziones, in atteros sas natziones chene istadu bivent ind unu tzertu regìmene de autonomia o gubernu propriu. In atteros galu, sa diversidade natzionale si bìet de ogru malu, e cussu istadu punnat a fagher de tottucantos una natzione ebbìa.
Su chi bi cheret pro esser o nono una natzione chene istadu est meda chistione de opiniones. Ind unu matessi bicculu de terra, difattis, podet cumbìver zente chi la pensat a manera diferente. In generale, sas natziones chene istadu arribant a su mancu custas tres cunditziones:
Gimenells i el Pla de la Font
Gimenells i el Pla de la Font est una comuna ispagnola de 1.066 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Su comunu aiat istadu creadu in su 1996 comente a distacamentu de Alpicat.
Istemma
Escut caironat: de or, unu castell de atzur obert sobremuntat de una rosa de gules botonada de argent amb 5 rodelles de atzur, sos barbada de sinople, sos acostat de 2 fonts de argent sos de atzur. Pro timbre una corona mural de poble.
(Iscudu a losanga: de oro, a su casteddu abertu de asulu, iscumpassadu dae una rosa de ruju bottonata de prata cun chimbe tortas de asulu, fogida de birde, e acostada dae 2 bisantes-tortellos fascados undados de prata e de asulu. Timbru: corona murada dae bidditzolu.)
Duemila leghe sotto l'America
Duemila leghe sotto l'America (in sardu:Duamiza ligas suta de s'Amèriga) est unu romanzu de Emilio Salgari, pubricadu in su 1888. Est cunnotu finas cun su tìtulu de Su siddadu misteriosu.
Inredu
Smoky su cabu ìndiu betzu est isrobadu e fertu graemente dae unos cantos malufaghedores. Intendende-si a curtzu de sa morte, mutit a John Webher s'amigu suo e li revelat s'esistentzia de una cassita chi cuntenet documentos misteriosos e importantes. Un'àtera assimizadora l'est istada sustraìda dae sos feridores suos, intre sos cales at recunnotu a Carnot su malefamadu. Webher, detzifrende sos documentos, iscòberit s'esistèntzia de una bia suterrana chi aunit su Kentucky cun su Perù e, in manera surpresiva, aguarmente dae sos documentos, nche bogat infomaduras a pitzos de su “Siddadu de sos Incas” mìtigu e fabulosu. Arrimadu dae Morgan, Burthon e O'Connor, detzidit de amaniare un'ispedidura. Su mistèriu fassinadore de unu mundu suterranu chi s'isterrit pro duamiza ligas in su sutasolu ameriganu at a causare a sos protagonistas una filera de imbaros e tzircustàntzias imprebidas in una dimensione cumpretamente atìpiga a petus de cussa in ue fiant avesos a assionare. Su misterimentu de possuer su siddadu fabulosu lis at a permiter de superare totu sos arriscos e sas dificurtades chi Carnot su bartassarru at amaniadu antetzedende-los. In su respetu de sa paristòria, cunforme a sa cale su siddadu batit sa disaura, sos profanadores ant a esser castigados trazigamente.
Beranu
Su beranu est una de sas bator istasones de sas zonas temperadas. Astronomicamente comintzat cun s'ecuinòtziu de beranu (intre su 20 e su 21 de martzu in s'emisfèriu norte, e intre su 22 e su 23 de cabudanne in s'emisfèriu sud), e acabat cun su solstìtziu de istiu (fache a su 21 de làmpadas in s'emisfèriu norte e su 21 de nadale in s'emisfèriu sud). A bortas est cunsideradu comente sos meses intreos de martzu, abrile e maju in s'emisfèriu norte e cabudanni, santugaine e santandria in s'emisfèriu sud (beranu meteorològicu).
Ankylosaurus
Ankylosaurus ( /<span title="/ˌ/ secondary stress follows">ˌ <span title="/æ/ short 'a' in 'bad'">æ <span title="/ŋ/ 'ng' in 'sing'">ŋ k <span title="/ɨ/ 'e' in 'roses'">ɨ l <span title="/ɵ/ variable 1st 'o' in 'omission'">ɵ <span title="/ˈ/ primary stress follows">ˈ s <span title="/ɔr/ 'or' in 'born'">ɔr <span title="/ə/ 'a' in 'about'">ə s /     , che boli nai "tiligherta fusa") est unu generi de dinosauru thyreophora. Fossilis de Ankylosaurus funti agattau in formatzionis geologicas de su periodu Cretaceu, tra 68-66 milionis de annus fai, in America del Nord otzidentali, unu de s'utimus de dinosaurus.
Batalla de Alamo
Sa Batalla de Alamo, cumbatida dae su 23 de frearzu a su 6 de martzu de 1836, fiat istadu un'eventu cardinale in sa rebolussione texana. A pustis de un'arrocu de 13 dies, sas tropas mexicanas suta de su mandu de Antonio Lopez de Santa Anna su presidente e zenerale aiant lantzadu un'assartu contra a sa missione de Alamo a curtzu de San Antonio de Bexar, chi oe si narat Santu Antoni e s'agatat in sos IUA. Totu sos defendidores texanos fiant istados ochìidos. Sa cruelesa de Santa Anna in tempus de sa batalla aiat ispiradu meda texanos – siat sos assentadores de su Texas siat abentureris de àteras zonas de sos Istados Aunidos – a s'allistare a s'armada texana. Animados dae unu desizu de bindita, sos texanos aiant derrotadu s'armada messigana in sa Batalla de San Jacinto, su 21 de abrile de su 1836, su chi aiant rapresentadu s'agabu de sa rebolussione.
Paradise Cay
Paradise Cay est una tzitade de sos Istados Unidos, in s'istadu de s'California.
Eccellenza Sardigna
Su campionadu de Eccellenza Sardigna est su campionadu regionale printzipale de su fùbalu sardu. In su tempus coladu fiat mutidu Prima Categoria e Promotzione, e previdet sa partetzipatzione de 16 iscuadras. Chie otenet su nùmeru prus mannu de puntos s'agiùdicat su tìtulu de Campione Regionale Sardu e benit promòvidu diretamente a sa Sèrie D italiana, campionadu diletantìsticu màssimu in Itàlia. Sas iscuadras chi andant de sa de duas a sa de chimbe positziones s'afrontant in sos play-off (andada e torrada, cun finale ùnica in su campu nèutru), e sa binchidora s'agiùdicat su promotzione a sa fase Natzionale, chi previdet de sos isparègios Interregionales pro unu locu in Sèrie D. Sas iscuadras classificadas dae sa de dòighi e a sa de trèighi positziones s'afrontant in sos play-out pro detzìdere s'iscuadra chi at a partetzipare a sos isparègios interdivisionales contra sas binchidoras de sos play-off de Promotzione pro evitare sa torrada a dae segus de categoria. Sas ùrtimas tres classificadas (de batòrdighi, de bìndighi e de sèighi) torrant a dae segus in manera automàtica in Promotzione.
Binchidores passados
Lista de sos binchidores de sos campionados sardos de primu livellu regionale
Cromosoma
In biologia e tzitogenètica, si narat cromosoma (de su gregu χρώμα, -τος chroma, colore e σώμα, -τος soma, corpus o elementu) a cadauna de sas istruturas artamente organizadas, formadas dae DNA e proteinas, chi cuntenet sa majoria de s'informatzione genètica de un'èssere biu.
In is divisiones tzellulares (mitosi e mejosi) su cromosoma presentat sa forma prus sua connota, corpos bene dislindados in forma de X, pro more de su gradu artu de cumpatamentu e duplicatzione.
In s'interfase non podent èssere visualizados mediante su microscòpiu òticu de cun nidesa dae chi òcupant territòrios cromosòmicos discretos. In is tzèllulas eucariotas e in is àrcheas (a diferèntzia de is batèrios), su DNA s'agatat semper in forma de cromatina, est a nàrrere, assòtziadu a forte cun unas proteinas naradas istones e no-istones. Sa cromatina, organizada in cromosomas, s'agatat in su nùcleu de is tzèllulas eucariotas e si biet comente un'imbòddiu de filos finos. Cando comintzat su protzessu de duplicatzione e partzidura de su materiale genèticu (cariotzinesi), cust'imbòddiu de filos cumintzat unu fenòmenu de cundensatzione progressivu chi permitet de visualizare cadaunu de is cromosomas.
Cando s'esàminant a sa minuda durante sa mitosi, s'osservat chi cadaunu de is cromosomas presentat una forma e una mannària caraterìsticas.
Cada cromosoma tenet una regione cundensada, o istrinta, narada tzentròmeru, chi cunferit s'aparèntzia particulare a cada cromosoma e chi permitet de ddos classificare segundu sa posidura de su tzentròmeru a longu a longu su cromosoma.
Una àtera annoditzadura chi si podet realizare est ca su nùmeru de cromosomas de sos indivìduos de sa matessi ispètzie est costante. Custa cantidade de cromosomas si denùmenat nùmeru o Ploidìa e si simbolizat comente 2n o 4n o 1n dipendende dae sa casta de sa tzèllula.
Cando s'esàminat sa longària de tales cromosomas e sa situatzione de su tzentròmeru s'intzapat sa segunda caraterìstica generale: pro cada cromosoma cun una longària e una positzione de su tzentròmeru determinada esistet in su nùcleu àteru cromosoma cun caraterìsticas idènticas, est a nàrrere, in is tzèllulas diploides 2n is cromosomas s'agatant formende parigas. Is membros de cada pariga si denùmenant cromosomas omòlogos.
Un'etzetzione importante a su cuntzetu de parigas de cromosomas omòlogos est rapresentada dae su fatu ca in ispètzies medas is membros de sa pariga de is cromosomas sessuales, non tenent sa matessi mannària, ne localizatzione pròpia de su centròmeru, nen sa matessi proportzione intre is bratzos o, pro fintzas, non tenent is pròpios loci. Pro esempru, su cromosoma Y (chi determinat su sessu masculinu in is umanos) est de minore mannària e fartat de sa majoria de is loci chi s'agatant in su cromosoma X.
Memòria de tradutzione
Una memòria de tradutzione (MT o TM) est una base de datos chi archìviat "segmentos", chi podent èssere fràsias, paràgrafos o unidades chi assimìgiant a fràsias (intestatziones, tìtulos o elementos in una lista) chi sunt istados giai bortados, pro agiudare sos tradutores umanos. Sa memòria de tradutzione archìviat su testu de orìgine e sa tradutzione chi li currispondet in crobas de limbas mutidas "unidades de tradutzione". Sas paràulas sìngulas benint tratadas dae sas bases de terminologia e non sunt parte de su domìniu de sas memòrias de tradutzione.
Sos programmas informàticos chi impreant memòrias de tradutzione sunt connotos a bortas comente gestores de memòrias de tradutzione (TMM) o sistemas de memòrias de tradutzione (in inglesu TM systems, de non confùndere cun unu sistema de gestione de tradutziones (TMS), chi est un'àtera casta de programma chi s'òcupat de gestire sos protzessos de tradutzione.
Sas memòrias de tradutzione de sòlitu s'impreant paris a un'aina de tradutzione assistida dae s'elaboradore (CAT), a unu programma de elaboratzione de testos, a sos sistemas de gestione de sa terminologia, a unu ditzionàriu a prus limbas, o fintzas cun un'essida ruza de tradutzione automàtica.
Sas chircas nos faghent ischire chi medas aziendas chi sunt produende documentatziones a prus limbas sunt impreende sistemas de memòrias de tradutzione. In unu sondàgiu intre sos professionistas in su 2006, su 82.5% de sas 874 rispostas at cunfirmadu s'impreu de una memòria de tradutzione. S'impreu de memòrias de tradutzione fiat ligadu a sa casta de testu caraterizadu dae tèrmines tècnicos e istrutura simpre de sas fràsias (tècnicas, unu pagu de mancu ligadas a su limbàgiu cummertziale e finantziàriu) a sas capatzidades informàticas e a sa ripetitividade de sos cuntenutos.
Impreu de sas memòrias de tradutzione
Su programma truncat su testu de orìgine (su testu de bortare) in segmentos, chircat currispondèntzias intre sos segmentos e sa metade de orìgine de sas crobas orìgine-tradutzione giai bortadas chi s'agatant in una memòria de tradutzione, e presentat custas crobas chi currispondent comente candidados pro sa tradutzione. Su tradutore podet atzetare unu candidadu, lu podet sostituire cun una tradutzione noa, o lu podet modificare pro lu fàghere currispòndere cun su testu de orìgine. In sos ùrtimos duos casos sa tradutzione noa o modificada s'annanghet a sa base de datos.
Unos cantos sistemas de memòrias de tradutzione chircant petzi pro currispondèntzias de su 100%, est a nàrrere chi podent recuperare petzi segmentos de testu chi currispondent in manera esata a intradas in sa base de datos, cando chi àteros impreant algoritmos de currispondèntzia isfocada pro recuperare segmentos simigiantes, chi benint presentados a su tradutore cun sas diferèntzias marcadas. Est de importu mannu a dare cara a su fatu chi sos sistemas de memòrias de tradutziones tìpicos chircant testu petzi in su segmentu de orìgine.
Sa flessibilidade e sa robustesa de s'algoritmu de currispondèntzia determinant in parte manna su rendimentu de sa memòria de tradutzione, fintzas si pro unas cantas aplicatziones su tassu de agatamentu de currispondèntzias esatas podet èssere artu bastante pro giustificare sa modalidade de currispondèntzia a su 100%.