cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Banjul
Banjul (in passadu Bathurst) est sa capitale de su Gàmbia, e tenet una populatzione de 31.301 bividores, fintzas chi cun is zonas perifèricas aribbaat a 413.397 bividores (tzensu 2013). Est situada in s'Ìsula de St. Mary, in su puntu in ue su riu Gàmbia si ghetat a s'Otzèanu Atlànticu. In su 1816, is britànnicos aiant fundadu Banjul che a avampostu cumertziale e base pro sa suprimidura de su cummèrtziu de iscraos. Ddi fiat dadu nùmene de Bathurst in onore de Henry Bathurst, segretàriu de s'Ufìtziu Coloniale, ma su nùmene est cambiadu in Banjul in su 1973.
Pàule Pillonca
Biografia
Est istadu fintzas su fundadore de sa domo editora Domus de Janas e de sa rivista bilìngue (in sardu e italianu) Làcanas.
S'8 de santugaine de su 2022 at retzidu su Prèmiu Ondras a sa memòria pro sa Promotzione e Valorizatzione de sas Limbas Minoritàrias.
La aventura de Miguel Littín clandestino en Chile
La aventura de Miguel Littín clandestino en Chile (1986) est unu lìburu de Gabriel García Márquez.
Trama
Apustis de dexi annus de ditadura, Augusto Pinochet at publicau una lista cun is nòminis de is disterraus chi ddis permitiat de furriai a su Cile. Miguel Littín no fiat in sa lista, ma in un'àtera cun is personas chi no podiant fai bìsita a su paisu. Custu fatu at cumbintu a Miguel chi s'ùnica manera de furriai a sa pàtria sua fiat cun passaportu, traballu, motivu e fintzas pobidda farsus.
In s'interis de sa bìsita, Littín, faendi-si passai po òmini de afaris uruguajanu, dirigit tres scuadras cinematogràficas po realizai unu documentàriu apitzus de sa vida in Cile asuta de sa ditadura. Filmat intervistas cun cilenus comunus e cun genti de movimentus de sa resistèntzia chi òperant in forma clandestina. Otenit un'intervista cun una de is ghias de s'insurretzioni, candu nci-ddu portant cun is ogus bendaus a unu spidali clandestinu innui s'agatat sa ghia a pustis chi una scuadra soversiva dd'at pigau de unu spidali pùblicu, innui fiat sanendi de is fertas causadas de s'intentu de ddu bociri organizau de sa politzia segreta di Pinochet.
Miguel arrennescit in sa missioni sua e lassat su Cile in unu momentu innui is autoridadis iant scobertu sa presèntzia sua e is imbistigadoris ddu serbànt in s'arioportu. Sa realizatzioni de su documentàriu teniat sa punna de amostai a su mundu su scontròriu brutali e sbregungiri su regìmini de Pinochet faendi biri is arretzas de giòvunus traballendi po sciusciai sa ditadura.
Sperdìssiu de is còpias
Su lìburu est stètiu publicau in su 1986. In friaxu de su 1987, su ministèriu de s'internu at decrarau de ai abruxau 15.000 còpias de sa prima editzioni de La aventura de Miguel Littín clandestino en Chile su 28 de sonniasantu de su 1986 in Valparaíso po cumandu de Augusto Pinochet.
Ispranada de Otieri
S’ispranada de Otieri, narada finas pane finu e pane otieresu, custituìdu dae una fresa tìpiga modde e paporosa, est su protagonista de sas mesas logudoresas.
Est una casta de pane meda fontomadu, siat pro sos tempos longos de traballadura, siat pro sa capatzidade sua de bardare su sabore e sa moddura. Galu oe, in sas fàbricas modernas de pane, est cunfessionadu cun aba, sale, fermentu e su mezus simuladu de trigu tostu sardu. Tradissionalmente, sa coghidura si faghiat in sos forros de matones chi s’agataiant in belle totu sas domos, a una temperadura costante de unos 600 grados, in manera chi sa fresa s’unfraret pro formare sos duos pizos chi nd’est fata s’ispranada. Impreadu ampramente a ghisa de tazeri pro sa petza assada, custu pane podet rapresentare una base òtima finas pro pratos tradissionales, che sa supa cun fenugritu, o esser un’acumpanzamentu pràtigu pro rebotas lestras, cumbinende-si a primore cun sas esighèntzias de mesas modernas e rafinadas gràssias a su sabore suo antigu.
S’ispranada de Otieri presentat un’assimizu notàbile cun sa piadina romannola: a sa diferèntzia de custa, est semper bastante grussa.
La mala hora
La mala hora (S'ora mala) est unu romanzu de s'iscritore e giornalista colombianu Gabriel García Márquez, publicadu sa prima borta in limba originale in su 1962 in Madrid (in un'editzione no autorizada dae s'autore).
Ambientatzione
Su romanzu est ambientadu in un'immaginària localidade de sa Colòmbia chi no est Macondo, sa fantàstica tzitadina fluviale creada dae Gabriel García Márquez in is òperas suas prus famadas, tra su 4 e su 21 santugaine de su 1956, est a nàrrere in manera contemporànea a su pretzedente romanzu curtzu Nemos iscriet a su coronellu.
Trama
Essidu dae domo pro andare a su traballu, César Montero agatat apicadu a sa ghenna de domo unu follu cun una pasquinada. Andat a domo de su musitzista Pastor e dd'isparat, morende·ddu in antis a is ogros de sa mama. S'alcalde dd'arrestat e afidat s'inchiesta a pitzus de s'ochisura a su giùighe Arcadio, chi detzidet de iscobèrrere chie est s'anònimu autore de sas pasquinadas apartas in tzitade, chi cun is infamaduras anònimas issoro ant giai ruinadu famìlias e immoe fintzas causadu unu mortu ochidu.
A pustis de àere resistidu a un'ascessu a su dente, s'alcalde, chi est unu tenente de politzia, si presentat cun un'iscorta armada dae su dentista, un'oponidore polìticu giai vìtima de sa repressione de regìmene. Su dentista ddi tirat su molare.
Su giùighe Arcadio cumintzat s'iscumbata sua. Babbu Ángel chircat de aconcare sa fèmina de su giùighe a dd'obligare a dda cojuare; a pustis de èssere istada “comporada” dae su ricu don Sabas, issa at agatadu sa trancuillidade cun Arcadio, e pensat chi una mudada de custu status quo ddi diat pòdere isceti fàghere dannu. Calicunu lassat sa bidda pro sa birgòngia a pustis de èssere abarradu vìtima de una pasquinada, ma s'alcalde non paret apensamentadu meda. Bida s'insistèntzia, detzidet in fines de ordinare su coberrefogu e aguardiare is caminos a de note, ma sende chi non si fidat in manera cumprida de is òmines a disponimentu suo, ponet fintzas tzitadinos armados.
In s'ìnteri intentat de comporare a bonu prètziu is terras e is animales de su defuntu Montiel; in bidda ddoe at giai su pretzedente de don Sabas chi a pustis de àere cunsignadu a is autoridades noas sa lista de is cumpàngios de partidu in cuntatu cun sa gherrilla, nd'at rilevadu is terras a istracu baratu. Su signore Carmichael, amministradore de is benes de su defuntu, est arrestadu pro ite ca non bolet tzèdere.
Durante sa note tra su 20 e su 21 santugaine acontessent una sèrie de isparatòrias, a su mangianu babbu Ángel est informadu chi ddoe est istada una retada de sa politzia e una furriadura. Sa presone est prena ma ddoe at òmines chi sunt fuende in su padente pro alimentare sa gherrilla contra sa ditadura. Intre de issoro ddoe at fintzas su giùighe Arcadio.
Crìtica
Su romanzu podet èssere cunsideradu una rugradura de personàgios e episòdios apartos in is publicatziones pretzedentes de s'autore: S'istèrrida incumentzat in Parigi, a inghìriu de nadale 1955, ma s'autore pensat prus a unu contu chi no a un'òpera prus longa. Su traballu sighit in is primos meses de s'annu sighente, fintzas cando unu de is episòdios s'istacat pro essire su romanzu curtzu Nemos iscriet a su coronellu chi at a arribbare pro primu a sa publicatzione.
García Márquez sighit a traballare a s'òpera fintzas a su furriada sua a Bogotà dae s'esìliu europeu, pro dd'acabbare a pustis in su 1961 cando bivet giai in Mèssicu e traballat pro s'agentzia de istampa cubana Prensa Latina. Imbiat in fines su testu a unu cuncursu, su Premio Nacional de Novela chi sa multinatzionale petrolìfera Esso bandit cun sa collaboratzione de s'Academia de la Lengua colombiana. Su romanzu binchet su primu prèmiu chi non incluit però publicatzione.
Una prima editzione no autorizada essit in Madrid in su 1962 pro sa domo editora Talleres de Gráfica Luís Pérez. Is mudas a su testu fatas dae unu “curretore de istile” sunt tales chi García Márquez disconnoschet sa publicatzione. Pro custa resone si cunsìderat comente a data ufitziale de aparitzione sa de is editziones Era in Tzitade de su Mèssicu, 1966.
Tzitade de su Cabu
Tzitade de su Cabu (in afrikaans Kaapstad, in xhosa iKapa, in inglesu 'Cape Town) est sa capitale legislativa de su Sudàfrica e cun unos 3,5 milliones de bividores sa de tres tzitades prus populadas de s'istadu. Amministrativamente fàghet parte de sa provìntzia de su Cabu Otzidentale, de chi est cabulogu. Su tzentru s'agatat a s'estremidade setentrionale de sa penìsula de su Cabu, unos 47 km a norte de su cabu de Bonu Isperu.
Fundada in su 1652, Tzitade de su Cabu est istada su primu aposentamentu europeu de Sudàfrica; dae inoghe su nomìngiu de tzitade mama. Capitale de sa colònia de su Cabu in antis (1652-1910) e cabulogu de sa provìntzia de su Cabu a pustis de (1910-1994), totu s'istòria de su Sudàfrica modernu, de s'istòricu isbarcu de sos primos colonos olandesos a su primu discursu de Nelson Mandela de s'era post-apartheid at inoghe lassadu rastas culturales e architetònicas indelèbiles. Antigos edifìtzios in istile coloniale olandesu de su Cabu e de època vitoriana coesistent cun modernos ratachelos e giardinos botànicos froridos.
Tzitade de su Cabu est dotada de un'aeroportu internatzionale e si podet cunsiderare sa capitale turistica de su Sudàfrica. Sos numerosos bisitatores sunt atràidos siat de sa tzitade in sese siat de sas bellesas naturalìsticas de sa Penìsula de su Cabu; medas giros de su Paisu partint dae inoghe, imbouchende a fatu sas famadas Wine Route e Garden Route, dirighende·si cara a su Karoo, su Boland o sa costa meridionale.
Santu Nicolau de Truddas
Santu Nicolau de Truddas. Creja in istile romanicu, fraigada dae sos Camaldolesos (1113), in sas campagnas de Semestene, biddighedda in Provintzia de Tatari, affacca a Bonorva.
Trasportu
Su trasportu est su movimentu de gente e benes de unu logu a unu àteru. Trasportu benit dae su latinu trans ("a traessu") e portare ("batire"). Sas particularidades de sos mèdios de trasportu si basant in sas tècnicas pro otènnere sos obietivos suos, chi sunt su movimentu de càrrigas o de persones de unu logu a unu àteru in unas conditziones determinadas. Pro l'otènnere s'impreant diferentes tipos de trasportos isetende a sos tipos diferentes de elementos chi las cumponent in tèrmines de bia, veìculu e pranta motòria. Sos veìculos chi si moent in sas retes de trasportu includent sas automòbiles, sas bitzicletas, sos postales, sos càmions, sas persones, sos elicòteros e sos aeroplanos. Sas operatziones tratant sa manera in ue s'utilizant sos veìculos, e sos protzedimentos ispetzificados dae custa fine includent su finantziamentu, sos aspetos legales e sas polìticas. A s'indùstria de su trasportu, sas operatziones e sa propiedade de s'infrastrutura podent èssere pùblicas o privadas, segundu su paisu e su mèdiu de trasportu.
Istòria
Si podet dividire s'istòria de su trasportu in tres grandu tapas segundu s'orìgine de sa fortza motòria de su trasportu:
Su primu mèdiu de trasportu de sos èsseres umanos est istadu andare a pede e nadare. Cun sa domesticació de sos animales at rapresentadu una manera noa de carrare càrriga in forma de mertzes o de passigeris, carrighende su pesu a carrare a sos animales chi potzant batire sa càrriga. S'agiudu de sos animales permeté sa comunicatzione e sa domo de zonas chi s'èssere umanu no aeret pòdidu cròmpere pro si matessi finas a s'aparitzione de àteros mèdios motores. Segundu sos territòrios, si sunt domados sos animales cumpatos e cun mègius capatzidades de càrriga pro su trasportu; su poleddu, sos cammellos, dromedàrios, boes, rennas, elefantes, bùfalos, lamas, sunt calicunos animales chi s'impreaiant pro batire càrrigas agiomai rugrende sos logos prus nemigos.
S'esempru prus caraterìsticu de su trasportu cun s'impreu de animales sunt sas caravanas cun cammellos o dromedàrios, animales capatzos de aguantare sas temperaduras artas, sas variatziones tèrmicas de su desertu o sas caravanas de ierru e chi ant permìtidu sa connessione de logos larganos mediante largas ispeditziones, comente sas chi connetiant oriente e otzidente a traessu de su caminu de sa seda. Custos animales s'impreant in s'atualidade pro càrrigas de 100-150 kg segundu sa mannària de su cammellu pro cobèrrere grandu caminos. Custu mèdiu de trasportu, est istadu de grandu importàntzia pro totu sas tzivilizatziones, mescamente in cue ue s'ostilidade de su terrinu non permitiat s'impreu de veìculos cun rodas comente a sos desertos o sas zonas sena caminos abilitados o no si nde connoschiat sa tecnologia, comente a s'Amèrica precolombina.
La casa de papel
La casa de papel (in sardu: Sa domo de pabilu) est una sèrie de sa televisione ispagnola pensada dae Álex Pina.
Postis sa manna resessida in su canale Antena 3, sa serie est istada acchirida dae Netflix chi at torradu a tasmìtere sa prima istajone modificada, abbasciende sa durada de sos episòdios e dividinde·la gai in duas partes; poi at prodùidu àteras duas istajones, finzas issas divididas in duas partes.
Prima et segunda parte
S'istòria contat sos isvilupos de una rapina in manera estremamente ambitziosa e originale. Cominzada cun sa rupida in sa Fábrica Nacional de Moneda y Timbre, in Madrid, pro fàgher istampare mizas de milliones de dinaris, pro poi fuire cun su buttinu. S'autore de custa impresa est un'òmine connoschidu comente "su Professore". Su reclutamentu de ogni membru de s'iscuadra no est casuale pro nudda: su Professore, difattis, isseberada attentamente unu gruppu de indivìduos cun pretzedentes penales, chie, pro motivos de estrassione sotziale, non tenent nudda de pèrdere. Dognunu durante s'assaltiada agit bestidu de ruju cun una mascara de su pintore ispagnolu Salvadòr Dalí.
Cunsideradu sa proibitzione de revelare sa pròpia identidade, dogni membru de s'iscuadra benit assignadu su nùmene de una tzitade: Tòkyo, Mosca, Berlino, Nairobi, Rio, Denver, Hèlsinki e Oslo. No solu sas identidades depent restare cuadas, ma pro preservare sa professionalitade benit fintzas proibidu de esser in relascione de amistade e nemmancu de affettu. Sos protagonistas si cuant pro chimbe meses in d'unu cuile abbandonadu e mannu meda, in sas campagnas de Toledo, pro si preparare in manera adeguada, faghende totu sas simulatziones netzessàrias pro afrontare cale chi siat imprevistu. Sa pizzinna paraluminada Tòkyo est sa boghe narrante chi cummentat sas diferentes dinàmicas de su fattu.
Durante s'acumprimentu de sos eventos, benint in divergentzias tra issos e sun a proa ad arruinare tota s'operatzione in manera costante. Finghende·si politziottos de sa Guàrdia Civil chi iscortan unu tir pienu de bobinas de pabilu pro dinari, sos cumponentes de sa bandha resessint a intrare in sa zecca de Istadu, in un' atzione coordinada dae s'esternu dae su Professore. Dae su momentu chi sos occupantes benint tentos, su mere de sa bandha (Berlino) pro evitare disamistades cun issos tottus, li narat dae subbitu chi non cherent fàgher male a nisciunu. Sa reclusione intro s'edifiitziu dia depper durare 10 dies, su tempus netzessàriu pro istampare sa summa determinada e fuire.
Sa politzia s'organitzat e mandat comente negotziadora s'ispetora Raquel Murillo, una fèmina determinada, mama de una pizzinna e cun una difìtzile situatzione personale. Totu paret protzedire comente pensadu dae su Professore, puru totu sas mossas pro cuntrastare sos tentativos de sa politzia de frimmare sa rapina, ma a unu tzertu puntu, nonostante s'accurada preparatzione, s'istòria cambiat de manera inaisettada, puru sas vidas de sos protagonistas, fintzas sa de s'ispetora Murillo, rischiende de arruinare sos pianos. Sa rapina andat bene e sa bandha fuet in isulas maravigliosas in grupos de duos, girende su mundu pro duos annos.
Terza e quarta parte
Sos membros de su gruppu torrana a si riunire cando Rio benit tentu dae sa politzia, e detzident de l'agiudare organizzende un'àtera rapina: custa bolta cheren furare s'oro de sa Banca de Ispagna. Custu pianu fit istadu pensadu 5 annos in antis dae Berlino e Martín, un'amigu sou chi partètzipat cun su nùmene de Palermo comente mere, bidu chi Berlino l'aiant mortu sas Iscuadras Ispetziales in sa Zecca. Sa bandha si reunit in una parte de unu monastèriu fora de Firenze e istùdiat pro circa 5 meses su piano nou e sos mètodos de cuntratatzione pro otènnere sa libertade de Rio, chi in su frattempus benit torturadu e interrogadu in unu logu cuadu. Intrana in sa bandha fintzas Marsìglia, militare meda animalista, e Bogotà, su mezus saldadore de su mundu.
Finghende·si sa VI Armada de sa I Cumpagnia BPAC de s'Esercitu Ispagnolu, bennidu pro garantire sa seguridade de s'edifitziu, dae chi mizas de dinari sunt istados bettados dae calchi dirigìbiles subra Madrid, causende unu caos generalizadu, sa bandha penetrat in sa sede centrale de Madrid de su Bancu de España, inue b'at protestas de su pòpulu in favore de sos rapinadores, sequestrende totu sas personas in su bancu. Arrivende fintzas a 48 metros sutta terra, sos rapinadores s'agatant addainanti a s'impedimentu printzipale a sa bona resessida de su pianu: s'oro e sas cascettas prenas de secretos de Istadu, chi sos rapinadores cherent impreare pro recattare sa forza pubblica, sunt cuadu intro una camera blindata chi, in casu de manomissione, s'allagat in pagos minutos. Ponzende una camera de decompressione e cun s'aggiudu de tutas de sub e bombulas de ossìgenu, sos rapinadores resessint a cumpletare sa missione. Bogotà e Nairobi incominzant subbitu sas operatziones pro fùndere sas 90 tonelladas de oro de sa Riserva Natzionale Ispagnola.
In su frattempus, su Professore e Lisbona (su paranùmene de s'ispetora Murillo), cuntrattant dae unu camper ipertecnològicu sa liberatzione de 40 preadus in càmbiu de Rio, negotziende cun sa disappiedada ispetora de sa Politzia Alicia Sierra, cussa chi at interrogadu e fattu torturare Rio, e cun su Coronellu Luís Tamajo, mere temporaneu de sos Servìtzios segretos de Ispagna, addelantadu a su Coronellu Alfonso Prieto, chi fit malàidu. Sa cuntrattatzione andat bene e s'iscàmbiu est a sas 8 de manzanu. In su frattempus, in su bancu Rio lassat Tòkyo, chi reagit coghende-si, e unu tiradori disparat a Nairobi, mentras abbaidat de una bentana su fizzu sou, battidu foras de su bancu dae Sierra.
Cutemporàneamente su Professore e Lisbona s'abbizzant d' èssere sighidos dae unu drone, ca calchi massajos, chi los aiant aggiudados a bessire dae su fangu in su camper, los aiant denuntziados a sa Guàrdia Civil. Issos duos abbandonant su veìculu e chircant de si cuare in unos àrbores, ma bi resessit solu su Professore. Lisbona si cuat in una fatoria accantu, ma benit agattada dae sos propietàrios e sa Politzia. Suárez, su mere de sas iscuadras, pro òrdine de Sierra, faghet finta de occhire Lisbona, pro fàghere crere a su Professore (connètidu a issa cun un'auricolare) chi siat morta e pro lu fagher arrendhere. Sergio, in su buscu, intimat gherra a s'Iistadu, ordinende a Palermo de si cumportare de cunseguèntzia. S'esercitu chirca de bintrare in su bancu cun unu blindato, ma benit frimmadu dae Rio e Tòkyo chi lanzat duos razos, chi destruent su veìculu.
Printzipales
At realizadu personalmente sa rapina in sa Zecca, pensada dae su babbu, mortu in una rapina. Est su frade minore de Andrés de Fonollosa / Berlino. Su professore lu ponet comente mere de sa fura. Est unu balente misogino chi tenet una forte personalidade chi li cunsentit de mantènnere su sàmbene frittu in sos momentos de difficultade. Su pianu de sa fura de su Bancu de Ispagna est istadu pensadu dae isse cun Palermo e lassadu a s'eredade a su Professore 5 annos in antis de sa rapina a sa Zecca d'Istadu. Est su frade mannu de su Professore. Connoschida falsaria dae cando teniat 13 annos e ispacciadora, est mama de unu fìzzu chi no at tentu, de nùmene Axel ae chie cheret donare totu su dinari. Est una femina forte, ottimista, detzisa e determinada.
Distributzione
Sa sèrie originale est istada trasmìtida dae s'emittente televisiva ispagnola Antena 3 dae su 2 maju a su 23 santandria 2017, dividida in duas partes: sos primos 9 episòdios in su beranu e sos ùrtimos 6 in atòngiu. In Itàlia, sa prima parte est disponìbile dae su 20 nadale 2017 in Netflix, mentras sa segunda dae su 6 abrile 2018. Su 19 trìulas 2019 est essida in sa prataforma de streaming sa terza parte, mentras sa quarta est essida su 3 abrile 2020. Su 28 ghennàrgiu 2020 est istadu cunfirmadu chi at a bènnere prodùida una terza istajone dividida, comente sas pretzedentes, in duas partes, sa quinta e sa sesta.
In orìgine sa prima istajone, dividida in duas partes, fiat formada dae 15 episòdios de 70-75 minutos ognunu; Netflix at da poi reduidu sa durada a 40-50 minutos, publichende gai unu totale de 22 episòdios (13 in sa prima parte e 9 in sa segunda).
Charlotte's Web (film de su 1973)
Charlotte's Web est unu film dramàticu musicale animadu americanu prodùidu dae sa Hanna-Barbera Productions e basadu subra sa paristòria omònima iscrita dae E. B. White. Una secuela diretu a vìdeu, Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure, est bessida su 18 de martzu de 2003.
Giuanne Matzeu Garipa
Giuanne Matzeu Garipa (o Ioan Mattheu Garipa, comente si firmaiat, nàschidu in Orgòsolo intre su 1575 e su 1585, mortu a bias de su 1640) est s'autore de s'òpera Legendariu de Santas Virgines, et Martires de Iesu Christu publicadu in Roma in su 1627, torradu a imprentare in Nùgoro 1998 (Papiros).
In sa premissa de custa segunda editzione, Heinz Jürgen Wolf iscriet «''Ioan Mattheu Garipa est s’iscritore de limba sarda su prus mannu de su sèculu 17. Sende gai, s’òpera sua durante sos sèculos no at interessadu sos crìticos, e paret chi non siat istada connota mancu dae M. L. Wagner. Forsis sa neghe de custu, mancari parzat curiosu, la tenet su fatu chi sos esemplares de sas òperas suas presentes in sas bibliotecas sunt raros a beru''».
Garipa cumintzat su Libru cun unu Pròlogu in ue faeddat de limba sarda cun craresa: "Sendemi vennidu à manos in custa Corte Romana vnu Libru in limba Italiana, nouamente istampadu, si benes segundu naran est meda antigu; ue si contenen sas Vidas de algunas Santas Virgines, martires, & penitentes; & acatandelu cun sa letura, qui fuit piu, deuotu, & deletosu, pensesi tenner pro bene impleadu, & honestu su traballu, qui dia leare si lu voltao in limba Sarda pro dare noticia de cuddas assos deuotos dessa patria mia disijosos de tales legendas: persuadendemi det dare guìtu, & satisfacione, assos qui no intenden limbas istragnas, non si poden passijare, recreare, e leare gustu in sos ispaciosos prados, & floridas enas dessos libros Latinos, Italianos & Ispagnolos."
Bhumibol Adulyadej
Bhumibol Adulyadej (1927 - 2016) king de sos Thailand.
Eccellenza Sardigna 2012-2013
Su campionadu italianu de fùbalu de Eccellenza regionale est istadu su de bintiduos organizadu in Itàlia. Rapresentaiat su de ses livellos de su fùbalu italianu.
Custu est su girone organizadu dae su comitadu regionale de Sardigna, difatis sa prima divisione de su fùbalu sardu, e est istadu bintu dae s'Olbia, sende su de ses campionados de primu livellu bintos dae custa sotziedade in s'istòria sua.
Classìfica finale
Legenda:
Torrant a dae segus diretas in Promotzione 2013-2014.
Notas:
Resurtados
Su calendàriu de su campionadu de Eccellenza regionale Sardigna est istadu publicadu su 6 de cabudanni de su 2012 dae su Comitadu Regionale Sardigna. Su campionadu fiat cumintzadu su 16 de cabudanni de su 2012 e aiat acabadu su 28 de abrile de su 2013. S'ùnicu turnu intre-chida (francu eventuales recùperos) s'at chertadu su 1º de santandria de su 2012, mentras turnos de pasu sunt istados osservados su 30 de nadale 2012, su 10 de freàrgiu, su 24 de martzu e su 31 de martzu 2013.
Play-off
Essende chi sa segunda classificada (su Latte Dolce) aiat acabadu s'istajone cun prus de 6 puntos de avantàgiu prus de sa de tres classificadas, comente a de regulamentu sos play-off non si sunt chertados e su Latte Dolce est istadu ammìtidu diretamente a sos play-off natzionales.
Triangulare Eccellenza-Promotzione
Su triangulare est formadu da s'Alghero, chi aiat pèrdidu su play-out de Eccellenza Sardigna, su La Palma de Casteddu, chi aiat bintu su play-off Promotzione de su girone A, e su Valledoria, chi aiat bintu su play-off Promotzione de su girone B. S'iscuadra binchidora de su torneu at a partetzipare a su campionadu de Eccellenza 2013-14, sa segunda e sa de tres classificadas a su campionadu de Promotzione.
Detzisiones finales
Promòvidas Play-off Torradas a dae segus
Provedimentos imbenientes
Promòvidas
Pino Piras
Giuseppe (connottu fìntzas comente Pino) Piras est istau unu cantautore s'aligheresu.
Bida
Pino Piras fit naschiu in s'Alighera in su 18 de martzu de su 1941 dae Angelino Piras e Maria Masala, primu fizu de deche, ind una dommo posta in su tzentru istoricu. In cughe at bìviu e, chin s'amicu Pino Ferraris, at cumintzau ja dae sende zovaneddu a cumpònner cantones e poesias in s'aligheresu. Issu puru, comente a medas sardos e s'aligheresos, fit custrìntu a colare unu periodu de disterru lassande sa Sardigna e sa tzittade sua pro sich'andare in Lombardia, in ube at connottu su mundu de su teatru, cosa chi fit de importu meda pro s'isperièntzia artistica sua. Torrau in Sardigna, Piras at dèpiu traballare che mastru de muru e in Casteddu pro una siènda de pulitzias. Sos annos Settanta fit unu periodu istoricu mannu pro s'affirmassione de sas identitades, e s'Alighera no aìat fattu eccetzione: Pino fit unu de sos chi aìan fundàu su "Bar Folklore", locu chi sos amantiosos de curtura s'aligheresa bi benìan a s'ispissu. Aìat puru prozettàu sa nàschia de sa Companyia del Reganal, una cumpanzìa de teatru chi at debuttau chin sa cummedia satirica Paìs de alegries, sutzessu mannu de prubbicu e critica. In su 1979 Pino fit dèpiu torrare a repìtere s'isperientzia de su disterru, ma s'annu chi benìat a pùstis, torrande definitivamente in patria, su Comunu l'aiat assuntu che mastru de muru, bivende ind unu macasìnu de sas dommos populares de bìa Sant'Agostino. In su 1982 Pino Piras s'aìat picau unu grave malannu: sa diagnosi nabat chi si fit immalabidàu de tubercolosi. Sa cundissione de salude e sas difficurtades economicas non lu an isporàu pro nudda, de cada manera, e at sichìu a traballare e a iscrìver cumponimentos chi fin semper de prus istimàos, mascamente pro sa carica satirica issoro. In su 30 de maju de su 1989, Giuseppe Piras benit a mancare. Su Comunu de s'Alighera li at reconnottu unu postu mannu, ponènde una pràcca chin su lùmen suo ind una de sas prattas prus importantes de sa tzittade.
Unione Sportiva Tempio 1946
Fundada in su 1946 cun su nùmene de Gaddura, torrada a si fundare in su 2008 e in su 2017, s'iscuadra at segudadu comente a livellu prus artu sa Sèrie C2, a cale at pigadu ala pro 13 bias. Su mègius resurtadu in custa categoria resurtat èssere unu de ses locos in s'istajone 1991-1992.
Annotamala tenet in su palmarès suo un'Iscudetu Diletantes, bintu in su 2007.
Àfrica sub-sahariana
S'Àfrica sub-sahariana fintzas narada Àfrica niedda est sa parte de su continente africanu chi si definit pro opositzione pro su a Magreb e cumprendet sos istados chi istant a su sud de su desertu de su Sahara, est a nàrrere, s'Àfrica australe e manna parte de sa tzentrale e orientale. Sas caraterìsticas chi la definint in s'allega populare sunt sas imbenientes:
Micro-protzessore
Su micro-protzessore (in sigla µP o uP) est unu tipu de tzircùitu eletrònicu chi si distìnghet pro èssere costituidu de s'in totu dae unu o prus tzircùitos integrados e pro custu de dimensiones reduidas meda.
Sa tecnologia a micro-protzessore est a su presente sa prus impreada pro sa realizatzione de s'unidade tzentrale de càrculu (CPU) e de s'unidade de càrculu gràficu (GPU) e est impreada agiumai dae sa totalidade de sos elaboradores modernos, cun su piessignu de impreare, pro totu sas elaboratziones suas, unu grupu de istrutziones fundamentales de base.
Istòria
Su fàbbricu de sos micro-protzessores est possìbile dae s'arribu de sa tecnologia LSI, fundada in sa tecnologia noa "Silicon Gate Technology" isvilupada dae s'italianu Federico Faggin a sa Fairchild in su 1968: integrende un'unidade tzentrale de càrculu cumpleta in unu tzircùitu integradu chip at permìtidu de reduire a manera significativa sos gastos de sos carculadores. De sos annos otanta sos micro-protzessores sunt s'ùnica forma de unidade tzentrale de càrculu.
Sa marina americana però at cunsideradu su progetu aici meda innovativu chi at impedidu sa publicatzione de artìculos subra a su sistema finas su 1997, duncas custu micro-protzessore est abarradu agiumai disconnotu. Texas Instruments (TI) at isvilupadu su sistema TMS 1000 a 4 bit pro aplicatziones integradas pre-programmadas e tando no impreàbile pro àteras aplicatziones. Su 17 cabudanni 1971 at annuntziadu su mollu TMS 1802NC, programmàbile, chi podiat èssere impreadu pro pònnere in òpera unu carculadore. S'Intel 4004, protzessore a 4 bit, giai in produtzione pro sa dita Busicom in su làmpadas de su 1971, est istadu presentadu pro s'impreu generale su 15 santandria 1971 e est istadu isvilupadu dae Federico Faggin (chi nd'at pensadu su disegnu e at traballadu a su progetu de su 1970 finas s'imbucada sua in su mercadu in su 1971) e Martzant Hoff (chi nd'at formuladu s'architetura in su 1969). S'Intel 4004 est istadu su primu micro-protzessore cummertziale, chi at aviadu su mercadu se is micro-protzessores e fatu cumprèndere sa possibilidade de impreu de custu tipu de dispositivu pro pònnere in òpera is elaboradores modernos.
Texas Instruments at presentadu sa prima recherta de brevetu pro su micro-protzessore. Gary Boone at otentu s'assignamentu de su brevetu United States Patent 3,757,306, pro s'architetura de unu micro-protzessore a tzircùitu integradu sìngulu su 4 cabudanni 1973. No est nòdidu si a beru s'azienda aeret tentu su micro-protzessore chi funtzionaiat in sos laboratòrios suos. Comente si siat, tantu in su 1971 chi in su 1976 Intel e TI ant istipuladu un'acòrdiu in ue Intel pagaiat a TI sos deretos pro s'usu de su brevetu suo. Unu resumu de s'istòria est cuntentu in sa documentatzione chi Intel at presentadu in tribunale cando est istada tzitada de pretu de Cyrix pro violatzione de brevetos e TI est intervènnida comente a propietària de su brevetu originàriu.
Interessante est su fatu chi de reghente Intel e TI apant afirmadu de tènnere brevetos chi diant pòdere cugugiare su brevetu de su "micro-protzessore". Custa pàgina web referit su casu singulare de Gilbert Hyatt chi est chessidu a otènnere in su 1990 su brevetu de su micro-protzessore. Custu brevetu est istadu posca invalidadu in su 1996 ca s'architetura de Hyatt non si diat pòdere pònnere in òpera cun sa tecnologia disponìbile in su 1970. Semper in s'argumentu, in sa rivista McMicrocomputer n. 101 de su 11/1990, est istada publicada un'intervista siat a Gylbert Hyatt siat a Federico Faggin, in ue sunt istados aprofundidos cumportamentos pagu craros de Intel. Su casu dimustrat cantu, prus che s'idea e s'architetura, esseret de importu sa posta in òpera in unu tzircùitu integradu chi si poderet prodùere a costu bàsciu. TI e Intel pre-datant su brevetu descriende unu micro-controllore chi diat pòdere cugugiare su brevetu de su micro-protzessore essende su progetu indicadu pretzisu in su cuntzetu: Gary Boone e Michael J. Cochran a sa TI nd'ant depositadu su brevetu, United States Patent 4,074,351, chi mancari esseret prus pretzisu a unu micro-controllore diat pòdere cugugiare fintzas cuddu de su micro-protzessore.
Segundu "A History of Modern Computing'", (MIT Press), p.220–21, Intel est istada mutida dae sa Computer Terminals Corporation (nòdida de sighida comente a Datapoint) de San Antonio TX pro sa compra de s'integradu chi fiat isvilupende. De sighida Datapoint at detzìdidu de no impreare s'integradu e Intel dd'at postu in su mercadu comente a 8008 in s'abrile de su 1972, cun bona resèssida, creende su primu beru mercadu pro is micro-protzessores: est istadu sa base de s'elaboradore famadu Mark-8, bèndidu in iscàtula pro montare dae Radio-Electronics in su 1973.
Micro-protzessores a 8 bit
Su 4004 est istadu sighidu in su 1972 dae su 8008, su primu micro-protzessore a 8 bit de su mundu, chi, cun su megioramentu suo, at posca donadu orìgine a su prus famadu Intel 8080 (1974).
Dae su progetu 8080 est istadu derivadu su Z80, prodùidu in su 1976 de sa ZiLOG, sotziedade fundada dae Federico Faggin cun Ralph Ungerman in su 1975. Cumpatìbile a livellu binàriu cun is programmas iscritos pro su 8080, su Z80 includiat medas megioros chi dd'ant fatu luego prefèrrere a su 8080 dae is impitadores. Intel at reagidu produende in su 1977 una versione megiorada de sa 8080, sa 8085, issa etotu cumpatìbile a livellu binàriu cun is programmas pro 8080, ma meda inferiore a su Z80.
Motorola at presentadu in s'austu de su 1974 su 6800, primu protzessore a adotare unu registru inditze. Meda versatile, at tentu una resessida discreta, isciadidu s'annu imbeniente de su làntziu de su MOS Technology 6502 chi fiat ispiradu a s'architetura de su 6800 ma dotadu de carchi solutzione tècnica megioradiva e prus che totu caraterizadu dae unu costu in meda inferiore (25 USD contra sos 175 USD de su 6800), chi dd'at fatu meda prus pobulare. Su 6502 est istadu seberadu, a esèmpiu, de Steve Wozniak pro s'Apple I in su 1976 e s'imbeniente Apple II in su 1977.
Motorola at reagidu cun su 6809 (1979), unu de is protzessores prus balentes e ortogonales a 8 bit isvilupados: no impreaiat micro-còdighe, e s'unidade de controllu fiat de s'in totu in lògica cablada. Is sutzessores de su 6809 sunt essidos tropu cumplessos pro pòdere mantènnere custu acostamentu e sunt istados echipazados cun una traditzionale unidade lògica a micro-còdighe. Su progetu 6809 est a sa base de una sèrie isparghinada meda de micro-controllores totora impreada in sistemas integrados.
Western Design Center, Inc. (WDC) at presentadu in su 1982 su WDC 65C02 cun tecnologia CMOS e at dadu in lissèntzia su progetu a medas àteras sotziedades chi ant isvilupadu sos protzessores a sa base de s'elaboradore Apple IIc e IIe. Su protzessore est istadu impreadu fintzas in pacemaker, defibrilladores, automòbbiles, prodotus industriales e de consumu. WDC est istada pioniera in sa bèndida de sas propiedades intelletuales e est istada sighida annos a pustis de s'Architetura ARM e unas àteras ditas chi basant sos balàngios issoro in s'isvilupu e in sa bèndida de sas propiedades intelletuales.
Un'àteru protzessore a 8 bit chi at tentu una discreta fama est istadu su Signetics 2650 unu protzessore cun un'architetura innovativa e unu grupu de istrutziones balente.
Totu custos protzessores sunt istados a sa base de sa "rivolutzione" de is elaboradores pro domu, ca gràtzias a su prètziu bàsciu ant permìtidu sa realizatzione de elaboradores beros a unu costu accessibile.
Su primu micro-protzessore impreadu pro aplicatziones ispatziales est istadu su RCA 1802 (connotu fintzas comente a CDP1802 o RCA COSMAC), presentadu in su 1976, chi est istadu impreadu dae sas sondas NASA Voyager, Viking e dae sa sonda Galileu (ghetada in su 1989 e arribbada in su 1995 subra Giove). Su RCA COSMAC fiat sa prima posta in òpera de sa tecnologia CMOS. Su CDP1802 est istadu impreadu ca fiat a consumu bàsciu e ca fiat produidu cun una tecnologia (Silicon on Sapphire) chi ddu fadiat prus pagu sensìbbile a sos rajos còsmicos e a sas càrrigas eletrostàticas. Su 1802 podet èssere cunsideradu su primu micro-protzessore anti-radiatzione de s'istòria.
Micro-protzessores a 16 bit
Su primu micro-protzessore a 16 bit est istadu su National Semiconductor IMP-16 basadu subra prus integrados. Est istadu presentadu in su 1973 e una versione a 8 bit mutida IMP-8 est istada presentada in su 1974. In su 1975 National at presentadu su primu micro-protzessore a 16 bit a tzircùitu itegradu sìngulu, su PACE, chi est istadu sighidu dae sa versione NMOS mutida INS8900.
Àteros sistemas multi-integradu a 16 bit sunt istados su LSI-11 produidu dae Digital Equipment Corporation pro su minicomputer PDP 11/03 e su MicroFlame 9440 de sa Fairchild Semiconductor produidu tra su 1975 e su 1976.
Unu de is primos micro-protzessores a 16 bit in unu sìngulu chip est su Texas Instruments TMS-9900 unu protzessore cumpatìbile cun sa lìnia TI 990 de mini-elaboradores. Su 990 est istadu impreadu dae is mini-elaboradores TI990/4, de s'elaboradore pro domu TI-99/4A e de is elaboradores TM990 produidos dae àteras sotziedades. Su protzessore fiat insertadu in un'integradu tzeràmicu de 64 pin de tipu DIP mentras medas àteros micro-protzessores a 8 bit de s'època impreaiant unu corpus prus baratu a 40 pin de tipu plàsticu. S'imbeniente TMS 9980 est istadu isvilupadu pro cumpètere cun s'Intel 8080 e est istadu insertadu in unu corpus plàsticu de 40 pin. Su protzessore fiat cumpatìbile cun su set de istrutziones TI 990 ma pro pòdere impreare solu 40 pin faghiat mòere 8 bit de datos pro tziclu de reloju e gestiat un'indiritzamentu de 16 kB. Su sutzessore TMS 9995 teniat un'architetura noa. Sa famìlia est istada ammanniada cun su 99105 e su 99110.
In manera diversa de TI, Intel non teniat una lìnia de mini-elaboradores de emulare e at detzìdidu de impreare su 8085 comente a base pro su progetu suo a 16 bit, realizende aici s'Intel 8086, fundadore de sa famìlia X86, difùndida oe in die in is elaboradores personales modernos. At realizadu fintzas una versione cun su bus esternu a 8 bit, su 8088, chi est istadu impreadu in su primu IBM PC mollu 5150.
Isvilupos imbenientes sunt istados sos Intel 80186, 80286 e in su 1985 s'Intel 80386, sa prima versione a 32 bit cumpatìbile X86. Sa prima Unidade de manìgiu de sa memòria (UMM) integrada in unu micro-protzessore est istada isvilupada dae Childs e unos àteros pro Intel e at retzidu su brevetu United States Patent 4,442,484.
Micro-protzessores a 32 bit
Is progetos a 16 bit fiant disponìbiles de pagos annos cando in su mercadu sunt incumentzados a apàrrere architeturas a 32 bit.
Su primu protzessore a 32 bit a arribbare in su mercadu de is elaboradores personales est istadu però su Motorola 68000 presentadu in su 1979. Su 68000 teniat un'architetura interna a 32 bit ma unu bus datos a 16 bit pro reduire su nùmeru de pin de su corpus. Motorola ddu indicaiat a parusu comente a unu protzessore a 16 bit mancari chi s'architetura interna esseret a 32 bit. Sa cumbinatzione de lestresa, ampru ispàtziu de indiritzamentu (16 MB) e costu cuntentu nd'ant fatu unu protzessore difùndidu meda : est istadu impreadu dae s'Apple Lisa e dae su Macintosh e dae medas àteros sistemas comente a s'Atari ST, s'Amiga e fintzas Olivetti dd'at impreadu in sa lìnia sua de mini-elaboradores denominada L1.
A pustis de sa resèssida otenta, Motorola at isvilupadu una sèrie de sutzessores de su 68000: su segundu de sa famìlia est istadu su MC 68010 chi at agiuntu su suportu a sa memòria virtuale. In su 1984 at presentadu su Motorola 68020, sa prima versione cun bus datos e indiritzos a 32 bit. Su 68020 est istadu pobulare meda in sos super-mini-elaboradores Unix e àteras cumpangias ant prodùidu màchinas basadas subra custu micro-protzessore. In su Motorola 68030 (1987) est istadu introduidu s'UMM in su micro-protzessore; sa famìlia 68000 in cussu perìodu fiat s'ùnica chi cumpetiat cun sa famìlia x86 comente a protzessores printzipales pro elaboradores personales, cun un'avantàgiu mannu pro prestatziones e versatilidade. In su Motorola 68040 (1991) est istadu insertadu su co-protzessore matemàticu in su micro-protzessore e sunt istadas megioradas sas prestatziones suas in manera notèvole gràtzias a s'adotzione de sa pipeline. Nointames Motorola, operende fintzas in unos àteros mercados ultres a cussu de sos micro-protzessores, no est istada bona a cumpètere cun Intel e is àteros produtores de protzessores cumpatìbiles cun x86 in sa chirca e in su progressu tecnològicu: is protzessores imbenientes de sa sèrie, su 68050 e su 68060, oferiant una crèschida de prestatziones modesta, abarrende istacados dae sas prestatziones ofertas dae sos mollos cumpatìbiles cun x86 de prètziu anàlogu.
Carchi sotziedade aiant impreadu su 68020 pro realizare solutziones integradas. Ddoe aiat unu perìodu in ue su nùmeru de 68020 impreados in sistemas integrados fiat su pròpiu che su de is elaboradores cun protzessore Pentium. Motorola, pro cussos, at isvilupadu sa famìlia ColdFire derivada dae su 68020.
Tra su cumintzu e sa metade de sos annos otanta National Semiconductor at presentadu una versione a 32 bit de su protzessore issoro, su NS 16032. Custu teniat una piedinatura cumpatìbile cun sa versione a 16 bit. Su sutzessore cun piedinatura in gradu de trasmìtere 32 bit de datos e indiritzet est istadu su NS 32032 chi est bènnidu impreadu in una lìnia de computer industriales produtos de OEM. In cussu perìodu sa Sequent at presentadu su primu sistemat server SMP basadu subra NS 32032. Custos sistemas sunt bènnidos abbandonados a sa fine de sos annos 80.
Àteras architeturas interessantes, comente a su Zilog Z8000 (a 16 bit) e su Zilog Z80000 (a 32bit) sunt arribbados tropu tardu in su mercadu e no ant àpidu sutzessores.
Micro-protzessores a 64 bit pro elaboradores personales
Mancari chi sos micro-protzessores a 64 bit esserent disponìbiles pro sos sistemas de livellu artu (server e workstation) in filosofia RISC, incumentzende cun sos ALPHA MICRO de sa Digital finas dae sos annos 90, isceti a pustis de su cumintzu de su millènniu nou sunt cumpartos sistemas a 64 bit pro su mercadu de is elaboradores personales.
Architeturas multi-nùcleu
Una manera pro megiorare is prestatziones de un'elaboradore cunsistet in s'impreu de prus protzessores, comente in sas architeturas de sistema multi-protzessore simmètricu impreadas in server e workstation partende dae sos annos noranta.
De cunsighèntzia, sos produtores ant chircadu solutziones alternativas pro sighire s'agiornamentu costante in su mercadu. Gràtzias fintzas a s'evolutzione contina de sa tecnologia de fabbricatzione de is tzircùitos integrados, fiat netzessària sa realizatzione de protzessores multi-nùcleu, fatos integrende prus micro-protzessores (nùcleos) in unu tzircùitu integradu.
Is protzessores multi-nùcleu permitint una multiplicatzione de is prestatziones in base a su nùmeru de is nùcleos (chi su sistema operativu est progetadu pro si nd'avantagiare). Ogni nùcleu podet cumpartzire cun sos àteros carchi cumponente, comente a su bus de interfàtzia o sa cache de segundu livellu. Sa curtzesa estrema de is vàrios nùcleos cunsentit un'iscàmbiu de datos meda prus lestru in cumparàntzia cun sos sistemas multi-protzessore simmètricos discretos traditzionales, megiorende sas prestatziones generales.
In su 2005 est istadu presentadu su primu protzessore a dòpiu nùcleu (connotu a livellu cummertziale comente a dual core) e giai in su 2007 custos protzessores fiant difùndidos meda in server, workstation e in sos elaboradores personales. In su 2008 ddoe aiat giai protzessores a bator nùcleos (quad-core) pro aplicatziones in àmbitu professionale e fintzas domèsticu.
Micro-protzessores CISC, RISC, MIPS e SPARC
Tra sa metade de sos annos 80 e su cumintzu de sos annos 90 sunt apartos medas micro-protzessores RISC a prestatziones artas mancari chi custos micro-protzessores sunt istados impreados printzipalmente in sistemas a prestatziones artas cun variantes de su sistema operativu Unix e subra sistemas integrados. Dae insandus sos sistemas RISC si sunt difùndidos in totue e oramai fintzas sos micro-protzessores Intel ìntegrant a s'internu un'architetura RISC chi impreat unu livellu de emulatzione pro esecutare su còdighe x86 chi est de tipu CISC.
Su cuntzetu RISC est apartu in sos super-elaboradores finas dae sos annos 60 (CDC 6600) ma sos primos progetos chi ant puntadu a s'isvilupu de micro-protzessores RISC beros sunt arribbados sos annos 80 cun sos progetos Berkeley RISC e su progetu MIPS de sa Stanford University. Su primu micro-protzessore RISC cummertziale est istadu su R2000, unu sistema a 32 bit chi apartenet a s'architetura MIPS derivada dae s'architetura isvilupada a Stanford. Su sutzessore R3000 at megioradu sas prestatziones e sa R4000 est istadu su primu sistema a 64 bit RISC. Progetos cuncurrentes sunt istados s'IBM POWER e su Sun SPARC. Pagu a pustis àteros produtores ant incumentzadu a pònnere in cummèrtziu protzessores RISC. Tra custos ammentemus s'AT&T CRISP, s'AMD 29000, s'Intel sos860 e Intel sos960, su Motorola 88000, su DEC Alpha e su PA-RISC.
Sa gherra de sos micro-protzessores at eliminadu belle totu sas famìlias. Isceti su PowerPC e su SPARC resistint in sos sistemas de càrculu pro server e super-elaboradores. Is MIPS finas su 2006 sunt istados impreados dae Silicon Graphics pro carchi sistemas issoro cando chi como siant impreados printzipalmente in aplicatziones integradas. Carchi sotziedade comente a s'ARM ant sighidu unu caminu diferente. In comintzu sos protzessores ARM sunt istados progetados pro s'usu in sos elaboradores personales ma in pagos annos sa sotziedade s'est abigiada de s'elevada recherta de protzessores a bassu consumu pro aplicatziones integradas e si s'est cunvertida, invadende su mercadu de is sistemas integrados cun versione oportunas de protzessores ARM. Oe su mercadu de sos dispositivos integrados est dominadu dae sos protzessores MIPS, ARM e PowerPC.
In su càrculu a 64 bit is architeturas DEC Alpha, AMD64, MIPS, SPARC, Power e Itanium sunt tra sas prus populares.
Classificatzione
Tipologias particulares de micro-protzessores sunt sas sighentes:
Micro-protzessore monolìticu
Unu micro-protzessore monolìticu est unu micro-protzessore costituidu dae un'ùnicu tzircùitu integradu. Sa posta in òpera de protzessores est istada unu traguardu de importu mannu, segudadu in sos primos annos setanta de su sèculu cùrridu gràtzias a sos notèvoles e ispantosos passos a in antis acumpridos dae sa microelettronica: feti bint'annos in antis non fiat mancu immaginadu unu protzessore cuntènnidu in un'ùnicu cumponente eletrònicu in gradu de ocupare s'ispàtziu de pagos tzentìmetros cubos. Oe imbetzes est normale chi su micro-protzessore siat postu inòpera comente a cumponente monolìticu. A su presente tando su micro-protzessore monolìticu est una tipologia de micro-protzessore difùndida meda.