cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Corpu de Istadu
Orìgine e evolutzione de su cuntzetu
Giai durante su de 20èculos su 1930 est cumparèssidu su libru Tecnica del colpo di Stato (Tècnica de su corpu de istadu) de Curzio Malaparte, chi at impostu s'impreu generalizadu dae su cuntzetu giai cun sa connotatzione moderna partende dae s'anàlisi crìtica de sas atziones de su fascismu e de su nazismu. Malaparte at aplicadu su cuntzetu de su corpu de istadu non petzi a un'operatzione esecutada dae integrantes de s'Istadu, si nono puru pro poderes tziviles, chi mediante sa desestabilizatzione de su guvernu a traessu de atziones punnadas a ingennerare caos sotziale pròvocant sa ruta de su pòdere e iscurfent issos a bi atzèdere. Pro Malaparte sa diferèntzia essentziale de su cuntzetu de corpu de istadu cun gherra tzivile e rivolutzione est s'impreu de s'ispantu e sa durada curtza de sas operatziones.
In su de 20 sèculos su corpu de istadu at adotadu sa forma tìpica de un'atzione de is fortzas armadas boghende a fortza su guvernu istabilidu. Sende gasi, mescamente partende dae su collassu de is ditaduras latinoamericanas, durante sa dècada de su 1980, is corfos de istadu sunt andados adotende formas prus complessas e prus pagu evidentes, mediante tècnicas de desestabilizatzione econòmica e de ingènneru de unu clima de caos sotziale.
Pseudoermafroditismu
Pseudoermafroditismu femininu
Sa sìndrome de insensibilidade a sos estrògenos est unu tipu de intersessualidade pagu comuna, chi apartenet a sa categoria de pseudoermafroditismu femininu. Is persones chi nde sunt interessadas tenent cariotipu 46XX, cun o chentza genitales femininas internas e agiomai semper cun genitales esternos masculinizados (in parte o de manera cumpleta in sa majoria de is casos) presente in fèminas cromosomicas. Cumparent fisicamente in foras mascros e sa diagnòsi est pagu frecuente, fortzis pro su livellu de maduresa de sos òrganos sessuales masculinos esternos. In generale si diagnòsticat in edade de mannas. Si creet chi custu tipu de ermafroditismu si produit a resurtu de unu fedu femininu normale, chi est istadu espostu a ormones masculinos in etzessu durante s'ingraidèntzia, fortzis durante su protzessu de cumprimentu de sos òrganos sessuales.
Boladoreddu
Su boladoreddu est una pubrigadura de tirada limitada formadu dae una o duas pàzinas imprentada in una o totu sas caras. Est impreadu pro informare in manera lestra e intregosa s'aprofetadore possìbile, chi fitianu nd'intrat a possedimentu pro casualidade, in unu tipu determinadu de eventu, idea, prozetu, ozetu.
Istòria
Unu de sos impreos prus famados de su boladoreddu in s'istòria italiana fiat istadu in s'ocasione de su bolu subra de Bienna de un'iscadrilla de s'abiadura itailiana liderada dae Gabriele D'Annunzio, chi su 9 de austu de 1918 aiat fulliadu a subra de sa tzitade unos 50.000 boladoreddos propagandistas. Su boladoreddu “militare” sighit a esser meda utilizadu a dies de oe pro ispainare dudas e timòrias in sas pobuladuras.
Impreu pubritzitàriu e propagandista
Sende gasi, est utilizadu in onzi ocasione chi dimandet su beiculonzu de un'informadura sintètiga a unu pùbrigu possìbile, duncas in su domìniu polìtigu, sindigale, propagandista. S'operadura de repartzidura de sos boladoreddos a sos destinatàrios possìbiles podet acontesser in modu deretu, peri intrega a manu, o in manera indereta a mèdiu de s'insertadura de su boladoreddu a sa cassita de su curreu o a su parafrinas de sas automòbiles, in un'atividade chi est definida boladoreddamentu.
Joy Spring
Joy Spring (in sardu: Beranu de gioia) est su titulu de una cantone iscritta in su 1955 dae Clifford Brown, e fit istada pubricada in s'album Clifford Brown & Max Roach de su matessi annu. Brown aiad iscrittu sa cantone in onore de sa muzere, chi issu jamaiada su eranu sou de gioa. Su grupu The Manhattan Transfer in s'album Vocalese de su 1986 aian realizadu una versione in stile vocalese, cun sas peraulas iscritas dae Jon Hendricks.
Boladoreddu
Impreu pubritzitàriu e propagandista
S'impreu propagandista de su boladoreddu (chi zai esistiat in su milliotughentos in sos moimentos patriòtigos bariados, pro narrer cun sas fulliadas fontomadas de boladoreddos in intro de manifestadas teatrales dae sas lollas de susu a sa corte de cadirones) nch'aiat sizidu su cùcuru suo in sos annos '60 e '70 de su sègulu coladu cun s'ispainadura intre sos grupos polìtigos minores de su murticopiadore.
Universidade de Stanford
Sa Leland Stanford Junior University, jamada comunementeStanford University o solu Stanford, est una universidade privada cun sa sede in Stanford in California, in sos Istados Unidos. S'universidade fit istada fundada in su 1885 dae su senadore e ex Guvernadore de s'istadu de sa California Leland Stanford e dae sa muzere Jane Stanford, in memoria de su fizu Leland Stanford, Jr., chi fit mortu de tifu in Italia appena lompidos sos 16 annos.
Boladoreddu
Ordinàntzias comunales
In medas comunas italianas, formas de repartzidura de boladoreddos sunt reguladas dae ordinàntzias comunales chi apostìvigant si siant lizìtimas o nono, e nde cundissionant s'atividade a su pagamentu de un'impòsitu. Difatis, in sas tzitades mannas, pro realizare su boladoreddamentu manu-a-manu est pretzisu a pagare un'impòsitu subra de sa pubritzidade, chi andat dae 5 euros sa die pro onzi piseddu impreadu in sa repartzidura in sas comunas de Milanu e Nàpule a sos 5 chentèsimos de euro pro onzi boladoreddu repartzidu in Roma. Unu casu raru est rapresentadu dae sa comuna de Zènova, ch'in su 2.004 at proibidu su boladoreddamentu manu-a-manu. Su boladoreddamentu in sas automòbiles est proibidu in belle totu sas comunas italianas.
Categoria: Imprenta
Helsinki
Helsinki (in isvedesu: Helsingfors) est una tzitade de 629.512 bividores (2016), capitale de sa Finlàndia, chi s'agatat in sa regione de Uusimaa. In sa tzitade si chistionant ufitzialmente duas limbas: su finlandesu e s'isvedesu
Duran Duran
Is Duran Duran sunt unu grupu de mùsica rock ingresu formados in Birmingham in su 1978. Su grupu est cumpostu dae Simon Le Bon (cantadore), Nick Rhodes (tastieras), Nigel John Taylor (bassista) e Roger Andrew Taylor (batterista).
Studio
Sa discografia uffitzali cumprendiri
Sudanell
Sudanell est una comuna ispagnola de 704 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Corsica Ferries - Sardinia Ferries
Formada dae una frota de 13 trasbordadores intre naes tradissionales e reghentes, Cruise Ferries, cun sas lìnias suas de trasbordadores moende dae sos portos printzipales de su Mare Mesuterranu, che Nitza, Tulone, Saona Vado, Libornu e Tzivitabetza, trasportat onzi annu addae de tres milliones de passizeris dae sa Frantza continentale chirru a sa Còrsiga e dae s’Itàlia continentale cun destinu a Còrsiga e Sardinna.
A s’agabu de su 2.008, sa sotziedade at comporadu su pachete de majoria de sa sotziedade Strade Blu, una cumpanzia marìtima nàschida pro su trasportu de mercantzias intre s’Itàlia de su nordu e sa Sitzìlia, e nd’at tramudadu su terminale operativu dae Zènova Voltri a Saona Porto Vado, mantenende sa lìnia de mercantzias cun sa Sitzìlia e annanghende una lìnia noa intre Libornu, Terranoa e Casteddu.
Joan Elies Adell i Pitarch
Joan Elies Adell i Pitarch (Vinaròs, 1968 - ) est unu poete e saggista valentzianu de limba cadelana.
Bida
Joan Elies Adell est naschidu in Vinaròs, Baix Maestrat (Comunidade Valentziana). Laureadu in comunicatzione audiovisiva cund unu dottoradu in filolozìa cadelana, est unu professore siat de filolozia in s'Universidade Aberta de Catalugna in Bartzellona, siat de teoria literaria in s'Universidade de Rovira i Virgili (Tarragona). A commo, est fintzas su direttore de su Espai Llull, uffitziu de su gubernu cadelanu in sa tzittade sarda de s'Alighera.
At iscrittu liberos chi trattan de teoria literaria e culturale, literadura cadelana e musica, e faghet parte de Hermeneia, unu prozettu de chirca in s'Universidade Aberta de Catalugna chi punnat a iscumbatare sa relata tra tecnolozias noas e istudios literarios.
Protoistòria
Sa protoistòria est su segundu perìodu de sa preistòria, est a nàrrere cuddu generalmente cumprèndidu intre sa prima edade de su brunzu (prima metade de su de 4 millènnios a.C.) e sa de su ferru (chi tenet cumintzu in su Mediterràneu orientale a fùrriu de su de 12 sèculos a.C.). Su tèrmine derivat de su gregu πρῶτος (prôtos, «primu, de inghitzu») e ἱστορία (historía, «istòria»).
Definitziones
Traditzionalmente, sa protostoria est s'iscuta de tempus in ue unu tzertu pòpulu no at galu isvilupadu sas primas formas de iscritura, ma esistent documentas iscritas dae unos àteros pòpulos cuntemporàneos o sighidores chi nde faeddant, duncas si disponet de fontes istòricas indiretas, o puru, sa fase intermèdia intre sa Preistòria e s'istòria propiamente narada.
In sa base de custa signìficu, sa protoistòria de unu logu si podet acumprire in unu momentu diferente de cudda de unu àteru logu. In Egitu e in Mesopotàmia, pro esempru, su perìodu protoistòricu non podet andare prus a in antis de sa segunda metade de su de 3 millènnios a.C., mentras pro Roma e su Làtziu faghet a arribare fintzas su de 7 sèculos a.C. In resumu in su Mediterràneu su perìodu protoistòricu diat bènnere gai a inditare unu arcu cronològicu variàbile intre sa prima edade de su brunzu in s'Oriente Mèdiu (cun is primas formas de iscriidura e aposentamentos calificados che a "primas tzitades") fintzas a su segundu sèculu a.C. tzirca, cun sa definitiva romanizatzione de su mediterràneu nord-otzidentale (Iberia, Gàllia mediterrànea, Itàlia setentrionale etc.). Diferente s'arresonu pro manna parte de s'Europa tzentrale e pro cussa setentrionale e orientale, in ue sa protoistòria at a perdurare, in unos cantos casos, fintzas a edades artumedievale.
Sighende imbetzes un'acostamentu econòmicu-materialista de sa paletnologia, cun protoìstòria faghet a pònnere a mesu s'istàdiu istòricu de sas sotziedades umanas organizadas in formas prus cumplessas e sofisticadas respetu a sa tribù clànica, cumbinende fatu·fatu cun is formatziones sotziales chi ant pretzèdidu deretu s'organizatzione de un'Istadu propiamente naradu ("chiefdom"); a issa currispondet un'aumentu de su gradu de ispetzializatzione artesanale in is fainas econòmicas segundàrias (cussas est a nàrrere de traballu de sas matèrias primas/produtzione, cales sa metallurgia), e arta diversificat[zione e cumplessidade culturale respetu a sos grupos umanos de s'edade de sa pedra, averiguàbile siat in sa cultura materiale siat in is aspetos ideològicos (deduìbiles dae sas pràticas funeràrias e cultuales).
In àmbitu europeu e mediterràneu, duncas, su cumintzu de sa protoistòria si retrodatat a s'edade de su ràmene adelantada, in manera piessigna a sa facies de su vasu campaniforme.
In sentidu ladu, s'impreat su tèrmine protoistòria fintzas pro inditare su cumintzu de unu perìodu in tèrmines culturales.
Artemisia I
Artemisia I (Alicarnasso, VI seculu a. C.) (gregu antigu: Ἀρτεμισία; persianu: آرتمیس) - est istada une reina de sa tzitade de Alicarnasso in Caria. Cumatiat pro su re de sa Persia Serse I contra a s'istadu de tzitades liberas de sa Grèghia a su tempus de sa Segunda invasione persiana de sa Greghia. Aiat partecipadu a sa Battaglia de Salamina inue cumandaiat 4 naves. Est connotta dae sos iscritos de Erodoto.
Gaetano Saffioti
Gaetano Saffioti (Palmi (Calabria), 25 de freàlzu 1961 est un'imprendidore italianu e testimonzu de justissia.
Gaetano Saffioti aiat cominzadu a tribagliare dae pizzinnu in s'impresa pro sa produzione de Ozu de olìa de i su babbu. Issu, una orta fattu mannu, aiat sighidu sa passione sua de su movimento terra cun mezzos pesantes e, dae su 1981 aiat cominzadu un'attividade sua e in su 1992 aiat criadu finas un impiantu pro sa produtzione de i su calcestruzzo. Ma dae subitu aiat cominzadu a faghe' sos contos cun su soziu criminale de i sa 'ndrangheta e de cunseguentzia cun taglieggiamentos, minettas ecc. Ma a unu zertu puntu aiat dezisu de si ribellare ai custa secustantzias e gai aiat fattu piazzare, in s'officiu sou, una telecamera inue aiat registradu tottus sos incontros cun sos membros de sos clan. Poi chi aiat appidu materiale bastante, lu aiat postu a dipositzione de i sa magistradura. Dae sas indagines derivadas sun istados arrestados deghinas de criminales.
Caristia manna (Irlanda)
Sa caristia manna o fàmine mannu (in inglesu Great Famine o Great Hunger e in irlandesu An Gorta Mór o An Drochshaol) est istadu unu perìodu de fadigu, maladia e emigratziones massitzas in Irlanda intre su 1845 e su 1849. A bortas si ddi narat, susetotus foras de Irlanda, "su fàmine de sa patata" o su "fàmine irlandesu de sa patata (in inglesu: Irish Potato Famine), ca belle is de chimbe duos de sa populatzione dependiat pro una nera de resones istòricas dae custa regorta barata ebbia. ​ Durante sa caristia, giai unu millione de persones fiant mortas e unu millione e prus fiat emigradu dae Irlanda, ​ portende sa populatzione de s'ìsula a ruere intre de unu 20% e unu 25%. ​
Sa càusa dereta de sa caristia fiat istada sa maladia de sa patata,​ chi aiat distrùidu is cultivos de patata in totu s'Europa durante sa dècada de 1840. Cun totu custu, s'efetu in Irlanda fiat istadu isproportzionadu, dae chi su tres unu de sa populatzione dependiat dae sa patata pro more de motivos ètnicos, religiosos, polìticos, sotziales e econòmicos, comente s'achirimentu de terras, is meres ausentes e is Leges de is laores; totu aiat contribuidu a su disastru in grados vàrios e is fatores causadores de su fatu sighint essende ogetu mannu de debata istòrica.
Sa caristia fiat istada unu momentu de corruada in s'istòria de s'Irlanda,​ chi tando fiat parte de su Regnu Unidu de Bretagna Manna e Irlanda. Sa caristia e sos efetos suos aiant cambiadu in manera permanente su panorama demogràficu, polìticu e culturale de s'ìsula. Tantis pro is nadios irlandesos comente pro sos in su disterru chi fiant sighidos, sa caristia fiat intrada in sa memòria populare e si fiat cunvèrtida in unu puntu de unione pro is movimentos natzionalistas irlandesos. Is relatziones, giai tiesas intre irlandesos medas e sa corona britànnica, si fiant peoradas fintzas de prus, aumentende is tensiones ètnicas e setàrias, e s'impèllida de su natzionalismu e su republicanismu irlandesu in s'ìsula e intre sos emigrantes irlandesos in Istados Unidos e aterue.
The Rescuers Down Under
The Rescuers Down Under (Sos Sucurridores in Austràlia in sardu) est unu film de aventuras animadu americanu, prodùidu dae sa Walt Disney Feature Animation e bessidu cun sa Walt Disney Pictures su 16 de santandria de su 1990. Su de 29 longumetràgios animados de sa Disney, su film est sa secuela de su film animadu de 1977 The Rescuers, chi s'est basadu subra sas paristòrias de Margery Sharp. Ponet a s'Outback australianu, su film si cuntzentrat in Bernard e Bianca biagende a Austràlia pro sarbare a unu pitzinnu mentovadu Cody de unu catzadore de banderas nde buscat de unu pugione de presa in perìgulu de estintzione.
Incluet sas boghes de Bob Newhart, Eva Gabor (in su ruolu tzinematogràficu finale), John Candy, e George C. Scott, The Rescuers Down Under fiat sa prima teatrale film animadu secuela prodùidu dae sa Disney.
Tamaulipas
Su Tamaulipas est unu de is 31 istados federados de is Istados Unidos Messicanos, chi nde faghent parte in paris cun sa Tzitade de su Mèssicu. Tenet una populatzione totale de 3'622'605 abitantes in 43 munitzipalidades, Ciudad Victoria est su cabu de logu e Reynosa est sa tzidade prus manna. S'istadu de Tamaulipas tenet una mannària de 75'384 km².
Erodoto
Erodoto (Alicarnasso, 484 a. C. - Thurii 420 a. C.) (gregu antigu: Ἡρόδοτo) - est istadu cunsideradu su primu istoricu de sempre. S'obera sua printzipale este Sas istorias
Maria Pia De Vito
At collaboradu cun:
Ìsulas Marshall
Sa Repùblica de sas Ìsulas Marshall est un'istadu insulare chi at otentu s'indipendèntzia de sos Istados Unidos in su 1986, cunvertende·si·nche in unu de sos istados prus giòvanos de Otzeània. Sa capitale est Majuro.
S'istadu est cumpostu dae duos artzipèlagos e carchi iscògliu chi in totale assummant a unas 1.152 ìsulas de su Patzìficu, pro una tirada totale de 181,43 km², pro unos 52.634 bividores. Est postu a nord-estu de Austràlia, in s'ispetzìficu a norte de Nauru e Kiribati, a estu de sos Istados Federados de Micronèsia e a sud de s'ìsula de Wake, chi pertenet a sos Istados Unidos.
Colonizadas dae sos micronesianos a su segundu millènniu a.C., s'ischit pagu etotu de s'istòria antiga de sas ìsulas. S'esploradore Alonso de Salazar fiat su primu europeu a abbistare sas ìsulas Marshall, ma fiant abarradas virtualmente disconnotas fintzas a s'arribu de John Marshall, capitanu inglesu, in su 1788; sas ìsulas depent su nùmene a isse.
Su 1885 si bi fiat installada una cumpannia cummertziale tedesca, e annos apustis sas ìsulas fiant divènnidas parte de su protetoradu de sa Noa Guinea Tedesca. Su Giapone aiat conchistadu sas ìsulas durante sa Prima Guerra Mundiale, e ddas aiat amministradu segundu unu mandadu de sa Sotziedade de Natziones.
Ìsulas Salomone
Sas ìsulas Salomone est un'istadu insulare de Otzeània, postu in su Patzìficu meridionale, a estu de Pàpua Noa Guinea, chi ocupat sa parte majore de s'artzipèlagu omònimu; est parte de su Commonwealth. Tenet istèrrida de 28.450 km² e populatzione de 470.000 bividores (2004). Sa capitale est Honiara.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
"Totu cussu chi est reale est ratzionale; e su chi est ratzionale est reale"
Ìsulas Salomone
Antiga colònia britànnica dae sa dècada de 1890, Salomone ant otentu s'indipendèntzia su 7 de trìulas de su 1978. Salomone est una monarchia parlamentare. Su cabu de istadu est sa reina de Inghilterra rapresentada dae unu guvernadore generale.
Tzintzula Tigre
Tzintzula tigre, zanzara tigre, Aedes albopictus, iscoberta in Italia in su 1991 a Genova, e bennida dae Sos Istados Unidos; presente in  tota Italia, mancu in Val d'Aosta. In Italia est diventada endemica. De colore iscuru e cun macchias biancas. Punghet a de die e podet essere mediu de infetziones.
Stefanija Turkevyč
Stefanija Ivanivna Turkevyč-Lukijanovyč (in ucrainu: Стефанія Іванівна Туркевич-Лукіянович) (L'viv, Àustria-Ungheria, 25 de abrile de su 1898 - Cambridge, Regnu Unidu, 8 de abrile de su 1977) est istada una composidora, pianista e musicòloga ucràina, reconnota comente prima fèmina composidora de Ucràina. Is òperas suas funt istadas proibidas in Ucràina dae is sovièticos.
Ìsulas Salomone
Formadu dae prus de 990 ìsulas. Sa distàntzia intre s'ìsula prus otzidentale e sa prus orientale est de unos 1.500 km. In calicunas ìsulas printzipales b'ant vulcanos cun diversos grados de atividade, mentras chi medas de sas ìsulas prus minores sunt simpres atollos minùsculos de arena, cannas e pramas.
Aba
Cumpostu lìcuidu ki tenet sa molecola formada dae duos àtomos de idrogeno e unu de ossìgenu, netzessàriu pro protzéssos kìmicos meda siat in su mundu orgànicu ki in cussu mineràle.
Stefanija Turkevyč
Pitzinnia
Su jaju de Stefanija (Lev Turkevich) e su babbu (Ivan Turkevyč) fiant satzerdotes. Sa mama, Sofia Kormoshiv (Кормошів) fiat pianista e aiat istudadu cun Karol Mikuli e Vilém Kurz, e aiat fintzas acumpangiadu a Solomija Krušel'nyc'ka a pitzochedda. Totu sa famìlia fiat relatada cun sa mùsica e sonaiant calincunu istrumentu. Stefania sonaiat su pianu, s'arpa e s'armònium. Sa composidora regordaiat s'infàntzia sua e s'amore suo pro sa mùsica cun custas paràulas:
Ìsulas Marshall
In su 1979 fiat istabilidu sa Repùblica de sas Ìsulas Marshall e fiat firmadu unu tratadu de lìberu assòtziu cun su guvernu de Istados Unidos, chi est intradu in vigore in su 1986.
Stefanija Turkevyč
Istùdios
Stefanija aiat comintzadu sos istùdios musicales cun Vasyl Barvinsky. De su 1914 a 1916, aiat istudadu pianu in Vienna cun Vilém Kurz. A pustis de sa Prima Gherra Mundiale, aiat istudadu cun Adolf Chybiński in s'Universidade de L'viv e puru aiat assìstidu in is cunferèntzias suas subra sa teoria musicale in su Cunservatòriu de L'viv.
In su 1919 aiat iscritu sa prima òpera musicale sua: Liturgia (Літургію), chi fiat istada rapresentada unas cantas bortas in sa Catedrale de Santu Giorghi in L'viv.
In su 1925 si fiat cojuada cun Robert Lisovskyi e aiat biagiadu cun issu a Berlinu, in ue aiat bìvidu de su 1927 a su 1930 e aiat istudadu cun Arnold Schoenberg e Franz Schreker. Durante custu perìodu, in su 1927, fiat naschida sa fìgia Zoya (Зоя).
Aba
S'aba leat formas diversas in sa naturalesa. A s'istadu solidu est nodida comente biddìa o astragu, a s'istadu gassosu est connota comente papore acueu. Sunt connotas finas ateras duas formas solidas, sa de s'astragu bidriosu e sa de su solidu amorfu, no cristallinu, simizante a su 'idru.
Stefanija Turkevyč
Istùdios
In su 1930 aiat biagiadu a Praga in Tzecoslovàchia, aiat istudadu cun Zdeněk Nejedlý in s'Universidade Carolina e cun Otakar Šín in su Cunservatòriu de Praga. Puru aiat istudadu cumpositzione cun Vítězslav Novák in s'acadèmia de mùsica. In s'atòngiu de su 1933 aiat fatu letzione de pianu e fiat divènnida acumpangiadora in su Cunservatòriu de Praga. In su 1934 aiat discùtidu sa tesi de dotoradu subra su tema de su folclore ucràinu in is òperas russas. Aiat retzidu su dotoradu in musicologia in su 1934 de s'Universidade Lìbera Ucràina de Praga. Fiat sa prima fèmina de Galitzia (tando parte de sa Polònia) a retzire unu dotoradu.
Aba
A subra de tzertos balores de temperadura e pressione (nados criticos), ki sunt pro s'aba 647 K e 22,064 × 106 Pa, s'aba etotu nk'intrat in d'unu istadu nadu supercriticu, in ue aunidos de aba ai s'istadu simil-licuidu curren a intro una fase de simil-papore.
Stefanija Turkevyč
Istùdios
A sa torrada a L'viv, dae su 1934 fintzas a su cumintzu de sa Segunda Gherra Mundiale, aiat traballadu de professora de teoria musicale e pianu in su Cunservatòriu de L'viv e si fiat divènnida membru de s'Unione de Musitzistas Professionales de Ucràina.
Soses
Soses est una comuna ispagnola de 1.466 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Stefanija Turkevyč
Segunda Gherra Mundiale
In s'atòngiu de su 1939, a pustis de s'ocupatzione soviètica de Ucràina otzidentale, Stefanija aiat traballadu de professora e insignante de cuntzertos in s'Òpera de L'viv, e de su 1940 a su 1941 fiat istada professora assotziada in su Cunservatòriu de L'viv. A pustis de sa serrada de su Cunservatòriu, cun s'ocupatzione tedesca, aiat sighidu a insinzare in s'Iscola Natzionale de Mùsica. In su beranu de su 1944 fiat partida dae L'viv a manu de Vienna. ​ Fuende de is sovièticos, in su 1946 si fiat tramudada a su sud de s'Àustria, e de in ie a Itàlia, in ue su segundu maridu, Nartsiz Lukyanovich, fiat mèigu suta su cumandu britànnicu.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
- Georg Wilhelm Friedrich Hegel, de sa Prefazione a is Lineamentos de filosofia de su diritu
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (Stoccarda, 27 de austu 1770 – Berlinu, 14 de santandria 1831) est istadu unu filosofu tedescu, cunsideradu su filosofu prus importante de s'Idealismu tedescu.
Stefanija Turkevyč
Regnu Unidu
In s'atòngiu de su 1946, Stefanija fiat mòvida a Regnu Unidu e aiat bìvidu in Brighton (1947-1951), Londra (1951-1952), Barrow Gurney (a curtzu de Bristol) (1952-1962), Belfast (Irlanda de su Norte) (1962-1973) e Cambridge (dae su 1973).
A sa fine de is annos 1940, fiat torrada a cumpònnere. Fatu·fatu fiat torrada a sonare comente pianista in pùblicu, in piessignu in su 1957 in una sèrie de cuntzertos in comunidades ucràinas in Inghilterra, e in 1959 in unu cuntzertu de mùsica pro pianu in Bristol. Fiat istada membru de sa Sotziedade Britànnica de Fèminas Composidoras e Musitzistas (chi est esìstida fintzas a su 1972).
S'òpera sua Oksana's Heart fiat rapresentada in Winnipeg (Cànada) in su 1970 in su Centennial Cuntzertu Hall, suta sa diretzione artìstica de sa sorre sua Irena Turkevycz-Martynec.
Òperas
Stefanija Turkevyč at lassadu cumponimentos chi regordant is cantos populares ucrainoscando non tenent caràtere marcadamente espressionìsticu.
Repùblica de Nagorno-Karabakh
Su Nagorno-Karabakh, uffitzialmente Repùblica de Nagorno-Karabakh (in armenu: Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն Lernayin Gharabaghi Hanrapetut'yun), o Repùblica d'Artsakh est una repùblica autoproclamada·si indipendente de s'Azerbaigian, chi s'agatat in su Càucasu meridionale. Sa capitale est Step'anakert, sa limba uffitziale s'armenu.
Is làcanas chi oe tenet sunt istados definidos a s'acabu de su cunflitu chi fiat incomintzadu in su mese de ghennàrgiu 1992 e agabadu in su 1994, a cusseguèntzia de sa proclamatzione de indipendèntzia.
Unos cantos territòrios in su norti-estu (sa regione de Šahowmyan e is làcanas orientales de is regiones de Martowni e Martakert) s'agatant a suta de su cuntrollu de s'Azerbaigian, mancari pretesos de s'Armènia a partes de su territòriu suo.
Su Nagorno-Karabakh est una zona prus de totu montosa e rica de padentes, chi tenet istèrrida de 11.458,38 km² e populatzione de 143.000 bividores, de etnia armena e cun minorias curdas e russas.
Allàcanat in s'uestu cun s'Armènia, in su norti e estu cun s'Azerbaigian e in su sud cun s'Iran.
Sa majoria de sa regione est guvernada de sa repùblica de Nagorno-Karabakh, istadu de facto indipendente ma non reconnòschidu, chi benit a èssere su chi cabudianamente fiat unu Oblast autònomu a intro de sa Repùblica Sotzialista Soviètica de Azerbaigian a su tempus de s'Unione Soviètica.
Sa gherra chi pertocat su territòriu non at galu agatadu determinu, mancari is làcanas originales sovièticas sunt internatzionalmente reconnòschidas.
De sa fine de is cumbatimentos, in su 1994, rapresentantes de is guvernos armenu e azeros sunt in tratativas de paghe subra su status de sa regione.
Sa decraratzione de indipendèntzia, chi torrat a coa a su 2 de cabudanne 1991, no at mai agatadu reconnòschimentu internatzionale de perunu istadu rapresentadu in s'ONU.
Sofia
Sòfia (in bùlgaru: София, trasliteradu: Sofiya) est sa capitale e sa prus tzitade manna de sa Repùblica de Bulgaria. Cun una populatzione urbana de 1.269.384 bividores in su 2018, es sa de 14 tzitades de s'Unione Europea, a chi sa Bulgaria pertenet dae su 2007. In s'àrea metropolitana bivent unas 1.380.406 persones. ​ S'agatat posta in su tzentru de sa penìsula balcànica, ​ in s'ovest de sa Bulgaria, inghiriada dae su monte Vitosha in su sud, su monte Lyulin in s'ovest e is montes Balcanos in su norte. Sa superfìtzie totale sua est 492 km2 e s'artària media est de 600 m s. l. m., cosa chi nde faghet sa de bator capitales prus artas de Europa.
Est una de is capitales prus antigas de Europa. S'istòria de Sòfia remontat a su sèculu VIII a.C., cando is tràtzios aiant istabilidu un'aposentamentu in sa zona. Sofia at tentu nùmenes vàrios in perìodos diferentes de s'esistèntzia sua, ma at adotadu, a sa fine, su nùmene atuale, gràtzias a sa Crèsia de Hagia Sofia, una de is prus antigas de sa tzitade, in donu natzionale a is Màrtires Santas de Sofia. Sa Die de Sofia si tzèlebrat su 17 de cabudanni e su 4 de ghennàrgiu sa tzitade tzèlebrat sa liberatzione in su 1878 fiat istada lìberada dae sa dominatzione otomana dae is tropas imperiales russas. Sòfia fiat istada decrarada capitale su 3 de abrile de su 1879 in cantu bidda antiga bùlgara, a tesu de sa frontera cun sa Turchia. Fiat bombardada a forte dae is fortzas alliadas durante sa Segunda Gherra Mundiale.
Sofia est su tzentru amministrativu, econòmicu, culturale, de trasportu e educativu de su paisu, in​ ue si cuntzentrat su de ses unu de sa produtzione industriale de sa Bulgaria. Sa tzitade est, puru, unu tzentru religiosu de importu, sede de sa Crèsia ortodossa bùlgara. In Sòfia s'agatat s'Acadèmia de Sièntzias de Bulgaria, diversas universidades e istitutziones culturales comente sa Galleria de Arte Natzionale de Bulgaria, su Museu Archeològicu Natzionale, su Museu Natzionale de Istòria, su Ballet e Òpera Natzionale o su Palatzu Natzionale de sa Cultura, e àteras. S'architetura de is potèntzias diferentes chi aiant dominadu Sòfia est un'esempru de s'istòria millenària de sa tzitade, cun fàbricos de istile otomanu, russu ortodossu o de su perìodu sotzialista. In prus, aiat acasagiadu su Fèstival de sa Cantzone de Eurovision Junior 2015.
Caratza contragassu
Una caratza contragassu est unu dispositivu de proteghidura de sas bias respiradòrias dae azentes impestadores de s'atmosfera. Est formada dae unu carale in materiale modde e dae unu o prus firtros chi purìfigant s'àera in antis de s'inspiradura. S'impreu de sa caratza in ambientes impestadores est possìbile petzi cun una presèntzia adeguada de ossìzenu. Obiamente, in su casu de farta de ossìzenu, sos usuàrios ant a impreare una bombona probida pro s'efetu chi custìtuit una reserva e rennet s'utilizadore independente dae s'abarru de su situ perigulosu.
Istòria
Su primu impreu massivu de sos gassos asfissiadores fiat istadu fatu dae sas tropas alemannas in tempus de sa prima gherra mundiale in sa batalla de Ypres. Duncas, sas tropas alliadas aiant dèvidu cuntziber unu sistema defensivu contra a s'arma narada e zai carchi mese a pustis (su 26 de làmpadas de 1915), su primu modellu de caratza contragassu in s'echipadura de s'armada cunsistiat in una caratza sintzilla de gassa ch'in intro b'aiat cotone suspidu de sales arcalinos, chi deviant esser a tretu de neutralizare gassu a base de croru e bromu. Posteriormente, su tipu naradu de caratza fiat istadu modifigadu annanghende finas ogreras proteghitivas, pro si mudare posca in una caratza chi cuguzaiat sa cara intrea, narada “murtibaledora cun proteghidura ùniga” e chi diat aer dèvidu protegher (cunforme a sa propaganda de sos tempos) “in manera incundissionada e cumpreta dae todos sos gassos, mancari èsserent impreados in su matessi tempus”.
Sas caratzas contragassu aiant tentu un'isvilupu cussideràbile in su tempus intre ambas gherras mudiales, e a su cumintzu de sa segunda gherra mundiale zai fiant repartzidas ampramente siat intre sas tropas siat intre sa pobuladura tzivile. Posteriormente a sa segunda gherra mundiale, s'isvilupu de armas nucreales e bateriolòzigas aiat custrìnghidu a sa prozetadura de sistemas de firtradura prus sofistigados, che pro su modellu M9, produìdu in su 1952 in sos Istados Aunidos.
Caratza contragassu moderna
Sas caratzas contragassu atuales sunt cumpostas dae unu carale de gomma o silicone, in modu a garantire un'aderèntzia perfeta a su rostu: in prus de custu, sunt probidas de limbetas e tìbias pro poder afirmare sa caratza contragassu in palas de sa conca. Sunt dotadas aguarmente de unu bisore trasparente mannu de policarbonatu o bidru a pizos, chi cùmbidat bisivilidade ampra. In intro s'agatat una segunda caratza chi cuguzat sa zona de su nare e de sa buca. In custa caratza interna, sunt postas duas aberturas: una pro s'inspiradura e s'àtera pro s'espiradura, probidas de bàrvulas currespondedoras pro acundissionare su frussu de s'àera. Sa bàrvula de inspiradura est cunetada a unu filtru, ch'impreat sustàntzias a base de carvone ativu tratadas oportunamente pro firtrare e fissare sos gassos deleados, in s'ìnteri chi sa bàrvula de espiradura ispellit s'àera respirada sena chi s'annapet su bisore.
Vesoul
Vesoul est unu comunu frantzesa de 14 866 bividores (2020), cabulogu de su dipartimentu de su Haute-Saône.
Saludos Amigos
Saludos Amigos, est unu film animadu istadunidensu de su 1942, prodùidu dae sa Walt Disney Productions e distribuidu dae RKO Radio Pictures.
Est una pellìcula partzida in bator episòdios, diretos dae Bill Roberts, Hamilton Luske, Jack Kinney e Wilfred Jackson. In cada episòdiu, unu personàgiu bìsitat una parte de s'Amèrica Latina. Donald Duck est protagonista de duos de is episòdios, Goofy de unu. In s'ùrtimu ddoe cumparit pro sa primu borta José Carioca. .
Sa resèssida de sa pellìcula at cumbintu a Walt Disney a nde prodùere duos annos a pustis un'àtera ambientada in Amèrica Latina, The Three Caballeros.
Renato Curcio
Renato Curcio (Monterotondo (Roma), 23 de cabidanne 1941) est unu terrorista italianu, intre sos fundadores de sas Brigadas Rujas, organizadura terrorista de manca istrema chi aiat insambenadu s'Itàlia in sos annos setanta e in sa prima metade de sos annos otanta de su sègulu coladu, causende chentinas e chentinas de bìtimas nossentes.
Curcio fiat cojuadu cun un'àtera brigadista, Mara Cagol, obitada in su làmpadas de 1975 in tempus de un'afrontu armadu cun sas fortzas de seguràntzia.
Dae su 1998 est in liberdade, sena s'esser arrepèntidu mai de s'issèberu suo de morte e sena pedire perdonu carchi bia a sas famìlias de sas bìtimas suas.
Est cussideradu zenerarmente unu de sos pessonazos prus negativos e detestàbiles de s'istòria italiana.
Categoria: Terroristas
Antzua
Antzua o anciua (Engraulis encrasicholus [Linnaeus, 1758]) est unu pische òsseu chi partènet a sa famìllia Engraulidae. De mannu impòrtu  econòmicu, vivet in su Mediterraneu e in s'Otzèanu Atlànticu. Cun longària de unos 20 cm, si consumat friscu, sutta sale o sutt'ozu.
Honiara
Honiara est una tzitade de 84 520 bividores, segundu s'istima de su 2017 capitale de s'istadu de sas Ìsulas Salomone.
Sa tzitade est posta in sa costera nord-otzidentale de s'ìsula de Guadalcanal a sa foghe de su riu Mataniko. Sa tzitade est istada fraigada pro sostituire a capitale Tulagi a s'acabu de sa segunda gherra mundiale.
Ambesue
Ambesue, sanguisuga (Hirudo medicinalis), usada in tempos passados po salassos. Sigificat puru iscroccone.
Flùssio
Frussìo est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis de 464 abitantes.
Jones
Jones poit essi:
Sotés
Sotés est una comuna ispagnola de 254 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de La Rioja.
Kurdistan
Su Kurdistan o Curdistan est una regione geogràfica e culturale chentza trèmenes pretzisos de s'Oriente Mèdiu, chi definit s'àrea in ue s'agatat bìvida in majoria de su pòpulu curdu. S'impitu oe in die de su faeddu Kurdistan est allindadu a inditare is bator cantones chi ddu cumponint, ispartzidos intre is territòrios de sa Turchia sud orientale, sa Sìria e s'Irak de norti e s'uestu de s'Iran.
Unas cantas organizatziones natzionalistas curdas punnant a criare unu istadu natzionale curdu indipendente, aunende is àreas a majoria de bividores curdos. Àteros grupos polìticos tenent a obietivu su de fàghere balangiare istatutu de autonomia a is regiones bàrias in intro de is làcanas de is istados chi giai s'agatant.
Reconnoschimentos polìticos
Su Kurdistan irachenu est istadu su primu a lòmpere a sa ràgia de s'autonomia in su 1970, a sighidu de unu acòrdiu cun su guvernu irachenu. S'istatutu est istadu pois torradu a cunfirmare in su 2005, cun s'ordìngiu - a fatu de sa segunda gherra de su golfu - de sa repùblica federale.
Sa provìntzia cun nùmene de Kurdistan chi s'agatat in Iran non godit imbetzes de autonomia peruna. In Sìria is curdos cumbatentes in sa gherra tzivile sunt istados capatzos de pigare cuntrollu de manna parte de is territòrios de su norti-estu, comente is fortzas fideles a al-Assad si sunt retiradas a cumbatere aterue. Est pro custa resone chi, aende istabilidu guvernu propiu, cherint como chi ddis siat dada autonomia in una Sìria democràtica, o fintzas s'indipendèntzia. Su Kurdistan turcu est intames una regione non uffitzialmente reconnota: is bividores suos, mancari rapresentent unu 18% de sa populatzione de s'istadu, no godint de perunu cunsideru polìticu chi nde amparet sa cultura o sa limba (in Turchia petzi su turcu est limba uffitziale). Economicamente est s'àrea prus incuida de Turchia.
Guarino Guarini
Aiat trabagliadu printzipalmente in Torino ue at realizzadu sas oberas suas pius importantes.
Frank Drake
Frank Donald Drake (Chicago, 28 maju 1930) est unu astrònomu e astrofìsicu istadunidensu.
Giovanesa e istrutzione
Giai a giòvanu, Drake amaiat s'eletrònica e sa chìmica. Contat de àere cunsideradu sa possibilidade de s'esistèntzia de vida in àteros pranetas giai a s'edade de oto annos, ma non at chistionadu de custa idea cun sa famìlia sua o is maistros pro more de is ideologias religiosas fortes chi esistiant.
S'est iscritu a sa Cornell University gràtzias a una bursa de istùdiu in eletrònica. In cue at incumentzadu a istudiare astronomia. Is ideas suas in contu de sa possibilidade de s'esistèntzia de vida extra-terrestre sunt istadas afortiadas cando at lèghidu un'iscritu de s'astrofìsicu Oto Struve in su 1951. A pustis de su college at traballadu pro pagu tempus in su campu de s'eletrònica e posca s'est laureadu in ràdiu-astronomia in s'Universidade de Harvard.
Carriera
In su 1960 Drake at giutu sa prima chirca ràdiu de un'abbistesa extra-terrestre, connota comente Progetu Ozma. No est istada agatada peruna evidèntzia de sinnales alienos. Drake cunsideraiat su “cuntatu” a suta de forma de sinnales luminosos o ràdiu inevitàbile in is annos benidores. In su 1961, paris a J. Peter Pearman, at organizadu sa prima cunferèntzia a pitzus de su SETI in su NRAO. Inoghe at propostu a unos dòighi iscientziados s'ecuatzione sua famada, unu tentativu de carculare su nùmeru de tziviltades extra-terrestres inteligentes presentes in sa Galàssia nostra chi diamus a pòdere pensare de cuntatare. Su problema beru in su càrculu de custu nùmeru est in su pagu connoschimentu chi tenimus de is fatores de custa ecuatzione.
In su 1972 at disenniadu in pari cun Carl Sagan sa piastra collocada in is sondas Pioneer 10 e 11, su primu messàgiu fìsicu imbiadu in s'ispàtziu. Sa piastra est istada progetada pro dda pòdere cumprendere un'extra-terrestre chi dd'agataret, mentras in su 1974 at iscritu su Messàgiu de Arecibo, imbiadu cara a s'Ammassu Globulare de Ercole, a 25.000 annos lughe dae sa Terra. De sighida at coordinadu fintzas sa creatzione de su Voyager Golden Record. In su 1974 est istadu elègidu in s'American Academy of Arts and Sciences.
Drake est istadu su presidente de sa Sotziedade astronòmica de su Patzìficu, est unu membru de s'Acadèmia Natzionale pro is Sièntzias e est impinnadu in su Progetu Phoenix, ligadu a su SETI.
Est professore meritosu de astronomia e astrofìsica a s'Universidade de sa Califòrnia, in ue est istadu fintzas prèside de Sièntzias naturales (1984-88).
Onores
A Drake est istadu dedicadu unu planetàriu in sa Norwood High School, a Norwood in Ohio.
Dd'ant dedicadu un'asteròide, 4772 Frankdrake.
Seròs
Seròs est una comunu ispagnolu de 1.771 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Caminu de ferru Mandas-Arbatassa
Su caminu de ferru Mandas-Arbatassa est una lìnia ferruviària turìstiga de ladària manna zestionada dae s'IRST in su cuadru de su servìtziu Trenigheddu Birde. Atuarmente, est su caminu de ferru turìstigu prus longu de Itàlia, gasi che sa lìnia de ladària minimada prus longa de Europa.
Cursàriu
Sa conca de lìnia de sos trenos est Mandas, dae ue moent normarmente sas cumponiduras de sas lìnias de su Trenigheddu Birde de su cumpartzimentu de Casteddu. Pagu ora a pustis de sa moida, si nche crompit a su puntu in ue sa lìnia dassat sa de Ìsili e Sòrgonu e si sòdigat chirru a s'estu, sizende sas leadas de Arrolli, Nurri e Biddanoa Tulu. Dae ie cumintzat un'artiada costante chirru a sos montes de s'Ozastra, gasi a pustis de zumbare su lagu bassu de su Frumendosa si nche crompit a sa cantonera de Palarana, posta intre duos tùnneles e, in su tempus coladu, logu de traballu a ue fiant destinados sos cantoneris indissiplinados. Sa trassadura cumintzat a si fagher garronosa a medida chi aumentat s'artària, e su trenu, a pustis de colare s'arressada de Bertiddi, nche sizit in s'òrdine Estèrzili, s'istassione de Sàdali-Seulu e sa de Seui, puntu de rugramentu avesale de sos trenos.
Si biazat a inghìriu de 800 metros de artària, no a largu dae su Serrarghentu, e aumentat sa presèntzia de pontes, tùnneles e bortas, e a pustis de sas arressadas remengas de Anulù, Santu Giròmini e Niala, si sizint sas biddas de Ussassài e Gairu, chi s'istassione s'agatat in sa leada de Gairu Tachisara, tèrminus antigu de s'arrampamentu disimpreadu de Jertzu. A pustis de rugrare unos cantos tùnneles e afrinare sos oros de su lagu artu de su Frumendosa, si nche sizint sas istassiones de Biddamanna Strisàili e Àrzana, ambas a tesu meda dae sas leadas respetivas.
Dae Àrzana in antis, cumintzat sa falada longa chirru a su mare e, a pustis de furriare de 360° in su tunnel eligoidale de Pitzu de Cucu, si nche crompit a Lanusè, cabitale de sa provìntzia de s'Ozastra, a su cale sighint s'istassione de Èlini-Irbonu e s'arressada de Sedda Eleci. Finarmente, si crompit a su paris, in su territòriu de s'àtera cabitale de sa provìntzia ollastresa, Tortuelie, penùrtima istassione in antis de sa conca de lìnia in su portu de su trighinzu de Arbatassa.
Categoria: Caminos de ferru de sa Sardinna
118 - Servìtziu de emerzèntzia sanidària
Su 118 est su nùmeru telefònigu ativu in Itàlia pro sa dimanda de azutòriu mèdigu in su casu de emerzèntzia sanidària. Est unu nùmeru ùnigu nassionale, ativu sas 24 oras de sa die pro sete dies sa chida, de badas in totu su territòriu, dae telèfonos firmos e mòbiles.
Sos còdighes de prioridade
Onzi dimanda est tratada cunforme a un’ischema de còdighes de prioridade, peri sa tènniga de s’ischerriamentu. Su cumprimentu de sas dimandas non sighit s’òrdine tempurale de sas telefonadas, si nono chi dat urzèntzia prus manna a sas mutidas in ue s’arriscu pro s’interessadu est prus elevadu.
A onzi gradu de prioridade est assinnadu unu colore: Còdighe arbu: est su còdighe ch’identìfigat sos malistares de gravidades prus minore, chi podent esser resortos dae su meigu tratadore etotu. Custu còdighe est s’ùnigu suzetu a su pagamentu de su tichete. Còdighe birde: s’impreat cando non sunt cumpromìtidas sas funtziones bidales de su passiente. Sos còdighes birdes tìpigos sunt sas lesiadas minores, dolores o patolozias in ue su passiente mantenet s’istabilidade sua. Còdighe grogu: s’àprigat si sas cundissiones de su suzetu sunt in arriscu, e duncas su passiente no est istàbile. Sunt avesarmente còdighes grogos sas dificurtades respiratòrias, sas emorrazias, sas uscraduras de su duos grados no demasiadu istèrridas e sas lesiadas suspetas de òrganos internos. Còdighe ruju: custu ìnditat s’urzèntzia màssima. Su passiente tenet una o prus funtziones bidales cumpromìtidas, duncas est issiente o in arressada respiratòria o corotzirculatòria. Cunforme a deretivas noas, finas su dolore petorrale irradiadu in una pessone siente est cussideradu comente còdighe ruju comente infartu miocàrdigu suspetu. Còdighe nieddu: est cando su passiente, cun bida a s’ora de su carrigamentu a bordu de s’ambulàntzia, nche crompit obitadu a s’ispidale. Cunforme a sa leze, sas pessones zai obitadas a s’ora de s’azutòriu non podet esser trasportadas in s’ambulàntzia, sende custa sa tarea de s’impresa funerària de bussardu.
Terrone
Terrone est unu faveddu malu de sos italianos, chi est a imprèu comùnu pro sa zente de s'Italia de susu, pro inditare sos chi benint dae s'Italia de zòsso, a bortas pro offendere e a bortas pro brulla.
Su faveddu (chi in toscanu ebbìa, sende su fundamentu dae ube s'italianu etottu che l'ant pesau, est uguale) cambiat dae limbazu a limbazu e dae locu a locu, comente terún / terù / teron in Lombardia, terún in Liguria, terù / terún / tarún in Piemonte, tarùn / taroch / terón in Venetu e Friuli, teròch / tarón in Emilia-Rumagna, e terón / terró o teróne / taròne in atteros trettos.
A custu paralùmene si assòtziant a s'ispìssu tzertos istereotipos, comente su de s'ignorantzia pàris chin pacu gana de traballare, menisprèssiu pro s'iziène personale e sa sotziedade tzivile: chin su tempus at picau su sinnìficu de pessone rùza e maleducada, galu pejus si est bassu, de pedde nighedda e barras artas.
Valeria Marini
Valeria Virginia Laura Marini (Roma, 14 de maju de 1.967) est un'atora, pisedda ispetàgulu e modista italiana cun orìzines sardas (mama sua est naturale de Casteddu).
Nch'at sizidu s'èsitu a cumintzos de sos annos noranta de su sègulu coladu gràssias a sa partetzipadura sua comente prima fèmina a diferentes ispetàgulos de su “Bagazitu”, abarrende-bi pro istajones mùrtipras e torrende-bi in su barigare de sos annos posteriores, a pustis de s'afirmadura comente atora in diferentes ispetàculos teatrales e pellìgulas de tzine e tele.
Cussiderada unu sìmbulu sessuale de sos annos noranta de su sègulu coladu e de sa prima dègada de su sègulu in protzessu, gràssias finas a sas formas suas sensuales, at realizadu calendàrios bariados e s'est pobularizada finas in sas rebistas de cròniga in colore de rosa, in particulare pro s'acapiadura sua sentimentale cun Vittorio Cecchi Gori.
Categoria: Pessonazos de ispetàgulu
Centre d'Estudis Algueresos
Su Centre d'Estudis Algueresos (in sardu "Tzentru de Istudios s'Aligaresos") est un'ente culturale fundadu in S'Alighera in su 1952 cun sa punna de promòver su s'aligaresu a manera de prennare su boidu chi aìat lassadu s'assotziu La Palmavera e, in prus, torrare a tenner cuntattos culturales cun tottus sos atteros trettos de allega cadelana. Sos fundadores fin Rafael Sari, chi nde est istadu su primu secretariu, Rafael Catardi (presidente dae su 1952 a su 1961 e galu dae su 1971 a su 1974), Antoni Simon Mossa (presidente dae su 1961 a su 1971), e Antonella Salvietti, chi est presidente dae su 1974. S'ente tenet sea in sa cheja manna de Santa Maria.
Dae su 1985 in susu, su traballu lu est sighende sa  Obra Cultural de l'Alguer .
Marte (praneta)
Tenit un'òrbita elìtica agiumai circulari ma cun ecentritzidadi prus arta apetus de is atrus pranetas de su sistema solari, cun semiassi magiori de 227 939 200 km, e perìodu orbitali de 686.971 diis terrestris. Sa die est de 24 oras, 37 minutus e 22 secundus. A giru de issu òrbitant duus satelitis piticus, Phobos e Deimos.
Marte est cannosciu fintzas dae s'antichidadi, e est abarrau importanti in sa cultura umana po essi stetiu sa mitza de meda pantasias.
Strutura interna
Is modelus de oi presumint unu nùcleu pranetàriu metàlicu imboddicau cun is stratus de materialis prus lebius de su manteddu e una crosta esterna. Su nùcleu est fatu de de ferru, nichel e tzùrfuru, cun unu ràju de 1,794 ± 65 km. Su manteddu est formau po sa majoria de cumpostus de sìliciu. Sa crosta est formada po sa majoria dae basaltu, cun cancuna parti prus arrica de sìtzia, e is analisis chìmicas ant agatau sìliciu, ossigenu, ferru, magnèsiu, alumìniu, càlciu, e potàssiu. Normalmenti est spissa 50 km. Is formatzionis de sa crosta cummenti vulcanus studaus e canyons ca is baddis Marineris nosi faint cumprendi ca in su passau ddoi depit essi stetia atividadi tetonica, ma oi parit chi su manteddu siat dormiu. Su campu magnèticu est casi assenti, ma su paleomagnètismu indicat ca in su passau ddoi depiat essi unu.
Superfitzi e Geografia
Sa superfitzi de Marte est dividia intra duus areas: s'emisferu Nord est cumpostu dae planus bàscius cummenti Acidalia Planitia, Utopia Planitia e Amazonis Planitia, sa parti Sud est arrica de struturas geologicas prus artas tzerriadas Terrae e crateris, su prus mannu siendi s'Hellas Planitia. Ddoi funt diferentis teorias chi spiegant custa partzidura, dividias intra duus catègorias: is teorias esogenicas narant chi sa divisioni est causada dae unu o prus atumbadas catastròficas cun unu atru praneta e asteroidis; is teorias endogènicas  narant chi sa diferèntzia est causada dae fenomenus aintru su manteddu. Is montis prus artus si agatant me sa giara de Tharsis.