cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Istoria 'e sos alfabetos
Discendentes 'e su semiticu abjad
S'alfabetu hangul l'ant inventatu in Corea in su XV seculu. Sa traditzione narat chi l'aìant inventada solu issos; ma istudios retzents narant chi podet derivare da ses literas 'e su tibetanu atraversu s'iscritura phagspa de sa dinastia imperiale Yuan 'e sa Cina.
S'alfabetu feniciu aìat ispiradu no solu cussu aramaicu, ma puru su grecu e su berberu. Iscriere sas vocales aìat de tzertu mezoradu sa leggibilidade de s'egizianu, de su berberu o de su semiticu, ma no bi fint, e custu fit unu problema sopratutu po su grecu, chi tenet un'istrutura de sa paràulas divescia, ca fit una lingua indoeuropea. Sos Grecos ant risoltu custu problema meda ingegnosamente: usaìant sos segnos chi rapresentaìant consonantes chi no bi fint in sa limba issoro po iscriere sas vocales. Pro esempiu, sos grecos no teniant su colpu de glotide o s'aspirazione 'e sa h, e po custu sas literas `alep et he, duas literas fenicias, l'ant fatas diventare s'alfa et sa e (Chi pius a tardu l'ant a giamare èpsilon), chi rapresentaìant sas vocales /a/ et /e/ invece de rapresentare /ʔ/ e /h/. Sa waw et su yod consistiant in duas consonantes aprossimantes, /y/ e /w/, chi s'assemizaìant a sas vocales /i/ e /u/, e po custu fint usadas po sas literas grecas iota e ìpsilon. Curiosa est s'istoria 'e sa het fenicia, chi rapresentat un'aspirada. Issa l'aìant usada pro sa e longa (giamada eta) in tzertas zonas 'e sa Grecia inue sos dialetos non teniant sonos aspirados. In àteros logos 'e sa Grecia fit usada invece pro segnalare s'aspiratzione, chi at dadu origine goi a s'atca 'e su latinu e a s'ispiritu aspru 'e su grecu. Custa est istada sa nascita de ses vocales grecas, chi in totu fint dòighi; dapoi sos grecos ant fatu àteras modificas, comente ei, ou, e o (chi dapoi est diventada omega).
Paret chi su grecu est s'origine 'e totus sos sistemas 'e iscritura europeos. S'alfabetu 'e sos noos dialetos grecos otcidentales, inue sa litera eta est restada una h, at creadu s'italicu anticu e sos alfabetos romanos. In sos dialetos grecos orientales, inue no bi fit sa /h/, eta rapresentaiat una vocale, et rimanet una vocale in su grecu modernu e in totus sos ateros alfabetos derivados dae sas variantes de su est: glagoliticu, cirillicu, armenu, goticu (chi usaìat literas grecas e puru romanas), e forsi su georgianu.
Custa descritzione presentat s'evolutzione 'e sas iscrituras linearmente, ma est solu una semplificatzione. Pro esempiu, s'alfabetu manciù, derivadu dae s'abjad 'e s'ovest de s'Asia, fit puru influentzadu dae s'hangul coreanu, chi fit indipendente (in su modu traditzionale) o derivadu dae s'abugidas de su sud 'e s'Asia. Su georgianu paret chi derivat dae sa familia 'e s'aramaicu, ma est istadu influentzadu meda in sa sua creazione dae su grecu. S'alfabetu grecu, chi fit derivadu dae sos geroglificos atraversu su primu alfabetu semiticu, pius a tardu at adotadu ses geroglificos demoticos candu l'ant usadu po iscriere s'egitzianu copto. Dapoi b'est su Cree Syllabics (una abugida), chi paret chi siat una fusione de su devanagari e de su Pitman shorthand. Pius a tardu podiat essere una invenzione indipendente, ma pius probabilmente tenet sas suas origines finales in su latinu iscritu corsivu.
Nomes de literas et sequenzias
No s'ischit cantas literas aìat s'alfabetu proto-sinaiticu e mancu in cale ordine fint postos sos carateres. De sos suos discendentes, s'alfabetu ugariticu aìat 27 consonantes, s'alfabetu arabe de su sud n'aìat 29, e s'alfabetu feniciu ne conteniat 22. custas iscrituras teniant duos ordines, unu ordine ABGDE feniciu e un'ordine HMĦLQ in su sud; s'ugariticu teniat totus duos sos ordines. Totas duas sas sequenzias si sunt dimostradas stabilissimas tra sos discendentes 'e sas iscrituras.
Sos nomes 'e sas literas risultat chi siant stabiles tra totus sos numerosos discendentes 'e su feniciu, puru su samaritanu, s'alfabetu aramaicu, su sirio, s'ebraicu e s'alfabetu grecu. Comunque los ant abbandonados po s'arabu e su latino. Sa sequenzia 'e sas literas est continuada s'est pius o menos conservada in su latino, armenu, goticu et cirillicu, ma l'ant abbandonada in su brahmi, in su runico e in s'arabu, puru si unu tradizionale ordine abjad est rimastu o est istadu reintrodotu comente alternativa in sas literas.
custas 22 consonantes consistint in sa fonologia 'e su semiticu de su nord-ovest. In sas ricostruidas consonantes proto-semiticas, ne mancant sete: sas fricativas interdentales ḏ, ṯ, ṱ, sas fricativas laterales sordas ś, ṣ́, sa fricativa ovolare sonora ġ, et sa distinzione tra fricativas ovolares et faringales sordas ḫ, ḥ, chi in su canaaneu sunt diventadas sa litera ḥet. Sas ses literas variantes chi ant aggiuntu in s'alfabetu arabu consistint in custas (tranne po sa ś, chi est unu fonema separadu in Ge'ez ): ḏ > ; ṯ > ; ṱ > ; ġ > ; ṣ́ > ; ḫ > (ma bisonzat notare chi custa ricostruzione de 29 consonantes proto-semiticas est permeada meda dae s'arabu).
Alfabetos indipendentes dae sa grafica
S'unicu alfabetu modernu chi paret chi no derivat graficamente dae s'alfabetu cananeu est s'iscritura maldiviana, chi est unica ca, puru si derivat chiaramente dae s'arabu e forsi dae ateros alfabetos esistentes, derivat sa forma de sas literas suas dae sos numeros. S'alfabetu osmanya, su somalu in sos annos 'e su 1920 fit ufficiale in Somalia umpare a s'alfabetu latinu finz'a su 1972, e sas formas de sas consonantes paret chi siat una innovazione completa.
De sos alfabetos chi no sunt usados in sas naziones ois, pagos sunt chiaramente indipendentes in sa forma 'e sas literas issoro. S'alfabetu foneticu zhuyin derivat dae sos caratereres cinesos. S'alfabetu santali de de s'est 'e s'India paret chi derivat dae simbulos tradizionales comente "periculu" e "puntu de incontru", comente sas pitografias inventadas dae su sou inventore. (su nome de sas literas Santali est relazionada cun su sonu chi rapresentanu atraversu su prinzipiu acrofonicu, comente in s'alfabetu originale, ma est sa consonante finale o vocale de su nome de sa litera chi rapresentat: le "aumentu" rapresentat e, en "trigu friscu" rapresentat n.)
John su jihadista
John su Jihadista (in limba araba: جون الجهادية) est unu paranòmene dadu a unu accudidu inglesu de s'ISIS. Est connottu pro nche aer segadu sa conca a paritzas persones dae su 2014 in susu. Li an dadu su nomìnzu de John sos presoneris chi isse bardiaìat. In accordu a su nominzu, an nadu chi est parte de unu tazu terrorista de nòmene "Beatles" chi faghet a bardia de sa zente chi secuestrat e si ponet in cuntattu cun sa familia de sas vittimas.
Istoria 'e sos alfabetos
Alfabetos indipendentes dae sa grafica
In su mundu anticu, s'Ogham consistiat in segnos de registru, e sas iscriziones monumentales de s'antigo Imperu persianu fint iscritas in un'iscritura cuneiforme chi fit sustanzialmente alfabetica, et sa sua forma 'e sas literas pariat creada po s'ocasione.
Limbas islavas
Is limbas islavas sunt unu grupu de limbas indo-europeas faeddadas dae sos pòpulos islàvos. Si pentzat chi derìvent dae una proto-limba narada proto-islavu de s'Edade Mèdia, chi si pentzat derìvet issa e totu dae su prus antigu proto-balto-islavu, chi diat annatare is limbas islavas cun is limbas bàlticas in sinu a sa famìllia indo-europea.
Istoria 'e sos alfabetos
Alfabetos in ateros media
Su cambiu in unu nou sistema de iscritura, zertas voltas, causat un'interruzione in sas formas graficas, e sa relazione diventat diffizile dae agatare. No est subitu ovviu chi su cuneiforme alfabetu ugariticu derivat dae unu abjad semiticu prototipu, po esempiu, puru si paret propriu chi est goi. Et si sos alfabetos manuales sunt una continuazione direta 'e s'alfabetu iscrito de cussu logu (s'alfabetu britannicu cun duas manos e puru cussu franzesu/inglesu cun una manu mantenent sa forma 'e sas literas 'e s'alfabetu latinu, comente faghet s'alfabetu manuale indianu po su devanagari e su coreano po su hangul), su braille, su semaforicu, sas bandieras de segnalazione maritima e su codice Morse sunt guasi 'e su totu formas geometricas chenza derivazione. Sas formas 'e su braille inglesu e de sas literas semaforicas, po esempiu, sunt derivadas dae s'ordine alfabetico de s'alfabetu latinu, ma no dae sa forma grafica de cuddas leteras. Sa moderna stenografia no est correlada graficamente puru issa. Si derivat dae s'alfabetu latinu, sa connessione est istada perdida in su tempus.
Limbas islavas
Is limbas islavas sunt partzidas in tres suta-grupos: orientales, otzidentales, meridionales, chi in s'impare costiuent prus che binti limbas definidas. De custas, deghe tenet a su mancu unu millione de faeddadores e istatus ufitziale che limbas natzionales de sos paisos in ue sunt faeddadas de sa majoria de sos bividores: russu, bielorussu e ucrainu (de su grupu orientale), polacu, cecu, islovacu (de su grupu otzidentale), islovenu, serbu-croatu, matzèdonu, bùlgaru (de su grupu meridionale).
Sa isparghidura geogràfica de is limbas islavas atuale amuntat s'Europa orientale, is Balcanos, s'Europa tzentrale e totu su territòriu de sa Rùssia, chi contat duncas s'Àsia tzentale e setentrionale. Is emigrados andant a costituire minorias isoladas in totu su mundu. Su nùmeru de faeddadores de totu is limbas islavas pigadas impare est istimadu de azùnghere a unos 315 milliones de pessones. Contrassemper a s'istèrrida manna, cada limba islava si diferèntziat s'una cun s'àtera meda prus pagu chi non is limbas germànicas e is limbas romanzas is unas cun is àteras.
Marcas
Is Marcas sunt una regione italiana a istatutu ordinàriu de s'Itàlia tzentrale de unos 1.518.796 bividores, cun cabulogu Ancona, incarada cara a est a su mare Adriàticu. S'Apenninu umbru-marchigianu sìngiat in s'ovest sa làcana cun sa Toscana e s'Ùmbria; in su norte sa regione allàcanat cun s'Emìlia-Romagna e sa Repùblica de Santu Marinu, in su sud cun su Abrutzu e su Làtziu. Sunt parte de s'Euroregione Adriàticu Jònica, su cale forum (Initziativa Adriàticu Jònica) tenet sede in su cabulogu Ancona.
Sa regione si seberat pro una forte omogeneidade : manna parte de su territòriu est montigrosu, is tzentros abitados sunt pro s'in prus postos in is pitzos de is montes, su paesàgiu agràriu, derivadu dae su mesapare, est caraterizadu dae tancas numerosas.
Dae bisura antròpica sa regione est meda omogènea:, mancari articulada in diversas autonomias parallelas de onni zona; s'economia si caraterizat pro unu modellu econòmicu-imprenditoriale definidu su "modellu marchigianu".
Sa regione si caraterizat fintzas pro una richesa singulare de artistas e istudiosos tzèlebres a livellu internatzionale: Raffaello Sanzio (1483 - 1520), su gèniu de Urbino chi est istadu unu intre de sos majores interpretes de sa pintura de su Rinaschimentu ; Gioachino Rossini (1792 - 1868), unu de sos prus composidores operistas mannos de s'istòria de sa mùsica ; Giacomo Leopardi (1798 - 1837), intre sos majores poetas de s'Otighentos italianu e una de sas prus importantes figuras de sa literadura mundiale ; Maria Montessori (1870 - 1952), nodida pro su rivolutzionàriu mètodu didàticu suo, aplicadu in millis de iscolas in totu su mundu ; Gentile de Fabriano (1370 - 1427), pintore intre sos prus rapresentativos de su Gòticu internatzionale ; Triagu de Ancona (1391 - 1452), babbu de s'Archeologia ; Donato Bramante (1444 - 1514), architetu e pintore, intre sos printzipales artistas de su Rinaschimentu, ; Preìderu Matteo Ricci (1552 - 1610), intre sos prus mannos divulgadores de sa cultura otzidentale in Tzina e istudiosu de sa tziviltade orientale ; infines is duos tzèlebres composidores Giovanni Battista Pergolesi (1710 - 1736) e Gaspare Spontini (1774 - 1851).
Isoroku Yamamoto
Isoroku Yamamoto fit su cumandante de sa Flotta (in giapponesu: 聯合艦隊|Rengō Kantai) pius importante chi navigaiada in s'Oceanu de sa Marina Imperiale Giapponesa in sa Segunda Gherra Mondiale, si fit formadu parte Giappone in s'Accademia Navale Imperiale Giapponesa e in pius aiad istudiadu in sa U.S. Naval War College e in s'Universidade de Harvard dae su 1919 a su 1921. Est cunsideradu unu de sos mezus istrategas navales de s'istoria.
Furferarzu
Su furferarzu o furfurarzu (Passer domesticus, Linnaeus 1758) est unu pigione de sa familia passeriformes.
Padru
Padru (in galluresu Patru) est una bidda de 2.109 abitantes in sa provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
Furferarzu
Puzoneddu de colore unu pagu marrone e cun grigiu e nieddu. Vivet affacca a logos abitados e faghet nidu in bucos de muros betzos o suta sas teulas de sas domos. Vivet in trumas e si bidene in sos campos de trigu o de olzu o ateros semenes. In s'ijerru, cando ada famine benit a chircare farfaruzas de pane puru subra sos balcones.
Sparrow
Hagåtña
Hagåtña est sa capitale de su territòriu no achiridu istadunidensu de s'ìsula de Guàm. S'agatat in sa costa ovest de s'ìsula no a tesu de su portu de Apra. Su nùmene suo est cussu atuale de su 1998, mentras in antis fiat narada Agana (pronuntziadu Agaña): sa detzisione est istada pigada pro fàghere sa grafia prus prètzisa a sa pronùntzia in limba chamorro. Tenet una populatzione de unos 1.100 bividores.
Antoni Ballero de Càndia
Antoni Ballero de Càndia (S'Alighera, 1927 - ) est unu poete e abbocadu sardu, chi at fattu torrare a nascher su assotziu de La Palmavera. Sa poesia sua est tottu iscritta in cadelanu bartzellonesu, cun tematica e metrica variada, chi faghet bider cantu bi tenzat a iscrìer ind una forma istandard: custa cosa lu at fattu diventare unu de sos primos in tzittade sua a ispìngher pro chi s'Alighera fit menzus aggantzada a sa traditzione culturale de sos cadelanos.
Su Masu
Su Masu est unu comunu de 7.930 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Inoghe s'agatat s'aeroportu "Mario Mameli"
Peppinu Marotto
Peppino Marotto (Orgosolo, 1925 – Orgosolo, 29 de nadale 2007) fiat unu poeta sardu.
Su 29 de nadale 2007 est istadu bocciu cun seis corpos de pistola a Orgosolo in prenu dì mentris fiara andende a si comporare su papere.
Giangiacomo Feltrinelli Editore
Sa Giangiacomo Feltrinelli Editore est una de sas pius importantes casas editrices italianas. Fit istada fundada a Milano in su 1954 dae Giangiacomo Feltrinelli.
A su comintzu Feltrinelli aiat pubricadu liberos innovatores e impignados in polìtiga]+, chi lòi fin costados calchi prozessu. Aiat finas pubricadu autores de su [[terzo mondo e romanzos chi, ai cussu tempus, aian fattu iscandalu comente cussos de Henry Miller et duos capolavoros in anteprima mondiale: in su 1957 Il dottor Zivago de Boris Pasternak e, in su 1958, Il Gattopardo de Giuseppe Tomasi di Lampedusa.
Sos primos liberos pubricados
1955 1957 1958 1959 1961 1962
Castoro
Su castoro est unu mamiferu rotzigadore de sa familia Castoridi: corpu massisu, conca manna, dentes denanti po rotzigare e segare truncos; sos pes desegus prammados po nadare e sos pes denanti cun ungias robustas. Su corpu cobertu de pedde pilosa, prejada. Coa longa e larga (a spatola). Vivet in s'abba e si fraigada tanas o coile cun rattos de arvures e ludu. Nadat bene, ma no caminat bene subra su terrinu. Fraigada digas cun truncos, subra sos rios, inue b'est sa domitta sua. Benit catzadu po sa pedde.
Tilighelta
Tilighelta: Rettile minore de unos 20 cm de longaria, cun coa a punta. De sa Familia Lacertidi. De colore unu pagu 'irde. Ancas curtzas cun ungias, meda isvelta in sos movimentos. Mandigat insettos. Vivet in logos solianos, in sos muros e in logu cun pedras.
Sant'Antoni de Calanzanus
Sant'Antoni de Calanzanus (in italianu Sant'Antonio di Gallura) est una bidda de 1.626 abitantes de sa provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
Raimondo D'Aronco
Est consideradu, umpare a Ernesto Basile unu de sos architetos pius importantes de su Liberty.
Pigota
Sa pigota est istada una maladia infetiv a causada dae duas variantes de su virus Variola, sa Variola maior e sa Variola minore. Sa maladia est fintzas connota cun is tèrmines latinos variola o variola vera (dae su latinu tardu variŏla, derivadu dae varius, a significare vàriu, pintiriadu ), mentras su tèrmine inglesu smallpox est istadu coniadu in su Regnu Unidu in su de 15 sèculos pro dda distìnghere de sa sìfilis, denominada great pox. Àteros nùmenes in sardu sunt: elogu, vailogu, ermizolu, murmungiolu.
Su virus de sa pigota si localizat a livellu de sa tzirculatzione minore de sa cutis, de su canterju e de s'arguena. A livellu cutàneu si manifestat cun un'erutzione màculo-papulare e, a pustis, cun vesìculas abbumbadas prenas de lìchidu. Sa Variola maior est càusa de manifestatziones clìnicas prus relevantes e est caraterizada dae una letalidade de su 30-35%. Is cumplicatziones a longu tèrmine incluent tzicatritzes caraterìsticas, mescamente a sa fache, in su 65–85% de is chi resissint a subrabìvere ; si podent annotamala manifestare, mancari cun prevalèntzia istimàbile a su 2-5% de is casos, tzurpesa, comente cunsighèntzia de ùltzeras corneales e imbenientes èsitos tzicatritziales, e deformidades de is membros, pro càusa de episòdios de artrite e osteomielite. Sa Variola minore càusat una forma de maladia prus lèbia, nòdida fintzas che alastrim, chi podet betire a sa morte in su 1% de is casos.
Si cunsiderat chi sa pigota siat tzocada in sa populatzione umana in su segundu millènniu a.C. tzirca e sa prima proa fìsica faghet a fàghere artziare torra a su isfogu a pabeddas rilevadas in sa mùmmia de su faraone Ramses V. S'est istimadu chi sa maladia apat ochidu unos 400.000 europeos cada annu durante su de 18 sèculos e siat istadu responsàbile de su tres unu de totu is casos de tzurpesa. De totu is persones infetadas sunt mortu unos 20-60% de is adultos e su 80% de is pipios. Si cunsiderat chi sa pigota siat istada sa càusa de 300-500 milliones de mortes durante su de 20 sèculos. Petzi in su 1967, segundu is datos de s'Organizatzione mundiale de sa salude, 15 milliones de persones ant cuntràidu sa maladia e de custos 2 milliones sunt mortos. A pustis de una campagna massitza de vatzinatzione tirada a in antis dae su de 19 sèculos e giuta cun un'imponente isfortzu giuntu intre su 1958 e su 1977, su OMS at decraradu in su 1979 sa maladia irraigada, a pustis de chi s'ùrtimu casu de pigota cuntràidu in natura, causadu dae Variola minore, fiat istadu diagnosticadu in Somàlia su 26 santugaine 1977. S'ùrtima vìtima de sa pigota est istada Janet Parker, fotògrafa chi s'est impestada mentres fiat traballende in un'aposentu a subra de su laboratòriu de Henry Bedson, viròlogu de s'Universidade de Birmingham chi fiat impinnadu in una chirca a pitzus de su virus de sa pigota. S'est tratadu de s'ùnica maladia irradigada in s'istòria de s'umanidade fintzas a su 2011, cando sa peste bovina at padèssidu su matessi destinu.
Narabuia
Narbulia (in su sardu de is Narabuiesus ddi nant Narabhuìa) est una bidda de 1.770 bividoris (31/12/2018), s'agatat a bassu de su Montiferru e tenit territòriu de mari e de monti.
Su sardu fueddau in Narabuìa est de sa "limba de mesanìa", puita ca tenit elementus de su campidanesu artu (art. det. "is", verbus in -endi/-nt/-nt, pron. pers. "ddu" ) e de su logudoresu ("cherzu"-"ozzu"-"fizzu"-"iscu", "gattu", "chimbi", "battru", "baranta", "chimmanta" etc.).
Molise
Su Molise est una rezone italiana meridionale a istatutu ordinàriu. Su cabulogu est Campobasso.
Tenet istèrrida de 4 460,65 km² e contat unos 313.500 bividores ispartzidos in duas provìntzias: sa de Campubassu e sa de Isèrnia. Allàcanat in su nord cun Abrutzu, in s'ovest cun Latziu, in su sud cun Campània e Pùglia.
Belle époque
Sa Belle Époque (1871- 1914) est unu periodo de s'istoria europea, culturale e artistigu chi partit dae sa fine de s'Ottighentos e finidi cun su cominzu de sa prima gherra mundiale. S'espressione Belle Époque (S'epoca bella, Sos tempos bonos) est naskida in Frantza.
Limbas islavas orientales
Sas limbas islavas orientales derivant dae unu antepassadu cumunu, sa limba medievale de sa Rus de Kiev (sos de 9-13 sèculos). Totu custas limbas sunt iscritas in tzirìllicu.
Barnabitas
Sos Barnabitas sunu un'ordine religiosu chi est istadu approvadu dae su Paba Clemente VII in su 1533. Comente fundadores si nomenana Portolu Ferri, Giagu Antoni Moriggi, Frantziscu Zaccaria, amigu de Santu Carlo Borromeo, Gasparu Taeggio. Su nomene benidi dae sa creja de Santu Barnaba in Milanu inue Taeggio fudi parrocu. Sos Barnabitas si sunu occupados de s'istrutzione a sa giovanos, cun collegios, de sa preigascione, de missiones a su populu.
Santu Tiadoru
Santu Tiadoru est una bidda de 4.020 abitantes de sa provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
Paulinho Nogueira
Paulinho Nogueira pseudonimu de Paulo Artur Mendes Pupo Nogueira (Campinas, 8 de cabidanni 1929 – São Paulo, 2 de austu 2003) est istadu unu chitarrista e composidore brasilianu, mastru de Toquinho.
Mérida (Venezuela)
Mérida (pro estesu Santiago de los Caballeros de Mérida) est una tzitade in Venezuela.
Ziminu
Su vocabulu tataresu zimìnu, chi in limba sarda dìat a istare po "cantos", est in riferimentu a unu mandigu sardu tipicu de sas tzittades de Tàtari e Portu Turre. Si trattat de matzimene de anzone o bóinu, in ue a essere sos primos sunt su parasàmbene (lu parasangu), s'istentìna (lu isthintinu), su cannaculu (lu cannaguru), ma fintzas su coro (lu cori), su runzone (lu rugnoni) e s'isprene (la ippiena); tra tottus, peròe, su cantu pius licchittu est su primulate (lu primuratti).
Orizine
Su zimìnu si ammanizat cando si lu ponet in gravìglia, in ue si depet cocher, innàntis de li ponner sale e lu servire.
Su ziminu est tipicu de Tatari, ma non de sas biddas in su tzircundarju sou. Difattis, in tzittade si vivìat cun ortos, po mandigare ortalissa, e in prus cun su cummertziu, mentras in atterue bi aìat pastoriu po su pius; sos tzittadinos non si podìant gai mandigare sas partes pius bonas, e duncas si depìant accuntentare de sos cantigheddos (dae cue su faeddu ziminu) pius pagu pretziosos, lassende su menzus a sos riccos tzittadinos (li signori) e a sos pastores de bidda (li di li biddi).
Ziminadda
S'attividade de ammanizare su ziminu e, poi, de si atobiare in grupu po si nde lu mandigare, est giamada ziminadda, e si festat po su pius in campagna o in sos olivarios chi inghiri(aì)ant sa tzittade tataresa: in beranu e in istiu tottus sas cumpanzias de zovineddos si bidìant ind una domo de campagna e, a sero, faghìant custu rituale.
Sa ziminadda si accumpanzat a fiottos de binu, subratottu ruju e corposu (tipu su Cannonau de Sossu e Sènnaru, su Cagnulari e gai sighende), e a birdura frisca (fenugru, tamata, lattucca e appiu, tantu po nde mentovare calicuna) o fatta arrustu (cartzofa, chipuddeddas, piperone) chi si lassaìat cochende a longu impare a sa petza.
Ìsula Navassa
S'ìsula Navassa o La Navasse in limba creole, est un'ìsula ispopulada dae is Caràibes chi est amministrada dae sos Istados Unidos de Amèrica suta sa forma giurìdica de territòriu no achiridu (unincorporated territory). Su territòriu est ogetu de pretesas tantis dae parte de sos Istados Unidos comente dae Haiti. S'ìsula Navassa tirat a unos 5,2 km² e est in posidura istratègica rispetu a sa base nordamericana de Guantánamo. Est istada iscoberta dae Cristolu Columbu in su 1504 chi dd'aiat postu Navaza a nùmene
Ziminu
Atteros sinnificos
In calchi attera parte de Sardigna, po esempiu S'Alighera, cun su faeddu ziminu si cheret intender una ischiscionera, est a narrer una suppa de pischeddos de pagu soddu, chi si cochent lassendelos a buddire. Tocat a narrer chi unu tataresu, cando narat "ziminu", si riferit semper a s'arrustida de petza.
In atteros trettos galu de Sardigna, comente Bultzi, po "ziminu" si intendet sa coghidura in cassarola, cun bagna de tamata, de matzimene de anzone o crabittu; meda pius pagu solitu fit, in sa traditzione, su cunsumu de cussa de bigru, ca sos bóinos servìan po fagher late o po bi trabagliare. Galu pius raru, fintzas in cue, capitaìat peròe de fagher su ziminu a sa moda de Tàtari.
In continente, comente in Pistoia e in Liguria, su faeddu "zimino" faghet parte de sa coghina locale ma in riferimentu a unu pratteri de birduras a foza e pische.
Todi
Todi. Tzitade de s'Umbria, in provintzia de Perugia, de origine etrusca, e chi cunservat sos caratteres de tzentru mediovale. Tres brugos sunu istados isserrados intro de sos muros (mura) de 4 km. de longaria cun portas e contraffortes.Unu pagu fora de Todi s'agata s' imponente Creja de Santa Maria de sa Consolatzione, incomintzada in su 1508 cun progettu de Bramante e finida unu seculu a poi cun interventos de Baldassarre Peruzzi, de Vignola, e Antonio di Sangallo su Giovanu. A s'ala e intro si presentana chimbe cupolas, una tzentrale e ateras battoro, una po ogni abside. Unu altare barocco, mannu, cun una immagine de sa Madonna de su 1400. In su tzentru de sa tzitade sa Piatta de su Populu, magnifica, cun palattos importantes: su Palattu de sos Priores, incomintzadu su 1293 e finidu su 1337. Su Palattu de su Populu e su Palattu de su Capitanu. Custu est in istile goticu italianu, cun unu porticadu, e duos pianos cun triforas goticas. In custu palattu est ospitadu su Museu lapidariu e su Museu etruscu -romanu. In d'un ala de sa Piatta, sa Fatzada de su Duomo in istile goticu lombardu, divisa dae lesenas in tres partes, cun tres portales, mannu e bellu su tzentrale (1521). E unu bellu rosone (1520). A fiancu de su Duomo unu campanile de su 1200. S'internu a tres navadas cun pilastros e colunnas cun capitellos. In s'abside unu bellu Crocifissu pintedu subra taula de su 1200. In su tzentru urbanu sa creja de Santu Fortunadu, in una positzione dominante. Incomintzada a sa fine de su 1200, e finida in su 1400. S'internu, a tres navadas e cun abside poligonale cun su Coro in linna de sa fine de su 1500. In sa cripta sunu cunservados sos restos mortales de Jacopone da Todi (1236- 1306), frantziscanu e poeta, autore de su Piantu de sa Madonna e de su Stabat Mater (in latinu).
Martora
Màrtora o grassimile, assile, cassibi, ibirru, sbirru (Martes martes), animale pettalzu, de sa familia Mustelidi, de unos 70 cm de mannaria. Su pilu est brunu.
Castel Gandolfo
Castel Gandolfo. Tzitadina de unos 9000 bividores affaca a Roma e a su lagu de Albano, famosa po su palattu de sos Pabas, fraigadu in su sec. XVII e inue su Paba passada unu mese in s'istiu e retzidi sos fideles, ispetzialmente su mercuris, po s'Angelus, una pregadoria, e poi saludat a sos fideles chi bi accudint. A Castel Gandolfo b'est sa Specola vaticana.
Pedru Casu
Pedru Casu (Bilchidda 1878-1954) fit unu iscritore.
Gianfranco Zola
Zola, Gianfranco (Ulìana 1966 - ) est unu giogadore de pallone.Segunda punta, est istadu unu nùmeru deghe clàssicu; lestru, fantasiosu, malu a lu marcare, e capatzu de sinnare in onzi manera. Sena duda peruna, est istadu su giogadore sardu prus forte de semper e unu de sos mezus in Itàlia, in sas ùrtimas decadas. Cun su cumportamentu suo semper curretu, est istadu unu campione in intro e in foras de su campu.
Pedru Casu
Est istadu unu de sos iscritores importantes de sa literatura sarda de sa prima medade de su Noighentos.
Ziai dae pitzinnu s'est interessadu a cosas medas. Est istadu preìderu de sa bidda sua (Berchidda), pro prus de baranta annos, famadu in totu sa Sardinna pro sas prèigas suas in limba logudoresa. Est istadu maistru de italianu in sos seminàrios de Otieri e Tàtari.
Gianfranco Zola
In su 1996/97, a istajone giai cumintzada, at dassadu s'Itàlia andende a giogare in Inghilterra cun su Chelsea; in pagu tempus est devènnidu su bandelariu de s'iscuadra londinesa, istimadu dae cumpàngios e tifosos e respetadu dae sos aversàrios. Cun sa màllia de sos "blue's", chi dae annos medas non binchiant nudda, cunchistat sa Copa de Inghilterra in su 1996/97 e in su 1999/2000, sa Copa de sas Copas e sa Copa de Lega Inglesa in su 1997/98, sa Supercopa Europea in su 1998/99 e sa Supercopa Inglesa in su 2000/2001. "Magic Box", comente lu mutint sos tifosos de su Chelsea, est istadu nominadu su mezus giogadore de su campionadu inglesu in su 1997; in su 2003 est istadu elèghidu su mezus giogadore de semper in s'istòria de su Chelsea.
Pedru Casu
At collaboradu cun medas cuotidianos e rivistas, siat de Sardigna siat de su continente. At bortadu in sardu sa Divina Commedia in su 1929 e, semper in sardu, at iscritu poesias medas e bortadu in limba autores medas, non petzi natzionales.
Gianfranco Zola
In su 2003 si nche est torradu a Sardigna pro giogare cun su Casteddu; profeta in sa terra sua, in su 2003/04 at bintu su campionadu de Sèrie B ghiende s'iscuadra chi torrat a artiare a sèrie A. S'annu imbeniente est torradu a giogare in sèrie màssima a pustis de oto annos ritirende·si dae s'atividade agonìstica a sa fine de s'istajone. In su 2004, pro sos mèritos suos, est istadu nominadu dae sa reina Lisabeta de Inghilterra "Membru onoràriu de s'Imperu Britànnicu", tìtulu onorìficu massimu pro sos istranzos.
Cun sa màllia de sa natzionale italiana contat 35 partidas e 8 retes. In su 1994 at leadu parte a sos Mundiales, in manera pagu fortunada mancari s'Itàlia fiat arribada segunda; finas in sos Europeos de su 1996 non est fortunadu meda. No est istadu cunvocadu pro sos mundiales de su 1998, mancari sas retes suas de importu in sas cualificatziones. At giogadu 238 partidas, cun 90 retes, in sèrie A e 312 partidas, cun 90 retes, in Premier League.
Pedru Casu
Pro totu sa bida at isetadu sa fine de sa cumpilatzione de su Vocabolàriu sardu-logudoresu/italianu, publicadu dae pagu. At iscritu meda finas in italianu: in deghe annos at deghe romanzos e chimbe libros de contos. Su tema prus importante chi cumparit de prus est s'augùriu a sa Sardigna pro unu cras prenu de lughe.
Sartiglia
Sa Sartìglia est una cùrta a caddu, a sa manera de sas ziostras de s'Edade Mèdia, chi si faghet in Aristanis s'ùrtima domìniga de Carrasegare e su martis imbeniente. Sos cadderis chi bi leant parte, currende a parafua, devent inferchire cun un'istocu un'isteddu istampadu in mesu, chi est apicadu a unu filu, in artu, in sa pista de sa cursa; segundu sa traditzione, prus sunt sos isteddos inferchidos, prus bona at a esser s'annada in sos campos. Sa festa est amaniada dae sos grèmios artesanos de sos massajos (Santu Zuanne) e de sos maistros de linna (Santu Zosepe), chi si partzint s'aparitzu de sas duas dies de cursa.
Sa cursa est s'ùrtimu mamentu de sa festa, antibitzada dae àteros ritos sighidos meda dae sa zente aristanesa, mescamente sa bestidura de su capu de sa cursa, connotu cun su nùmene de componidori. Custu, sètzidu in una cadrea posta subra de una mesita, in unu logu frunidu cun frores e trigu, est bestidu dae duas pitzocas, mutidas massajeddas, ghiadas dae una massaja manna, chi est sa muzere de su presidente de su grèmiu. Su bestire de su componidori s'assimizat meda a su costùmene de sos massajos aristanesos de su Setighentos: sa camisa, bianca e a mànigas ampras, est presa a su bratzu cun tres fetas coloradas; su tzingheddu est largu, de pedde e cun una fìbia de prata pro regher sos cartzones. Sa cara est cuguzada dae una caratza de linna, chi non tenet bisura nen de mascru nen de fèmina, mantesa dae unu mucadore de seda annodadu in su gatzile; sa conca imbetzes est cuguzada dae unu belu brodadu e dae unu capeddu nieddu tzilìndricu chi at sustituidu sa berrita ruja, prus antiga meda. Su cojetu, una casta de gropete longu sena mànigas e serradu cun butones de prata, chi falat finas a sos ghenugros, cuguzat su restu de su bestire.
Sa Sartiglia tenet orìzines antigas meda. Paret chi siat istada introduida in Otzidente dae sos Crotziados intre su 1118 e su 1200, cando chi in Aristanis podet esser datada a inghìriu de sa medade de su sec. XIII. In sa festa aristanesa elementos de sa traditzione sarda, che a su ritu de sa fecundidade espressadu dae s'isteddu, sa mustra de s'abilidade a caddu e sa caratza de su componidori, si miscrant a elementos ispannolos, che a unas cantas partes de su bestire e, mescamente, su nùmene de sa festa chi benit dae s'ispannolu "sortija", derivadu dae su latinu "sorticula" diminutivu de "sors" chi cheret narrer sorte, fortzuna. Finas su nùmene de su capu de sa festa, su componidori, derivat dae s'ispannolu "componedor" chi fiat su mastru de campu, figura militare tìpica de sa sortija ispannola.
Santeru
Santeru (fintzas Sant'Eru o Santu Eru, in italianu San Vero Milis) est una bidda de 2.532 bividoris (santeresus) de su Campidanu de Mibhis, in provìntzia de Aristanis,collocau asutta 'e su Montiferru.
Kind of Blue
Kind of Blue est su titulu de un album de jazz de su jazzista americanu Miles Davis incisu in istudiu su 17 de austu de su 1959 in sa Columbia Records, in ambas versiones mono e stereo. Sos musicistas chi an sonadu umpare a Miles fini Bill Evans a su pianu, Jimmy Cobb a sa batteria, sos sassofonistas John Coltrane e Julian "Cannonball" Adderley. S'album est istadu prodottu dae Teo Macero e Irving Townsend. Est istadu s'lbum chi at bendidu de pius de totta s'istoria de su jazz.
Piermatteo d'Amelia
Piermatteo d'Amelia naschidu in Amelia (1448-1506). Iscobertu comente pintore mannu. Est istadu a s'iscola de Filippo Lippi, chi trabagliaiada in su Duomo de Spoleto: a Firenze est istadu a s'iscola de Fra Diamante e ada tribagliadu puru cun Andrea Verrocchio e apoi cun Pietro Vannucci, nodidu comente il Perugino (1445 – 1523) e cun issu est istadu a Roma e ada tribagliadu in sa Cappella Sistina, e ada collaboradu puru cun il Pinturicchio (1454- 1523). A Roma ada connottu Antoniazzo Romano. Un'obera importante de Piermatteo est istadu su politticu pintadu in sa creja de santu Austinu in Orvieto, ses figuras de santos, chi oe s'agatana in divescios Museos (Berlinu, Filadelfia...). Importante su Politticu de sos Frantziscanos, e chi si ammirada como in sa Pinacoteca de Terni. Importante unu dipintu de S'Antoni Abate, in su Museu Civicu de Amelia.
Òschiri
Òschiri (in cadduresu Oscari) est una bidda de sa Provìntzia de su Nord-Est Sardigna, b'abitant 3749 pessonas.
Santu Antoni Abadu de sa Marina
Sa crésia de Sant'Antoni Abadu de sa Marina est una crésia stòrica de Casteddu, ubicada in su bixinau de Marina. Oi est una retoria chi fait parti de sa parròchia de santa Eulàlia, in sa vicaria urbana de Catedrali. Sa crèsia est acapiada a su cultu de Sant’Antoni Abadu.
Òschiri
Territòriu
Òschiri est in su Logudoro e confinat cun sa Caddura. Est postu a 280m. subra su livellu 'e su mare e si bi podet arrivare passende pro sa SS199 chi cullegat Terranoa a Tatthari; est'attesu dae Otthieri 22km, 46 dai Terranoa, 50 dai Thàthari e 35 dae Tempiu. A sa bidda si podet arrivare puru in trenu cun sa frimmada a s'istatzione de Òschiri. Su Lagu Coghinas, su rimboschimentu de Su Filigosu e sos montes de su Limbara sunt esèmpios meravizosos de natura salda. In totu su territòriu de sa idda est possìbile addobiare animales meda che a sa gente ruja, sas calpas in su lagu, polcrabos, matzones, chelvos e àteros in d'onzi logu areste e chena urbanizatzione.
S.S. Lazio
Sa S.S. Lazio (Società Sportiva Lazio) est una sotziedadi de palloni de Roma.
Òschiri
Istòria
Già dae sos tempos pius antigos su territòriu de Oschiri est'istadu impitadu caza-caza dae sas populasciones de su logu. Impoltantes testimonzos sunt sos sitos archeològicos, chi umpare a su museo (sempere tancadu), dan s'idea de su chi est sa idda de Oschiri. Restos de su perìodu preistòricu comente sos Dolmen de Monte Ulia, sas Domus de Janas e sas Tumbas de sos Gigantes a Balanotti e una trintina 'e nuraghes mustrant s'evidente movimentu de s'òmine in su territòriu, specialmente pro s'isvilupu econòmicu de sas printzipales atividades econòmicas comente su pastorigare e s'agricoltura.
Kingman Reef
Kingman Reef (traduìbile iscòlliu Kingman) est unu territòriu suta s'amministratzione de sos Istados Unidos de Amèrica comentecomente a «no achiridu», e est inclùidu in sas ìsulas minores perifèricas de Istados Unidos de Amèrica. Est ispopuladu.
Santu Antoni Abadu de sa Marina
Stòria
In su logu aundi surgit sa crèsia, afaciada a Sa Costa (s'arruga Manno de oi), surgiàt su spidali de sa citadi, cun su cunventu, fraigau in su 1342, o forsis giai in su sèculu XII. Su spidali fiat arretu de s'Òrdini de is Agostinianus fintzas a su 1638, candu est stau donau a s'Òrdini de is Spedalierus de Santu Giuanni de Deus.
Kingman Reef
Est postuu a mesu tretu intre Hawaii e sas Samoa Americanas, a s'artzipèlagu de sas Ispòrades ecuadoriales.
Santu Antoni Abadu de sa Marina
Stòria
In su 1674 s’òrdini decidit de fabricai, in logu de sa capella bècia de su spidali, risalenti a su sèculu XIII, una crèsia noa e monumentali. Custa est stada cunsacrada in su 1723 de su pìscopu ausiliari Antonio Sellent, cumenti testimòngiat sa losa posta in s’àtriu de sa crèsia.
Kingman Reef
Est un'iscòlliu coraddinu cun una subrafache de 1 km². Sende chi non superat su metru de artura, s'abba de su mare ammuntat sa subrafache a s'ispissu. Costituit difatis, unu perìgulu pro sa navigatzione. Est istadu achiridu formalmente dae sos Istados Unidos su 1922.
Santu Antoni Abadu de sa Marina
Stòria
In su 1850 s’òrdini de is Spedalierus si trasladat a su Spidali Civili nou, fabricau a pitzus de su progetu de Gaetano Cima, e is localis de su spidali e de su cunventu de Sant’Antoni funt bendius a privaus. Sa crèsia monumentali est amparada de s’Arcicunfraria de sa Madonna de Ítria, istituia in su 1608.
Kingman Reef
Sas autoridades nordamericanas non permitent sa bisita de custu territòriu.
Santu Antoni Abadu de sa Marina
Faciada e foras
Sa crèsia est unu de is pagus monumentus sardus a essi fraigau cun d-unu bisu barocu a prenu. A foras su chii dda caraterizat est sa cùpola manna, surmontada de una lanterna, chi coberit totu sa fàbrica de sa crèsia. Sa faciada a s’arruga est sinnalada sceti de su portali, chi est arricu e de cualidadi pràstiga manna.
Òschiri
Istòria
No est cosa zelta ma a custu perìodu podent fina risalire sas impoltantes e misteriosas isculturas rupestres de Sant'Istevene
Martin Luther King
Martin Luther King Jr. (Atlanta, 15 de ennalzu 1929 – Memphis, 4 de abrile 1968) est istadu unu politigu e attivista americanu. Pastore protestante battista, ada lottadu contra sa segregatzione ratziale de sos negros americanos. Mortu assassinadu dae unu biancu ratzista.
Òschiri
Monumentos Sacros
Tra sas testimonias pius importantes de su perìodu de su s'edade de mesu bassa, bi sunt sas chejas de Nostra Segnora 'e Othi, de Santu Midri, de Santu Pedru e sa pius impoltante Nostra Segnora 'e Crasta, centru diocesanu fin'a su 1508, torrada sede de pìscamu dae pagu.
Santu Antoni Abadu de sa Marina
Faciada e foras
Su portali est postu intr’‘e duas grandu parastas strombadas, jai jai a aculli s’abisitadori a intrus de sa crèsia, custas parastas funt surmontadas de capitellus cumpòsitus ki arrejint una trabeatzioni ki portat a centru su stema de is Spedalièrus de Santu Juanni de Deus. A pitzus de sa gurnisa, nc’est su niçu ki a intrus nc’est su santu titolari cun su fusti in manu e unu proceddeddu a is peis. Custu niçu est contornau de ghirlandas e bòculus de grandu efetu pràstigu.
Martin Luther King
At rezidu su Premiu Nobel pro sa paghe in su 1964.
Òschiri
Monumentos Sacros
A làcanas de sas chejas creschent ateretantas biddas, chi cun su passare 'e su tempu sunt istadas abbandonadas in favore de Òschiri.
Sa panada
D'onz'annu in su mese de Austu, in Oschiri b'est sa Sagra 'e sa Panada. Un'eventu gastronomicu pro custu tìpicu produtu frommadu dae unu contenitore minore de isfoglia salida, cun a s'internu peta cunfetada. Sa pasta de farina salda e semola, mantesa modde dae su laldu, b'enit predisposta in duos cerchos, unu mannu e unu minore, chi faghent de contenitore e de carralzu. Sos ingredientes faghent de sa Panada unu piatu ùnicu de folte apoltu protèicu.
Santu Antoni Abadu de sa Marina
Intrus
Cumenti s’intrat in s’àula, s’efetu est spantosu, ca s’abisitadori s’agatat diretamenti a suta de sa grandu cùpula ki coberit totu sa crèsia. Cumenti eus nau, custa est una de is pagus crèsia barocas a pranta centralis in Sardìnnia. Custu poita sa crèsia dd’ant fabricada ex novo, cun-d’una concezioni baroca sketa. Sa primu fàbrica de-i custu tipu in Sardìnnia fut sa grandu capella de sa Piedadi, inseria a intrus in sa crèsia de su Santu Sepùlcru, ki est justu a palas de sa crèsia ‘e Santu Antoni.
Òschiri
Sa panada
Sas raighinas istòricas sunt probabilmente ispagnolas, ma Oschiri bantat sa formula pius'antiga, chi vàriat de bolta in bolta: de bitella, de anzone e/o polcu e de ambidda.
Santu Antoni Abadu de sa Marina
Intrus
Sa strutura de sa crèsia de Sant’Antoni est a pranta a otàgonu unu pagu allonghiau in diretzioni de s’assi intrada – presbitèriu, e in dònnia lau s’oberint a arrajera is grandus arcus tundus de is ses capellas ki funt delimitadas de parastas ladas de àngulu ki acabant cun capitellu corìntziu e ki arregint una trabeazioni arta e decorada de unu frisu dorau arricu meda. Totu sa componidura acentuat meda s’andamentu verticali.
Totu s’àula est caraterizada de su colori birdi de s’arrebussu ki a pitzus spìcant is doraduras de is capitellus e de is frisus fatus a stocu de sa trabeatzioni.
Òschiri
Cultura
Poeta chi sa bidda de Oschiri s'antat comente unu fizu est Dominigu Antonio Migheli, poeta osilesu, ma chi at vividu in bidda e semprere in Oschiri at fatu sa mezus òperas suas, comente Sa Briga 'e Sos Santos. Custa poesia narrat de unu fatu sutzessu de a beru in Oschiri, est a nàrrere de sa ristruturatzione de sa cheja majore: su centru e sa poesia est su fatu chi sos santos chi fint allogiados intro a sa cheja sunt istados ispostados in un'àtera cheja pius minore e duncas istaiant tropu istrintos pro no si brigare.
Santu Antoni Abadu de sa Marina
Intrus
Su grandu tzimborru de sa cùpula est scandiu de grandus arcus tundus, aundi a centru s’oberint grandus fentanas arretangularis ki illuxant su logu.
Òschiri
Cultura
In sa bidda esistit un'assòtziu de promotzione turìstica chi si jamat "Su Furrighesu".
Santu Antoni Abadu de sa Marina
Cantoria
A pitzus de s’àtriu de intrada est sistemau su balconi de sa cantoria aundi nc’est s’òrganu a duas tastieras fabricau de sa dita pistoyesa Agati Tronci, comporau in su 1887 de s’Arcicunfraria de sa Madonna de Ítria.
Is Capellas
Is capellas s’oberint a s’àula de sa crèsia cun grandus arcus tundus, e funt cobertas de bòvida a carrada. Is artaris funt totus de màrmuri coloraus.
Sa capella prus interessanti est sa de sa Madonna d’Ítria, sa segundu a manca, aundi a centru de s’artari de màrmuri nc’est sa grandu tela bitia de s’òrdini de s’Ítria, ki fiat prima in s’artari mannu de s’Oradroxu de sa Madonna d’Ítria ki ancora oi est a su costau de sa crèsia de Santu Agostini, e ki fut lassau de sa cunfraria pighedi sa crèsia de Santu Antoni a seu sua.
Altari mannu
S’arcu de sa capella de s’artari mannu tenit su matessi manniori de is atras, perou s’àula est meda prus profunda.
S’artari est de màrmuris coloraus e decorau de tarsias e càrrigu de stocus e doraduras, fitzas tropu càrrigu.
A centru de su niçu est collocada sa stàtua de su santu, e incastonau a intrus de s’artari nc’est un’arrelikiàriu cun unus cantu de arrelìkias de su santu.
Botzetus de is afriscus
Is botzetus de is afriscus de su pintori emilianu Guglielmo Bilancioni po is tìtulas de sa cùpula de sa crèsia esistint ancora e funt spratzinaus in-d’unas cantu de arregotas privadas de sa citadi.
Custus afriscus ddus at comissionau s’Arcicunfraria de sa Madonna d’Ítria in su 1884 e acabaus de su pintori in su 1886. In su 1890 s’afriscu “Sa Morti de Santu Antoni” arresurtat jai dannejau, e a su pintori ddu tzerriant po dd’arranjai. S’umididadi perou sighit a arruinai custus traballus finsas a candu, in su 1914, Antoni Scano sinnalat sa necessidadi trista de fai scrostai is arrebussus africaus ki arriscànt de nci arrui a pitzus de sa genti.
Is botzetus ki s’agatant ancora perou s’amostant sa grandu cualidadi ki depiant tenni custus afriscus. Sa cosa de prus grandu ecisu est s’ambientatzioni de is scenas, in-d’unu Orienti mìtigu e evocativu.
Repùblica Sotziale Italiana
Sa Repùblica Sotziale Italiana, fintzas connota che Repùblica de Salò, fiat un'istadu criadu de Benito Mussolini intre de su 1943 e su 1945.
Istòria
Sa Repùblica Sotziale Italiana fiat fundada dae Benito Mussolini in su nord de Itàlia. Fiat un'istadu a partidu ùnicu (Partidu Fascista Republicanu) chi fiat paris a su Partidu Natzionale Fascista in su Rennu de Itàlia. Mussolini dd'aiat fundadu a pustis de èssere liberadu in su Gran Sasso dae unu grupu de paracadutistas de sas SS. Sa repùblica fiat iscontzada in s'abrile de su 1945.
Telti
Telti est una bidda de 2.072 abitantes de sa provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
Grammatica de su sardu/Alfabetu
In s'istòria de sa limba sarda, chi durat dae belle milli annos, sos sardos ant sighidu paritzas maneras de iscrìere. Su documentu prus antigu chi nos est restadu fiat de su Regnu de Casteddu est iscritu cun sas lìteras grecas-bizantinas.
A pustis de su sèculu XI sos sardos ant impreadu belle semper s'alfabetu latinu, ma custu manìgiu est cambiadu meda in sos sèculos, in s'època giudicale, aragonesa-ispagnola e piemontesa-italiana: acurtziende-nos a sas iscrituras de sos pòpulos chi nos an dominadu.
In sos diversos tempos amus impreadu totus sas lìteras de s'alfabetu latinu, est a nàrrere sas chi sighint:
Sa pronùntzia però fiat diversa meda dae sa italiana:
In sos documentos medievales pro iscrìere sa cunsonante velare surda /k/ si iscriiat o C (es. Iudice) opuru K (es. Iudike) ma sa pronùntzia in ambos sos casos fiat "Jùdiche", (Giùighe) su re de sos regnos sardos medievales.
A pustis chi sun bènnidos sos italianos, amus comintzadu a bellu a bellu a iscrìere CH pro cussu matessi sonu: unu manìgiu chi s'est ispartinadu mescamente in s'Otighentos e in su Noighentos e chi est su chi oe sighint belle totus sos sardos.
Oe sa Q no at prus sensu de èssere impreada in neddue e est mègius a impreare semper sa C: iscriende "su cuadru", "Cuartu Sant'Aleni", etc...
Pro sa velare sonora in antis de sas vocales E e I, in època ispagnola e medas bias ancora finas a s'Otighentos, iscriiant Gu: pague imbetzes de paghe, lugue imbetzes de lughe, rugue imbetzes de rughe, guerra imbetzes de gherra. Ma oe est giustu a iscrìere GH ca totu sos sardos iscrient de gasi.
Sa J, nche l'ant impreada pro iscrìere paritzos sonos diversos: sa gi lèpia tipu sa de su campidanesu "genti" (gente), su sonu de sa j frantzesa (impreada mescamente dae su Setighentos in sa poesia logudoresa, pro iscrìere su chi in antis in totu sa Sardigna s'iscriiat "x") e sa j semi-consonàntica comente in su toscanu antigu. Custu ùrtimu impreu est su chi si podet lèghere de prus in sos iscritores nugoresos, ca si bi podet imbènnere  mortorju ,  petarju ,  massaju  e gasi sighinde: est su matessi sonu de s'italianu "iena", "massaio" etc...
Sa "d cacuminale" no est propiamente una d, ca non si narat ponende sa limba supra de sas dendes, ma un'azigu prus in dae segus, comente in pedde, porcheddu, aneddu, soddu, etc. In sos documentos medievales custu sonu s'iscriiat LL e pro custa resone in sos condaghes (sos registros antigos de sas crèsias e cumbentos medievales) podimus lèghere "sollu" imbetzes de soddu, "donnicellos" imbetzes de donnicheddos (chi fin sos fizos o sos frades de su Donnu, su Giùighe). Pro non la cunfùndere cun sa D dentale calicunu in su Noighentos at propostu de l'iscrìere DH, ma mancari gasi belle totus sos sardos iscrìent DD, e pro custa resone cumbenit a l'iscrìere de gasi.
Sa X chi si narat "scèscia" si impreaiat pro iscrìere diversos sonos: mascamente pro su sonu de sa j frantzesa, e de gasi est abbarrada in Campidanu finas a oje.