cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nuradda
Stòria
Su territòriu ‘e Nuradha est arricu de arregodus, de su tempus de sa preistòria finzas a su medioevo, importantis meda po s'archeologia. Su monumentu prusu importanti est, prus che siguru, cussu de sa seportura megalitica de Aiodda, de s'edadi ‘e su brunzu, po' da fai iant umperau is statua menhir de epocas foras de arregodu scrittu. In localidadi Nieddìu s'agatat ancora un'aposentu a tholos chi iat appartènniri, parit, a unu tempiu a putzu de una citadi nuragica prus manna. Arregodus de su tempus nuràgicus funt finzas is duas seporturas de gigantis in localidadi  Sa cott'e sa tella  forrogadas cun iscàvus fattus a fura. In custu territòriu nci funti bivius is romanus puru, in su monte ‘e Cannedu du at ancora fàbbricus chi faiant parti de is bàngius romanus de s'edadi imperiali. De pagu anti agatau tres seporturas de s'epoca imperiali in localidadi Aravoras de acciungi a cussas giai connottas de Pibitzoi e Pranu ‘e fa, arriccas de tottu s'assortimentu de munèras, broccàs, làntias e pratus. S'omini a sighiu a bìvi in cussu logu in i seculus appustis puru, comenti testimòngias sa sepoltura tardo-medievali e sa necropoli (campusantu antigu) agatada ultimamenti a Sa Coronedda, accanta de sa crèsia antiga de Santu Sarbadori, arrutta e scarèscia.
Sardigna
Istòria
De importu, suta sos Piemontesos, su perìodu "revolutzionàriu" de sos annos 1793-1796, cun unu protagonista mannu: Juanne Maria Angioy. Su Rennu de Sardigna addurat cun totas sas prerogativas suas fintzas a su 1847, cando su re Càralu Albertu cuntzedit sa "Fusione Perfetta" cun sos istados continentales de su rennu. In su 1861, a pustis de sas duas primas gherras de indipendèntzia italiana e de sas conchistas garibaldinas, mudat nòmine in Rennu de Itàlia. In su sèculu de binti sunt de ammentare sos fatos de sa Brigata Tàtari in sa Prima Gherra Mundiale, dae chi s'est ischidada torra s'identidade e su natzionalismu sardu. De su 1921 est sa nàschida de su Partidu Sardu de Atzione, fundadu, cun àteros, dae Emìliu Lussu.
Su fascismu at tènnidu dificultate meda a s'instaurare in Sardigna. In su 1924 Benito Mussolini mandaiat in Sardigna su generale Gandolfo pro isperrare su Partidu Sardu de Atzione (chi teniat tando su 30-40% de sos votos): naschet s'esperièntzia de su "sardu-fascismu", est a nàrrere sa gestione de su PNF in Sardigna dae sa dereta de su PSdA, ghiada dae Paolo Pili. In càmbiu, Mussolini finàntziat sa Lei de su Milliardu, ma comintzat un'òbera de italianitzatzione fortzada de Sardigna, colonitzende cun vènetos is paules a intre Terraba e Aristanis, e atachende s'impreu de sa limba sarda, "natzionalitzende a s'italiana" sas massas sardas puru.
In sa II Gherra, Casteddu fit casi deruta de is bombardamentos anglo-americanos, ei sos nazi-fascistas aiant operadu una ritirada istratègica dae s'Isula. In sos annos chi sighiant, in Casteddu si fit acodrada una Consulta pro iscrìere un'Istatudu de Autonomia, chi fit aprovadu, in formas moderadas e partzialmente autolesionistas pro sa Sardigna, in s'ùrtima sètzida de sa Corona costitudora in su 28 de freàrgiu de 1948: est sa nàschida de sa Regione Autònoma de Sardigna, isperu e disisperu de sos annos postbèllicos.
In sos annos '50 ant picadu comintzu fatos noos. Est istada bogada sa malària, gràtzias a su dinare de sa fundatzione Rockefeller, e custu est istadu unu fatu bonu pro sas populatziones de sas marinas e su turismu. In su matessi tempus ant impostu però sa tzerachia militare: unu muntone de ètaros leados a sas atividades econòmicas e postos in suta de sa cumpetèntzia militare de sa Nato e de sos americanos: Su 60% de totus sas tzerachias milidares italianas sunt, a die de oe, in Sardigna. De sos annos '60 imbetzes est su "Pranu de Rinàschida", una leze de s'istadu italianu chi cuntzediat finanziamentos agevolados pro fagher a naschere industrias mannas in Sardigna. Gai sunt nàschidos sos polos chìmicos Portu Turre e sas rafinerias in Sarroch. In sos annos '70 pro sa legge contra a su banditismu in Sardigna fit istada finanziada s'industria de Otzana. Ma, a pustis de tantos annos, si podet narrer chi in parte est istadu unu faddimentu, pro sos dannos ambientales e pro cussos economicos massimu in su casu de Otzana. S'industrialitzazione at creadu puru grandes cambiamentos sotziales. Ma in su matessi tempus ant fraigadu in cussos annos diversas infrastrutturas chi ant mezoradu meda su livellu istrutturale e economicu de s'isula.
Sa Regione
Sa Sardigna est una de sas 5 regiones autònomas a istatutu ispeciale de Itàlia. Sa Sardigna est s'ùnica Regione de Itàlia (imparis cun su Veneto) chi sa zente sua at de manera ufitziale su nùmene de «popolo» dadu dae su Parlamentu italianu.
Assentada in sa Costitutzione de sa Repùbrica Italiana, est nàschida in su 1948. Sas primas eletziones bi sunt istadas in su 1949.
Oe, su presidente de sa Regione est Christian Solinas.
Sa Regione tenet 4 provintzias e una tzitade metropolitana:
Limba
Sos sardos impare a s'italianu faeddant su sardu, limba neo-latina reconnota comente ufitziale paris cun sa de s'istadu in su 1997, a pustis de medas peleas chi punnaiant a custu iscopu, ma puru ateras limbas chi sardas no sunt e costituint minorias, comente a su galluresu, cunsideradu dae unos cantos che unu limbazu autònomu, o unu corsicanu chi si assimizat a cussu de sa bidda de Sartene, o isulas linguisticas a contu insoro, che a s'aligheresu, una variante de su catalanu orientale, su venetu in Fertilia, Maristella, Arborea e Tanca Marchesa (belle iscumpartu, peroe). Sigundu a un'istudiu de sa regione, su sardu lu diant a connoschere unas 1.495.000 persones e faeddare unas 1.000.000, a fronte de su 3% ebbia chi naraiat de no lu connoschere, de no lu cumprendere e de no lu cherrere imparare. Ant sinnaladu chi, peroe, bi at s'arriscu chi su sardu diat a poder andare intre pagu tempus in estintzione, si no si ponet remèdiu, ca no bi est galu su bilinguismu, sigomente bi at unu stigma assotziadu a custa limba e in sos ufìtzios pùblicos no s'impreat a favore, oe, de s'italianu ebbia: sa majoria de sardos est oe in die italianitzada.
Turismu
S'ìsula est fentomada pro sas localidades turisticas suas, e intra custas podimus ammentare sa Costa Smeralda, sas isulas de Madalena e Cabrera, sa tzitade de S'Alighera, pro sas calas ispantosas de s'Ogiastra incastradas in sas falèsias calcàreas artas: Cala Goloritzè, Cala Luna, Cala Gonone e puru pro s'internu sou, e in particulare su Gennargentu. In sos ùrtimos annos in su Sud ant fraigadu paritzas locandas e sìtios turìsticos (a SE Crabonaxa e Murera a SO Santa Margarida e Guàrdia de is Morus de Pula, Chia). Interessantes pro su turismu, s'archeologia de sas Ìsulas de s'Arcipèlagu sulcitanu (Santu Antiogu e San Pietro): in custu arcipèlagu in su perìodu Maju - Làmpadas faghent oe galu sa pisca de su Tunnu Ruju (Tunnus Tynnus) cun sos brancos de tunnos chi benint dae s'Atlànticu, in fase riprodutiva.
Noa York
Noa York (New York City in inglesu) est istada sa tzitade pius populada de sos Istados Unidos dae su 1790 (como ada 8,336,697 milliones de abitantes (2012)), e s'area metropolitana est una de sas prus mannas de su mundu. Custa metropoli ada una influentzia subra su cumerciu mundiale, sa finanza, sa cultura, sa moda e s'ipetaculu.
Elisabetta Canalis
Elisabetta Canalis est nàschida in Tàtari su 12 de Cabidanni de su 1978. Est una showgirl, attrice e modella sarda.
Biografia
Su babbu est radiòlogu e professore universitàriu, sa mama maistra de lìteras in pensione, su frade Luigi est radiòlogu issu puru.
Pustis sa maturidade clàssica, leada in su Litzeu "D.A. Azuni" de Tàtari, andat a istare in Milano ue s'iscriet in Limbas e Literaduras Istràngias in S'Università Statale. Pigat parte a unos cantos casting, finas su pro su film Il pesce innamorato de Leonardo Pieraccioni. In su 1999, addia de presentziare comente valletta a sos Telegatti e fàghere unu spot pro sas caramèglias M&M's, dda issèberant comente velina pro sa trasmissione Striscia la notizia. Faghet custu triballu finas a su 2002, impare a Maddalena Corvaglia, chi si faghet amiga sua de coro.
In su 2002 issa e Maddalena Corvaglia faghent unu calendàriu pro sa rivista GQ.
In su 2004 est sa protagonista de su videoclip de sa cantzone de Biagio Antonacci, Convivendo. In su 2005 est protagonista, impare cun Fabio De Luigi, de sa de duas sèrias de sa sit-com Love Bugs, dereta de Marco Limberti.
A pustis, si nde andat a sos Istados Unidos pro pigare parte a cursos pro atores e de limba inglesa. Aparet finas in duos film: Deuce Bigalow - Puttano in saldo (2005), de Mike Bigelow, cun Rob Schneider, e Decamerone (2007), de David Leland, ma ambaduas sas bortas faghet pagus prus de unu cameo.
In su 2005 conduit, pro una chida, Striscia la Notizia paris a s'ex collega Maddalena Corvaglia. In su 2006 leat parte a su cine-panetone Natale a New York, de Neri Parenti, ue est sa fìgia de Christian De Sica. In s' ispetantu, est paris cun issu in televisione in tzertas unas reclamizaduras de sa Tim e nde diventat testimonial.
Torrat a costàgiu de Sandro Piccinini in Controcampo Ultimo Minuto a s'incomintzu de s' istagione 2006/2007. In su 2007 presèntziat fissa in su programa de sa Gialappa's band Mai dire Martedì, agiudende in sa condutzione su Mago Forest. Conduit fintzas su Festivalbar paris a Giulio Golia e Enrico Silvestrin. In su matessi annu leat parte comente ospite a surpresa in Buona la prima, trasmissione de Ale e Franz de improvisatzione, in unda in Italia Uno.
Vida brivada
Elisabetta Canalis est una pitzoca isportiva, praticat su kickboxing e narat de èssere tifosa de su 'Inter.
Nurri
Nurri est unu comunu de 2.431 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Elisabetta Canalis
Vida brivada
Narat fintzas de èssere una fan de su rapper Eminem e s' at fatu tatuare su nòmene suo in su bratzu ca narat chi l'apet fatu cumpangia cun is cantzones suas in sas dies tristas (mancari imoe su tatuàgiu siat istadu tramudadu in una canaca de rosas).
At tentu relatziones cun tzelebridades nòdidas, che a su fubaleri Christian Vieri e a su diretore cinematogràficu Gabriele Muccino.
In su 2008 s' est nadu chi esseret istada fastigiende cun fubaleris de Serie A in atividade, che a su romanu Manuele Blasi (chi giogat in sa Napoli) e su brasilesu Reginaldo Ferreira da Silva (de su Parma). Innantis si fiat finamentas faeddadu de aventuras, semper negadas, cun su fubaleri Didier Drogba, su campione de mototziclismu Valentino Rossi e s'imobiliarista Niccolò Minardi.
Martis (bidda)
Martis (o Maltis) est una bidda de 630 abitantes in sa provincia de Tathari.
Enciclopedia
S' Enciclopedìa est un obera de riferimentu e unu compendiu chi cuntenit diversas  notizias  de diversos ramos de s'ischire. E amustrat sos varios argumentos in òrdine alfabèticu. Su nùmene benit dae su grecu enkyklopaideia, est a nai imparu cumpridu. Sas enciclopedìas esistin dae pius de 2000 annos; sa pius antiga podet esse cunsiderada sa Naturalis Historia de Plinio. Meda importante est istada in s' istòria moderna (sa Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers) criada in Frantza in su periodo de s'Illuminismu dae Denis Diderot e Jean le Rond D'Alembert. Sa Enciclopedìa fit istada pubricada a volumes singolos a partire dae su 1751 a su 1772.
Mònaco
Mònaco (pronùntzia frantzesa: [monako]), ufitzialmente Printzipadu de Mònaco (in frantzesu: Principauté de Monaco), est un'istadu-tzitade soberanu e micro-istadu, postu a manu de sa costera frantzesa, in s'Europa otzidentale.
Sa limba ufitziale est su frantzesu, ma fintzas s'italianu e s'inglesu sunt meda faeddadas o a su nessi cumprèndidas. Bi si faeddas poi su monegàscu, dialetu de su lìgure. Est membru de s'Organisation internationale de la Francophonie.
Mancari de istèrrida meda pitia Mònaco est nodiu, essende abitadu dae personàgios ricos e famados, chi nde faghent logu de atraida pro turistas e fintzas motore econòmicu in s'àrea mediterrànea. Si càrculat ca unu 30% de is bividores suos siant ultra-millionàrios.
Eugèniu de Savoja
Eugeniu de Savoia, Printzipe de Soisson. Fizu de E.Mauritziu de Savoia-Carignano.
Biografia
Naschidu in Frantza, a Parigi su 1663. E fizu de Olimpia Mancini netta de su Card. Mazzarino. Omine religiosu,e meditativu. A vinti annos lassat sa Frantza e si offridi a s'imperadore de Austria, Leopoldo. Destinadu a unu reggimentu de Dragones partitzipat cun valore  a sa liberatzione de Vienna (1683). In su 1690 diventat generale e unu de sos mannos: in su 1693 est cumandante de s'esercitu imperiale. Cumbattidi vittoriosamente contra sos Turcos a Zenta (1697) costringhinde su Sultanu a frimmare sa paghe de Carlowits. Si 1715 sos Turcos minettant s'occidente cristianu.
Su 1715 sos Turcos assediant Petervaradino affacca a su Danubiu. Su 15 de austu 1715 Eugeniu attaccat battaglia e isbaragliat su nemigu in una battaglia campale. Belgrado (1717). Sa tzitade est in manu a sos Turcos, difesa dae 30.000 soldados isceltos, e 200.000 omines sunt arrivende in agiudu. S'esercitu imperiale assediat sa tzittade, e cando s'esecitu turcu arrivat su 31 de triulas, si accampat a palas de sos assediantes, chi diventant assediados.
Principe Eugeniu cun una ispettaculare manovra a de notte, a s'avreschida attaccat de fronte s'esercutu Turcu e ottenit un'atera increibile vittoria e sa resa de sa tzittade de Belgrado. At cumbattidu puru contra sos Frantzesos, otteninde  una vittoria detzisiva po sa liberatzione de Torinu (1706). Est istadu puru unu diplomaticu, e amantiosu de sa cultura. In palattos chi s'est fattu fraigare ada regoltu medas oberas  d'arte: pinturas, isculturas, aratzos, liberos. Ispantosos sos giardinos de su Palattu Belvedere a Vienna po sas piantas raras, esoticas, fiores, e funtanas.
Est mortu su 21 de abrile 1736.
Bòsnia e Erzegòvina
Sa Bòsnia e Erzegòvina ( in bosnìacu, croatu e serbu Bosna i Hercegovina, pronuntziadu  [bôsna i xěrt͡seɡoʋina]; in alfabetu tzirillicu: Босна и Херцеговина), narada fintzas Bòsnia-Ertzegòvina, fatu-fatu est inditada fintzas petzi cun Bòsnia, est unu istadu de s'Europa sud-orientale posta in sa penìsula Balcànica. Sa capitale e prus manna tzitade est Sarajevo.
Mònaco
Forma istatale
Dipendente dae sa Repùblica de Gènova, de chi is Grimaldi finat una de is famìllias patrìtzias, est istadu relativamente autònomu dae su 1297.
Bòsnia e Erzegòvina
S'istadu tenet una legisladura bicamerale e una presidèntzia cumposta de tres membros de onniunu de sos tres grupos ètnicos majores. Su pòdere de su guvernu tzentrale est nointames meda allindadu, sende chi s'istadu est fortemente detzentralizadu e partzidu in duas entidades autònomas: sa federatzione de Bòsnia e Erzegòvina e sa Repùblica serba de Bòsnia e Erzegòvina, cun una de tres regiones, su distretu de Brčko, guvernados localmente. Sa federatzione etotu cunsistit de 10 unidades federales - sos cantones.
Mònaco
Forma istatale
Sa soberania de s'istadu fiat reconnota ufitzialmente in su 1861 e fiat fatu monarchia costitutzionale in su 1911. Su prìntzipe Albert II chi comente chi siat cunservat pòderes medas mannos. Is Grimaldis (chi sunt una de is prus antigas dinastias de su mundu) ant regnadu subra s'istadu in manera sighida dae su 1297, francu in su 1731, cando su pòdere fiat passadu a is Goyon de Matignon in su 1949, cun is Polignac.
Bòsnia e Erzegòvina
Atualmente est unu potentziale candidadu a s'intrada in s'Unione Europea e est candidadu a s'intrada in s'Alleàntzia Atlàntica dae su 2010. Est membru de su Cussìgiu de Europa dae s'abrile 2002 e membru fundadore de s'Unione Mediterranea.
Mònaco
Forma istatale
Mancari indipendente sa defensa sua est suta responsabilidade de sa Frantza. Mònaco mantenet comente chi siat unidades militares minores.
Bòsnia e Erzegòvina
Geografia
S'istadu tenet istèrrida de 51,197 km2  contat populatzione de unos 3.871.000 bividores. Allàcanat in su norte e in s'ovest cun sa Croàtzia, in s'est cun sa Sèrbia e in su sud cun su Montenegru. Tenet territòriu de costera de petzi unos 20 km chi ddi dant bessida a su mare Adriàticu, in s'àrea a inghìriu de sa bidda de Neum.
Mònaco
Economia
S'isvilupu econòmicu at agatadu impulsu a partire dae su de 19 sèculos, cun s'aberta de su primu casinò, in Monte Carlo, e de una ferrovia chi ddu collegaret a Parigi. Dae tando s'istadu s'est fatu destinatzione turìstica e logu de villegiatura pro persones famadas e ricas. In tempos prus reghentes est diventadu fintzas tzentru bancàriu e at diversificadu s'economia sua cun servìtzios e indùstrias. Mònaco est unu paradisu fiscale. Onni annu acasàgiat su Grand Prix de Mònaco.
Mancari formalmente non siat parte de s'Unione Europea, pigat parte a unas cantas polìticas de s'Unione, comente duanas e controllos de is làcanas. Mònaco usat s'euro che sola valuta currente e faghet parte de su Cussìgiu europeu dae su 2004.
Bòsnia e Erzegòvina
Geografia
Su clima de sa Bòsnia e Erzegòvina est continentale, caraterizadu de istadiales bascosas e ierros fridos e niosos. Su chirru prus meridionale presentat clima prus caldumu de tipu mediterràneu.
Istòria
Sa Bòsnia e Erzegòvina est una regione in ue s'agatant rastas de s'òmine chi remontant a su neolìticu, pèriodu istòricu cando sa regione fiat populada dae pòpulos illìricos e tzèlticos. S'arribbu e s'acussorgiadura de gentes islavas in s'àrea est acontessidu intre su de 6 e su de 9 sèculos p.C. Issos aiant istabilidu in ie su primu banatu de sa regione, su banatu de Bòsnia, in su de 12 sèculos. In su de 14 sèculos su banatu fiat pois evòlvidu in su Rennu de Bòsnia, in antis de intrare in s'Impèriu otomanu, suta su poderiu de su cale diat abarrare dae su de 15 fintzas a su de 19 sècuolos.
Est a sos otomanos chi si depet s'ispainadura de s'islam, ma a issos si depent fintzas medas contributos culturales e sotziales chi oe iscerant sa regione. In su de 1878 sa Bòsnia fiat annessionada a s'Impèriu Àustro-Ungheresu chi bi diat mantènnere cuntrollu fintzas a sa fine de sa prima gherra mundiale, cun s'iscontzu de s'impèriu etotu. In su perìodu intre sas duas gherras mundiales faghiat parte de su neo-costituidu Rennu de Jugoslàvia.
Economia
Sa Bòsnia-Erzegòvina s'agatat acarende sos problemas ligados siat a si nde dèpere torrare a pesare dae sos iscontzos de sa gherra, siat su de si dèpere cunvèrtere a una economia de mercadu.
Durante su sotzialismu, s'economia bosnìaca s'apoderaiat susetotus subra s'indùstria, sas esportatziones èsteras e sa massaria. Sa gherra at tentu su resurtu de faghere ruere s'economia de su 60% e fintzas distruere sas infrastruturas. Su disimpreu oe comente oe s'agatat a prus de su 38% e a custu s'acumpàngiat fintzas unu dèpidu pùblicu meda mannu.
Su rèdditu peròmine est istadu carculadu in su 2010 a su 29% de sa mèdia europea. Atualmente si podent annoditzare sinnias de progressu in cumparàntzia cun sos annos passados.
Demografia
A sos perchentos ètnicos currespondent aprossimadamente sos de sas creèntzias religiosas, sende chi sos bosnìacos sunt musulmanos, sos serbos ortodossos e sos croatos catòlicos. Unu bator perchentu s'ispartzit intre protestantes, àteos e ebreos.
Superga
Superga est unu montigu de pius de 600 m subra subra su mare chi s'agatat a s'estu de Torino. Subra su montigu s'agatada una Basilica, fatta fraigare dae su Duca Vittoriu Amedeu de Savoia, in sighidu a unu votu.
Fudi su 1706 e i sos frantzesos assediaiana Torinu. In agiudu de su fradile benidi Eugeniu Savoia-Carignano cun truppas imperiales austriacas, e custu  agiudu est detzisivu po sa derrota de sos Frantzesos. Su duca affidat a Filippu Juvara s'ingarrigu de su progettu de sa creja. Sa basilica est inaugurada su 1° de santandria de su 1731.
Sa creja est a pianta chirculare cun una tzimbònia in istile barocco, su pronao e duos campaniles islanciados. In s'internu de sa creja istatuas obera de Filippu e Ignatziu Collino. Sutta su presbitèriu una cripta po sa sepoltura de sos Savoias fintzas a Carlo Alberto. Subra su montigu de Superga est ruttu s'aereo chi trasportaiada s'isquadra de calciu de su Torino ( su 4 de maju 1949).
Rènniu de sos Paisos Bàscios
Sos Rènniu de sos Paisos Bàscios (in olandesu Koninkrijk der Nederlanden, in frisone Keninkryk fan de Nederlannen, in papiamentu Reino Hulandes), est un'Istadu postu intre s'Europa otzidentale e s'Amèrica tzentrale cun una populatzione de unos 17 milliones de bividores, membru de s'Unione europea. Sa capitale est Amsterdam.
Sa forma istitutzionale est sa monarchia, cun su soberanu de sos Paisos Bàscios cale cabu de Istadu. S'istatutu de su rènniu de sos Paisos Bàscios est de su 28 santugaine 1954.
Populatzione, istèrrida e moneda
Source Aruba: Central Bureau of Statistics
Source Netherlands:
Matteo Salvatore
"Si s’Italia eppered'appidu un appenas de dignidade e de onore s’alta Pulya no fit istadu su logu de su cultu de Padre Pio ma de Matteo Salvatore"
Rènniu de sos Paisos Bàscios
Populatzione, istèrrida e moneda
Source Netherlands Antilles: Central Bureau of Statistics - population and area
Matteo Salvatore
- Alessio Lega
Rènniu de sos Paisos Bàscios
Populatzione, istèrrida e moneda
* Su territòriu de sos Paisos Bàscios non cumprendiat Bonaire, Saba e Sint Eustatius fintzas a su 10 de santugaine 2010.
Matteo Salvatore
Matteo Salvatore (Apricena, 16 lampàdas 1925 - Foggia 27 austu 2005) est istadu unu composidore e cantante de musica popolare, e interprete de cantos tradizionales de su Gargano (Puglia).
Biografia
Aiat vividu s'infanzia in povertade comente totta s'Italia daboi de sa prima gherra mundiale. S'infanzia e ispetzies sa povertade sunu temas chi sun quasi sempre poresentes in sas cantones suas.
Dae sos annos ‘50 in poi, sempre accumpagnadu dae sa chiterra aiat cantadu cantones allegras e comicas, cun partes ironicas e irriverentes.
Michele Ruggieri
Michele Ruggieri (Spinazzola 1543 – Salerno 1607). A Napoli si laureada in Dirittu, utroque iure. Diventada gesuita, e partidi po su lontanu Oriente. Arrividi in India, e in ses meses imparada sa limba de su logu (Malabar). Benidi imbiadu in Cina (Macao). Est unu de sos primmos gesuitas chi ottenidi de intrare in Cina (1582). In Cina creada sa primma iscola de cinesu po istranieros. In su 1584 pubblicada unu catechismu in cinesu. Torrada a Roma in su 1588, e si retirada a Salerno, inue finidi sa tradutzione in latinu de sos Battoro Liberos ( testos cinesos classicos).
Hu Shuli
Hu Shuli in (cinesu: 胡舒立) est naskida in Pechino in su 1953 edd'est una giornalista e un editore. Est istada su cabu redatzione de su giornale China Business Times e in su 1998 aiat fundadu sa rivista bimestrale finanziaria cinesa Caijing.
Romania
Sa Romania (in limba romuna: România [romɨˈni.a]) est una repùblica unitària semi-presidentziale, posta in su chirru sud-estu de s'Europa tzentrale, membru de s'Unione europea. Sa capitale est Bucarest.
Hu Shuli
Fit istada una guardia ruja (in cinesu:红卫兵) e poi si fit arruolada in s'Esercitu Populare de Liberazione (in cinesu: 中国人民解放军). Dae su 1978 a su 1982 aiat istudiadu in s'Universidade popolare cinesa, como jamada Universidade de Cina "Renmin", inue si fit laureada in giornalismu. In su 1989 aia' manifestadu, umpare a sos istudentes, in sa Piatta Tienanmen e daboi fit andada a si perfezionare in sos istudios de giornalismu a s'Universidade de Stanford in sos Istados Unidos.
Romania
Geografia
S'istadu tenet istèrrida de 238.391 km² e populatzione de unos 19.950.000 bividores, chi nde faghent su de 7 prus populados istados de Unione europea. Allacanat in su norti cun s'Ucraina, in su nord-estu cun sa Moldova, in su sud cun sa Bulgaria, in su sud-ovest cun sa Sèrbia, in su nord-ovest cun s'Ungheria e in s'estu tenet bessida a su Mare Nieddu. Totu sa làcana meridionale est dada de su Danùbiu, chi est su segundu prus longu frùmene de su continente. Sa cadena montosa de is Carpatzos atraessat sa Romania de norti fache a sud-ovest,arribende a artària majore de 2544 metros, cun su pitzu Moldoveanu.
Istòria
Sa Romania moderna est formada aprossimadamente de is territòrios de s'antiga provìntzia romana de sa Dàcia e est istada costituida in su 1859 cun s'unimentu de is printzipados de Moldàvia e de Valàchia. S'istadu, chi aiat assumidu su nùmene atuale giai dae su 1866, at balangiadu indipendèntzia dae s'impèriu Otomanu in su 1877. A s'acabu de sa prima gherra mundiale ddi fiant annessionadas Transilvània, Bucovina e Bessaràbia.
Economia
Oe s'economia romuna s'apoderat mescamente subra sos serbìtzios e s'esportatzione de màchinas e energia elètrica. Dae sa prima deghina de annos de su de 21 sèculos s'economia at tentu crèschida lestra, fintzas is standard de calidade de sa vida si sunt addelantados e sa Romania tenet inditos de isvilupu umanu artos. Tocat a nàrrere però ca, posta in cumparàntzia cun is àteros membros de s'Unione europea, abarrat unu de is istados prus poberos, cun rèdditos e cunditziones de vida prus incuidos.
Demografia
Sa Romania est membru de sa NATO dae su 2004 e de s'Unione europea dae su 2007. Unu 90% de sa populatzione s'identìficat che cristianos ortodossos e tenet su romunu che limba mama. Sa minoria linguìstica prus manna est rapresentada dae s'ungheresu, faeddadu in sa regione tzentru-setentrionale de Transilvània. In ie s'agatat fintzas sa segunda minoria linguìstica, costituida dae tedescos.
Brett Gaylor
Brett Gaylor (*1977) est unu realizzadore de documentarios canadesu chi, creschidu in Galiano Island in sa British Columbia, vivet in Montreal in su Quebec. Est istadu su chi at criadu opensourcecinema.org, una comunidade de video remix. Est finas su produttore web de Homeless Nation.org, unu progettu in su web dedicadu a allargare sa possibilidade de tottu a partecipare a sa cultura on line. S'attivismu sou est indirizzadu a dimustrare chi sas normas e legges relativas a sa propriedade intellettuale in s'era de su peer-to-peer e de su file sharing, de e-mule, Napster, Torrent, ecc. cherene modificadas.
Mèssicu
Su Mèssicu (in ispagnolu: México), ufitzialmente, is Istados Unidos Messicanos abbreviadu "IUM" (in ispagnolu: Estados Unidos Mexicanos ), est una federatzione de s'Amèrica setentrionale. Allàcanat in su norti cun is Istados Unidos de Amèrica, a su sud e a s'uestu est bagnadu cun s' otzèanu Patzìficu, a su sud-estu cun Guatemala, Belize e est bagnadu cun su mare de is Caraibes, e a s'estu cun su Golfu de su Mèssicu. Is Istados Unidos Messicanos sunt una federatzione de trintaduus istados federados, su cabu de logu est sa tzitade de Mèssicu, sa cale est una de sas àreas metropolitanas prus populadas de su mundu. é intratu in s OCIE in 1994 e paisu membru de su G 20
Sa sotziedade est disvariada, cun medas culturas e limbàgios.
Mara
Mara est una bidda de 808 abitantes in sa provincia de Tathari.
Unione degli Studenti
Su movimentu Unione degli Studenti (UDS) est unu sindacadu de sos istudiantes italianu chi faghet parte de sa Rete della Conoscenza. Faghet parte, a livellu europeu, de s'OBESSU, organismu chi regollit sos istudiantes de s'Europa. Su ordinadore natzionale est Roberto Campanelli. Oe cun 30.000 istudiantes est s'organismu prus mannu de s'Itàlia.
Istòria
S'Unione degli Studenti l'ant fundada in Roma su 12 de martzu de su 1994 comente deliberatzione de unu cungressu chi b'aiant pigadu parte sas delegatziones de totu sos istudiantes de s'Itàlia. Dae su 2006 s'Unione degli Studenti est autònoma de su totu, dae cando sa CGIL at suspèndidu su Patu de Traballu chi legaiat sas duas organizatziones.
Sos printzìpios de su movimentu sunt: s'egualidade, sa democratzia, sa laitzidade, sa solidariedade e s'antifascismu.
S'organizatzione faghet parte de sa manca sotziale in Itàlia.
S'assòtziu est abertu a totu sos istudiantes chi nde cumpartzant sos printzìpios e sos programmas, chene pigare in cunsideru diferèntzias in contu de religione, opinione polìtica, natzionalidade, professione o orientamentu polìticu o sessuale.
Creative Commons
Creative Commons (CC) este un'organizzatzione non profit dedicada a sa espansione de sa condivisione e a su pubblicu utilizzu de sas oberas de creatividade.
Califòrnia
Sa Califòrnia est unu istadu federadu de is Istados Unidos, chi s'agatat postu in su Sud-Ovest de sa natzione, a làcana cun su Mèssicu.
A Nord faghet làcana cun s'istadu federadu de Oregon e a est cun is de Nevada e Arizona. A s'Ovest si ghetat in s'Ocèanu Patzìficu.
Cun unos 40 milliones de bividores est s'istadu prus populadu de sos Istados Unidos e su de tres pro istérrida.
Est tzentru econòmicu, curturale e fintzas de s'indùstria tzinematogràfica de importu mundiale.
Is tzitades prus mannas sunt: Los Angeles, San Diego, San José, San Francisco, e sa capitale Sacramento.
Malcolm X
Malcolm X (pronuntzia /ɛks/) (naskidu Malcolm Little; Omaha 19 de Maiu 1925 – New York, 21 Frealzu 1965), connottu puru comente El-Hajj Malik El-Shabazz (in arabu: الحاجّ مالك الشباز ‎), fit unu Afro-Americanu de religione Mussulmana e un'attivista pro sa difesa de dirittos umanos. Segundu sos ammiradores suos fit un'avvocadu coraggiosu pro sos deretos de sos Afro-Americanos, pro sos detrattores suos inveces fit unu chi alimentaiada ratzismu e violèntzia. In d'onnia casu est istadu cussideradu comente unu de sos Afroamericanos pius influentes e importantes de s'istoria.
Malcolm X fit naskidu in Omaha, Nebraska. Cando issu aiat 13 annos fit mortu su babbu e issa mama fit istada reclusa in d'unu manicomiu. Poi de ae' vividu pro diversos annos in orfanatrofios e collegios, issu at comintzadu a bintrare in cuntatu cun su mundu de sa criminalidade in Boston e New York. In su 1945 Malcolm X est istadu cundennadu a passare dae otto a deghe annos in galera. Mentre fit impresonadu Malcolm X es diventadu unu membru de s'organizadura musulmana jamada Nation of Islam. In su 1952 fit ja unu de sos leader de su movimentu e pro guasi 12 annos est istadu su personaggiu pius rapresentativu de sa Nation of Islam. In su mese de Martu de 1964 pro tensiones cun Elijah Muhammad lasseit s'organiazzatzione. In cussu issu est diventadu unu musulmanu sunnita e aiat fattu unu pellegrinaggiu a sa Mecca. In pius aiat viagiadu meda in Africa e in Medio Oriente. Gai fundeit sa Muslim Mosque, Inc., una organizadura religiosa e sa natzionalista Organization of Afro-American Unity. Mancu aiat fatu un annu dae cando aiat lassadu sa Nation of Islam, chi Malcolm X est istadu assassinadu in New York in su mentris de unu comìtziu.
Stalinismu
Su faeddu stalinismu o istalinismu, in sentidu istrintu, inditat sa polìtica de Stalin in su perìodu cando fiat a càbudu de s'URSS, dae su 1924 a su 1953, ma de fatu teniat peculiaridades fortes chi ddu seberaiant siat in sa lìnia polìtica de unos àteros teòricos comunistas (pro esempru Lev Trockij e Rosa Luxemburg), siat in su leninismu bisadu dae Lenin.
Su trèmene fiat impreadu a primìtziu durante sos annos '30 dae de is crìticos de Stalin, ma aiat agatadu a fatu legitimidade in su dibatu istoriogràficu. Segundu unas cantas iscolas de pensamentu, s'istalinismu est istadu unu momentu de reatzione chi at neutralizadu sa segadura acontèssida cun sa rivolutzione de santugaine, aporrende sa Rùssia a unu perìodu prus simigiante a cussu tzarista, caraterizadu dae motivos natzionales fortes e dae unu guvernu autocràticu e dispòticu. Unos cantos istòricos marxistas sutalìniant ca cun s'istalinismu si fiat afirmada una classe sotziale de funtzionàrios e buròcrates noa, a su contras de sos ideales rivolutzionàrios.
Ddoe sunt fintzas iscolas de pensamentu chi negant sa legitimidade de su trèmene, cunsiderende is polìticas de Stalin una cunsighèntzia naturale de su leninismu. Intre de custas interpretatziones s'agatat siat un'interpretatzione apologètica (chi fiat istada fintzas sa apoderada dae s'istoriografia ufitziale soviètica, siat in antis de sa destalinizatzione siat, mancari cun unas cantas diferèntzias, a pustis), chi biet in su guvernu de Stalin s'aplicatzione pràtica de su pensamentu de Lenin (inclùdidos mèritos e errores), siat una àtera interpretatzione, de madre anticomunista, chi cunsiderat chi su caminu de s'URSS podiat èssere prevìdidu giai partende dae sa rivolutzione de santugaine, e chi, mancari Stalin no fiat artziadu a su pòdere, su cursu de sos eventos non diat èssere cambiadu in manera sinnificativa.
Istalinistas fiant istados fintzas definidos unos cantos regìmenes de paisos sotzialistas chi si fiant opostos a sa destalinizzazione, intre cales sa Tzina de Mao Tse-tung, sa Corea de su Norte, s'Albania, chi aiant modificadu (fritende·ddos) is relatos issoro cun s'URSS a pustis de sa destalinizatzione.
Limba maltesa
Su maltèsu est sa limba uffitziale de Malta, e est una de sas limbas uffitziales de s'Unione Europea. Issa benit dae s'arabu (mascamènte chin sos limbàzos de s'Africa de su Nord), pro custu est una limba semìtica, ma at tèntu fìntzas un'istoria comuna chin su sitziliànu, picàndeche caratteristicas foneticas e fonologicas, e a pùstis chin s'ingrèsu. Su maltesu est s'unica limba semìtica chi si iscrìvet chin s'arfabetu latìnu.
Est sa limba uffitziale in s'ìsula de Malta dae su 1936, pàris chin s'ingresu. Gàlu in àntis, s'unica limba uffitziale in Malta fit s'italiànu. Si istìmat chi b'at 330.000 pessònes chi tènen su maltesu che limba màma, oje in dìe. B'at una trùma de maltesos fìntzas in Australia e Canada chi galu favèddat custa limba.
Kòssovu
Su guvernu de Kosovo àplicat de facto su pòdere subra sa majoria de su territòriu. Isceti cu chirru setentrionale, chi rapresentat unu 15% de sa regione, bìvidu de populatzione a manna majoria serba, s'agataiat fintzas a pegus tempus faghet suta autoridade de s'auto-proclamada Assemblea de Kosovo e Metohija, chi fiat rapresentada isceti dae serbos e chi refudaiat sa decraratzione de indipendèntzia de su 2008 de is albanesos kosovaros, reclamende su mantenimentu in sinu a sa Sèrbia. Unu cambiapare territoriale cun sa Badde de Preševo/Preshevë, bìvida dae una majoria albanesa, est regularmente evocada a su fine de assentare su cunflitu.
Geografia e demografia
Su Kosovo tenet istèrrida de 10 908 km2 e populatzione de 1.820.600 bividores de chi unu 88% de etnia albanesa e unu 7% serbu. Allacanat in su norti e norti-estu cun sa Sèrbia, in s'uestu cun su Montenegro, in su sud-uestu cun s'Albania e in su sud-estu cun sa Matzedònia de su Norte. Non tenet bessida a mare.
Spandau
Istòria
In su 1156, su conte ascàniu Albrecht von Ballenstedt ("Albrecht s'Ursu") aiat ocupadu sa regione. A su 1197 remontat su primu mentovu de Spandowe in unu atu de Otone II de Brandenburgu - duncas baranta annos in antis de su de Cölln parte de sa Berlinu medievale. Spandau aiat retzidu deretos de tzitade in su 1232.
Durante su poderiu de is Ascànios fiat comintzadu su fraigu de sa fortilesa de Spandau, sa cale fiat acabada intre su 1559 e su 1594 dae Joachim II de Brandenburgu. In su 1558 sa bidda de Gatow fiat fata parte de Spandau. In su 1634, durante sa gherra de is Trinta Annos, Spandau fiat istada acometada dae sos isvedesos.
Kòssovu
Istòria
Su Kosovo est apartentu in s'istòria a istados diferentes. Cunchistadu dae sa Serbia a s'impèriu romanu d'oriente in su 1170, fiat pois ocupadu dae is otomanos in su 1459 e torradu a sa Serbia in su 1913 a fatu de su tratadu de Bucarest, ponende fine a sa segunda gherra balcànica. A fatu de sa segunda gherra mundiale su Kosovo fiat fatu provìntzia autònoma de sa Serbia, chi fiat parte de sa Jugoslàvia. Su 10 de làmpadas de su 1999, segundu sa resolutzione de is Natziones Aunidas 1244, fiat postu suta amministratzione de s'ONU, a sighidu de cunflitos violentos chi is autoridades serbas aiant opostu a is indipendentistas albanesos a sa fine de is annos 90. Is negotziados subras s'istatutu de su Kosovo intres autoridades serbas e kosovaras sunt abarrada pro meda tempus firmas in posiduras diferentes, cun is primos chistionende de una autonomia meda manna in sinu a sa Serbia, is segundos de indipendentzia ebbia.
Economia
Su Kosovo tenet una de is economias prus pagu isvilupadas de Europa e fintzas in tempus de sa Jugoslàvia sotzialista fiat sa regione prus pobera de s'istadu. A custu fatu si sunt azuntas in is annos 90 is gherras e is santziones internatzionales. Atualmente su depidu pùblicu internatzionale est enormu. Sa moneda uffitziale est s'euro, chi at pigadu su logu de su marcu tedescu in su 2002.
Spandau
Istòria
In su 1806, a pustis de sa Batalla de Jena e Auerstedt, is tropas frantzesas suta Napoleone si fiant aposentadas in sa tzitade eddoe fiant abarradas fintzas a su 1807. In su 1812, Napoleone fiat torradu, e sa fortilesa fiat istada acometada s'annu a fatu dae is tropas prussianas e russas.
Dae su 1849 su poeta e rivolutzionàriu Gottfried Kinkel fiat unu detentu de sa presone de Spandau, fintzas a èssere lìberadu dae s'amigu Carl Schurz in sa note de su 6 de onniasantu de su 1850.
In antis de sa Prima Gherra Mundiale, Spandau fiat sede de iscagiatòrgios de cannones mannos, fàbricas de brùvura e àteros munitziones de gherra, cosa chi nde faghiat unu tzentru de s'indùstria bèllica de s'Impèriu tedescu. Fiat puru una tzitade de distacamentos militares cun casermas medas. In su 1920 Spandau (su cale nùmene fiat istadu cambiadu dae Spandow in su 1878) fiat incorporada a Berlinu Manna che in calidade de distretu.
A pustis de sa Segunda Gherra Mundiale, fiat parte de su setore britànnicu de Berlinu Ovest. Sa presone de Spandau, chi fiat torrada a fraigare in su 1876, fiat usada pro detènnere a criminales de gherra nazistas chi aiant retzidu sa pena a sa presone in su protzessu de Nürnberg. A pustis de si mörrere Rudolf Hess, ùrtimu presoneri, sa presone fiat de su totu derrùida dae is potèntzias alliada e a pustis remplasada dae unu tzentru cummertziale.
Gatow aeròdromu, in su sud de su distretu, fiat istadu usadu dae sa Royal Air Force durante s'ocupatzione is pustis-gherra, susetotus durante su tempus de su ponte aèreu. Dae su 1995 s'aeròdromu est istadu fatu museu de istòria militare.
Otzana
Otzana (in italianu Ottana) est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Barbàgia de Ollollai, s'agatat a 185 metros subra su mare e giughet 2.526 bividores.
Su nùmene
Massimo Pittau iscriet chi su documentu prus antigu in ue cumparet custu nùmene est su Condaghe de Silki. Sa bidda est numenada Ozan e l'imbenit sa bidda a capu de sa curadoria. Pro Pittau sa -n a s'agabbu de sa paràula est unu signale craru chi siat unu topònimu sardianu o nuràgicu.
Su sartu
Otzana est una comuna de sa provìntzia de Nùgoro, chi at 2422 residentes. Est posta in sa Badde Mèdia de su Tirsu e su territòriu suo s’isterret pro 45,16 chilòmetros cuadrados. Sa bidda est posta in s'oru de s’àrea alluvionale de su Tirsu a s'ala de sos cùcuros chi marcant su comintzu de sa Barbàgia de Ollollai: su cùcuru prus artu est Monte Nieddu de 419 metros.
Su territòriu comunale est a làcana cun sos territòrios de sas biddas de Golòthene, Noragùgume, Ortzai, Orane, Sarule e Sèdilo. In su sartu b’at terrinos granìticos, trachìticos cun benas de scistu e calcares mùrinos, duncas terrinos chi non sunt bonos pro sa coltivatzione: est pro custu chi sa parte bassa de su cumonale est sena tupas e àrbores, mentres sa parte arta de sos cùcuros est rica de padentes.
S'istòria
Sa presèntzia de domus de janas e de sa Muralla megalìtica de Monte Nieddu in su cumonale de Otzana est testimonia de sa presèntzia de s’òmine giai in època prenuràgica.
Su nuraghe Marasorighe e su Nuraghe Tàlinos sunt imbetzes sa cunfirma de una tziviltade nuràgica presente in su territòriu, nessi dae su 1600 a.i.C.. Paret documentada fintzas sa presèntzia de sos romanos, mancari galu meda b’apat de istudiare e de iscobèrrere.
Sa cultura
Sa catedrale de Santu Nigola, fraigada intre de su 1140 e su 1160, dat s'idea de s'importu mannu chi Otzana teniat in sa Sardigna pro su Cristianèsimu. Fiat difatis in su tempus de mesu sa sea de una de sas diòtzesis (diòtzesi sufragànea dipendente dae sa sea de Dore) prus mannas de totu sa Sardigna chi colliat 18 biddas, su logu in ue istaiat su pìscamu. Sa diòtzesi est istada a pustis cantzellada e posta in s'Alighera. Sa catedrale de Santu Nigola est a òbligu a l'ammentare ca est una de sas crèsias romànicas prus de importu de totu sa Sardigna, fata in trachite de colores diferentes: niedda, mùrina e biaita. In intro si podet ammirare su "Polìticu" de Marianu IV de Arborea de su 1344, chi est sa sola rafiguratzione pintada de Marianu chi esistit. Àteras crèsias de importu sunt sas crèsias de Sant'Antoni (de su fogu) e de Santa Maria.
S'economia
In sos annos '60 de su 1900 Otzana est parte de unu progetu italianu pro industrializare sas zonas italianas cunsideradas arretradas: paris cun Portu Turres, Assèmini e àteros giassos, si pensaiat chi si in unu tzentru de sa Sardigna si fiat fatu unu polu industriale de importu s'esseret pòdidu dare richesa a logos galu tropu ligados a sos setores “betzos" de s'atividade econòmica (economia agrìcula e de pastoriu), e fintzas chi esseret istada una manera pro batallare situatziones de banditismu e de criminalidade e pro fàghere a manera chi sa gente no esseret emigrada. Detzident duncas de ponnerent indùstrias chìmicas (Anic, Montedison) chi comintzant a produire In su 1973 e una tzentrale elètrica. Sa faddina manna de sas polìticas industriales, sa crisi de su petròliu e unu mudamentu de sos assetos internatzionales de su setore de sas fibras sintèticas at fatu dannu mannu in totu su giassu, ca nd'at bogadu traballos "traditzionales", at mudadu s'economia, at controidu una crèschida de Imprendidores locales e fatu a manera chi gente meda apat chircadu traballu in su disterru.
Sas festas
Sa festa prus manna e famada de Otzana est sena duda peruna su Carrasegare, pro more de sa festa e de sas màscaras suas - connotas in totu sa Sardigna e in Itàlia - chi sunt devènnidas sìmbulu de sa bidda matessi. Pro su Carrasegare turistas meda acudint a Otzana pro mirare sas caratzas otzanesas. Sa die de Sant’Antoni de su fogu b’est "sa prima essida”, cando in tundu a su fogu s’addòbiant totu sas caratzas de sa traditzione: sos Merdules, sos Boes e sa Filonzana. Pro istudiosos meda custa manifestatzione àteru no est che una rapresentatzione de sa bida fitiana, ca sas màscaras mustrant personàgios, ruolos, momentos de bida in sos campos (s’aròngiu, su semìngiu, s'incùngia e gasi a sighire).
In frau de sa festa de Sant’Antoni e de su Carrasegare est impitadu s’afuente, unu pratu in ràmene decoradu cun caràteres gòticos, impreadu fintzas in frau de sa Chida Santa, chi devennet un’istrumentu musicale: su pratu est difatis addobbadu cun una crae manna pro fagheret unu sonu chi est sa cadèntzia de su ballu tìpicu de Otzana “su ballu de s’afuente”.
Sa festa de su patronu, Santu Nigola, est sa tertza domìniga de maju: si comintzat cun sa professone chi essit dae sa crèsia de Santu Nigola e a in cue torrat matessi. In custos ùrtimos annos sunt torrende a bogare a campu una traditzione antiga, sa de pigare a sa professone sos boes, s'animale chi pro sos massajos fiat fonte de rèdditu e de sustentamentu, ma fintzas de fortza de traballu. Agabbada sa prepissione su preìderu dat sa beneditzione a sos animales, caddos e boes. A pustis de sa missa comintzat sa festa tzivile, cun ballos e cantos a su sero. Sa festa de Nostra Segnora de Mes’austu si festat su 15 de austu; sa particularidade de custa festa est chi s'istàtua de Nostra Segnora chi est pigada in professone est bestida in bestire otzanesu antigu. assempru raru in totu sa Sardigna, e càrriga de oraria (ex voto). Pro su chi pertocat sa parte tzivile b’at de nàrrere chi est festada in tres dies. su 14, su 15 e su 16 de austu.
Arrolli
Arrolli (connotu fintzas comente Arroli, in italianu Orroli) est una comuna de 2.647 abitantes de sa provìntzia de Sardìnnia de su Sud.
Est connota pro su Nuraghe Arrubiu.
Pira
Pira (Pyrus communis) de sa Familia Rosacee. Arvure e frutu. Arvure chi creschede fintzas a una deghina de metros. S'agatada areste (pirastru) e cultivadu. Creschede in Europa e puru in America meridionale (Argentina). Sa linna est dura e est appretziada po faghere mobiles. Sa pira est cultivada in modu intensivu in tzeltas regiones in Itàlia e in ateros logos. Su frutu, de varias ispetzias, est postu in commerciu.
Forittu
Forittu (Mustela putarius furo) est unu mamiferu, pettalzu, de sa Familia Mustelidae. Su corpus est allongau, farrancas curtas, est meda agile. Usadu po sa catza a sos coniglios e ateros animales, ca intrat in sas tanas.
Monteleone Rocca Doria
Monteleone Rocca Doria est una bidda de 134 abitantes in sa provincia de Tathari. S'agatat subra unu montiju, isolada. Affacca b'ant costruidu unu lagu artificiale subra su Fiume Temo. Roccadoria, ca in su Medioevo fut sutta su dominiu de sos Doria che bi aiant fraigadu unu casteddu. Sa creja de sant'Istevene est de de cussos tempos.
Prammittu
Su prammittu (Chamaerops humilis) est unu tipu de pramma chi creschet ispontanea in Sardigna e in sas regiones de su Mediterraneu. Nada puru pramma nana o pramma de Santu Pedru.
Fozas a ventagliu. Frutu birde e marrone iscuru. Creschet che una mata regolta, ma podet creschere bastante alta, in terrinos poberos affaca a mare. Est una pianta protegida. Benit cultivada puru in giardinos po ornamentu. Unu tempus dae custa pramma si faghiat su crine, chi serviat comente imbuttidura pobera po tramattas.
Pueblo (Colorado)
Mancari non siat bidda meda manna, Pueblo tenet importu in s'economia de totu su Colorado meridionale e de parte de su Nou Mèssicu.
Mores
Mores est una bidda de 2.025 abitantes in sa provincia de Tathari.
LGBT
LGBTIQ+ o LGTBIQ+   est s'acrònimu impreadu pro si refèrrere totu paris a sas persones Lèsbicas, Gay, Bisessuales, Transsessuales, Intersessuales, Queer e cale si siat àteru tipu de orientamentu sessuale o identidade de gènere (+) a livellu sotziale marginadas e oprìmidas. Sa sigla, cun totu chi intzitat unu pagu perricas, est prus globale de sos tèrmines queer o lesbigay, e prus esaustiva chi omosessuale o semplemente gay. Sas variantes prus connotas de s'acrònimu sunt GLBT, LGBTI, LGB, LGTBQ.
1960
S'annu 1960 (MCMXLX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
LGBT
Componentes de s'acrònimu
Cada trèmene de s'acrònimu s'impreat pro designare sos membros de su grupu ispetzìficu, ma puru sa comunidade o sub-cultura chi ddos inghìriat. Custu podet inclùdere difensores de sos deretos, artistas, autores, etz.
Lèsbicas
Su trèmene lèsbica si referit normalmente a fèminas cun un'atratzione sessuale cara a àteras fèminas, ma puru a sa comunidade lèsbica.
Gays
Mancari sa paràula gay s'àplicat pro sa majoria a òmines cun un'atratzione sessuale cara a àteros òmines, duncas de in sa comunidade gay masculina, podet èssere sinònimu de "omosessuale", aici faghende riferimentu a sa sessualidade omosessuale de persones de cale si siat gènere.
Bisessuales
Su tèrmine bisessuale si referit a cale si siat persone cun un'orientamentu sessuale cara a persones de su matessi gènere suo e fintzas persones chi non siant de su gènere suo. Sa bisessualidade si podet acostare, cun pretzisione aprossimada, a s'omosessualidade e s'eterosessualidade, mancari est cunsiderada unu gradu intermèdiu. Su gradu de omosessualidade o bisessualidade chi tenet una persone si podet espressare cun s'iscala Kinsey, cun totu chi est unu mètodu chi at creadu medas brigas, dae chi non tenet in contu totu sos fatores chi intervenint in s'atratzione sessuale. Intro de custu orientamentu b'at diferentes cambas, comente sa pansessualidade, sa polisessualidade, o s'omnisessualidade; cadaunu de custos orientamentos tenet unu significu lèbiamente diferente, ma intrant totu a intro de sa categoria de sa bisessualidade, e duncas, sunt cunsiderados parte de sa comunidade bisessuale (sa comunidade B+).