cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Domo Savoja
In su de 16 sèculos tzirca aiat iscostiadu is interèssios territoriales e econòmicos suos dae is regiones alpinas cara a sa penìsula italiana (comente a testimoniadu dae su tramudamentu de sa capitale de su ducadu dae Chambéry a Torinu in su 1563). A sos cumintzos de su de 18 sèculos, a concluida de sa gherra de sutzessione ispagnola, aiat otentu s'efetiva dignidade règia, a primu in su Regnu de Sitzìlia (1713), a pustis de carchi annu (1720) iscambiadu cun cuddu de Sardigna.
In su de 19 sèculos s'at postu a cabu de su movimentu de unificatzione natzionale italianu, chi aiat batidu a sa proclamatzione de su Regnu de Itàlia su 17 martzu 1861. Dae custa data e fintzas a su mese làmpadas de su 1946, cando su referendum subra sa forma istitutzionale de s'Istadu aiat decretadu s'abolitzione de sa monarchia in favore de sa repùblica parlamentària, fiat istada sa Riale Domo de Itàlia. A foras de sa penìsula italiana, su duca Amedeu de Savoja-Aosta est istadu annotamala re de Ispagna de su 1870 a su 1873, cun su nùmene de Amedeu I de Ispagna.
Durante su regìmene totalitàriu de Benito Mussolini, sa dinastia aiat otentu formalmente cun Vitòriu Emanuele III sas coronas de Etiòpia (1936) e de Albània (1939) in unione personale, mentras in su 1941, cun su duca Aimone de Savoja-Aosta, fintzas sa corona de Croàtzia. Custos ùrtimos tìtulos ant sessadu comente si siat definitivamente in su 1945, cun s'assetu internatzionale sighidu a sa fine de sa segunda gherra mundiale.
In su 1947, su de 13 Disponimentos Transitòrios e Finales de sa Costitutzione de sa Repùblica Italiana at dispostu s'esìliu de sos ex-res e de sos discendentes mascros issoro. In su 2002, in bista de sa burradura de su de 13 Disponimentos, Vitòriu Emanuele de Savoja e su fìgiu suo Emanuele Filiberto de Savoja ant giuradu pro iscritu "fidelidade a sa Costitutzione republicana e a su presidente nostru de sa Repùblica". In su 2003 sos de iscratza de domo Savoja ant pòdidu torrare a Itàlia.
Limba nuraghesa
Chin limba nuraghèsa, nuraxèsa o nuràgica si bolet inditare sa limba (o limbas, sicomente no nde ischimus belle nudda) chi sos nuraghèsos chistionabant, in antis chi sa Sardigna e sa Còssiga esserent latinizadas.
Mancàntzia de fontes
Sicomente no amus mai iscopertu repertu perunu chin iscritos chi si podant refèrrer a carchi limba nuraghesa, pro como sa prus parte de istudiosos pessat chi sos nuraghesos non connoschìant peruna fromma de iscritura.
No azuat su fatu chi s'antica limba protosarda nche l'apat iscantzellada su latinu in su cursu de s'edade nuraghesa. In mancantzia de calesisiat fonte, si podent petzi fravicare teorias o calicuna ipotesi. Una chirca de Gigi Sanna, no cumprobada in nudda dae sos istudiosos, at fatu essire a campu sa possibilidade chi una iscritura Nuraghesa o Shardana, in antis chi fint arribaos sos Fenìtzios, esistìat comuncas.
Ipòtesi Sardoillìrica
Pustis acatat confrontatziones in sa toponomastica de gai: Orolai cun alb. e islavu Orol "abbile", Nucoro cun islavu noga "pede", etc. etc.
Comunidade de sos Istados Indipendentes
Sa Comunidade de sos Istados Indipendentes (CII; in russu, Содружество Независимых Государств, tr. Sodrúzhestvo Nezavísimyj Gosudárstv) est un'organizatzione supranatzionale cumposta dae deghe de sas bìndighi ex-repùblicas sovièticas, cun s'etzetzione de sos tres istados bàlticos (Estònia, Letònia e Lituània), chi in die de oe sunt membros de s'Unione Europea; su Turkmenistàn, chi at abbandonadu s'organizatzione su 26 de austu de su 2005 pro si cunvertire in membru assòtziadu; e Geòrgia, chi s'est retirada su 18 de austu de su 2009. Sa Mongòlia partètzipat a unas cantas istruturas de sa CII che a membru miradore. Mancari istadu istadu fundadore, s'Ucraina de iure no est membru de sa CII sende ca no at ratificadu s'istatutu de s'organizatzione, mancari est unu partetzipadore de facto.
Sa CII fiat fundada su 21 de nadale de su 1991, tenet istèrrida de 20.996.932 km² e contat populatzione de unas 276.917.629 pessones.
Sa creatzione sua at signadu s'isparzimentu de s'Unione Soviètica e, segundu Vladímir Putin, su propòsitu suo est istadu su permìtere unu "divòrtziu tzivilizadu" intre sas repùblicas chi cunformaiant s'URSS. Dae sa creatzione de sa CII funt istados firmados numerosos acòrdios subra cooperatzione econòmica, defensa, relatziones internatzionales e seguridade colletiva intre sos Istados chi ddi sunt membros. Dae custa comunidade est naschida s'alliàntzia polìticu-militare, narada Organizatzione de su Tratadu de sa Seguresa Colletiva.
Dick Cheney
Richard Bruce "Dick" Cheney (Lincoln su 3 de Bennàlzu 1941) est un politigo americanu chi est istadu vice presidente de sos Istados Unidos dae su 2001 a su 2009.
Gavoi
Gavoi est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Barbagia de Ollollai, s'agatat a 777 metros subra su mare e tenet 2.648 bividores.
Tex (fumettu)
Tex esti su pru mannu fummettu italianu, esti stettiu inventau de Gianluigi Bonelli (patti scritta) e Aurelio Galeppini (patti disegnada). Custu dusu fumettistasa anti pottau ainnantisi su fumetu assolusu de su 48 po medas annus. Immoi medas fumettistasa trabballanta po Tex, is prusu importantisi funti: Claudio Nizzi, Fabio Civitelli, Josè Ortiz, Mauro Boselli, Fernando Fusco e attrusu. Tex Willer esti su protagonista, tenidi un' edadi accanta de is coranta annus e de trabballu faidi su Ranger (cummenti unu politziottu de immoi), esti coiau cun d' una indiana Navajo Lilith (chi è motta boccìa de criminalis e chi non c' esti in sa serie regolari), tenidi unu fillu de bint' annusu: Kit Willer chi d' aggiudada in is avventuras suas. Tex esti meda nomenau po essi balenti e seguru candu faidi un' impresa. Non peldidi mai e bincidi sempri, non ci pentzada mai duas' ottasa candu c' esti de scudi. Esti de sa patti de is prus debilisi e medas ottasa s' agattada a essi contrasa a i biancusu (facciarbusu) po difendi is natiusu de s' America. Is indianusu tzerrianta Tex "Achili de sa notti" Tex non esti mai assolu ma esti sempri accanta sua su goppai Kit Carson (chi non esti su Kit Carson storicu), esti pru becciu de Tex (accanta de is sessant' annus)e tenidi pilus e mustazzus biancusu (is indianusu du tzerrianta pilusu de pratta), funti meda ammigusu e funti meda nomenadasa in su fumettu is scenasa aundi Tex e Kit Carson si sfuttinti. Si Tex esti meda seguru de sei Karson esti meda inseguru (cummente tottu i becciusu). Un' antru amigu de Tex esti s' indianu Navajo Tiger Jack, esti sempri cittiu, esti meda bonu a sparai cun sa scuppetta e a arresisti a su dolori. Cummenti tottu is eroisi de is fummettusu Tex non tenidi scetti amigusu ma finasa meda inimigusu, su pru nomenau esti seguramenti Mefisto, unu maghiarxiu chi in is primas istoriasa fiada unu semplici brusceri poi prus ainanntisi unu para tibetanu d' adi imparau a fai magiasa pru mannasa finasa a ndi essiri unu maghiarxiu meda potenti, adi tentu meda scontrusu cun Tex chi esti sempri arrennesciu a du binci, in d' un istoria tex d' adi finasa mottu ma cun s' aggiudu de sa sorri (Lily) esti torrau biu.
Gavoi
Su sartu
Gavoi s’agatat in su tzentru de sa Barbàgia de Ollollai. Sa bidda est rica de istòria, traditziones e bellesas naturales. In su sartu a inghìriu b’at montes, pranos e golleis, ue paschent sos pegos e si coltivat frùtora e ortalìtzia. Su lagu de Gùsana rapresentat, paris cun sas baddes a fùrriu, un’atratzione de importu mannu a livellu turìsticu e naturalìsticu pro totu sa Barbàgia.
Sa badde de Gùsana est inghiriada dae padentes mannos e dae sa tupa mediterrànea.
A canta a Gavoi sunt medas sos sitos archeològicos, nuràgicos e prenuràgicos.
Pro nche lòmpere a Gavoi dae Casteddu, Aristanis e dae Tàtari tocat a pigare sa 131, bortare pro Otzana, sighire pro Sarule e bortare pro Gavoi.
Dae Nùgoro e Terranoa: tocat a mòere dae sa 131, adderetzare cara a Otzana, sighire cara a Sarule, bortare cara a Gavoi.
S'istòria
Sas orìgines de Gavoi non sunt galu craras. Sa presèntzia de s’òmine est testimoniada dae sa casione prenuràgica, ma si pensat chi sa nàschida de sa bidda siat de s'època romana. Su sartu de Gavoi est prenu de monumentos archeològicos. De balia est su santuàriu de Sa Ìtria, de època neolìtica, inghiriadu dae sos muristenes, in ue si podet mirare una pedra fita narada sa “perda longa”, monolite de granitu artu 3 metros e 60, datàbile a 5000-6000 annos a oe. In cue b’at puru unu nuraghe mannu, Jorzi Froris.
Sa bidda de Gavoi est mentovada tantas bortas in s’elencu de sos tzentros chi versaiant sas dègumas a sas cùrias de Roma in sa metade de su de XIV sèculos. At pigadu parte cun àteras biddas de sa Barbàgia de Ollollai a sa firma de su tratadu de paghe de su 1388 intre Elianora de Arborea e Giuanne I de Aragona. In su 1504 re Ferdinandu cuntzedet sa bidda a Perdu Massa Carroz de Arborea e in su 1604 intrat a fàghere parte de su ducadu de Mandas. A s’agabbu de su 700, sa pesta chi s’ispàinat in sas costas de Sardigna arribat a Gavoi pro more de sa tràmuda de sos pastores e de sos carrulantes. Tantos morint e in medas si nche tramudaiant a su bidditzolu a curtzu de Lodine.
Sa cultura
Grandu interessu pro su tempus coladu e pro oe etotu tenent sas traditziones chi ant fatu crèschere dae semper sa cultura gavoesa, mescamente pro su chi est de sa cultura materiale. Fiat meda sa produtzione de sos maistros chi andaiant a bèndere a caddu biagende in totu sa Sardigna: "sos zillonarjos".
De importu mannu "L'Isola delle Storie" Fèstival Literàriu de sa Sardigna in Barbàgia in Gavoi. Su fèstival literàriu si faghet su primu fine chida de trìulas e est un'addòbiu chi in pagos annos s'est afirmadu comente un'eventu artìsticu intre sos mègius de Sardigna, reconnotu a livellu natzionale e internatzionale. Pro unu fine chida intreu sa bidda aberit sas pratzas e sas cortes suas pro arresonare, fàghere dibatas, leturas, ispetàculos, mustras, presentadas de autores sardos, italianos e de àteros logos de su mundu, afirmados e nono, a subra de sa literadura, su sotziale, sa polìtica, s'ètica, sa filosofia, sas istòrias de su mundu, pro mannos e minores. Sa manifestatzione tenet sa mira printzipale de ispainare sa letura e sa connoschèntzia de sos libros, ma finas de fàghere connòschere sos logos e sa gente de sa Barbàgia.
Pro su chi pertocat sas traditziones inoghe puru cheret ammentadu su carrasegare, chi mantenet galu su sacrifìtziu de su Mortu de carrasegare, chi in Gavoi si mutit su "Zitzarrone", unu pantumu fatu girare in sa bidda, a gropera de un'àinu o a palìngia de una persone. Su carrasegare de como, cumentzat sa giòbia de lardajolu, cando essit Sa Sortilla de Tumbarinos, in ue gente meda, manna e minore, isfilat intro de sa bidda in belludu, camisa e cambales, sonende sos tumbarinos, istrumentu arcàicu fraigadu a manu cun peddes de cabra o de àinu, e àteros istrumentos traditzionales che a su pitiolu e su triàngulu, chi sonant su ballu de Gavoi. Dae tando essint cada die sas caratzas in totu sa bidda, festende fintzas a sa die de mèrcuris de lìssia.
De importu mannu in Gavoi est su Museu de sa tziviltade de s'artipranu dedicadu a su pastore, a su produire artesanale e a su caddu.
S'economia
S'economia est istada pro tempus meda agro­pastorale, ma in sos ùrtimos annos tantos sunt sos servìtzios ammaniados in Gavoi, dae sa pretura a s'ospidaleddu. Su turismu puru est devènnidu una resursa de importu mannu, e sa bidda at crèschidu in servìtzios de villegiatura pro su lagu, pro sas atividades culturales chi s'agatant totu s'annu.
Gavoi est famada puru pro sos produtos de artesania, che a s'isprone e a sos camos, prendas de prata e de oro, lepas, pìngios de furesi. In Gavoi sunt pesadas maistras de pannu, maistros de linna e de ferru, sabateris, giòvanos puru, b'at furros de pane e de durches, si fràigant istrumentos musicales, de sos prus antigos, che a su sos tumbarinos e sos pitiolos.
Battisteru
Su battisteru est su logu o s'edifitziu inue si retziat su battijimu (dae su gregu baptisma). Unu battijimu fut praticadu dae Giuanne Battista comente narat su Vangelu. Gesùs Cristu at retzidu su battijimu de Giuanne Battista in su riu Giordanu. Po su battijimu cristianu in sos primos tempos si usaiant sos rios, inue b'aiat aba o puru sas domos in tempos de persecutzione. Cando sas persecutziones sunt finidas e-i sos cristianos ant tentu sa libertade de praticare sa religione ant fraigadu battisteros. Funi edifitzios de una tzerta mannaria, de forma circolare o poligonale.
Funt mannos ca su batijimu si daiada a sos adultos, si daiada po immersione, e in occasione de sa Pasca. In su battisteru b'aiat una baltza (vasca) e bi funt iscalinas po calare in s'aba inue si eniada immersos (est su significadu de sa paraula baptisma) e àteras iscalinas dae s'àtera ala po nde essire dae s'abba. In sos muros internos bi funt pinturas o masaicos cun iscenas chi ammentaiana su battijimu e su significadu de su battijimu. Ancora oe si podet bidere su Battisteru de Firenze, su de Pisa e ateros. Sos battisteros funitaffaca a sa cattedrale, est a narrere in tzitades sede de su Piscamu. Como in sas crejas parrocchiales esistit su “fonte battesimale”, chi podedt essere in una Cappella o in su presbiteriu, inue si retzit su batijimu “per aspersione”, bettende unu pagu de aba subra sa conca.
Thomas More
Thomas More (in it. Tommaso Moro) (Londra 1477 – 1535). Santu. Umanista e statista, Lord cancellieri suta Enrico VIII, amigu de Erasmu dae Rotterdam. Ada refiutadu sa decisione de su re de divorziare dae sa muzere Caterina de Aragona e isposare Anna Bolena e si dimisidi dae s'ingarrigu. Accusadu de tradimentu est istadu cundennadu a morte. Ada iscritu su liberu Utopia (1516) e Su dialogu de su confortu contra sas tribulatziones, unu capolavoro de sa litteradura inglesa. Fattu santu su 1935. Sa festa su 22 de lampadas.
Gàmbia
Su Gàmbia, ufitzialmente Repùblica de Gàmbia, est una repùblica de s'Àfrica otzidentale, inghiriada de su totu dae su Senegàl francu in s'ovest, in ue s'estuàriu de su riu Gàmbia tocat a s'otzèanu Atlànticu. Sa capitale est Banjul.
Su Gàmbia est un'istadu minore e istrintu (tenet mancu de 48 km de largària) chi tirat a 11.300 km² pro unos 2.100.568 bividores. Is fronteras fiant definidas in su 1889 peri un'acòrdiu intre Regnu Unidu e Frantza. Est casi una enclave in sinu a su Senegàl, e est su paisu prus minore de s'Àfrica continentale.
Antiga colònia britànnica, si nd'est decrarada indipendente su 18 de freàrgiu de su 1965 in calidade de monarchia in intro de su Commonwealth. Est divènnidu una repùblica in su 1970 e, intre 1982 e 1989 at formadu una cunfederatzione cun su Senegàl, chi est istada denumenada Senegàmbia.
1892
S'annu 1892 (MDCCCXCII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Giulio Einaudi Editore
"S'animu digerit finas cosas tostas meda."
- Motto de sa casa editrice Einaudi
La Giulio Einaudi Editore est una de sas pius importantes casas editrices italianas. Fit istada fundada a Torino su 15 de santandria de su 1933 dae Giulio Einaudi, fizu de i cussu chi poi est diventadu presidente della repubblica italiana Luigi Einaudi.
Georges Brassens
Georges Brassens (Sète, 22 de santuaine 1921 – Saint-Gély-du-Fesc, 29 de santuaine 1981) est istadu unu cantautore, poete, iscrittore e attore frantzesu.
Sas cantones de Brassens sunu istadas cantadaas dae varios cantantes frantzesos e traduidas in varias limbas. Nanni Svampa at traduidu meda cantones in italianu e in milanesu.
Medas cantautores si sunu ispirados a Brassens: Fabrizio De André lu cunsideraiat unu mastru, tantèberu chi meda cantones (Il gorilla, Morire per delle idee, Le passanti, Delitto di paese, Marcia nuziale, Nell'acqua della chiara fontana) non sunu atteru che tradutziones e adattamentos de s'autore frantzesu.
Ateru cantautore italianu chi at traduidu cantones de Georges Brassens est Beppe Chierici.
1926
S'annu 1926 (MCMXXVI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Badde de Aosta
Sa Badde de Aosta (Valle d'Aosta in italianu; Vallée de Aoste in frantzesu; Badde de Outa in francoproventzale, Augschtalann o Ougstalland in walser, Val d'Osta in piemontesu) est una rezone italiana a istatutu ispetziale de s'Itàlia nord-otzidentale, cun cabulogu Aosta, dae chi pigat su nùmene. Faghet parte de s'Eurorezone Alpes-Mediterràneu.
Istituida in su 1946 cun s'abolitzione de sa provìntzia de Aosta, est sa rezone pius minore de Itàlia cun 3 263 km² de superfìtzie e fintzas sa pius pagu pobulada cun 125 332 abitantes, cun unu territòriu totalmente montosu. Cun unu PIB peròmine paris a 35 264 € est segunda in sa classìfica intre sas rezones e provìntzias autònomas de Itàlia. Allàcanat a norte cun s'Isvìtzera (distretos de Entremont, de Hérens e de Visp in su Cantone Vallese), a ovest cun sa Frantza (dipartimentos de su Arta Savoja e de sa Savoja, in sa rezone Auvèrnia-Ròdanu-Alpes), a sud e a est cun su Piemonte (tzitade metropolitana de Torinu, provìntzias de Biella e de Vercelli).
Su frantzesu est sa limba co-ufitziale de sa rezone e sa Badde de Aosta est membru de s'Assòtziu internatzionale de sas rezones francòfonas (AIRF - Association internationale des régions francophones).
Gabòn
Gabòn (in frantzesu:République Gabonaise)est una natzione de s'Àfrica, situada in s'equadore in sa costa ovest de s'Africa Centrale. Sa capitale sua est Libreville. Sa limba ufitziale est su frantzesu.
Guvernadu dae presidentes autocràticos dae su momentu de s'indipendèntzia dae sa Frantza otenta su 17 de austu de su 1960, su Gabòn at introdùidu unu sistema multipartidicu e una costitutzione noa a su cumintzu de sos annos noranta, chi at permìtidu unu protzessu eletorale pius trasparente e sa reforma de sas istitutziones guvernativas.
S'economia de su Gabon est printzipalmente ligada a su petroliu, difattis custu settore rappresentada su 46% de sas bintradas de su guvernu e s'81% de sas esportaziones. Meda importantes sunu puru sas risorsas de su linnamine, diffattis ada 20 milliones de ettaros de foresta tropicale. Attualmente b'ada conflittos in attu pruite sa popolazione est chirchende de frenare sa deforestazione chi sun ponzende in attu zertas multinatzionales, in su matessi tempus su guvernu est ponzende in attu unaserie de iniziativas de produtziones de linnamine rispettosa de s'ambiente.
Regnu de Sardigna (1720-1861)
Su Regnu de Sardigna – a pustis de sa Gherra de sutzessione ispagnola – in fortza de su tratadu de Londra de su 1718 e de su tratadu de S'Aia de su 1720 in tales ùrtimu annu fiat passadu a Vitòriu Amedeu II de Savoja a chie fiat assotziadu sos Istados ereditàrios de s'Ereu formados dae su Printzipadu de Piemonte cun su Ducadu de Savoja, sa Contea de Nitza e de Asti, su ducadu de Aosta, su ducadu de su Monferrato, sa sennoria de Vercelli, su marchesadu de Saluzzo e una parte de su ducadu de Milanu (a custos fiat agiuntu a pustis su Ducadu de Gènova, a fatu de a s'annessione de sa Repùblica de Gènova detzìdida dae su Cungressu de Vienna). Sa denumenatzione aiat cumintzadu a èssere impreada in manera progressiva pro inditare s'impare de sos possedimentos sabàudos fintzas chi formalmente su Regnu de Sardigna aiat sighidu a èssere limitadu a s'omònima ìsula e èssere in istitutzionalmente seberadu dae sos gai narados "Istados de Terramanna" de sa dinastia sabàuda, cumpartzende·nche petzi su cabu de istadu, re pro sos sardos, duca pro sos savojardos, prìntzipe pro sos piemontesos etc. Pro inditare ufitzialmente s'impare de sos possedimentos sabàudos s'impreaiant sos trèmenes "Istados de su Re de Sardigna" o, prus in curtzu, Istados sardos.
Nointames, feti sa fundidura perfeta de su 1847, ratificada dae Càralu Albertu de Savoja, aiat dadu forma a un'istadu unitàriu; issu cumprendiat totu sos pretzedentes istados sabàudos e ddi fiat mantenta sa denumenatzione de Regnu de Sardigna ma padessende una totale mudàntzia de s'ordinamentu giurìdicu suo, cun una carta costitutzionale, su Istatutu Albertinu,"Istatutu de su Regnu Sardu o Istatutu Fundamentale de sa Monarchia de Savoja de su 4 martzu 1848 (nòdidu comente Istatutu Albertinu)", una noa organizatzione amministrativa e doganale, un'ùnicu parlamentu e una noa capitale, Torinu, de sèculos residèntzia de sa dinastia.
Fiat fatu un'Istadu in su modellu tzentralista frantzesu, in ue su soberanu regnaiat non petzi in Sardigna, ma in s'intreu Istadu, cun su tìtulu de Re, e in su matessi tempus possediat galu tìtulu de Prìntzipe de Piemonte, duca de Gènova e duca de Savoja, chi formalizaiant su pòdere in sos Istados de terramanna. In custa fase de s'istòria sua est istadu connotu fintzas che Regnu sabàudu e est istadu ufitzialmente tzitadu siat in àmbitu internu siat internatzionale che Sardigna e in manera ufitziosa che Piemonte-Sardigna o Piemonte, essende tale regione sa prus pròsperat e pobulada. Cun s'unificatzione italiana e s'annessione de sos istados preunitàrios, s'ùrtimu Re de Sardigna, Vitòriu Emanuele II, aiat assùmidu su tìtulu de Re de Itàlia su 17 martzu 1861, puru mantenende sa tituladura de su Regnu de Sardigna.
Montes de Mola
Sos Montes de Mola (Monti di Mola in gadduresu) sunt una regione de sa costera gadduresa. Custa zona est connota in italianu e in totu su mundu chin su nùmene turìsticu de Costa Smeralda, imbentadu dae s'architetu Luigi Vietti.
Sa penìsula, parte de su territòriu de su comunu de Altzaghena, s'isvilupat in 55 chilòmetros de costera rocosa chin calas, renas e isuleddas. Fit belle totu ispopulada fintzas a sa nàschida, in su 1962, de su Cunsòrtziu Costa Smeralda pro more de su prìntzipe Karim Aga Khan.
Su bidditzolu prus mannu de sos Montes de Mola est Portu Chervu in uve bi sunt totus sos servìtzios e sas zonas cummertzales. Chin Portu Chervu naschit fintzas un'istile architetònicu novu cramadu Istile Mediterràneu, diventadu pois nòdidu, chi volùmenes simpres e colores craros; sìmbulu de su bidditzolu est sa creja de Stella Maris, fraicada in sos annos '70.
Tazenda
Su nùmen pro sa banda lu an picadu dae Secundu Fundamentu, unu romanzu de Isaac Asimov chi pertenet a su tziclu de su Fundamentu. In su romanzu jocat unu rolu mannu su praneta Tazenda (nomìnzu chi benit dae su faeddu inglesu  Star's End ). Su isseperu, sicundu sa testimonia de sos Tazenda etottu, fit istadu pro custu nùmen gràtzias a un'assimizu de sonu cun su sardu.
Zenere musicale
Su zenere de sos Tazenda lu an muttidu "etno-pop-rock"; sa caratteristica sua est, difattis, chi bi istat tra pop, rock e musica etnica, cund un'influentzia manna chi la jocat su sardu. A s'ispissu, in sas cantones bi at fintzas istrumentos musicales sardos, comente launeddas e organittos.
A libellu de boche, attera influentzia de sa musica sarda, bi at tres boches a tonu diferente: unu tenore, una contra (baritonu), e unu bassu chi a s'ispissu cantan fachende assimizos cun su cantu a tenore. Su bassu est Gigi Camedda, sa contra est Gino Martinelli e su tenore est istadu, a primu, Andrea Parodi e, a pustis, Beppe Dettori.
Sa limba prus impreada, fintzas a su 2013, fit sa sarda e, sicomente benin tottus dae su cabu de susu, cantan pro su prus in logudoresu. In sos primos album fit su sardu sa limba a dominare, ma cando an ottentu sutzessu peri dae foras in continente, sos Tazenda an cumintzadu a nche facher intrare s'italianu puru in sas cantones.
Custu est istadu cajone pro chi Andrea Parodi aìat lassadu su grupu in su 1997, sighinde a facher una carriera de solista prus aggantzada a sa musica traditzionale, pro more de su fattu chi sos Tazenda si fin ispinghende tropu a su zenere pop.
Est particulare s'album ¡¡¡Bum-ba!!!, in ue sos Tazenda an cantadu peri in ispagnolu. Dae s'album Ottantotto in susu, su grupu fit de su tottu una banda pop, cumintzande a impreare fintzas sintetitzadores e tasteras, ma sighinde semper a cantare in sardu e italianu, cund in prus un'azicu de inglesu.
Litania
Sa Litania est una zenia de pregadorìa de sa Crèsia catòlica. S'esempiu prus nodidu funt sas Litanias lauretanas.In sa litania si narada una invocatzione e si rispondet cund'una atera invocatzione chi de solitu est sempre sa matessi. Esistini diversas litanias: in onore de Nostra Segnora, e-i sas pius nodidas sunu sas litanias lauretanas;  esistini  puru sas litanias de su Coro de Gesus, e ateras
Agira
Agira est unu comunu de 8.358 bividores de sa Provìntzia de Enna in sa Sitzilia tzentrale.
Donato Bramante
Biografia
Donato di Angelo di Pascuccio naskidu a Fermignano, vicinu a Urbino, si fit formadu artisticamente in logu sou, ma dae chito aiat comintzadu a viaggiare e atrabagliare a Mantova, Milano e Roma.
S'obera sua fit influenzada dae sa prospettiva e dae sa classicidade de Leon Battista Alberti, Andrea Mantegna e Melozzo da Forlì. S'influssu de custu ultimu s'idet massimu in sas operas milanesas. Comente architeto, Bramante aiat realizadu edificios classigos tantu de essere istasdu leadu a modellu finas dae sos contemporaneos. Finas a su 1476 Bramante paret chi fit restadu a Urbino, inue fit istadu allievu de fra Carnevale e diventadu pintore "prospectivo", cioè ipecializzadu in costrutziones de ipazios architetonicos comente e 'sfondo' de un'iscena. Si pensat chi eppat trabagliadu in su cantiere de su Palattu Ducale de Federico da Montefeltro progettadu dae Luciano Laurana.
Su periodo milanesu
In su 1476 su duca Ludovico Sforza, aiat pratigamente nominadu a Bramante comente su architeto de sa corte, e in cussu annu difattis l'aiat commissionadu su trabagliau de sa cheja de Santa Maria presso San Satiro (1482–1486) inue aiat realizadu su famosu trompe-l'oeil in su coro, chi pro mancantzia de logu finiat in paris e issu aiat realizzadu in pintura una falsa abside. In Milanu, Bramante aiat finas costruidu sa tribuna de Santa Maria delle Grazie (1492-99).
Su periodo romanu
In su 1499 Bramante andat a Roma, ospite de su Cardinale Riario.
Bandonèon
Su bandoneón, jamadu bandonion da s'inventore su musicista tedescu Heinrich Band (1821-1860),est un istrumentu musicale de sa famiglia de sos istrumentos a ancia, cun fodde, comente su sonette e sa fisarmonica, fattu de linna. Su bandoneón est s'istrumentu chi no podet mai mancare de sas orquestras de tango argentinas.
Assoro
Assoro est unu comunu de 5.326 bividores de sa Provìntzia de Enna in sa Sitzilia tzentrale.
Filipinas
Is Filipinas — ofitzialmente Repùblica de Filipinas (in filipinu: Repúblika ng Pilipinas; in inglesu: Republic of the Philippines)— est unu istadu insulare situadu in su sud-estu asiàticu, a manu de s'otzèanu Patzìficu. Sa capitale est Manila.
Puebla
Su Puebla est unu de is 32 istados federados de is Istados Unidos Messicanos. Tenet una populatzione totale de 5'914'087 bividores in 217 comunes, e sa tzidade de Puebla de Zaragoza est su cabu de logu e sa tzidade prus manna. Poubra tenet una mannària de 34.251 km².
Filipinas
Su vocàbulu de «Filipinas» derivat de su nùmene de su re Filipu II de Ispagna. Durante un'ispeditzione in su 1542, s'esploradore ispagnolu Ruy López de Villalobos aiat batiadu is ìsulas de Leyte e Sàmar «Felipinas» in onore de su tando Prìntzipe de Astùrias. A pustis su nùmene at fatu relatu a totu s'archipèlagu.
Geografia
Is Filipinas tenent istèrrida de 300.000 km² e populatzione istimada de unos 102 milliones de bividores, chi nde faghent su de 12 istados prus populados de su mundu, chene cunsiderare is 11 milliones de filipinos emigrados. Sa populatzione est multiètnica e medas etnias bivent impare.
In su norte s'agatat ischirriadu de s'ìsula de Taiwan peri s'istrintu de Luzón; in s'uestu ispronghet a su mare de sa Cina meridionale e su Vietnam; in su sud-uestu s'ìsula de su Bòrneu in su sud su mare de Cèlebes ddu ischirriat dae àteras ìsulas de Indonèsia e in s'estusi ghetat in su mare de Filipinas. Sa posidura in sa chinta de fogu de su Patzìficu e su clima tropicale nde faghent logu de terremutos e tifones fitinaos. S'istadu est ricu de risursas naturales e tenet biodiversidade manna.S'archipèlagu est formadu dae 7107 ìsulas, chi si classìficant geograficamente in tres grupos: s'ìsula de Luzón, su grupu de is Basayas e s'ìsula de Mindanao.
Istòria
In tempos preistòricos is negritos fiant unos de is primos bividores de s'archipèlagu, sighidos dae undadas afatantes de pòbulos austronesianos chi si fiant batidos a fatu traditziones e costùmenes de Malèsia, Ìndia e su mundu islàmicu, mentras chi pro mèdiu de su cummèrtziu fiant intrados unos aspetos culturales cinesos.
In su 1521, s'arribu de s'esploradore Fernando Magallanes aiat sinniadu su comintzu de una època de influèntzia e a pustis poderiu ispagnolu. Miguel Lopez de Legazpi aiat istabilidu sa prima cussòrgia ispagnola in is Filipinas in su 1565, cun sa fundatzione de Cebú. In su 1571 aiat fundadu sa tzitade de Manila, chi si diat a convèrtere in su tzentru amministrativu e econòmicu de s'impèriu ispagnolu in Àsia e portu de partida pro Acapulco. Tres sèculos de colonizatzione ispagnola aiat dadu a su logu una cultura ispanu-asiatica, in s'arte, sa mùsica, sa gastronomia e is costùmenes, in particulare sa religione catòlica. Si fiat fintzas iscerada una variedade filipina de s'ispagnolu chi at tentu màssimu isvilupu intre sa sagunda metade de su de 20 sèculos e su de 21.
A sa fine de su de 19 sèculos aiat tentu logu sa rivolutzione filipina, poderada dae is Istados Unidos, e a pustis da gherra ispanu-istadunidense chi aiat tentu a cussighèntzia sa tzessione de is ìsulas a is Istados Unidos in su 1898. Fiat sighida sa gherra filipunu-istadunidense chi fiat acabada cun sa vitòria de is Istados Unidos in su 1903. Is Istados Unidos aiant duncas remprasadu a s'Ispagna che potèntzia dominante e bi aiant mantentu poderiu fintzas a sa fine de sa segunda gherra mundiale (franca una curtza ocupatzione giaponesa). Dae s'indipendèntzia a in antis, sìistadu at atraessadu crises polìticas bàrias.
Economia
Economicamente est classificadu unu istadu de reghente industrializatzione, e s'economia sighit a crèschere de s'indipendèntzia a in antis. Is reformas econòmicas fatas a primìtziu de su de 21 sèculos ant fatu de su setore de is serbìtzios su printzipale, pighende su logu de sa massaria. Noantimes d'agatant galu diferentes lìmites infraistruturales: ammancu de isvilupu in su setore turìsticu, s'educatzione, sa sanidade e s'isvilupu umanu.
Terremoto de Lisbona
Su Terremoto de Lisbona s'est verificadu in Lisbona in Portogallo su 1mu de santandria de su 1755 a sa 09:40 de manzanu.
1837
S'annu 1837 (MDCCCXXXVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu domìniga segundu su calendàriu gregorianu.
Barrafranca
Barrafranca est unu comunu de 13.084 bividores de sa Provìntzia de Enna in sa Sitzilia tzentrale.
Die internatzionale de su pòpulu rom
Sa Die internatzionale de su pòpulu rom, s'8 de abrile, est una giorronada dedicada a sa cultura rom e a crèschere sa cussièntzia a subra de is problemas de su pòpulu rom.
Orìgine
Sa proclamatzione de sa die internatzionale at tentu logu ufitzialmente su 1990 a Serock, Polònia, sede de su de bator Cungressu mundiale rom, in onore de su primu adòbiu internatzionale de rilevàntzia formadu dae una rapresentatzione rom, de su 7 a su 12 de abrile de su 1971 a Chelsfield, a curtzu de Londra. Est in cussa ocasione chi est istadu istabilidu s'impreu preferente de su tèrmine rom, sa bandera ufitziale de su pòpulu rom (cun sa roda in isfundu birde e biaitu) e s'innu gelem gelem.
Karl Marx
Karl Marx (Treviri, 5 de maiu 1818 – Londra, 14 de martu 1883) est istadu unu filosofu tedescu. Umpare a Friedrich Engels aiat fundadu sa teoria marxista e semper umpare aiana iscrittu in su 1848 su Manifesto de su Partidu Comunista.
Guadalquivir
Su Guadalquivir est su segundu fiumene de s'Ispagna. Naschet in sa Sierra de Cazorla e si ch'ettat in s'oceanu Atlanticu a Sanlùcar de Barrameda afaca a Cadice. Est su riu de Cordova e de Siviglia, tzitades ricas de istoria. Cordoba est istada capitale de sa provintzia de s'Hispania Baetica in epoca romana. Occupada dae sos Visigotos, dae sos alanos e isvevos, e su 711 dae sos Arabos, est istada patria de Seneca (4 d.C. -65), de Mosè ben Maimon, nadu Maimonide (1138- 1204), de Averroè (1126- 1204).
Culilughe
Culilughe, de sa Familia Coccinellidae. Insettu coleotteru, minoreddu, tundu cun alas. Su c. comune, de colore ruiu, cun sette macchias nieddas. In istiu essidi e pizu in mesu a sas mattas e piantas, e a de notte bolada, faghinde una lughitta, in logos inue s'aria no est inquinada.
Tore Ligios
Tore Ligios (Biddanoa Monteleone, 1949) est unu fotografu. Direttore de su tzentru culturale “Su Palattu” in Biddanoa M. dae s'annu 2000 a su 2008. Ada curadu varias mustras de fotografia in sa 'idda sua e in ateros logos.
Wolfgang Goethe
S'obera de Goethe ada interessadu tantos campos comente sa poesia, drammaturgia, literadura, teologia, filosofia, umanesimu e sas iscientzias. Su magnum opus de Goethe, fentomadu comente unu de sos massimos capolavoros de sa literadura mundiale est su dramma Faust.
Istancu
S’istancu o istangu est una butega, in zenerale de dimensiones minores, nàschida pro cuntrollare sa bèndida de produtos de fumu ozetu de sos monopòlios de s’Istadu de sa Repùbriga Italiana.
Calascibetta
Calascibetta est unu comunu de 4.797 bividores de sa Provìntzia de Enna in sa Sitzilia tzentrale.
Julija Tymošenko
Julija Volodymyrivna Tymošenko (in ucràinu Юлія Володимирівна Тимошенко; Dnipropetrovs'k, 27 onniasanti 1960) est una polìtica e imprendidora ucràina.
Istancu
Atuarmente, est possìbile a comporare medas artìgulos, comente tabacos, sale de coghina, balores bullados, cuntrassinnos telemàtigos (in antis fiant sos bullos fisgales), recàrrigas telefònigas, materiale de ufìssiu e, reghentemente, s’impreant finas de retzidorzos.
Julija Tymošenko
Est sa leader de s'Unione Pan-Ucràina "Patria" e de su Blocu Julija Tymošenko; in prus dae su 2007 a su 2010 at cobertu sa càrriga de Primu ministru, a pustis de àere cobertu sa matessi càrriga dae su 24 ghennàrgiu a su 8 cabudanni 2005. Est istada sa prima fèmina a cobèrrere sa càrriga de primu ministru de Ucràina.
Cesare Casella
Cesare Casella (Pavia, 22 de trìulas de 1969) est istadu sa bìtima de unu de sos sechestros de pessone a tràmunu de luissione prus longos acontèssidos carchi bia in Itàlia.
Julija Tymošenko
Est classificada in sa lista de sa rivista Forbes sa de tres fèminas prus balentes de su mundu in su 2005. Tymoshenko est arribbada segunda a su ballotàgiu de sas eletziones presidentziales ucràinas de su 2010, perdende de 3,5 puntos pertzentuales contra de su binchidore, Viktor Yanukovich. In is ùrtimas dies de sos avolotos in ucràina de su 2014, est istada lassada bessire a pustis de tres annos de presone. Est torrada a arribbare segunda in is eletziones presidentziales ucràinas de su 2014, custa borta contra de Petro Poroshenko. A pustis de èssere istada una de is favorèssidas in is sondàgios durante annos vàrios, est arribbada de tres a su primu turnu de sas eletziones presidentziales ucràinas de su 2019.
Cesare Casella
L'aiant recatadu in Pavia su 18 de ghennarzu de 1988 e redassadu inche Natile di Careri, in Calàbria, su 30 de ghennarzu de 1990. Pro s'alliberamentu suo fiat istada pagada (su 14 de austu de 1988) una luissione de milli milliones de francos betzos, sena resurtadu.
Istancu
Gràssias a sa retza informàtiga de Lottomatica e de àteros cuntzessionàrios comente SISAL, sunt dispensados a sos tzitadinos servìtzios comente su pagamentu de sa binneta de s’automòbile, sa fatura telefòniga, de s’aba, de sa lughe, de s’eletritzitade, s’impòsitu subra de sos refudos, sa cuota RAI, machìtzias, eac.
Cesare Casella
S'atentu de sos mèdios massivos chirru a su sechestru fiat crèschidu in manera cussideràbile in su làmpadas de 1989, addaghi sa mama de Cesare, Angiolina Montagna – cunnota comente Angela Casella (1946-2011) e narada a pustis “Mama balente” - si nche fiat zuta a Calàbria e aiat pèdidu, in sas pratzas, s'alliberamentu de fizu suo e un'interventu prus mannu dae bandas de s'Istadu.
Istancu
A s’agabu de su milliotughentos, fiat istada cunfiada a sos istancos sa bèndida de sa chinina de s’Istadu pro orizare s’ispainadura de sa malària. Sa prerogativa narada fiat sodigada finas a pustis de su segundu pustigherra.
Cesare Casella
Subra de s'acontèssida, Cesare Casella at iscritu unu libru, editadu dae Rizzoli, a tìtulu “734 dies a largu dae domo”.
Jelly Roll Morton
Ferdinand "Jelly Roll" Morton (New Orleans, 20 de cabidanni 1885 – Los Angeles, 10 de triulas 1941) est istadu unu pianista e composidore americanu.
1755
S'annu 1755 (MDCCLV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in mèrcuris segundu su calendàriu gregorianu.
Etiòpia
Etiòpia (in amàricuː ኢትዮጵያ Ityopp'ya), ufitzalmenti connota comenti Repùblica Federali de Etiòpia, est una repùblica democràtica federali de s'Àfrica nord-orientali in su aici narau Corru de Africa. Sa capitali est Addis Abeba.
Tenit stèrrida de 1.104.300 km², po unus 104.957.438 bividoris. Allàcanat in su norti cun Eritrea e Gibuti, in s'estu cun sa Somàlia (e su stadu non reconnotu de Somaliland), in su sud cun su Kenya e in s'ovest cun su Sudàn e su Sudàn de su Sud. Su territòriu tenit un'artipranu centrali chi andat de is 1.800 m a is 3.000 m, cun uno cantus montis chi arribant a 4.620 m, comenti in su casu de su Ras Dashen, s'artària màssima de Etiòpia. In generali is artàrias funt prus mannas giustu in antis de su puntu de basciura subitanu conca a sa badde de su Rift. Ddoi est unu nùmeru mannu de frùminis, chi si distacant de su Nilu Asulu, chi essit dae su lagu Tana. S'artipranu bàsciat a bellu fintzas a is terras bàscias de su Sudàn faci a ovest e fintzas a is pranus disabitaus de Somàlia faci a sud-est.
Foras de sa capitali Addis Abeba, chi propassat is duus millionis e mesu de bividoris, noi tzitadis tenint prus de centumilla bividoris, intra de custas sa prus manna est Dire Dawa, cun cun prus de duxentumilla. S'istadu est pretzidu in 9 regionis diferentis.
S'Etiòpia moderna e is fronteras atualis suas funt s'arresurtu de una mengua significativa de su territòriu in su norte e de sa spaniadura in su sud, conca a is fronteras atuales suas, po nexi de is disterrus e de s'intregatzioni cummertziali, aici comenti is conchistas, massimamenti de s'imperadori Menelik II e Gobana Dacche. In su 1974, sa dinastia de Haile Selassie est arruta portende a unas cantas gherras civilis. De inasandus, s'Etiòpia at biu una bariedadi de sistemas de guvernu. Su paisu est unu de is membrus fundadoris de su Movimentu de is Paisus No Alliniaus (NOAL), su G-77 e s'Organizatzioni de Unidadi Africana (OUA). Oi in die, Addis Abeba sighit a essi sedi de s'Unione Africana, sa Càmbara de Cummèrtziu de Panafricana (PACCI) e UNECA. Su paisu tenit unu de is esèrcitus prus poderosus de Àfrica e Addis Abeba est sa sedi de sa prataforma continentali de sa fortza africana de reserva (ASF). S'Etiòpia est s'ùnicu paisu africanu in ui un'alfabetu indìgenu sighit sendi utilizau. S'Etiòpia puru tenit unu sistema de cosa sua de tempus e unu calendàriu ùnicu, chi tenit de seti a otu annus de stentu cun arrespetu a su calendàriu gregorianu. Tenit su nùmeru majore de logus reconnotus Patrimòniu de s'Umanidadi de s'UNESCO de totu s'Àfrica.
Est una terra de cuntrastus naturalis, cun spendulas e àcuas termalis vulcànicas; cun calicuna de is prus montagnas artas de Àfrica, aici comenti calicunus de is puntus prus bàscius de su mundu, suta su livellu de su mari. Acasàgiat una cantidadi manna de frùminis, mentras chi s'àrea setentrionali, in Dallol est su logu cun is temperaduras prus artas de sa Terra. S'Etiòpia est multilìngue, multiculturale e multiètnica, cun agiomai 80 grupus.
S'Etiòpia est su segundu produtore de energia idroelètrica de Àfrica, gràtzias a s'àcua de su Nilu chi tenit su 85% de su flussu totali a is mitzs de custu paisu. Mancai tèngiat terras ricas, Etiòpia at padèssiu a una sèrie de epidèmias de fàmini in sa dècada 1980, esacerbadas de is cunditzionis geopolìticas e de is gherras civilis, cun s'arresurtau de sa morti de centinas de millis de personas. A pagu a pagu però at comintzadu a si torrai a pesai, e oi tenit s'economia cun su PIB prus mannu de s'Àfrica de s'Estu e Centrali. Su crescimentu lestru de s'economia de Etiòpia nde fait una potèntzia regionali in su Corru de Àfrica e in s'estu de Àfrica in generali. De pagu tempus si funt registraus abusus contra de is deretus umanus in Etiòpia suta mandau de su primu ministru Meles Zenawi mancari su paisu s'est fatu una fortza econòmica, diplomàtica e polìtica de s'Àfrica.
1922
S'annu 1922 (MCMXXII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in domìniga a segunda de su calendàriu gregorianu.
Fattos
Annu de fundazione de sa SIR - Società Italiana Resine
Catenanuova
Catenanuova est unu comunu de 5.069 bividores de sa Provìntzia de Enna in sa Sitzilia tzentrale.
Dick Fulmine
Dick Fulmine est unu personaggiu de is fumettus italianus criau de sa fantasia de Vincenzo Baggioli e da sa matita de Carlo Cossio in su 1938.
1847
S'annu 1847 (MDCCCXLVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Eddy Merckx
Est istadu unu de sos pius mannos campiones de sempre. Aiat binchidu chimbe Giro d'Italia, chimbe Tour de France e una Vuelta a España; tres boltas Campione mondiale in istrada.
Mikhail Bakunin
Est istadu unu de sos teoricos printzipales de s'anarchia.
Tokio
Tokio (giaponesu: 東京, Tōkyō) est sa capitale de su Giappone.
Centuripe
Centuripe est unu comunu de 5.714 bividores de sa Provìntzia de Enna in sa Sitzilia tzentrale.
Fae
Fae o Faa. Pianta ervosa de 60-80 cm. de altaria. De sa familia Leguminosae. Benit cultivada po sos semenes, chi siccos o friscos benint cottos e si mandigant dae s'omine o dae sos  animales. Sos semenes crechent in sa tega (baccello) de 20 cm. de longaria. Sa fae madurat in beranu. Su "favismu" est una allergia a sa fae, e difusu in Sardigna.
Alan Lomax
Alan Lomax (Austin, Texas, 15 de ennalzu 1915 – Safety Harbor, Florida, 19 de triulas 2002) est istadu unu etnomusicologo americanu. Fizu de su musicologo John Avery Lomax, aiat fattu umpare a su babbu una serie de ricercas, dae su 1933 a su 1942, in su sud de sos Istados Unidos, pro documentare, registrende inue si siada dal vivo, sa cultura musicale massimu de sa zente de colore. Medas de i cussas registraziones sunu como arribadas in su Archive of American Folk Song (Archiviu de sas cantones folk americanas) de sa Biblioteca de su Congresso. Tra sos nomene de zente chi poi est diventada famosa Jelly Roll Morton e Muddy Waters.
Conigliu
Su conillu o conillyu (Oryctolagus cuniculus) est unu mamìferu de sa famìlia Leporidae. Est su conillyu areste, simile a su lèpere ma unu pagu prus minore: origas mannas, runcu tundu, duos dentes a denanti, e mandigada erva e fenu. Sas ancas de segus prus longas, po si movere saltiende. De colore grigiu e unu pagu biancu suta sa bentre. Sa femina cando anzat faghet divescios conillyeddos, chi naschene nudos e cun sos ogos serrados.
Alan Lomax
Su viaggiu in Italia
Fra su 1953 e i su 1954, aiat collaboradu cun s'etnomusicologo italianu Diego Carpitella (e de cunsequentzia cun s'antropologo Ernesto de Martino), fatende una campagna de registratziones in su campu in tota sa natzione, cumpresa sa Sardigna.
Conigliu
Spaniadura
S'in de agatada in Europa, nord Àfrica e Austràlia. In Austalia, inue vivet a trumas, iscavat gallerias suta su terrinu: po cussu in tzertos logos faghet dannos meda. Su conillyu benit allevadu po sa petza e po sa pedde.
Berona
Berona (in italianu Verona)est una comuna italiana de 252.065 abitadores, cabitale de sa provìntzia bèneta a su matessi nùmene.
Est sa de doighi comunas italianas pro pobuladura, gasi che sa de duas comunas prus pobuladas de Itàlia chi non siat cabitale rezionale.
Sa tzitade est istada decrarada patrimòniu de s'umanidade dae s'UNESCO pro s'istrutura sua urbana e pro s'architetura sua: Berona est s'isempru craru de una tzitade chi s'est isvilupada in manera progressiva e sighida in tempus de duamiza annos, integrende elementos artìstigos de calidade arta a beru de sos diferentes perìodos chi si sunt sutzèdidos; in prus de custu, rapresentat in modu istraordinàriu su cuntzetu de tzitade fortifigada in prus fases determinadoras de s'istòria europea.
Batalla de Àidu de Turdu
Sa batalla de Àidu de Turdu fiat cumbàtida in su mese de austu de su 1347 intre un'esèrtzitu de su Regnu de Sardigna e Còrsiga e sas armadas de sos Dòrias durante sa segunda de sas rebellias de sos Dòrias contra de sos sardos regnìculos.
Logu de s'iscontròriu
Àidu de Turdu fiat sa denumenatzione de unu àidu de monte, unu passadòrgiu obligadu costituidu dae una gùturu istrintu. Unos cantos istudiosos afirmant chi si tratet de una localidade chi oe partenet a su territòriu cumonale de Turalva, longu s'asse viàriu bia Turresa - betzu caminu chi giughiat a sa tzitade de Tàtari (sostituida, in su 1822, cun unu percursu meda diferente, de sa Càrolu Felitze de s'ingegneri Carbonazzi). Tale caminu, a pustis de Bonolva, passaiat a s'estu de su casteddu de Rocaforte (Giave) pro tocare cara a sa crèsia de s'Ispìritu Santu de Turalva e, duncas, a su passu naradu Àidu de Turdu. Pro sa natura sua de passu obligadu, su logu bene s'adataiat a un'imbuscada.
Alliados de sos regnìculos
Pro firmare sos rebellos sas tropas regnìculas aiant rugradu su Giugadu de Arbaree de Marianu IV, tando prenu alliadu ma disigende chi niunu de sos duos esèrtzitos lomperet una vitòria detzisiva.
A sa batalla aiat partetzipadu su frade de su giùighe matessi, Giuanne de Arbaree, paris cun unu cuntingente de 250 cadderis e treghentos balestreris aristanesos, cun su còmpitu de evitare a sos regnìculos un'imbuscada.
Sa batalla
Andende contra a cantu cussigiadu dae sos arbaresos, comente is avanguàrdias aiant pigadu cuntatu, sos regnìculos fiant istados in manera pagu atentziosa mandados a s'atacu de Gherardo de Cervellon. A ddos abetare, bene cuados e postos in s'istrintu gùturu bi fiant is balestreris genovesos chi aiant dadu proa de sa fama mala issoro.
De su cumbatu sambenosu fiat essidu binchidore s'esèrtzitu de is Dòrias chi aiat massacradu s'inimigu. S'interventu de sos armados arbaresos fiat resissidu a sarvare a is pagos aragonesos subrabìvidos, intre chi su visurré Don Gulliermu de Cervellon. Isse, feriduu, a sa nova chi sos duos fìgios suos Gherardo (mannu) e Mònicu fiant mortos in batalla paris cun su nebode Ughetu de Cervellon, fiat mortu de in cue a pagu.
A sarvare sos regnìculos de s'iscontzada totale in sa Sardigna de su norte fiat istada sa peste niedda, imbàtida in Europa in su 1347. Sos Dòrias no aiant tentu avantàgiu perunu de sa vitòria pro neghe de sa violenta epidèmia chi aiat firmadu totu, fintzas sas atziones bèllicas.
Pagos annos a pustis de, Marianu IV, finas a tando alliadu aragonesu, aiat segadu sos istentos e a sos cumintzos de su mese de cabudanni de su 1353 sa Corona de Logu deliberaiat sa gherra contra su Regnu de Sardigna e Còrsiga (Gherra sardu-catalana: 1353-1355; 1365-1388; 1390-1410/20).
Laura Benanti
Laura Benanti (Dallas, 25 de Trìulas 1979) est una attrice americana.
Ghana
Su Ghana (AFI: /ˈɡana/), ufitzialmente Repùblica de Ghana (in inglesu: Republic of Ghana), est un'Istadu de Àfrica otzidentale cun capitale Accra.
Tenet istèrrida de 238.540 km² pro unos 27 milliones de bividores. Allàcanat a ovest cun sa Costa de Marfilu, a norte cun su Burkina Faso, a est cun su Togo, e a sud cun su golfu de Guinea. Est unu paisu multiculturale e multiètnicu, sende chi sa populatzione s'agatat ispartzida intre grupos ètnicos, linguìsticos e religiosos varios. Su 71,2% de sa populatzione est cristiana, su 17,6% musulmana e su 5% est animista.