cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kaliningrad
Istòria
Kaliningrad at festadu is 750 annos de sa fundatzione in su 2005. Sa tzitade est logu de nàschida de su filòsofu Immanuel Kant.
Manuela Mascia
Manuela Mascia (Casteddu, 1962) est un'ex velista sarda e italiana, binchidora de tres editziones de is campionados mundiales de windsurf.
Biografia
Nàschida in su 1962 in Casteddu, intre de is primas velistas capatzas de etzèllere, a livellu internatzionale, in s'ispetzializade de su windsurf in is annos 1980, chi fiant is primos annos cando custa disciplina vèlica chertaiat is cumpetitziones suas. Est istada tres bortas campione mundiale, e in su 1982 at bintu su tìtulu in Messina paris a s'àteru italianu Klaus Maran, chi at a èssere su primu velista a rapresentare s'Itàlia in su windsurf a is Giogos olìmpicos de Los Angeles in su 1984. Ambos is atletas ant bintu in antis de sa grossetana Alessandra Sensini, sa cale però at a resissire a conchistare su laru olìmpicu.
Oe Mascia est cojuada pròpiu cun Klaus Maran, bivet cun issu in Caldaro e traballat in s'azienda de sa famìlia Maran.
Me and Bobby McGee
"Me and Bobby McGee" est una cantone iscritta dae Kris Kristofferson e Fred Foster, lanciada pro sa prima olta dae Roger Miller in su 1969. Ateros cantantes ana registradu custa cantone, cumpresu su matessi Kristofferson. Sa versione pius famosa est istada cussa de Janis Joplin (1970) chi aiat realizzadu sa versione chi est istad su discu pius bendidu in su U.S. singles chart in su 1971, poi de sa morte de sa cantante. Atera versione de ammentare est cussa de Dolly Parton de su 2005.
Depressione Manna
Is efetos de incuida fiant istados devastadores siat in is paisos industrializados siat in is esportadores de matèrias primas cun una mènguadura generalizada de sa dimanda e de sa produtzione; su cummèrtziu internatzionale fiat basciadu in manera consideràbile e cun issu is rèditos de is traballadores, su rèditu fiscale, is prètzios e is profetos; is tzitades majores de totu su mundu fiant istadas corfidas particularmente, prus che totu is chi basaiant s'economia issoro in s'indùstria grae; su setore edilìtziu at padèssidu unu arrestu repentinu in medas istados; is àreas agrìculas e rurales aiant sufridu meda in cunsighèntzia de una ruta de is prètzios intre su 40% e su 60%; is zonas mineràrias e forestales fiant istadas intre is prus corfidas a càusa de sa forte mèngua de sa dimanda e de sas reduidas alternativas de impreu de traballadores.
Àrticu
S'Àrticu o Àrtide est una regione polare chi s'agatat in su cabu prus setentrionale de sa Terra, atremenada in su sud de su tzirculu polare. Est formadu de s'otzèanu Àrticu, e parte de is territòrios de Alaska, Cànada, Finlàndia, Groenlàndia, Islanda, Norvègia, Rùssia e Isvètzia.
Sa regione de s'Àrtide est unu otzèanu istèrridu in ue segundu s'istasone bàriat s'ammuntadura de àstragu e incordonadu de unu permafrost chentza mata peruna.
Sotzialmente e politicamente, s'Àrticu tirat a is territòrios setentrionales de is oto istados àrticos, mancari segundu s'iscièntzia manna parte de custos territòrios sunt cunsiderados sub-àrticos.
Fabrizio Lorieri
Fabrizio Lorieri (Massa, 11 de freargiu 1964) est un'assussadore de fùbalu e fubaleri antigu italianu, a posissione zanneri.
Zogadore
Crèschidu in s'Inter, s'istrenat in s'istajone 1981-1982 cun sa Sangiovannese (Sèrie C2), pro colare in copropriedade a su Pradu s'annu posteriore: cun sos tuscanos, binchit su campionadu de sa Sèrie C2 de 1982-1983. In su 1983, torrat a s'Inter comente sustitutu de Walter Zenga, peroe a pustis de un'istajone sena intrare a su terrinu est tramudadu, aguarmente in copropiedade, a su Praghèntzia, in sa Sèrie C1: cun sos emilianos, dìsputat un'istajone a titulare, perdende sa Sèrie B in fatu de su disimpate cun su Lanerossi Bissèntzia.
A pustis de un'àtera istajone sena presèntzias in s'Inter, lu tzedent a su Turinu. Cun s'echipa peemontesa zogat tres campionados de Sèrie A dae su 1986 a su 1989, disputende-nde a titulare firmu petzi unu (1987-1988) e sufrende, in sas istajones abarradoras, sa cuncurrèntzia de zanneris sustitutos che Renato Copparoni e Luca Marchegiani. In s'istajone 1988-1989, sa relassione cun su Turinu intrat definitivamente a crisis e, a pustis de su sutagradamentu de sos granadas, si tràmudat a s'Àsgoli, in ue abarrat pro bator istajones (duas in sa Sèrie A e duas in sa Sèrie B).
In su 1993, arribat a sa Roma pro 4.000 milliones de francos betzos; cun sos grogurujos, totalizat 20 presèntzias in sa prima istajone e 2 in sa segunda in sa Sèrie A (istrenu su 29 de austu de 1993 in Genoa-Roma 2-0).
In su 1995, est tzèdidu a su Letze, in sa Sèrie C1, in ue lograt duas artiadas cunsecutivas de partzidura (dae sa C1 a sa B e dae sa B a s'A). In s'istajone 1997-1998, est titulare in sa Sèrie A cun su Letze, chi falat de partzidura.
In s'istajone 1998-1999, in sa Sèrie B, otenet torra su subragradamentu a sa partzidura prus arta cun sos salentesos. In su tempus barigadu cun su Letze, zogat pro duos annos cun Giuseppe Giannini s'ex cumpanzu in sa Roma. In su santandria de 1999, no intrende a sos pranos de sa sotzietade, est cuntratadu dae sa Salernesa (Sèrie B), in ue mìlitat pro un'istajone in antis de colare a su Genoa a tràmunu de Salvatore Soviero (àteros duos annos in sa Sèrie B). In su làmpadas de 2003, est in s'Ispètzia, in sa Sèrie C1, in ue nche ferit belle deretu a foras de prantedda e, in su ghennarzu de 2004, colat a su Cuoiopelli Cappiano Romaiano, in sa Sèrie C2, in ue tancat sa carrera sua.
Amaniadore de sos zanneris e bitze-assussadore
A pustis de sa retirada, si ligat a Luigi Cagni, un'assussadore chi sighit in sas isperièntzias in su Catanzaru comente amaniadore de sos zanneris, a s'Èmpoli in s'istajone 2006-2007 e posca in sa parte finale de s'istajone 2007-2008 e a su Parma finas a su santandria de 2008, cun ambas echipas aguarmente in su rolu de bitze. Su 30 de làmpadas de 2010, su Letze, in tempus de una cunferèntzia de imprenta pro su mudamentu de sa presidèntzia, ufissializat su cuntratamentu suo pro s'istajone 2010-2011, comente amaniadore de sos zanneris. Pustis lograda s'abarrada in partzidura e sa cunsagradura de Antonio Rosati su zanneri, chi posteriormente colat a su Nàpule, est recunduìdu finas pro s'istajone posteriora, cando realizat un'àteru traballu mannu cun Massimiliano Benassi. Arreat in su Letze finas a su ghennarzu de 2013, cando est sustituìdu dae Raffaele Di Fusco, chi format parte de su pessonale de Antonio Toma s'assussadore, intradu in parte a Franco Lerda.
Lagu Laacher
Su Lagu Laacher (Laacher See) est unu lagu in sa regione vulcànica de s'Eifel, acanta de is tzitades de Andernach (8 km), Bonn (37 km) e Coblenza (24 km). Formadu in una caldera, est de forma ovale e, cun unos 3,3 km², est su prus lagu mannu de sa Renania-Palatinadu. S'ùrtima foghilaja de s'ex "vulcanu Laacher" est a giru de s'annu 10 930 a.C. A subra de is ispondas suas s'agatat s'abbadia de Santa Maria.
Etimologia
Su nòmine ufitziale Laacher See est pleonàsticu, ca derivat dae su latinu lacus (in tedescu antigu "lacha") e dae su tedescu modernu "See", est a nàrrere "lagu". In su tempus su tèrmine "Laach" at dadu nòmine a su logu e a su monastèriu, chi in su 1863 is Gesuitas Maria dd'ant postu Laach.
Descritzione
A giru de su lagu s'agatant rilievos de artària mèdia de 125 m. Tenet una profundidade màssima de 53 m. Est alimentadu prus che totu dae abba freàtica, frida e de sabore marigosu, e non tenet drenàgiu naturale. S'artària mèdia o "Normalnull" (zero normale) est fissada pro cunventzione a 275 m, ma vàriat meda, fintzas de 15 m, segundu s'evaporamentu o is pretzipitaziones.
In s'edade de mesu, in diretzione sud s'est fatu su tunnel Fulbert-Stollen, longu 880 m e artu unos 3 m, pro amparare su cunventu dae s'abba arta. Fulbert est istadu s'abate de su monastèriu dae su 1152 a su 1177 e su fràigu est istadu datadu in s'annu 1164 segundu su mètodu dendrocronològicu. Intre su 1840 e su 1845 is famìlias Delius e Von Ammon, insandus propietàrias de su bene cunventuale secularizadu e de su lagu, nd'aiant fatu fàghere unu parallelu a unos 10 m de profundidade pro abbassare de prus su livellu de s'abba.
Su Lagu Laacher est fintzas unu vulcanu firmu, sugetu a fainas sìsmicas e anomalias tèrmicas a suta de su lagu. . Sinnos de faina si rilevant fintzas a livellu de s'abba a suta de forma de degassamentu vulcànicu.
Dublinesos
Dublinesos (Dubliners) est una regorta de bìndighi contos iscrita dae James Joyce, publicada dae Grant Richards in su 1914, a pustis de èssere istada refudada degheoto bortas dae bìndighi domos editoras. Richards at atzetadu sa regorta de dòighi contos curtzos giai in su freàrgiu 1905, ma pro more de is obbietziones suas in contu de limbàgiu in su contu Two Gallants, e de is de s'imprentadore, sa publicatzione est istada refudada. Difatis, Joyce, mancari chessende·si ma atzetende carchi mudàntzia, at fatu faddire s'acòrdiu. In su 1909, Maunsel de Dublinu at atzetadu de imprentare milli còpias, ma sa tiradura est istada brusiada dae s'imprentadore.
Descritzione
In su cumintzu de su 1914, Joyce at torradu a tzerriare a Richards chi, in fine, at publicadu tres milliardos de còpias. Comente a cunditzione cuntratuale, Joyce no at retzidu antìtzipu o royalties pro is primas chimbighentas còpias e est istadu costrintu a nde comporare centubinti. Setichentosbator còpias sunt istadas aprontadas dae Richards e chimbighentosbator imbiadas a is Istados Unidos. Sa parte manna de is contos est iscrita dae Joyce intre su 1904 e su 1905, in su 1906 benint agiuntos Is duos galantes e Una nue minore, mentras su contu prus famadu, Is mortos, est de su 1907.
Is protagonistas de su libru sunt persones de Dublinu, contadas in sa vida cuotidiana insoru. Mancari su sugetu siat semper una persone comuna, su libru bolet pònnere in totu is contos s'atentu a pitzus de duos aspetos: sa paràlisi e sa fua. Sa prima est prus che totu una paràlisi morale, causada dae sa polìtica e de sa religione de s'època. Sa fua est cunsighèntzia de sa paràlisi, in su su momentu chi is protagonistas cumprendent sa pròpia cunditzione. Sa fua, in prus, est semper destinada a fallire. Is istòrias annotamala sighint una secuèntzia temàtica e podent èssere partzidas in bator setziones: cada issas rapresentat una fase de sa vida: s'infàntzia (Sas sorres, Un'addòbiu, Aràbia); sa giovanesa (Eveline, A pustis de sa cursa, I duos galantes, Pensione de famìlia); sa maduresa (Una nue minore, Revesa, Prùere, Unu casu dolentziosu); sa vida pùblica (Sa die de s'Edera, Una mama, Sa gràtzia). A sa fine est presente un'agabbu, Is mortos, de su cale est istada tràida una pellìcula, pro sa regia de John Huston in su 1987.
Istile
Joyce abbandonat sa tècnica de su narradore onnisciente e no impreat mai unu sìngulu puntu de annotu: nche nd'at medas cantos sunt is personàgios. Annotamala impreat s'ispissu s'"arresonu deretu" fintzas pro is pensamentos de is personàgios, presentende·ddos in custa manera sena s'interferèntzia de su narradore e permitende a su letore unu connoschimentu deretu de su personàgiu.
Temas
In Dublinesos Joyce bolet ammustrare sa ruta de is balores morales ligados a sa religione, a sa polìtica e a sa cultura de Dublinu. Totu is abitantes de Dublinu sunt "debiles de ispìritu", tenent timoria de is àteros abitantes e sunt in carchi manera iscraos de sa cultura issoro, de sa vida de famìlia e polìtica ma prus che totu de sa vida religiosu issoro. In realidade, su chi Joyce bolet ammustrare no est custa situatzione de debilesa, ma sa manera chi custa si rivelat a is "vìtimas" de custa "paràlisi" morale (Joyce nde faeddat comente a "Paralysis"). Tando sa connoschèntzia de custa situatzione est su puntu de bortada de onni istòria: connòschere sese matessi est a sa base de sa morale, si non sa morale matessi. Comente si siat, mancari chi s'obietivu de Joyce pàrgiat prus che totu morale, Joyce non si cumportat mai che un'educadore donende istrutziones pro bìnchere custa situatzione, antis su tema printzipale de s'òpera est s'impossibilidade de essire de custa cunditzione de "paràlisi". Duncas, sa "fua" dae custa situatzione e su cunsighente fallimentu est un'àteru tema de s'òpera.
In su tzìnema
In su 1987 John Huston dirighet s'ùrtimu film suo The Dead, tràidu dae su contu de James Joyce.
Rughera
Su tèrmine rughera ìnditat siat su biazu in s’imbarcadura pro passizeris impreada pro finalides recreativas e turìstigas, siat s’indùstria chi zestionat su matessi servìtziu chi sas naes naradas cùmbidant a sos biazadores. Aversamente s’utilizant de naes de rugreras motonaes de dimensiones mèdias e mannas, e su servìtziu de rughera tenet una dura chi bàriat dae una a bator chidas, in tempus de sas cales sos crientes sunt intratènnidos a bordu cun sas diferentes istruturas presentes, mescamente de casta isportiva e recreativa, peroe sunt aguarmente imboligados in diferentes trànsitos peri sos portos sizidos dae su pachete de bagàntzias, cun sa possibilidade de bisitare tzidades artìstigas e àteros logos de interesse turìstigu. Su passizeri, in onzi manera, dormit, cunsumat sos mandigares e bàrigat su prus de su tempus a bordu de sa nae.
Sas orìzines de custa casta de biazu sunt antigas a beru, peroe petzi reghentemente est intradu a s’imazinadura zenerale de sas bagàntzias tìpigas. A sa prima, difatis, sa rughera non teniat petzi balore intrìnsigu, si nono chi s’obetivu suo fiat fitianu su de arribare – peri rugradas transozeànigas – a unu destinu larganu, a su “Mundu Nou”. Oe, intames, su biazu in sese est prus importante chi su destinu a sizire, ca isse est alligradu dae una cantidade manna de servìtzios de avoreta cun s’intentu de satisfagher su bisonzu de redassamentu de sos crientes.
Sa rughera in die de oe
Sa rughera non tenet prus una cunnotadura de biazu, si nono de logu de lissèntzia. Sas naes de rughera chi cùguzant sos trazetos longos tenent su prus dimensiones meda elevadas e, in intro issoro, s’agatant teatros, discutegas, balladorzos, salas de zogu, butegas e moderias cullocadas in su cuntestu de tzentros cumertziales cun onzi règula.
A s’avesu, una rughera moderna cunsistit in unu biazu formadu dae diferentes tapas diàrias, in tempus de sas cales est possìbile a nche falare a terra e bisitare su logu de seguronzu, sodighende a pustis su biazu in tempus de note chirru a su destinu posteriore.
Si càrculat chi siant addae de 18 milliones (12 milliones cunforme a sos datos de sa CLIA, Cruise Lines International Association) sos rugheristas in su mundu chi tirant profetu onzi annu dae custa casta de bagàntzias, e in particulare sas arzolas printzipales de isvilupu de su setore sunt su Caribu, su Mesuterranu, s’Europa de su Nordu, s’Alasca e s’Oriente.
Una fèmina a ismentigare
Una fèmina a ismentigare ("Dimenticare Lisa") est una telepellìcula italiana groga a intregas de su 1976, bogada dae unu romanzu de Francis Durbridge s'iscritore ingresu, cun Ugo Pagliai e Marilù Tolo in sos rolos de sos protagonistas.
Inredu
Peter, un'antigàriu ingresu, cròmpidu a Nàpule pro bisitare frade suo mùsigu Claude, cunfiat a custu ùrtimu chi at cunnotu de reghente a Lisa Carter sa bella a beru, un'amerigana, e de esser abarradu incantadu dae sa bellesa e dae sos modales de custa fèmina; s'atopu est istadu assolutamente intzidentale, in tempus de unu biazu in aparèchiu. Posteriormente, Peter imparat dae un'amigu ziornalista chi s'agatat mamentanamente in Nàpule chi Lisa Carter est una biuda zòvana a beru de unu ziornalista ameriganu fontomadu, afogadu a pustis de si fulliare a mare dae su jatu suo, pretzisamente a probe de Nàpule.
Carchi die a pustis, Peter addòviat in Nàpule a Lisa Carter, chi li revelat unos cantos fatos importantes de sa bida sua: sa note de sa morte de maridu suo, Lisa s'agataiat in su jatu paris cun isse e, petzi pagas oras in antis, ambos aiant tentu una discussura animada pro neghe de s'istramanchiamentu de una pupa rara a beru, chi perteniat a una cullessione de su pobiddu, apentadu dae semper pro custa casta de zoghete.
A pustis de una filera de seranos colados paris, Lisa pedit imprestada s'automòbile a Peter: devet andare a bider a sir Arnold Wyatt, un'abogadu ingresu amigu de maridu suo, cun s'intentu de achipire unos cantos tràmites. Belle gasi, dae cussu mamentu Lisa iscumparet. Sa betura l'agatant in s'oru de sa bidda, cun una missada minora in ue b'est iscritu s'aderetu de Peter e, dae bandas suas, sir Arnold atrogat chi non cunnoschet a Lisa Carter nen fiat abojadu cun issa. Argunas dies prus a tardu, Nancy, un'amiga istimada de Lisa, cumparet afogada in unu riu. In una butzaca de su bestidu suo, bi sunt sas craes de s'automòbile de Peter e, in su banzu de domo sua, est imbènnida una pupa chi apizat in sa banzera acucurada de aba. Claude, ch'intre tantu at terminadu su traballu suo in Nàpule, invitat a Peter a dassare sa bidda cun isse, peroe Peter tenet s'intentu de ghetare lughe a subra de sa berza e, prus chi totu, cheret agatare torra a Lisa.
Autonomismu
Su autonomìsmu est cussu fenomenu in politica in ube una comunidade pùnnat a siche picare prus potere in su protzessu de issèperu decisionale dae sa soberanìa de s'istadu, chi comuncas abbarrat a nde facher parte. Est finas sa tendèntzia, dae parte de s'istadu, a facher e promògher su detzentramèntu amministrativu. S'ideologia, a s'ispissu, si ponet a pare chin su federalismu oppuru si riferit a una facultade de limitàu auto-gubernu (de s'ateru, sa paràgula benit dae su grècu αυτονομία, chi la fràvican αυτός e in prus νόμος, chi est a nàrrer "gubernu dae se etòttu") chi unu organu prus mannu cuntzèdit a unu prus minore. Unu fenomenu chi si bi podet puru assimizàre, s'indipendentismu, est imbetzes a che lu ponnèr a banda ca cussu tenet sa boluntade de non facher prus parte de sa comunidade politica de s'istadu pro nde fravicare un'atteru distintu.
In Italia s'autonomia naschit in su 1946, cando s'istadu fachet autonoma sa Sitzilia; sichit sa Sardigna in su 1948 e finas sa Badde de Aosta e su Trentinu-Tirolu de bassu, e in su 1963 su Friuli-Venetzia Giulia.
Deep Purple
Deep Purple est unu grupu de rock inglesu fundadu a Hertford (Hertfordshire) in su 1968. Paris cun Led Zeppelin e Black Sabbath, si cunsìderat chi sunt unu de sos grupos pionieres de s'heavy metal e s'hard rock modernu, cun totu chi carchi membru intentant de non si categorizare in unu gènere ispetzìficu. Sa banda puru achiriat elementos de mùsica clàssica, blues-rock, pop e rock progressivu. Una borta sunt istados postos in lista in su livru de sos Guinness World Record comente sa banda prus burdellosa, e sunt bènnidas unos 100 milliones de albums totu in tundu de su mundu. Deep Purple fiat in sa positzione 22 de su programma de sa VH1 Greatest Artists of Hard Rock (Grandu Artistas de s'Hard Rock).
Sa banda at cambiadu medas bortas de formatzione e no at trivalladu durante oto annos (1976-84). Sas formatziones intre su 1968 e su 1976 si nùmenant normalmente Mark I, II, III e IV. A sa segunda formatzione, sa prus resessida in manera cummertziale, b'aiat Ian Gillan (boghe), Ritchie Blackmore (chitarrista), Jon Lord (tastiera), Roger Glover (bassu elètricu) e Ian Paice (bateria). Custa formatzione est istada ativa intre su 1969 e su 73 e est torrada in s'iscena intre su 1984 e su 89 e una àtera bia in su 1993 in antis chi sas discòrdias intre Blackmore e sos àteros membros divenirent irreparàbiles. Sa formatzione atuale includet su chitarrista Steve Morse e est meda de prus istàbile. Dae cando Lord s'at retiradu su 2002, Paice est s'ùnicu membru originale.
De in antis
Su grupu Episode Six, chi at istèrridu carchi single in su Regnu Unidu a metade de sos annos 60, fiat formadu dae Ian Gillan a sa boghe, Graham Dimmock a sa chitarra, Roger Glover a su bassu, Tony Lander a sa chitarra, Sheila Carter a sas tastieras, e Harvey Shields a sa bateria. Mancari faghende numerosos tours, non sunt arribados mai a èssere unu grupu de sutzessu.
In su 1967 s'est creadu su grupu Flowerpot Men, connotu tando finas comente a The Ivy League, fundadu supra unu trio vocale. Su nùmene nou s'ispiraiat a su programma televisivu de pitzinnos The Flowerpot Men, e sugeriat craros ligàmenes cun sa psichedèlia, su Flower Power e su consumu de sustàntzias comente su cànnabis. Sa cantzone prus populare de su grupu est istada Let's Go To San Francisco, chi medas ascurtadores ant interpretadu comente a parodia de su sutzessu de Scott McKenzie If You're Going to San Francisco, cosa chi sa banda at negadu. Sa formatzione sua includiat Tony Burrows, Neil Landon, Robin Shaw e Pete Nelson a sas boghes, Ged Stone a sa chitarra, Nick Simper a su bassu, Jon Lord a s'òrganu, e Carlo Little bateria. Jon Lord fiat istadu membru de The Artwoods, Nick Simper aiat fatu parte dae su grupu de Screaming Lord Sutch, ue puru aiat tocadu cun su ghitarrista Ritchie Blackmore.
A Coruña
A Coruña est una tzitade de sa Galicia, in Ispagna. Est su cabu de logu de una provìntzia chi tenet su matessi nùmene. In A Coruña bivent 246.056 (in su 2008) persones.
Deep Purple
Cumintzos
In s'annu 1967, Chris Curtis, s'est postu in cuntatu cun Tony Edwards cun sa boluntade chi custu esseret su mànager de su grupu chi teniat prevìdidu creare. Edwards at atzèdidu a finantziare su progetu paris cun una pariga de sòtzios, John Coletta e Ron Hire (Hire-Edwards-Coletta – HEC Enterprises).
Su santugaine de su 1968, su grupu at tentu un'èsitu nòdidu in sos Istados Unidos cun sa versione de sa cantzone Hush de Joe South, chi faghiat parte de su primu discu suo, Shades of Deep Purple, resone pro sa cale sunt istados cuntratados pro fàghere de aberi-cuntzertu de sos Cream in su tour de su discu suo Goodbye. Chitzo sunt istados dispatzados dae su tour ca comintzaiant a fàghere umbra a su grupu printzipale e puru pro sa rivalidade chi esistit intre Blackmore e su chitarrista de sos Cream, Eric Clapton. S'annu 1969 ant publicados sos duos imbenientes discos, chi ant cròmpidu un'èsitu moderadu: The Book of Taliesyn e Deep Purple, s'ùrtimu de sos cales includiat un'orchestra a calicunas cantzones. A pustis de custos tres primos discos e de numerosos tours pro sos Istados Unidos, Ian Gillan at sostituidu Evans a sa boghe e Roger Glover at fatu su matessi cun Simper a su bassu, dende logu a sa chi diat èssere cunsiderada comente a sa formatzione clàssica de sos Deep Purple, puru mentovada Mark II (segundu su sistema de numeratzione de sas diversas formatziones chi su grupu est arribadu a tènnere durante sa carriera sua). Custa formatzione de su grupu, duncas, est sa responsàbile de unu de sos discos emblemàticos de s'istòria de su rock, su Concerto for Group and Orchestra, un'òpera sinfònica in tres movimentos cumposta dae Lord e interpretada in diretu a su Royal Albert Hall pro sa London Philharmonic Orchestra, dirigida dae Sir Malcolm Arnold. Custu discu, paris cun Five Bridges de The Nice, est cunsideradu una de sas primas collaboratziones resessidas intre una banda de rock e un'orchestra.
Lómpida de acontessimentu mundiale
A pustis de su discu cun orchestra, unu progetu chi Lord semper aiat tentu in conca, sa banda at ispantadu totus cun s'editzione de unu discu ue su virtuosismu, su tratamentu sonoru de sos istrumentos durante sa registratzione, s'enduriment de sas lìnias vocales (boghes inclùdidas) e sa radicalizatzione de s'istile, prus feridore e electrificat, ant dadu logu a una de las aberis pionieres de su rock duru, Deep Purple in Rock (registradu intre su 1969 e su 1970), òpera de riferimentu de su gènere e una de sas impresas chi prus influèntzia diant fàghere intro de su Rock. Finas a su 1973, Deep Purple sunt divenidos unu de sos grupu de prus fama a livellu mundiale a pustis de istèrrere sos discos Fireball (prus progressivu de su predetzessore suo), Machine Head (discu de una torrada tzerta a su rock giùghere e chi est puru connotu pro inclùdere sa cantzone Smoke ue the Water), e su discu dòpiu in diretu Made in Japan.
Su càmbiu de Blackmore, unu de sos màssimos responsàbiles de su sonu e sas cumpositziones de sa banda, at rapresentadu unu disafiu enorme. Su logu suo est istadu ocupadu dae su chitarrista nordamericanu Tommy Bolin, chi aiat cròmpidu una reputatzione nòdida pro su traballu suo cun Zephyr, James Gang e Billy Cobham (cun custu ùrtimu, Bolin at registradu su chi est una de sas impresas de su Jazz Fusion, su discu Spectrum). Isetada sa tendèntzia istilìstica chi aiat achiridu su grupu a suos duos ùrtimos discos, s'inclusione de Bolin s'est dimustrada idònea e s'est materializada a su discu Come Taste the Band (1975), chi mancari sa calidade sua no at satisfatu sos isetos de sos sighidores de sa tapa prus clàssica de su grupu. Custu, paris cun sa crèschida progressiva de sa rivalidade intre Coverdale e Hughes, e cun su fatu chi Bolin patiat una dipendèntzia forte dae s'eroina, ant favoridu unu tour caraterizadu dae sos atuamentos irregulares e ant resurtadu in s'isparzimentu de su grupu. Pagu a pustis, Bolin diat mòrrere de una sobredosi de eroina in Miami.
Sa reunione
Custu clima ispiegat su fatu chi su 1980 Rod Evans, paris cun unu grupu de mùsicos disconnotos, fedes unu tour suta su nùmene de Deep Purple. Comente a ùnicu membru originale de su grupu, e bastante disconnotu dae sa grussària de sos sighidores, custu tour at provocadu una reatzione nemiga entree sos ammiradores e s'istampa chi ant bidu totu paris comente unu frau. Su grupu at fatu carchi cuntzertu in Mèssicu e in sos Istados Unidos in antis chi si detzideret de cumintzare atziones legales contra s'impreu de su nùmene de Deep Purple.
In s'abrile de su 1984, su programma The Friday Rock Show de sa BBC at annuntziadu chi sa formatzione clàssica de sos Deep Purple, cun Blackmore, Gillan, Glover, Lord, e Paice, aiat detzìdidu si riunire e fiat registrende nou materiale. S'est signada unu cuntratu cun Polydor in Europa e Mercury in Nord-amèrica e su santugaine de su 1984 s'est istèrridu su discu Perfect Strangers, su cale tour fiat comintzadu in Zelanda Noa e fiat arribadu in Europa s'istiu imbeniente inghiriadu dae unu grandu èsitu.
S'acontzada Mark II at registradu unu discu nou, The House of Blue Light (1987), chi no at cròmpidu s'èsitu de su predetzessore suo, e de su tour sou si vanu estrarre su materiale chi diat formare su discu dòpiu in diretu Nobody's Perfect (1988), chi includiat una versione de "Hush" chi at aparèssidu comente a single ammentadore de sos 20 annos de sa banda. Sos problemas de caratere personale intre Gillan e Blackmore, chi aiant favoridu sa truncadura de sa formatzione s'annu 1973, fiant andados torra creschende e in su 1989 su cantante est istadu catzadu dae su grupu. Su sustitutu suo est istadu Joe Lynn Turner, chi fiat istadu cantende de Rainbow a sos òrdines de Blackmore a cumintzu de sos otanta. Custa formatzione at registradu su discu Slaves & Masters 1990) e nd'at fatu su tour chi currispondet. Mancari sa calidade de su discu, unu setore de sos sighidores de su grupu no ant atzetadu sa presèntzia de s'exRaimbow.
Su fatu chi Lord, Paice e Glover fiant partidàrios de una torrada de Gillan, e chi fiant naschende pressiones pro fortzare una segunda reunione chi ammentaret de su 25 anniversàriu de sa nàschida de sa Mark II, Joe Lynn Turner at abbandonadu su grupu pròpiu cando si fiat produinde su chi depiat èssere su discu imbeniente de sa banda. Blackmore nch'at atzèdidu e Blackmore e sa formatzione clàssica at registradu su discu The Battle Acudis Ue (1993). Su posteriore tour europeu, mancari essende unu sutzessu, no at evitadu su torrare a naschire de sas betzas tensiones intre Gillan e Blackmore. Comente a cunsighèntzia de custu, Blackmore at abbandonadu su grupu a metade tour in su santandria de su 1993. Joe Satriani s'est fatu càrrigu de sa chitarra e at permìtidu chi su grupu poderet fàghere su restu de su tour (Giapone) finas a su nadale. Satriani est abbarradu comente a chitarrista finas a su tour de istiu de su 1994 cando, mancari si l'aiant ofertu de divenire chitarrista permanente de su grupu, at prefertu continuare sa carriera sua a sa sola. Su grupu s'est postu in cuntatu tando cun su de primore exmembros de sos Dixie Dregs, Steve Morse, chi est istadu chitarrista de sos Deep Purple finas a s'atualidade.
Rennoamentu
Sa noa e rivitalizada formatzione at godidu de un'èsitu nòdidu durante sos annos 90 e at publicadu duos noos discos de istùdiu Purpendicular 1996, e Abandon (1998), chi ant retzidu crìticas positivas meda, e diversos diretos.
Su 1999, pro ammentare de su 30 anniversàriu de s'eventu, Jon Lord, cun s'agiudu de unu faghent e musicòlogu, at revisionadu su Cuntzerto for Group and Orchestra, e s'òpera est istada de nou interpretada a su Royal Albert Hall a cabudannu, custa borta cun sa London Symphony Orchestra dirigida dae Paul Mann. Puru sunt istadas interpretadas, cun grupu e orchestra, carchi cantu de sas carrieras de sos membros de su grupu, paris cun carchi clàssicos de sos Deep Purple mescamente arrangiados pro s'ocasione. Totu paris s'est collida a su discu e DVD In Cuntzertu with the London Symphony Orchestra (2000).
Sa banda at sighidu a fàghere tour in manera costante finas a su 2002, cando Jon Lord (membru fundadore de su grupu e chi, paris cun Ian Paice, fiat s'ùnicu chi fiat istadu presente a totu sas incarnatziones de sa banda) at annuntziadu chi abbandonaiat in manera amistosa su grupu e si retiraiat pro si dedicare a progetos personales, mescamente cumpositziones de orchestra. Su sustitutu suo est istadu su veteranu teclista Don Airey, chi fiat istadu, intre àteros, cun Rainbow e Whitesnake).
Su 2003, Deep Purple ant publicadu Bananas, de tìtulu e estètica polèmicas ma sutzessu de bèndidas, e chi fiat su primu discu suo de istùdiu in chimbe annos. Su santandria de su 2005, de su 37 annu de vida de sos Deep Purple, su grupu at fatu su protagonista una torrada tzerta a s'aspetu suo prus progressivu cun s'editzione de su discu Rapture of the Deep, reconnotu dae medas comente su discu suo prus resessidu dae Purpendicular.
Deep Purple e s'Heavy Metal
Mancari a s'ispissu si los est assòtziadu cun custu subgèneru, sos Deep Purple no sunt istadu mai una banda de Heavy Metal, mancari medas bandas de Heavy Metal reconnoschent su grupu britànnicu comente un'influèntzia ladina. Durante sos annos, su grupu est andadu isvilupende pro su chi pertocat s'istile suo, in parte dèpidu a sos diversos cambiamentos de personale a sas formatziones suas, ma semper s'est caraterizada pro tènnere mùsicos de artu livellu tècnicu intro de su gènere suo, e pro tènnere ispetziale cura in s'ora de cumpònnere e de traballare sos arrangiamentos. Carchi formatzione de Deep Purple at giutu elementos de su jazz e de sa mùsica clàssica europea in unu cuntestu de rock, cosa chi est istada fatzilitada dae su tastu suo pro sos isvilupos istrumentales, sos solos largos e s'improvisatzione.
Formatziones
Su brincu intre Mk (Mark) V e Mk VII, faghet riferimentu a sos cuntzertos chi su grupu at fatu cun Joe Satriani a sa chitarra, cando Ritchie Blackmore at abbandonadu sa banda durante su tour sou de su 1994. Sa Mk VI est sa formatzione ùnica de Deep Purple chi no at istèrridu peruna registratzione ufitziale.
Tour mundiales
Si cunsìderat chi sos Deep Purple siat una de sas bandas chi faghet prus tours in su mundu. Dae su 1968 fintzas a como (escludende sa separatzione intre su 1976 e su 1983) continuant a fàghere giros totu in tundu de su mundu. In su 2007 ant retzidu unu prèmiu ispetziale pro àere bèndidu prus de 150.000 billetes in Frantza in 40 abbojadas in su paisu petzi in su 2007. Su 2007, su Rapture of the Deep Tour est istadu votadu su de ses mègius tour de s'annu (de totu sos gèneres musicales) dae sos ascurtadores de Planet Rock. Su tour A Bigger Bang Tour de sos Rolling Stone est istadu votada sa de chimbe, superende la girat de Deep Purple pro petzi unu 1%. Deep Purple at lantzadu unu DVD nou de resumu in diretu, Around the World Live, su maju de su 2008. Su freàrgiu de su 2008, sa banda at fatu su primu cuntzertu suo in su Cremlinu de Mosca pro una petitzione personale de Dmitry Medvedev, chi tando fiat su candidadu preferidu pro su càrrigu de Presidente de Rùssia. Sa banda at fatu a su Campionadu de Sci Nòrdicu de su 2009 a Liberec (Tzèchia).
Discografia in istùdiu
(Datas de publicatzione)
Alaior
Alaior est una comuna ispagnola de 9.257 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares, in s'ìsula de Minorca. At dadu sos nadales a su màrtire Juan Huguet y Cardona.
Aurea mediocritas
Aurea mediocritas, ovverosiat "una moderu ottimale" e non, comente calicunu dìat pòder bortare a sa lìtera, "una metzanésa o mediocridade de oro" est unu modu de nàrrer latinu chi at imbentàu su poete Oratziu (Odes 2, 10, 5); in limba latina su faveddu mediocritas non tenet su matessi zudìssiu de balore negativu chi tenet, in sa prus parte de limbas noulatinas, cussu de "mediocridade", prusaprestu bòlet nàrrer "istare in mesu" tra s'ottimu e su pessimu, su massimu e su minimu, e che bocat a campu su rispettu pro s'umiltade e su refudu a s'etzessu, in lùmen de su "zustu mediu".
Eddùncas sa moderassione, est a nàrrer a sìche istare attesu dae tottus sos estremos in cada cosa, su poete li narat aurea, chi no est a cumprènder in su signìficu de sa paragula picada a sa litera ("tottu de oro"), prusaprestu comente ottimale, sa menzus chi si bi podat immazinare, gai comente s'oro est su metaddu chi de prus si istimat.
Custu pessamentu esistentziale benit dae sa filosofia epicurea chi nàbat a s'omine de si gudire de tottu su chi sa bida nos donat, ma chene nde facher abusu: pro esempiu, a buffare su binu chene bènner embriacu, a gudire de unu mandicu bonu chene mandicare comente unu porcu, a istimare su piachere sessuale chene si facher gubernare dae su male cràpinu, e gai sichinde. Cando s'omine bi la fachet a si mantènner in mesu, at lòmpiu un'obiettivu mannu e benit a pessone sàpia, comente narat su poete etottu cando affirmat chi est modus in rebus (Satiras 1, 1, 106-107).
Su modu de nàrrer, de cada manéra, oje in dìe si imprèat fìntzas ironicamente, cando si arresonat de unu chi "non tenet né arte nén parte".
Pirri
Pirri est s'ùnica munitzipalidade de Casteddu. S'agatat in sa portzione nord-otzidentale de su territòriu de Casteddu e tenet sa lacana cun sa comuna de Pauli e de Ceraxus.
Stòria
Pirri, de orìgine medievale, faiat parte de su giudicadu de Casteddu.In su 1258 beniat  conchistada de Pisa, pro dappoi intrare a fàer parte pustis de sa conchista de is catalanos, in su Regnu de Sardigna. Fuit cuntzèdida in feu a Gulliermu Sorell in su 1326. Durante is annos imbenientes aiat passadu de manu prus bortas fintzas a su 1437, cando fuit istetia regalada a sa tzitade de Casteddu.Pro su fatu de no podet amministrare su feu de Pirri fuit torrada de propiedade de su fiscu, incumentzende de aici unu longu perìodu de tribuliada autonomia. Aiat subidu difatis numerosas epidèmias de peste, in su 1539, in su 1636 e in su 1652. fintzas atacada prus furriadas de sos corsari e aiat sufridu in su 1603 un' invasione de cavallette mentras in su 1613 aiat subidu unu terremotu. Durante custos annos sos pirresi fiant dediti a su traballu in sas bighinas salinas de Molentargius. Pirri aiat dèpidu abetare su 1838 in antis de si liberare de sa dipendèntzia feudale.
Est bènnida integrada in sa Comuna de Casteddu comente a fratzione in su 1927.
In is primos annos de su duamìgia aiant pigadu boxe numerosas domandas de autonomia chi culminarono in su 2006 cun s'achirimentu de su status de Munitzipalidade.
Sìmbulos
Su Gonfalone resurtat comente a unu “fogu alluadu subra campu biancu e una figura de axina cun cuator P a significare Pirri – Progressu -Prosperidade – Paxe, cun iscrita in pitzu Pirri”.
Àreas birdes e de interessu culturale
Situadu in bia Vesalio tenet una superfìtzie totale de 127.000 m², est dotadu de àreas pro giogare, àrea pro canes, atretzaduras sportivas e ristorante cun intru piola-tzilleri. Situada in sa bia Itàlia, est unu fràigu a curtas chi a s'incunmentzu beniat impreadu comente a stabilimentu enològicu e distilleria.A pustis de calincunu annu diant a cambiare in d'una bidreria, de cale est ancora possìbile bier is antigos forros de cotura de su bidru in ladires rubios refratàrios. Is muros fiant originària in terra crua e pedra cun un torre chi presentat istilu Liberty e puru una intzisione de su nomine de su primu proprietàriu. De is annos '60 s'istabilimentu est bènnidu abbandonadu e lassadu a su degradu finas sa realizatzione de unu tzentru culturale polivalente. De su 1990 a intru s'agatat su Teatru Sa Vetreria de sa cumpangia teatrale "Ruat Die Teatru"..Sa superfìtzie totale, chi cumprendet su parcu acnta, est de 25.000 m², e sunt presentes giogos pro pipios, diversos atretzos sportivos e una zona pro animales.
Festas
Una de is festas prus mannas est in onore de Santa Maria Clara, sa devotzione incumentza in su medioevu, cando in s'atuale parcu de Monte Claro, situadu in s'omònimu pranu, est istetia agatada una stàtua de sa Santa ca si creiat miragulosa.Su merí de Pasca su bultu de sa Vìrgine benit portadu in processione de sa Crèsia de Santu Pedru Apostolo fintzas a una capella de su Monte Claro, pro dappoi èsser torradu agoa su martis imbeniente.
Bixinados de Pirri
Sa Munitzipalidade de Pirri cumprendet is sighentes sete bixinados de sa tzitade de Casteddu: Su bixinadu s'agatat in su tzentru stòricu de Pirri chi s'est andadu a si svilupare acanta de sa Crèsia de San Pietro Apostolo. Bixinadu acanta a su tzentru stòricu, s'est  svilupadu mescamente pustis sa segunda gherra mundiale. Naschidu de manera abusiva, sa comuna de Casteddu l'at sanadu dotendi·ddu de arrugas e una retza fognaria e de unu servìtziu de trasportu pùblicu urbanu gestidu de su CTM cun sa lìnia 15. Bi bivent belle de 6000 abitantes de su territòriu pirresu e su nùmene suo derivat de sa presèntzia in su 1400 de barracas pro controlare is sartus, perou sa comuna de Casteddu at fatu unu referendum cun sa gana de stabilire una noa denominatzione de su bixinadu. Sa prus botada est istetia "Su Cùcuru". Naschidu comente a bixinadu abusivu, ancora oe no tenet niscunu servìtziu. Sa retza fognaria mancat in su bixinadu de Is Campus. S'est svilupadu in is sartus acanta de Villa Pollini, nòdida fintzas comente sa Doloretta, fiat unu nùcleu abitadu de massajos. Oe sa zona est acanta de a is prus mannos ospidalis de Casteddu. Est istetia una de is ùrtimas zonas de su territòriu de Pirri chi est istetia urbanitzada, est sa seu de un' assòtziu de fùbalu, de palatzos residentziales e de numerosas palatzinas de ufìtzios; su progetu no est mai istetiu acabadu, e tres de is palatzinas prevìdidas resurtant abbandonadas a s'incuria. De pagu urbanitzadu, s'est svilupadu comente a bixinadu residentziale. In mesu a custu bixinadu est istetiu realizadu unu tzentru cumertziale mannu meda cun una piscina olimpiònica e duos parcos; bi nci passat a intru su canale de Mamarranca ue est possìbile fàer canottaggiu.
Infrastruturas e trasportos
Sa munitzipalidade de Pirri est serbida dae sa metrotranvia de Casteddu e de is pulman de s'azienda cagliaritana CTM.
De su 1893 a su 1971 in Pirri passait sa tranvia urbana Casteddu-Pauli-Cuartu Sant'Aleni, prima cun motores a pampore e dappoi achirida in sa retze tranviaria de Casteddu, cun tram eletricus.
Amministratzione
Òrganos munitzipales sunt su Presidente, elègidu a suffragio universale a turnu ùnicu, su Cussìgiu de sa Munitzipalidade, chi contat cun 19 membros prus su Presidente, su Cussìgiu de Presidèntzia, òrganu de su pretzedente, e s'Ufìtziu de Presidèntzia, nominadu dae su Presidente de cale retzit is dèlegas amministrativas. Su Presidente e su Cussìgiu de sa Munitzipalidade sunt ligados dae votu de aficu, tzerriende is eletziones antitzipadas candu custu si truncat. Is òrganos munitzipales sunt comente si siat de onnia manera rinnovados cando custu sutzedat pro is òrganos comunales casteddaius. Su Cussìgiu de sa Munitzipalidade est elègidu cun prèmiu de majoria de a su mancu 11 cunsigeris a praxere de sa lista cullegada a su Presidente.
San Pietroburgo
San Pietroburgo (in limba russa:Санкт-Петербург, Sankt Peterburg) est collocada in su delta de su riu Neva edd'est sa segunda tzitade de sa Russia e ada unos 4,5 milliones de abitantes (2006) in pius ada su portu pius importante. Fundada dae su Zar Pietro I de Russia nadu Pedru su Mannu est istada pro tempus meda sa capitale de s'Imperu russu.
Baltimòra
Bartimòra (in ingresu: Baltimore) est una tzidade de sos IAA. S’agatat in s’Istadu de su Maryland e nd’est sa tzidade prus manna, gasi comente sa de 24 de totu sa paìsu. Est posta in s’arzola tzentrale de s’Istadu a longu de sa parte suzeta a sas marès de su riu Patapsco, unu bratzu de sa Baìa de Chesapeake. In ingresu, sa tzidade in sese est narada fitianu Baltimore City pro la diferentziare dae su contadu de Bartimora a inghìriu.
Fundada in su 1729, Bartimora est su de duos portos prus importantes de sa parte atràntigu-tzentrale de sos Istados Aunidos e su prus a curtzu de sos mercados de sa parte tzentru-otzidentale de su paìsu. Su portu de Bartimora fiat istadu una die su de duos portos de intrada a longu de sa costera levantesa prus impreadu dae sos emigradores a sos IAA e unu tzentru importante de maniestos. A pustis de unu decrinu in sos maniestos, Bartimora si fiat iscostiada in sa deretura de un’economia orientada chirru a sos servìtziu.
Cun 620.961 bividores in su 2010, sa pobuladura de Bartimora est minimada de su tres-unu dae su cùcuru de su 1950. S’arzola metropolitana de Bartimora est crèschida constantemente finas a arribare a unos 2,7 milliones de bividores in su 2010, devenende sa de 20 arzolas metropolitanas de sa nassione. Bartimora est finas una de sas tzidades printzipales de s’arzola istadìstiga manna cumbinada Baltimora-Washington, chi tenet una pobuladura de 8,4 milliones de bividores pagu prus o mancu.
Moiat dae Bartimora su primu caminu de ferru de passizeris in s’istòria de sos Istados Aunidos, est a narrer sa lìnia Baltimora-Ohio, abarrada in servìtziu dae su 1828 a su 1987. A dies de oe, est possìbile a nde bisitare su museu.
In mesu de s’àteru, Bartimora est una de sas tzidades ameriganas chi ant atraìdu de prus s’emigradura dae sa Grètzia: in bidda, sos sambenados gregos sunt meda frechentes, gasi comente sas tabernas tìpigas ellènigas. Finas sas comunidades italianas e sardas sunt numerosas, che in totu sas tzidades mannas de su nordu-estu de sos Istados Aunidos.
Pàginas curreladas
Baltimora (LSC)
Enzu de Sardigna
Enzu de Sardigna (Cremona, 1224 – Bologna, 14 martzu 1272; in italianu Enzo o fintzas Enzio, in tedescu Heinrich naradu Heinz, in latinu Encius) in Itàlia prus che totu connotu che Enzo de Isvevia o de Hohenstaufen est istadu dae su 1238 re de Torres e de Gaddura, re titulare de Sardigna e vicàriu imperiale in Itàlia tzentru-setentrionale pro contu de su babbu, s'imperadore Fidericu II. Est istadu soberanu efetivu de su giuigadu de Torres dae su 1238 a su 1246: fiat denumenadu re, prus chi non giùighe.
Omar Sívori
Est istadu unu campione de pallone e aiat balanzadu finas unu pallone de oro in su 1961, bennidu dae s'Argentina aiat giogadu annos medas in sa Juventus, in sa natzionale italiana e in su S.S.C. Napoli.
Istòria de Sardigna cuntemporànea
S'istòria de Sardigna cuntemporànea podet èssere fata cumintzare, de su puntu de bista istitutzionale e polìticu, de sa fusione perfetta de su 1847 intre totu is territòrios de su Regnu de Sardigna. Fiat tando ca s'ìsula, abbandonende s'autonomia e sas ùrtimas istigas istatuales achiridas in perìodu ibèricu (càrriga visurreale, parlamentu de sos Istamentos, suprema curtes de sa Reale Udièntzia), si fiat fata parte cumprida de un'entidade istatale unitària prus ampra, cumposta dae s'imparis de is possedimentos sabàudos, apompiada[ a pustis de un'annu dae s'Istatutu Albertinu. S'integratzione geogràfica e giurìdica at a èssere a fatu ammanniada a sa Itàlia in su Risorgimentu cun s'unimentu chi at a batire a sa proclamatzione de su Regnu de Itàlia de su 1861. Tale denumènatzione at a remplasare cudda fintzas a tando in impreu de Regnu de Sardigna, chi aiat descritu s'ìsula dae sa fundatzione de su Regnu a banda de is cadalanu-aragonesos a in antis.
Premissas
Is primos passos cara a sa chi diat èssere istada sa cunditzione istruturale de sa Sardigna cuntemporànea si podent atzapare giai in sos annos de sa Restauratzione (su perìodu a fatu de sa concluida de su Cungressu de Vienna), cando sos assètios geo-polìticos imbrotados dae sa derrota de sa Frantza napoleònica ant a cunsentire a sa classe dominadora de su Regnu sardu de aviare un'istasone de reformas legislativas chi punnaiant a sa modernizatzione de s'Istadu.
Reformas legislativas e econòmicas
Is reformas fiant istadas inchingiadas in su 1820 cun su famadu Editu de is Cungiaduras (chie si siat podiat serrare unu cantu de terra no agrabiadu de deretos propietàrios – est a nàrrere sa prus parte de is terras agrìculas e pastorales de s'ìsula – si nde faghiat in manera automàtica propietàriu), aiat sighidu in su 1827 cun s'adotzione de su còdighe tzivile nou de Carlo Felice (chi remplasaiat a sa Carta de Logu), tando cun s'abolitzione de su feudalèsimu (a s'acabu de is deghe de annos a fatu). Nointames, in s'imparis, tales reformas àteru non faghiant chi non iscumbullare is assètios produtivos e sotziales, chentza de tènnere in contu is bisòngios cotidianos de sa populatzione e chentza de criare is cunditziones (econòmicas, finantziàrias e polìticas) pro chi tale modernizatzione èsseret a beru profetosa. Unu nùmeru bundante de famìlias aiant pèrdidu is fontes de sustentamentu de cosa issoro, favoressende sos arrichimentos subitanos e sa criatzione de una renda parassitària de is chi fiant resissidos, cun gastu modestu, a si fàghere propietàrios de terras de istèrridas ismesuradas. Su regìmene de sutzessione (is règulas chi presidiant a sa trasmissione de sas eredades), seghende a pitzuleddos tales propiedades, generaiat a pustis ulteriores perricas e impediat de pònnere a frutu is terras in fines achiridas in propiedade prena. In paris tempus, medas risursas de s'ìsula (linnàmene, ortigu, pedde, sale, produtos agroalimentares, produtos de su sutaterra) e diversos cumpartos produtivos, fiant apaltados a impresas de foras, chi trasformaiant is matèrias primas e cummertzializaiant su produtu finidu, achirende totu su balore agiuntu. Custu fiat fatu possìbile dae s'usu che a maniòbera de su nùmeru mannu de espulsados dae su mundu agru-pastorale a segus de sa serrada de is terras. In custu cuntestu pigant inghitzu formas de imprendidoria locale noas, massimamente in is tzitades printzipales (Tàtari e Casteddu), non petzi comente a induidu de is fainas agrìculas e zootècnicas, ma fintzas de s'indùstria de sa bogadura