cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sotziedade de Natziones
A pustis de disvariados sutzessos importantes e carchi fallimentu in is primos annos '20 de su de 20 sèculos, a s'acabu de s'istòria sua sa Sotziedade de Natziones aiat dadu proba de non pòdere acarare o prebènnere is gherras chi fiant aprontende in is annos '30 e istados comente Germània, Giapone, Itàlia e Ispagna si nde fiant retirados.
Sa Sotziedade de Natziones at tentu durada de 26 annos e a s'incras de s'acabu de sa segunda gherra mundiale fiat sutzèdida dae is Natziones Unidas, fundadas su 20 de abrile 1946.
Entropia
In su Sistema Internatzionali si misurara in joule per kelvin (J/K).
Bhutan
Su Bhutan o Butan, ufitzialmente Rènniu de Bhutan, est unu istadu minore de s'Àsia chi s'agatat in sa regione de s'Himalaya. S'isterret pro 47.000 km², e contat populatzione de unos 650.000 bividores. Su Bhutan est una monarchia costitutzionale dee su 2007; su soberanu est Jigme Khesar Namgyel Wangchuck. Sa capitale est Thimphu, sa limba ufitziale su dzongkha.
Geografia
Su Bhutan est un'istadu chentza de bessida a mare, chi s'agatat in is trempas meridionales de su cantone orientale de sa cadena de s'Himalaya; su rènniu est inserradu intre duas importantes tziviltades asiàticas, su Tibet in norte e is istados indianos de s'Assam, de Arunachal Pradesh, de su Sikkim e de su Bengala Otzidentale in s'estu, ovest e sud.
Clima
Su clima est estremamente vàriu e padesset is diversidades de artària presentes in su territòriu comente fintzas de s'influèntzia de is monsones. Sa parte prus meridionale, o chi comente si siat chi abarrat a suta de is 2000 metros, est caraterizada dae clima de tipu tropicale; a s'in subra de sos 2000 metros fintzas a is 3500 tzirca su clima est temperadu (in custa fasca s'agatat sa majoria de sas àreas cultivadas e bìvidas). Infines in subra de is 3500 metros su clima est alpinu. Is cussòrgias umanas s'agatant pro sa majoria in sas baddes interiores de is rios e in sas campuras de su sud; nòmades e unas àteras tribùs bivent in su norte paschende berbeghes, yak e unos àteros bulos.
Soziedade e religione
Su Bhutàn est s'ùnicu istadu a professare su buddhismu in sa forma narada Mahayana che religione ufitziale. Su buddhismu at giogadu unu rolu fundamentale in s'istòria e in s'isvilupu de is istruturas sotziales; totora tenet rolu importante siat pro su pesu mannu de su cleru in sinu a sa sotziedade (chi fintzas a pagos de deghes de annos faghet teniat difatis su monopòliu de sa cultura, in cantu petzi in is monastèrios fiat possìbile retzire imparu) siat pro s'importu assinniadu a sos balores religiosos fintzas in s'atzione polìtica.S'induismu est sa fide dominante in is territòrios meridionales. In carchi cantone allindadu de s'istadu si professant su Bön, s'animismu e su isciamanèsimu.
Ordinamentu educativu
S'istrutzione de tipu otzidentale modernu est istada introduida isceti in is primos annos chimbanta. In antis de tando fiat predominante s'imparu monàsticu trasmìtidu pro mèdiu de sa traditzione orale. Su tassu de iscritzione a s'iscola est paris a su 72% mentras chi su tassu de alfabetizatzione est paris a su 54%. Su guvernu assegurat s'imparu gratùitu e sa limba de imparu est s'inglesu. S'ùnica universidade pùblica est s'Universidade Bera de su Bhutan, istruturada in diversos colleges ispainados in s'istadu. B'est annotamala su Royal Thimphu College, unu college privadu.
Kralendijk
Kralendijk est una localidade de 3.061 bividores, cabulogu de s'ìsula de Bonaire (Paisos Bàscios) dae su 2010.
Sa fundatzione de Kralendijk artziat torra a su 1639 a sa fundatzione de Fort Oranje a banda de sos olandesos pro amparare su portu de s'ìsula. In su 1810 fiat ocupada dae sos inglesos chi aiant fundadu sa biddighedda de Playa, in su 1815 cun su Cungressu de Vienna s'ìsula fiat torrada in manu a sos olandesos. In su 1840 sos olandesos aiant cambiadu su nùmene cun Kralendijk chi signìficat "diga de coraddu".
Nunavut
Su territoriu autonomo de su Nunavut est unu de sos tres territorios de su Canada, est istadu istituidu su 1 de abrile de su 1999 (criadu dae una parte de sos Territorios de su Nord-Ovest). Sa capitale sua est Iqaluit, edd'est in s'isola de Baffin. Sa limba faeddada est s'inuktitut. In su teritoriu sos bividores sunu unos 30.000, e sa mazore parte sunu de etnia Inuit.
Santa Margalida
Santa Margalida est una comuna ispagnola de 11.537 bividores situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
In ie fiat naschidu su cardinale Antonio Cerdá y Lloscos.
2005
S'annu 2005 (MMV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu sàpadu a segunda de su calendàriu gregorianu.
Augusto Pinochet
Augusto José Ramón Pinochet Ugarte (Valparaiso, 25 santandria 1.915-Santiagu, 10 nadale 2.006) est istadu unu militare tzilenu chi aiat ghiadu sa ditadura esistidora in cussu paìsu intre su 1.973 e su 1.988.
Aiat assumidu su 23 de austu de 1.973 su càrrigu de cumandadore de s’Armada de su Tzile. S’11 de cabudanni de cussu anu, aiat aderetadu unu corfu de istadu chi aiat bortuladu su gubernu custitussionale de Salvador Allende su sotzialista. Dae cussu mamentu, Pinochet aiat assumidu su gubernu de su paìsu, a sa prima cun su càrrigu de presidente de sa Zunta Militare de Gubernu (chi aiat ocupadu finas a su 1.981), a su cale aiat annantu su tìtulu de cabu supremu de sa nassione su 27 de triulas de 1.974, chi li cuntzediat su podere isecutivu.
Su 16 de nadale de su matessi annu, aiat assumidu su càrrigu de presidente de sa Repùbriga, chi diat esser istadu ratifigadu cun sa promurgadura de su Custituimentu de 1.980. Su gubernu suo diat esser terminadu a pustis de sa derrota in su Prebissitu Nassionale de su 1.988 e su sustituidura sua peri Patricio Alwyn en 1.990. Pinochet fiat abarradu cumandadore in cabu de s’Armada finas a su 10 de martzu de su 1.998, e sa die sighidora diat aer assùmidu su càrrigu de senadore perpetuadu, chi diat aer isvilupadu in manera efetiva pro una pariga de meses.
Sa ditadura de Pinochet est istada critigada ampramente tantu in su paìsu ch’in s’abarru de su mundu, pro sas bioladuras graes e bariadas de sos deretos umanos cumìtidas in su tempus numenadu de rezìmene militare, pro custa resone aiat dèvidu esser sutapostu a diferentes protzessos finas a sa die de sa morte sua, mancari, pro neghe mescamente de s’istadu suo de salude, no apat pòdidu esser cundennadu mai a penas.
Ivan Graziani
Ivan Graziani (Teramo, 6 ottobre 1945 – Novafeltria, 1 gennaio 1997) fiat unu cantautori italianu.
Maravillas
Sas maravillas (o garrulitas o pillus fritus) sunt unu durche tìpigu italianu e sardu; in su continente si narant “chiacchiere” e in prus de custu s’impreant addae de binti numenaduras logales. Sunt durches tìpigos de carrasegare.
Tenent sa forma de una tira, a bias manipulada pro formare unu nudu. S’amàniant cun una cumassa de farra chi est frissa o còghida in su forru e posteriormente isprugherada cun tzùcaru nie.
Podent finas esser cuguzadas cun mele, tziculate, e/o tzùcaru nie, arrosiadas cun archermes o servidas cun su zurrete durche o cun mascarpone iscutu e tzucaradu.
Sa tradissione de sas maravillas remontat cun probabilidade a sa de sas “frictilia”, durches frissos in sa rassura ch’in sa Roma antiga fiant amaniados zustu in tempus de su carrasegare de dies de oe.
Nihonjinron
Su faveddu nihonjinron (日本人論) bolet nàrrer a sa litera "teorias a pizu de sos giapponesos" e indittat una parica de istudios de sotziologia e psicologia, prubicàos in Giappone dae su secundu pustigherra a oje in dìe, chin sa punna de ispiegare sa particularidade de sa curtura, identitade e mentalidade giapponesa, supratottu posta a cuffrontu chin atteras curturas chi giapponesas non sun, mescamente europeas e istadounidensas. Custos istudios tenen a comunu una bidea de su Giappone, bìdu comente terra de unu populu unicu cufforma tottus sos atteros, e su faveddu nihonjinron podet fintzas esprìmer custa bisura. In custu sentidu, si podet faveddare de nihonjinron fintzas pro liberos chi an iscrittu autores non giapponesos, ma chi nde cumpartin sos printzipios de fundu.
Su nihonjinron est su vocabulu prus impreàu. Atteros sun:
Kris Kristofferson
Kristoffer "Kris" Kristofferson (Brownsville, Texas, USA 22 giugno 1936) est unu iscrittore, cantautore, attore e musicista americanu. Issu est meda connottu pro cantones comente Me and Bobby McGee, Sunday Mornin' Comin' Down, ecc.
Nihonjinron
Su traballu prus mannu de nihonjinron, fattu dae una otzidentale, est cussu de Ruth Benedict, chi a s'acabbu de gherra descrivìat sa curtura giapponesa comente "cussa de sa birgonza", in cuntrastu chin sa curtura otzidentale, chi est imbetzes "de sa curpa".
Est idea comuna como chi su nihonjinron siat una pseudosientzia.
Autores: Kawashima
A pustis de sa secunda gherra mundiale, chin sa perdia de sas colunias e tottu su disaccattu chi su Giappone at depiu patire in contu de bidas umanas e ruina ambientale pro neghe de sa bomba atomica, bi at creschiu una critica a su Giappone, descrittu comente unu paisu premodernu e irratzionale. In sa critica non bi at petzi su militarismu e natzionalismu giapponesu, ma fintzas su sistema familiare de su gubernu Meiji.
Autores: Katō, Umesao
Torrandesi a picare sa soberania in su 1952 chin su Trattau de San Francisco e, in prus, s'istabilizassione de su sistema politicu, sos autores como trattan de sa curtura giapponesa comente "ammisturada", duncas non omogenea, e chircan isvilupos parallelos tra Giappone e Europa.
Autores: Doi Takeo, Nakane Chie
Su modellu giapponesu si atzetat in tottu e pro tottu comente positivu, in cuntrastu chin su pessamentu individualista tipicamente otzidentale chi si pintat de manera negativa meda.
S'Otzidente tenet bisonzu, comente a sos tempos de Ruth Benedict, de si ispiegare comente mai su Giappone li podat facher concurrentzia cummertziale tottu ind un'iscutta. Traballos meda, supratottu cussos de Doi Takeo, si cumintzan a bortare in inglesu prochi su modellu giapponesu, sicunda a Ezra Vogel, sìat a esempiu pro sos Istados Unidos, chi tando sufferìan sa secunda crisi de s'ozu de preda chind un'inflatzione manna.
Autores: Karel van Wolferen, Peter Dale
In sa cuarta fase su Giappone est unu istadu chi bìet fortuna a libellu internatzionale: sas siendas giapponesas tenen poderìu in campos comente sa elettrotecnica e si an picàu un'arrogu mannu de mercadu. In su mentras, sos giapponesos puru cumintzan a si aperrer a su mundu de foras, andande a biazare peri su mundu comente turistas. Mancari chi pro su Giappone s'internatzionalitzassione siat istada de profettu mannu, bi at unu movimentu alternativu de cara cunservadora chi bolet torrare su Giappone a comente fit innantis.
Fintzas dae foras bi at una critica manna, fintzas a arribare a su Japan bashing. Dachi sos USA cherìan parare fronte a sa concurrentzia cummertziale giapponesa, chi fit pacu sintzera e fit muttida Japan, Inc pro custa resone, si critican fintzas sos autores de su nihonjinron. Peter Dale ponet su postulatu printzipale de su movimentu curturale, chi descrivet sa singularidade e s'a-istoritzidade de su Giappone cufforma su restu de su mundu, mirande a isbentiare su mitu. Su nihonjinron, tando, si etichettat petzi comente opera de "natzionalismu issientificu".
Bonaire
Bonaire (in olandesu Bonaire, in papiamentu Boneiru) est un'ìsula de 288 km² chi costituit una munitzipalidade ispetziale de is Paisos Bàscios (in olandesu: bijzondere gemeente), posta in su mare de is Caràibes, cara a is costas de su Venezuela. Contat unos 20.104 bividores de orìgine ammesturada de iscraos africanos, europeos e de is pòpulos amerìndios indìgenos. Is limbas ufitziales sunt su papiamentu e s'olandesu.
Est sa segunda ìsula prus manna de is Caràibes olandesos, a pustis de Curaçao. Paris a Sint Eustatius e Saba faghet parte de sas Ìsulas BES (o Paisos Bàscios caraìbicos). Is solos duos tzentros abitados sunt sa capitale Kralendijk e Rincon.
Partende dae su 1800 s'ìsula fiat istada ocupada in prus furriadas dae is piratas frantzesos e inglesos, cun is olandesos chi aiant resèssidu a nde torrare a leare possessu petzi in su 1816.
Is Antillas Olandesas fiant fatas a fatu una regione autònoma de su Regnu de sos Paisos Bàscios in su 1954.
Sencelles
Sencelles est una comuna ispagnola de 3.105 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Violant Carròs i de Centelles
Violant Carròs i de Centelles (Sardigna 1456 - Sardigna, 1511) est istada una nòbile, contissa de Chirra. Fìgia de Jaume Carròs, conte de Chirra, e de Violant de Centelles. Mugere, in primas nunsas, de Dalmau Carròs e de Mur e, in segundas núpcies, de Felip de Castre i Carròs.
Biografia
A sa Pasca de s'annu 1469, Nicolau Carròs aiat obrigadu sua pupidda a si cojuare cun su fìgiu suo Dalmau, ma chentza de tènnere in contu sa costuma e su deretu: is parentes e amigos de s'isposa non aiant pòdidu intervènnere, nen nemmancu Dalmau aiat cuntzèdidu sa coja chi currespondiat in cumpensu de sa doda bundante chi Violende batiat. Dalmau fiat mortu in su trìulas de su 1478, e unos meses a pustis diat mòrrere puru si babbu. Sa contissa fiat abarrada tando biuda e chentza de tutore, de manera chi aiat pòdidu comintzare a reclamare is deretos suos, is benes suos, is tìtulos suos e, susetotus, sa libertade personale de detzìdere subra sa vida sua. Su re Ferrante su Catòlicu fiat intervènnidu in manera ativa in sos afàrios suos, in carchi casu difendende su puntu de vista de sa sogra sua, Brianda de Mur, e de sa connada sua Beatriu, mugere de Pedro Maça de Liçana, ma fatu·fatu amparende is deretos de sa contissa.
Sa biudesa puru aiat permìtidu a Violant comintzare una vida noa a costadu de Felip de Castre i Carròs, fradile frade de su defuntu maridu suo. Sa coja fiat tzelebradu in s'annu 1479, fortzis in antis chi acabaret s'annu prescritu pro su lutu. Sa felitzidade fiat però durada pagu, dae chi Felip fiat mortu in su 1482, lassende un'àtera borta Violant biuda, cun duos fìgios minores, chi fiant mortos galu pipios. Is problemas de sa contissa de Chirra nemmancu fiant acabados inoe, ca is dificultades econòmicas fiant andadas peorende e is protzessos cun sa sogra e sa connada fiant istados costantes. Fiat pro fintzas arrestada e ddi fiat pigada sa contea, pro neghe de is dèpidos medas chi teniat. Violant fiat resèssida a si nche fuire e arribare fintzas a sa corte, chi su 1509 s'agataiat in Valladolid. Su re Ferrante aiat ordinadu chi ddi esseret torrada sa doda e, de custa manera, aiat pòdidu torrare a Casteddu.
Violant fiat morta in Sardigna intre s'abrile de su 1510 e su martzu de su 1511, lassende sa contea de Chirra a su nebode, fìgiu de Toda, una de suas sorres burdas. Custa detzisione andaiat contra de su chi aiat dispostu babbu, su cale aiat designadu che a sutzessora Istevania, fìgia de Nicolau Carròs, in càmbiu de sos àteros eredes. Istevania aiat aprovadu sa detzisione de Violant a favore de s'erèntzia de su conte Giacu, dae chi s'intentzione sua fiat de evitare àteras brigas e perricas intre is duas famìlias. Ma, a pustis de sa morte de Istevania, acontèssida in su matessi 1511, is de s'erèntzia de sa famìlia Maça-Carròs aiant sighidu pedende, chene resurtados positivos, de si fàghere meres de sa contea de Chirra.
Michele Sindona
Sindona est istadu membru de sa loza massòniga P2 (pabiru n. 0501) e at tentu acapiaduras craras cun Cosa Nostra e cun sa famìlia Gambino in sos Istados Aunidos. Imboligadu in s'afare Calvi e cumandadore de su mortorzu de Giorgio Ambrosoli, est mortu abenenadu in presone, a pustis de esser cundennadu a sa perpetuada.
Michele Sindona, a sa metade de sos annos setanta, teniat unu patrimòniu abaliadu in addae de chimbighentos milliones de dòllaros de sos tempos.
Oroteddi
Oroteddi (in italianu Orotelli) est una bidda de sa provìntzia de Nùgoro chi tenet 1.934 abitantes.
Su nùmene
A bisu de Pittau si podet dare chi su topònimu Oroteddi siat de ligare a su fitònimu aridéddu, alid(r)éddu, alitréddu, alitzéddu, olidéddu, chi diat èssere àgiu agreste, derivada dae su latinu arotellum. Duncas si podet dare chi su nùmene siat derivadu dae sa pranta chi a su comintzu fiat pròpia de su logu in ue est nàschida sa bidda.
In su tempus de mesu sa bidda est numenada Ortilli (Codex Diplomaticus Sardiniae) chi l’imbenit una ipercorretzione de Ortelli: inoghe est ispricadu chi, a s’ispissu, su Pìscamu de Otzana andaiat a istare a Oroteddi, ca in custa bidda b’aiat prus friscu cunfrontu a Otzana.
Pro Giovanni Spano imbetzes s’orìgine est fenìtzia e diat chèrrere nàrrere logu amparadu, difèndidu.
Pro Salvatore Merche s’orìgine diat podere èssere greca, oros=monte e tello=nasco, e duncas cheret nàrrere “postu in logu artu”, o latina, dae auris tellus e duncas “terra de oro”.
Su sartu
Oroteddi est una bidda a 20 chilòmetros dae Nùgoro, in su coro de sa Barbàgia de Ollollai cun 1.934 residentes, posta a 406 metros in su livellu de su mare. Est posta in su tzentru de sa Sardigna in una regione chi est prus che prus granìtica, fata mescamente de tonalites in su Nord e de gradiorites monzogranìticas in su Sud. S'orografia ponet in fatu a una sinclinale chi falat dae nord-est a sud-ovest, cara a sa piana de Otzana. Pro more de custa forma, sa bidda est partzida in duos nùcleos, chirriados dae su sinclinale: su prus antigu, cun su tzentru istòricu chi naschet a intundu de sa crèsia de Santu Giuanne Batista e su bighinadu prus nou, numenadu “Mussinzua”, chi at comintzadu a si formare in sos annos ’30 de su sèculu coladu.
S'istòria
Sa presèntzia de s’òmine in su territòriu de Oroteddi est documentada nessi dae s’època nuràgica, dae chi b’at nuraghes meda e paritzas tumbas de gigantes. Su prus de custos monumentos nche sunt istados derruidos dae s’ignoràntzia de sa gente, ma calicunu est abarradu galu in possa: sos mègius mantènnidos sunt su nuraghe de Càlone, postu in subra de unu montigru a 500 metros de artària, su nuraghe Aeddo, su nuraghe de Sarcanai e su nuraghe de Corcovè. Sa tumbas de gigantes prus connotas sunt sas de Sa Turre e sas de su Campanile 'e Fòrolo.
De su sèc. XII sunt imbetzes sas novas prus seguras chi pertocant sos cumbentos benedetinos (cun s’apògiu de sos Pisanos) de Santu Giuanne Batista e de Santa Anastasia, in su giassu de Oddini. In unu de sos cumbentos est fintzas istadu Ugone su pìscamu de Otzana, comente est iscritu in su documentu “Anuales Camaldulenses” de su 1139. A pustis de sos Pisanos sos Aragonesos ant chircadu in onni manera de "cumbatare" sos benedetinos (chi teniant terrinos e richesas meda) fintzas a su puntu chi cumbentos meda sunt istados lassados. Mancares custa “gherra”, b’at de nàrrere chi in custu perìodu in Oroteddi b’ant fraigadu crèsias meda. Sos aragonesos e sos ispagnolos sunt istados duncas in Sardigna dae su 1308 fintzas a su 1720, cando sunt intrados sos Savojas: sos ammentos e sos monumentos religiosos sunt duncas paritzos e de importu mannu, a comintzare dae sa Crèsia de Nostra Segnora de sa Ìtria (oe Sant’Antoni).
Sa cultura
Su tzentru istòricu de sa bidda est de importu mannu, pro more de s'architetura, chi est a manera caraterìstica "sarda", cun domos fraigadas in preda e bassas, a unu pianu e cun sa corte a dae in antis.
Sa bidda est partzida in bighinados e sos prus antigos sunt: Santu Juanne, Sant'Antine, S'Iscaleddu, Su Puthu mannu, Su Puthu 'e Lèndine, Iumpadu, Riu 'e Janna, Santa Ruche, Su Palu, Ena Longa e Santu Lussurzu belle che in sa periferia, mentres in su tzentru Sant'Antoni, Diadoru, S'Ispina Santa.
Oroteddi fiat prena de crèsias: sa prus antiga est sa crèsia de Santu Giuanne Batista, chi est in tempos de como est sa parròchia, fraigada dae sos benedetinos in su XII sèc. a curtzu a su cumbentu, chi oe non b'est prus. De sas chi bi sunt galu tocat de ammentare sa crèsia de Sant'Antoni (de su Fogu, mancares unu tempus fiat intitulada a Nostra Segnora de sa Ìtria), Nostra Segnora de Sinne, de Santu Sarvadore e sa de s'Ispìritu Santu (in su bighinadu de Mussinzua). Sas prus antigas las ant fraigadas in sos de XIV e XV sèculos: in su tzentru istòricu de Santa Ruche (oe fatu a tzentru de agregatzione) e de Sant'Antoni su betzu sunt abarradas petzi in sos contos de foghile; àtera crèsia bella in su sartu est sa de Santu Predu in Oddini, mentres de sas crèsias de Santu Pàulu, de Santu Micheli e Santu Chìrigu b'at petzi sas ruinas. De importu mannu est fintzas sa crèsia de Santu Lussurzu, torrada a fraigare in su 1799, cun una turre campanària fata in pedra, cun granitu oroteddesu.
De sutalineare est s'atzione de sa Comuna chi in sos annos 2000 at formadu sa "Fundatzione Cambosu", chi at sa punna de favorèssere sa connoschèntzia de s'òpera de Cambosu e promòvere sos cuncàmbios cun s'Itàlia e a livellu internatzionale.
S'economia
Pro s'economia de sa bidda non si podent non numenare sos cusidores, chi ant àpidu reconnoschimentos mannos in totu sa Sardigna pro sos "cambales".
Àteru setore fundamentale est istadu su de su granitu: gente meda at comintzadu a bi traballare pro more de su boom edilìtziu in sa costa.
Sas festas
De totu sas festas una de importu mannu est de seguru Sant’Antoni de su fogu, chi si festat su 16 de ghennàrgiu. A pustis de sa missa sas famìllias “in promissa” donant a sa gente pane e pistiddu: in su mentres b’est s’isfilada de sos Thurpos. Issos sunt sa caratza de sa traditzione oroteddesa, torrados a iscobèrrere in su 1978 pro more de sos istùdios de una maistra oroteddesa, Giuannina Pala, e de sos dischentes suos. Àtera màscara torrada a iscobèrrere dae pagu, pro more de s’iscritore Larentu Pusceddu, est s’eritàju chi forsis teniat una funtzione màgica-religiosa.
Àtera festa de importu est sa de sa Chida Santa, mescamente sa Chenàbura Santa, cando essint sos pitzinnos a sonare sas matracas in sas carreras de sa bidda, e su sero cando b’est sa Via Crucis cun su ritu de s’Iscravamentu.
Sa die de Pasca est de bìdere s’incontru, cando ditas prepissiones s’addòbiant in sa pratza manna pro ammentare s’incontru de Gesùs Cristu cun Nostra Segnora.
Sas persones
Oroteddi est bidda de iscritores: su prus famadu est de seguru Sarvadore Cambosu, connotu fintzas a livellu italianu e internatzionale. Su primu romanzu, publicadu in Bologna, est istadu “Lo zufolo”, ma su prus de importu est “Miele Amaro”, una filera de contos prena de materiale istòricu, etnològicu e poèticu in subra de sa Sardigna.
B’at de ammentare però fintzas a gente che a Nùntziu Cossu, Sarvadore Merche e Luisi Marteddu chi cun sas òperas issoro ant lassadu una trassa de importu de sa bidda e pro sa bidda, e Larentu Pusceddu, autore de “S’arvore de sos tzinesos”, su primu romanzu in limba sarda.
Aquarium de s'Alighera
Su  Aquarium de s'Alighera  fit unu de sos duos abbàrjos chi bi sunt in Sardigna (s'ateru, fatu de pac'ora, est in Cala Gonone). Si podiant bisitàre in su tzentru de sa tzitade, a pacu metros dae sa turre de Sulis. In intro si podiant pompiàre pìsches, de abba siat salida siat durche.
S'abbarju de s'Alighera fit s'unicu in Italia chi teniat su pische preda, unu de sos pisches prus periculosos de su mundu pro su benènu suo.
Sas abbas si cambiabant una borta a mese gràssias a una pompa chi trazabat s'abba derètu derètu dae su mare, chi no est atèsu dae sa sede de s'abbarju.
Pòpulu Karen
Sos Karen sunt un grupu ètnicu de minoria presente in Myanmar in ue s'agatant in una situatzione de opressione dae su regìmene autoritàriu de Yangon. Sos Karen sunu 5 milliones e sunu cristianos, e dae 60 annos cumbatene contra su regìmene violentu de Yangon. Esistidi unu esercitu de gherriglieros, su Karen National Liberation Army (KNLA), cumpostu dae 6.000 omines chi cumbatene contra s'esertzitu birmanu. Su regìmene ditatoriale de Yangoon est apogiadu dae Cina e Rùssia, chi in s'ONU bociana onzi interventu in Birmania po protegire sa popolatzione Karen.
Tzecoslovàchia
Sa Tzecoslovachia o Cecoslovàchia (in cecu Československo; in islovàcu Česko-Slovensko; in tedescu Tschechoslowakei; in ungheresuCsehszlovákia) fiat unu istadu europeu esistidu intre 1918 e 1939 e torradu a costituire cun sa fine de sa II Gherra Mundiale de su 1945 a su 1992, cando s'est divìdidu definitivamente in sos duos istados indipendentes de Repùblica Tzeca e Islovàchia. S'ischirriadura est acuntèssida in manera paghiosa a sighidu de una rebellia populare chi at pigadu pois nùmene de rivolutzione de velludu.
Lacanaiat in s'Ovest cun sa Germània e fintzas a su 1990 siat cun sa Repùblica Federale Tedesca, siat cun sa Repùblica Democràtica Tedesca, in su Nord cun sa Polònia, in s'est fintzas a su 1948 cun sa Romania, sighida s'Unione Soviètica fintzas a su 1991 e a ùrtima s'Ucraina indipendente, in su Sud-Est cun s'Ungheria e a su sud-ovest cun s'Àustria.
Sa Tzecoslovàchia fiat fintzas a sa II gherra mundiale unu istadu cun medas ètnias, in ue Ebreos, Tedescos, Ungheresos, Polacos, Ucraninos, Russos, Romunos cumponiant un 35% de sa populatzione totale. Sas tzitades printzipales fiant: Praga, Brno, Ostrava, Bratislava e Užhorod (custa de su 1948 in territòriu de s'Unione Soviètica, oe Ucraina).
Arvèschida
S'arvèschida est unu mamentu tempurale definidu bariamente, cunforme a sos cuntestos limbìstigos, o comente s'intervallu in ue cumparet su primu lugore in s'orizonte, cunfundende-si in manera partiale cun su cuntzetu de arvorada, o comente su mamentu de sa nàschida de su sole, custituende su contràriu de s'iscurigadorzu. Dae su puntu de bista astronòmigu, s'arvèschida durat un'ùniga iscuta e est su tantu de su mamentu in ue s'oru de susu de un'astru devenet bisìvile subra de s'orizonte. Sende gasi, e prus zenerarmente in su casu de su Sole, ìnditat totu su tempus chi bàrigat dae su primu lugore manzanile a su cumparonzu de su Sole.
Caraterìstigas
Sos primos lugores de s'arvèschida derivant dae sa refrassione de sos rajos solares dae bandas de s'atmosfera, cando s'astru s'agatat galu suta de s'orizonte. Sa lugorosidade sua est in colore arbastru, chi a pustis si fùrriat a unu matissu in colore arantzu-grogu oro. In manera zenerale, a petus de s'iscurigadorzu, sa diferèntzia de sos colores de su chelu a inghìriu de su sole dependent in medida manna dae sa cantidade prus minora de partìculas suspèndidas in s'atmosfera manzanile, unu fatu chi si devet a sa temperadura prus bassa de s'àera e a sa presèntzia prus minora de bentos in tempus de sa note.
S'arvèschida in àteros pranetas
S'arvèschida esistit finas in sos àteros pranetas, peroe si diferèntziat pro neghe de sa distàntzia dae su sole o, in su casu de pranetas in foras de su sistema solare, dae s'isteddu babu e dae sa cumponidura atmosfèriga de su praneta etotu.
7125 Eitarodate
7125 Eitarodate est unu asteroidi de su sistema solari. Iscobertu in su 1980, portat un'orbita caraterizada dae unu semiassi magiori de 2,4130070 UA e dae un'ecentritzidadi de 0,1163679, inclinada de 2,25457° respetu a s'eclìtica
Barbàgia
Sa Barbàza o Barbàgia (in italianu Barbagia) est una rezòne istòrica de sa Sardinna chi cumprèndet sa sa de Nùgoro, sa de Ollolai, sa de Brevìe, sa de Seulu, su Mandrolisai (Barbagia 'e Mandrolisai) e s'Ozastra (Barbagia Trigònia). Sa Barbagia si isterret pèri un'area de unos 1.300 km² e chin 120.000 bividores.
Istoria
Sos barbaritzinos benint pro su prus dae sas populassiones prenuraghesas e nuraghesas de su millenniu de IV a.C. Sos punicos non bi la ant mai fata a bincher sos muntagninos de sa Sardinna tzentrale e setentrionale. Bi aìat, prusaprestu, carchi raportu de cummertziu e cunviventzia. Fintzas sos romanos ant tentu problemas in cughe, chin sos Balares, Cossos e Ilienses chi fachìant resistentzia e bardana a su populu invasore: a custos sos romanos los ant mutios Civitates Barbariae e, a pustis in edade imperiale e vandalica, Barbaricini. Tando, est làdinu e craru chi su toponimu "Barbagia" benzat dae su latinu Barbaria, chin sa matessi radichina etimologica de su faveddu Barberìa pro inditare sa costera berbera. S'assimizatzione a su latinu in Sardinna fit a bellu a bellu e sos romanos bi aìant fatu bènner e accudire zente italica, chi dìat àer biviu in sa terra propria de cussa nuraghesa. De importu fit pèri s'arrolamentu de sardos in s'esertzitu imperiale, comente a sos mertzenarjos o sordados in cohortes pretzisas.
Ja pacu in antis chi s'Imperiu Romanu de Otzidente fit rutu in disgrassia, in su 476, sa Sardinna si la aìant leada sos Vandalos, tribù barbarica chi, a pustis de aer conchistau s'Africa Romana in sos annos 430, aìat fatu una frota potente picandesi sas isulas de su Mediterraneu otzidentale. Su dominiu vandalicu in Sardinna est addurau fintzas a su 534, cando Justinianu I, imperadore de Oriente, fit resessiu a torrare a conchistare s'isula pro s'Imperiu Romanu de Oriente.
Sas fontes istoricas chi nos abbarrant de cussu tempus sunt de Procopiu e sas 39 literas de Papa Gregoriu I (590-604). Dae sas literas de su papa semus a connoschentzia de "duas" Sardinnas chi biviant a modu diferente: una latinitzada e cristiana (cussa de sos Provinciales), s'atera (sa Gens Barbaricina) abarrande pagana, sichinde su cultu nuraghesu e gubernada dae Ospitone.
Sa Barbagia si la aìant partida, dae su seculu de IX a cussu de XV d.C, sos bator judicados sardos de Torres, Gallura, Arbaree e Calaris.
Natura de su locu
In sa Barbagia si podent atzapare rocas de granitu e fortilesas de su Gennargentu, si podet andare dae sos montes de Ulìana a sa badde de su Tzedrinu, fìntzas a sos masones de Seui e Ollolai. Sunt meda difùndios e ricos de animales sos padentes de eliche, chiniperu, tassu e cherchizola.
Shanghai
Shanghai (In tzinesu: 上海) est unu de is bator comunos a amministratzione direta de sa Repùblica Populare Tzinesa. Sa tzitade s'agatat a subra de sa foghe meridionale de su riu Yangtze, rugrada dae su riu Huangpu. Cun una populatzione de 24,87 milliones de abitantes in su 2020 est s'àrea urbana prus populosa de sa Tzina, sa tzitade prus populosa de su mundu e s'ùnica tzitade de s'Àsia orientale cun unu PIL prus artu de su de sa capitale sua. Shangai est unu tzentru globale pro sa finàntzia, is afàrios e s'economia, sa chirca, s'imparu, s'iscièntzia e sa tecnologia, sa produtzione, su turismu, sa cultura e su trasportu; su portu de Shangai est su portu pro cuntenidores prus travigadu de su mundu.
In orìgine fiat unu bidditzolu de piscadores e una tzitade mercadu, creschende importu in su de 19 sèculos gràtzias a su cummèrtziu internu e èsteru e a sa positzione portuale sua favoràbile. Sa tzitade est istada unu de is chimbe portos chi ant dèpidu abèrrere a su cummèrtziu europeu a pustis de sa prima gherra de s'òpiu. Sa tzitade s'est ammanniada, essende unu tzentru cummertziale e finantziàriu de importu in s'Àsia de is annos '30. In s'ìnteri de sa segunda gherra tzinu-giaponesa, in sa tzitade s'est cumbàtida sa grandu batalla de Shangai. A pustis de sa gherra, cando is comunistas ant pigadu su possessu de sa terra in su 1949, su cummèrtziu est istadu limitadu a unos cantos àteros paisos sotzialistas e s'influèntzia globale de sa tzitade s'est minimada.
Me is annos '90, is reformas econòmicas chi Deng Xiaoping at introduidu unos deghe annos in antis ant portadu a un'avaloramentu nou de sa tzitade, prus che totu de s'Àrea Noa de Pudong, favorende sa furriada de sa finàntzia e de is investimentos istràngios. Sa tzitade est torrada a essire unu tzentru pro su cummèrtziu internatzionale e sa finàntzia; est sa sede de sa Bursa de Shangai, una de is prus bursas mannas de su mundu pro capitalizadura de mercadu e sa Shangai Free-Trade Zonae, sa prima zona de iscàmbiu lìberu in sa Tzina continentale. Incumentzende dae su 2020, Shangai est classificada comente a una tzitade Alpha+ dae su Globalization and World Cities Research Network e classificada comente su de tres tzentros finantziàrios prus cumpetitivos e mannos de su mundu a pustis de Noa York e Londra dae su Global Financial Centres Index. Tenet sa prus retze metropolitana manna de su mundu, su de ses nùmeros prus artos de milliardàrios, sa de chimbe produtziones de chirca sientìfica e istitutziones educativas de artu livellu, comente s'Universidade Fudan, s'Universidade Jiao Tong de Shangai, s'Universidade Tongji, s'Universidade Normale de sa Tzina orientale, s'Universidade de Shangai, s'Universidade de Finàntzia e Economia de Shangai e s'Universidade de Iscièntzia e Tecnologia de sa Tzina orientale.
Caraterizada dae istiles architetònicos diferentes, comente a s'Art Deco e su shikumen, sa tzitade est connota pro su Lujiazui, is museos e is fràigos istòricos, comente su City God Temple, su Yu Garden, su China Pavilion e is edifìtzios a oru de su Bund. Acasàgiat eventos natzionales e internatzionales medas cada annu, comente sa Shangai Fashion Week, su Grandu Prèmiu tzinesu e ChinaJoy. Shangai est sa tzitade cun su prus artu balàngiu turìsticu a su mundu, cun su de sete nùmeros de albergos a chimbe isteddos , e su segundu edifìtziu prus artu de su mundu, sa Turre de Shangai.
Sineu
Sineu est una comuna ispagnola de 3.520 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Mesapare
Crusu, famìlia colòniga, domo rurale e propiedade custituiant un’istrutura armòniga e impartzìbile cun obrigaduras, deretos e deveres pro sas partes cuntratadoras. Sa repartzidura de su profetu fiat ghiada dae su printzìpiu “de sa metade”. In unos cantos casos, custu printzìpiu at topadu cun intortigaduras in favore de su cuntzedidore, finas a dare logu, in sas arzolas subraturmadas (in ue sos terrinos non sustentaiant s’aumentu de sa pobuladura) e de produtividade bassa, a formas afufadas de traballu segundale.
Una sutaispètzia de su mesapare est sa colònia partziària, in ue su curtivadore (naradu colonu in custu casu), belle gasi, cuntraet obrigaduras petzi pro sese etotu, no finas pro sa famìlia sua.
La luna e i falò
Su romanzu est dedigadu a s'ùrtima fèmina de sa bida de Pavese, Constance Dowling s'iscritora amerigana.
Mesapare
Finarmente, est anàloga dae su puntu de bista cuntzetuale sa relassione de cumone o acumonamentu, chi belle gasi non pertocat unu terrinu, si nono unu masone o unu tazu de bestiàmine, cun o sena cuntzedidura de mindas. Sas duas partes de su cuntratu in custu casu si narant acumonadore e acumonadu respetivamente.
La luna e i falò
Inredu
Su contu, naradu in sa prima pessone, non pertocat petzi su protagonista, de su cale si narat su paranùmene ebia, “Ambidda”, si nono medas àteros pessonazos ch'intrant in relassione cun isse, in una bidda de su badde de su Belbo, chi no est numenadu mai, peroe chi est Santo Stefano Belbo.
Mesapare
In su deretu italianu, su mesapare e sos cuntratos assimizadores sunt regulados dae sos arts. 2141 e ss. de su còdighe tzivile. Sende gasi, sa leghe n. 756 de su 15 de cabudanni de 1964, proibit, cumintzende cun sa data de su 23 de cabudanni de 1974, s’istipuladura de cuntratos noos de mesapare, colònia partziària o cumone, cando chi sa leze n. 203 de su 3 de maju de 1982 prebidiat sa cumbersura de sos esistidores in cuntratos de allogu cun curtivadore deretu, a dimanda de una sola de ambas partes.
La luna e i falò
Inredu
Su romanzu est una mistura intre su tempus coladu e su tempus presente, e pretzisamente pro custu no est naradu in sos detàllios prus contivizados, si nono chi sunt contados eventos ch'in s'aparièntzia non tenent acapiadura intre issos, francu pro sos pessamentos e sas refressiones de su protagonista.
In trintaduos cabìtulos, su leghidore si perdet in sos amentos, fitianu tristos, chi Ambidda torrat a biver cun Nuto s'amigu suo e cumprendet cantu siat importante pro onzi unu a tenner una bidda, una famìlia, unu puntu de referèntzia chi lighet a sa bida: de custu Ambidda si nde sapit cando, a largu dae su badde suo, est remutidu a sa pàtria sua no dae un'amigu o dae sa pàtria etotu, si nono dae su sentidu de pertenèntzia a su paìsu suo ch'isse tenet intro paris cun nostarzia meda.
Addaghi, posteriormente a sa morte de Virgilia e a una randinada chi aiat destruìdu sa binza minora, Padrino aiat detzìdidu de bender sa domita in ue biviant, Ambidda si fiat tramudadu a su domulàriu de sa Mora, in ue aiat cumintzadu a traballare pro sa prima bia; b'aiat bonistare in cussu domale paris cun sor Matteo e sas tres fizas Irene, Silvia e Santa (sa prus minora e prus bella). Mancari s'èsseret acarinnadu a issas, cando torrat dae s'Amèriga preferit a no rebider cussu logu.
Bàrigant meda tempus paris, naschit finas un'amistade intre issos, e Cinto ischit chi podet tenner cunfiàntzia in Ambidda. Pretzisamente pro custu, cando Valino ochiet sa zaja e sa tia, ponet fogu a sa domo e si suitzidat, su piseddu andat deretu a ue Ambidda, chi paris cun Nuto chircat de l'atranchillare.
Ambidda ischit ch'Irene e Silvia, che àteros meda, sunt mortas, e ambas male, peroe abarrat a sas iscuras de su destinu de Santa, chi Nuto l'averat petzi a s'agabu: de bellesa cussideràbile zai dae cando fiat minora, sa fèmina, intranchilla, fiat devènnida un'ispia a sa prima de sos alemannos e a pustis de sos partisanos, e posteriormente torra de sos alemannos e de sos repubrighinos; pretzisamente tando l'aiant zustissiada, addaghi fiat galu zòvana.
Est cun s'iscoberta de custa acontèssida trista chi tèrminat su romanzu, peroe seguramente no su biazu de Ambidda. A piseddu pessaiat chi sa bidda in ue istaiat èsseret su mundu intreu, peroe como chi, biazende, at cumpresu comente est fatu su mundu a beru, si sapit chi su paìsu suo pròpiu est, a s'agabu, sa famìlia sua pròpia, “una bidda cheret narrer a no esser mai solos, a ischire ch'in sa zente, in sos fundos, in sa terra, b'est carchi cosa de tuo, chi finas cando non bi ses arreat pro t'isetare”. Comente isse etotu narat: “de una bidda bi faghet bisonzu, si no est pro àtera cosa, a su nessi pro su praghere de si nch'andare”.
Belle gasi, Ambidda aiat seradu su bisonzu de torrare, ca cussos pàstinos, cussas àrvures de figu e cussos baddes etotu non los at agatados aterue in nuddue; in pessu chi nche crompit a su badde de su Salto, s'abizat chi no est mudadu nudda: b'at sos matessi òmines, sos matessi fragos e sos matessi sabores chi su protagonista at semper tentu intro suo. Est beru ch'isse agatat torra sa matessi bida de una die, peroe seguramente no sas matessi pessones: agatat torra petzi a Nuto, s'amigu suo prus istimadu e su mentore suo, a su cale l'averat totu sos pessamentos suos e cun su cale si perdet in sos amentos de su tempus coladu, a bias finas alligros e ispessamentados, fitianu tristos. Est semper in busca de sa sièntzia, finas issientemente: si non podet sestare su mundu – comente diat cherrer sa cussièntzia sotziale de Nuto, chi finarmente s'averat esser cosa finas de su protagonista -, a su nessi cunnoscher: sos archetipos, sos rìtimos, sa terra, sos òmines e sos contos issoro, prus fitianu disisperados, semper intranchillos.
Su romanzu no est istadu bortadu mai in sardu.
Istòria de sa Tzina
S' istòria de sa Tzina, una de is prus tziviltades antigas de su mundu cun continuidade fintzas a s'atualidade, tenet is orìgines suas in su batzinu de su riu Grogu dae in ue apròliant nàschidas is primas dinastias Xia, Shang e Zhou. ​ S'esistèntzia de documentos iscritos a curtzu de unos 3500 annos a oe at permìtidu s'isvilupu in Cina de una traditzione istoriogràfica pretzisa meda, chi oferit una narratzione sighida dae is primas dinastias fintzas a s'Edade Cuntemporànea. Sa cultura tzinesa, segundu su mitu, inghitzat cun is tres imperadores originàrios: Fuxi, Shennong e a sa fine s'Imperadore Grogu Huang Di, cust'ùrtimu cunsideradu su creadore a beru de sa cultura. Nointames non s'agatant registros istòricos chi dimustrent s'esistèntzia reale de custas personalidades, chi ponende a mente sa trasmissione orale de ingènneru a ingènneru, diant àere bìvidu intre unos 5000 e 6000 annos faghet.
S'istèrrida geogràfica enorme de s'istadu atuale de sa Repùblica Populare Tzinesa faghet chi s'istòria de totu custu territòriu contet, in sensu ampru, de una cantidade manna de pòpulos e tziviltades. Sa cronologia traditzionale de s'istòria tzinesa si cuntzentrat però, in unu sensu prus istrintu, subra su grupu ètnicu de is tzinesos, e est assotziada a forte cun s'evolutzione de sa limba tzinesa e a su sistema suo iscritura suo fundadu subra sos ideogrammas. Custa continuidade culturale e linguìstica est sa chi permitit de istabilire una lìnia espositiva de s'istòria de sa tziviltade tzinesa, chi, tantis dae is testos prus antigos de su I millènniu a.C., comente dae is clàssicos confutzianos, passende pro is istòrias dinàsticas mannas promòvidas dae sos imperadores, at sighidu fintzas a su tempus presente. Is iscobertas archeològicas de su sèculu XX, susetotus is de is ossos oraculares, chi regollint is primas manifestatziones iscritas in limba tzinesa, ant contribuidu in is ùrtimos deghes de annos a una connoschèntzia prus mirada a sa minuda dae sas orìgines de sa tzivilidade tzinesa.​ Sa contadura traditzionale tzinesa de s'istòria si fundat subra su naradu tziclu dinàsticu, pro mèdiu de su cale sos eventos istòricos s'ispricant comente su resurtadu de is dinastias a sighire de gurrèis e imperadores chi passant pro tapas alternas de lughidore e de declinu. Custu modellu de su tziclu dinàsticu est istadu criticadu dae autores medas pro duas resones fundamentales: in primu logu, pro suo simpritzismu, dae chi su modellu adotat unu modellu recurrente segundu su cale is primos imperadores sunt eròicos e virtuosos, mentras chi sos ùrtimos sunt dèbiles e corrùmpidos. Custa bisura est sena duda influentzada dae s'interpretatzione de is dinastias regnantes pròpias, is cales agataiant in su degradu de sa dinastia de in antis una legitimatzione de sa artziada a su pòdere pròpia. In segundu logu, su modellu dinàsticu est istadu criticadu fintzas pro presentare una bisura natzionalista artifitziale, ca su chi in un'interpretatzione alternativa si diat pòdere bìdere che a una sighidura de istados e tziviltades diferentes in unu matessi territòriu, aparesset comente unu càmbiu sentzillu de regìmenes de guvernu in su cuadru impassìbile de un'entidade natzionale ùnica.
Cun totu ca sunt istadas pesadas custas crìticas, su modellu de su tziclu dinàsticu permitit de bìere sos eventos istòricos chi ant giùghidu a sa formatzione de sa Tzina atuale comente un'istrutura liniare de fàtzile cumprensione, cosa chi at mantentu sa bàlida sua intre sos istòricos fintzas a s'atualidade. Una àtera resone printzipale pro sa cale s'istùdiu de is dinastias e de sos imperadores suos est istadu fundamentale intre is tzinesos in s'anàlisi de s'istòria cosa sua est su sistema traditzionale de datatzione de sos acontessimentos, segundu su cale cada imperadore istabiliat su perìodu de regnu suo che a assuntu pro contare sos annos. Aici, s'annu cristianu 1700 si currispondet segundu su sistema traditzionale tzinesu cun s'annu 38 de s' era Kangxi, mentras chi s'annu 1750 diat èssere s'annu 15 de s'era Qianlong. Galu oe in die, in Taiwàn s'annu 2017 si designat in cuntestos formales comente annu 106 de sa Repùblica. Custu impreu de is dinastias e de is imperadores issoro pro sa datatzione de sos annos at fatu imprescindìbile su domìniu de sa cronologia dinàstica in sa traditzione culturale tzinesa pro nd'aprofundare in s'istùdiu de s'istòria.
1924
S'annu 1924 (MCMXXIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in martis a segunda de su calendàriu gregorianu.
SETI@home
SETI@home (“SETI at home") est unu progetu de càrculu distribuidu voluntàriu chi impreat elaboradores acapiados a ìnternet acasagiadu dae sa Space Sciences Laboratory a s'Universidade de sa Califòrnia, Berkeley, in sos Istados Unidos. SETI est s'acrònimu de Search for Extra-Terrestrial Intelligence (Chirca de abbistesa extra-terrestre) e su fine suo est analizare signales ràdiu pro chircare signos de abbistesa extra terrestre. Custa est una de sas medas fainas de su progetu SETI. Su programma SETI@home est istadu distribuidu a su pùblicu su 17 maju 1999.
In passadu est istadu su progetu de càrculu distribuidu cun su nùmeru prus mannu de partetzipantes e est istadu reconnotu dae su Guinness de sos primados comente a su càrculu prus mannu in s'istòria.
Su 3 martzu 2020 ant annuntziadu chi su 31 martzu no ant a èssere prus frunidos datos de càrculu a sos partetzipantes a su progetu, ca sa cantidade de datos regortos est bastante pro su momentu e is chircadores s'ant a cuntzentrare subra s'anàlisi de is chi tenent.
Chirca sientìfica
Is duas punnas originales de SETI@home sunt:
Sa segunda de custas punnas est istada segudada. S'ambiente BOINC, impreadu oe comente a prataforma pro su càrculu e isvilupadu comente a evolutzione de sa prataforma SETI@home originale, frunit suportu pro medas progetos de càrculu intensivu in una gama ampra de disciplinas. Sa prima punna imbetzes, a oe, no est istada segudada: niunu signale craru de bida inteligente extra terrestre est istadu rilevadu pro mèdiu de SETI@home.
SETI@home chircat proas de trasmissiones ràdiu de abbistesa extra terrestre impreende sos datos de osservatzione de su radiotelescòpiu de Arecibo. Is datos sunt collidos mentras su telescòpiu est impreadu pro àteros programmas sientìficos, digitalizados, postos in memòria e imbiados a is serbidores de SETI@homes. A pustis, sunt partzidos in arrogos minores e analizados gràtzias a su programma pro chircare variatziones de signale chi non podent èssere generadas dae abbolotu elètricu e chi duncas podent èssere su resurtadu de una trasmissione in radio-frecuèntzia de una tziviltade aliena. Su puntu de importu prus mannu de SETI@home est su de fàghere analizare onni blocu de datos dae is elaboradores de sos voluntàrios chi a pustis torrant su resurtadu de s'anàlisi. In custa manera s'anàlisi de is datos, chi recheret una disponibilidade manna de resursas e unu tempus longu pro is càrculos, est reduidu a unu problema meda prus resonàbile gràtzias a s'agiudu de una comunidade manna de voluntàrios.
Su programma chircat bator tipos de signales chi si distinghent dae s'abbolotu :
Unu signale de abbistesa extra terrestre podet èssere influentzadu in medas maneras dae su mèdiu interistellare e de su motu relativu de s'orìgine sua cunforma a sa Terra. Su signale potentziale est duncas trasformadu in una sèrie de modos pro garantire sa probabilidade màssima de ddu distìnghere dae s'abbolotu presente in s'ispàtziu. Pro esempru, est probàbile chi un'àteru praneta siat in movimentu a una lestresa e atzellerada cunforma a sa terra, e custu at a cambiare sa frecuèntzia, in su cursu de su tempus, de su signale potentziale. Custu tipu de verìfica est fata in ala de su programma de SIDIS@home.