cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Judicadu de Gaddura
Orìgines de su giuigadu
S'amministratzione in s'ìsula in su perìodu bizantinu fiat lassada a sas figuras de su praeses (naradu fintzas iudex insulae o iudex provinciae, autoridade giuditziària e amministrativa cun sede in Càlaris), e de su dux ('magister militium, autoridade militare cun sede in Forum Traiani), chi in su de 7 sèculos si fiant fùndidos in sa sola figura de su iudex Sardiniae (giùighe) o arconte (ὰρχόντης), con sede in Càlaris, càrriga chi fiat intregada a sas famìllias imparentadas de sos Lacon e Gunale e chi dae sa metade de su de 9 sèculos, suta apretu de sas lòmpidas àrabas in su Mediterràneu de ponente (chi dae su 705 aiant comintzadu a interessare s'ìsula, ischirriende·dda cummertzialmente e politicamente dae Costantinòpoli) e sa dificultade in sos relatos cun s'impèriu, diant mandare membros de sa famìllia a gestire is bator tzircuscritziones printzipales cun chi aiant partzidu s'ìsula. Is logusalvadores (lociservator), agiuntu a pagu a pagu s'autònomia e cumandende in logu de s'autoridade tzentrale de trassa bizantina, aiant assumidu issos e totu tìtulu de iudex loci o iudike de logu, dende progressivamente vida in su de 10 sèculos a s'edade giuigale.
Sa Gaddura artu-giuigale
Cun s'iscontzu de s'impèriu bizantinu e suta menatza de invasione musulmana, sa Sardigna si fiat torrada a organizare in bator entidades istatuales autònomas, pighende a modellu sa partzidura amministrativa bizantina, chi probabilmente sighiat sa trassa de is primas e prus antigas diòtzesis paleocristianas e de sos munitzìpios romanos. Su giuigadu de Gaddura depiat èssere su prus pòburu e prus pagu populadu de sos bator, ma fiat fintzas su chi geograficamente s'agataiat prus favoridu dae sos relatos cun sa Còrsiga, chi dd'istaiat a costadu e cun sa penìsula italiana.
Segundu sa traditzione romana de sos praesides si ipotizat ca sa corte giuigale si mudaiat intre sas biddas majores de sas curadorias pro bi pòdere amministrare sa giustìtzia. In cudd'època depiat èssere galu presente unu casteddu sede de sas autoridades bizantinas chi fiat istadu torradu a acontzare che residèntzia giuigale e segundu sa traditzione bizantina s'obispu e totu depiat tènnere unu rolu importante in s'amministratzione de sas biddas e de sa giustìtzia.
A pustis de una relativa apaghiadura chi diat èssere durada dae su 947, intre su 1000 e su 1005 sa Sardigna, comente su restu de su mare Tirrenu aiat dèpidu acarare medas lòmpidas musulmanas. In su 1003 sa flota pisana aiat cumpridu unu sachìgiu a manu de sa costera orientale de s'ìsula afrachende a Cìvita e a s'Ogiastra, in sos cales territòrios si fiant probabilmente acussorgiados piratas musulmanos. Remontat probabilmente a custu perìodu sa mudàntzia o sa fraigadura de una residèntzia giuigale aternativa in sa Gaddura interiore, in su casteddu de Balajana, in is intorinos de Logusantu, in abbrigu dae sas lòmpidas àrabas (sa traditzione cheret chi custu siat istadu da sede de sos primos giùighes e pro sa matessi resone in su giuigadu de Torres sa capitale fiat mudada dae Torres a Àldara).
Intre su 1015 e su 1016 su dugone àrabu Mujāhid al-ʿĀmirī (Musetu) aiat proadu a invàdire sa Sardigna e aiat conchistadu manna parte de su Campidanu (in sa batalla fiat mortu s'arconte Salùsiu, giùighe de Càlaris). S'atacu de Musetu a sas costeras de sa Toscana e a sa tzitade de Luni aiat cumbìnchidu Pisa e Gènova a s'alliare, apressurados dae su paba Beneitu VIII e de s'imperadore, pro liberare su Tirrenu de sas bardanas musulmanas.
L'influèntzia de sas repùblicas marineras e de su paba subra su guvernu giuigale
In su 1016, Pisa e Gènova aiant liberadu sa Sardigna dae sa menatza musulmana e aiant induidu Musetu a si nche fuire. Sos giùighes sardos, apentzamentados pro su riscu de atacos noos, aiant istrintu alliàntzia cun sas duas repùblicas marineras, sas cales aiant comintzadu a s'interessare a s'ìsula, a primìtziu pro otènnere mandos cummertziales e a pustis pro s'intrusire in su guvernu e intrare in sas dinastias giuigales.
A pustis de s'Iscisma Mannu intre crèsia romana e sa de oriente de su 1054, in su 1073 su paba Grigòriu VII aiat imbiadu una lìtera cun sa cale torraiat a afirmare sa suprematzia polìtica pontifìtzia subra sos bator giuigados sardos. In custa epìstula indiritzada a sos giùighes sardos pro ddos invitare a si sutamìtere a sa crèsia de Roma, in riferimentu a Constantinus Gallurensis cumparent pro sa prima borta sa denominatzione Gallura e su primu nùmene de unu giùighe gadduresu (Costantinu).
In sa segunda metade de su de 11 sèculos is giùighes, chirchende de no si pònnere in cuntierra cun sa crèsia romana, aiant abandonadu su tìtulu de arcontes e aiant favoridu s'acusorgiadura in s'ìsula de sos mòngios benedetinos dae Montecassino e de Santu Vitore de Marsìllia (in Gallura a Pasada, Larathonos in Terranoa, Surrache in Lungone e Corte in Durgale), pro remprasare su ritu romanu a su gregu, mancari in aberta cuntierra cun sas posiduras obispales locales, chi si oponiant a sa ispainadura de su monacadu e a sas pretesas de Roma. In Garteddi, in sa crèsia de Santa Maria de Turris, a pustis divènnida Santu Cristos, s'agataiant sos vitorinos e sos màngios de Sant'Onoradu de Lerinu, chi aproliant comente sos vitorinos dae sa Proventza. Petzi su giùighe nou Torchtor de Zori, aiat assuntadu posiduras filoimperiales e aiat apoderadu su cleru locale, cosa chi ddi fiat bàlida s'iscomùniga dae parte de paba Urbanu II. A sa segunda metade de su de 11 sèculos remontat su primu fraigu de sa Basìlica de Santu Simplìtziu, chi s'agataiat in su retroterra, a foras de su burgu muradu e discretamente a tesu de su mare, segundu modellu romànicu parìvile a su de sa basìlica de Santu Gaine in Torres. Intre su 1090 e su 1095 s'antiga diòtzesi (Episcopatus Gallurensis) chi tocaiat a su territòriu intrenu giuigale, fiat partzida in sas diòtzesis de Cìvita e in sa de Garteddi. In su 1113 fiat cumparida pro sa prima borta sa denominatzione de Cìvita (o Kivita), fortzis torrada a èssere ocupada a pustis de unu temporàneu abbandonu.
In su 1114 Pisa aiat ordingiadu unu imbiu mannu (a chi aiant pigadu parte numerosos istados italianos e is giuigados sardos, ma non Gènova) ghiada dae su capitanu generale de sos pisanos, su conte Gherardu Caetani de Terriccio, contra sos àrabos acussorgiados in sas ìsulas Baleares e sas naves suas, partidas dae Pisa (unas 300 galeas) aiant atregadu in Santa Reparada, in sas Bucas de Bonifàtziu, in antis de fàghere atapa in Torres, apoderados de su giùighe galluresu Itocor de Gaddura chi aiat comomai afortiadu s'amistade cun Pisa.
Cun s'incomintzu de su de 12 sèculos is giuigados bàrios si fiat afainados in mandos e esentziones pro sos mercaderos pisanos e donatziones a s'òpera de Santa maria de Pisa. In sa prima metade de su de 12 sèculos (1110-1120) fiat probabilmente cumpletada sa seu romànica de santu Simplìtziu, chi presentaiat elementos istilìsticos de su romànicu toscanu e lombardu. Fiat tando archipìscamu Villanu Gaetani (Villanus), probabilmente de orìgine pisana. In su 1130 fiat fintzas atestada una perrica intre su giùighe Costantinu II e sos fìgios de s'antetzessore pro su possessu de su casteddu de Balajana, ci depiat probabilmente rapresentare una residèntzia giuigale istiale (fatu mentovadu in su Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu).
Insu 1133, pro atrimingiare sas cuntierras intre Pisa e Gènova subra sos possedimentos in Còrsiga, paba Innotzèntziu II aiat elevadu a Gènova che sede de archidiòtzesi de su su norte de Còrsiga de Mariana, Nebbio e Accia ( a prmìtziu indipendentes dae Pisa e chi costituiant su fundamentu de s'intrusida genovesa de s'ìsula) mentras Pisa aiat mantentu cuntrollu de Aleria, Ajaccio e Sagona. A compensu de sa pèrdida, in su 1138, sas diòtzesis de Cìvita e Garteddi, a primìtziu dipendentes de sa Santa sede, fiant sutapostas a s'archipìscamu de pisa.
In sa segunda metade de su de 12 sèculos teniat comintzu su recùperu de su portu de Cìvita, su prus a curtzu in Sardigna a sa penìsula italiana.
In su de bator tres de su de 12 sèculos fintzas su casteddu de Balajana fiat afortiadu e dodadu de sa capedda palatina de santu Lenardu. In sos intorinos, in sa biddighedda de Santu Istèvene, fiat fintzas realizadu su mannu palatu de Baldu (mannu 1600 m² e cun 16 aposentos retangulares dispostos a inghìriu de unu corrale mannu cun unu palatu de tres prantas), cun tècnica de fraigadura chi fentomaiat sa de sas crèsias romànicas. In custos casteddos, residèntzias istiales giuigales, aiat bìvidu fatu·fatu sa giuighissa Alena cun su maridu Lamberto Visconti de Eldizio, su fìgiu issoro Ubaldu cun Adelàsia de Torres, pro si nche fuire de sa basca de Cìvita.
Su perìodu visconteu e su domìniu deretu pisanu
A cara de su 1203 Alena de Lacon aiat eredadu su giuigadu galu minore de edade cun s'amparu de sa mamma Odolina. In sa cumproada de si fàghere mere de su rènniu fiat corteada dae pretendentes numerosos mandados dae Pisa, Gènova e dae su paba Innotzèntziu III, intre chie Gulliermu Malaspina, Trasamundu de Segni, Itocor de Torres e a ùrtimu su pisanu Lamberto Visconti di Eldizio, chi dd'aiat cojuada contra sa voluntade de su paba, chi aiat pronuntziadu una iscomùniga. Custu fiat divènnidu giùighe de Gallura, dende comintzu a su perìodu de su domìniu de sos Viscontis. A cunsighidu de custos acontessimentos in su 1209 Comita de Torres aiat ocupadu Cìvita pro si retirare prus a tàrdiu. Dae sa Gaddura sa polìtica de ispainadura pisana, cumandada dae Lambarto Visconti si fiat indiritzada fache a sud e si fiat annesionadu sas terras de sas seculares abadias de Girifai. Sa giurisditzione de Girifai fiat ingastada intre sos bator giuigados chi fintzas a tando nde aiant respetadu s'autonomia. Lamberto Visconti ddas aiat dadas in propiedade a su pìscamu barone de Garteddi e aiat tiradu in antis punnende a sa conchista de su giuigadu de Càlaris.
Intre su 1227 e su 1233 in Cìvita e Orosei fiant lòmpidos sos cònsules de sos mercaderos pisanos (istitutziones cunsolares chi rapresentaiant sos mercadors e sa madrepàtria) e si fiat cunsolidadu su burgu de cummèrtzios in is intorinos de su portu. Is pisanos de Lamberto Visconti aiant ocupadu Durgali e nde aiant afortiadu su Castrum. In su 1256, sos giùighes - ambaduos pisanos - de Gaddura, Giovanni Visconti, e de Arbaree, Gulliermu de Capraja, aiant declaradu gherra a su giùighe de Calaris Chianu de Massa chi si fiat alliadu cun Gènova. A segus de sa vitòria, su giuigadu de Galllura aiat azuntu sa màssima istèrrida, assotziende·nche, cun sa partzidura de su de Càlaris in su 1258 parte de sas Barbàgias, s'Ogiastra, Gipi, e su Sàrrabus.
Dae su 1265 si fiat remarcada sa contraposidura intre su giuigadu de Gaddura, in manu a sos Viscontis de parte guelfa filoimperiale, e su de Arbaree de Marianu II de Bas-Serra, apoderadu dae sos ghibellinos. In su matessi perìodu fiant megioradas sas afortigaduras de su rènniu cun sa fraigadura de turres numerosas (comente sa fortalesa de su casteddu de Padres de chi si tenent novas intre su 1296 e su 1388). In perìodu impretzisu fiat fintzas trasportadu a Pisa s'arcale in granitu de su templu distruidu de Cèrere (chi remontaiat a su 59 p.C), chi fiat a primìtziu ingastada in sa fatziada meridionale de sa seu e in tempus afatante posta in su Campusantu monumentale. In sa segunda metade de su dughentos, suta poderiu de sos Visocontis, subras sas rastas de s'antiga tzitade romana (ma lassende·nde a foras sa seu de Santu Simplìtziu) fiat nàschidu su burgu mercantile nou, Terra Nova (su topònimu de Cìvita at a abarrare petzi pro inditare amministrativamente sa diòtzesi), tzitade murada, cun sas classes de mercaderos e artesanos e chi aiat batidu una importante crèschida econòmica a su tzentru e a sos intorinos suos.
Giovanni Visconti (sighidu a su fradile Ubaldo - 1225-38 -, fìgiu de Alena e Lamberto, aiat cojuadu Adelàsia de Torres chi, fiuda, aiat proadu a ddi sighire cun su segundu maridu Enzo de Isvèvia, in su 1273 fiat bandiadu dae su comunu de Pisa, derrotadu in sa regione de sa Trexenta e su Gipi dae sas tropas pisanas ghiadas dae Anselmu de Capraja, su corsu, e in su 1274 ddi fiant cunfiscados totu sos benes, e fiat mortu in batalla in Toscana in su 1275, unu annu in antis chi Pisa firmaret su tratadu de paghe cun sa lega guelfa (1276) torrende·nde a amìtere sos cumponentes.
A pustis fiat artziadu a su pòdere de Nuno Visconti, ùrtimu giùighe, regordadu dae Dante Alighieri in sa Divina Commedia (impare a su vicàriu suo su para Gomita). Issu, a segus de otènnere tìtulu de podestade de Pisa fiat bandiadu e disterradu dae sa tzitade toscana, contra chi promoviat propostas numerosas. A custu perìodu remontat fintzas s'abitare de sas cortes sardas de su literadu Giròlamo Terramagnino dae Pisa. A pustis de sa morte de Nino Visconti in su 1296, dae su 1300 sa Gallura fiat acometada deretamente a Pisa peri unu vigheri. Su subrabìvidu giuigadu de Arbaree nde diat ocupare però sa Barbàgia de Vitzi e su Monteacutu (chi fiant istados sutraidos a s'ispèdridu giuigadu de Torres pagos deghes annos a in antis), mentras chi sos Dòrias aiat ammanniadu is poderios suos a manu de Anglona e a sa curadoria de Balajana.
Cun unu atu de fortza, in su 1297, Paba Bonifàtziu VIII aiat imbestidu su re Giagu II de Aragona de s'inèditu "Rènniu de Sardigna e Còrsiga". Terranoa, comente fintzas Orosei, fiant chintadas dae sos pisanos de muros (sunt difatis fentomadas che castrum), nde fiat promòvida sa crèschida demogràfica e fiant passadas de s'istatus de burgos sennoriles a su de comunos (cun podestade pròpiu, camerlengos e notajos), mancari sutapostos a su poderiu pisanu (quasi-civitas), liberende·si dae manna parte de sos intremedios de sa famìllias giuigales e de s'autoridade obispale. In paris tempus fiant potentziados sos portos de Terranoa, Orosei, Santa Reparada, Posada e Santa Lughia. S'evolutzione fortzada si fiat interruta pro efetu de sos acontessimentos istòricos: giai intre su 1316 e su 1323 beniant sinnialados s'istadu de digradu de Terranoa e de sos muros suos, sa fuida de sos bividores, sa cussighente crise demogràfica e sa falta de seguresa.
Cun sa conchista aragonesa de su 1323 si fiat concluida definitivamente s'istòria de su giuigadu e in su 1328 Terranoa matessi, giai in dificultade pro sas perricas interiores, aiat suportadu una lòmpida grae de sos genovesos, chi ddi aiant posti fogu e dd'aiant ispoulada. Su casteddu de Pedres in su 1339 resultaiat intregadu a s'amparu de unu para de s'òrdine de santu Giuanne de Gerusalemme e intre su 1355 e s'agabbu de su s+culu fiat passadu fatu·fatu una bosrta in manu aragonesa e un'àtera in manu arborense. In su Repatimiento de Cerdeña de su 1358, Terranoa, a pustis de unu perìodu longu de gherras, rebellias e pestas, contaiat a penas 132 cabos de famìllias sugetos a imposiduras fiscales (paris a una populatzione non superiore a 800 bividores). A pustis de unas deghinas de annos de continuidade, cun sa metade de su terschentos sos aragonesos aiant fratzionadu sa Gallura giuigale in entidades amministrativas bàrias determinende sa definitiva ischirridadura de su territòriu giuigale intre s'odierna Gaddura e sa bàscia Gaddura (s'atuale Baronia), cun epitzentru in Orosei. . Si fiat realizadu in custu momentu su prenu isvilupu de sos duos tzentros chi dd'istaiant a curtzu: Tèmpiu e Calanzanos (tando Tempiu e Calanjanus, in Gemini), respetivamente is duos tzentros prus importantes in cuss'època.
Sas curadorias
Comente totu sos giuigados, su rènniu de Gaddura fiat amministrativamente partzidu in 13 curadorias, formadas cadauna de unas cantas biddas dipendentes de unu cabulogu in ue teniat sede su curadore chi s'ocupaiat de s'amministratzione locale, cumposta de funtzionàrios bàrios (maiores).
Faghiant istoricamente parte de su giuigadu de Gaddura is curadorias e is biddas de:
Maldivas
Sa Repùblica de is Maldivas est un'istadu formadu dae unu grupu de atollos in s'otzèanu Indianu, a su sud-ovest de s'Ìndia e de su Sri Lanka, in s'Àsia meridionale. Su nùmene nadiu est Mahaldib e diat derivare de su printzipale atollu Male e de dwipa (chi in sànscritu cheret nàrrere ìsula). Sa capitale est Malé in s'ìsula de su matessi nùmene. S'aeroportu internatzionale est in s'ìsula a costadu de Hulule. B'at 19 atollos in totale ma s'agatant àteras isuleddas, iscòllios e bangos de arena; is isuleddas e atollos sunt seberados dae canales chi permitent sa navigatzione a naes minores e fatu·fatu a naes mannas (semper intre de is atollos). Est costituidu dae 2.000 ìsulas, de sas cales 203 sunt bìvidas, postas unos 450 km a sud de sa penìsula de su Decàn. Tirant cumplessivamente a 298 km² pro una populatzione de unos 345.023 bividores.
Possedet unu clima tropicale e ùmidu cun propidura de unos 2000 mm pro annu. S'islam est sa religione dominadora, su cale est istadu introdùidu in su 1153. Est istada una colònia portughesa (1558), olandesa (1654) e britànnica (1887). In su 1953 at intentadu de istabilire una repùblica ma pagos meses a pustis fiat torradu a impònnere su sultanadu. At otentu s'indipendèntzia in su 1965 e in su 1968 fiat torrada a instaurare sa repùblica. Est s'istadu prus pagu populadu de Àsia e su prus pagu pobuladu intre is istados musulmanos.
Est annotamala unu de is paisos asiàticos prus piticos tantis in trèmenes de populatzione canto in istèrrida. Cun una mèdia de 1,5 m subra su livellu de su mare, est fintzas su paisu prus bàsciu de su mundu. Puru est su chi presentat s'artària màssima prus minore de su mundu, a 2,5 m, una caraterìstica chi ddu faghet meda vulnerable a s'artziamentu de su mare.
I Ching
Su I Ching o Liberu de sos Cambiamentos est unu de sos testos pius antigos de sa cultura cinesa. Fit cunsideradu dae Confucio liberu de sapientzia est utilizzadu printzipalmente a iscopu divinatoriu.
Istitutu Camillo Bellieni
S'Istitutu de Istùdiu e Chircas "Camillo Bellieni" est un'istitutu culturale de Tàtari, intituladu a Camillo Bellieni e nàschidu in su 1989.
Sas atividades suas sunt ligadas a sa promotzione e a s'amparu de sa limba sarda, a s'istùdiu de sa cultura sarda, e a àteras chircas e istùdios chi pertocant a s'àmbitu linguìsticu e sòtziu-linguìsticu, didàticu, literàriu, istòricu, istòricu-artìsticu, geogràficu, antropològicu, filològicu, filosòficu, pedagògicu, psicològicu, sanitàriu, comunicativu, relatzionale, comportamentale, sotziale, giurìdicu, econòmicu, amministrativu, de sa didàtica de sa comunicatzione, de sas sabidurias de sa traditzione, de s’artesania e in totus sos setores de sas tècnicas, de sas iscièntzias, de sas artes e de sa creatividade.
Istòria
S'istitutu est istadu fundadu in su 1989 dae s'istudiosu, iscritore e filòsofu Micheli Pinna, e sa prima sea sua est istadu unu fàbbricu in Carrera Roma, in Tàtari.
In su 1991 incumentzat sa publicatzione de sa rivista Sesuja, publicada cada bator meses.
In su 1992 s'Istitutu at retzidu su primu finantziamentu regionale, chi li at permìtidu de mudare sea, colende in su palatzu Meloni in Carrera Cavour, semper in Tàtari, e de comporare unu pagu de materiale (elaboradores, elmentos de arredu e libros pro abèrrere una biblioteca) pro incumentzre un'atividade istitutzionale.
Dae su 1999 at incumentzadu a traballare cun sa Regione, monitorende sos progetos a pitzu de sa limba sarda finantziados dae sa Lege Regionale n°26 del 15/10/1997, e at mudadu torra sea tramude·nde·si in Carrera Giannetto Masala.
In su 2002 at ammaniadu unu Master, “Traduttori e interpreti dal sardo in italiano, e dall’italiano in sardo presso i tribunali e gli uffici pubblici”, chi at torradu a abèrrere in su 2004, e in su 2003 un'àteru, “Operatori culturali nell’ambito della lingua e della cultura sarda”, chi at torradu a fàghere in su 2017.
In su 2004 at ammaniadu unu cunvegnu, “L’insegnamento della lingua sarda nelle scuole tra ricerca linguistica e questioni didattiche”, e su primu Festival de sa Literadura Sarda, in Bono.
In su 2005 ant incumintzadu a traballare a sos primos progetos finantziados dae sa lege 482/99, aberende ufìtzios linguìsticos e de furmatzione in sas biddae de Bono, Fiolinas, Ìtiri, Ossi, Piaghe e Potuvigari, e at bortadu in sardu s'ordinamentu penitentziàriu de sa Domo Tzircundariale de Casteddu.
In su 2007 at fatu una chirca sotziulinguìstica in sas provìntzia de Tàtari, Nùgoro e de s'Ogiastra.
In su 2009 at afestadu sos bint'annos dae sa fundatzione sua e at publicadu un'antologia de poesias, "Minorities not Minority: A Window on Italian Cultures Volume 1, Poets from Sardinia" cun s’editore gallesu Cinnamon Press.
In su 2011 at ammaniadu su cunvegnu “Chimbant’annos de polìtica linguistica in Sardigna: dae sos primos passos a oe” e su progetu intercomunale "Aeras" semper ligadu a sa 482/99, intre sas biddas de Irbono, Lotzorai, Talana, Triei, Àrthana, Baunei, Elini, Gàiru e Tortuelie, in ue ant creadu unu DVD interativu pro imparare sa limba sarda.
In su 2012 at bortadu in sardu (in duas grafias, logudoresu e campidanesu), sassaresu, gadduresu, catalanu e tabarchinu sa Carta de sos servìtzios de s'AERA (Azienda Regionale per l’Edilizia Abitativa) e est intradu in sa Fundatzione Coppieters de Bruxelles, chi s'ocupat de diversidade culturale e linguìstica, diritos colletivos e de sas minorias, reforma istatale e costitutzionale, protzessos istatales, autodeterminatzione, migratzione, istùdios de paghe e amparu de sos deretos umanos in Europa. A pustis, dae su 24 a su 26 de austu, at ammaniadu sa 1a Conferèntzia Internatzionale de Sas Natziones Sena Istadu in s'Albergu Catalunya de S'Alighera.
In su 5, 6 e 7 de nadale de su 2013 at ammaniadu sa prima editzione de Literadura Limba, una mostra e una festa de sa literadura sarda in sas biddas de Tiesi, Boruta, Turalva e Cherèmule.
In su 2014 sa prefetura de Tàtari at reconnotu sa personalidade giudìdica sua, s'Istitutu at publicadu su volume “A SA SARDA”, a incuru de Micheli Pinna e Anna Maria Tavera, at ammaniadu su progetu “''Bilinguismu: unu modellu culturale e un’istile de vida. Leghère, iscrìere, faeddare, fàghere in sardu e in italianu.''”, in sas biddas de Biddanoa Monteleone e Irbono, ligadu a sa Lege Regionale n.15 de su martzu 2012, n°6 art. 4, comma 40, chi at produidu su DVD “Bilinguismu creschet” e at fatu sas primas isperimentatziones de insegnamentu e de impreu veiculare de sa limba sarda in sas iscolas de Uri, Ùsini, Carzeghe, Otieri, Tiesi e Òsile.
In su 2015 at incumentzadu a fàghere cursos de furmatzione pro ghias turìsticas sardòfonas pro sas cooperativas "Sa Pintadera" de Turalva e "Costaval" de Bonolva, creende fintzas su DVD promotzionale "Sèbera sa vìsita ghiada in sardu". In su matessi annu at abertu s'Ofitzina Filosòfica sua, cun atividades de laboratòriu de filosofia pràtica.
In su 2016 at collaboradu cun sa Dutora Michela Bonfieni, PhD e chircadora de s'Universidade de Edimburgu, pro agatare, in sas biddas de sa Sardigna, de sugetos disponìbiles a fàghere una proa creada pro collire datos, linguìsticos e cognitivos, a pitzu de su bilinguismu sardu-italianu. Cussa chirca cheriat rilevare sos efetos de s'impreu de prus de una limba in sos chistionadores bilìngues sardu-italianu. Semper in su 2016 at ammaniadu sos Cursos de Furmatzione Arta pro sos operadores in s'àmbitu de sa limba e de sa cultura sarda.
In su 2017 at ammaniadu “In sos logos de Angioy”, una chirca istòricu-archivìstica, sighida fintzas in su 2018, cun sa punna de creare àndalas de turismu identitàriu in sos logos chi prus sunt istados ligados a s'istòria de Giuanne Maria Anjoy. Sant tapas sunt istadas isseberadas in Cherèmule-Bessude, Tiesi , Turalva , Ìtiri, Uri, Ossi , Semèstene-Bonolva, Macumere , Santu Lussurzu e Tàtari. In su matessi annu ant ammaniadu fintzas sos cursos de agiornamentu, reconnotos dae su MIUR, “Approccio alla filosofia per bambini e adolescenti, PWC, Philosophy with children”, “Metodologia e didattica dell’insegnamento della Lingua sarda nel contesto degli insegnamenti e degli apprendimenti linguistici” e “Didattica della storia locale nel contesto della storia italiana, europea e mondiale, con esercitazioni sulla consultazione degli archivi presenti nel territorio”. Semper in su 2017 sunt intrados in su Bureau de sa Fundatzione Coppieters.
In su 2018 at ammaniadu su cunvegnu “Idee e protagonisti dell’indipendentismo europeo”, collaborende su sa Fundatzione Coppieters, e a pustis su cunvegnu “Diritti e sovranità nell’Europa contemporanea” in Tàtari, in su villinu Ricci.
In su matessi logu, in su 2019, at ammaniadu su convegnu “Il sacro, la memoria, il tempo”. Semper in su 2019, su 23 de santandria, in s'Albergu Grazia Deledda de Tàtari, at afestadu sos 30 annos de atividade.
Malé
Malé (in limba maldiviana މާލެ) est una tzitade de unos 133.020 bividores, capitale de sa Repùblica de sas Maldivas.
Malé est su tzentru de su cummèrtziu de cocos, fibra de còrgiu de coco, pramas, coco e conchìgios. Sa tzitade s'agatat in s'ìsula de Malé, in intro de s'atollu de Malé.
Tenet una base de idrovolantes e un'atracu de naes. S'Aeroportu Internatzionale de Malé est in s'ìsula a curtzu de Hulhule. Su portu s'est istadu ammanniadu balangende terra de su mare. S'ìsula est de su totu urbanizada: sa tzitade nd'òcupat casi totu sa subrafache.
Su 26 de nadale de su 2004, est acontèssidu unu terremutu in Sumatra chi at provocadu unu tsunami in s'otzèanu Indianu. Malé est istada tocada dae su tsunami, chi at inundadu sas de tres duas partes de sa tzitade.
Silanos/logudoresu
Silanos (Silanus in limba italiana) est unu comune italianu e est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro. Naschet subra 'e una sedda a 432 metros subra 'e su mare, in d'unu zassu de 48 kmq e faghe parte de sos montes de su Màrghine e jughet 2.181 abitantes.
Su sìndigu 'e commo est Gian Pietro Arca.
Su zassu in ube commo s'agàttat sa 'idda, resùrtada abitàda dae su tempu 'e sos nuràghes. A tando s'antìga 'idda romana, s'agattaìada accùrzu a ube commo best sa gava 'e sa carchìna. In antighidàde, fìnas a pàgos ànnos commo, in sa gava bi fidi su furru 'e sa carchìna; segùndu una traditziòne si nara chi b'èppan tribagliàdu sos presonèris chi fin condannàdos a sos tribàglis fortzàdos, invèze sa gava est bistàda abèrta da sos padres de s'ordine Cistercense. Incùe bi tribagliaìan sos padres, e solu dopo sa gava est bistada aberta a su restu 'e sa zente 'e sa 'idda. In cussu zassu 'e tottu sos Cistercensos de Cabuabbas (Sindia, han fraigàdu sa crèsia de Santu Larettu (XII sec.) In su tempus giudicale sa 'idda 'e Silanos, a tando Sjlano, faghìat parte de sa curadoria de su Màrghine, e appartenìada a su giudicato di Torres o de su Logudoro. Silanos si càmpat allevànde su bestiàmene e cun s'artigianàdu tipicu: faghìnde tappettos, durches e pane. Su terrìnu, meda 'onu, es prantàdu a orzu, fae, olìa, bide e àrbules de frutta. Su campu est prenu de àrbules de piràstru, meda de custas sun bistàdas innestadas a diversas calidàdes de pira.
Istoria
Su territoriu est bistadu popoladu finzas dae sos tempos de sa preistoria. Commente jai nadu in subra lu dimostran sos repertos chi s'agattan commo: Santa Sarbana (nuraghe, puttu sacru, tumba 'e sos gigantes de Pedra Pinta), sos bettiles de Santu Larettu e sos nuraghes Corbos, S'ulivera e Madrone.
In su tempus giudicale sa 'idda 'e Silanos, a tando Sjlano, faghìat parte de sa curadoria de su Màrghine, e appartenìada a su giudicato di Torres o de su Logudoro.
In su 1259, morta sa giudicessa Adelasia, sa curadoria, cuntesa tra sos Doria e sos Arborea, benit posta in su giudicato de Arborea.
In su 1439 benit zedida a Salvatore Cubello, intrande a faghe parte de su marchesato de Oristanis finas a su 1478. Dae custu momentu, sa 'idda torrada a bintrare in sa contea de Oliva, infeudadu prima a sos Centelles, diventados contes de Oliva in su 1449, e poi a sos Borgia.
Una 'orta estinta sa famiglia, sa villa benid dada a sos Pimentel con Maria Giuseppa, s'erede de sos Borgia e muzzere de Pietro Tellez Giron. In manu a custos ad'abbarare finzas a su 1843, cando benid riscattadu su feudo.
Segundu a commente es bistadu partidu dopo dae su guvernu sardo-piemontese, Silanos benid assegnada a sa provincia de Cùllieri.
In su 1848 benid compresa in sa divisione amministrava de Nuoro, e in su 1859 in sa provincia de Tattari, cirdondariu de Nuoro e mandamentu de Bolotana. Una 'orta fatta sa provincia de Nuoro in su 1927, sa 'idda 'intrada a faghe parte de custa provincia.
Istemma de sa 'idda
S'istemma de Silanos est de su matessi tipu de tottus sos istemma araldicos de sos comunes sardos. Infattis est cumpostu da unu iscudu franzesu (sannitico) postu subra de duos rampos de chercu e de lavru, presos dae unu presorzu de tres colores: 'irde, biancu e ruju, sos colores de sa Repubblica Italiana. Subra 'e tottu best posta una corona fatta commente una turre de pedra con fundu ruju.
S'iscùdu est divìsu in dùas pàrtes: una in susu e una in bassu. In sa 'e subra si che 'ìede sa crèsia de Santa Sarbana cun su nuraghe in palas, in d'una bella die cun su chelu lìmpidu e s'erba 'irde in pese; sa parte 'e bassu est in colore ruju e in mesu si bìede unu màttulu de trigu cun sette ispigas in colore 'e oro, presu dae unu presorzu in colore 'e chelu.
Chris Pine
Christopher Whitelaw Pine (Los Angeles, California, 26 Austu 1980), prus conotta comente Chris Pine, est unu cantante e attore americanu.
Sistema termodinàmicu
Unu sistema termodinàmicu est una regione macroscòpica definida dae s'universu chi s'istudat partinde dae sos printzìpios de sa termodinàmica. Totu s'ispàtziu de s'universu chi s'agatat foras su sistema termodinàmicu si connoschet comente a ambiente. Su sistema est separadu dae s'ambiente suo dae sa frontera sa cale, pro cunventzione, delimitat unu volùmene agabbadu. Sos cuncàmbios de traballu, calore o matèria intre su sistema e s'ambiente podent tènnere logu a traessu de custa frontera. Difatis, sos sistemas termodinàmicos si costumant classificare segundos sa natura de sos cuncàmbios chi permitet sa frontera sua.
Unu sistema termodinàmicu si caraterizat e si definit pro un'annantu de paràmetros termodinàmicos assòtziados a su sistema. Sos paràmetros sunt propiedades macroscòpiques in manera isperimentale misuràbiles, pro narrere volùmene, pressione, temperadura o campu elètricu, intre àteros. S'annantu de paràmetros netzessàrios pro definire inequívocament unu sistema si nùmenat istadu termodinàmicu, chi s'espressat cun una relatzione intre paràmetros mentovada ecuatzione de istadu. A sa fine, unu sistema s'agatat in echilìbriu termodinàmicu cando s'istadu de su sistema non càmbiat a largu de su tempus.
Isula Foradada
Sa ìsula Foradàda (in italianu isola di Foradada, in cadelànu illa Foradada) est a pagos kilometros de distantzia dae sa tzittade de s'Alighera, a chìrriu de Capu Catza in mare abertu.
Si tràttat de una rocca de carchìna e de colore bianchìttu, chi sos piscadòres de s'Alighera li aìant pòstu su nùmene de Furaràra ca tottu s'isula fit prènna de istàmpos. B'at sa possibilidade de intràre in sa Foradada pro mèdiu de navèddas chi, tuccànde dae su portu de s'Alighera, jùghent sos turistas a sas grutas de Nettunu; difàttis sas nàes, innàntis de visitàre sa gruta, b'àndant prima a sa Foradada.
New Haven (Connecticut)
New Haven est una tzitade de unos 124.00 bividores de is Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Connecticut, in sa Contea de New Haven.
Est logu de nàschida de s'ex-presidente USA George W. Bush e sede de s'universidade Yale.
Che cosa sono le nuvole?
Che cosa sono le nuvole? est unu de sos ses episodios chi faghiat parte de su film Capriccio all'italiana de su 1967. Sa regia e su suggettu e s'isceneggiadura fini de Pier Paolo Pasolini, sas musicas fini de Domenico Modugno.
Sa trama
S'istoria est cussa de s'"Otello" de William Shakespeare, chi unu burattinaiu faghet recitare a unu gruppu de marionettas in d'unu teatru de sa periferia de Roma. Sas marionettas restan sempre in sa parte; finas cando essini dae s'iscena, ma fora de sas quintas cummentana, umpare a su chi tirat sos filos (Francesco Leonetti), su chi avvenidi in s'iscena. A unu zertu puntu sa rappresentazione est interrumpida dae su pubblicu chi, in su momentu pius drammatigu, no appreziende su carattere violentu e brutale de sos personbaggios, faghede a bicculos sas marionettas de Otello (Ninetto Davoli) e de Jago (Totò). A sa fine s'ipazzinu (Domenico Modugno) che furriat sas marionettas ind'unu muntonalzu, inue sas duas marionettas abbaidana sas nues.
Curiosidades
Custu episodiu est s'ultima pellicola inue est bessidu Totò.
Jeremy Renner
Jeremy Lee Renner (Modesto, California, 7 Ghennàrgiu 1971), prus conotta comente Jeremy Renner, est unu cantante e attore americanu.
Pianu de renaschida democratica
Su pianu de renàschida democratica (in limba orizinàle piano di rinascita democratica, fìntzas programma di rinascita nazionale o il Piano) fit parte fundamentàle de su programma piduìsta e bolìat punnàre a una suspidùra de sos apparìtzos democraticos italianos ind unu autoritarìsmu legale chi ziraìat in tùndu a s'informatziòne. Francesco Cosentino fit tènnidu in cunsideru comènte sa conca de sa cumpanzìa, ca fit issu su chi aìat iscrìttu tottu su programma.
Puntos de prus impòrtu
Oe in dìe, càlchi puntu ja lu an cumprìdu a libellu istitutzionàle, economicu e mediaticu. Tzertas fortzas politicas nde propònen àtteros, fìntzas si sun inìmigas juràdas.
Museu deleddianu
Sa domo de nàschida de Gràtzia Deledda, sede de su museu Deleddianu, s'agatat in carrera Gràtzia Deledda, in Nùgoro, in su bighinadu de Santu Predu.
Istòria
Sa domo, in ue est nàschida s'iscritora, Prèmiu Nobel pro sa literadura in su 1926, est unu palatzeddu de sa segunda metade de su de XIX sèculos, esèmpiu de sas domos de sas famìlias benestantes nugoresas. Sa Deledda b'at abitadu dae sa nàschida a su cojuiu, in su 1900. In su 1937 s'edifìtziu l'ant decraradu monumentu natzionale. Sa comuna de Nùgoro at comporadu sa domo in su 1968, e in su 1978 l'at tzèdida a s'Istitutu superiore regionale etnogràficu, chi b'at allestidu su museu Deleddianu, abertu in su 1983. In dies de oe su museu istràngiat medas fundos retzidos in sos annos, pro mèdiu de donatziones.
Descritzione
Su museu s'articulat in deghe salas, postas in sos tres pranos de sa domo in ue, fintzas pro mèdiu de s'espositzione de documentos e ogetos personales de sa Deledda, benint ricostruidas sas fases de sa bida de s'iscritora, su raportu suo cun Nùgoro, tzitade nadale, e Roma, in ue s'est tramudada a pustis cojuada. S'allestimentu de oe est de 2006.
Sa coghina e sa dispensa sunt istadas torradas a costrùere sighende sa descritzione chi nde faghet Gràtzia Deledda matessi in su romanzu Cosima. In paris cun sos arredos e sas suppellettili de s'època, bi sunt postos produtos friscos, chi mudant sighende su perìodu de s'annu.
In orìgine fiat s'aposentu de sos genitores de sa Deledda; oe bi s'agatant espostos sa medàllia e su diploma de su prèmiu Nobel e materiale chi nos faghet ammentare su biàgiu a Istocolma e sa tzerimònia de premiatzione.
In orìgine fiat s'aposentu de sos istràngios; oe sa sala est dedicada a sa bida e a sas òperas de unas cantas figuras de annotu de Nùgoro in sos annos intre su XIX e su de XX sèculos: Frantziscu Ciusa, Bustianu Satta, Antoni Ballero, Pascale Dessanay e àteros.
S'aposentu de letu l'ant torradu a ammaniare sighende sas descritziones chi s'agatant in sos romanzos de sa Deledda; est arredada in manera simple, e bi s'aberit una ventana, girada cara a su monte Ortobene.
In sa corte s'agatant una pranta de glìtzine betza e duos chercos seculares; in prus, inoghe s'agatant fintzas unas cantas banchita e b'ant ammaniadu una libreria, cun òperas de sa Deledda e unos àteros autores. Sa corte, in istiu, istràngiat manifestatziones culturales.
Universidade Catòlica de la Santissima Concepcion
S'Universidade Catòlica de la Santissima Concepcion, s'agatat in sa tzittade de Concepción in sa regione de su Bío-Bío, in su Cile. Custa universidade est fundada in su 1991.
2950
S'annu 2950 est un annu incomintzadu giòia a segunda de su calendàriu gregorianu.
Pinzutu
"Un vulemu più pinzuti razza e sangue di Cainu. Un vulemo più bastardi chi so’ nati a mal distinu; vulemu la razza corsa tutta dentro la so’ scorza. Poichì no’ semo pinzuti solu par pagà le spese, tinitevi u vostru lussu cu lo vostru mal francese e lasciateci stà soli a piegne li nostri doli."
- Cantu populare corsicanu
Pinzùtu, chin su prurale chi fachet in pinzùti (pronuntzia in corsicanu:, pronuntzia frantzesa: , in sardu puntzùdu e in italianu appuntito), est una paràgula mala chi sa zente de Còssiga imprèat pro inditàre sos continentales, ca tènen un'atzèntu "appuntìu" chi in s'allèga de sos corsicanos imbètzes non b'at (pro custu sos zovanos lis nàran pèri le pinz, chin su matessi sinnìficu). Su faveddu est de imprèu comùnu fìntzas pro sos turistas e istrànzos in generale, peròe.
Orìzine de su favèddu
Sos corsicanos naran a sos atteros frantzesos pinzuti dae sa Battalla de Ponte Novu, in ube s'armada de Pascale Paoli gherràbat contr'a sos continentales, pro mòre de su berrìttu a tres pùntas de s'esèrtzitu issoro.
Limba asturiana
Su asturianu est una limba iberu-romanza chistionada in Ispagna e in Portugallu e pertenet a su grustiu asturianu-lionesu. Mancari chi su guvernu regionale asturianu lu tutelet, non tenet peruna ufitzialidade.
Lista de sas comunas de sa Provìntzia de Caltanissetta
In custa Lista de sas comunas de sa provìntzia de Caltanissetta in sa regione de Sitzìlia, Itàlia.
Birmingham
Birmingham est una tzidade de s'Inghilterra. Tirat pius de 1.074.300 abitantes (2011). La tzitade occupat un'area de 267,7 kmq.
2951
S'annu 2951 est un annu incomintzadu chenàbura a segunda de su calendàriu gregorianu.
Populu sardu
Sos Sardos (o is Sardus) sunt su populu chi bivet in Sardigna, ìsula de su Mediterraneu otzidentale e regione autònoma de s'Italia, narada in sardu "Regione Autònoma de Sardigna" e in italianu Regione Autonoma della Sardegna.
Orìgine
Bae puru a bidere: Istoria de Sardinnia
Preistoria
Sa Sardigna la aìant populada a fiottos, intra su Paleoliticu superiore, su Mesoliticu e su Neoliticu antigu, zente chi benìat dae sa penisula iberica e italiana. In sa fase mediana de su Neoliticu, ateras populatziones fint accudidas dae su trettu pirenaicu-proventzale, e a pustis dae isulas postas in Egeu, Creta e Tziclades; a sas primas si depet su megalitismu, a sas ateras sa cultura de Otieri, isparghida peri tottu s'isula. In s'Eneoliticu fit cumparta sa cultura de Monte Claro e, a pustis, cussa de su conzu campaniforme, chi nde la aìant fatta intrare dae su trettu francu-ibericu e dae s'Europa tzentrale trumigheddas pitícas chi fint agabbadas a cumbìver cun sa zente de su logu. A custa cultura si depent, imbetzes, tecnicas noas pro traballare cun su metaddu, ateros istiles tzeramicos e fintzas, cun tottu probabilidade, una limba indo-europea. In sa prima fase de s'Edade de Brunzu, sa cultura de su conzu campaniforme fit a pare cun sos influssos chi benìant dae su trettu polanianu, mudende in sa cultura de Bunnànnaru.
Sa tziviltade nuraghesa fit cumparta in sa Edade Media de Brunzu. Tando, s'isula la populaìant paritzas populatziones tribales: sas prus importantes fint cussas de sos Balares, de sos Ilienses e de sos Cossos (chi aìant dadu su nòmine a s'isula de Còssiga, ma no est a los cunfùnder cun sos Corsicanos modernos). Sos Sardos antigos, sigundu a tzertos istudiosos, si podent ponner a pare cun sa populatzione narada Shardana.
Non semus a connoschèntzia de cale limba (o limbas) si chistionaìat in Sardigna a cussos tempos. Podet esser chi sa limba nuraghesa tenìat assimìzos cun su bascu, oppuru cun s'etruscu. Ateros istudios credent, imbetzes, chi in Sardigna bi aìat prus sistemas limbisticos, sìat preindoeuropeos sìat indoeuropeos.
Istòria antiga
In su segulu de X a.C., sos fenitzios aìant fundadu colunias e portos in sa costera meridionale e otzidentale, comente Karalis, Bithia, Sulki e Tharros. Su cabu de giossu lu aìant conchistadu sos de Cartàghine in su segulu de VI a.C. e, a pustis, sos Romanos antigos in cussu de III a.C., cun s'agabbu de sa prima gherra punica. Est de custa manera chi sos romanos aìant latinitzadu meda sa Sardigna e sos sardos, francu a sos muntagninos chi, vivende ind unu trettu nadu pro menispretziu Barbaria, pro tempus longu dìant a mantènner sos usos antigos. No est de badas chi su sardu modernu, difattis, si tenet in cunsideru comente una de sas limbas romanzas prus cunservadoras.
S'istudiosu de geografia magrebinu Muhammad al-Idrisi, descriende in su segulu de Doighi s'isula de Sardigna, narat chi <<sos Sardos sun  Rûm 'Afàriqah  (latinos de Africa), bivent comente a sa zente berbera, istant a banda dae atera natzione latina; custu populu est corazudu e balente, chi no lassat mai sas armas>>.
Edade Media
A pustis chi s'Imperju Romanu de Otzidente fit ruttu, sa Sardigna si la aìant pigada unu in fattu 'e s'ateru Vandalos, Bizantinos, Ostrogotos e torra Bizantinos.
In s'Edade Media, s'isula aìat connoschidu unu periodu in ue si podìat gubernare issa etottu cun sas ancas suas in battor regnos indipendentes, sos Judicados; francu su Logu de Arbarée, dìant a falare in sutta de influentzia istranza, pisana e genovesa, in prus de calicuna familia importante de in ie, comente a sos de Doria e Della Gherardesca. Sos de Doria aìant fundadu sas tzittades de s'Alighera e de Castelgenovese (Casteddu Sardu), mentres sos pisanos aìant fraigadu su fentomadu Castel di Castro (como nadu, in manera incurtziada, Casteddu); in s'impestantu, Ugolino della Gherardesca aìat fattu naschire sa tzittade de Villa di Chiesa (Iglesias), logu de minera chi fit bennidu a comunu de tipu italianu impare a Tàtari e Castel di Castro.
A pustis chi sos Aragonesos si aìant pigadu sa terra sarda de propriedade pisana, intra su 1323 e su 1326, e chi su Judicadu de Arbaree aìat fattu gherra de resistentzia a issos intra su 1353 e su 1420, sa Corona Aragonesa aìat conchistadu tottu sa Sardigna; su Regnu de Sardigna aragonesu aìat populadu tzittades comente Castel di Castro e s'Alighera cun zente istranza, mescamente de erentzia cadelana. Unu limbazu cadelanu est in impreu como etottu in s'Alighera.
Edade moderna e contemporanea
In sos segulos de XVI e de XVII, sas printzipales tzittades sardas de Casteddu (cabu de logu), s'Alighera e Tàtari fint bene intradas in sos traffigos cummertziales de cussos tempos, comente ammustrat su fattu chi sos tzittadinos non cumprendìant petzi sardos de su logu, ma fintzas atera zente accudida dae sa penisula iberica, dae sa Liguria, Frantza e, subratottu, Còssiga : mescamente in Tàtari e peri tottu su sartu chi bi andat dae s'Anglona a sa Gallura, s'elementu corsicanu (comomai toscanitzadu pro more de su domìniu pisanu) est, a cumintzare dae su segulu de XV, adderettura cussu de majorìa. Custu fenomenu corsicanu de disterru in s'isula sorre de Sardigna, dae ue fit naschidu su limbazu tataresu e galluresu, dìat a sighire fintzas a su segulu de XVIII, e agabbare de su tottu in cussu de XIX.
Su poderìu ispagnolu in Sardigna fit agabbadu in su 1713 cando, cun su trattadu de Utrecht, su Regnu de Sardigna aragonesu passaìat a sos Asburgo de Austria; in su 1718, a pustis chi sos ispagnolos aìant chircadu de badas de torrare a si pigare s'isula, cun su trattadu de Londra aìant lassadu sa Sardigna a sos de Savoia, chi in custa manera tenìant su titulu de "Re de Sardigna". In custu periodu, unu fiottu de zente ligurina chi benìat dae s'isuledda de Tabarka accudìat in cussas sardas de Santu Pedru e Santu Antiogu, portende su limbazu issoro, nadu tabarchinu. In su segulu de XIX, su Regnu de Sardigna piemontesu aìat fattu gherras cun sa punna de si pigare sa penisula italiana e sa Sitzilia, ponèndelas in sos istados de Terramanna; cun s'agabbu de su gai nadu risorgimentu italianu, in su 1861, sos Savoia aìant postu su nòmine de "Regnu de Itàlia" in logu de cussu de Sardigna, chi oramai bi intraìat pagu.
Dae su 1850 in susu, cun s'annoamentu de sas mineras sardas, trumigheddas de traballadadores chi benìant dae sa Stiria (Austria) e minadores de Friburgu (Germania) aìant pigadu domo pro unu tzertu tempus in s'Iglesiente, subratottu in sos trettos de Montevecchio (parte de Genna Serapis), Guspini e Ingurtosu. Mancàri chi calicunu tedescu aìat influentziadu s'istile architettonicu e nòmine de logu, fint sos italianos a lu fagher de prus in assolutu; medas minadores benìant dae Lombardia, Piemonte, Toscana e Romagna. Sigundu a unu tzensimentu chi aìat fattu s'inzeniere Leon Gouin, in sas mineras de sa Sardigna sud-otzidentale fint traballende belle 10.000 persones, e unu 'e tres de custas fint accudidos continentales ; sa prus parte de custos italianos aìat pigadu domo in Iglesias e fratziones a curtzu, in parte pro semper.
A s'agabbu de su segulu de XIX, piscadores benènde dae Sitzìlia, Torre del Greco (Campania) e Ponza (Latziu) si nche andaìant in sos trettos de sa Sardigna orientale chi fint a curtzu de mare, subratottu in sas biddas de Arbatax/Tòrtuele, Thiniscole e s'isula de sa Madalena.
In su segulu de XX, su regìmene fascista aìat incorazadu a sos continentales a populare in massa sa Sardigna; de gai, zente chi benìat dae tottus sas regiones italianas (subratottu Venetu, Marche, Abrutzu e Sitzìlia) aìat pigadu domo colònica in Sardigna pro mondare parìtzos sartos e a bi istare, mescamente cussos appenas fundados de Arborea (tando Mussolinia di Sardegna), Fertilia e Carbònia.