cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Distretos de Bartzellona
Orìgines e antetzedentes
In su 1847 s'est fata una riforma noa e sa tzitade est restada dividida in bator distretos: Lonja, Sant Pere, Universidtat e Sant Pau. Prus in antis, in su 1878, si sunt istabilidos 10 distretos: I-La Barceloneta, II-Borne, III-Lonja, IV-Atarazanas, V-Hospital, VI-Audiencia, VII-Instituto, VIII-Universidad, IX-Hostafranchs e X-Concepción.
Atentados de s'11 de cabudanni
Imbìstigos e cosseguèntzias
Sas suspetas nche fiant rutas luego a subra de al-Qaeda, e in su 2.004 Osama bin Laden su lìderu de su grupu terrorista, chi a sa prima aiat denegadu s’imboligamentu, aiat rebindigadu sos atacos. al-Qaeda e bin Laden aiant tzitadu s’arrimu de sos IAA pro Israele, sa presèntzia de tropas istadunidesas in s’Aràbia Saudita e sas santziones contra a s’Iracu comente motivos iscadenadores de sos atentados.
Distretos de Bartzellona
Orìgines e antetzedentes
Intre fines de su de XIX sèculu e printzìpios de su de XX si aiant agregadu a sa tzitade diversos munitzìpios a làcana: in su 1897 Sants, Les Corts, Sant Gervasi de Cassolas, Vila de Gràcia, Sant Andreu de Palomar e Sant Martí dels Provençals; in su 1904, Sant Joan de Horta; in su 1921, Sarrià; in su 1924, Collblanc e sa Zona Franca; e in su 1943  El Bon Pastor e su Baró de Viver, separados dae Santa Coloma de Gramenet. S'est realizada tando una nou ordenamentu amministrativu, de nou cun 10 distretos: I-Barceloneta y Poble Nou, II-Sant Pere, III-Lonja y Audiència, IV-Concepció, V-Atarazanas i Hospital, VI-Universitat, VII-Sants, Les Corts e Hostalfranchs, VIII-Gràcia e Sant Gervasi, IX-Horta e Sant Andreu del Palomar, X-Sant Martí dels Provençals.
Atentados de s'11 de cabudanni
Imbìstigos e cosseguèntzias
Sos Istados Aunidos aiant respòndidu a sos atacos lantzende sa gherra contra a su terrore e intervenende a s’Afganistanu pro bortulare sos talebanos, chi aiant dadu refuzu a al-Qaeda. Medas paìsos aiant afortidu sa lezisradura issoro e aiant ispàndidu sos poderes de aprigadura de sas lezes.
Issohadore
Su issohadore est, paris chin su mamuthone, una carratza tipica de su carrasecare mamujadinu in Sardigna. Su ruolu chi tenet est a tènner dominantzia in supra de su mamuthone. Sà cropa b'andat semper a pare e non biazat mai separada.
Atentados de s'11 de cabudanni
Imbìstigos e cosseguèntzias
A pustis de evitare s’atzapamentu pro annos, bin Laden fiat istadu logalizadu e ochìidu dae fortzas ameriganas in su maju de 2.011.
Distretos de Bartzellona
Orìgines e antetzedentes
In su 1933 s'est torradu a fàghere un àteru ordinamentu, custu puru cun deghe distretos: I-Barceloneta, II-Poble Sec y Montjuïc, III-Sarrià, Vallvidrera y Sant Gervasi, IV- Sant Pere y Dreta de l'Eixample, V-Raval, VI-Esquerra de l'Eixample, VII-Sants, Les Corts e Hostafrancs, VIII-Gràcia, IX-Horta, Sant Andreu del Palomar, Sagrera e Camp de l'Arpa, X-Sant Martí de Provençals, Clot e Poblenou. A custos distretos lis ant agregadu in su 1949 XI-Les Corts e XII-Sagrada Família.
Sos distretos de su 1984
In sos annos 1980, a pustis de sa ditadura franchista, su nou cuntzistoru democràticu at cumintzadu unu protzessu de riorganizatzione de sos distretos munitzipales, cun s'obietivu de incuragire sa detzentralizatzione de s'amministratzione e sa partetzipatzione tzitadina. A pustis de unu perìodu longu de istùdiu e debata, in ghennàrgiu de 1984 si aiat aprovada s'organizatzione atuale de deghes distretos. Sa divisione noa s'est fata cunsiderende a critèrios sotzioculturales e istòricos de sa tzitade, ca sa majoria de sos distretos currispondent, in grandu mesura, cun sos antigos munitzìpios indipendentes aunidos a Bartzellona durante sos su de XIX sèculos e  XX, e chi galu cunservant una personalidade pròpia e una coesione interna importante.
Sa Bartzellona de sos bighinados
In su 2005 su Munitzìpiu bartzellonesu, cun Joan Clos comente a sìndigu, at cunsideradu de bisòngiu creare una noa divisione amministrativa, cun noas unidades territoriales in intro de sos distretos munitzipales, cun s'obietivu de megiorare ssos servìtzios de curtzesa. Su progetu fiat istadu batejadu comente La Barcelona dels barris (Sa Bartzellona de sos bighinados). Tras diversos meses de istùdios e debatas, sa mapa de sos 73 bighinados est istada aprovada in su mese de nadale de su 2006. Sa detzisione non fiat sena chistione, dae chi sunt istados segmentados calicunos bighinados istòricos cunsiderados dae sos assòtzios de bighinos comente a ùnica unidade, comente pro El Clot (de su cale est istadu separadu su bighinadu de El Camp del Arpa), Sants (de su cale est istadu separadu su bighinadu de Badal), l'Esquerra de l'Eixample (dividida intre La Nova Esquerra de l'Eixample e l'Antiga) o el Poble Nou (frammentadu in chimbe bighinados). E, a s'imbesse, carchi unidade de bighinados prus minores no ant bidu realizadas sas aspiratziones suas de si cunvertire in bighinados cun reconnoschimentu ufitziale, comente Can Caralleu, Penitents, Torre Melina o El Polvorí.
Atentados de s'11 de cabudanni
Imbìstigos e cosseguèntzias
Sa destruidura de sas Turres Cròbinas e de àteras propiedades aiat causadu dannos graes a s’economia de Manhattan de zosso e aiat infruìdu in manera sinnifigativa a pitzos de sos mercados grobales.
Fràigu nou e memoriales
Numerosos memoriales sunt istados fraigados, incrùdidu su Memoriale e Museu Nassionale de s’11 de Cabudanni in Noa Iorcu, su Memoriale de su Pentàgonu  , e su Memoriale Nassionale de su Bolu 93 in Pennsylvania.
A pustis de un’atardamentu longu, s'One Work Trade Center nou, artu 541 m., in su matessi logu in ue fiant postas sas turres destruìdas, est istadu cumpretadu in su 2013 e abertu su 3 santandria 2014.
Issohadore
Istoria
Siat sos mamuthones chi sos issohadores los aìat istudiaos s'archeologu tataresu Marcello Madau. Sos resurtaos chi fin essìos a campu dìan esser una prova de su fattu chi sos mamuthones dìan àer orizine in su seculu de XIX, mentras chi sos issohadores dìan esser un'imbentu a nois prus accurtzu e ispirau a sas biseras ispagnolas. A dontzi modu, sas teorias sun paritzas e, a nde atzettare una, si fachet arriscu de rùgher in ridutzionismu.
In su carrasecàre
In sa protzessione de carrasecare, irfìlan addaennàntis, addaisècus e a costàzos, accumpanzande sos mamuthones e tenturare chin sa fune, narada soha, carchi zovana femmina pro lis dare auguriu de salude e fertilidade, o sos amicos o sas autoridades, pro lis augurare a issos puru unu bonu traballu pro su bene de tottus. Su capu issohadore, chi si podet definire che unu mannu prèide nuraghèsu, dàet su zustu dìllu e ritmu a su ballu e cumandat sos mamuthones.
Conrad Bain
Conrad Stafford Bain (Lethridge, Alberta, Canada 4 de Freàrgiu 1923 – Livermore, California 14 de Bennàlzu 2013), prus conotta comente Conrad Bain, est istadu unu cantante e attore americanu.
Provìntzia autònoma de Trentu
Sa provìntzia autònoma de Trentu (Autonome Provinz Trient in tedescu, Provinzia Autonoma de Trent in làdinu, Sèlbstendig Provintz vo Tria in tzimbru, Autonome Provinz va Trea't in mochenu, Provincia de Trent in dialetu trentinu), comunemente nodida che a Trentinu, est una provìntzia italiana de su Trentinu-Südtirol de 541.380 bividores, cun cabulogu Trentu, chi allàcanat a norte cun sa provìntzia autònoma de Bozen, a estu e a sud cun is provìntzias vènetas de Belluno, Vicenza e Verona, e a ovest cun is provìntzias lombardas de Brescia e Sondrio.
Comente provìntzia autònoma de su Trentinu-Südtirol, paris cun su Vènetu e a su Friuli-Venètzia Giùlia, partenet a sa macroarea de su Trivènetu o de sas Tres Venètzias, sa cale denumenatzione traet ispiratzione de sa Regio X Venetia et Histria in edade imperiale romana e est annotamala una de is tres entidades territoriales chi, paris cun su Tirolu austrìacu e a su Südtirol, costìtuit s'Euregione Tirolu-Südtirol-Trentinu.
Sa regione istòricu-geogràfica trentina est istada giai municipium romanu, ducadu longobardu e contea carolingia, tando parte de su printzipadu obispale de Trentu in sinu a su Sacru Romanu Impèriu (is de 11-19 sèculos), infines pro unu sèculu tzirca (1815-1918) parte meridionale, in linguisticamente romanza, de su Tirolu, in antis austrìacu, posca àustro-ungàricu. Su territòriu annessionadu a su Regnu de Itàlia in su 1919, segundu cantu istabilidu dae su Tratadu de Saint-Germain-en-Laye istipuladu a fatu de su primu cunflitu mundiale, est andadu a formare sa regione denominada Venètzia Tridentina.
In Trentinu si faeddat mescamente s'italianu, ma est ispaniadu su dialetu trentinu, faeddadu in is tzentros printzipales e in is baddes (in ue faghent a cumproare variantes cun diferèntzias fintzas marcadas meda). In su territòriu sunt presentes minorias linguìsticas germanòfonas (limba mochena in sa badde de is Mochenos e limba tzimbra in sa comuna de Luserna in is artipranos tzimbros) e làdinas (Badde de Fassa) ufitzialmente reconnotas. In su tzensu linguìsticu de su 2011 prus de setemìgia bividores de sa Badde de Non e de sa Badde de Sole si sunt fintzas issos decrarados de limba làdina, ma sena reconnoschimentu giurìdicu perunu.
Repùblicas marineras
Sa definitzione de repùblicas marineras, nàschida in s'otighentos, si refèrit a unas cantas tzitades de portu italianas o no, chi a partire de s'Edade Mèdia godiant, gràtzias a is atividades marìtimas issoro, de autonomia polìtica e prosperidade econòmica.
In realidade, foras de sas bator prus nodidas, sunt definidas repùblicas marineras fintzas Ancona, Gaeta, Noli, e sa repùblica dàlamata de Ragusa; custas'ùrtimas in tzertos momentos istòricos ant tentu importu non segundàriu respetu a su de cuddas prus connotas.
Custas repùblicas fiant caraterizadas totus pro formas de guvenu autònomas e oligàrchicas, moneda e esèrtzitu, aiant partetzipadu a is crosadas, contaiant de una flota navale, teniant colònias cummertziales, chi abbaidaiant sos interèssios cummertziales de is respetivas tzitades in sos portos mediterràneos.
Referendum pro s'indipendentzia iscotzesa de su 2014
Su Referendum pro s'indipendentzia de s'Iscotzia si at tentu in su 18 de Capidanne de su 2014.
Istabilìu dae su gubernu iscotzesu a pùstis de un'accordu lòmpiu tra su Presidente de s'Iscotzia Alex Salmond e su premier inglesu David Cameron, in su referendum bi fit custa dimanda: "A la boles s'Iscotzia a esser unu istadu indipendente?". Sicomente, pro istabilire custu referendum, in su cursu de sa tertza lezisladura non bi fit resessiu a ottènner s'assusténiu dae sos partidos chi bi cheriat, s'SNP (Partidu Natzionale Iscotzesu, Scottish National Party) at sichìu a traballare cando at bintu sas eletziones de su 2011 sende majorìa in su parlamentu.
Ant fattu su referendum in die de chenapura de su 18 de Capidanne de su 2014, permittìnde a botare fìntzas sos de 16 annos. S'incras, ant prubicàu su resurtàu: at bìntu su "nono" pro su mantenimentu in intro de su Rennu Unìu chin su 55,3% de sos botos (2.001.926), a fronte de unu "eja" pro s'indipendentzia de su 44,7% (1.617.989).
Berria
Berria, chi cheret nàrrere Sa noa in bascu, est s'ùnicu cuotidianu publicadu totu in limba basca, chi podent lèghere in totu su Paisu Bascu. L'ant publicadu pustis chi sas autoridades ispagnolas aiant cungiadu su cuotidianu Egunkaria incausadu de agiuare s'organizatzione armada ETA.
Su diretore de Berria est Martxelo Otamendi.
Vita-Cola
Vita-Cola est una bevida a basi de cola prodùsia in s'ex Repùbblica Democràtica Tedesca, oi in Germània.
Su sabori de sa Vita-Cola est descritu che una cola aromatisada a s'agrùmini e a sa fruta. A cunfrontu cun s'Afri-Cola, sa Coca-Cola e sa Pepsi-Cola est prus durci.
Stòria
Est nàscia comenti imitadura de sa Coca-Cola in sa DDR. Est stètia presentada in su 1957 comenti Brauselimonade mit Frucht- und Kräutergeschmack (in sardu, bevida gasada a sabori de fruta e erbas aromàticas) e sa retzeta originària sua est segreta (comenti sa de sa Coca-Cola).
In su momentu de spraxidura cumertziale màssima, si contànt agiumai 200 centrus de imbutillamentu de sa Vita-Cola in totu sa DDR. Apustis de s'arutroxa de su muru de Berlinu in su 1989, is bèndidas si funt redùsias a lestu e is màrchius ocidentalis de Cola ant pigadu su logu suu.
Cun s'arribu de s'Ostalgie (nostalgia de is tedescus de s'est po is diis passaus de sa Germània Est), prodùsius scarèscius, comenti sa Vita-Cola, funt torraus in cummèrtziu e agradèssius meda de is consumadoris.
Sa Thüringer Waldquell (una sotziedadi de sa Germània Est) nd'at comporau is deretus, su nòmini e sa retzeta, torrendi-dda a ponni in produtzioni in su 1994.
Ischirolu
S’ischirolu (Sciurus vulgaris) o ardilla, ischilu, sòrighe de padente (est a evitare s’italianismu “iscojatolu”) est unu rosigadore de medidas mèdiu-minores (40 cm.) de sa famìlia de sos issuritos, chi cumprendet medas àteras ispètzias che sa marmota e su cane de sa praderia.
Robert Badinter
Robert Badinter, nàschidu su 30 de martzu de 1928 in Parizi, est un'abogadu, professore universidàriu, insajista e òmine polìtigu frantzesu.
Ischirolu
In beridade, a sa zènia “Sciurus” e a sos parentes suos prus probianos pertenent diferentes ispètzias de animales identifigadas dae su nùmene comunu de “ischirolu”. S’ispètzia prus cunnota est tzertamente s’ischirolu europeu, ruju cun su pilu de sa petorra prus craru. In Itàlia, sa bariedade ruja arribat finas a sa Tùssia e a s’Ùmbria. Prus a su suddu, est sustituìda dae sa bariedade niedda, caraterìstiga de sos padentes de sos Apenninos, dae s’Abrutzu a s’Aspromonte (peroe si nd’agatat una pobuladura minore finas in Villa Ada, in su tzentru de Roma, a no cunfunder cun sas tàmias introduìdas dae s’òmine).
Robert Badinter
Presidente de su Cussizu custitussionale dae su 1986 a su 1995, est cunnotu mescamente pro sa pelea sua in favore de sa reintegradura de sos presoneris e contra a sa pena de morte, de sa cale nd'at logradu s'abolidura in Frantza su 9 de santugaìne de 1981, pro sa suprimidura de sa disponidura legale chi penalizaiat sas relassiones omosessuales cun unu minorencu pro sas edades a sas cales sas relassiones eterosessuales fiant legales, gasi etotu che pro sa partetzipadura sua a sa redatadura de su Còdighe penale nou.
Ischirolu
S’ischirolu est un’animale arvurìgulu, brincadore capatzu, e pro custu est ligadu a sos ambientes litales. S’alimentat a nughe, lande, cugumeddu e frùtora, de sos cales si nde faghet iscortas cussideràbiles in tempus de s’istajone istiale, magasinende-los a rebustos cuados bene, pro nde fagher impreu a pustis in sos tempos de iscassia (francu chi si nd’ismèntighet, cullaborende in custu casu a s’isparminadura de sos fundos). Sos apresadores printzipales de s’ischirolu sunt s’ansile, su gatu agreste, e ispètzias bariadas de francudos.
Sardigna megalìtica
Cun su tèrmine Sardigna megalìtica si tratat su fenòmenu de su Megalitismu chi at interessadu s'Ìsula partende dae su Neolìticu fintzas a s'època nuràgica.
A custu fenòmenu architetònicu enigmàticu s'atìbiant is istruturas in pedra cales Stonehenge e sos nuraghes, ambos monumentos intrados a fàghere parte de su patrimòniu culturale europeu e mundiale. Mancari su fenòmenu abbratzet totu su Praneta, sa contzentratzione majore de sas istruturas megalìticas s'agatat in s'Europa atlàntica e in totu su lutone Mediterràneu.
Pro more de s'ispaniadura carca e de sa variedade manna chi ant tentu in Sardigna custos fàbricos, is culturas prenuràgicas e sa sighidora tziviltade nuràgica, sunt cunsideradas intre sas prus importantes culturas megalìticas mai esìstidas. Su territòriu isulanu acasàgiat difatis unu nùmeru mannu de monolitos, siat isulados siat in neras retilìnias o fintzas in chircu, impreados dae sos antigos Sardos siat pro un'impreu petzi monumentale, comente sos menhir, siat pro isvariadas tipologias de fàbricos definidos - difatis - de tècnica megalìtica.
Sa tecnologia disconnota impreada pro segare sos monolitos, su fraigu de sos monumentos etotu e su significadu ispirituale issoro abarrat como che como un'enigma, comente a su misteriosu e imponente altare megalìticu de Monte d'Accoddi, in Sardigna setentrionale, cunsideradu unu logu de cultu ùnicu in su gènere suo in su panorama de su megalitismu.
Orìgine
Is primos abisos de su fenòmenu de su Megalitismu in Sardigna sunt de refèrrere a su Neolìticu mèdiu-reghente, connotu fintzas che a proto-megalitismu; is chircas fatas dae is istudiosos dimustrant comente a issu siat ligadu in manera istrinta su megalitismu de s'àrea de sos Pireneos
Architeturas megalìticas
A sighire sunt elencados is vàrios tipos de architetura megalìtica presentes in su territòriu isulanu:
Menhir
Is populatziones prenuràgicas aiant pintiniadu su territòriu isolanu de perdas fitas  (o fintzas perdas longas), nùmene cun su cale in limba sarda si narant cussos monolitos in aterue connotos che a menhir (dae su brètone men e hir est a nàrrere "pedra longa").
De difìtzile datadura e de crara simbologia fàllica, medas de issos sunt privos de intzisiones, est a nàrrere anicònicos, ma in unas cantas localidades, che a Làconi, sunt istados decorados e isculpidos asciugàrios de armas a berus e cun singulares annotos de sa cara a forma de T, est a nàrrere cun un'ùnicu disinnu a descrìere nasos e chìgios, chentza de ogros nen buca. Medas de cussos si podent bìdere oe in su Museu de s'Istatuària Preistòrica Sarda. S'istudiosu Enrico Atzeni partzit is menhir sardos in tres categorias in sa base de dillindados atributos figurativos:
Is menhir sunt semper referidos a su perìodu prenuràgicu de chi costituint una testimonia ladina, e - segundu s'istudiosu Enrico Atzeni - documentant su complessu sistema èticu-religiosu chi esistit durante s'evolutzione econòmica caraterizada dae sa metallurgia de su ràmene, cun s'afirmadura in is sotziedades isulanas de gerarchias sotziales noas a isfundu ideològicu patriarcale, rapresentende is perdas fitas, figuras de divinidades masculinas e feminininas, fortzis de antepassados, cabos, eroes e gherreris o unos àteros pessonàgios de rangu mìticos.
Fatu·fatu si confundent cun is bètiles, chi però tenent forma ogivale o truncu-cònica: fintzas chi a bortas assotziados a su perìodu prenuràgicu, custos sunt comunemente atribiados a s'edade nuràgica. Sa funtzione issoro sacrale at sighidu a esìstere in is comunidades isulanas non petzi in època nuràgica, ma fintzas in cussa romana e bizantina, costituende a pustis unu beru ostàculu a sa cristianizatzione de s'internu de s'Ìsula, tantis de induire paba Gregori su Mannu, in su de 6 sèculos p.C., a un'aberta denuntzia de sos Sardos de Ospitone, adoradores de ligna autem et lapides (linnas e pedras), cumbidende·ddos a iscagiare sos ìdolos issoro. Is agatamentos de dughentos menhir protoantropomorfos acontèssidos in su 2006 in Sòrgunu, in sa regione istòrica de Barbagia de su Mandrolisai, in localidade Biru 'e Concas, in majoria corcados ma medas golu in neras, torrant a portare a cussas iscagiaduras in massa ; s'ùrtimu agatamentu - nointames -  est istadu su de Cùcuru 'e Lai, in su 2011 in Samugheu, semper in su Mandrolisai, in ue sos menhir agatados incassiados in unu muru a sicu longu sunt istados una chentina arrogados in unos treghentos cantos.
Cromlech
Is chircos megalìticos connotos fintzas che a stone circle in su mundu anglosàssone o cromlech in cuddu francòfonu, sunt presentes in Sardigna in su perìodu prenuràgico in vàrias partes de su territòriu.
Su de Is Cirquittus, in sa comuna de Làconi, si suponet èsseret unu calendàriu pro contare durante sos solstìtzios s'artziada e sa calada de su sole. Sa forma sua est ellìtica cun unu diàmetru de 20 metros pro 30, e est formadu dae sete pedras de natura diferente, dispostas a aneddu e aproliadas de distàntzias larganas. Su cromlech est acostagiadu dae una nera de chimbe menhir protoantropomorfos, intre sos cales duos artos duos metros Unos àteros menhir mannos s'agatant in is intòrrios e si suponet chi in s'àrea esistiat un'istrutura megalìtica meda de prus manna e cumplessa. Est atibiadu a gentes de cultura Otieri e Abealzu-Filigosa.
Interèssiu mannu ischidant is neras de nuraghe is Scalas, in localidade Oliaspeciosa in Murera in su Sàrrabus, cun is barantatrès menhir suos de artària variàbile dae unu a duos metros; is iscumbatas fatas subra sa funtzione issoro portant a unu calendàriu de pedra fatu pro individuare sos tziclos istasonales, paris cun su cuntrollu fitianu de s'arbèschida e intrinada de su sole e de sa luna. Fintzas cussos de Cuile Piras, situados in su matessi territòriu e in nùmeru de chimbantatrès, semper cun funtzione calendariale, sunt atibiados a gentes de cultura Otieri, de su Neolìticu finale (3200-2800 a.C.).
Dolmen
Una àtera importante espressione de su megalitismu sardu sunt is dolmen, caraterìsticas tumbas cumpostas dae un'aposentu a pranta retangulare o poligonale. Sa paràula est de orìgine brètone e signìficat "tàula de pedra" cun probabilidade in riferimentu a sa tècnica impreada pro ddos fraigare, est a nàrrere impreende tres (trilite) o prus pedras verticales infritzidas in su terrenu e unidas a pustis intre issas e issas dae una losa orizontale in subra (tàula).
Custas istigas importantes s'agatant in manna cuntzentratzione in su chirru tzentru-setentrionale de s'Ìsula, in is territòrios de Luras cun istruturas comente cussas de Alzoledda, Ciuledda, Billella e Ladas, in su de Mores cun su dolmen de Sa Coveccada, de Macumere cun Su Edrosu, ma galu prus numerosos s'agatant in su territòriu de Buddusò cun ùndighi istruturas, in su de Belchidda cun trèighi istruturas. Sunt presentas fintzas in sa parte tzentru-orientale, in Durgali, cun su dolmen de Motorra, unu de sos batòrdighi tzensidos in su territòriu.
Is dolmen sunt modellos istruturales presentas in totue in ue fiat isparghinadu su megalitismu; in Còrsica e in Sitzìlia andant torra a unu perìodu sighidu a cussos presentes in Sardigna, cunfirmende s'ipòtesi de unu passàgiu in is costas otzidentales sìculas, cara a sa segunda metade de su de 3 millènnios a.C., de populatziones depositàrias de culturas tìpicas de s'otzidente europeu (a fatu ispaniadas in totu su lutone de su Mediterràneu).
Dolmen a galleria
Custos piessignos monumentos (narados fintzas cun su tèrmine frantzesu de allèes couvertes) sunt unos fàbricos megalìticos cumpostos dae aposentos sepulcrales longos; sunt istadas realizadas ammuntende duas neras parallelas de ortostatos cun lastras de pedra, generalmente in granitu, dispostas a pratabanda.
Destinadas a is interros colletivos, fiant cuadas ammuntende·ddas cun terra e cun pedras. In s'ìsula si nde contant una ventina tzirca, una de sas mègius cunservadas est siguramente sa de Sa Corte Noa in Làconi, o sa de Sa Tanca 'e sa Marchesa in territòriu de Bìroro.
Segundu sos istudiosos custu tipu de fàbricu diat tènnere orìginas in sa Frantza pirenàica fortzis sa regione de sa Aude) dae in ue s'est isparghinada fintzas a Sardigna.
Tzìrculos dolmènicos
Narados fintzas tumbas a tzìrculu, custos piessignos cumplessos megalìticos sunt istruturas in is cales su mortuu (o sos mortos) fiant sistemados in intro de aneddos lìticos costituidos dae pedras infritzidas in manera verticale in su terrinu cun a su tzentru una cascita lìtica de forma cuadrangulare.
In su territòriu de Altzaghena, in localidade Li Muri, s'agatat su cumplessu mègius cunservadu, cumpostu in s'imparis de chimbe tumbas. Bator de custas sunt cumpostas dae unu dolmen inghiriadu dae aneddos de pedras su cale diàmetru vàriat dae sos 8,5 metros a sos 5,3 metros. Originariamente unu tùmulu de terra e pedràmene ddas ammuntaiat in manera intrea dende·ddi sa forma de unu cùcureddu. Su dolmen postu a su tzentru fiat de su tipu a chista lìtica o cascione, ammuntadu dae una lastra de pedra chi in niuna tumba s'est cunservada. Acanta a s'aneddu lìticu esternu est istadu atzapadu unu menhir, mentras in internamente a su tzìrculu sunt istados atzapados duos menhir protoantropomorfos e rastas de ocra ruja, colore cun su chi fiant pintados is mortos, paris cun rastos de ossos umanos.
Non si connoschent is antigos rituales de interru ma si suponet chi sos tzìrculos dolmènicos siant istados impreados pro interros sìngulos o colletivas de corpos ispurpados. A sa de chimbe tumbas de su cumplessu megalìticu ammancat de sa tzella dolmènica e - segundu s'interpretatzione de s'archeòlogu Giovanni Lilliu - cussu tzìrculu funeràriu-rituale fiat impreadu pro s'ispurpadura de sos mortos depostos a longu de sas pedras iscanaladas chi costituiant sa tzircunferèntzia sua e lassados a su sole pro unu perìodu longu. A fatu sos ossos fiant regortos e arrimados in is casscitas in su tzentru de sos tzìrculos.
Altares megalìticos
Intre Tàtari e Portu Turre s'agatat un'ampru e singulare cumplessu megalìticu chi no agatat anàlogos cumproos in Europa. Si tratat de su santuàriu preistòricu de Monte de Accoddi chi cumprendet in s'imparis duos altares, unu bidditzolu e una necròpoli ipogèica, ocupende una superfìtzie cumplessiva de 2513 metros cuadrados e isvilupende unu volùmene de 7590 metros cubos. Custu cumplessu fàbricu megalìticu - segundu sos istudiosos - est carchi cosa de parìbile a su chi in àmbitu mesopotàmicu est definidu altare a terratzu o ziggurat.
Is isgavos archeològicos fatos in is annos chimbanta de su sèculu coladu ant aporridu a sa lughe un'imponente istrutura in sa cale subra de un'imprantu prus arcàicu de forma truncu-piramidale giai dotadu de artziada de atzessu trapezoidale chentza de gradas narada Templu A, is architetos megalìticos ant a pustis fraigadu un'àteru altare chi inserraiat in sese su pretzedente, dende·ddi sa matessi forma, torrende·ddu a fascare cun muros longos de cuntenimentu in blocos de carcare, dotende·ddu de arztiada de atzessu a gradas e fraighende in su cùcuru sua unu fàbricu templu. Sa prima istrutura est istada fraigada dae gentes de cultura de Otieri mentras cussa a sighire est istada pesada dae gentes de cultura de Abealzu-Filigosa.
Ambos altares sunt cunsiderados unos monumentos disconnotos in su panorama de su megalitismu otzidentale e - segundu sos istudiosos - is ùnicos cunfrontos possìbiles batint a Oriente, siat in s'antigu Egitu cun is mastabas e sa piràmide a gradones de Saqqara, siat in Mesopotàmia cun is ziggurat de cosa sua. Custos cunfrontos non sunt indicativos de cuntatos deretos pro cudd'època intre s'àrea sarda e s'Oriente pro ite galu non proados mancari - comente acontessiat in is ziggurat mesopotàmicas - fintzas sa piràmide trunca de Monte de Accoddi fiat destinada a sas festas sacras ligadas a su tziclu vegetativu agràriu e a sos ritos propitziatòrios de sa fertilidade pro òmines e animales. Segundu s'interpretatzione de s'archeòlogu Giovanni Lilliu, in s'artu de su ziggurat su deus Sole calaiat a giachere cun sa Dea mama, imàgine terrena de sa fertilidade agrària e umana.
Muros megalìticos
Su passàgiu dae su Neolìticu finale a s'Eneolìticu fiat istadu càusa - segundu sos chircadores - de brigas fortes intre sas comunidades prenuràgicas dèpidu cun probabilidade a s'iscoberta e isparghidura de sos metallos. Segundu custas ipòtesis su fraigu de sos muros megalìticos fiat istadu una resposta a sa dimanda creschende de seguresa de sas populatziones tziviles e su fenòmenu no aiat interessadu esclusivamente a Sardigna ma fiat ispaniadu in totu su Mediterràneu e su chirru atlànticu de Europa. Custas poderosas òperas - difatis - si ponent a cunfrontu cun is de sos cuntemporàneos bidditzolos afortigados de su sud de Frantza e cun is afòrtios de sa penìsula ibèrica (Los Millares, Zambujal).
Is esempros prus de signìficu mannu in Sardigna sunt is muros megalìticos de Monte Ossoni in territòriu de Casteddu Sardu e sos de Monte Baranta postos in unu pranu dominende sa badde de su Cuga e sa Nurra aligheresa, in sa comuna de S'Ulumedu: custa ùrtima est cunsiderada dae sos istudiosos intre sas prus imponentes in Europa. Is chircas fatas subra custa importante istrutura durante sos isgavos chi dd'ant interessada in su 1979, ant evidentziadu comente unu difusu istadu de inseguridade apat bogadu gentes de cultura Monte Claro a s'aposentare in pranos pro s'amparare mègius, integrende sas defensas naturales de su logu cun su fraigu de duas poderosas istruturas autas a isbarrare su passu a eventuales afracadores. Custas òperas difensivas abbratzaiant ispàtzios ampros de manera de pòdere amparare - in paris tempus - siat s'abitadu de barracas siat sa zona cultuale de s'àrea sacra.
Sighende sa traditzione de sos menhir e de sos tzìrculos megalìticos de sas gentes de cultura Otieri, is de cultura Monte Claro ant individuadu e ant afortigadu pretzisas àreas postas in logos de pranos pro compidare mègius in manera istratègica su territòriu a suta, custas atziones parent comente chi preludent a solutziones architetònicas chi prus a tardu in su Brunzu antigu ant a èssere pròpias de sos primos protonuraghes e a pustis torra de sas imponentes istruturas polivalentes de su perìodu nuràgicu.
Protonuraghes
Narados fintzas "pseudonuraghes" e "nuraghes a passaditzu", custos fàbricos megalìticos assummant in s'Ìsula a unos treghentos monumentos.
Ryukyu movimentu de indipendentzia
Su movimentu indipendentista Ryukyu (琉球独立運動 Ryūkyū Dokuritsu Undō) o Repubrica de Ryukyu (giapponesu: 琉球共和国, Kyūjitai: 琉球共和國, Hepburn: Ryūkyū Kyōwakoku) est unu movimentu pro s'indipendentzia de Okinawa e de sas isulas a curtzu a issa (Ryukyu) dae su Giappone. Su movimentu est nàschiu in su 1945, a pustis de sa Gherra de su Patzificu. Sos de Okinawa pessàban, cando fit cumintzada s'occupatzione militare americana, chi sas isulas Ryukyu depìan esser un'istadu a banda, imbetzes de esser torradas a su Giappone. Su prus de sa zente aìat ispintu pro chi sas isulas seren unìas impare a su Giappone, credende chi de custa manera s'occupatzione americana podìat acabbare. Sas isulas fin torradas a su Giappone in su 15 de Maju de su 1972, chin su lùmen de "Prefettura de Okinawa". S'accordu de securesa, firmàu in su 1952 tra Istados Unidos e Giappone, bi at peròe mantesu sa presentzia militare istadounidensa, tantu est beru chi, fintzas a pustis de s'aunimentu chin su Giappone, oje in die sos americanos in cughe sichin a bi tenner su 60% de bases militares giapponesas (numeros chi si accurtzian meda a cussos sardos, in contu de terachias militares anzenas). Custa cosa at fattu torrare a crescher su sentidu politicu indipendentista pro sa libertade de sas Ryukyu.
Sardigna megalìtica
Protonuraghes
Contriamente a sos nuraghes, non presentant in intro sos aposentos a tholos. Is muros perimetrales meda ispissos inserrant difatis nitzas abertas in un'ampru passaditzu, sa caraterìstica architetònica bera de cosa issoro. Is aposentos a passaditzu fiant ammantados dae losas de pedra dispostas in manera orizontale e unu terratzu-cobertura ammuntaiat totu s'isterridura de su monumentu.
Esempru de custa tipologia de fraigu est su protonuraghe Bruncu Madagui postuu in sa Giara de Gèsturi e sa cale datadura, otenta cun su Mètodu de su carbòniu-14 in s'anàlisi de restos de ortigu atzapados in istratigrafia, inditat tzirca su 1820 a.C.
Casteddos nuràgicos
Is fàbricos megalìticos formados dae nuraghes polilobados, connotos fintzas comente a fortilesas nuràgicas, casteddos nuràgicos o règias nuràgicas, ant incumentzadu a cumpàrrere in s'ìsula in su Brunzu reghente. A su modellu base de su nuraghe monoturre sos architetos nuràgicos aiant acorpadu unas àteras turres minores unende·ddas intre issas e issas cun cortinas muràrias. Aiant fraigadu de custa manera imparis architetònicos de dimensiones a bortas colossales, dominados dae unu màstiu tzentrale inghiriadu dae unu nùmeru isvariadu de turres, comente in su cumplessu nuràgicu de Arrubiu in ue de turres si nde contaiant pro fintzas bintunu, e fiat su resurtadu de unu disinnu unitàriu chi cumprendiat siat su màstiu siat is bastiones pentagonales, su totu pesadu in sa fase matessi in su de 14 sèculos a.C.
Potenza
Potenza ( AFI : /poˈtɛnʦa/; Puténzë in dialetu potentinu) est una comuna italiana de unos 66391 bividores, cabulogu de sa regione Basilicata e de sa provìntzia omònima. Est sa prima comuna de sa regione pro populatzione.
Est nòdida comente a "Tzitade verticale" pro sa piessigna istrutura urbanìstica, chi presentat su tzentru istòricu postu in su montigru prus artu e sos àteros bighinados postos a artàrias a pagu a pagu inferiores; cun is suos 819 metros de artària s.l.m. Potenza est su cabulogu de regione postu a sa cuota prus arta in Itàlia e est su segundu pro artària intre sos cabulogos de provìntzia a pustis de Enna. Est nodida fintzas che a "tzitade de sas chentu iscalas" o "città delle scale", pro more de su sistema suo de iscalas, antigas e modernas, chi colligat is vàrias partes de su tzentru urbanu: sa tzitade possedit, difatis, su sistema de iscalas mòbiles pro su trasportu pùblicu de majore istèrrida in Europa e su segundu a su mundu a pustis de su de Tòkyo.
Cabulogu de sa Basilicata dae su 1806, sede de s'Universidade de sa Basilicata dae su 1982, Potenza est una de sas pagas tzitades italianas a èssere istadas onoradas de duas medàllias de oro: sa prima che a tzitade benemèrita de su Risorgimentu natzionale, in su 1898, sa segunda che a medàllia de oro a su mèritu tzivile, in su 2005.
Filòsofu
Unu filòsofu est calicunu chi pràticat sa filosofia, su chi ìmplicat un'averiguada ratzionale in àreas chi sunt a su de foras de sa teologia o de sa sièntzia. Su tèrmine "filòsofu" derivat dae su gregu antigu φιλόσοφος (philosophos) chi signìficat "amante de sa sabiduria". Su cònio de su tèrmine est istadu atribuidu a su pensadore gregu Pitàgora (su de VI sèculos aC).
In su sensu clàssicu, unu filòsofu fiat calicunu chi biviat segundu unu tzertu istile de vida, cuntzentrende·si in sa risolutzione de dimandas esistentziales pro sa cunditzione umana, e non calicunu chi arresonat subra teorias o cummentos de àteros autores. In manera tìpica, custos piessignos marcos de filosofia sunt cussos ellenìsticos e sos chi s'impinnant prus in manera tosta in custu istile de vida podent èssere cunsiderados filòsofos. Unu filòsofu est cussa persone chi disafiat cussu chi si pensat esseret de bonu sensu, no ischit cando acabare de fàghere dimandas e torrat a esaminare sos modos betzos de pensare.
In unu sensu modernu, unu filòsofu est un'intelletuale chi at contribuidu in unu o prus ramos de sa filosofia, comente a s'estètica, s'ètica, s'epistemologia, sa lògica, sa metafìsica, sa teoria sotziale e sa filosofia polìtica. Unu filòsofu podet fintzas èssere cussu chi at traballadu in sas umanidades o in unas àteras sièntzias chi dae tando si sunt separadas dae sa filosofia propriamente narada in sos sèculos, comente a sas artes, s'istòria, s'economia, sa sotziologia, sa psicologia, sa linguìstica, s'antropologia, sa teologia e sa polìtica.
Grètzia antiga e Roma
S'ischirriada intrae filosofia e sièntzia dae sa teologia at incumentzadu in Grètzia durante su de VI sèculos aC. Talete, astrònomu e matemàticu, est istadu cunsideradu dae Aristòtele su primu filòsofu de sa traditzione grega.
Mentras Pitàgora at coniadu sa paràula, sa prima elaboratzione connota de s'argumentu est istada giuta dae Platone. In su Symposium suo, concruit chi s'Amore est custu chi mancat a s'ogetu chi chircat. Duncas, su filòsofu est cussu chi chircat sa sabiduria; si sègudat sa sabiduria, diat èssere unu sàgiu. Duncas, su filòsofu in s'antighidade fiat unu chi biviat in sa  chirca costante de sa sabiduria e biviat segundu cussa sabiduria. Sunt sortos disacordos subra ite cheret narrere a bìvere in manera filosòfica. Custos disacordos ant dadu orìgine a diversas iscolas filosòficas ellenìsticas. De cunsighèntzia, s'antigu filòsofu pensaiat in una traditzione. Mentras su mundu antigu diveniat iscisma pro mèdiu de su dibatu filosòficu, sa cumpetitzione cunsistiat in su bìvere in modu tale de trasformare su modu suo de bìvere in su mundu intreu.
Intre sos ùrtimos de custos filòsofos b'aiat Marcus Aurelius, chi est in manera ampra cunsideradu unu filòsofu in su sensu modernu, ma s'at refudadu personalmente de si mutire cun tale tìtulu, ca teniat su dovere de bìvere comente a imperadore.
Transitzione
Segundu su classitzista Pierre Hadot, su cuntzetu modernu de unu filòsofu e de una filosofia s'at isvilupadu prevalentemente pro mèdiu de tres mudadas:
Su primu est s'inclinu naturale de sa mente filosòfica. Sa filosofia est una disciplina allicadora chi podet a discansu trisinare s'indivìduu in s'anàlisi de s'universu e de sa teoria astrata.
Su segundu est sa mudada istòrica pro mèdiu de s'era medievale. Cun sa pesada de su cristianèsimu, s'istile de vida filosòficu est istadu adotadu dae sa teologia sua. Tando, sa filosofia fiat dividida tra unu modu de bìvere e su materiale cuntzetuale, lògicu, fìsicu e metafìsicu pro giustificare cussu modu de bìvere. Sa filosofia fiat tando sa tzeraca de sa teologia.
Su de tres est su bisòngiu sotziològicu cun s'isvilupu de s'universidade. S'universidade moderna recheret professionistas pro imparare. Si mantènnere in sese recheret imparare a sos futuros professionistas a sostituire s'atuale facultade. Duncas, sa disciplina degradat in unu limbàgiu tècnicu riservadu a sos ispetzialistas, evitende in manera cumprida su cuntzetu originale suo comente a istile de vida.
Batalla de Berlinu
Sa Batalla de Berlinu (in tedescu: Schlacht um Berlin; in russu: Берлинская наступательная операция, Berlinskaja nastupatel'naja operacija) fiat una batalla acontessida intre URSS e sa Germània nazista in sos meses de abrile e maju de su 1945. Custa batalla at tentu importu fundamentale pro s'agabbu de Segunda Gherra Mundiale in Europa. Durante sos cumabtimentos Adolf Hitler, chi aiat detzididu de abarrare in sa tzitade intorinada pro organizare s'ùrtima resistèntzia, si fiat mortu pro no ruere in manu de s'inimigu.
Filòsofu
Era medievale
In su de bator sèculos, sa paràula filòsofu at cumintzadu a designare un'òmine o una fèmina chi giughiat una vida monàsticu. Gregòriu de Nissa, pro esèmpiu, descriet comente a sorre sua Macrina aiat cumbintu sa mama a abbandonare "sas distratziones de sa vida materiale" pro una vida filosòfica.
Batalla de Berlinu
Sa batalla aiat tentu comintzu su 16 de abrile cun unu bombardamentu de artilleria de s'esèrtzitu sovièticu, ghiadu dae su generale Zhukov contra sos apostamentos tedescos a manu de su riu Oder. In s'intertantu su generale Konev aiat atacadu sa Wehrmacht in is intorinos de sa bidda de Seelow. Una borta isfundados sos apostamentos tedescos, su generale Zhukov aiat podidu intrare a Berlinu tzitade, su 20 de abrile. Sa divisione SS Charlemagne aiat aguantadu a sos russos fintzas a su 2 de maju.
Sa derrota e duncas sa resa incunditzionada de sa Germània a sos Alliados fiat acontessida s'8 de maju 1945 e firmada dae su feldmaressallu Keitel.
Filòsofu
Era medievale
Prus a tardu, durante su Medioevu, sas persones chi s'impinnaiant in s'alchimia beniant mutidas filòsofos - dae custu sa Pedra Filosofale (latinu: lapis philosophorum).
Prima era moderna
Medas filòsofos istupaiant galu dae sa traditzione clàssica, bidende sa filosofia issoro comente a un'istile de vida. Intre sos prus notèvoles ammentamus René Descartes, Baruch Spinoza, Nicolas Malebranche e Gottfried Wilhelm Leibniz. Cun su bènnere de s'universidade, su cuntzetu modernu de sa filosofia est devènnidu prus importante. Medas de sos prus istimados filòsofos de su de degheoto sèculos in posca ant frecuentadu, insegnadu e isvilupadu sas òperas issoro a s'universidade. Sos primos esèmpios includent: Immanuel Kant, Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Wilhelm Joseph Schelling e Georg Wilhelm Friedrich Hegel.
A pustis de custos indivìduos, su cuntzetu Clàssicu fiat belle mortu cun sas etzetziones de Arthur Schopenhauer, Søren Kierkegaard e Friedrich Nietzsche. S'ùrtima considerevole figura in filosofia a non sighire unu regìmene acadèmicu istrintu, seriu e ortodossu est istadu Ludwig Wittgenstein.
Acadèmia moderna
In s'era moderna, cussos chi cunsighint sos grados sobrados in filosofia, a s'ispissu sèberant de sighire sas carrieras issoro a s'internu de su sistema educativu. Segundu un'istùdiu de su 1993 de su National Research Council (comente a aporridu dae s'American Philosophical Association), su 77,1% de sos 7.900 titulares de unu dotoradu de chirca in filosofia chi ant rispòndidu sunt istados impreados in istitutos de imparu (acadèmias comente sas universidades). A su de foras de su mundu acadèmicu, sos filòsofos podent impreare sas capatzidade issoro de iscritura e arresonu in unas àteras carrieras, comente a sa meighina, sa bioètica, sos afares (business), s'editoria, s'iscritura indipendente, sos mèdia e sa lege.
Prèmios in sa filosofia
Bi esistint medas prèmios in sa filosofia. Intre sos prus importantes bi sunt:
Unos cantos istimados filòsofos, comente a Henri Bergson, Bertrand Russell, Albert Camus e Jean-Paul Sartre, ant fintzas bintu su prèmiu Nobel pro sa literadura.
Su prèmiu John W. Kluge pro s'istùdiu de s'umanidade, creadu dae sa Library of Congress pro reconnòschere su traballu non tratadu dae sos prèmios Nobel, est istadu assignadu a sos filòsofos Leszek Kołakowski in su 2003, Paul Ricoeur in su 2004 e Jürgen Habermas e Charles Taylor in su 2015.
Sùrfuru
Su sùrfuru o tzùrfuru est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de sos elementos cun sìmbulu S (dae su latinu sulfur) e nùmeru atòmicu 16. Est unu non metallu chentza de fragu, sabore, meda abundosu. Sa forma sua prus nòdida e comuna est sa cristallina de colore grogu intensu. Est presente suta de forma de sulfuros e sulfatos in medas minerales e s'agatat s'ispissu puru in sas regiones cun vulcanos ativos.
Est un'elementu essentziale pro totu sos èsseres bividores, in sos cales est presente in duos amminoàtzidos, sa tzisteina e sa metionina, e de cussighèntzia in medas proteinas. In campu industriale s'impreat mescamente pro nde fàghere fertilizantes, ma fintzas pro prùine de isparu, lassativos, bochibabaùtzos e bochi-fungos. Annotamala su sùrfuru – in bona parte bogadu a iscòria de rafinatzione de sos idrocarburos – s'agatat in carchi disinfetante, agatat impreu mannu in sa messaria (in ue est impreadu pro sas propiedades bochi-fungos, pro esèmpru pro cumbàtere fitopatologias comente a s'oìdiu), est presente in sa conca de sos lominos e in s'ebanite.
Sas cantidades mannas de carbone brusiadas dae s'indùstria e de sas tzentrales elètricas bogant ogni die in s'atmosfera meda biòssidu de sùrfuru, chi reagit cun s'ossìgenu e su papore de abba in s'ària pro formare àtzidu sulfòricu. Custu àtzidu forte torrat a rùere a terra cun sas propiduras dende logu a sas famadas proinas àtzidas chi atzidìficant sos terrinos e sas risursas ìdricas causende graes dannos a s'ambiente naturale de medas regiones industrializadas.
Nibaru
Nibaru (nibbaru, ghiniperu,niberu,niparu, zinnibiri...) “ ginepro”, arvure, o arvuredda, chi crechede puru affacca a mare. Nde esitit da varias ispetzias. Esistit su nibaru che arvure manna. Truncos de nibaru  ant rezidu cobelturas de palattos  po seculos, ca est una linna dura e resistente.
Tom Hanks
Thomas Jeffrey Hanks (Concord, California, 1956), est un'atore americanu. At triballiadu in pius de 50 films.
Atzeneta del Maestrat
Atzeneta del Maestrat (in valentzianu) o Adzaneta (in ispagnolu) est una comuna ispagnola de 1.395 bividores situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Hal Holbrook
Harold Rowe "Hal" Holbrook (Cleveland, Ohio 17 Bennàlzu, 1925), prus conotta comente Hal Holbrook, est unu cantante e attore americanu.
Benafigos
Benafigos est una comuna ispagnola de 205 abitantes situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Dalmàtzia
Sa Dalmàtzia (in croatu: Dalmacija) est una regione istòrica de sa penisula Balcànica.
S'agatat in sa costera esta de su mare Adriàticu, e sighit totu su territòriu a cara de sa costera cun tremenes intranabiles a is Alpes Dinàricas. Sa làcana meridionale est dada de su frùmene Bojana, chi iscerat su Montenegro de s'Albania.
Costur
Costur est una comuna ispagnola de 466 bividores situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Pena de morte
Sa pena de morte fintzas narada pena capitale est una santzione penale sa cale esecutzione cunsistet in sa ochidura a su cundennadu.
In unos cantos ordinamentos giurìdicos est prevìdida pro is solas culpas prus graes comente a s'omitzìdiu e s'arta traitoria; in unos àteros s'àplicat fintzas a unos àteros crìmenes violentos, comente a s'irrobatòriu o sa violadura, o ligados a su tràficu de drogas; in unos cantos istados infines est prevìdida pro reatos de opinione comente a s'apostasia o pro orientamentos e cumportamentos sessuales comente a s'omosessualidade o s'intzestu.
Sa pena de morte est istada abolida o no est aplicada in sa majoria de sos istados de su mundu, mentras est galu in vigore in unos àteros comente pro esempru Tzina, Bielorùssia, Ìndia, su Giapone, sa Corea de su Norte, s'Iràn e sos Istados Unidos de Amèrica.
Schwerin
Schwerin est una tzitade de unos 92.000 abitantes de sa Germania, seu de su Land Mecklenburg-Vorpommern. Est sa segunda tzitade de su Land pro populatzione, a segus de Rostock, e sa prus pitia seu de Land in totu sa natzione.
Sa bidda ifroscaiat a giru de su casteddu chi nde est su simbolu e in ue fintzas a su 1918 biviant sos Gran-Ducas de Mecklenburg. Oe su casteddu est imbetzis usadu a sede de su parlamentu locale (su Landtag).
Schwerin est sa prus antiga tzitade de su Mecklenburg-Vorpommern.
Magliano in Toscana
Magliano di Toscana in Provintzia de Grosseto in Maremma. Nomenadu in unu documentu de su 1097. Passadu sutta sa Republica de Siena, a custu periodu si devet sa tzinta muraria chi ancora oe inghiriat bona parte de su tzentru. In su 1555 faghet parte de su Granducadu de Toscana.
Figueroles
Figueroles.png Valenciana.
Tumba de Kuruš
Sa Tumba de Kuruš (persianu: آرامگاه کوروش بزرگ‎, trasliteradu in caràteres latinos: ārāmgāh-e kurosh-e bozorg) est su logu de pàsidu de Kuruš su Mannu, su fundadore de s'antigu Impèriu Achemènide. Su mausoleu est postu in Pasargadae, unu situ archeològicu in sa Provìntzia de Fars in Iràn.
Fiat identificadu pro sa prima borta pro èssere sa tumba de Kuruš in tempos modernos dae James Justinian Morier, chi aiat cunfrontadu su monumentu cun su descritu in is iscrituras de s'istòricu gregu Arrianos de Nicomèdia.
Su mausoleu est un'esempru istòricu significativu de ingegneria antisìsmica essende s'istrutura a isulatzione sìsmica prus antiga de su mundu, permitende·ddi resistèntzia manna contra de su riscu sìsmicu. Est unu de is patrimònios culturales iranianos prus de impòrtu.
Gadoni
Gadoni est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro e tenet 723 abitantes.
Club Cola
Est stètia imbentada e prodùsia po arrecheta de su Partidu de Unidadi Sotzialista de Germània e de àteras organizatzionis guvernativas, sa Club Cola est stètia creada po donai a sa Germània Est una bevida chi assimbillessit a is de is paisus ocidentalis.
Gadoni
Su nùmene
Sa traditzione populare narat chi su nùmene de sa bidda benit dae unu pastore de Àrthana chi faghiat Cadoni de sambenadu chi si nd’est bènnidu a inoghe cun su bestiàmene.
Club Cola
Su guvernu at annuntziau su progetu de sa creatzioni de sa cola in su 1966 in s'interis de sa Fiera de Beranu de Lipsia. Sa prima Club Cola est stètia posta in ampudda su 19 abrili 1967 in Berlinu Est. Sa bevida est essida aici populari intre is tedescus orientalis chi dd'ant premiada cun un'oru a sa Fiera de Beranu de Lipsia de su 1972.