cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Giuseppe Biasi
Biografia
In su beranu de su 1905 est torra in Sardigna, in sa tzitade nadale sua, pro sighire sos istùdios suos in lege. In su santugaine, in su teatru Politeama Verdi de Tàtari, benit fata una mustra personale sua de caricaturas. In su 1906 binchet unu cuncursu pro s'iscolarizatzione italiana fata in sa tzitade nadale sua e tzucat, cun su conterraneo Mario Mòida De Murtas, in chirca de s'identidade sua incumentzende unu biàgiu in sas biddas de sa Sardigna, avventurende·si in sas regiones internas, dae sa Barbàgia a su Sulcis. Abarrat literalmente atzisadu dae s'ambiente e de sos costùmenes de Teulada.
In cue Biasi agatat, in s'estètica de sas maneras de fàghere sas cosas e de sos bestires traditzionales, de sa mùsica e de su càntigu, su chi chircaiat in intro de isse matessi, cudda originalidade virginale e autèntica, no ammantata ne de folclorismos o de nostalgias, ma mancu de su finas tropu fàtzile atzisu "agreste". Lu podimus difatis cunfrontare cun carchi òpera de s'ùrtimu perìodu (mesches pitòricas) in ue b'est sa rasta de una tzerta cumponente nostàlgica.
In su 1908 pigat sa làurea in giurisprudèntzia e in su 1909 incumentzat una collaboratzione de profetu cun s'iscritora nugoresa Gràtzia Deledda, "Grassia", prèmiu Nobel pro sa literadura in su 1926. Pùblicat in L'Illustrazione Italiana e La Lettura. Est cosa de importu a ammentare chi in su matessi annu s'abbarolu suo Processione nella Barbagia di Fonni benit isseberadu pro pigare parte a sa Biennale de Venètzia.
In su 1913 pigat parte a sa prima Mustra de sa Setzessione Romana, mustra a sa cale at a pigare parte fintzas s'annu chi sighit, esponende fintzas in sa Biennale venetziana. In su 1914 intrat in su grupu de L'Eroica, sa rivista dirìgida dae Ettore Cozzani in La Spezia chi s'est fata promotora de sa rinàschida de s'intzisione in sa linna.
Benit mutidu a sas armas in su 1915, ma benit belle immediatamente fertu a un'anca e benit ricoveradu in Treviglio; pro sos efetos de sa ferida abarrat tzànchinu.In su 1916 si tramudat in Milanu frecuentende·nde sos ambientes intelletuales e artìsticos e cobrende sutzessu bonu. Connoschet a Aroldo Bonzagni, cun su cale at a espònnere in su 1919 in sa Galleria Pesaro; sa pintura sua si faghet prus poètica.
Sa pigada de su podere de su fascismu lu bidet in una positzione crìtica, chi li costat s'invitu a sa Biennale de su 1922. Traballat a s'aparatu decorativu de s'hotel Villa Serbelloni de Arturo Bucher in Bellagio (1923), ma in su complessu s'agatat in dificultades creativas e de finàntzia.
In sos primos de su 1924 tzucat a su Nord Àfrica. Bi s'at a tratènnere finas a su 1927, bisitende sa Tripolitània, sa Cirenaica e s'Egitu, in chirca de ispiratziones noas e de unu primitivismu rigeneradore. Interessadu a s'arte africana, a sas caratzas rituales, a s'arte indiana, ma fintzas a Matisse e a Modigliani, faghet traballos a ògiu, disinnos e tèmperas minores chi si proponet de isvilupare in su tempus benidore. S'esperièntzia africana su batit a elaborare un'istile assutu e sintèticu, cun istèrridas de colore àridu e làngiu.
Traballat a sa Villa Argentina de Viareggio (1930), a s'istatzione ferruviària de Tèmpiu (1931), mentras li benit revocadu su traballu a sa sala consiliare de sa Comuna de Tàtari.
In su 1935 pùblicat carchi libellu de crìtica aberta a su sistema de organizatzione de sas mustras istatales. Intre su 1936 e su 1938 esponet in Casteddu, Milanu e Biella. In sos primos annos baranta s'arte sua arribbat a èsitos realìsticos fritos.
Berìlliu
Su berìlliu est un'elementu chìmicu chi currispondet a su nùmeru atòmicu 4 e su sìmbulu sou est Be. Su nòmene dependet dae su minerale berillu innoghe s'agatat
Giuseppe Biasi
Biografia
Cando arribat sa Liberatzione benit acusadu dae una lìtera anònima de èssere istadu un'ispia de sos tedescos; postu in presone, morit in manera tràgica su 20 de maju de su 1945 in Andorno Micca, a pustis de àere retzidu corfos de pedra in sa conca, assassinadu dae sos partigianos.
Erich Priebke
Erich Priebke (Henningsdorf, 29 de trìulas 1913 – Roma, 11 de santuaine 2013) est istadu unu criminosu de gherra alemannu, cabitanu de sas SS in tempus de sa segunda gherra mundiale, cundennadu a sa presonia perpetuada pro aer leadu parte a sa pranifigadura e a sa realizadura de s'abasatu de sas Tofas Ardeatinas.
Si fiat marcadu a su Partidu Nassionale-Sotzialista de sos Traballadores Alemannos in su 1933, innodidende-si comente membru sòlidu e determinadu. Custas caraterìstigas l'aiant agradadu a Heinrich Himmler, chi l'aiat intradu a sas SS, in ue Priebke nch'aiat sizidu sa graduadura de cabitanu.
A pustis de sa callada de armas e finas a su mese de maju de 1944, òperat in Roma suta de su mandu de Herbert Kappler. Posteriormente a s'atentadu chi sos Grupos de Assione Patriòtiga (o GAP) aiant realizadu contra a una cumpanzia de su batallone Bozen in via Rasella, su 23 de martzu de 1944, Kappler aiat cumandadu sas isecutaduras de 335 ostazos, a fusilare pro represalla in sas Tofas Ardeatinas.
Sa sentèntzia de cundenna evidèntziat su caràtere erradu de su logu comunu cunforme a su cale sa leze de gherra diat aer permìtidu sa fusiladura de 330 presoneris (unu pro onzi sordadu alemannu mortu in s'atentadu) comente represalla de s'atentadu de via Rasella, e chi su meru nùmeru de sas bìtimas fusiladas, 335 pessones (chimbe in prus), siat istadu s'ùnigu cabu de imputadura a càrrigu de Priebke (sende sas àteras 330 cussideradas comente obedèntzia a sos cumandos). Sa cundenna, difatis, est istada pronuntziada pro totu sas 335 bìtimas de s'abasatu.
Limba napulitana
Su napulitànu (napulitano) est un'idioma romanzu chi, paris chin s'italianu, faveddan in tottu s'Italia de zòsso, in Campania, Basilicata, Calabria de sùsu, Abrutzu, Molise, Puglia e sa parte de Latziu chi est a làcana chin sa Campania: ovverosìat, tottus sas terras chi tando fachìan parte de su Regnu de sas Duas Sitzìlias in sa banda de su faru de Messina, in ube sa limba natzionale fit appuntu su napulitanu, mèntras chi prus a zosso bi fit su sitzilianu.
In su seculu de XVI re Ferdinando su Cattolicu aìat impostu su castiglianu che nova limba uffitziale e su napolitanu, a libellu amministrativu, toppicabat in sos uffitzios de dipromatzia e in sos funtzionarios prùbicos: su cardinale Girolamo Seripando, in su 1554, aìat isseperàu de che bocare su napulitanu foras dae cùghe puru, ponèndeche su toscanu. Pro seculos su napulitanu est istau unu ponte tra su mundu classicu e cussu modernu, isparghinànde sa moda de s'< > in sa poesia otzidentale, su tragicomicu (Vaiasseide, Pulcinella); in prus, in napulitanu b'an iscrittu pro sa prima bìa sos contos prus connottos de sa curtura europea moderna e premoderna, comente Chisinèddula e sa Bella Addormentada. Oje su napulitanu si connoschet pèri tottu su mundu pro sas cantones folkloricas chi li ziran a tundu.
Naturalmente su veru napuletanu est faveddau in Napoli, ispetzialmente in sos riones populares de Napoli. Sa limba napulitana tenet una litteradura importante in prosa, su teatru de Eduardo De Filippo, in poesia, de Totò e ateros, e in sa cantone dae su 1600 a oje, connotta in tottube.
Ìsulas Britànnicas
Is ìsulas Britànnicas (fintzas archipèlagu britànnicu, Britànnia Manna e Irlanda e ìsulas anglo-cèlticas) sunt unu archpèlagu postu a su chirru norti-uestu de s'Europa cuntinentale. Sunt cumpostas printzipalmente de sa Britànnia Manna e de s'Irlanda a inghìriu de chi s'agatant numerosas ìsulas minores, comente s'ìsula de Man, is Sorlingas, is Èbridas, is Shetland e is Òrcadas.
S'archipèlagu contat prus de 6.000 ìsulas cun istèrrida totale de 315 134 km². S'agatat partzidu in duos istados soberanos de su 1922: su Rènniu Aunidu de Britànnia Manna e Irlanda de Norti e sa repùblica de Irlanda, a chi s'azunghent una cantas dependèntzias de sa corona britànnica: is ìsulas anglu-normannas de Guernesey e Jersey; custas ùrtimas duas, mancari politicamente britànnicas, geograficamente s'agatant pagu a illargu de sa costera de sa Normandia, in Frantza.
Pandèmia
Una pandèmia (de su gregu πᾶν (pan), "totu", e δῆμος (demos), "pòpulu") est un'epidèmia o o infetzione de una maladia a persones o animales in un'àrea geograficamente manna siat unu continente o pro fintzas su mundu intreu. Etimologicamente faeddende diat dèpere cobèrrere su mundu intreu e tocare totus. Est una maladia epidèmica istèrrida a medas istados e chi tocat medas indivìduos de su matessi istadu in s'interi.
Cheret tentu in contu chi su fatu ca fintzas chi una maladia presentat forte mortalidade non tenet pro ite de si faeddare de pandèmia. Medas maladias, comente pro esempru su càncaru, sunt sa càusa de morte de unu nùmeru mannu de persones, ma non si faeddat de pandèmia. Pro chi una maladia si potzat denumenare aici, custa depet tènnere unu gradu artu de capatzidade de infetare e una tramudada fàtzile de unu setore geogràficu a s'àteru.
Durante s'istòria sas cunsighèntzias de sas diversas pandèmies ant tentu unu pesu terrìbile subra s'umanidade. Maladias comente sa pesta, sa pigota, su rossete, sa tisichèntzia, sa malària, su tifu, sa lepra, sa calentura groga e s'influèntzia, ant causadu epidèmias e pandèmies chi ant provocadu mortes numerosas intre sa populatzione de territòrios mannos meda. Sas pandèmias manna de pesta niedda aiant comintzadu a primìtzios de su de14 sèculos cun tzifras istimadas dae 75 milliones de mortes.
Cafè
Su cafè, o cafei, est una bèvida otenta dae sa molidura de sos sèmenes de carchi mesches de minores àrbores tropicales chi apartenent a su gènere Coffea, ala de sa famìlia botànica de sas Rubiacee, unu grupu de angiosperme chi cumprendet ultres 600 ghèneros e 13.500 mesches.
Mesches coltivadas
Sas mesches de cafès coltivadas subra manna iscala sunt tres: Coffea arabica, Coffea canephora e, in minore medida, Coffea liberica. Una deghina benint coltivadas in manera locale.
Sas mesches diferint pro gustu, cuntentu de caffeina, e adattabilità a climas e terrenos diversos de cussos de orìgine. Ammentemus chi totus sas mesches coltivadas esistent àncoras, in sas zonas de orìgine, a su bistadu selvatico. Est però fintzas beru chi sunt istadas creadas in manera artifitziale medas noas variedades.
Barantena
Su trèmene barantena o carantena derivat de su nùmeru baranta e faghet riferimentu a s'atzione de abbandare o pònnere a unu cantone persones o animales durante unu perìodu, pro evitare o limitare s'arriscu chi ispargant una determinada maladia cuntagiosa. Su trèmene benit isse e totu dae s'italianu quaranta giorni chi cheret nàrrere baranta dies, e est istadu importadu dae àteras limbas non romanzas comente s'inglesu (quarantine), o su tedescu (Quarantäne).
S'isulamentu s'imponiat a sos viagiadores e a sas mertzes chi benint de zonas endèmicas de tzertas maladias o cun epidèmias connotas. Sas formas de isulamentu prus antigas connotas sunt cuddas mentovadas in su Pentatèucu (Bìbbia) de in ue si sunt inditados sos cussìgios, mescamente in su casu de sa lepra. Partende dae sos de 13 e 14 sèculos si difundet s'impreu suo che mesura de cuntrollu sanitàriu.
Sa barantena est unu de sos primos mètodos de cumbatu contra de sas maladias infetivas impedende su cuntatu intre sos afetados possìbiles e sos sanos. De custa manera su contàgiu non si produit e sas maladias isparessiant a solas. Su logu in ue si regolliant a sas persones suspetadas de èssere malàidas si numenaiat lazaretu, nùmene chi naschet de su pònnere impare su nùmene de Làzaru, s'amigu malàidu chi Gesùs aiat curadu, cun sa tzitade de Nazareth. Difatis sa maladia chi a livellu istòricu at provocadu custu tipu de atuamentos est istada sa lepra, sa maladia chi Làzaru teniat.
Lapis
Su Lapis est unu bodale chi si podet impittare pro disignare o iscrier; su lapis podet esser fattu pro fagher lineas nieddas o pro dare su colore: cand'est gai si narat pastellu.
Variedades de lapis
Bi sunt medas variedades da lapis, pro narrer poden essere differensciadas dae cantu est tosta s'anima, dae su colore, dae s'impittu chi si nde podet fagher.
Sas variedades de lapis a segunda de su esser tosta
Bi sun 22 variedades de lapis: andende dai sa menu ai sa prus tosta sun: EE, EB, 9B, 8B, 7B, 6B, 5B, 4B, 3B, 2B, B, HB, F, H, 2H, 3H, 4H, 5H, 6H, 7H, 8H, 9H. Sas primas disignan lineas prus oscuras, sas ultimas sun prus impittadas pro fagher disignos tecnicos.
Project Zero 4
Zero: Tsukihami no kamen (零〜月蝕の仮面〜 litt. "Zero: Sa bisera de sa eclisse lunare") est unu videojocu de abbentura dinamica horror de su 2008, capitulu de battor de sa seria Project Zero.
Sicomente sa Nintendo si at comporadu parte de sa propiedade intellettuale, su videojocu est essidu petzi pro Wii e non lu an fattu galu essire foras dae su Giappone. Bi at bortaduras in limba inglesa, pro chie bi bolet jocare.
Istoria
Cando fit minore, Ruka Minazuki e atteras chimbe pitzoccas las at sarbadas unu detective a pustis de unu sechestru. Annos a pustis, an acattadu mortas male duas de sas chimbe pitzoccas. Gai Ruka, Misaki e Madoka an isseperadu de lassare s'isula de Rougetsu.
1306
S'annu 1306 (in numeros romanos:MCCCVI) est comintzadu in sàbadu secundu su Calendariu Giulianu.
Filippo Figari
Filippo Figari (Casteddu, 23 de cabudanni de su 1885 – Roma, 30 de santugaine de su 1973) est istadu unu pintadore sardu.
Biografia
Fiat fìgiu de Bartolomeo Figari, ingegneri de sas Ferrovias sardas reales, e de Carmela Costa.
Pro su traballu de su babbu, in su 1890 si tramudat in paris cun sa famìlia a Tàtari, in ue connoschet a Giuseppe Biasi, cun su cale acumprit sas primas esperièntzias gràficas suas in unos locales giornales satìricos. In su 1904 torrat a Casteddu cun sa famìlia. A pustis de s'èssere diplomadu in su litzeu ginnàsiu Dettori, esponet sas caricaturas suas in una mustra cun Felice Melis Marini.
Pagos meses a pustis tzucat a Roma, in ue su poeta Salvator Ruju l'introduit in sa redatzione de su cuotidianu Sa Pàtria, pro su cale realizat caricaturas medas.
In su 1916 benit mutidu a sas armas. A pustis de s'èssere distintu in un'atzione de gherra, pro sa cale at a èssere posca onoradu cun sa medàllia de brunzu a su balore, benit pigadu a presoneri dae sos austrìacos e benit postu in intro de sa fortilesa de Komaron.
Dae su 1929 finas a sa ruta de sa ditadura fascista est segretàriu de su Sindacadu regionale fascista de sas artes bellas.
A pustis de àere espostu in sa Prima mustra de su sindacadu regionale fascista de su 1930, in Tàtari, pigat parte a medas àteras mustras. In su 1931 esponet in sa prima Cuadriennale natzionale de arte de Roma, in ue un'òpera sua, La Vendemmia, benit comporada dae Vittorio Emanuele III.
In su 1935 divenit diretore de s'Iscola de Arte de Tàtari.
Cun sa ruta de su regìmene est sugetu de vàrios atacos personales pro àere mantentu, pro medas annos, sa càrriga de Segretàriu sindacale.
Sa decoradura de su munitzìpiu de Casteddu
In su santandria de su 1911 benint assinnados sos traballos de decoradura de su palatzu tzìvicu de sa Comuna de Casteddu. Figari otenet sa sala de sos Cojuios. Pro realizare cuss'òpera issu si tramudat pro belle tres annos in sa bidda de Busache, in ue elàborat sas botzas chi posca ant a èssere sa base de sas telas chi at a realizare. In sa rapresentatzione de su cojuiu sardu su pintore re-traet situatziones medas de sa traditzione: sa bessida de sos isposos acumpangiados dae su sonu de sas launeddas collidos de sas fèminas chi ghetant su trigu comente a sinnu augurale, su ballu de s'isposu cun una de sas invitadas, momentos de festa a inghìriu a su fogu ma fintzas iscenas medas de bida de cada die de sa bidda de Busache. In sa permanèntzia sua in Busache, Filippo Figari at tentu una relatzione cun una tzeraca dae sa cale est nàschidu una fìgia chi no at bòlidu reconnòschere (difatis issa at pigadu su sambenadu de sa mama). In sas telas sunt rapresentados fintzas sos bestires traditzionales de sas biddas de Samugheo e Atzara.
Aurelio Galleppini
Aurelio Galleppini, cunnotu cun su seudònimu de Galep (Casal di Pari (Grussetu), 28 de austu 1917 - Chiavari (Zènova), 10 de martzu 1994), est istadu unu fumigheddista italianu, fizu de sardos. Autore meda prolìfigu, est abarradu cunnotu prus chi totu pro su pessonazu de Tex, creadu grafigamente dae isse, chi nd'est istadu pro prus de 40 annos unu de sos disinnadores printzipales, gasi che su cubertista ufissiale finas a su 1994.
Sergio Leone
Sergio Leone est unu de is prus importantes registas de s'istoria de su cinema mondiali. Puru chi at fattu scetti 7 peliculas, Leone at rivoluzionadu sa maniera de fai cinema, in particulari cun su "spaghetti-western" e sas trilogias "de su dollaru", cun "Per un pugno di dollari", "Per qualche dollaro in più" e "Il buono, il brutto e il cattivo" e cun sa "trilogia de su tempu" cun "C'era una volta il West", "Giù la testa" e "C'era una volta in America"; cust'uttimu però esti unu "gangster movie", meda diversu de is attrus.
Sergio Leone at bintu unu David di Donatello in su 1972 po "Giù la testa" e unu Nastro d'argento al miglior film in su 1985 po C'era una volta in America, film chi at tentu una nomination po su Golden Globe a su mellus regista e una nomination po su David de Donatello po su mellus regista foresu.
Project Zero 5
Zero: Nuregarasu no miko (零〜濡鴉ノ巫女〜 litt. "Zero: Sa miko de su corbu infustu") est unu videojocu de abbentura dinamica horror de su 2014 pro Wii U ebbìa, capitulu de chimbe de sa seria Project Zero. Lu at postu in isvilupu Koei Tecmo impare a Nintendo SPD. Project Zero 5, comente su capitulu chi benìat prima, no est essidu foras dae su Giappone pro boluntade de Nintendo.
Repùblica de is bananas
In sièntzias polìticas, Repùblica de is Bananas est unu trèmene chi descriet unu paisu politicamente instàbile cun un'economia chi dependet dae is esportatziones de produtos e risursas limitadas, comente bananas o minerales. In su 1904, s'autore istadunidensu O. Henry aiat coniadu su faeddu pro descrìere a s'Honduras e paisos a curtzu suta isfrutamentu econòmicu de impresas de Istados Unidos, comente sa Unite Fruit Company (oe in die Chiquita Brands International). Tìpicamente, una Repùblica de is Bananas tenet una sotziedade cumposta de classes sotziales apigiadas a s'estremu, ingenerale una classe traballadora manna pòbera meda e una classe guvernadora plutocràtica, cumposta de afaristas, polìticos e élites militares. Sa classe guvernadora controllat su setore primàriu de s'economia peri isfrutu de su traballu; duncas, Repùblica de is Bananas benit a èssere unu trèmene peorativu pro descrìere a una oligarchia servile, chi favoressit e apoderat, suta retzida de dinari e corrumpidas, s'isfrutamentu de su laore de prantedos in iscala manna, mescamente cultivos de bananas apuntu.
Una Repùblica de is Bananas est un'istadu cun un'economia capitalista de istadu, in ue s'istadu etotu est gestidu comente un'impresa cummertziale privada a benefìtziu esclusivu de sa classe guvernadora. Tale isfrutamentu est permìtidu dae sa collusione intre s'istadu e is monopòlios econòmicos favorèssidos, in su cale su benefìtziu derivadu dae s'isfrutamentu privadu de terras pùblicas, est propiedade privada, mentras is dèpidos a càrrigu sunt responsabilidade finantziera de su dinari pùblicu. Un'economia isbalantzada aici abarrat limitada dae unu isvilupu econòmicu disuguale intre tzitades e agros e fatu·fatu mìnimat su pòdere de achirida de moneda natzionale a cunsighidu de s'isvalutatzione, faghende su s'istadu inelegìbile pro retzire agiudos de crèditu internatzionale.
Sa Cumpanzia de s'Aneddu
Sa Cumpangia de s'Aneddu (in originali The Fellowship of the Ring) est su primu volumu de sa trilogia de Su Sennori de is Aneddus, saga de J. R. R. Tolkien.
S'acontéssiu incumenciat caligunu annu in fattu de s'acabu de Su Hobbit, storia chi contat is impresas de Bilbo Baggins, e, a su mancu a su comenciu, si ponit comenti una sighidura sua in is tematicas e in su stili (peri chi a pustis si ndi stesiat in ddunu pranu prus artu). Su nòmini benit de sa omonima cumpangia formada de is Noi Biagiantis, protagonistas de su romanzu.
London Calling
London Calling est unu album de sa banda inglesa The Clash, pubblicadu in su 1979.
Organizatzione pro sa Cooperatzione e s'Isvilupu Econòmicu
S'Organizatzione pro sa Cooperatzione e s'Isvilupu Econòmicu (OCIE, o OECD segundu sa sigla in inglesu) est un'organizatzione internatzionale formada dae sos paisos suta-isvilupados chi atzetant sos printzìpios de democratzia partetzipativa e de su lìberu mercadu. Fiat originada in su 1948 che Organizatzione pro sa Cooperatzione Econòmica Europea (OCEE), pro agiudare in sa gestione de su Pranu Marshall pro sa torrada a fraigare de s'Europa a pustis de sa Segunda Gherra Mundiale. A pustis si fiat allargada fintzas a istados no europeos, e su 1961 s'est cunvertida in s'organizatzione atuale.
Sa sede de s'OCIE s'agatat in Parigi (Frantza) e òcupat su Château de la Muette, comporadu dae sa famìlia Rothschild. Dae su 1 de làmpadas de su 2006 su messicanu Ángel Gurría nd'est su segretàriu generale (est su primu segretàriu de unu "istadu de su sud" chi apant seberadu).
Arroyomolinos de la Vera
Arroyomolinos de sa Vera est una comuna ispagnola de 555 abitantes situada in sa comunidade autònoma de s'Istremadura.
Organizatzione pro sa Cooperatzione e s'Isvilupu Econòmicu
Istados fundadores
Àustria, Bèlgiu, Danimarca, Frantza, Grètzia, Irlanda, Islanda, Itàlia, Lussemburgu, Norvègia, Paisos Bàscios, Portogallu, Rennu Unidu, Isvètzia,  Isvìtzera, Turchia.
Istados intrados a pustis
Germània, Ispagna, Istados Unidos, Cànada, Giapone, Finlàndia, Austràlia, Noa Zelanda, Mèssicu, Repùblica Tzeca, Corea de su sud, Polònia, Ungheria,  Islovàchia, Tzile, Estònia, Israele, Islovènia, Letònia.
Bismarck
Bismarck est una bidda de unos 63.000 bividores chi s'agatat in sos Istados Unidos de Amèrica in ue est capitale de s'istadu federadu de Dakota de Nord e sea de sa Contea de Burleigh. S'area urbana contat unos 100.000 residentes.
Bismarck est posta in sa riba Est de su frùmene Missouri e format unu solu populadu cun sa bidda de Mandan.
Bismarck est istada fundada in su 1872 e decrarada capitale fintzas de sa nàschida de s'istadu de Dakota de Nord, in su 1889.
Sìmbulu de sa tzitade est su North Dakota State Capitol, chi est su fàbricu prus artu de s'istadu e s'innòdidat in mesu a s'abitadu.
Bismarck est su coro econòmicu de manna parte de sa Dakota de Nord tzentru-meridionale e de su Dakota de Sud tzentru-setentrionale.
Aparèchiu
Un’aparèchiu (naradu finas aeroplanu o arioplanu) est unu veìculu cun alas, prus pesadu chi s’àera, chi bolat zenerarmente propursadu dae unu o prus motores e s’impreat pro su trasportu aviàtigu.
Istòria
Orville Wright aiat fatu bolare unu beìculu pro 285 m. in tempus de 59 s. Posteriormente, sos obos si fiant sutzèdidos in manera ininterròmpida, in forma de primados de artària, de belotzidade e de distàntzia. Gasi, in su 1910 si fiant sizidos sos 1.000 m. de artitùdine e sos 100 km/h. Louis Bienot su frantzesu fiant resèssidu a realizare sa prima rugrada de su Canale de sa Màniga in su 1909 e Charles Lindbergh s’istadunidesu aiat unidu pro sa prima bia Noa Iorcu cun Parizi in su 1927.
Dae tanto, s'èssere umanu aiat utilizadu s’aparèchiu cun finalidades militares (su Messerschmitt tedescu contra a su Spitfire britànnigu in tempus de sa segunda gherra mundiale) o cumertziales (aparèchios de distàntzia mediana e longa), e li dat formas meda diferentes (idrobolarzu, elimòbile, supersònigu, eac.).
Chieri
Chieri est una tzitadina de unos 30.000 abitantes, a 16 km dae Torino, addae de su colle de Superga. Industrias tessiles ( cobertas e passamanerie ), agricoltura, binzas (freisa e vermout): A  Chieri (Pessione), sa frabbica, casa madre de sa Martini Rossi. Statio romana, fundada in su sec XI. Distrutta dae F. Barbarossa (1155). Liberu comune in su sec. XIII. Tzentru istoricu mediovale, cun domos, palatos e crejas (Santu Dominigu,e su Duomo cun battistero de su sec XI), in istile goticu. Sa Creja de Santu Bernardinu est de  Filippu Juvara.
Limba sòraba de susu
Sa limba sòraba de susu o lusatzianu de susu (Hornjoserbšćina) est una limba de minoria fueddada in sa provìntzia istòrica de sa Lusàtzia de susu (oi est una parti de sa Sassònia). Est una de is duas bariantis de is limbas sòrabas chi faint parti de sa truma de limbas slavas otzidendalis.
Su sòrabu de susu benit fueddau dae unas 40.000 personas in Sassònia. Po custu su sòrabu est sa de tres limba de minoria in Germània. Su sòrabu benit imparau in is iscolas primàrias, tenit programas a sa televisioni e a sa ràdio. Medas funt is librus iscritus in sòrabu, cumpresa sa bibbia.
Carlo Borromeo
Biografia
Nàschidu ad Arona su 2 de santu aine 1538 in una famìlia nòbile e cristiana. Su babbu fut su conte Giberto Borromeno e sa mama Margherita de' Medici, sorre de su paba Pio IV. Istudiat diritu civile e canonicu in s'Universidade de Pavia. Fu fatu cardinale a 22 annos cun ingarrigos importantes a Roma. Fut unu de sos primos pìscamos ad acoglìre sas riformas de su Conciliu de Trento in sa diotzesi sua. Propriu issu aiat dadu impulsu a sa pubblicatzione de unu elenco de liberos de censurare ("Indice tridentino" o "Index librorum prohibitorum a Summo Pontifice"). S'elenco fit istadu emanadu poi 'e sas conclusiones de su Concilio di Trento de su 1564, sutta su Paba Pio IV. Fut omine austeru meda, de preghiera e penitèntzia; fut pòberu e s'est ocupadu meda de sos pòberos. At curadu sa formatzione de sos predis aberinde seminàrios, e iscolas gratis po sa gioventude. At visitadu pius bortas sa diotzesi, isterrida meda, chirchende de irraighinare sos abusos e preighende isse e totu a su populu, a sos pitzinnos, a sos malàidos. Durante sa peste chi at colpadu Milano (1576-77) in ogni modu at agiudadu sa popolatzione. Est mortu a 46 annos, a poi de 24 annos de vida intensa comente piscamu, su 3 de sant'Andria 1584. Su Paba Paulu V l'at proclamadu Santu su 1 de sant'Andria de 1610.
Sa festa, su 4 de sant'Andria.
Sa persecutzione de sos ereticos
Finas si sas Dietas de Ilanz de su 1524 e de su 1526 aiana proclamadu sa libertade de cultu in sa Repubblica delle Tre Leghe in Isvìtzera, Borromeo aiat cumbattidu contra a su protestantesimu in sas baddes isvitzeras, imponende rigidamente sos printzipios istabilidos in su Concilio di Trento. In sa visita pastorale chi issu aiat fattu in Val Mesolcina in Isvìtzera aiat fattu arrestare pro istregoneria una chentinaria 'e persones, poi de sas torturas guasi tottu aian lassadu sa fede protestante pro si salvare sa vida, 10 fèminas e su prevosto fini istados invece cundennados a su rogo ue che finis istados bettados in su fogu a conca in giòsso.
Jared Fogle
Jared Scott Fogle (Indianàpolis, 23 austu 1977), est un'ex porta-boxi americanu de sa cadena de restorantis Subway.
At otentu sa positzioni sua me in sa cadena apustis de ai pèrdiu 111kg intra su 1998 e su 1999 e ai donau su bantu de custu arresurtau a su chi issu ddi naràt "dieta Subway".
Sa carriera sua est acabada candu sa FBI dd'at imbistigau po turismu sessuali de minoris e possidèntzia de pornografia criadurina. Apustis de essi stètiu giuigau culpàbili de custas acusas in su 2015 e cundennau a 15 annus e 8 messis de presoni , s'agatat in s'Istitutu de Curretzioni Fedelai de Englewood.
Craic
Craic (/ʔkræk/ KRAK), o crack, est unu favèddu chi sos irlandesos imprèan mèda pro sa tzàrra (cussa chi fachet casìnu in particulàre) e cosa ispassiòsa in generale; si pònet a pàre, a s'ispìssu, chin s'artìculu definìu, sènde dùncas the craic. Custa paràgula at un'istòria curiosa a pàlas suas: s'inglesu crack lu aìat picàu s'irlandesu, benìnde craic, in sa meitàde de su seculu de XX, e a pùstis su spelling irlandesu chi nd'at resurtàu lu at picàu tòrra s'inglesu.
Crìticas
Sa paragula craic at pèsau unu muntòne de criticas, mascamènte de sos purìstas chi li nàran "fràssu irlandesu" (fake Irish) o unu noulozismu pseudo-gaèlicu, ma fìntzas prus "sotziulogicas" nànde chi est s'espressione de s'idealtìpu (istereòtipu) de s'irlandesu.
Sotziulogìa
Sa paragula est còmmo parte de sa curtura irlandesa. Su professore Eileen M. Trauth aìat naràu chi, mancàri chi nd'aìat falàda de àbba sùtta de sos pòntes dàe càndo s'Irlanda fit gàlu terra de massàjos, s'importàntzia chi tènet a libellu traditzionale su cuntzèttu de craic abbàrrat galu, tantu chi sos traballadòres li dàen càra pro zuicàre sa calidàde de vida.
Knoxville (Tennessee)
Knoxville est una tiztade de unos 183.000 bividores de Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Tennessee, sea de sa Contea de Knox.
Est tzitade printzipale de un'àrea metropolitana de unos 852.500 residentes.
Sa bidda fiat fundada in su 1786 e est istada prima capitale de s'istadu. In s'iscomintzu de su sèculu de 19 fiat isolada de su restu de sa natzione, ma de su 1855, gràtzias a s'arribu de sa ferrovia fiat pois crèschida meda in presse.
A is tempus de sa gherra tzivile fiat ocupada fatuvatu siat de tropas cunfederadas siat de tropas de s'Unione. A pustis de sa fine aiat torradu a s'isvilupare comente tzentru de manìgiu, faina chi aiat pèrdidu importu a primitziu de su sèculu de 20 e chi at ghetadu s'economia in unu perìodu longu de crisi, de in ue sa tzitade est bessida isceti in is annos 80.
Knoxville est sede de s' Univesidade de Tennessee.
Iscièntzias de sa Terra
Sas Iscièntzias de sa Terra sunt totas sas disciprinas chi istùdiant s'istrutura interna, sa morfologia de pìgiu e s'evolutzione de su pianeta Terra. S'istùdiu de su pianeta nostru est unu campu de sa Planetologia, chi in generale istùdiat sos pianetas presentes in su sistema solare nostru.
Sas disciprinas printzipales sunt:
Àteras disciprinas cumpartint cun sas iscièntzias de sa Terra unos cantos campos de interessu: pro esempru sa speleologia e sas iscièntzias naturales.
Collado de la Vera
Collado de sa Vera (finas su 2012, isceti Collado) est una comuna ispagnola de 175 bividores situada in sa comunidade autònoma de s'Estremadura.
Repùblica Sotzialista de Romania
Sa Repùblica Sotzialista de Romania (in rumenu: Republica Socialistă România) est istadu un'Istadu sotzialista esìstidu intre su 1965 e su 1989 in su territòriu chi in die de oe òcupat sa Romania. Intre su 1947 e 1965 fiat istada numenada ufitzialmente Repùblica Populare Rumena (Republica Populară Română). Durante custa època sa Romania fiat guvernada dae su Partidu Comunista Rumenu, partende dae s'abdicatzione fortzada de su re Mighele I de Romania su 30 de nadale de su 1947, fintzas a sa furriadura de su regìmene in su mese de nadale de su 1989 cun sa rivolutzione rumena.
Durante is primos annos, is risursas iscassas de sa Romania a pustis de sa gherra fiant istadas gestidas dae sos acòrdios "SovRom": impresas medas sovièticu-rumenas si fiant installadas in Romania pagu a pustis de sa gherra, pro ammascarare sa pigada de possessu de sa natzione a banda de s'URSS, cosa chi s'agiunghiat a is pagamentos de is dannos de gherra giai pagadas a s'Unione Soviètica. Persones medas (segundu sas istimas intre 137 e deghes de millis ) fiant istadas impresonadas pro resones polìticas o econòmicas. Fiat cummìtidu unu nùmeru mannu de abusos, bochiduras, intzidentes e torturas cara a medas persones, printzipalmente oposidores polìticos.
Istòria
A sa fine de sa Segunda Gherra Mundiale, su 8 de maju de su 1945, s'Unione Soviètica aiat apretadu pro inclùere a su PCR (fintzas a tando illegale) in su guvernu de su pustisgherra, cosa chi a su passare cun su tempus aiat dadu logu a sa bogadura de is polìticos non sotzialistas dae is primos pranos de sa vida polìtica a s'istadu. Su re Mighele I fiat istadu obligadu a abdicare e fiat esiliadu de su paisu su 30 de nadale de su 1947, in su tempus matessi chi fiat istada aposentada sa Repùblica Populare.
Durante is primos annos de sa Repùblica Populare, una cantidade bona de is risursas finantzieras de su paisu fiant gestidas dae sos acòrdios SovRom, chi fiant costituidos dae cumpannias de capitale rumenu-sovièticu aposentadas a pustis de sa Segunda Gherra Mundiale. Frncas resones òvias de collaboratzione econòmica, est possìbile chi custu tipu de acòrdiu teniant a propòsitu una intrusida maticuada soviètica in Romania, sa matessi chi diat ispricare is rimpàtrios de oposidores russos a URSS. In custa època, diversas persones —su nùmeru vàriat intre chentinas ​ e millis ​— fiant istadas postas a presone pro resones de caràtere diversu, ma susetotus pro chistiones polìticas.
Cara a sos annos 1960, su guvernu de sa Repùblica Populare si mustraiat punnadu a una polìtica de istadu prus indipendente dae s'Unione Soviètica. In su 1965, Nicolae Ceauşescu aiat ocupadu sa prefetura de su Partidu Comunista e duos annos a pustis fiat istadu isseberadu cabu de istadu rumenu, annu matessi de cando fiat istada istituida sa Repùblica Sotzialista e fiat torradu a organizare su PCR. Sa denùntzia de s'interventu militare sovièticu in Praga (Tzecoslovàchia) a banda de Ceauşescu, gasi comente su pàsidu temporale de sa repressione interna fiant bàlidos a su règimene sotzialista nou unu megioru de imàgine tantis in intro de sa Romania matessi comente fintzas in su mundu otzidentale. Ceaușescu aiat refudadu comente si siat de pònnere in pràtica mesuras de liberalismu econòmicu. S'evolutzione de su règimene suo aiat sighidu su caminu comintzadu dae Gheorghiu-Dej (presidente anteriore de sa repùblica). Aiat sighidu cun su programma de industrializatzione intensiva incaminadu a s'autosufitzièntzia econòmica de su paisu chi dae su 1959 giai aiat adopiadu sa produtzione industriale e aiat minimadu sa populatzione massaja dae su 78% de sa fine de sos annos 1940 a unu 61% in su 1966, e unu 49% cara a su 1971. Nointames, pro sa Romania, paris a àteras repùblicas populares de s'estu europeu, s'industrializatzione no aiat batidu a una saegadura sotziale cumprida cun su laorera. Is massajos torraiant fatu·fatu a is biddas issoro o ddoe abarraiant a bìvere, movende a fitianu a sa tzitade. Custu permitiat a is rumenos traballare a massajos e operajos a su matessi tempus.
A s'àtera banda fiant fundadas universidades in tzitades minores de Romania chi fiant serbidas a formare professionistas calificados, comente ingegneris, economistas, pranificadores o giuristas, netzessàrios pro su progetu de industrializatzione e isvilupu de su paisu. Sa sanidade rumena puru aiat otentu megioros e reconnoschimentu dae parte de s'Organizatzione Mundiale de sa Salude (OMS). In su mese maju de su 1969, Marcolino Gomes Candau, diretore generale de custa organizatzione, aiat bisitadu sa Romania e aiat decraradu chi is bìsitas de su personale de s'OMS a ispidales rumenos vàrios aiant fatu un'impressione istraordinariamente bona.
Is trasformatziones sotziales e econòmicas aiant portadu a unu megioru de is cunditziones de vida de is rumenos. Sa crèschida econòmica aiat permìtidu unos salàrios prus artos chi, cumbinados cun is benefìtzios chi s'Istadu aporriat (assistèntzia mèiga gratùita, pensiones, educatzione universale gratùita a totu is livellos, etz.) aiant cumportadu unu brincu a in antis in cumparàntzia cun sa situatzione de sa populatzione rumena in antis de sa Segunda Gherra Mundiale. Aici etotu, si fiant permìtidas tzertas pagamentas extra pro is massajos, is cales aiant comintzadu a prodùire de prus.
Ceauşescu aiat favorèssidu una polìtica de abertura de sa Romania a is paisos capitalistas de s'Europa e a àteros paisos comente Jugoslàvia, Tzina, Albania e fintzas Germània Ovest (opostos a s'URSS). Cun isse fiat istadu a primìtziu unu perìodu de libertade relativa e de aparente prosperidade, chi però non diat durare meda. Giai dae su cumintzu de su mandadu suo, in su 1966, sigomente cheriat fàghere crèschere su tassu de naschimentos, Ceaușescu aiat promulgadu una lege chi limitaiat su recursu a s'istrumìngiu e a sa contratzetzione: petzi is fèminas cun prus de 40 annos e cun a su mancu bator fìgios nde podiant gosare; in su 1972 custa possibilidade esìstiat isceti pro is fèminas subra is 45 annos e cun a su mancu chimbe fìgios. Fiat fintzas introdùida una tassa subra su bagadiu chi podiat arribare a currespondere a su 10% de sa pagamenta de su mese, detraida petzi cun sa nàschida de is primos fìgios. Su tassu de natalidade fiat artziadu a sos isteddos, punnende a una crèschida de sa populatzione ativa de is 23 a is 30 milliones de traballadores, ma a s'imbesse sa mortalidade infantile fiat creschida a 83 mortes onni milli nàschidos. Is fèminas cun prus pagu de 45 annos fiant cunvocadas subra su logu de traballu e esaminadas pro cumproare eventuales sìngias de ingraidèntzia. Medas rumenos fiant fuidos a Ungheria, lassende·si a palas neras de millis de òrfanos famidos (is narados decreţei, fìgios de su diàulu), medas de is cales cun problemas graes de isvilupu, fatu chi diat arribare cun desdeni a connoschimentu de sa comunidade intenatzionale isceti in su 1990.
Durante sa segunda metade de sos annos 1970 e 1980, Nicolae Ceauşescu e sa mugere sua aiant portadu a in antis unu règimene dispòticu fundadu subra su cultu de sa persone sua e chi aiat pèrdidu totu cuntatu cun sa realidade. Su degradu de sa vida in Romania, sa corrutzione, sa ruta de su muru de Berlinu e s'isfaghimentu de su blocu comunista aiant criadu su clima idòneu pro chi a sa fine de su 1989 Ceauşescu perderet s'apoderamentu de s'esèrtzitu e de su partidu comunista matessi. Fiat fuidu in elicòteru de sa cobertura de su Palatzu de su Parlamentu, e a pustis lassadu in Târgoviște, in ue fiat formalmente arrestadu, protzessadu e giustitziadu summariamente cun sa mugere Elena su 25 de nadale de su 1989.
1334
S'annu 1334 (in numeros romanos:MCCCXXXIV) est comintzadu in sàbadu secundu su Calendariu Giulianu.
Dolly Parton
Dolly Rebecca Parton (Sevierville, Tennessee, USA 19 Bennarzu 1946) est una cantautora e atora americana connota meda me s'ambitu de sa musica country.
Padre Pio
Padre Pio dae Pietrelcina, (Pietrelcina, 25 maju 1887 – San Giovanni Rotondo, 23 cabudanni 1968) est istadu unu presbìteru italianu.
Michele Antonio Gazzano
Michele Antonio Gazzano (Alba, 30 de cabidanni de su 1712 - Alba, 11 de maiu de su 1786) fit unu istòricu amantiosu de sa Sardigna.
Padre Pio
Biografia
Nàschidu in Pietrelcina, dae familia de contadinos su de battoro de otto fizos. Frantziscu Forgione, custu su nomene sou, intrat in su noviziatu de sos Capputzinos in su 1903 e leat su nomene de Pio. Est istadu ordinadu predi su 10 de austu 1910.
De paga salude, ma dotadu de signos istraordinarios, sognos e bisiones. In su 1918 est mandadu a su Cunventu de San Giovanni Rotondo, in su Garganu. Sa vida sua po annos meda est istada signada dae preghiera, penitentzia, dae sa tzelebratzione de sa Missa, cun devotzione manna, e chi duraiada a longu, dae s'incontru cun sos fideles chi beniana dae tota Itàlia e puru dae fora, e dae sas cunfessiones, po oras meda ogni die. Su 20 de cabidanni 1918 retzidit sa istìmmatas in sas manos, in sos pes e in su costazu. Sa istimmatas sunt istadas occasiones de suffarentia po padre Pio e de cuntierras. S'est mustradu iscetticu subra sas istimmatas de padre Pio, Padre Agostino Gemelli, psicologu e fundadore de sa Universidade Cattolica de Milanu e custu ada influenzadu sas autoridades ecclesiasticas. Su 1922, su santu Uffitziu ada postu restritziones a sa vida de padre Pio: no deviada mustrare sas istimmatas, e deviada tzelebrare sa Missa in privadu. E custu po guasi 10 annos, provochende reatziones contrarias de tantos fideles e de parte de sa populatzione. Ma Padre Pio at dadu proa de obbedientzia. De Padre Pio si ammentat su donu de sa “bilocatzione”, e esistini testimonias, comente cussa de Don Luigi Orione, chi ada affirmadu de aere arrejonadu cun padre Pio a Roma in Santu Pedru, cando padre Pio no si fudi movidu dae San Giovanni Rotondo. Ispantosu su donu de s'introspetzione de Padre Pio, chi calchi olta faghiada riferimentu a fattos de sa vida de sas personas chi no aiada mai connoschidu prima. Padre Pio est istadu attentu a sa suffarentia de malaidos e poberos, e po cussu ada cherfidu, fidendesi de Deu e de sos benefatores, chi si fraigherat una istruttura ispidaliera de avanguardia, “Casa Sollievo della Sofferenza”, inaugurada su 1956 e ancora oe funtzionante e appretziada meda. Padre Pio est mortu su 23 de cabidanni 1968. Proclamadu santu dae su paba Giuanne Paulu II su 16 de lampadas 2002 a sa presentzia de unu numeru istraordinariu de fideles dae s'Italia e dae totu su mundu. Sa tumba de padre Pio in san Giovanni Rotondo est una meta de pellegrinagios de sas pius frequentadas dae su populu catolicu.
1530
S'annu 1530 (MDXLII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sapadu segundu su calendàriu giulianu.
Michele Antonio Gazzano
Dae su 2 de martu de su 1758, fit istadu segretariu de Istadu cun competentzias in s'isola, e dae su 24 de maiu de su 1759 fit istadu archivista generale delle scritture.
Boroneddu
Boroneddu est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis de 184 abitantes.
Beyoncé
Beyoncé Giselle Knowles (Houston, Texas, 4 de cabidanni 1981), cantante istadunidensa, est una de sas artistas feminas cun prus sutzessu de s'istoria de sa musiga.
Frùtora
Ddis narant frùtora o fruta a cuddus frutus pigaus de prantas coltivadas o arestis chi, po sabori, fragu e propiedadis nutritivas, si papant de sòlitu friscas, comenti suci o durci, una borta chi bessit madura, o apustis de dda coi.
Mandan (Dakota de Nord)
Mandan est una bidda de unos 17.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, sea de sa Contea de Morton, in s'istadu federadu de Dakota de Nord.
Fundada in su 1879, cumponet impare a sa capitale de istadu Bismarck s'area metropolitana de Bismarck-Manda
Frùtora
Comenti alimentu, sa frùtora est de importu mannu po sa saludi umana. In generali, est arrica de vitaminas, salis mineralis e antiossidantis. Unas cantu vitaminas e mineralis, comenti sa vitamina C e sa pudassa, benint pruschetotu de sa fruta in s'alimentatzioni umana.
Taxi
Su taxi est un'automòbile chi dispensat unu servìtziu pùbrigu de trasportu de passizeris contracostu, istassionende in arzolas pùbrigas probidas pro s'efetu, ispetzifigadamente in una tzitade o in una bidda cun unu tzaferru in palas de su bolante, naradu “taxista” (o, in manera cullochiale, “tassineri”).
A sa diferèntzia de su trasportu pùbrigu de lìnia, in ue su cursàriu e sas arressadas de artiada e falada sunt apostivigadas dae s'entidade logale cunfiadora de su servìtziu o dae su zestionadore de sa lìnia, su servìtziu cumbidadu dae su taxi si podet definire comente “zanna a zanna”. Su tassista istassionadu in s'aparcadorzu, o cuntatadu peri s'aparitzadura radiutaxi o peri telemòbile, retzit sa dimanda de s'usuàriu, lu buscat in s'aderetu cuncordadu chi devet esser in intro de sa comuna respetiva (o de su zirile) e finarmente lu trasportat a su destinu dimandadu. Su taxi podet esser arressadu “in s'iscuta” finas in sa carrera. Su servìtziu est normarmente obrigadòriu, francu unas cantas dèrogas, in totu s'arzola comunale, cando chi currespondet a su ghiadore atzetare o nono unu destinu foras de s'arzola narada.
Rivolutzione iraniana
Sa rivolutzione islàmica o rivolutzione irianiana (in persianu: انقلاب اسلامی, Enqelāb-e Eslāmī) de s'Iràn est s'imparis de acontessimentos chi cumportant su derrocamentu de sa monarchia (personalizada in s'Iscià Mohammad Reza Pahlavi) e su càmbiu in una Repùblica islàmica suta cumandu de s'Ayatollah Ruhollah Khomeini, dae chie a bortas fintzas benet su nùmene de rivolutzione khomeinista. Est cunsideradu un'eventu chi "at fatu dae su fundamentalismu islàmicu una fortza polìtica... dae su Marrocu fintzas a sa Malaìsia".
Is primas manifestatziones importantes contra de s'Iscià aiant comintzadu in su mese de ghennàrgiu de su 1978. Intre su mese de austu e su de nadale de s'annu matessi, sos isciòperos e is manifestatziones aiant paralizadu s'istadu. S'Iscià si fiat fuidu dae s'Iràn a s'esìliu a metade ghennàrgiu de su 1979, e duas chidas a pustis s'Aytollah Khomeini fiat torradu a Teheràn, in ue fiat istadu retzidu dae unos cantos milliones de partidàrios. Su règimene fiat rùidu pagu a pustis, s'11 de freàrgiu, cando is gherrillas e is tropas rebeldes aiant bintu subra de is tropas leales a s'Iscià in sa cumbata armada in is istradas. S'Iràn aiat votadu in referendum pro si cunvèrtere a una Repùblica Islàmica s'1 de abrile de su 1979, e intro de su nadale fiat aprovada una costitutzione teocràtica chi cunsagraiat Khomeini a Cabu supremu de s'Iràn.
Custa rivolutzione fiat istada insolita pro is preliminares suos, pro sa manera de s'isvilupare e pro is cunsighèntzias suas, totu s'imparis de fortzas pagu frecuente in s'istòria de is rivolutziones in totu su mundu: s'agataiant a mancare medas de is càusas fitianas de una rivolutzione (derrota in una gherra, crisi finantziera, abbolotu de campagna, o iscuntentu de s'esèrtzitu); aiat produidu unu cambiu a fundu cun lestresa manna meda; fiat massimamente populare; derrocaiat unu règimene suta amparu forte de un'esèrtzitu e unos servìtzios de seguresa pagados bene meda; e cambiaiat una monarchia chi fiat modernizende s'istadu cun una teocratzia fundada subra sa tutela de is giuristas islàmicos (velayat-e faqih). Su resurtadu - una Repùblica Islàmica "suta su cumandu de unu religiosu sàbiu esiliadu dae Qom de 80 annos" - fiat, comente aiat naradu unu àteru sàbiu, "chene duda una brulla chi tocat a ti dd'ispricare", ca de intrada non si cumprendet.
Non gasi insòlita ma giai prus carca est sa cuntierra subra is resurtados de sa rivolutzione islàmica. Pro calicunos est istada un'era de eroismu e sacrifìtziu chi aiat ingenneradu s'embrione pròpiu de un'istadu islàmicu mundiale, "unu modellu perfetu de vida isplèndida, umana e divina… pro sa gente de totu su mundu." Dae s'àtera banda, unos cantos iranianos creent antimes ca sa rivolutzione fiat istada unu tempus cando "pro una pariga de annos totus nois amus pèrdidu su conca", e chi "nos promitiat su chelu, ma... at criadu un'inferru in Terra."
Carla Valentino
Carla Valentino (s'Alighera, 1966) est una professora de limba, tradutora e ativista aligheresa. At tentu incàrrigos medas in s'Òmnium Culturale de s'Alighera, e at collaboradu a sa creatzione de su modellu de istandard de su catalanu aligheresu, pro esempru pro mèdiu de sa tradutzione de Lo petit príncip in aligheresu.
Bolabentu
Sa bolabentu est una casta particulare de anemoscòpiu, est a narrer unu medidore rudimentàriu de su bentu. Est custituìda dae unu truncu de conu de pannamenta resistidora a su frussu de s'àera e a s'intempèriu fissadu, a s'ala de s'inghitzadura prus manna, a s'istremidade furriadora de un'anta de arrimu. Su bentu, sulende a intro de sa bolabentu, nde mudat sa posissione dispensende inditamentos in contu de sa deretura e s'intensividade sua. Est installada in sos logos in ue est importante a tenner s'inditamentu immediatu bisuale de sa fortza e de sa deretura de su bentu, pro isempru subracoladorzos, installaduras chìmigas e, in manera particulare, abioportos.
Funtzionamentu
Su funtzionamentu est intuitivu: su bentu, intrende a su conu de pannamenta, l'unfrat prus o mancu cunforme a s'intensividade sua e nd'aderetat s'istremidade prus astrinta (sa prus a tesu dae s'anta) in sa deretura contrària a cussa de aproghilamentu. Duncas, est possìbile a abaliare bisuarmente cun immediatura, mancari cun aprossimadura: Sas fascas coloradas arternadas aumentant sa bisivilidade de sa bolabentu.
Bogliasco
Bogliasco (Boggiasco in limba ligure) est unu comune italianu de sa Provìntzia de Gènova in Liguria. Tennet 4535 abitantes.