cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Windows ME
Windows ME (IPA: [miː], [ɛm iː]) o Windows Millennium Edition (lumen in codiche: "Millennium") est unu sistema operativu chi tenet sa Microsoft Corporation postu in su mercau in su 14 de Capidanne de su 2000. Est su sichidore diretu de Windows 98 e lu at poi supprìu Windows XP in su 2001. Est s'urtimu sistema operativu de sa familia Windows 4x, pacu difùndiu a libellu globale pro neghe de sos paritzos bug suos.
Alberto Macciocca
Alberto Macciocca est istadu un'imprendidore edilìtziu protagonista de unu de sos episòdios prus dramàtigos e tràzigos de s'Itàlia de sos annos setanta relassionados cun s'usura.
Macciocca, naturale de sa Ciociaria e aposentadu in Roma in su bighinadu Collatino, reghiat un'impresa minore de fraigamentos, ch'in su 1.969 aiat dèvidu parare fronte a una crisis grae, custringhende su possedidore a leare a imprèstidu una summa de 14 milliones de francos betzos dae sos gantzubucadores.
Pro rembussare s'imprèstidu naradu, Macciocca deviat abonare 600miza francos su mese. In su 1.977, a pustis de zai aer pagadu 43 milliones de azentzias, sa situassione finantziària sua si fiat fata inaguantàbile.
Su manzanu de su 9 de triulas de 1.977, leadu dae su disisperu e dae su disacunortu, aiat ochìidu cun una pistola càlibru 22 muzere sua Jolanda de 35 annos, fizu suo Bruno de 16 annos, e sas fizas suas Anna, Tamara e Moira, de 12, 11 e 9 annos respetivamente.
Deretu a pustis, aiat telefonadu a sa segredària sua antiga, comunichende-li su chi aiat fatu e s'intentu suo pròpiu de si suitzidare, e tando si fiat tiradu contra cun una P38 special Smith & Wesson Sa polima, cròmpida a s'apartamentu pagu ora a pustis, l'aiat agatadu anguniende. Macciocca fiat istadu trasportadu a s'ispidale e fiat resèssidu a si sarvare, peroe aiat pèrdidu sa bista.
Drop City
Drop City est istada una comunidada de artistas chi si fit costituida in su sud de su Colorado in sos Istados Unidos in su 1965. Abandonada in sos promos annos 70 est diventada famosa pro esser'istada sa prima comunidade hippie rurale.
Mia Martini
Mia Martini seconda de battor fizas, sorre de Loredana (1950) - issa puru cantante de sucesso. Su babbu, Giuseppe Radames Berté (1921), fit professore de latinu e gregu antigu, sa mama Maria Salvina Dato, morta in su 2003, fit mastra de sas elementares.
Este siguramente una de sas interpretes pius mannas de sa cantone italiana de sempre.
Lagu Salidu Mannu
Su Lagu Salidu Mannu, ubigadu in sa parte tramuntanesa de s'Istadu istadunidesu de s'Utah, est su de bator lagos salidos de su mundu a pustis de su Mare Càspiu, su Mare de Aral, su Lagu Balkhash, e su de bator sena isfogamentos. In un'annu mèdiu, su lagu cùguzat un'arzola de unos 4.400 chilòmetros cuadrados, peroe sa mannària sua bàriat in manera cussideràbile pro more de sa bassura de sas abas suas. Pro narrer, in su 1963 nch'aiat sizidu su livellu suo prus bassu rezistradu de 2.460 km2, peroe in su 1988 sa superfìtzie sua fiat arribada a sa medida istòriga de 8.500 km2. Pro su chi pertocat s'arzola, est su lagu prus mannu de sos IAA chi non formet parte de sa rezione de sos Lagos Mannos.
Su lagu custìtuit s'abarru prus manu de su Lagu Bonneville, unu lagu proinale preistòrigu chi una die cuguzaiat su bonu de s'uestu de s'Utah. Sos tres afruentes prus importantes de su lagu, sos rios Jordan, Weber e Bear, depòsitant paris a inghìriu de 1 millione e 100.000 tonnelladas de minerales a su lagu onzi annu. Su Lagu Salidu mannu est endoreigu (non tenet isfogamentos in foras de s'ispaporadura) e tenet unu livellu artu de salinidade, meda superiore a su de s'aba de mare, e su cuntènnidu suo minerale aumentat in manera costante. Sas abas suas caentes e bassas causant nies dae efetu lagu frechentes e a bias notàbiles dae s'atonzu tardiu a su beranu.
Mancari l'apant paranumenadu “su mare mortu de s'Amèriga”, su lagu rapresentat s'abitadorzu de mizas de puzones nadios, artèmias, currulios e puzones de aba, gasi etotu che de sa pobuladura furriadora prus manna de su mundu de falaropos de Wilson.
Windows Vista
Windows Vista (2006) (lumen in codiche Longhorn) est unu sistema operativu Microsoft de sa familia Windows, sende su sichidore de Windows XP.
Pro chi b'aèret essìu in su mercau, b'at chèrfiu chimbe annos, e custu at fattu de su sistema chi lu at pretzediu su prus seneche de s'istoria Microsoft Windows. Tenet una parica de ammezoramentos, mascamente de ispetzia grafica (bastet a ammentare sa nova graphical user interface de lumen Windows Aero), chi pero cherian una potentzia manna pro los facher zirare bene, a puntu tale chi in medas an isseperau de torrare a su betzu sistema operativu.
Selèniu
Su selèniu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 34 e su sìmbulu est Se. Est unu non metallu in chìmicamente parìbile a su sùrfuru e a su tellùriu. S'elementu est tòssicu a artas doses ma in su 1957 Schwarz e Foltz aiant istabilidu chi est un'elementu essentziale in sa dieta, ùtile in sa preventzione de carchi maladia. S'agatat in diversas formas allotròpicas, de chi una istàbile de s'aspetu murru e simigiante a unu metallu; in custa forma su selenio possedit una resistèntzia elètrica inferiore cando est espostu a sa lughe, duncas agatat impreu in sa realizatzione de sas fototzèllulas. In natura s'agatat in minerales costituidos dae solfuros comente pro esempru, sa pirite.
Impèriu coloniale Italianu
Su Regnu de Itàlia aiat agiuntu s'istèrrida màssima a pustis de s'intrada in sa segunda gherra mundiale: su territòriu de su Regnu, de sas colònias e de sas zonas de ocupatzione militare tiraiat - mancari no a su matessi momentu - de su Rodanu a sos Balcanos (parte de sa Frantza meridionale, Dalmàtzia, Croàtzia, Montenegro, Albania e ìsulas gregas), non prus a sas ìsulas de s'Egeu, subra bator territòrios africanos (Eritrea, Somàlia e Etiòpia, chi formaiant s'Àfrica Orientale Italiana, e sa Lìbia), in sas cuntzessiones minores tzinesas de Tientsin, Shangai e Amoy (conchistas de unu corpus de imbiu italianu in Tzina) e in unos àteros territòrios.
Stefán Karl Stefánsson
Stefán Karl Stefánsson (Hafnarfjörður, Iceland, 10 de trìulas, 1975 – Iceland, 21 de austu, 2018) fit unu còmicu e attore americanu.
Sèrbia
Sa Sèrbia (in serbu: Србија/Srbija) uffitzialmente República de Sèrbia (in serbu: Република Србија/Republika Srbija) est una repùblica parlamentària de s'Europa chi s'agatat in sa penìsula balcanica. Sa capitale est Belgrado.
Sa Sèrbia est mimbru de sas Natziones Unidas, de sa Organizatzione pro sa Seguresa e sa Cooperatzione in Europa e de su Cunsìgiu de Europa, de chi at ghiadu sa presidèntzia in su 2007. Est unu de sos potentziales candidados membros benidores de s'Unione Europea e unu paisu militarmente neutrale.
Geografia
Cunsiderende fintzas su Kosovo, sa Sèrbia tenet istèrrida de 88 3612 km², ma su territòriu amministradu dae s'istadu est in realidade de petzi 77.474 km². Si contant unos 7.243.000 bividores. Allàcanat in su norti cun s'Ungheria, in s'estu cun sa Romania e sa Bulgaria, in su sud cun Matzedònia de su Norte, in s'uestu cun Bòsnia e Ertzegòvina, Croàtzia e Montenegro. Su Kosovo, chi s'agatat in su sud, allàcanat fintzas cun s'Albania.
Sa regione de norti de Vojvodina, s'agatat in sa campura pannònica, mentras a s'istremu estu de sa Sèrbia s'agatat sa campura de sa Valàchia. Totu sa làcana norti-esta de s'istadu est dada dae sos montes Carpatzos. Sos montes Balcanos atraessant intames sa parte meridionale de su paisu. Sas alpes Dinàricas sighint su cursu de su riu Drina.
Istòria
Sa Sèrbia at formadu in su tempus andadu unu rennu medievale chi fiat crèschidu fintzas a si cunvèrtere in impèriu e lòmpere a massima istèrrida in su de 14 sèculos. In su de 16 sèculos su territòriu de sa Sèrbia fiat cunchistadu dae sos otomanos chi nd'ant mantentu su poderiu fintzas a su de 19 sèculos, cando, profitende de sa dibilesa de s'impèriu, sa Sèrbia aiat torradu a balangiare indipndèntzia e ammanniare su territòriu.
A pustis de sa fine de sa prima gherra mundiale si fiat aunida cun àteros territòrios balcànicos in su Rennu de Jugoslàvia.
A s'acabu de sa segunda gherra mundiale sa Jugoslàvia fiat torrada a costituire che repùblica sotzialista federale e diat aguantare aici fintzas a sos primo sannos 90, a fatu de una serie de gherras s'istadu fiat iscontzadu.
Dae su 2003 a sa Sèrbia at sighidu a s'agatare in unu istadu federale impare sa su Montenegro, chi però at votadu pro s'indipendentzia in su 2006. Dae tando s'est cunvèrtida in unu istadu indipendente nou.
Su 17 de freàrgiu 2008, su parlamentu provisionale de Kosovo, provìntzia meridionale serba a manna majoria ètnica albanesa, at declaradu indipndèntzia de forma unilaterale. Su guvernu serbu non reconnoschet galu custu cumbènnidu e sighit a cunsiderare su territòriu comente chi èsseret una provìntzia autònoma propia, denominada uffitzialmente Provìntzia Autònoma de Kosovo e Metohija, suta amministatzione de sas Natziones Unidas.
Economia
In su chi pertocat s'economia, sunt istadas medas graes is cuneguèntzias de sas gherras e de sas iscioberaduras polìticas in ue sa Sèrbia est istada portada dae su guvernu de Slobodan Milošević (isulamentu, decrèschida econòmica, perìodu longu de santziones econòmicas internatzionales, addanniamentu de sas infrastruturas natzionales e de sa lumenada de s'istadu).
Cuntantu custu, cun su redditu peròmine de 10.792 dòllaros, s'economia serba est cunsiderada de sa Banca Mundiale de livellu mèdiu-artu. Sos tassos de crèschida sunt meda artos e ammostant una economia in ammanniamentu lestru.
Demografia
Sa Sèrbia s'agatat in una crisi demogràfica de durada longa, chi torrat a coa giai a sos primos annos 90 de su de 20 sèculos. Sos tassos de mortos sunt sighidamente prus artos de sos de sas nàschidas. In sos annos 90 fiat s'istadu europeu cun prus artu nùmeru de refugiados. Custos, impare a sos disterrados internos formaiant unu perchentu intre su 7 e su 7,5% de sa populatzione totale (unu mesu milliones de pessones), e aproliant mescamente dae Croàtzia, Bòsnia e Ertzegòvina e Kosovo.
Atualmente sos serbos rapresentant s'etnia majore de s'istadu (unu 83%, esclùdidu su Kosovo). Su segundu grupu est costituidu de ungheresos, chi bivent mescamente in sa provìntzia setentrionale de Vojvodina, in ue sunt su 13% de sos bividores. Si contant unos 400-500.000 rom. Àteras minorias sunt dadas dae bosnìacos, croatos, montenegrinos, islovacos, romunos, rutenos, bulgaros, albanesos, matzedonos.
Windows 7
Windows 7 (2009) (lumen in codiche Vienna) est una versione de sa lìnia desktop/client de Microsoft Windows, ispartu ind una seria de sistemas operativos bonos a zirare in su PC, tablet PC, neetbook e laptop. A differentzia de su sistema chi lu at pretzediu, Windows Vista, su mottu no est istau "rivolussione" ma "evolussione": non de badas lu an fattu essire chin ammezoramentos pro cantu pertoccat sa cumpatibilidade de applicassiones e hardware chi ja Windows Vista podiat supportare, sicomente custu no aiat bendiu meda.
Sèrbia
Demografia
S'istadu afiantzat istoricamente sa libertade religiosa, ma prus de 80% de sos serbos sunt de religione ortodossa. Sos catòlicos sunt unu 5% e bivent mescamente in su norti. Sos musulmanos rapresentant unu 3% de sa populatzione, sos protestantes unu 2%.
Radioatividade
Sa radioatividade, o decadessimentu radioativu, est un'annatu de protzessos fìsicu-nucleares pro mèdiu de sos cales unos cantos nùcleos atòmicos instàbiles o radioativos (radionuclides) decadessent (trasmutant), in una tzerta iscuta de tempus naradu tempus de decadessimentu, in nùcleos de energia inferiore agiunghende a un'istadu de istabilidade majore cun emissione de radiatziones ionizantes in acòrdiu a sos prìntzipes de cunservatzione de sa massa/energia e de sa cantidade de movimentu. Su protzessu sighit cun lestresa variàbile in su tempus fintzas a cando sos elementos fatu·fatu prodùidos, eventualmente issos e totu radioativos, non agiùnghent a una cunditzione de istabilidade pro mèdiu de sa gai narada cadena de decadessimentu.
Colorado/logudoresu
Colorado est un istadu de su sud de sos Istados Unidos. Capitale Denver. Allacanat cun su Wyoming a nord, su Nebraska e su Kansas a nord est e a est, in su sud cun su New Mexico e s'Oklahoma a ovest cun su Utah e a sud est cun s'Arizona.
Tàtari/logudoresu
Tàtari o Thàthari (in italianu e tataresu Sassari, in catalanu Sàsser), est una tzitade de 130.000 ab. in su Cabu 'e subra de sa Sardigna, sede de sa Provìntzia de Tàtari. Sede de piscamu (diotzese de Tàtari) e de tribunale. Est sa secunda tzitade de sa Sardigna.
Natziones Celticas
Sas nassiònes tzèlticas sun trèttos in s'Europa de su Nord e de Ponente in ube si at mantèsu limba e / o tradissiones chi bènin dae sa curtura tzeltica.
Sos ses zàssos chi sun reconnòttos comente "nassiones tzelticas" sun sa Bretàgna (Breizh), Cornuvàglia (Kernow), Irlanda (Éire), s'ìsula de Man (Mannin), s'Iscòtzia (Alba), e su Gàlles (Cymru): cadaùnu tènet una limba tzèltica chi si sìchit a faveddàre o si chistionàbat fìntzas a pacu tempus fàchet. Pèri calicùna terra ibèrica de su Nord-Ovest, mascamènte sa Galìtzia, su Portugallu de su Nord e sas Asturias - nàdas pùru Gallaecia, chi cumprèndet fìntzas su Portugallu tzentrale - est tènta in cussìderu pro mòre de sa curtura e istòria issòro; cuffòrma sos atteros trettos, peròe, in cùghe su tzèlticu ch'est iscumpàrtu dae tempus meda. Innàntis de sas populassiones germanicas e de sos tempos chi sa Roma antica aìat cumintzàu a si mògher contr'a sas atteras terras pro sìche las ingurtìre, una parte manna de s'Europa fit tzèltica.
1616
S'annu 1616 ((MDCXVI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Burlington
In sa tzitade s'agatat una universidade, sa Vermont University, cun unu istitutu agràriu de importu.
In Burlington sunt nàschidos su filosofu John Dewy e su serial-killer Ted Bundy.
Tzisgiordània
Sa Tzisgiordània o Cisgiordània (literalmente "sa parte a inoghe de su riu Giordanu"; in àrabu: الضفة الغربية‎, aḍ-Ḍiffä l-Ġharbīyä; in ebràicu: הגדה המערבית‎?, HaGadah HaMa'aravit o, semper in ebràicu e ufitzialmente pro s'Istadu de Israele יהודה ושומרון, Yehuda ve'Shomron, traduidu Giudea e Samaria; in inglesu naradu West Bank, "s'oru otzidentale") est unu territòriu chentza de bessida a su mare in s'oru otzidentale de su riu Giordanu, in s'Oriente Mèdiu. Faghet parte, paris a sa Fròngia de Gaza, de is "territòrios palestinesos" e de sa regione istòricu-geogràfica de Palestina.
In antis de sa Gherra Manna, sa zona como connota comente a Tzisgiordània fiat in suta de su domìniu otomanu, comente parte de sa provìntzia de Sìria. In su 1920, in sa cunferèntzia de Sanremo, sa vitòria de sas fortzas alliadas dd'aiat assignadu a sa soberania de su Mandadu britànnicu de sa Palestina. Sa Gherra àrabu-israeliana de su 1948 aiat bidu sa criatzione de Israele in una cantas partes s'ex Mandadu, mentras sa Tzisgiordània fiat istada conchistada e annèssida a sa Transgiordania chi a coa si fiat fata Giordània. Sos acòrdios de armistìtziu de su 1949 ant definidu is làcanas suas ad interim.
De su 1948 a su 1967, sa zona fiat abarrada suta controllu giordanu, e sa Giordània no at rinuntziadu ufitzialmente a is pretesas suas in s'àrea fintzas a su 1988. Sas rechertas de sa Giordània non fiant mai reconnotas dae sa comunidade internatzionale, francu su Regnu Unidu. Sa definitzione de is làcanas fiat istabilida a pustis de s'istipulatzione de s'armistìtziu de Rodi, cando fiat definida dae sas lìnias de "sessade su fogu" intre sos esèrtzitos israelianu e giordanu. De su 1967, a segus de sa Gherra de is Ses Dies, sa parte majore de sa Tzisgiordània est andada suta de ocupatzione militare israeliana, mancari siat pretèndida pro intreu de s'Istadu de Palestina, andende a costituire paris a sa Fròngia de Gaza is gai fentomados territòrios palestinesos ocupados dae sos israelianos.
Windows 8
Windows 8 (2012) est unu sistema operativu de sa familia Windows chi Microsoft at isvilupau, e est su sichidore de Windows 7. Essiu in su 2012, si atzapat in battor editziones: Windows 8, Windows 8 Pro, Windows 8 Enterprise e Windows RT. Sa novidade manna est chi tenet un'interfaccia grafica nova in tottu e pro tottu chi si basat issupra su limbazu de design Microsoft e si assimizat meda a cudda de Windows Phone.
Cinderella
Cinderella est unu film de fantàsia musicale animadu americanu, prodùidu dae sa Walt Disney Productions e bessidu cun sa RKO Radio Pictures. Basadu subra s'omònima conta de fadas frantzesa Chisineddula iscrita dae Charles Perrault, est su de 12 longumoteràgios animados de sa Disney.
Bianca Pitzorno
Bianca Pitzorno est un'iscrittora printzipalmente pro pizinnos.
Sa serie Gli amici di Sherlock
Aiat pubricadu una serie de 12 contos regoltos poi cun su titulu Friends of Sherlock e calicunu l'aiat iscritu umpàre a Roberto Piumini.
Andrea Parodi
Andrea Parodi (Portu Turre, su 18 de triulas de su 1955 – Casteddu su 17 santu aine 2006) est istadu unu cantadore sardu.
Si fit diplomadu Allievo Capitano di Lungo Corso in s'Istituto Tecnico Nautico de Portu Turre. In su 1977 aiat fundadu cun atteros kimbe de Tàtari su gruppu Coro degli Angeli, e cun su nùmene Sole Nero in sos annos 1980 aìana fattu de spalla e incisu in istudiu cun Gianni Morandi. Fit sa oghe 'e sa band Tazenda.
Lei
Lei est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro, s'agatat a 500 metros subra su mare e giughet 601 bividores.
Su nùmene
Agatamus pro sa prima borta su nùmene de sa bidda in su Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu iscritu Lee. Si pensat chi siat de orìgine protosarda ma non s’ischit ite cheret nàrrere. Vitòriu Angius, cando faeddat de sa bidda, impreat sos nùmenes Lei, Lehey o Leri.
Su sartu
Lei est una bidda de su Màrghine, a 456 metros subra de su mare; su territòriu est mannu 19,01 km cuadrados. B’istat pagu prus o mancu 600 persones. Alindat cun Golothene e Silanos.
Su territòriu est su bonu fatu de montigros e montes: si passat dae sos 300 metros de “su pranu ’e Pattada” a sos 1118 de Punta Lameddari (sa Turrita), sa segunda punta prus arta de su Màrghine. Ma non tocat a si nd’ismentigare mancu de Punta Primaghe (1088 m) e de Sa Rocca Longa (1073 m).
Bi passant rios modas, unos cantos sunt afluentes de su Tirsu: Pischina Idru, Barrusile, Pedru Facchetta, Attareo, Canale.
In su sartu agatamus buscos de suèrgiu, èlighes e chercos seculares ma b’at finas àteras ratzas tìpicas de sos montes comente aera, lazarola de monte, murichessa, colòstrighe.
In sas partes prus artas agatamus finas erba sorighina, pruvinca, sue mele e chibudda agreste.
Sos animales sunt sos chi agatamus belle semper in sos ambientes mediterràneos.
Istòria
Sas orìgines de Lei sunt antigas meda e b’at testimonias de su tempus prenuràgicu, nuràgicu, pùnicu, romanu e medievale. Chi s’òmine siat arribadu a Lei giai a sos tempos de sa preistòria est provadu dae sas cosas agatadas in localidade Su Furrigheddu e Muros: istrales, ossidiana, bratzales de brunzu chi oe sunt costoidos in su Museu Sanna de Tàtari e in su de Casteddu; àteros sunt costoidos in colletziones de gente privada. Finas La Marmora e Angius ant faeddadu de su chi est istadu agatadu inoghe e mentovant nuraghes e ruinas de pòpulos antigos: de custos galu oe non si nde connoschet su nùmene.
Giovanni Spano puru faeddat de Lei e de s’aneddu de brunzu cun una gemma isculpida e unu cavalieri disignadu, agatadu in localidade Santu Martinu. Semper issu ammentat sos arrastos de fundamenta de domos in localidade Pala ’e Rocca, acanta a sa bidda. Segundo Spano pedras medas nde fiant istadas leadas dae in ie e torradas a impreare; in cussa matessi ocasione aiant agatadu unos cantos soddos, brùnias, brunzos e mìssiles de terralla. Mentovat finas su chi est istadu agatadu in su 1871 in localidade Nodu Biancu: vasos, soddos imperiales de brunzu, duas lòrigas mannas de prata.
Terrallas e àtera mobìlia medievale sunt, imbetzes, istadas agatadas acanta a sa crèsia de Santu Micheli.
In su milli Lei faghiat parte de sa curadoria de Otzana. In tempus giuigale aiat fatu parte in antis de su Giuigadu de Logudoro e, a pustis, de su de Arborea. In su tratadu de paghe intre sos Aragona e sos Arborea, in su 1386, Lei fiat de cussas biddas a s’ala de sos Arborea.
Finas a su 1504 faghiat parte de sa diòtzesi de Otzana cando chi como faghet parte de cussa de S’Alighera.
In su 1478, cando sa Sardigna fiat guvernada dae sos aragonesos in antis e dae sos ispagnolos a pustis, sa bidda fiat intrada a faghere parte de s’Encontrada de su Màrghine, in su Cabo de Sacer y Logudor. Coladu su tempus ispagnolu Lei, chi in su 1700 fiat parte de su Marchesadu de su Márghine, fiat istada dada in fèudu in antis a sos Pimentel e a pustis a sos Tellez-Giron chi si dd’aiant tenta finas a su 1839.
S'economia
In Lei b'at betzos medas; sa gente moet onni die pro resones de traballu, àteros si nch'andat pròpiu dae sa bidda.
Dae carchi annu ant torradu a iscobèrrere s'interessu pro sa tessidura e impreant materiales comente lana de berbeghe, cotone e linu chi colorant comente faghiant in antighidade, cun sas erbas.
Tenet importàntzia manna sa produtzione de su pane, in sas variedades tìpicas de sa bidda: sa fresa, sos cocos, su tzichi.
Sas festas
Mancari su patronu de sa bidda siat Santu Pedru, sa festa manna est sa de Santu Marcu, festadu su 24 e su 25 de abrile e finas sa segunda domìniga de cabudanni.
Su 24 sos fideles andant a crèsia in protzessione, acumpangiados dae sos cadderis e portant sos panes tìpicos de Santu Marcu (sa cogone 'e Santu Marcu), pane de sìmula, pintados cun frores e pugioneddos; benit postu subra de cannas e imbelletadu cun frocos colorados.
Prus pitica ma semper de importu est sa festa de Santu Sidore, festadu in su mese de maju.
Persones nòdidas
Intre sos lejesos famados s’ammentat Aldo Tanchis, s’iscritore, sagista e iscenegiadore nàschidu in Lei in su 1955. In su 1981 est essidu su primu libru suo, L’arte anomala di Bruno Munari. De issu s'ammentant finas àteras òperas comente su romanzu Pesi Leggeri de su 2001. At traballadu paris cun Enrico Pau a s’opereta musicale II brutto anattrocolo, posta in mùsica dae Giorgio Gaslini, Pàulu Fresu e dae sa cantante Maria Pia De Vito e s’orchestra jazz de sa Sardigna dae ue nd’at essidu duos CD.
Efetu trenu
S'efetu trenu est un'efetu particulare de sa ghitarra imbentadu in sos annos setanta de su sègulu coladu dae Santino Rocchetti su ghitarrista e cantadore bitervesu.
Zimbabwe
Su Zimbabwe (pronuntziadu [zimˈbabwe]), ufitzialmente Repùblica de su Zimbabwe, est un'istadu de s'Àfrica meridionale, cun capitale in Harare (nodida fintzas a su 1980 cun nùmene de Salisbury). Limbas ufitziales sunt s'inglesu, su shona, su ndebele de su norte prus àteras 13 limbas locales.
Postu intre is frùmenes Zambesi e Limpopo, su Zimbabwe tenet istèrrida de 390.757 km² e contat unos 12.571.454 bividores. Est un'istadu chentza de bessida a su mare, allàcanat in su norte cun su Zàmbia, in s'estu cun su Mozambicu, in su sud cun su Sudàfrica e in s'ovest cun su Botswana. Fintzas a su 1979 est istadu nodidu che a Rhodèsia Meridionale o prus simpremente Rhodesia.
Istòria
Is bividores originales fintzas a is migratziones bantùs in su de 9 sèculos fiant is pòpulos khoisan. Durante is de 13 e de 14 sèculos is bantus aiant costituidu s'Impèriu Monomotapa in custu territòriu otenende un'importu mannu. Cando in su 1607 su re de s'impèriu aiat cuntzèdidu a is portughesos s'isfrutu de su sutaterra de sa zona, giai s'agataiat in decaida, ma gràtzias a is minas de oro e a su cummèrtziu de iscraos, fiat resissidu a mantènnere unu cummèrtziu cun s'otzèanu Indianu.
A sa fine de su de 19 sèculos is inglesos dirigidos dae Cecil Rhodes aiant cumintzadu sa colonizatzione de sa regione tenende comente a obietivu s'isfrutu de is minas. Sa richesa de custa terra at atràidu europeos medas fende de manera chi sa populatzione bianca dominaret su paisu. In su 1921 fiat proclamada sa colònia autònoma de Rhodèsia de su Sud. In su 1953 su Regnu Unidu, timende sa majoria niedda, aiat criadu sa Federatzione de Rhodèsia e Nyasalàndia cumposta dae is duas antigas Rhodèsies, sa de su norte e sa de su sud, e Nyasalàndia (s'atuale Malawi). In su 1964 su Regnu Unidu aiat cuntzèdidu s'indipendèntzia a sa Rhodèsia de su Norte, ma dd'aiat denegada a sa Rhodèsia de su Sud. Un'annu a pustis su primu ministru Ian Smith aiat decraradu unilateralmente s'indipendèntzia de Rhodèsia de su Sud, emanadu una costitutzione noa e adotadu su nùmene de Repùblica de Rhodèsia.
In su 1969 una minoria bianca aiat votadu in referendum a favore de sa repùblica che a forma de guvernu cun una costitutzione noa. In s'annu a sighire fiat decrarada sa Repùblica, ma no fiat reconnota nen dae su Regnu Unidu nen dae s'ONU. Pagu a pustis fiant comintzados is cunflitos in su paisu, su chi diat acabare in una gherra sambenosa chi fiat durada prus de deghe annos. In su 1979 si cuncordat unu tregu (Acòrdios de Lancaster House) e, a pustis de un'annu, sa majoria niedda fiat resissida a votare sa prima borta in unas eletziones, resurtende elègidu primu ministru su pìscamu moderadu Abel Muzorewa, chi aiat batiadu a su paisu cun su nùmene de Zimbawe-Rhodèsia e aiat cuncordadu de atzetare una transitzione provisòria cun unu guvernadore britànnicu pro pòdere cunvocare eletziones in s'annu a fatu.
In su 1980 su paisu aiat otentu s'indipendèntzia numenende·si Repùblica de Zimbawe e sas eletziones fiant bintas dae s'Unione Natzionale Africana de Zimbawe, su ZANU.
Su 12 de austu de su 1984 su ZANU aiat instauradu un'Istadu Sotzialista cun sistema de partidu ùnicu e duos annos a pustis Mugabe aiat annuntziadu mesuras pro acabare cun sos iscannos ocupados dae is biancos in s'Assemblea. Su 2 de nadale de su 1987 Robert Mugabe fiat numenadu Primu Presidente esecutivu de su paisu e diat a èssere torradu a elegire in su mese de martzu de su 1990. In su 1991 sa ZANU aiat abbandonadu ufitzialmente sos ideales sotzialistas, e aiat promòvidu una riforma agrària chi permiteret de pònnere in manos istatales is propiedades mannas de is biancos. Sa forma comente fiant realizados is ispròpios fatu·fatu est istada cuntierrada, tantis pro sa forma violenta de ocupare custas propiedades comente fintzas pro sa manera de ddas partzire e ddas amministrare una borta ocupadas. Organizatziones internatzionales vàrias, grupos indipendentes de deretos umanos e su partidu polìticu prus mannu de opositzione, su Movimentu pro su Cambiamentu Democràticu, ant protestadu contra de sa falta de trasparèntzia e su sistema de torrada assignare de custas terras.
Is resurtados de is eletziones de s'annu 1996, chi aiant torradu a cunfirmare Mugabe (in càrriga dae su 1981) fiant postos in duda in setores oposidores, tantis internos aici comente esternos. Su guvernu de Mugabe at dèpidu fàghere fronte a una opositzione semper prus manna, a cunsighidu fintzas de sa crisi econòmica chi bivit su paisu. Su guvernu cunsìderat chi is pressiones otzidentales subra Mugabe siant frutu de is relatos econòmicos creschende cun sa Cina e a perricas intre Cina e Istados Unidos pro atzèdere a is richesas enormes de su sutaterra de Zimbawe.
Su 3 de freàrgiu de su 2015 su Human Right Watch de is Natziones Unidas at denuntziadu chi su guvernu de Zimbabwe at utilizadu sa fortza, sa violèntzia e s'impedimentu a s'atzessu a s'agiudu umanitàriu cun unos 20.000 isfollados de sos allagamentos de sa bassina Tokwe-Mukorsi de freàrgiu de su 2014. Sa resone de custas medidas diat èssere s'intentu de ddos torrare a aposentare in un'àtera zona pro fraigare prantedos de canna de tzùcaru. S'osservatòriu pro is deretos umanos de s'ONU at redatadu unu documentu de 57 pàginas denuntziende sa violatzione de is deretos umanos de is isfollados.
Camminu de paza
Su Camminu de paza est sa galàssia a sa cale apartenet su sistema solare; est sa galàssia pro antonomàsia, ca su nùmene derivat de su gregu galaxias, latteo, impreadu in època grega pro la designare.
Trìulas
Trìulas est su de sete mese de su calendàriu gregorianu. Comente narat sa paraula est su mese de sa triulera, in tempos cando no bi fint sas trèbbias e triulaiant cun sos animales (boes, caddos o ainos).
Camminu de paza
In base a sos istùdios prus reghentes paret chi sa Galàssia siat, dae unu puntu de bista -in manera istrinta- morfològicu, una galàssia a ispirale istangada, overas una galàssia assentada dae unu nùcleu rugradu dae un'istrutura a forma de istanga de sa cale naschent sos bratzos de ispirale chi sighint un'andanta logarìtmica; est su membru printzipale, paris cun sa Galàssia de Andromeda, de su Grupu Locale, un'ammenta de galàssias chi cumprendet, ultres a sas duas in antis tzitadas, sa Galàssia de su Triàngulu e una chimbantina de galàssias minores, printzipalmente nanas.
In base a sos istùdios prus reghentes paret chi sa Galàssia siat, dae unu puntu de bista istrintamente morfològicu, una galàssia a ispirale istangada, overas una galàssia assentada dae unu nùcleu rugradu dae un'istrutura a forma de istanga de sa cale si dipartono sos bratzos de ispirale chi sighint un'andanta logaritmico; est su membru printzipale, paris cun sa Galàssia de Andromeda, de su Grupu Locale, un'ammenta de galàssias chi cumprendet, ultres a sas duas in manera pretzedente tzitadas, sa Galàssia de su Triàngulu e una cinquantina de galàssias minores, printzipalmente nanas.
In s'astronomia osservativa, su tèrmine designat sa leca banda luminosa biancastra dae s'aspetu de late (o de paza) chi rugrat in manera diagonale s'isfera de su chelu, formada dae sos isteddos e dae sas nebulosidades situadas in su discu galàticu matessi. Su Caminu de paza est prus brillante in diretzione de sa costellatzione de su Sagitàriu, ue s'agatat su tzentru galàticu, su cale no est però visìbile a càusa de sa surzidura de sa lughe a banda de sas prùeres carcas presentes in cussa diretzione.
In su cursu de s'istòria medas mitos e legendas sunt sortos pro ispiegare s'orìgine de su Caminu de paza: de su late de Era chi allatat Eracle in sa mitologia grega a su Gange etèreu de s'Ìndia; immaginada dae Democrito e dae sos astrònomos àrabos comente a un'iscia de isteddos larganos, est istadu reconnotu comente a tale de Galileo Galilei e, de sighida, dae istudiosos e filòsofos comente a Immanuel Kant, William Herschel e Lord Rosse.
Osservatzione dae sa Terra
Osservende su Camminu de Paza dae sa Terra, isterrijadu in unu de sos bratzos suos de ispirale, issa aparit in su chelu noturnu comente a una fasca crara de lughe bianca chi cursat de rugradis s'intrea furriada de su chelu, ue s'acaddat unu nùmeru de isteddos majore chi in sas àteras àreas de su chelu e chi aparit de aspetu lebiamente diferente a segunda de s'emisferu in cale nche s'agatat. Numerosas interrutziones in sa continuidade sua sunt causadas dae sa presèntzia in prus puntos de nebulosas iscuras e prùeres chi iscurant sa lughe de sos isteddos prus larganos. Su tratu prus luminosu torrat a rùere intre sas costellatziones de Ofiuco, Iscorpione e Sagittario, est a nàrrere in diretzione de su tzentru galàticu; numerosos unos àteros puntos brillantes si disponent a nord e a sud de su tzentru, in piessignu su tratu costituidu dae su Bratzu de su Tzignu, in s'omònima costellatzione, e de su Bratzu de sa Carena-Sagittario, in sa costellatzione de sa Carena.
In manera relativa a s'ecuadore de su chelu, su Camminu de Paza colat in s'estremu suo a nord in sa costellatzione de Cassiopea e in s'estremu a sud in sa costellatzione de sa Croce de su Sud. Custu disponimentu est dèpidu a su mannu inclinu relativu intre su pranu orbitale de sa Terra (s'eclittica, overas su pranu fundamentale de su Sistema Solare) e su pranu ecuatoriale de sa Galàssia. In realidade, a càusa de su fenòmenu de sa precessione de sos ecuinòtzios, custu inclinu de su Camminu de Paza vàriat in manera sensìbile a segunda de sas èpocas, creschende o diminuinde si s'asse de rotatzione terrestre s'acùrtziat o s'istèsiat de sa matessi iscia de su Camminu de Paza; in s'època nostra, s'inclinu suo est in lenta ma costante crèschida. In s'època precessionale oposta a sa nostra (tra 13 000 annos o fintzas 13 000 annos faghet), s'inclinu de su Camminu de Paza diminuit.
Su Sennore de sos Aneddos
Su Sennore de sos Aneddos (in inglesu The Lord of the Rings) est unu contu de fantasia iscritu in ses libros dae John Ronald Reuel Tolkien cumintzande dae su 1954. Est partzidu in tres partes: sa Cumpanzia de s'Aneddu (The Fellowship of the Ring), sas Duas Turres (the Two Towers) e sa Torrada de su Re (The Return of the King).
Tolkien at fintzas imbentadu pro su contu duas limbas de sa zente elfa, chi si narant Quenya e Sindarin.
Peter Jackson at cunvertidu su contu in sos annos 2001, 2002 e 2003.
Henry David Thoreau
Henry David Thoreau (Concord, 15 de ennalzu 1817 – Concord, 4 de abrile 1862) est istadu unu filòsofu e iscritore americanu.
Butera
Butera est unu comunu de 4.897 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Pol Pot
Pol Pot (nàschidu Saloth Sar, 19 de maju de su 1925 - mortu su 15 de abrile de su 1998) est istadu unu ditadore comunista cambozanu, lìderu de s'organizadura de terrore de sos Khmer Rujos. Su rezìmene suo, duradu tres annos (dae su 1976 a su 1979) est amentadu comente unu de sos prus sambenosos de s'istòria: sas isecutaduras massivas, su traballu fortzadu, s'alimentadura iscassa e s'assistèntzia mèdiga mala aiant causadu sa morte de unos duos milliones de cambozanos, est a narrer a inghìriu de su 25% de sa pobuladura. Pol Pot est mortu in su 1998 in s'ìnteri chi s'agataiat in detenimentu bivimentale.
Luigi Nono
Luigi Nono (Venezia 29 de bennarzu 1924 – Venezia 8 de maiu 1990) est istadu unu cumposidore italianu de mùsica contemporanea.
Sos primos annos
Naskidu in Venezia ind'una familia benestante, nebode de unu istimadu pittore. Nono aiat comintzadu a leare leziones de mùsica cun Gian Francesco Malipiero in su 1941 in su Cunservatoriu de Venezia inue, tra sas ateras cosas, fit bintradu in cuntattu cun sa tradizione de sos madrigales rinascimentales. Poi 'e s'esse' laureadu in Legges in s'Universidade de Padova, fit istadu incoraggiadu a sa composizione dae Bruno Maderna.
Yamato nadeshiko
Yamato nadeshiko (やまとなでしこ o 大和撫子) est una paragula giapponesa chi inditat sa pessonificatzione de sa femina giapponesa idealizada, o sa laude de sa bellesa feminina giapponesa chi si intendet prus "pura". Est una metafora chi biet sos frores, bidu chi ponet a pare sos faveddos Yamato, su lùmen anticu de su Giappone, e nadeshiko, chi est una pranta chi sa comunidade issientifica connoschet comente Dianthus superbus e chi su kanji suo si podet bortare, in sardu, comente "pitzinna galana".
Gherra tzivile americana
Sa gherra tzivile americana, nodia fintzas comente gherra de ischirriamentu americana, l'an gherrada sos Istados Unidos tra su 1861 e su 1865 sendesi partios in s'Unione, chi rapresentabat su Nord (sos Yankees), e in sa Cunfederassione de sos Istaos de America (CSA), su Sud o sos Reberdes (sos Dixies). Sa gherra l'at binta, a sa fine, s'Unione.
Yamato nadeshiko
Su faveddu si impreat pro inditare, a s'ispissu, una pitzocca chi est zovana e timida e, oje in die, de manera nostalgica pro laudare su chi bi aiat de bonu innantis in sas giapponesas, cosa chi est semper prus diffitzile a atzappare. De cada manera, Nadeshiko Japan est fintzas su lùmen de s'iscuadra feminina giapponesa de fùbalu.
Universidade Federal de Minas Gerais
S'universidade fit istada fundada in su 1927.
1785
S'annu 1785 (MDCCLXXXV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sàpadu segundu su calendàriu gregorianu.
Kentucky
Su Kentucky (/kɨnˈtʌki/), uffitzialmente Commonwealth of Kentucky, est unu istadu de sos Istados Unidos de Amèrica, postu in sa regione de Tzentru-Sud-Estu. sa capitale est Frankfort, sa tzitade prus manna Louisville.
Est su de 37 prus istèrridos istados e su de 26 prus populadu de sos 50 de sa federatzione.
Su Kentucky contat su nùmeru majore de esemplares de cherbos e de dindos in sa natzione.
Austu
Austu o Agustu est su de oto mese de su calendàriu gregorianu.
Einstèiniu
S'einstèniu o einstèiniu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 99 e sìmbulu Es.
Austu
Su bíndhighi de austu est sa festa nódida (s'Assunta), tzerriada fintzas mesaustu.
Einstèiniu
Pigat su nùmene de Albert Einstein e non tenet usos nòdidos. Istùdios condutps subra 253Es ant ammustradu chi su cumportamentu chìmicu de s'einsteinio est su de un'elementu trivalente.
Edade moderna
S'edade moderna est sa de bator de sas tapas comente si dividit segundu sa traditzione s'istòria in Otzidente segundu s'istoriografia frantzesa. Su cumintzu de s'Edade Moderna si podet fissare intre sa Ruta de Costantinòpoli (annu 1453) e s'Iscoberta de sas Amèricas (annu 1492), e sa fine sua in sa Rivolutzione Frantzesa (annu 1789), candu aiat comintzadu a nàschere unu sistema econòmicu nou, su mercantilismu. In custa prospetiva, s'edade moderna benit a èssere su perìodu de sos balores de sa modernidade (su progressu, sa comunicatzione, sa resone) contrasemper a su perìodu de in antis, s'edade mèdia, chi s'identìficat prus che totu comente una parèntesi istòrica dominada dae incuida culturale e sotziale, e oscurantismu. S'ispiritu de s'edade moderna aiat chircadu relatos suo in unu passadu anteriore, s'edade antiga. Dae una prospetiva prus globale, s'edade moderna at marcadu su momentu de s'intregatzione de duos mundos umanos chi fiant abarrados de su totu abandados durante prus de 20.000 annos: Amèrica, su Mundu Nou, e Euràsia e Àfrica, su Mundu Betzu.
Su fratzionamentu polìticu caraterìsticu de su mundu medievale fiat andadu lassende su passu a su cumpàrrere de istados poderosos poderados dae monarchias autoritàrias e assolutas. A sa fine, sa sièntzia e sa tecnologia aiant comintzadu a si liberare de sos pregiudìtzios antigos e, in cunsighèntzia, aiant otentu una connoschèntzia prus profunda de sa natura, pro dda pònnere a su servìtziu de su progressu.
Campofranco
Campofranco est unu comunu de 3.196 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Amerìtziu
S'amerìtziu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 95 e sìmbulu Am. S'amerìtziu est un'elementu metàllicu radioativu sintèticu de sa famìlia de sos atinòides, otentu bombardende su plutòniu cun neutrones. Est istadu su de bator elementos transurànicos a èssere iscobertu. Pigat su nùmene de s'Amèrica, in analogia cun s'euròpiu.
Boise
Boise (/ˈbɔɪsi/) est sa capitale e sa prus manna tzitade de s'istadu federadu de s'Idaho, in sos Istados Unidos de Amèrica. Est fintzas sea de sa Contea de Ada.
Boise s'agatat in su Sud de s'istadu, posta in sa riba de su frùmene omonimu, cun populatzione de unos 215.000 abitantes. S'àrea metropolitana tirat a chimbe conteas cun unos 616.000 residentes.
Boise est sa de 3 àrea metropolitana in sa regione de Nord-Ovest Patzìficu, in fatu a Seattle e Portland.
Montevideo
Montevideo est sa tzitade pius manna, sa capitale e su portu printzipale de s'Uruguay. Tenet una populatzione de 1.338.408 pessones (cun totu s'àrea urbana 1.968.324).
1873
S'annu 1873 (MCMLXXIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in mèrcuris segundu su calendàriu gregorianu.
Giuanne Battista Scalabrini
Giuanne Battista Scalabrini (Fino Monasco, 8 de trìulas 1839 – Piacenza, 1 de làmpadas 1905) est istadu piscamu de Piacenza. At iscobertu s'importantzia de s'imigratzione italiana a sa fine de su 1800 e a s'incomintzu de si 1900. At cherfidu dare a custos italianos, poberos emigrantes, un 'agiudu religiosu e puru materiale, e at fundadu una cogregatzione religiosa, connoschida comente Sos Iscalabrinianos. At fattu duos biazos, unu in sos Istados Unidos (1901) e unu in Brasile (1904). Est istadu beatificadu in su 1997.
Edade antiga
S'edade antiga est unu perìodu traditzionale, meda impitadu in sa periodizatzione de s'istòria umana, definidu dae s'artziada e de s'isvilupu de is primas tzivilizatziones chi ant tentu iscriidura, naradas pro custu tziviltades antigas. Traditzionalmente est istadu su perìodu de inghitzu de s'istòria propiamente narada, comintzada cun s'imbentu de s'iscriidura, pretzèdida de sa preistòria. Segundu unos cantos ischemas de classificatzione esistet una tapa narada protoistòria, intre sa preistòria e s'edade antiga, definida dae s'artziada de is primas tzivilitades chentza de iscriidura.
Durante s'edade antiga fiant nàschidas e si fiant isvilupadas chentos de tziviltades de importu manni in totu is continentis, medas de chi aiant ingenneradu produtos, istitutziones, connoschèntzias e balore chi galu oe in die s'agatant presentes in s'atualidade, dae sos Sumeros ( su de 4 millèniu a.C.) e s'Antigu Egitu, passende pro is tziviltades vèdicas in Ìndia, sa Tzina Antiga, is Gregos e Romanos, s'impèriu achemènide in Pèrsia, s'impèriu Khmer in Indotzina e medas àteros.
In su cursu de s'Edade Antiga fiant pesadas tzitades e fiat abiadu su protzessu de urbanizatzione, s'Istadu, su deretu e sa lege, comente fintzas religiones mannas comente su buddismu e su giudeu-cristianèsimu.
Fròngia de Gaza
Sa Fròngia de Gaza (in àraba: قطاع غزّة, Qiṭāʿ Ḡazza; in ebreu רצועת עזה, Retzu'at 'Azza) est una fròngia de terra chi pertenet a sa natzione de Palestina, e chi s'agatat a su sud-ovest de s'Istadu de Israele. Tenet istèrrida de 365 km², pro unos 1.760.000 bividores e faghet làcana cun s'Egitu in su sud-ovest, cun s'Israele in s'estu e norte, e in s'ovest si ghetat a su Mediterràneu
In s'annu 2005, sas FDI si nde sunt retiradas. In die de oe custu territòriu est guvernadu dae su movimentu Hamàs. Est unu territòriu palestinesu autoguvernadu chi, paris cun Tzisgiordània faghet parte de s'Autoridade Natzionale Palestinesa, definida in sos Acòrdios de Oslo e in sa risolutzione 1860 de su Cussìgiu de Seguresa de sas Natziones Unidas, chi est istada ammìtida dae s'Assemblea Generale de sas Natziones Unidas che Istadu cun s'istatutu de ossevadore suta nùmene de "Istadu de Palestina".
Porcu sardu
Su porcu sardu est una ratza de porcu tipica de sa Sardigna. Est in sa lista de sas ratzas autoctonas in Italia.
Istoria
Sa ratza paret chi siat giai presente in Sardigna dae su Neoliticu (mill. de VI A.C.). Ossos agatados narant chi su porcu sardu bi fit in edade nuraghesa (1800-238 A.C.) puru; a pustis, a tempus de sos romanos antigos, aìant fatu pascher meda su porcu.
In edade mèdia, in su segulu de XIV, bi at testimonia chi ponet regulas a pesare su porcu (Codighe Rurale de Marianu IV, judiche de Arbaree, e Carta de Logu de sa judichessa Elianora de Arbarèe).
Dae s'epoca moderna a oe, in su sartu de sa Sardigna est traditzione a pesare calicunu porcu: dontzi familia chi bivet in campagna tenet a su mancu unu porcu masedu. Sa ratza est presente, subratotu, in sos padentes e pianos artos de su tretu de Nugoro e de s'Ozzastra, ma fintzas in su sartu de Tàtari, Campidanu e Sarrabus. A su solitu, si faghet crescher ind un'istadu areste o casi.
Su piemontesu Francesco Cetti, in su 1774, lu descrivìat gai: "la coda non è torta, come suole, né breve, ed ignuda, ma pende diritta, grossa, lunga oltre al ginocchio, piena di setole e pare la coda di un cavallo..., ma sopra il fil della schiena le setole istanno ritte quasi una lamina..."
- 1774, F.Cetti
In su 8 de lampadas de su 2006, ant reconnoschidu sa ratza de manera ufitziale cun su D.M. n. 21664.
De su porcu o mannale si bogat sa carre e si nde faghet, prus chi ateru, prisutu e sartizza a loriga.
Marianopoli
Marianopoli est unu comunu de 1.990 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Illinois
Tres presidentes de is Istados Unidos benint de s'Illinois: Abraham Lincoln, Ulysses S. Grant e Barack Obama. Ronald Reagan aiat sighidu carriera polìtica in Califòrnia, ma est istadu su solu presidente nàschidu e crèschidu in Illinois. S'Illinois tenet luminada de signaladore de s'andeju in chistiones sotziales, culturales e polìticas.
Is nomìngios sunt "Land of Lincoln" (Terra de Lincoln) e "Prairie State" (Istadu de sa Prateria). Est su de 5 prus mannos istados e su de 25 prus populados de sos 50 istados aunidos.
Geografia
Allàcanat in su norte cun su Wisconsin, in su norte-estu bessit in su lagu Michigan, in s'estu tenet làcana cun s'Indiana, in sud-est cun su Kentucky, in su sud-uestu e uestu cun su Missouri, in su norte-uestu cun s'Iowa.
Istòria
Mancari oe sa manna parte de sos bividores istent a giru de Chicago, in su norte, sa prima zona de s'Illinois chi est istada ocupada de europeos est sa de s'uestu e de sud fache a norte. Is primas cussòrgias de colonizadores, chi beniant mescamente de Kentucky, torrant a coa in is primos annos de su sèculu de 19. Fiat fatu istadu in su 1818. In is deghinas de annos chi fiant sighidos sa populatzione est crèschida meda gràtzias a s'arribu de emigrantes tedescos e isvedesos.
In su sèculu de 20, intre is duas gherras mundiales, s'istadu at connotu isvilupu de s'indùstria in su norte e est istadu tzentru mannu de manìgiu. Sa populatzione s'est fintzas arrichida de bividores de orìgine afro-americana.
Economia
S'Illinois tenet economia disvariada, ma est prus isvilupada in s'àmbitu de is trasportos. Su portu de Chicago, in su norte connetet s'istadu a àteros portos de importu chi bessent in sos lagos mannos, cun s'ocèanu Atlànticu peri su frùmene Santu Larentzu e peri su frùmene Illinois cun su Mississippi. S'aeroportu internatzionale de sa tzitade est unu de is prus trafigados de su mundu. In sa parte tzentrale e meridionale de s'istadu s'agatant tzitades industriales pitias, ma susetotus coltivos. Medas fintzas is risursas naturales, comente carbone, linnàmene, petròliu.
Casteddu de Is Pratzas
Istadu atuale
Oe in die s'agatat in istadu de ruina, ma est istadu de reghente ogetu de unu cunsolidamentu cunsistente (in su 2000) e de unas cantas campagnas de iscavos (pro sa Subrintendèntzia archeològica de is provìntzias de Casteddu e Aristanis) durante is cales sunt istados batidos a sa lughe repertos istraordinàrios e partes de su frunimentu architetònicu. Is repertos sunt espostos in is salas de su museu comunale multimediale denominadu MudA. Is ruinas de sa fortilesa sunt atualmente visitàbiles cun s'agiudu de una audioghia partende dae su museu MudA. Si podent visitare gràtzias fintzas a s'istradighedda fraigada dae s'ex sìndigu Alessandro Melis, architetu e insegnante de istòria de s'arte in su litzeu Marconi-Lussu de Santu 'Èngiu.
Giambattista Vico
Vida e oberas
Meda de sa notiscias subra sa vida de Vico sunu leadas dae sa Autobiografia (1725-28) chi issu aiad iscrittu sighende su modellu de sas Cunfessiones de Sant'Austinu. Dae cust'obera Vico nd'aiad isgancelladu tottu sos riferimentos a sos interessos suos, de cando fit giovaneddu, pro sas dottrinas atomisticas e pro sa filosofia cartesiana chi si fin diffusas in Napoli ma chi fin istada subitu repressas dae sa censura de sas autoridades tziviles e religiosas.
Irene Coghene
Irene Coghene (s'Alighera, 1982) est un'ativista culturale pro sa limba e sa cultura aligheresas.
Laureada in Deretu pro s'Universidade de Tàtari in su 2008. Oe traballat in un'azienda immobiliare de sa famìlia sua ma est istada coinvolta in s'Ufìtziu Linguìsticu de sa Domo comunale de s'Alighera. In s'interi, est coordinadora territoriale in s'Alighera de sa Plataforma per la Llengua, cun su cale at organizadu su recùperu de sa festa traditzionale de Les estrenes cada 6 de ghennàrgiu. Acapiada a is movimentos scout dae minoredda, at fundadu su Tzentru Escursionista de s'Alighera, de su cale oe est secretària. At promòvidu puru sa Passejada per la Llengua, un'adòbiu annuale in su territòriu de s'Alighera pro nde collire sa toponimia. At segugiadu in s'Alighera s'Aplec Excursionista dels Països Catalans. At collaboradu fintzas cun sa Fundació Ateneu Alguerès pro mèdiu de s'organizatzione de cunferèntzias e de cuntzertos cun mùsicos de sos Paisos Catalanos.