cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Segundu
Medidas modernas
Durante sa dècada 1970 si sunt abbigiados chi s'illargada de su tempus gravitatzionale causaiat su segundu produidu dae cada relogiu atòmicu de mudare, dipendentemente dae s'artura sua. Unu segundu uniforme est istadu produidu mediante sa curretzione de s'essida de cada relogiu atòmicu pro su livellu mèdiu de su mare (sa rotatzione geoide), s'illargada de su segundu a inghìriu de 1×10−10. Custa curretzione s'est aplicada a su cumintzu de su 1977 e s'est formalizada in su 1980. In tèrmines relativos, su segundu SI si definit comente su tempus apropiadu a su geoide rodiadore.
Sa definitzione de su segundu est isstada a pustis perfetzionada in sa reunione de su BIPM de 1997 pro inclùdere sa declaratzione:Sa definitzione revisionada paret implicare chi su relogiu atòmicu ideale cuntenet un'àtomu solu de tzèsiu in reposu emitende a una frecuèntzia ùnica. In sa pràtica, però, sa definitzione signìficat chi sas realizatziones de arta pretzisione de su segundu depent cumpensare sos efetos de sa temperadura ambiente (radiatzione de su corpus nieddu) ca sos relogios atòmicos funtzionant, e estrapolant a su balore de su segundu a una temperadura de zero assolutu.
Possìbiles megioros futuros
In die de oe, su relogiu atòmicu chi òperat in sa regione de sas micro-undas si bidet disafiadu dae sos relogios atòmicos chi funtzionant in sa regione òtica. Tzitende Ludlow et al.:Sos NRC òticos achirint un'"intzertesa relativa" de 2.5×10−11 in su relogiu atòmicu fundadu supra 127I2 molèculas, e est defensende s'impreu de de iones 88Sr (intzertesa relativa causada dae sa largària de lìnia de 2.2×10−15). Tales intzertesas respetu a su relogiu atòmicu a ztesiu in sa regione de micro-undas NIST F-1, istimada in unas pagas partes in 1016 fiant una mèdia de prus de una die.
Impreu curretu de su sìmbulu in testos
Pro prus detàllios, bidais sas normas ortogràficas relativas a sas unidades de su Sistema Internatzionale.
Mùltiplos e sutamùltiplos
Sos prefissos de su SI s'usant a fitianu pro sa mesura de su tempus minore de unu segundu, ma meda in manera rara s'usant pro sos mùltiplos de su segundu. Pro custas cantidades majores s'utilizant sas unidades minutu, ora, die, annu, sèculu e millènniu.
Tabella de mùltiplos e sutamùltiplos de su segundu:
Àteras definitziones fitianas
Unu segundu podet èssere fintzas utilizadu comente un'unidade de tempus in sas iscalas de tempos in ue sa longitùdine pretzisa diferit apena dae sa definitzione de su Sistema Internatzionale. Unu de issos est s'iscala de tempus UT1, una forma de tempus universale. McCarthy e Seidelmann si sunt astentas de afirmare chi su segundu de su SI est s'istandard legale pro s'ora normale in totu su mundu, e petzi ant naradu chi "in sos annos UTC [chi cumprit sos segundos SI] s'est cunvertidu in sa base de s'ora legale de medas paisos, o atzetadu comente sa base de facto pro s'"ora tzivile istandard".
Càule
Caule (brassica) de sa Familia Crucifere. Pianta coltivada, chi creschede bene in sa zona mediterranea ( ma puru in su nord Europa). Bi nd' ada de divescias ispetzias: caule a fiore, unu fruttu chi parede unu fiore e chi si mandigada cottu; caule a foza, tundu cun fozas suprappare, sas de fora pius duras, sa de sutta pius teneras. Caule a conca, bastante duru, cun buccia. Cauleddos de Bruxell, minoreddos cantu unu mandarinu, si consumana cottos.
Gela
Gela est una tzitade de 77.311 ab. in sa Sitzìlia septentrionale, sede de sa Provìntzia de Caltanissetta. Sedu de Tribunale. Est sa sesta tzitade de sa Sitzìlia.
Piscinas
Piscinas est unu comunu de 886 abitantes de sa provìntzia de su Sulcis Igresiente.
Temperadura
Sa temperadura est una magnitùdine fìsica de sa matèria chi espressat cuantitativamente sos cuntzetos comunos de calore e fritu. Sos ogetos de bassa temperadura sunt fritos, mentras chi sos livellos de temperaduras prus artas si connoschent cun sos nùmenes de tébiu o caente. Sa temperadura si medit cuantitativamente cun termòmetros, chi podent èssere calibrados rispetu a diferentes iscalas de temperadura.
In guasi totu su mundu s'utilizat s'iscala Celsius (°C) pro sa mesura de sa majoria de sas temperaduras. Custa iscala tenet su matessi gradu incrementale chi s'iscala Kelvin, usada dae sos iscientziados, ma fissat su puntu nullu suo in sos 273,15 kèlvins, 0 °C = 273,15 K, su puntu de congelamentu de s'abba. Sende gasi, b'at carchi paisu, mescamente sos Istados Unidos, ue galu s'utilizat s'iscala Fahrenheit in sa vida fitiana, un'iscala istòrica pro sa cale s'abba congelat a 32 °F e buddit a 212 °F.
A efetos pràticos de sa mesura de sa temperadura intro de sos campos de sa sièntzia, su Sistema Internatzionale de Unidades (SI) definit un'iscala e un'unidade pro sa temperadura termodinàmica fundende·si supra unu segundu puntu de riferimentu a discansu reproduìbile comente est sa temperadura de su puntu triplu de s'abba. Pro resones istòricas, su puntu triplu de s'abba est istadu fissadu in 273,16 unidades de su tretu de mesura, chi est istadu numenadu kelvin (in lìtera minore) in onore de su fìsicu iscotzesu William Thomson (Lord Kelvin ) chi at definidu pro sa prima bia s'iscala. Su sìmbulu de su kelvin est K (in majùscula).
Sa temperadura est una de sas printzipales propiedades istudiadas in su campu de sa termodinàmica, in custu campu sunt mescamente importantes sas diferèntzias de temperadura intre diferentes regiones de sa matèria, dae chi custas diferèntzias sunt sa fortza motòria de su calore, chi est su trasferimentu de s'energia tèrmica. Ispontaneamente, su calore falat petzi de sas regiones de majore temperadura in sas regiones de minore temperadura. Si non si trasferit calore intre duos ogetos est ca ambos ogetos tenent sa matessi temperadura.
Segundu sa termodinàmica clàssica, sa temperadura de un'ogetu vàriat in proportzione a sa lestresa de sas partigheddas chi cuntenet, non dipendet dae su nùmeru de partigheddas (dae sa massa) si nono de sa lestresa média sua: a majore temperadura majore lestresa média. Duncas, sa temperadura est ligada diretamente a s'energia tzinètica média de sas partigheddas chi si moent in relatzione a su tzentru de massa de s'ogetu. Sa temperadura est una variàbile intensiva, dae chi est indipendente de sa cantidade de sas partigheddas cuntentas a intro dae un'ogetu, siant àtomos, molèculas o eletrones, est una propiedade chi est inerente a su sistema e non dipendet ne dae sa cantidade de sustàntzia ne dae su tipu de materiale. A manera chi unu potzat determinare sa temperadura de unu sistema, custu depet èssere in echilìbriu termodinàmicu. Si podet cunsiderare chi sa temperadura vàriat cun sa positzione petzi si pro cada puntu b'at una zona minorededda in s'ambiente suo chi si podet tratare comente unu sistema termodinàmicu in echilìbriu. In sa termodinàmica istatìstica, in contu de partigheddas si faeddat de grados de libertade.
In manera prus fundamentale, sa definitzione empìrica de sa temperadura si derivat dae sas conditziones de s'echilìbriu tèrmicu, chi sunt espressadas dae su printzìpiu zero de sa termodinàmica. Cando duos sistemas sunt in echilìbriu tèrmicu tenent sa matessi temperadura. S'estensione de custu printzìpiu comente una relatzione de ecuivalèntzia intre diversos sistemas giustìficat in sustàntzia s'impreu de su termòmetru e istabilit sos printzìpios de sa costrutzione sua pro medire sa temperadura. Cun totu chi su printzìpiu zero de sa termodinàmica diat permìtere sa definitzione empìrica de medas iscalas de temperadura, su segundu printzìpiu de sa termodinàmica seletzionat una definitzione ùnica comente a sa preferta, sa temperadura assoluta, connota comente a temperadura termodinàmica. Custa funtzione currispondet a sa variatzione de s'energia interna pro su chi pertocat sos cambiamentos in s'entropia de unu sistema. S'orìgine naturale sua, puntu nullu o intrìnsecu est su zero assolutu, puntu ue s'entropia de cale si siat sistema est mìnima. Mancari custa est sa temperadura mìnima assoluta descrita dae su modellu, su printzìpios de tres de sa termodinàmica sustenet chi su zero assolutu non podet èssere cròmpidu dae perunu sistema fìsicu.
Cuntzetos generales
Macroscopicamente, sa temperadura est relatzionada cun s'energia tèrmica cuntenta dae sa matèria. Una manera immediata de sebestare custu est tochende unu materiale e tando detzidende si est caente o fritu. Sende gasi, unu termòmetru medit sa temperadura in manera cuantitativa e pretzisa, e nos indicat su balore numèricu suo.
A livellu moleculare, sa temperadura est su resurtadu de su movimentu de sas partigheddas chi costituint sa matèria. Su movimentu de sas partigheddas cumportat chi tèngiant una cantidade tzerta de energia tzinètica. Sa temperadura s'ismànniat a mesura chi aumentat su movimentu de sas partigheddas e, in cunsighèntzia, s'ismànniat s'energia tzinètica sua. S'energia tzinètica podet èssere relatzionada cun unu movimentu de trasferimentu de sas partigheddas, a sa vibratzione moleculare o a su cambiamentu de livellu de energia de un'eletrone istimuladu. Mancari pro sebestare sos movimentos de trasferimentu tèrmicu bisogniat un'iscuadra de laboratòriu meda ispetzializada, sas atapadas tèrmicas intre sos àtomos o sas molèculas cun minores partigheddas suspesas in unu flùidu produint unu movimentu, chi podet èssere osservadu cun unu microscòpiu ordinàriu.
Sos movimentos tèrmicos de sos àtomos sunt lestros meda e bisogniant temperaduras imbenientes a su zero assolutu pro pòdere èssere osservados diretamente. Pro esempru, cando in su 1994 sos iscientziados de su NIST ant cròmpidu sa temperadura rècord de 700 nK (1 nK = 10−9 K), ant utilizadu unu làser pro creare una rete òtica e infritare in manera adiabàtica àtomos de cesiu. A pustis de istudare su làser ant medidu diretamente sas lestresas de sos àtomos, de 7 mm pro segundu, pro carculare sa temperadura sua.
Codronzanu
Codronzanu (fintzas Codronzanos) est una bidda de 1.281 abitantes in sa provincia de Tathari.
Temperadura
Cuntzetos generales
Su protzessu de rifriu cunsistet a bogare energia tèrmica dae unu sistema. Cando non b'apat prus energia chi si potzat eliminare, su sistema at a àere cròmpidu su zero assolutu, una temperadura a sa cale non si podet jòmpere in manera isperimentale. Su zero assolutu est su puntu zero de s'iscala de temperadura termodinàmica, puru mentovada temperadura assoluta. Si esseret possìbile de infritare unu sistema finas a su zero assolutu, diat sessare totu su movimentu de sas partigheddas chi cumponent sa matèria e diat èssere in reposu assolutu in su sensu clàssicu de su tèrmine. Sende gasi, a livellu microscòpicu, segundu sa descritzione de sa mecànica cuàntica, sa matèria tenet galu una cantidade tzerta de energia, s'energia de su puntu zero, agiomai crompende su zero assolutu, a causa de su printzìpiu de intzertesa. Su zero assolutu si definit comente una temperadura giusta de 0 kelvin, chi est eguale a −273,15 °C.
Impreu in sa sièntzia
Sa temperadura tenet unu ruolu importante in totu sos campos de sièntzias naturales, comente pro esempru in sa fìsica, sa geologia, sa chìmica, sièntzias de s'atmosfera o sa biologia.
Medas propiedades fìsicas de materiales comente sas fases suas (sòlida, lìcuidos, gasosa o plasma), sa densidade, sa solvèntzia, sa pressione de papore o sa resistividade elètrica dipendent dae sa temperadura. Sa temperadura tenet fintzas unu ruolu importante in sa determinatzione de su gradu e sa portada de sas reatziones chìmicas. Custa est una de sas resones chi ispiegant chi su corpus umanu tèngiat diversos mecanismos cumplicados pro mantènnere sa temperadura a 310 K, bidu chi temperaduras prus artas, de pagos grados, podent causare reatziones cun cunsighèntzias pregiuditziales graves. Sa temperadura puru controllat sa radiatzione tèrmica emìtida dae una superfìtzie. Un'impreu de custu efetu est sa lampadina incandescente, in sa cale unu chirrione de tungstenu est cagentadu eletricamente (a causa de sa resistèntzia chi oponet su chirrione a su passu de su trainu elètricu) a una temperadura a sa chi s'emitent cantidades significativas de lughe visìbile.
Mesura de sa temperadura
Sa mesura de sa temperadura utilizende termòmetros sientìficos modernos e iscalas de temperadura si remontat a cumintzu de su de XVIII sèculos cando Daniel Gabriel Fahrenheit at adatadu unu termòmetru de mercùriu e un'iscala disvilupados dae Ole Christensen Rømeru. S'iscala Fahrenheit galu est utilizada in sos Istados Unidos pro aplicatziones non sientìficas.
Sa temperadura si medit cun termòmetros chi podent èssere calibrados cun una grandu bariedade de iscalas de temperadura. A sa parte majore de su mundu (petzi cun sas etzetziones de Belize, Birmània, Libèria e sos Istados Unidos) s'utilizat s'iscala Celsius pro sa majoria de sas mesuras de sa temperadura, tantu in sa vida fitiana comente in s'atividade sientìfica.
Sa majoria de sas mesuras sientìficas de sa temperadura si faghent utilizende s'iscala de Celsius e sa temperadura termodinàmica utilizende s'iscala Kelvin, chi est s'iscala Celsius iscostiada de manera chi su puntu nullu suo est in 0 K (-273,15 °C) o zero assolutu. In sos Istados Unidos medas àreas de s'ingegneria, de manera nòdida in su campu de sa tecnologia arta e sas ispetzificatziones federales, tziviles e militares, puru utilizant s'iscala Kelvin e sos grados Celsius. In càmbiu, in carchi casu puru s'utilizat s'iscala de Rankine, chi est un'iscala iscostiada −459,67 grados rispetu a su zero de s'iscala Fahrenheit, cando si traballat in sas disciplinas relatzionadas cun sa termodinàmica comente sa combustione.
Unidades
S'unidade de mesura de sa temperadura in su Sistema Internatzionale de Unidades (SI) est su kelvin e su sìmbulu suo est K.
A sas aplicatziones de sa vida fitiana est cunformadu dae utilizare s'iscala Celsius, a sa chi sos 0 °C currispondent meda belle a su puntu de congelamentu de s'abba e sos 100 °C a su puntu suo de buddidura a livellos de su mare. Bidu chi sos gutzos lìcuidos chi formant sas nues podent esìstere a temperaduras dae suta de 0 °C, su puntu zero est definidu mègius comente su puntu de fusione de s'astra. In custa iscala, una diferèntzia de temperadura de unu gradu Celsius est su matessi chi un'acreschimentu de unu kelvin, ma su puntu zero de s'iscala est iscostiadu a sa temperadura a sa chi s'astra si fundet (273,15 K).
Pro acordu internatzionale de sa Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras sas iscalas Kelvin e Celsius si definint partinde dae duos puntos fissos: su zero assolutu e su puntu triplu de unu preparadu isotòpicu de abba connotu comente a Vienna Standard Mean Ocean Water (VSMOW), mescamente preparadu cun una cumbinatzione ispetzìfica de isòtopos de idrògenu e de ossìgenu. Su zero assolutu si definit pròpiu comente 0 K e -273,15 °C, sa temperadura a sa chi segundu su modellu clàssicu sessat totu movimentu de trasferimentu de sas partigheddas chi cumponent sa matèria e abarrant in reposu assolutu.
Unos cantos paisos intre sos cales distacant sos Istados Unidos, s'iscala Fahrenheit iscala s'utilizat meda in sa vida fitiana. In custa iscala, su puntu de congelatzione de s'abba currispondet a 32 °F, e su de buddidura a 212 °F. S'iscala de Rankine galu s'utilizat in carchi campu de s'ingegneria chìmica in sos EAU; est un'iscala assoluta fundada supra s'acreschimentu (gradu) Fahrenheit.
A livellu istòricu ant esìstidu medas àteras iscalas, comente pro esempru s'iscala Newton (1700), s'iscala Delisle (1732), s'iscala Rømeru (1701) o s'iscala Réaumur (1730).
Cunversione
Sa tabella imbeniente mustrat sas fòrmulas de cunversione de temperadura de s'iscala Celsius in àteras iscalas e de custas versu s'iscala Celsius.
Mesura de sa temperadura de su plasma
In su campu de sa fìsica de su plasma chi istudat custu istadu de sa matèria e ue si traballat cun fenòmenos de natura eletromagnètica chi ìmplicant temperaduras artas meda, si costumat a espressare sa temperadura in eletronvolts (eV) o kiloeletronvolts (keV), 1 eV = 11.605 K. In s'istùdiu de sa matèria istrana o matèria de quarks est fitiana agatare temperaduras de s'òrdine de unas pagas chentinas de MeV, su chi agualat a unos 1012 K
Fundamentos teòricos
A livellu istòricu b'ant diversas maneras sientìficas pro s'ispiegatzione de sa temperadura: sa descritzione de sa termodinàmica clàssica fundada supra variàbiles empìricas chi si podent medire in unu laboratòriu, sa teoria tzinètica moleculare de sos gas, chi si referit sa descritzione macroscòpica de sa distributzione de probabilidade de s'energia assòtziada a su movimentu de sas partigheddas de su gas, e un'ispiegatzione microscòpica in sa base de sa fìsica istatìstica e sa teoria cuàntica. In prus, sos tratamentos rigorosos e in manera pura matemàticos ant frunidu un'incurtzadura assiomàtica a sa termodinàmica clàssica e a sa temperadura. Sa mecànica istatìstica frunit una cumprensione prus funguda cun sa descritzione de su cumportamentu de sa matèria a livellu atòmicu, e istesiadura sas propiedades macroscòpicas de sas mèdias istatìsticas de sos istados microscòpicos, includende·nche tantu sos istados clàssicos comente sos cuànticos. In sa descritzione fìsica fundamentale, utilizende unidades naturales, sa temperadura si podet medire diretamente cun unidades de energia. Sende gasi, in sos sistemas de mesura pràticos pro sa sièntzia, sa tecnologia e su cummèrtziu, comente in su casu de su modernu Sistema Internatzionale de Unidades, sas descritziones macroscòpica e microscòpica s'agatant relatzionadas intre sese pro sa costante de Boltzmann, unu fatore de proporcionalitat chi iscala sa temperadura a livellu microscòpicu de s'energia tzinètica mesa.
Sa descritzione microscòpica inhttps://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/b06990ed0ed822ac955b3408596150bf7529fe46 sa mecànica istatìstica si fundat supra unu modellu chi iscontzat unu sistema in sas partigheddas fundamentales suas de matèria o in un'annantu de bantzigadores de sa mecànica clàssica o de sa mecànica cuàntica e cunsìderat su sistema comente una colletividade istatìstica de microestats. Comente un'annantu de partigheddas clàssicas de matèria sa temperadura est una mesura de s'energia mesa de su movimentu de sas partigheddas, mentovada energia tzinètica, giai siat in sòlidos, lìcuidos, gas o plasmas. S'en rgia tzinèti a, unu cuntzetu de sa mecànica clàssica, est eguale a sa metade de su produtu de sa massa e su cuadradu de sa lestresa de una partighedda. In custa interpretatzione mecànica de s'agitatzione tèrmica, s'energia tzinètica de sas partigheddas podet istare in sa lestresa de su movimentu suo de trasferimentu o de vibratzione o in sa mandronia de su giru suo. A sos gas ideales monoatòmicos e de manera serente a sa majoria de sos gas, sa temperadura est una mesura de s'energia tzinètica média de sas partigheddas. Puru determinat sa funtzione de distributzione de probabilidade de s'energia. A sa matèria cundensada, e in piessignu in sos sòlidos, custa descritzione in manera pura mecànica costumat èssere mancu ùtile e su modellu de su bantzigadore frunit una descritzione mègius pro ispiegare sos fenòmenos de sa mecànica cuàntica. Sa temperadura determinat s'ocupatzione istatìstica de sos microistados de sas colletividades. Sa definitzione microscòpica de sa temperadura petzi tenet sentidu in su lìmite termodinàmicu, est a nàrrere, pro mannas colletividades de istados o de partigheddas, pro cumprire cun sos rechisitos de su modellu istatìsticu.
In su cuntestu de sa termodinàmica s'energia tzinètica puru est connota comente a energia tèrmica. S'energia tèrmica podet èssere dividida in cumponentes indipendentes atribuidos a sos grados de sa libertade de sas partigheddas o in sas maneras de bantzigamentu in unu sistema termodinàmicu. In generale, su nùmeru de custos grados de libertade chi sunt disponìbiles pro s'equipartitzione de s'energia dipendet dae sa temperadura, est a nàrrere, de sa regione de energia de sas interatziones chi si cunsìderent. In su casu de sos sòlidos, s'energia tèrmica s'assòtziat mescamente cun sa vibratzione de sos àtomos suos o molèculas rispetu a sa positzione sua de echilìbriu. In unu gas ideale monoatòmicu, s'energia tzinètica s'agatat ligada esclusivamente a sos movimentos de trasferimentu de sas partigheddas. In àteros sistemas, sos movimentos de vibratzione e de spin puru contribuint.
Efetu in sa comodidade o sa sensatzione tèrmica
Su corpus umanu mesura sa temperadura cun totu chi sa temperadura sua si mantenet belle costante (a inghìriu unos 37 °C). Duncas, non crompet s'echilìbriu tèrmicu cun s'ambiente o cun sos ogetos chi tocat.
Temperadura sica
Si narat temperadura sica de s'àera de un'ambiente, o prus simplemente, temperadura sica, a sa de s'àera, prescindende de sa radiatzione calorìfica de sos ogetos chi inghìriant custu ambiente cuncretu e de sos efetos de s'umidade relativa e de sa lestresa de s'àera.
Si podet otènnere cun su termòmetru de mercùriu, su bulbu, refletore e de colore biancu lughente, de su cale si suponet in manera resonile chi non surbit sa radiatzione. Custa est sa temperadura connoschida pro totus. Est sa temperadura chi carculamus nois matessi in s'ora de medire sa calentura, comente s'ambiente, etz. Prus bene naradu semper chi pigamus balores pro carculare s'ambiente pigamus sa Temperadura sica e s'Umidade, pro sapièntzia su calore chi nche faghet e sa cantidade de papore chi b'at.
Temperadura radiante
Sa temperadura radiende tenet in contu su calore emìtidu dae radiatzione de sos elementos de s'ambiente. Si pigat cun unu termòmetru de bulbu, chi tenet su depòsitu de mercùriu tancadu in un'isfera, pro s'assimigiare su màssimu possìbile in unu corpus nieddu, pro chi surbat sa radiatzione màssima. Pro annullare su màssimu possìbile s'efetu de sa temperadura de s'àera, su bulbu nieddu s'abbandat mediante una àteru bulbu in su cale s'est fatu su bòidu. Sas mesuras si podent pigare suta su sole o a s'umbra. In su primu casu at a tènnere in contu sa radiatzione solare e at a dare una temperadura bastante prus arta. Puru serbit pro dare un'idea de sa sensatzione tèrmica. Sa temperadura de bulbu nieddu faghet una funtzione assimigiante, dende sa cumbinatzione de sa temperadura radiende e s'ambientale.
Línia ispetrale
Una lìnia ispetrale est una lìnia iscura o crara in unu ispetru òticu, resurtende de un'etzessu o mancàntzia de fotones in nd'unu rangu de frequèntzias astrintu.
Sas lìnias ispetrales sunt su resurtadu de s'interatzione intre unu sistema cuànticu (a fitianu àtomos, ma a bias molèculas o nùcleos atòmicos) e fotones individuales. Cando unu fotone tenet s'energia justa pro induire unu cambiamentu in s'energia de su sistema (in su casu de un'àtomu custu est normalmente un'eletrone chi càmbiat de cunfiguratzione orbitale, su fotone est surbidu. Pustis at a èssere emìtidu unu àteru corfu ispontaneamente, in sa matessi frequèntzia de s'originale o bene in istrumpu, de manera chi sa summa de sas energias de sos fotones emìtidos at a èssere sa matessi chi sa de sa surbidu. Sa diretzione de sos noos fotones no at a èssere correlatzionada cun sa diretzione de su fotone originale.
Dipendende dae sa geometria de su gas, de sa fonte de fotones e su miradore, si podet produire una lìnia de emissione o una lìnia de surbidura. Si su gas est intre sa fonte de su fotone e su miradore, s'ùrtimu at a osservare una diminutzione in s'intensidade de sa lughe in sa frequèntzia de su fotone intzidente, ca sos fotones torrados a bogare ant a èssere in diretziones diferentes de s'originale. Custa est una lìnia de surbidura. Si su miradore bidet su gas, ma non sa fonte originale de fotones, petzi at a bìdere fotones torrados a bogare in nd'unu rangu astrintu dae frequèntzias. Custa at a èssere una lìnia de emissione.
Sa surbidura e s'emissione de lìnias sunt altamente ispetzìficas de sos àtomos, e si podent usare a discansu pro identificare sa cumpositzione chìmica de cale·si·siat mèdiu chi permitat su passu de sa lughe (gas normalmente). Puru dipendet dae sas conditziones fìsicas de su gas, de manera chi s'usant pro determinare sa cumpositzione chìmica de sos isteddos e àteros corpos tzelestiales, chi non si podent analizare pro àteros mèdios (e puru si podet otènnere informatzione de sas caraterìsticas fìsicas suas).
Prus a dae·in·antis de s'interatzione àtomu-fotone, àteros mecanismos podent produire lìnias espectrals.
Dipendende de s'interatzione fìsica giusta (cun molèculas, partigheddas individuales, etz) sa frequèntzia de sos fotones imboligados podet variare meda, e sas lìnias si podent osservare in totu s'ispetru eletromagnèticu, dae undas de ràdiu finas a rajos gamma.
Una lìnia si creschet a unu rangu de frequèntzias, no a una sola frequèntzia. Sas resones pro custu "illargonzu" sunt:
Fertilia
Fertilia est una frazione de su comune de S'Alighera chi at unos 1.700 abitantes, e non est meda attesu dae s'omonimu aeroporto. Est a 6 km dae S'Alighera e a 34 km dae Tàtari. Fertilia est istada fundada dae su guvernu Fascista italianu in sos annos 30, po bi fagher accudire zente furistera chi beniat subratottu dae Ferrara, poi de aere bonificadu s'area dae sos paules. Poi de sa segunda gherra mundiale est istada ubulada dae sos esules de s'Istria e de sa Dalmatzia.
Freàrgiu
Freàrgiu (dae su latinu februum, purificatzione) est su segundu mese de su calendàriu gregorianu. Est s'ùnicu mese cun 28 dies e 29 onnia bator annos.
Fèmina
Sa fèmina est s'èssere umanu contrapostu a s'òmine e est caraterizada dae sa presèntzia de cromosomas sessuales XX.
Segunda gherra mundiale
Tottu est cumintzau in su 1° de Capidanne de su 1939 cando sa Germania aiat invasu su terrinu a lacana de sa Polonia; sa gherra est acabbada, a su mancu in Europa, in s'8 de Maju de su 1945 cando sos tedescos, cun sa Battalla de Berlino s'aian arresos e, in Asia, in su 2 de Capidanne cando s'Imperu Giapponesu, a pustis de su dannu enorme chi aiat patiu pro sos bumbardamentos atomicos de Hiroshima e Nagasaki, aiat fattu sa matessi cosa.
William Wilson
William Wilson (13 santandria, 1844, Londra – 1 làmpadas, 1912, Glasgow) est stettiu unu giornalista, maistru de noru e inventori de tecnicas de noru scotzesu. In su 1883, Wilson ari pubblicau "The Swimming Instructor," unu libru de tecnicas e sicurezza in su noru.
Segunda gherra mundiale
Est sa gherra prus manna de tottu s'istoria chi a s'umanidade intrega li at costau 55 miliones de isperdios. Fintzas sos tziviles s'an atzappau imputaos paris, ca sas armas sun bennias semper prus potentes e mortales e custas fin a s'ispissu impreadas pro obiettivos chi non fin militares. Non si chistionet poi de sa Shoah contr'a sos ebreos, sas etnias Rom e Sinti, sos omosessuales e sos Testimonzos de Geova, sos Polacos e ateros populos islavos.
A s'acabada de sa gherra s'aiat fundau unu novu ordine mundiale basau issupra una tensione geopolitica bipolare tra sos Istados Unidos e s'Unione Sovietica, in su mentras chi s'Europa intrabat ind un'epoca de declinu sichinde un'andala ja picada chin sa prima gherra mundiale, perdende s'egemonia chi prima teniat.
Martino Martini
Martino Martini (Trento 20 de cabidanni 1614 - Hangzhou 5 lampadas 1661). Gesuita, missionariu in Cina (1642). Istoricu, geografu, cartografu. In su 1655 at dadu a sas istampas su Novus Atlas Sinensis, in latinu, obera de notevole precisione, istampadu a Amsterdam. Torrada a Roma cun unu viaggiu avventurosu (1655). Ancora in Cina, e fraigada una creja, ammirada meda. Ada cumpostu sa prima Grammatica moderna in istile otzidentale de su  cinesu mandarinu, e in su 1658 publicada Sinicae Historiae Decas Prima ( essidi ebbia su primu volumene).S' 8  de martu 2014 sa postas italianas  ant bogadu (emesso) unu francubullu commemorativu pro sos battoro seculos de sa naschida.
Turkia
Cunfinat a setentrione cun sa Bulgaria, su mari Nieddu e sa Geòrgia, a orienti cun s'Armènia, s'Azèrbaigian e s'Iran, a meridioni cun s'Iraq, sa Sìria e su mari Mesuterràneu Orientali, a otzidenti cun sa Grèghia e su mari Egeu.
Ìntras sa parti europea e sa parti asiàtica de sa Turkia ddui est su mari de Màrmara, chi dividit is dus continentis cun dus istrintus: is Dardanellus e su Bòsphoru, aundi s'agatat sa citadi de Istanbul (in limba turca ), chi est sa prus manna e importanti de sa natzioni, mancari sa capitali est Ankara (in s'Anatòlia). Sa religioni prus sighia est s'Islam, ma ddui funt fintzas minorantzas cristianas, ortodossas e giudeas. Su fundadore de s'istadu turku e su primu presidente fidi istadu Atatürk.
Gùspini
Gùspini (13.000 bividoris) est sa de duus bidda po nùmeru de bividoris de sa provìntzia de su Campidanu de Mesu. In is annus '90, ant serrau is minieras, ca fiant sa richesa de sa bidda, e po cussu sa bidda at importau genti de totu su Campidanu de Mesu. Su sìndigu est Giuseppe De Fanti.
Tenit tres crèsias distribuias in totu sa bidda: santu Niccobau (sa printzipali posta in su centru stòricu sostituida a sa crèsia de Santu Pisandulu acanta de su Montigranaticu), santu Giuanni Bosco mei is Boinargius (parti noba de su centru abitau che fiat utilizada po s'allevamentu de bois), e santu Piu X (a sa parti de sa mitza de Santa Maria). Sa festa printzipali de sa bidda est "Sa festa manna" o "Sa festa de s'Assunta", celebrada in Austu. Custa festa tenit arrexinis in su tempu passau risalenti a sa costrutzioni de sa crèsia secundària in sa parrochiali de Santa Maria Assunta in pagu prus o mancu su 1100-1200. Duranti s'annu ddoi funt generalmenti atras festas minoris: santu Isidoru (cun sa crèsia de sartu acanta de sa zona industriali cabendi a Terraba), santu Iroxi (cun sa crèsia de sartu andendi a Gonnos), santu Pedru (a sa crèsia de santu Giuanni Bosco).
Sa parrochiali tenit un òrganu de su 1700 costau meda francus po is dimensionis de sa bidda in cussu periudu (pagu prus o mancu 2000 cristianus); e tenit is sembiantzas de un armadiu, e tenit una tastiera e una dexina de registrus, e est pintau cun composizionis frorialis semplicis birdis e grogas cun is contornus nigheddus.
De importanti interessi stòricu est sa miniera de Montibecciu, pratzida cun su Cantieri de Levanti, abì in passau si scèberaiat su minerali, e cun su centru abitau de feti 100 cristianus, ma ca prima ospitada meda prus genti ca traballaiat in sa miniera. Totu is atras minieras funt distribuidas in totu su terrenu arburesu e guspinesu fintzas a sa costa arburesa.
Santu Giuanni Suergiu
Santu Giuanni Suèrgiu o Santu 'Anni Sruexu est unu comunu de 6.116 bividoris me sa Meria o provìntzia de su Sulcis Igresiente.
Lattuca
Lattuca (lactuca sativa), faghede parte de s'ortaliscia. Pianta birde, minore o pius manna, a fozas chi creschene dae basciu, dae sa raighina e s'aberini unu pagu in altu. Si mandigada crua, a insalada.
Cittiglio
Festas
Santu patronu de sa bidda est Santu Giùliu (festau su 31 de mes' 'e gennargiu), de importu est fintzas sa festa de Nostra Sennora de su Carmen (su 16 de mes' 'e argiolas). Sa Festa Alpina a is Cascàdas de Cittiglio (acabu de mes' 'e Lampadas), e sa Gnoccata de Santu Biàgiu (cumentzu de su mes' 'e Cabudanni) funt cunsideradas atopus traditzionalis. Donnia duus annus du at su Paliu de is Bixinaus, aundi is bixinaus stòrigus de Cittiglio giògant unu contra de s'àtru po binci garas sportìvas, de teatru, de cantu, de ballu, giogus de is cartas, giogus de is pipius, po acabai cun sa corsa de is burricus.
Stòria
A nordu de sa bidda doi est sa fratzioni de Vararo (lombardu: Varée). In su 1902 nascìat in Cittiglio Alfredo Binda. In su Mediuevu Artu sa bidda fiat tzerriada Cistellum, comenti narat una pergamena de su 998, chi fait parti de su Codixi Dipromàtigu Lombardu.
Fléron
Fléron est unu comunu belga de 16.139 abitantes, posti un sa provintzia vallona de Liegi.
Bera Cresia de Gesu
Is dexi dottrinas printzipalis
Is dexi dottrinas essentzialis de sa Cresia funti:
Theo van Doesburg
Theo van Doesburg fit un artista olandesu, praticait sa pintura, s'architettura, fit un'iscrittore, unu poete e unu teoricu de s'architettura. Est connottu pro essere istadu su fundadore, umpare a su pittore Piet Mondrian, de su movimerntu artisticu jamadu De Stijl.
Sa gioventude
Theo van Doesburg est su nomene in arte de Christian Emil Marie Küpper e fit fizu de su fotografu Wilhelm Küpper. Poi de aer proadu a recitare e a cantare a sa fine est diventadu unu pintore. Sa prima mostra sua personale est de su 1908, mancari issu pensaiat de essere unu pittore modernu, ai cussu tempus issu fit in linea cun su movimentu de sos Impressionistas de Amsterdam. Ma in su 1913 est cambiadu tottu dapoi chi aiat leggidu un articulu de Wassilij Kandinskij in cui issu faghiat un'analisi de sa carriera sua de pittore in su periodo 1903-1913. Dai cue aiat cominzadu a cumprendere sas possibilidades chi offriat sa pittura astratta.
Naschida de su De Stijl
Su 'De Stijl' fit istadu creadu dae diversos artistas, Van Doesburg fit s'ambasciadore de su movimentu, e lu promoveit in totta Europa. Si fit trasferidu a Weimar in su 1922, chirchende de impressionare a su cabu de su Bauhaus Walter Gropius, pro fagher in modu de influenzare tottu su movimentu. Ma Gropius, puru si atzettaiada meda cunzettos de movimentos de s'arte contemporanea, penseit chi Doesburg non podiat diventare unu membru de su Bauhaus. Tando Doesburg aiat creadu una struttura sua vicinu ai cussa de su Bauhaus e aiat cominzadu a attrarre ateros istudentes interessados in sas bideas noas de su Construttivismu, Dadaismu e naturalmente De Stijl.
Harly
Harly est unu comunu frantzesu de 1.803 abitantes posti in su dipartimentu de s'Aisne de sa regioni de sa Piccardia.
Prepotto
Prepotto (Prepòt in friulanu, Prapotno in slovenu) est unu comunu de 851 abitantes de sa Provìntzia de Udine.
Murera
Murera (in lingua italiana Muravera) est una bidda de 5.000 e prus bividoris in sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Cossoine
Cossoine (Cossoyne in ispagnolu antigu) est una bidda de 982 abitantes in sa provincia de Tathari.
Murera
Sinnalis
Sa bidda de Murera, est cunsiderada su tzentru de prus importu de totu su Sarrabus, est connota meda po sa produtzioni de arangius e agruminis in generali. Su territoriu costieru cosa sua s'estendit in prevalentzia a bentesoi de su tzentru bividu, e me is urtimus annus est spaniendi-sì me is logus prus a Nordu puru. Sa bidda de Murera est connota meda po is prajas mannas: de sa foxi 'e su flumendosa, de San Giuanni , de sa  Turri Salinas e de Colostrai; a palas de cust' urtima s'acatada sa de Cabu Ferrau, unu promontoriu de arrocas  trachiticas. Prus a su Suddu, tambeni s'agatada a 8 km sa praja de Costa Rey, una de is prajas arenosas prus longa de totu sa Sardinnia, cun s'insediamentu turistico de su matessi nomini. Inguni acanta si podint bisitai giasus ancheologicus de importu mannu, in particulari su menhir de Piscina Rey e su de Cuili Piras.
Postura
Sa bidda de Murera s'acatat in sa parti centru-orientali de sa Sardinnia, in pitzus de una vaddi fruviali abrigada de unus cantus montis a giru de sa bidda, custus serrant unu sistema lagunari cun is poetus e piscinas de Feraxi, Colostrai, Turri Salinas e San Giuanni.Cun probabilidadi meda is primus acontzus de domu funt stetius "faci a mari". De inguni si nci est depiu transiri po no essi atacaus po is invasoris e de is corsarius. Sa bidda oiindii, si presentat che una bidda crescia in dd-unu spatziu obertu, su de sa piana, chena de peruna barrera naturali, e tambeni acapiada a su mari. A palas de basciu, funt segadas de is strintas vaddis de su Riu Picoca (Arriu Picoca), s'antigu "Saerpus" ki cun probabilidadi meda podit-ai donau su nomini a sa micro-regioni-storica de su Sarrabus. Po aterus, amantiosus de is paristorias, sa boxi "Sarrabus" iat-a depi lompi inderetura de is fitianas incursionis de is piratas saracenus (árabus), diaici: "is arabus = is-arrabus = (i)sarrabus, o po aterus, iat-a podi derivai puru (cun meda prus probabilidadi) de sa prus antiga citadi Punica de Sarcopos, situada oi in su cumunu acanta de Biddeputzi chi po richesa e influentzia depiad controllai in cusus tempus unu logu bastanti prus mannu, chi cumprendiat Murera e Cirra puru.
The Wounded Tone
Is The Wounded Tone funt unu grupu progressive rock nàschidu a Stoccolma in Isvetzia. S'istile issoru est unu amisturu de jazz e neoprogressive e fusion.
Geoff Shipton
Geoffrey Shipton (4 de làmpadas 1941) est unu nodadori non prus in attividari australianu.
1915
S'annu 1915 (MCMXV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura a segunda de su calendàriu gregorianu.
Michael Bublé
Michael Steven Bublé (Burnaby, Colùmbia Britànnica, 9 de cabidanni 1975) est unu cantante e attore canadesu de origine italiana, chi in su 2005 at leadu sa cittadinanza italiana. Su modu sou de cantare est influenzadu dae sos modos de sos crooners comente Frank Sinatra, Harry Connick jr., ecc.
Bloody Mary (fumettu)/campidanesu
Bloody Mary esti su titulu de unu fumettu de fantascienza. Esti una miniserie scritta de Garth Ennis e pittara de Carlos Ezquerra. Esti stettiu pubblicau in su 1994 de sa divisioni Helix de sa DC.
Limbas
Sas limbas sunt sistemas de sinnos vocales cuncordados pro comunigare imparis sos òmines. Cando chistionamus de limba devimus pensare innantis de totu a sas limbas faeddadas, e no a cuddas iscritas: s'òmine at cumentzadu a faeddare innantis de iscrier.
Parit chi totu sas limbas de su mundu tèngiant sa matessi raighina, ma como faghet petzi a las agrupare in eredeos (o familias), chi si sunt formados in mìgias de annos po resones diferentes: isulamentu, disterru, ispostamentu voluntàriu etc.
Sos eredeos prus de importu oe in su mundu sunt:
Bi sunt àteros eredeos minores che sas limbas caucàsicas, austronesianas, dràvidas, amerindianas, e bi sunt finas limbas isuladas, chena de parentela peruna in sas limbas oe connotas, comente e su bascu.
No bi at diferèntzia bera intra de limba e dialetu. Pro su prus intendimus pro limba unu dialetu postu apitzus de sos àteros pro lege o pro cuncordu, formale o informale, de sa gente.
Est de importu mannu amentare ca limba e iscritura (grafia) sunt cosas diferentes: faghet a iscrier sa matessi limba cun sistemas de iscritura meda diferentes.
Die internatzionale de s'òmine
Sa die internatzionale de s'òmine (o festa de s'òmine) est un'eventu internatzionale tzelebradu totu is annos su 19 de onniasantu in paisos medas.
Istòria
S'eventu dd'at pensadu sa prima borta su professore Thomas Oaster su 8 freàrgiu 1991 e dd'ant tzelebradu s'annu a pustis, su 7 freàrgiu. Jerome Teelucksinghe at torradu a bogare s'idea in su 1999 in Trinidade e Tobago, seberende sa data de su 19 de onniasantu ca su babbu faghiat is annos e pro ammentare sa pròpiu die de su 1989 in ue sa natzionale trinidadiana non si fiat cualificada pro sa Copa de su Mundu de su 1990 ma is tifosos aiant ofertu una mustra de lealidade isportiva, premiada a pustis cun su prèmiu FIFA pro su giogu giustu. Ant sighidu medas àteras tzelebratziones in livellu internatzionale in Austràlia, me is Caràibes, in Amèrica de su Nord, in Àsia, in Europa e in Àfrica.
Dewey Redman
Dewey Redman (naschidu Walter Redman in Fort Worth, 17 de maju 1931 – New York, 2 de cabudanni 2006) fiat unu sassofonista de sos Istados Unidos.
Burkina Faso
Su Burkina Faso, fintzas a su 1984 Artu Volta (in frantzesu Haute-Volta), est un'istadu indipendente de s'Àfrica otzidentale chentza de essidas in su mare. Sa capitale sua est Ouagadougou.
Die internatzionale de s'òmine
Istòria
S'Organizatzione de is Natziones Unidas non connoschet sa festa in manera ufitziale.
Burkina Faso
Tenet una superfìtzie de 274.200 km² e làcanat cun su Mali a norte, su Niger a estu, su Benìn a sud-estu, su Togo e su Ghana a sud e sa Costa de Avòriu a sud-ovest. Sa forma sua de guvernu est una repùblica semi-presidentziale su cale cabu de istadu, elègidu ogni chimbe annos, est fintzas responsàbile de s'esecutivu. Sa populatzione totale istimada a su 2020 de su World Factbook de sa CIA est de pagu inferiore a is 21 milliones de bividores, sende su tzensu prus reghente in su Paisu de su 2006.
Die internatzionale de s'òmine
Istòria
Non bolet confùndida cun sa Men's World Day, chi teniat àteras punnas.
Burkina Faso
Ex colònia frantzesa fintzas su 1960, annu cando at otentu s'indipendèntzia assumende su nùmene de Artu-Volta, dae su nùmene de s'frùmene omònimu su cale cùrsu superiore rugrat su Paisu. Su 2 austu 1984 su tando presidente Thomas Sankara at cambiadu su nùmene de s'Artu-Volta in Burkina Faso chi signìficat "sa terra de sos òmines intregos" in more e in bambara, chistinadas respetivamente dae s'etnia mossi e de s'etnia dioula chi bivent in su Paisu. Su decretu presidentziale est istadu cunfirmadu dae s'Assemblea Natzionale duas dies a pustis.
Die internatzionale de s'òmine
Punnas
Is punnas de sa die, definidas pilastros, sunt:
Maracalagonis
Maracalagonis o Mara est unu comunu de 6.731 abitantes de sa tzitadi metropolitana de Casteddu. A 17 chilometrus de Casteddu, a 82 metrus impitzus de su mari, prus o mancu, ddoi est Mara cun 7.150 bividoris (maresus) in d-unu territòriu de 101,62 chilometrus cuadraus. Maracalagonis est nasciu dae s'unione de duos locus ruralis bixinus, "Mara" e "Kalagonis".
Burkina Faso
Sighende is sortes de unos àteros paisos africanos decolonizados, su Burkina Faso est istadu caraterizadu pro bona parte de s'istòria indipendente sua de vàrios corfos de istadu e ditaduras esplìtzitas o de facto: una prima furriadura de regìmene s'at tentu in su 1966 a chi aiat sighidu unu perìodu ditatoriale fintzas a su 1978; unu segundu fiat acontèssidu in su 1980 cun unu guvernu a pustis ispoderadu in su 1980; a issos aiat sighidu sighidu su guvernu de imprenta sotzialista e tertzumundista de Thomas Sankara chi efiat istadu ochidu dae un'aversàriu polìticu chi diat tènnere su pòdere dae su 1987 a su 2014; de custa data su Burkina Faso est ghiadu dae unu presidente e unu primu ministru tzivile e is militares non sunt prus a su guvernu deretu de su Paisu.
Die internatzionale de s'òmine
Ghana
In su Ghana s'est tzelebrada pro sa prima borta in onniasantu 2009. S'eventu est istadu pensadu e organizadu dae sa Ghana Fatherhood Initiative Foundation e at pigadu parte su presidente de su comitadu consultivu suo.
Burkina Faso
Sa limba ufitziale de su Burkina Faso est su frantzesu e sa moneda est su francu CFA de s'UEMOA, moneda cumpartzida cun Paisos de sa matessi àrea africana comente a Benìn, Costa de Avòriu, Niger e Senegàl.
Cuzina
Cuzina (o Santa Maria Coghinas) est una bidda de 1.439 abitantes in sa provincia de Tathari.
Maracalagonis
Sa bidda est a nord-est de sa capitali, a printzìpiu de su Sarrabus, tenit unu comunali mannu meda chi incumentzat de Is Seti Fradis e lompit finsas a su Gulfu de Casteddu, sighit finsas a Crabonaxa e nci acabat in su mari de Genna ‘e Mari e de Bacu Màndara finsas a is fratzionis de ‘Villaggio dei Gigli’, ‘Villaggio delle Rose’, Su reu e Monti Nieddu.
Die internatzionale de s'òmine
Ìndia
In Ìndia s'est tzelebrada pro sa prima borta su 19 onniasantu 2007.
Judicadu sardu
Sos Judicados sardos fiant entitades istatales autònomas chi s'agataiant in Sardigna in su cursu de manna parte de s'Edade Mèdia, dae su de 8-9 sèculos a su de 15 sèculos. Sa criatzione issoro no est tzerta, sa pèrdida de s'indipendèntzia fiat acontèssida in manera progressiva intre su 1258 (conchista pisana de su Judicadu de Càlaris) e su 1420 (ruta de su Judicadu de Arbarea).
Maracalagonis
Su Logu de Mara
Foras chi siat sa parti de Su Reu, su monti de Mara est pagu sfrutau po traballai, sceti pagu-pagu de pastoris e messajus. In is montixeddus ddoi at ìlixis, olioni, murta e finas modditzi e murdegu, po mori ca su logu est unu pagu sbendonau.
De arregordai su stàini bèciu, a manu dereta de sa bidda, in bàsciu, a 88 metrus impitzus de su mari. Sa mannària est 45 ètarus, tundatzu. Su màrgini de bàsciu est su prus artu.
In su tempus passau ddoi curriat àcua meda e fiat uno logu de traballu po is maresus. Su de s’essi sciutau est po mori ca ant smasciau totu is arritzolus chi ndi calànt de Sìnnia.
Giuanni Spanu, su stòricu, at scritu ca in su stàini de Mara, in s’ierru, ddoi iat pùligas a trumas e in s’istadi, mancai fessit mesu salidatzu puru, serbiat po donai a bufai a is animalis.
Sèmpiri po su stàini, Casalis in su 1842 iat scritu: ‘A pagu tretu de Mara ddoi est una pauli anca in s’istadi ddoi abitant anadis, mangonis e àterus pillonis de àcua durci’.
Storia de Mara
Manna sa presèntzia fènicia puru e infatu cudda pùnica, comenti in totu su Campidanu. In su 1920, in Carroi, chi oi est aìnturu de sa bidda, ant agatau custus brocus scuadraus e àterus arrastus de unu tèmpiu pùnicu cun duas stàtuas de su deus Bes (II-I a.c.) chi ant allogau in su museu archiològicu natzionali de Casteddu. Àterus arrestixeddus pùnicus ddus ant agataus faci a Arriu Su Stàini, Serigraxu, Cùcuru Crobu e Cùcuru Craboni. Po cunfirmai s’òrigini pùnica de su logu, Spano pensàt ca is nòminis Mara e Calagonis ndi fessint benius de is fueddus semìticus Hamara, pauli est a nai o stàini de àcua salia, e Chalaca, est a nai logu de terra bona. De pagu perou ndi ant bogau a pillu un’àtera idea chi narat ca su fueddu mara ndi benit de Magar, semìticu custu puru, chi bolit nai gruta, giai ca ddoi funt is tumbas ‘a camera’ de Cùcuru Craboni.
Comenti in totu sa terra chi fait a traballai in Sardìnnia, is Pùnicus iant impostu a dda preni a lori, chi de insandus est una cosa tìpica de s’economia isulana. Sa Sardìnnia fut unu logu de trigu, pretziau meda, ca furniat a is tzitadis de is dominadoris, chi iant cuncordau su sartu po chi su trigu e s’òrgiu no ddis amanchessint mai. Po Mara puru fut diaici, e custu cuncòrdiu de su sartu in is biddixeddas, anca ddoi biviant is colonus e is messajus acapiaus a sa terra chi depiant traballai, iat sighiu po finsas cun is romanus e in su mediuevu.
In su sartu de Mara e de is biddas de acanta depiat essi de importu finas s’arregorta de is mineralis, giai ca in sa chi est oi sa 125, faci a su chilometru 25, in su caminu chi nci torràt a Terranoa (Òlbia) passendi-nci de Sarcapos, ddoi fut su centru romanu de Ferraria, innui pinnigànt e scerànt su minerali po is portus e po is prus arrugas de importu.
In is primus sèculus de sa ‘era volgari’ s’est spainau in Sardìnnia su cristianesimu, prus de totu in is pranus colonizaus. Asuta de s’urrei vàndalu Trasamondo, in su 496 d.c., nd’iant betiu a custus obispus de su Nord de Àfrica; a is partis de Caralis, su cristianesimu fut giai intrau beni. Sa crèsia fiat giai cuncordada comenti si spetat e difatis in custu tempus duus papas de Roma fiant sardus, Ilàrio (461-468) e Sìmmaco (498-514) e nci iat monastèrius in paricis logus de eremitanus e finas àterus logus de cultu in Campidanu.
Apustis de sa conchista de is Vàndulus (533 d.c.), sa Sardìnnia at fatu parti a s’Imperu Romanu de Orienti. Is Bizantinus nd’iant betiu su cultu de paricis santus orientalis e custu ddu podeus biri finsas in su logu nostu etotu: Santu Gregori e Santu Basili (centrus a pagu tretu de sa bidda, conca a est) chi depiant essi logus po is eremitanus e chi ant mandau a innantis su cultu. In su sartu de bidda ddoi funt ancora nòminis de logu chi s’arregordant is cultus orientalis, che a Santu Sesulu, Santu Stèvini e Santu Giorgi. In custus sartus ddoi funt arrestus de logus cresiàsticus.
Judicadu sardu
S'organizatzione amministrativa issoro fiat diferente meda dae sos sistemas istatales feudales chi caraterizaiant su restu de s'Europa medievale, essende prus a curtzu a sa de s'Impèriu Bizantinu, a chi sa Sardigna aparteniat in antis de si fàghere indipendente. Sos judigados fiant difatis istitutos zurìdicos romanu-bizantinos, cun totu chi aiant unas peculiaridades locales, chi unos cantos istudiosos cunsìderant de presumida derivatzione nuraghesa.