cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gherra de Indipendèntzia de Istados Unidos
Tributos
In fache a custas protestas e cunditziones su bullu fiat fulliadu e cambiadu cun impostas inderetas subra unas cantas mertzes (paperi, vernissu, prumbu, te) chi is colònias betiant de Inghilterra.
2958
S'annu 2958 est un annu incomintzadu sàpadu a segunda de su calendàriu gregorianu.
Gherra de Indipendèntzia de Istados Unidos
Tributos
S'importu econòmicu de custas tassas fiat mingu, teniat mescamente bàlida simbòlica, pro cumproare s'archidu chi su Parlamentu teniat de cumandare tributos a totu is sugetos de s'impèriu.
Is colònos sighiant nointames a no èssere de acòrdiu, sa chistione no aiat agatadu determinu e in su 1770 totu is tassas fiant abolidas, franca sa pro su te.
Cumpangia de Ìndias Orientales
In su 1773 sa Cumpangia Inglesa de Ìndias Orientales aiat otentu de su Parlamentu deretu de bendere in esclusiva su te chi betiat de Tzina, boghende·nche is americanos de su giru de affàrios subra chi fintzas a tando issos si fiant pòdidos apoderare.
Is cummertzantes americanos de te aiant duncas cuncordadu una boicotadura de is mertzes inglesas, cun s'agiudu de s'opinione publica e de s'organizatzione populare Sons of Liberty (Figios de sa Libertade).
S'efetu prus ladinu de sa protesta fiat acuntèssidu su 16 de nadale 1773, cando unos cantos òmines chi faghiant parte de is Sons of Liberty, fiant artziados a naves de sa Cumpangia in su portu de Boston e nch'aiant ghetadu a mare totu su càrrigu de te (acuntèssida nodia comente Boston Tea Party - Sa Festa de su Te de Boston).
Lagu Marigosu Mannu
Su Lagu Marigosu Mannu (in àrabu: البحيرة المرة الكبرى, al-Buhayra al-Murra al-Kubrā) est unu lagu salidu chi s'agatat intre s'Àfrica e su Sinai e partzit su Canale de Suez in duos: parte Nord e parte Sud. Est unidu a su Lagu Marigosu Piticu (in àrabu: البحيرة المرة الصغرى, al-Buhayra al-Murra al-Sughrā). Sende chi su canale non tenet digas, s'abba colat lìbera dae su Mare Mediterràneu e dae su Mare Ruju, pighende su logu de sa chi evàporat.
Gherra de Indipendèntzia de Istados Unidos
Cuntrollu de s'Ispaghinadura Territoriale
A custa cunditzione, giai meda tostada, si fiant azuntas s'aprobatzione in su Parlamentu de leges, cunsideradas de is colònos non subiscàbiles (Intolerable Acts).
A segus de custas fiat aprobada fintzas sa Lege subra su Quebec (Quebec Act), chi afiantzaiat a is noos sugetos de Cànada de natzionalidade frantzesa libertade religiosa e tzivile, e chi assignaiat a su Cànada totu is territòrios a su norti de su frùmene Ohio, chi is bividores de is trèighi colònias ammeriaiant de ocupare.
S'Inghilterra cheriat duncas limitare s'ispaghinadura territoriale de sas trèighi colònias e chirchende de ddos allacanare a s'estu de is montes Apalacos, ma fintzas pro ite bolliat lassare terras a is indigenos.
Artìculu 155 de sa costitutzione de s'Istadu ispagnolu de su 1978
S'artìculu 155 de sa costitutzione de s'Istadu ispagnolu est unu disponimentu de leghe chi permitet a su guvernu de s'Istadu de obligare una Comunidade autònoma a respetare disponimentos costitutzionales o de leghe ispetzìficos, e de nde controllare sas autoridades si issa refudat de los respetare.
Gherra de Indipendèntzia de Istados Unidos
Cuntrollu de s'Ispaghinadura Territoriale
Is colònos aiant retzidu custa detzisione che unu atu ispòticu e unu lìmite a sa libertade issoro, chi de su restu pediant de ochire totu is populos nativos pro si nde faghere meres de is terras. Is indianos fiant difatis bidos che pessones inferiores chi biviant in logu de eremidu.
Artìculu 155 de sa costitutzione de s'Istadu ispagnolu de su 1978
Su pretzetu est ispiradu a sa figura de sa coertzitzione federale (Bundeszwang), istabilida in s'artìculu 37 de sa Leghe fundamentale pro sa Repùblica Federale de Germània, connòschida comente a Leghe Fundamentale de Bonn (Costitutzione tedesca). Custa ispiratzione est evidente in sa redatzione de s'artìculu 155, chi cointzidet in s'essentziale cun su pretzetu costitutzionale tedescu. Comente nota su politòlogu Ramon Cotarelo, s'artìculu 37 de sa Costitutzione tedesca est ispiradu in s'artìculu 48 de sa Costitutzione de sa Repùblica de Weimar, chi at permìtidu a Adolf Hitler de instaurare su Tertzu Reich.
S'aplicatzione no est automàtica: Su presidente depet in antis pedire acrarimentos a su Presidente de sa Comunidade e solu si non rispondet o non rispondet in sa manera chi su guvernu cunsìderat at a èssere possìbile pedire a su Senadu de intervènnere, pedende medidas ispetzìficas chi depent èssere aprovadas dae su Senadu in sessione plenària, cun s'òbligu de iscurtare su Presidente de sa Comunidade.
Gherra de Indipendèntzia de Istados Unidos
Pèdidas de su Cungressu Cuntinentale
In s'atòngiu 1774 su Cungressu cuntinentale si fiat atobiadu in Filadèlfia. Totu is rapresentantes de is colònias francu sa Geòrgia b'aiant pigadu parte.
Artìculu 155 de sa costitutzione de s'Istadu ispagnolu de su 1978
Fintzas a su 2017 s'artìculu no est mai istadu aplicadu, a causa de s'etzetzionalidade sua, ma bi sunt istadas duas rechertas: sa prima relativa a sas Canarias in su 1989  chi, nointames s'intrada in s'Unione Europea no aiat abolidu sos dàtzios, e una relativa a sa Catalogna, pro su referendum indipendentista.
Gherra de Indipendèntzia de Istados Unidos
Pèdidas de su Cungressu Cuntinentale
Aiant dètzididu pro s'autonomia amministrativa e sa boicotadura sistemàtica de is mertzes inglesas, chi cheriat impòsta fintzas a fortza a is chi refudarent de ddu fàghere de contu issoro.
In realidade, in is colònias de norti giai si naraiat ca sa solutzione prus de cumbènnidu diat èssere s'indipendèntzia ebbia.
Sa Gherra
Fiat gràtzias a su cuntributu de su generale prussianu Friedrich Wilhelm von Steuben, in su 1778, e de s'interventu frantzesu chi is tropas americanas ant pòdidu èssere addestradas de manera chi podiant acarare unu esèrtzitu comente su de s'Imperiu Britànnicu.
Fiant alleados inglesos fintzas is nativos Mohawk e is Irochesos ghiados de su capu Thayendanegea, naradu in inglesu Joseph Brant, ma custos fiant ochidos de su generale de Istados Unidos Sullivan in su 1778. Is 30.000 mertzenàrios de Assia ghiados de su generale August Nettardt fiant imbetzes bìnchidos in su 1783 e torrados a mandare in pàtria.
Batallas de Lexington e Concord
Su primos cumbatimentos fiant acuntèssidos in s'abrile de su 1775 in in biddas de Lexington e Concord.
In lexington is tropas americanas fiant abisadas in antibìtzu de s'arribu de is inglesos e si nche fiant ispèrdios in antis chi bi lomperent.In Concord aint tentu durada de una bintina de minutos, e a sa fine is minutemen si nche fiant fuidos lassende oto mortos e deghe ingotos, contra petzi unu ingotos intre is inglesos.
Imbàtidos in Concord is britànnicos aiant postu fogu a si depòsitos prenos e fiant mòvidos fache a Boston. Fiant però atacados de 450 colònos e mancari cun medas difficultades èsserent resissidos a tocare de in antis fiant torrados a segus chentza finire de cumbatere is colònos, chi ddis fiant curtos in fatu e ddus aiant afracados in unos cantos apostamentos.
Cun custas acuntèssidas aiat tentu inghitzu sa gherra. Sa formatzione de unu esèrtzitu Cuntinentale aiat tentu logu su 31 de maju 1775, e su cumandu fiat pigadu su 15 de làmpadas de George Washington.
Batalla de Bunker Hill
A fatu de s'ordìngiu de s'esèrtzitu, is sordados americanos aiant chircadu de atacare Boston, ma fiant resissidos a cunchistare petzi duos montigros in is intòrinos: Bunker Hill e Breeds Hill, intre su 12 e su 15 de làmpadas 1775.
A mangianu de su 17 de làmpadas is iglesos aiant cannonadu Bunker Hill, de in ue is americanos, ischiende chi diant èssere atacados aiant giai trasferidos is tropas a Breeds Hill, prus arta e difendibile.
In sa lòmpida a su montigru is inglesos aiant a fines bìnchidu sa batalla, ma a prètziu caru, sende ca aiant pèrdidu 304 sordados, 741 fiant ingotos e 5 ispèrdidos. Is americanos aiant tentu isceti 172 mortos e 273 ingotos, e a coa si fiant pòdidos retirare.
Su resurtadu fiat a balangiu de is americanos chi, mancari aerent perdidu, fiant resissidos a acarare unu esèrtzitu meda prus nùmerosu e addestradu de su de issos. S'Esèrtzitu Cuntinentale fiat difatis cumpostu de òmines ammesturados impare chentza de règulas e cun pagu achipàgiu e mancu cannones.
Campagna Canadesa
Una de is timorias prus mannas de s'Esèrtzitu Cuntinentale fiat chi de is bases inglesas de Cànada poderent arribare atacos de terra, chi fiant prus simpres de organizare e teniant costos prus baratos. Sa cunchista de is tzitades canadesas non pariat incolliosa de otènnere, pro ite is fortzas militares briànnicas non fiant cumpostas de prus de 1000 òmines in ie, e fintzas pro ite pentzaiant de retzire agiudu de is anglo-canadesos. Detzidiant tando de atacare.
S'ispeditzione fiat cumposta de 8.000 òmines partzidos un duas colonnas deretas s'una a Montréal e s'àtera a Québec. Partidas in su cabudanni de su 1775, giai a s'iscumpassu de sa làcana cun su Cànada is tropas si fiant acatadas chi ne is anglòfonos ne is francòfonos ddos bidiant comente liberadores e pagus meda fiant is chi ddos cheriant agiudare.
Su 13 de santandria Montréal fiat nointames ocupada. In ierru is duas colonnas si fiant torradas a aunire a curtzu de sa tzitade de Québec, ma fiant in cunditziones malas, cun prus de 500 òmines mortos, paris nùmeru de disertores e unos milli òmines chi si fiant refudados de torrare a firmare sa ferma voluntària a s'iscàdere. Su fritu fiat faghende maladiare is sordados e susetotu si fiat ispaghinende su vailogu.
Sa note de su 30 de nadale Québec fiat atacada. Su resurtadu fiat unu degòlliu pro is colonos, cun 500 mortos in su campu de gherra e 200 in is dies a sighire pro is feridas. Sa perta de òmines fiant tropu e su cuntrollu de Montréal fiat a sa fine torradu a is inglesos.
Cunchista de Boston
S'esèrtzitu inglesu fiat intames chirchende de agatare s'atrèmenu pro annichilare is rempellos ma torrare a ammasedare is colònias chentza de riscu de faghere revessas chi iscontzarent is raportos una borta pro totus.
Sa ghiadura de is operatziones militares fiat dada a su generale William Howe, chi aiat regortu 1600 òmines e ddos aiat mandados a ocupare sa Carolina de Nord, in ue però su 27 de friàrgiu 1776 fiant abruverados in sa Batalla de Moore's Creek Bridge, in is intòrinos de sa oe narada Wilmington.
Howe aiat dètzididu tando de si retirade de Boston, in ue is inglesos fiant istabilidos e de movere in una tzitade prus fidada e defendìbile.
De su cantone americanu, su generale George Washington, in paris tempus fiat resissidu a ocupare su montigru de Dorcester High e puntaiat su portu cun is cannones.
Cando aiat bidu chi is inglesos fiant giai imbarchende·sì subra de naves e andende·si·nche, aiat firmadu s'atacu. Duas chidas a pustis su 17 de martzu, cun is ùrtimos sordados inglesos andados, fiant calados a sa bidda, e acabidados che liberadores. Fiat sa prima borta chi unu territòriu de colònos non fiat tentu a suta de su cuntrollu miltare britànnicu.
Firma de sa Decraratzione de Indipendèntzia
Is inglesos fiant iscarcados in Halifax, Cànada e aiant giai tentu una atèra derrota chirchende de cunchistare Charleston, in Carolina de Sud.
Su 7 de làmpadas de su 1776 su Cungressu si fiat atobiadu pro si consultare subra sa proposta de indipendèntzia. Su generale Howe a ddis aiat respostu a tenora, ghiende unu esèrtzitu de 22.000 òmines inglesos e de s'alleada Àssia, isbarchende a Staten Island, a fache de New York.
Su 4 de trìulas de cuss'annu in Filadelfia fiat impertantu istadu aprontadu unu documentu de Thomas Jefferson, John Adams e Benjamin Franklin, firmadu de is delegados de totu is trèighi colònias: New Hampshire, Massachusetts, Rhode Island, Connecticut, New York, New Jersey, Pennsylvania, Delaware, Maryland, Virgìnia, Carolina de Nord, Carolina de Sud e Geòrgia si costituiant in s'istadu nou de Istados Unidos de Amèrica.
Progetu Manhattan
Progetu Manhattan est istadu su nùmene de unu programma de chirca e isvilupu militare chi at batidu a sa realizatzione de is primas bombas atòmicas in s'ìnteri de sa segunda gherra mundiale. Est istadu giutu dae is Istados Unidos de Amèrica cun s'amparu de Rennu Unidu e Canadà. Dae su 1942 a su 1946 su programma est istadu dirìgidu dae su generale Leslie Groves de su corpus de su Gèniu militare de is Istados Unidos.
Gherra de Indipendèntzia de Istados Unidos
Firma de sa Decraratzione de Indipendèntzia
In paris tempus in Europa is bisuras de is guvernos subra su chi fiat suntzedende in Amèrica fiant cambiende e Benjamin Franklin fiat partidu a manu de Parigi pro cumbinchere su re de Frantza, Luisu su XVI a s'alleare cun issos.
Progetu Manhattan
Su Progetu Manhattan est incumentzadu cun pagas risursas in su 1939 ma est crèschidu fintzas a ocupare prus de 130 000 persones e est costadu agiumai 2 milliardos de dollaros americanos. Prus de su 90% de is costos est istadu impreadu pro fraigare edifìtzios e prodùere materiale fìssile, e su 10% isceti impreadu pro s'isvilupu e sa produtzione de armas. Sa chirca e produtzione sunt istadas fatas in prus de 30 logos diferentes de is Istados Unidos, Rennu Unidu e Canadà.
Su Progetu Manhattan includiat fainas de inteligèntzia a pitzus de su Programma nucleare militare tedescu. Su personale de su Progetu Manhattan, in s'àmbitu de s'Operatzione Alsos, est istadu imbiadu in Europa, a bortas a intro de su territòriu inimigu, in ue at collidu materiale e documentos de su programma tedescu e arruoladu iscientziados tedescos. Cun totu is precautziones pigadas pro apoderare su segretu a pitzus de su Progetu Manhattan, is ispias sovièticas ant iscobertu is operatziones de su guvernu istadunidensu pro su fràigu de sa bomba atòmica.
Sa chirca a pitzus de s'energia nucleare e sa lìtera a Roosevelt
In su 1919 su fìsicu neozelandesu Ernest Rutherford, in s'ìnteri de sa chirca a pitzus de s'àtomu in su cumintzu de su de XX sèculos, mescamente in is universidades de Cambridge, Gottinga e Copenaghen, fiat resèssidu a esecutare su primu esperimentu rivolutzionàriu de sa chi issu at definidu "disintegratzione de s'àtomu"; custu fenòmenu, segundu is càrculos teòricos esecutados cun is fòrmulas famadas de sa relatividade de Albert Einstein, pariat bonu a liberare una cantidade manna de energia. Sa chirca de is fìsicos mundiales, autònoma ma ligada gràtzias a sa tzirculatzione costante de is ideas intre issos, est andada a in antis in is annos binti cun is istùdios de su danesu Niels Bohr e de su tedescu Werner Karl Heisenberg de sa mecànica quantistica, a cussu tempus noa, bona pro prevìdere su cumportamentu de is partigheddas sub-atòmicas. Dae su cumintzu de is annos trinta sa chirca teòrica de is fìsicos mundiales at prodùidu iscobertas ispantosas; in su 1932 su britànnicu James Chadwick at ammustradu s'esistèntzia de su neutrone, in su 1934 s'italianu Enrico Fermi at descritu sa formatzione de isòtopos pro mèdiu de su bombardamentu de s'àtomu cun neutrones; in su 1938 is tedescos Otto Hahn e Fritz Strassmann ant riproduidu su fenòmenu chi issos ant denominadu fissione nucleare e Lise Meitner e Otto Frisch ant analizadu mègius su fenòmenu, prus che totu a pitzus de s'uràniu, afirmende chi custu elementu, sende instàbile meda, esseret a discansu divisìbile, provochende sa liberatzione de una cantidade enorme de energia.
Is esperimentos a pitzus de sa fissione nucleare sunt istados riproduidos in manera isperimentale in laboratòrios medas a sa fine de is annos trinta, siat in Europa, siat in is Istados Unidos, in ue, in s'Universidade de Berkeley, fiat giai istadu fatu, a suta de su progetu de su fìsicu Ernest Orlando Lawrence in su cumintzu de su deghènniu, su primu atzelleradore de partigheddas, denominadu tziclotrone. In realidade, in su 1933 fiat acontèssida giai una cosa de importu mannu pro sa chirca, cando pro sa prima borta su fìsicu ebreu ungheresu Leó Szilárd, residente in Britànnia Manna, aiat formuladu sa teoria de una possìbile reatzione a cadena de fissiones nucleares chi si podiat auto-sustènnere. Szilard fiat unu fìsicu teòricu abbistu meda e cumprendiat fintzas is possìbiles conseguèntzias globales de is resurtados de sa chirca sientìfica; issu in su 1938 fiat assustadu prus che totu dae sa possìbile aplicatzione de is istùdios a pitzus de sa fissione nucleare pro nde fraigare armas. Tando, paris cun àteros duos fìsicos ungheresos primorosos, Edward Teller e Eugene Wigner, timiat chi sa Germània nazista poderet isfrutare is iscobertas de is iscientziados suos pro fraigare una "super-bomba" noa isfrutende s'energia nucleare.
In su comintzu is tres iscientziados de orìgine ungheresa si sunt apensamentados pro sa possibilidade chi is tedescos otennerent s'uràniu pro sa fissione dae is minieras de su Congo belga e tando ant detzìdidu de faeddare cun Albert Einstein, su fìsicu prus autorèvole e famadu de su mundu, pro ddu cumbìnchere a iscrìere una lìtera a sa reina de su Bèlgiu, chi issu connoschiat de persona, pro dda cumbidare a non bèndere s'uràniu a sa Germània nazista. Su 16 trìulas 1939 Szilard e Wigner sunt andados a s'ìsula de Long Island e ant addobiadu a Einstein, chi at aprovadu luego sa recherta issoro e at detadu una lìtera, iscrita in tedescu dae Wigner, indiritzada a s'ambasciadore belga in is Istados Unidos.
Su 1 santandria 1939 su Comitadu consultivu pro s'uràniu at compiladu una prima relata de imbiare a su presidente Roosevelt. Su documentu afirmaiat chi sa chirca a pitzus sa "reatzione a cadena" podiat èssere ùtile comente fonte de energia pro is sutamarinos e mancari fintzas comente "possìbile fonte de bombas" prus isciusciadoras de "cale si siat cosa oe connota"; su comitadu pediat finantziamentos adeguados pro "una chirca contivigiosa". Su presidente Roosevelt est partu interessadu e at insertadu su documentu in s'ischedàriu suo personale, ma sena fàghere nudda de cuncretu pro su momentu.
Su cumintzu de su programma atòmicu istadunidensu
In realidade, agiumai in su pròpiu tempus duos fìsicos tedescos emigrados in Britànnia Manna fiant lòmpidos a concruos de su totu diferentes chi ant sinnadu unu passu a in antis cara a su fàbbricu de sa bomba atòmica; Oto Frisch e Rudolf Peierls, difatis, in s'incumentzu aiant dimustradu sa possibilidade de otènnere cun fatzilidade su seberu de is vàrios isòtopos de s'uràniu pro mèdiu de su mètodu de sa termodifusione gassosa; insandus ant ipotizadu sa possibilidade de una reatzione a cadena esplosiva impreende is neutrones lestros e s'isòtopu Uranio-235, ant carculadu sa massa crìtica cun custu isòtopu e sunt lòmpidos a sa concruida chi pro incumentzare sa reatzione a cadena diat bastare una cantidade de Uranio-235 de mesu chilu o unu chilu; in fines, Peierls at contadu chi sa reatzione a cadena si diat èssere isvilupada in tempos lestros a beru provochende efetos esplosivos istraordinàrios. Is duos fìsicos ant aporridu is concruidas issoro in duos documentos chi, in prus de illustrare is iscobertas in contu de sa massa crìtica e in sa reatzione a cadena, analizaiant fintzas s'importu polìticu-militare de una "super-bomba" in su cuntestu de sa gherra mundiale in cursu. Is relatas de Frisch e Peierls sunt istadas imbiadas, in su freàrgiu 1940, a Henry Tizard, su presidente de su Comitadu britànnicu de "coordinamentu sientìficu", chi controllaiat s'aplicatzione de sa sièntzia a sa gherra.
In sa Columbia University su fìsicu Enrico Fermi at fatu unu protòtipu de reatore nucleare, impreende vàrias configuratziones de grafite e uràniu. Vannevar Bush, diretore de sa Carnegie Institution de Washington, at organizadu su National Defense Research Committee in su 1940, pro pònnere is risursas sientìficas de is Istados Unidos a disponimentu de s'isfortzu bèllicu.
Su Progetu Uràniu no aiat ancora fatu progressos mannos in s'istade de su 1941, cando s'est ischidu de is chircas in Bretànnia Manna de Oto Frisch e Fritz Peierls. Sa National Academy of Science at propostu un'isfortzu mannu pro fàghere armas atòmicas e Bush at creadu unu comitadu ispetziale, su comitadu S-1, pro dirìgere custu isfortzu.
In antis chi custu esseret detzìdidu, is giaponesos ant bombardadu Pearl Harbor su 7 nadale 1941 e is Istados Unidos sunt intrados in gherra. A is Metallurgical Laboratory (nùmene de cobertura) de s'Universidade de Chicago, in is Radiation Laboratory de s'Universidade de sa Califòrnia e in su dipartimentu de fìsica de sa Columbia University, is isfortzos pro preparare su materiale fìssile (uràniu o plutòniu) pro una bomba sunt istados atzellerados.
S'uràniu-235 depiat èssere separadu dae su chi abarrat de s'uràniu naturale, prus che totu uràniu-238 non fìssile. Custu fiat de importu mannu pro fraigare sa bomba a s'uràniu, mentras àteras proas aiant ammustradu chi s'elementu artifitziale plutòniu-239 faiat a dd'otènnere pro rajamentu neutrònicu de s'uràniu in s'ìnteri de su funtzionamentu de sa pila de Fermi. Partende dae su 1942, impiantos mannos sunt istados fatos in s'Oak Ridge National Laboratory (Site X) in Tennessee e in s'Hanford Site (Site W) in s'Istadu de Washington, pro prodùere custos materiales.
Cando is Istados Unidos sunt intrados in sa Segunda Gherra Mundiale, in su nadale 1941, diversos progetos fiant giai in cursu, pro investigare su seberu de s'uràniu-235 fissionàbile dae s'uràniu-238, sa produtzione de su plutòniu e sa fatibilidade de is pilas nucleares e de is esplosiones. Su fìsicu e Prèmiu Nobel Arthur Compton at organizadu su Metallurgical Laboratory de s'Universidade de Chicago in su cumintzu de su 1942 pro istudiare su plutòniu e is pilas a fissione. Compton at pedidu a su fìsicu teòricu Robert Oppenheimer, de s'Universidade de sa Califòrnia, de istudiare sa fatibilidade de un'arma atòmica.
In su beranu de su 1942, Oppenheimer e Robert Serber, de s'Universidade de s'Illinois, ant traballadu a su problema de sa difusione de neutrones (comente is neutrones si moent in una reatzione a cadena) e in s'idrodinàmica (comente s'esplosione prodùida dae sa reatzione a cadena si podet cumportare).
Pro averiguare custu traballu e sa teoria generale de sas reatziones de fissione, Oppenheimer at riunidu una sessione istiale a s'Universidade de sa Califòrnia in su làmpadas 1942. Is teòricos Hans Bethe, John Van Vleck, Edward Teller, Felix Bloch, Richard Chace Tolman e Emil Konopinski ant concruidu chi una bomba a fissione si podiat fàghere.
Is iscientziados ant sugeridu chi tale reatzione esseret incumentzada ponende in pari una massa crìtica (una cantidade de esplosivu nucleare chi dda poderet sustentare); custu si podiat fàghere in duas maneras diferentes: isparende una contra a s'àtera duas massas suta-crìticas de plutòniu o uràniu-235, opuru faghende implòdere un'isfera cava fata de custos materiales cobertos de esplosivu a artu potentziale. Teller at bidu un'àtera possibilidade: inghiriende una bomba a fissione cun deutèriu e trìtziu, si podiat fàghere una "super-bomba" meda prus balente. Custu cuntzetu si basaiat subra istùdios de sa produtzione de energia in is isteddos fatos dae Bethe in su 1938.
Cando s'unda prodùida dae s'iscòpiu de sa bomba a fissione si moet pro mèdiu de un'amesturu de nùcleos de deutèriu e trìtziu, custos si fundent paris produende prus energia de sa de sa fissione, in unu protzessu de fusione termonucleare, che is elementos fùndidos in su Sole, produende calore e lughe. Bethe fiat iscèticu, e cando Teller at ispintu pro sa super-bomba "sua" proponende unos cantos ischemas, Bethe ddos at refudados totus.
Cando Teller at ipotizadu chi una bomba atòmica poderet brusiare s'atmosfera, comente si siat, su pensamentu est abarradu finas a sa proa Trinity, mancari chi Bethe eret ammustradu, in manera teòrica, chi non podiat sutzèdere. Sa cunferèntzia istiale, cun is resurtados suos resùmidos dae Serber in "The Los Alamos Primer" (LA-1), at frunidu sa base teòrica pro su fràigu de sa bomba atòmica, chi est essidu su còmpitu printzipale in Los Alamos in s'ìnteri de sa gherra, e s'idea de sa bomba H, fraigada in su pustisgherra.
Is misuratziones de is interatziones de neutrones lestros cun is materiales de una bomba sunt essentziales pro ite ca su nùmeru de neutrones prodùidos in sa fissione de s'uràniu e de su plutòniu bolent connotas, ca sa sustàntzia chi inghìriat su materiale nucleare depet tènnere sa capatzidade de riflètere o ispartzire is neutrones a intro de sa reatzione a cadena in antis de s'esplosione pro pòdere ammanniare s'energia prodùida. Duncas, is propiedades de difusione de is neutrones, de is materiales, ant dèpidu èssere mesuradas pro pòdere agatare is mègius rifletentes.
Pro carculare su podere esplosivu tocat a connòschere propiedades nucleares medas, cumprèndida sa "setzione de atumbada" pro is protzessos nucleares de is neutrones in s'uràniu e in àteros elementos. Is neutrones lestros podent èssere prodùidos isceti in is atzelleradores de partigheddas, chi fiant ancora trastos pagu difùndidos in is dipartimentos de fìsica de su 1942.
Is iscientziados de s'OSRD ant esploradu mètodos diferentes de produtzione de su plutòniu e de sceberu de s'uràniu-235 de s'uràniu naturale ma niunu de custos fiat prontu pro sa produtzione (nde fiant istadas preparadas isceti cantidades microscòpicas). Solu unu mètodu, s'ischirriada eletromanniètica, isvilupadu dae Ernest Orlando Lawrence in is Radiation Laboratory de Berkeley, pariat bàlidu pro sa produtzione subra larga iscala.
Comente si siat, is iscientziados non podiant acabbare de istudiare àteros mètodos de produtzione de su materiale fissionàbile, ca fiat gastosu meda e ca non faghiat a pensare chi cun unu isceti fagheret a prodùere bastante materiale in antis de sa fine de sa gherra.
2959
S'annu 2959 est un annu incomintzadu domìniga a segunda de su calendàriu gregorianu.
Progetu Manhattan
Su cumintzu de su programma atòmicu istadunidensu
Pro neghe de sa natura sua isperimentale, su traballu in s'arma atòmica, difatis, non podiat cumpètere pro s'assinniamentu de una prioridade arta cun àteros còmpitos prus apretosos de s'esèrtzitu. In prus, su sèberu de is tareas de iscientziados e de su fàbbricu de is impiantos de produtzione fiant s'ispissu istentados dae s'incapatzidade de Marshall de agatare materiales crìticos, comente a s'atzàrgiu, chi serbiant pro àteras produtziones militares puru.
Fintzas su sèberu de su nùmene pro su programma nou de armamentu nucleare de s'esèrtzitu est istadu difìtzile. Su tìtulu seberadu dae su generale Brehon Somervell, "Isvilupu de materiales sostitutivos", pariat arriscosu, ca naraiat tropu.
Su "distretu Manhattan"
Su primu ostàculu mannu sientìficu de su Progetu Manhattan est istadu risòlvidu su 2 de nadale de su 1942 a is 14:20 ora locale a suta de is iscaleras de s'istàdiu de su campus de s'Universidade de Chicago. In cue, unu grupu ghiadu dae Enrico Fermi at incumentzadu sa prima reatzione nucleare a cadena auto-alimentada (Chicago Pile-1). Unu messàgiu in còdighe ("Su navigadore italianu est lòmpidu in su mundu nou") est istadu imbiadu a su presidente Roosevelt pro dd'avèrtere chi s'esperimentu fiat resessidu. Sa posta in funtzione de sa Chicago Pile-1 est cunsiderada comente a s'incumentzu de s'era de s'energia nucleare.
Piessìnnios generales
Naschidu in su 1939 comente a simpre progetu de chirca, su Progetu Manhattan at mudadu in su 1942 sa punna sua e est pesadu finas a ocupare prus de 130 000 persones, costende a sa fine prus de 2 milliardos de dollaros de s'època (28 milliardos de dollaros de su 2008).
Sa diretzione sientìfica est istada afidada a su fìsicu Robert Oppenheimer e su coordinamentu gestionale-amministrativu a su generale Leslie Groves; sa sede direzionale est istada posta in suta de cobertura in un'edifìtziu de Manhattan in New York, donende su nùmene in còdighe a su Progetu. In parallelu cun su traballu in s'uràniu est istadu produidu plutòniu. Sunt istados fatos reatores in Oak Ridge e in su situ de Hanford, in s'istadu de Washington, in ue est istadu irradiadu s'uràniu pro otènnere plutòniu. A pustis su plutòniu est istadu separadu in manera chìmica dae s'uràniu.
Totu sa faina fiat atzentrada in s'isvilupu de sa tecnologia pro realizare un'ordìngiu atòmicu e in sa produtzione de una cantidade bastante de materiale fissile cun sa puresa bòlida. Sunt istados sighidos duos caminos parallelos, chi ant portadu a sa produtzione de duos tipos de bomba in is laboratòrios natzionales de Los Alamos. Luego a pustis de su bombardamentu de su Giapone, su guvernu de is Istados Unidos de Amèrica at publicadu su "Raportu Smyth" chi ispricaiat s'istòria de su Progetu Manhattan. In issu non si remonaiat su fatu chi is duas bombas nucleares ghetadas esserent basadas a subra de tecnologias e combustìbiles diferentes.
Propaganda 2
Sa Propaganda 2 (incurtziàdu in P2) est istàda una suttea massonica italiana chi faghìat parte de su  Grande Oriente d'Italia , fundàda in su 1877 cun su nùmene de Propaganda Massonica, ma chi aìat sighìdu un'àttera àndala dae cussa chi sos istatùtos inditaìan abìa unu modellu cospiratzionista contr'a s'ordinamèntu zurìdicu de s'istàdu, cando s'impresàrju Licio Gelli nde aìat pigàdu su potere. Sa P2 che la aìan bogàda dae su G.O.I. in su 26 de trìulas de su 1976; a pùstis, sa Cumissione parlamentare aìat concruìdu sa chìrca a pìzu de sa P2 marchèndela comènte "assòtziu criminale" e "eversivu". Una lege, sa n. 17 de su 25 de bennàrzu de su 1982, che aìat ispèrdidu sa suttea.
Progetu Manhattan
Piessìnnios generales
Su mètodu de s'implosione, a esempru, est istadu segretu militare finas sa testimonia de David Greenglass contra Julius e Ethel Rosenberg in su 1951 e is fotografias de is primas bombas realizadas sunt istadas declassificadas e publicadas sceti in is annos sessanta. Paris a is progetos critogràficos de Bletchley Park in Inghilterra, a Arlington Hall e a su Naval Communications Annex de Washington, D.C., e a s'isvilupu de su radar in is Radiation Lab de su MIT de Boston, su Progetu Manhattan est istadu una de is fainas tecnològicas printzipales realizadas in s'ìnteri de sa segunda gherra mundiale.
Propaganda 2
Dae cando fit nàschida, sa caratteristica printzipàle de sa suttea fit cussa de dare cobertùra a sos inditziàdos chi tenìan prus impòrtu, fìntzas si non faghìan parte de s'assotziu massonicu. Sa suttea orizinale, peròe, at traballàdu a sa cùa fìntzas a su 1925, cando su rezìmene fascista che aìat ispèrdidu tottus sas sutteas massonicas.
Progetu Manhattan
Cunsideros generales
Sunt istadas fraigadas bator bombas atòmicas in su Progetu Manhattan. Custos aparatos sunt istados isvilupados printzipalmente in su Laboratòriu Natzionali de Los Alamos e montados in su beranu de su 1945. Is disinnos originales sunt segretos, ma ddoe at informatziones medas a pitzus de is cumponentes printzipales issoro.
Propaganda 2
A pùstis chi su fascismu fit rùttu, sas sutteas massonicas fin torràdas a bìda e sa Propaganda Massonica, torràda a nàschere cun su nùmene de Propaganda 2 a s'aggàbbu de su segundu pustighèrra, fit tòrra in sutta de su  Gran Maestro dell'Ordine  fìntzas a cando no bi est arribàdu Licio Gelli. Custu lu aìat a su comìntzu isseberàdu su Gran Maestro Lino Salvini pro lu rappresentare in tottus sas funtziones de sa suttea, fràncu poi bènner issu etòttu a su tìtulu de Maestro Venerabile, est a nàrrer chi nd'est bènnidu a ghìa.
Progetu Manhattan
The Gadget
Sa prima bomba realizada, cun su nòmine in còdighe "The Gadget", in sardu "su trastu", est istada fata esplòdere in sa prima proa nucleare de s'istòria, sa proa "Trinity", in Jornada del Muerto, in su desertu de su Nou Mèssicu. Su dispositivu fiat unu protòtipu pro proare unas cantu tecnologias de impreare pro is primas armas atòmicas.
Propaganda 2
Cando bi fit Gelli, sa P2 est resèssida a che pònner a sa cùa unu fiòttu de zènte, subratòttu in su ròlu politicu e amministrativu, pro furriàre s'assétiu sotziale, politicu e istitutzionale italianu e pesèndeche unu de sos iscàndalos prus mannos chi sìan mai bessìdos a campu in s'istoria de sa Republica Italiana.
Progetu Manhattan
Little Boy
Sa segunda bomba fata, sa Mk.1 (nòmine in còdighe "Little Boy", in sardu "pitzocheddu"), est istada sa prima arma atòmica de s'istòria impreada in gherra, cun su bombardamentu de Hiroshima in is ùrtimas dies de sa segunda gherra mundiale.
Propaganda 2
Unu zudìssiu criticu a pìzu de sa teoria complottista chi zìrat in tundu de sa P2 lu at dàdu Massimo Teodori, chi aìat partetzipàdu comènte deputàdu radicale a su traballu de sa Cummissione Parlamentare de Tina Anselmi, in su lìberu sòu ''Complotto! Come i politici ci ingannano'' (2014): "sun trinta annos chi sa P2 si ispàcciat pro su cumplòttu mannu a pàlas de sos parìtzos mistèrios de s'Italia Republicàna".
Testudo marginata
Sa Testudo Marginata est una de sas chìmbe ispètzias de rettìlios chi appartènent a sa famìlia Testudo, pàris chin atteros che a su de Hermanni o cussu grecu. Sa testughine "marginata" bènit issa puru dae sa Grèghia, ma che l'ant battìda in Sardinna còmmo carchi seculu sos managos pro si nudricare in dies de astinentzia: oje in dìe, est tantu a communu a l'atzapàre in s'isula sarda, mascamènte in sos trettos de muntagna comènte sa Gallura, chi s'animale si nàrat fìntzas testùghine sarda, mancàri bi nd'àpat grùstios pèri in su restu de Europa. In prus, sicomènte pòdet puru lòmper a 35 chentìmetros, sa marginata est sa testughine prus manna de sa famìlia Testudo.
Agentzia Europea pro is Meighinas
S'Agèntzia Europea pro is Meighinas (EMA pro more de sa sigla in inglesu European Medicines Agency) est un'agèntzia de s'Unione Europea (UE) su cale obietivu est contribuire a s'amparu de sa salude pùblica e animale assegurende ca is meighinas pro impreu umanu e veterinàriu siant seguras, eficatzes e de calidade arta.
In s'annu 1995 fiat criadu pro su Cussìgiu de s'Unione Europea a pustis de prus de sete annos de negotziatziones intre is guvernos de s'Unione Europea in càmbiu de s'Agèntzia Europea pro sa Valutatzione de is Meighinas (EMEA, pro more de sa sigla in inglesu European Medicines Evaluation Agency) remplasende su Comitadu de Ispetzializades Farmatzèuticas criadu in su 1977 e su Comitadu de Meighinas Veterinàrias. Partende dae s'annu 2004 aiat adotadu su nùmene atuale. Dae su 4 de martzu de su 2019 sa sede sua est sa tzitade de Amsterdam e su diretore atuale suo est Guido Rasi. Funtzionat che a una retza chi ponet impare is risursas sientìficas de sos istados membros de s'Unione e de prus de baranta autoridades natzionales cumpetentes, coordinende sa valutatzione e supervisione de is meighinas a totu s'Unione.
Est pretzisu de dda distìnghere de sa Diretzione Europea pro sa Calidade de is Meighinas e de is Servìtzios Sanitàrios, un'initziativa de su Cussìgiu de Europa cun obietivos simbigiantes, chi ligat franca de s'Unione Europea totu una nera de istados europeos chi non sunt  membros de s'UE ma chi cumpartzint is matessi normas.
Eminem
Marshall Bruce Mathers II (St. Joseph, Missouri, 17 de santugaine, 1972), est unu cantadore rap, produtore discogràficu e atore istadunidensu.
Limba polinomica
Custu cuntzetu l'aiat postu a primu su linguista Jean-Baptiste Marcellesi pro descriere sa situatzione de sa limba cossa, ma si presentat puru pro àteras limbas de minoria.
Si donat duncas unu fundamentu scientìficu a s'idea chi una comunidade linguìstica podat tènner una tzerta unidade chene chi si li depat imponnere una variedade linguìstica ebbia.
Custu cuntzetu si podet pònner a cunfrontu cun sa limba ausbau o un'idioma chi, subra de su pianu tipològicu, est cunsideradu che a dialetu de un'àtera limba, ma chi tenet diferèntzias medas a parre de sos faeddadores.
Lussemburgu
Lussemburgu est una natzione in s'Europa otzidentale. Sa capitale sua est Lussemburgu.
Leeds
Leeds (/ˈliːdz/) est una tzitade de unos 757.000 abitantes chi s'agatat in sa regione de Yorkshire e Humber, in Inghirterra setentrionale. Est sa tzitade prus manna de tres in su Renniu Aunidu.
Sos primos testimòngios iscritos de sa bidda s'agatant in su lìburu Historia ecclesiastica de gentis Anglorum, de su 731, in ue cumparet cun nòmene de "Loidis".
A su tempus de Gugliermu su Conchistadore Leeds fiat bidda pitia. Est pois crèschida semper prus mancari in manera adasiada, gràtzias a su fatu de s'agatare in una posidura de mesu intre de sas costeras Ovest e Est de s'Inghirterra.
In su sèculu XIV fiat diventada tzentru de industrias de lana.
Sa prima univerisdade fiat fundada in su 1904.
Ireneo
Ireneo, de origine orientale, fortzis naschidu a Smirne in sa Turchia de oe ( su 130 ca). L'agattamos a Lione in Gallia, inue diventat satzerdote e piscamu de custa tzittade. At iscrittu : Adversus haereses ( contra a sos ereticos gnosticos). Mortu martire au 222 ca. Sa festa su 28 de lampadas.
Ventana
Sa ventana (o  'entana o fenesta) est una apertura de sos muros de domo pro fagher intrare lughe et àera.
Alaska
S'Alaska (/əˈlæskə/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat a su cabu prus setentrionale de su Cuntinente Americanu. Sa capitale est Juneau, ma sa tzitade prus manna est Anchorage.
Su nòmene Alaska (in cirillicu Аляска) ddi fiat dadu in su perìodu coloniale de is russos e dependiat de unu faeddu in una limba Aleutina, chi cheret nàrrere "cosa chi est posta a s'atzione de su mare". Est fintzas connotu comente Alyeska, faeddu de matessi orìgine chi cheret nàrrere "Terra Manna".
Geografia
Cun 1,717,854 km2 de istérrida e unos 735.000 residentes, s'Alaska bènet a èssere su prus mannu istadu de sos USA, su cun sa prus bàscia densidade de abitantes e su de 4 prus pagu populados. Unu 50% de is bividores totales istat in su territòriu de s'àrea metropolitana de Anchorage, sa tzitade prus manna de s'istadu.
Tenet làcana in s'Est cun sos territòrios canadesos de Yukon e sa provìntzia de Colùmbia Britànnica, in su Nord si ghetat in su Mare Articu, in s'Ovest e Sud in s'Ocèanu Patzìficu. Cun is territòrios russos de Čukotka e Kamčatka format s'Istritu de Bering, chi isceberat su Cuntinente Americanu de su Cuntinente Asiàticu.
Istòria
S'Alaska est istadu comporadu a sa Russia de sos Istados Unidos a su prètziu - fintzas tando baratu - de 7,2 milliones de dòllaros su 30 de martzu de su 1867. In antis de bènnere ordingiadu a territòriu at tentu medas mudàntzias amministrativas. Est istadu ammìtidu in s'Unione su 3 de ghennàrgiu 1959. Fiat su de 49 istadu a b'intrare.
Economia
S'economia s'apoderat prus a totu cun s'istratzione de petròliu, gas naturale e indùstrias de pische. Fintzas su turismu est una faina de importu.
Càdmiu
Su càdmiu est un'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 48 postu in su grupu 12 de sa tàula periòdica de sos elementos. Su sìmbulu est Cd. Est unu metallu biancu biàitu, relativamente pagu abundante. Est unu de sos metallos prus tòssicos, mancari diat pòdere èssere un'elementu chìmicu essentziale, netzessàriu in cantidades meda minores, ma custu no est craru. Normalmente s'agatat in ligas de zingu e s'impreat mescamente in sas baterias.
Sharm el-Sheikh
Sharm el-Sheikh est una localidade turìstica egitziana posta in s'ala meridionale de sa penìsula de su Sinai e lacanante cun su mare Ruju.
Tzentru amministrativu de su Guvernadoradu de su Sinai de su Sud, dae sa fine de is annos noranta Sharm el-Sheikh acasàgiat in manera regulare cunferèntzias polìticas de livellu artu in ue pigant parte totu is prus natziones de importu de su mundu, e addòbios numerosos de sa Lega àraba.
Sa tzitade si presentat prus che totu comente a unu tzentru mannu, fatu in parti manna de bidditzolos e cumplessos turìsticos, a fitianu dotados de servìtzios de animatzione. Is bividores, pro sa majoria, sunt persones bènnidas dae àteras zonas de s'Egitu chi traballant me is tzentros turìsticos e bivent in Sharm el-Sheikh pro traballu.
Geografia e clima
Sharm el-Sheikh est situada in s'estremidade sud de sa penìsula de su Sinai, in su golfu de Aqaba, amparada dae montes mannos, duncas gosat totu s'annu de unu clima caente meda; difatis me is meses istiales sa temperadura lompet a livellos elevados meda. In generale su clima est sicu e duncas su calore prus fàtzile de aguantare, ma càmbiat in ònnia zona: in su canale de Suez e in su golfu de Aqaba, pro esempru, si cuntzentrant is temperaduras màssimas, 45 grados, e is mìnimas, 15 grados. In mèdia, sa temperadura bàntzigat intre 35°C e 45°C in istade e intre 20°C e 25°C in ierru; is prus meses fritos e variàbiles sunt idas e ghennàrgiu. Mancari atraat turistas in ònnia istajone, Sharm el-Sheikh oferit su mègius de is cunditziones climàticas in su perìodu de martzu-maju e cabudanni-onniasantu.
S'istajone ierrile, mancari mite e cun un'irrajamentu diàriu forte de sole, no oferit, si no in dies raras, temperaduras màssimas superiores a is 25°C. Sa temperadura mìnima bàntzigat a inghìriu de 13°C ma a su mancu una o duas bortas, in ocasione de s'arribu de àera frita a subra de su Mediterràneu orientale chi mancu su Mare Ruju setentrionale faghet etzetzione, podet calare finas a 7-8°C. Cunsiderende su bentu forte chi suat a fitianu in sa zona, su clima de ierru podet resurtare friscu e variàbile, sìmile a su beranu italianu. A custu si depet agiùnghere chi sa temperadura de su mare bàntzigat a inghìriu de 21-23°C.
Sa pròida mancat fintzas in ierru: segundu is istatìsticas, Sharm retzit 10–15 mm a s'annu de abba intre onniasantu e martzu, distribuida in manera bastante irregulare dae annu in annu. Su sole duncas lughet pro sa parte manna de is dies, cun nues me is dies prus friscas.
Su perìodu de istade est caente meda: sa temperadura màssima calat casi mai a suta de 35°C (si lompet a puntas de 45°C) e sa mìnima abarrat a subra de 23°C. Su bentu e s'umidade bàscia de sa zona (a inghìriu de 20-30%) faghent sa temperadura bastante atzetàbile.
Cantu a sa temperadura de su mare est possìbile a si banniare dae abrile a sa metade de onniasantu chene problemas; in s'incumintzu de cabudanni, cando arribat a su picu suo, si registrant balores fintzas de 30°C. Me is àteros meses abarrat a inghìriu de 21–23°C.
Istòria
Cando su Sinai est torradu a suta de su controllu egitzianu, in su 1982, su guvernu de su paisu at traballadu pro favorire s'isvilupu turìsticu de su territòriu. Investidores èsteros chi aiant iscobertu su potentziale cummertziale de sa localidade me is annos de s'ocupatzione israeliana ant contribuidu a sa faina edilìtzia. In su matessi tempus sunt nàschidas is primas leges a amparu de su paesàgiu, chi ant impostu fintzas artàrias màssimas pro is fràigos pro amparare is bellesas naturales.
Su 23 de argiolas 2005 Sharm el-Sheikh est istadu su logu de atentados terrorìsticos sambenosos de tipu islàmicu-fundamentalista, chi miraiant a corfire su guvernu egitzianu cun atziones violentas a dannu de su turismu. Is atentados ant causadu sa morte de 88 persones, 57 de issas egitzianas, e su ferimentu de àteras 200, faghende·nde su prus atentadu terrorìsticu violentu de s'istòria de Egitu comente pèrdida de vidas umanas a pustis de su massacru de Luxor de su 1997.
Sa tzitade at acasagiadu vàrias cunferèntzias de paghe de s'Oriente Mèdiu comente a sa de su 4 cabudanni 1999, concruida cun s'acòrdiu a subra de s'assètiu nou de su controllu palestinesu de sa Fròngia de Gaza. Su 17 santugaine 2000 in Sharm s'est isvilupadu su segundu addòbiu a pustis de s'iscòpiu de sa segunda intifada, chi no est resèssidu a firmare is violèntzias. Su 3 austu 2005 s'est fatu un'addòbiu a subra de sa cuntierra àraba-israeliana. In su 2007 at tentu logu in sa tzitadedda un'addòbiu de importu in ue autoridades irachenas ant resonadu a pitzus de su fràigu nou de su paisu. Sa tzitade at acasagiadu su Forum econòmicu mundiale pro s'Oriente Mèdiu in su 2006 e in su 2008.
Su Sharm El-Sheikh International Convention Center (SHICC) at acasagiadu sa COP14 de sa Cunventzione a subra de sa diversidade biològica (13-29 onniasantu 2018), sa de noe Cunferèntzias de sa Cunventzione de is Natziones Unidas contra sa corrutzione (13-17 idas 2021), sa COP27 de sa Cunventzione de is Natziones Unidas a subra de is cambiamentos climàticos (6-20 onniasantu 2022).
Infrastruturas e trasportos
S'aeroportu internatzionale de Sharm el-Sheikh (sigla: SSH) frunit bòlidos internos pro Càiru, Hurghada, Luxor e Alessàndria. Sunt oramai numerosos is paisos serbidos dae bolos charter: Itàlia, Germània, Isvìtzera, Regnu Unidu, Ucràina e Rùssia prus che totu.
Su portu de Sharm el-Sheikh, chi in comintzu no fruniat servìtzios turìsticos, dd'ant adatadu de su totu a is bisòngios noos de is ùrtimos annos, e immoe frunit servìtziu a yacht privados, naves de crusiera e traghetos pro Hurghada e Aqaba.
Pro si mòere pagu a tesu, faghet a impreare taxi o veturas in afitu. In prus postales de lìnia frunint servìtziu a istesiada mèdia e longa a prètzios bonos e mèdia comodidade.
Volt
Su volt (sìmbulu V) est s'unidade de medida de sa tensione elètrica in su Sistema internatzionale de unidade de medida.
Istòria
Su nùmene benit dae Alessandro Volta, chi in su 1799 aiat imbentadu sa pila voltàica, sa prima bateria eletrochìmica. Me is annos 1880, su Cungressu Elètricu Internatzionale, immoe Cummissione Eletrotècnica Internatzionale, at aprovadu su volt comente a unidade de medida de sa fortza eletromotritze.