cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Corea de su Norte
Istòria
Sa Corea de su Norte si narat uffitzialmente istadu sotzialista autosuffitzente e organizat eletziones, ma est ispartamente cunsiderada una ditadura descrita che totalitària e stalinista, caraterizada dae unu elaboradu cultu de sa personalidade de Kim Il-sung e de sa famìlia sua. Organizatziones internatzionales ant valutadu violatziones de is deretos umanos chentza cumparàntzias in su mundu cuntemporàneu. Su partidu de is traballadores de Corea, dirigidu dae unu membru de sa famìlia a cumandu, tenet pòdere subra s'istadu e ghiat su Fronte Democràticu pro su Re-aunimentu de sa Pàtria, de chi a totu is uffitziales polìticos est pedidu de èssere membros. A manu a manu sa Corea de su Norte s'est gradualmente istesiada dae su mundu comunista. Su Juche, ideologia de autosuffitzèntzia natzionale, est istadu intradu in sa costitutzione che una "aprigu creativu de su Marxismu-Leninismu" in su 1972. In su 2009, sa costitutzione est istada torrada a emendare, fulliende su referimentu curtzu a su comunismu.
Economia
Is mèdios de produtzione sunt tentos dae s'istadu, peri impresas diretas da custu e fatorias colletivizadas. Sa prus parte de is serbìtzios comente sanidade, educatzione, acasàgios e produtzione de mandigares sunt finantziados dae s'istadu e sussidiarizados. In is annos '90, sa Corea de su Norte at sunfridu una caristia e sighit a dèpere gherrare pro sa produtzione de is alimentos.
Sa Corea de su Notre sighit su Songun, chi benit a èssere una polìtica chi ponet a in antis de totu is chistiones de interèssiu militare. Est sa sotziedade prus militarizada a su mundu, cun unu totale de 9.495.000 intre reservas e personale paramilitare ativos. S'esèrtzitu de 1,21 milliones de militares est su de 4 prus mannu in su mundu a fatu de su de Tzina, Istados Unidos de Amèrica e Ìndia. Tenet fintzas armas nucleares.
Petralia Soprana
Petralia Soprana est unu comunu de 3.685 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Linz (Àustria)
Linz ([ˈlɪnt͡s]) est sa de tres tzitades majores de s'Àustria e sa capitale de s'istadu federadu de Arta Àustria. Tenet unos 194.000 bividores, ma totu s'àrea metropolitana arribbat a prus de 270.000 residentes.
Posta in su tzentru-norte de s'Àustria, s'agatat a a petzi unos 30 km dae sa frontera cun sa Repùblica Ceca.
In su 2009 est istada Capitale Europea de sa Cultura impare a sa capitale de sa Lituània, Vilnius.
Petralia Sottana
Petralia Sottana est unu comunu de 3.330 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Pier Damiani
Pier Damiani (Ravenna 1007 ca. - Faenza 1072). Monacu in su monasteru de Fonte Avellana, affaca a Gubbio. Monacu de vida austera. Ada cumabttidu su disordine de su clero e sa simonia. Piscamu de Ostia e cardinale. Cossizeri de su paba Gregoriu VII po sa riforma de sa Creja. Nos restant: Litteras, Semones, e su liberu De fide catholica. Santu. Sa festa su 21 de frealzu.
Bòrore
Bòrore est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro e tenet 2.352 bividores.
Su nùmene
Bòrore est una bidda antiga meda, sas primas atestatziones documentàrias sunt de su de XI sèculos, cando sa  bidda faghiat parte de su Giuigadu de Torres e de sa Curadoria de su Màrghine: difatis l’agatamus in sa forma Gorare in sos Condaghes (Registros) de sos cumbentos de sa crèsia de Santu Nigola de Truddas de Semèstene e de sa crèsia de Santu Pedru de Silky de Tàtari.
Su sartu
Su territòriu de Bòrore s’isterret pro 42 chilòmetros cuadros, su prus in su campu basàlticu de Abbasanta, a un’artària mèdia de 400 metros subra de su livellu de su mare. Ma Bòrore tenet puru unu tretu mannu de sa costa de su Monte de Sant’Antoni de Macumere e pro custu b’at àpidu unu chertu giuditziàriu contra a s’Amministratzione Comunale de Macumere.
Fintzas a su de XIX sèculos su territòriu de Bòrore teniat litos meda, sos betzos s'ammentant galu de su litu de su Monte ’e Turru.
Su territòriu de Bòrore est su prus in pranu e sos terrinos addurant impischinados pro tempus meda in s’arcu de s'annu e mesches in ierru.
S'istòria
Su territòriu de Bòrore est ricu meda de istigas archeològicas: tenet unu muntone de nuraghes, La Marmora in su libru suo contat 22 nuraghes, nùmeru cunfirmadu puru dae Angius; mentras Taramelli in sos annos ’20 de su sèculu passadu nd’aiat contadu 14. Moravetti in sa lista sua ponet sos nuraghes: Craba, Oschera, Cherbos, Giuanne Pedraghe, Nuraghe Uore o Ugore, S’Istrampu o Magossula, Magossula o Sos Porchiles, Suerzu, S’infurcadu, Santu Sèrgiu, Duos Nuraghes A, Duos Nuraghes B, Porcarzos, Santu Bainzu, Toscono, Bighinzone, Urpes (ispèrdidu), Pischedda, Ludrau o Santu Giuseppe, Figu o Busazzone, Imbertighe, lnterenas, Paule Nivazzi, Tresnuraghes, Columbos, Su Figu, o Sa Figu, Sas Casas o Putzola.
Sas Tumbas de gigantes sunt: Giuanne Pedraghe, Su Norbano, Uore o Ugore, Sa Matta ‘e sa ‘ide, Achileddu A, Achileddu B, Imbertighe, Sa Pedra Longa.
B’at puru una tumba megalìtica: Pedra in Cuccimi e una necròpoli ipogèica: Preizza.
Sa crèsia parrochiale est cunsacrada a Santa Maria de sos Ànghelos e l’ant fraigada in su de XVII sèculos, però sa prima crèsia parrochiale de sa bidda est istada sa chi oe li narant “sa Crèsia ‘Etza” chi fiat cunsacrada a Santu Sìrigu e b'est addurada petzi sa turre.
Sa crèsia de su Càrmene l’ant fraigada in su de XVII sèculos sos de sa cunfraria de sa Madonna de su Càrmene. De importu mannu sunt sas crèsias in sartu: Santu Lussùrgiu, chi s’agatat a curtzu de s’istrada Istatale 131 e s’àtera de Santu Bainzu: sas duas crèsias sunt antigas meda e sunt fraigadas in s’edade de mesu. In intro de sa crèsia de Santu Bainzu s’agatant pintadas, dae su de XVII sèculos, sas testimonias de sa bestimenta de sos òmines e de sas fèminas chi, a su chi narant sos istudiosos, paret sa prus antiga testimonia de su costùmene sardu.
Sa cultura e sas festas
In Bòrore s'agatat su Museu de su Pane Rituale, in ue sos bisitadores podent connòschere totus sas castas de pane chi benit ammaniadu in Sardigna pro sas festas, pro sos mortos, pro sas cojas. In sa bidda b'at Assòtzios Culturales meda e de custos b'at duos grupos folk. In beranu faghent una manifestatzione pro sos paneteris e pro sos durcheris. De importu mannu finas su Carrasegare cun "sa cursa de sa pudda".
Sa festa de importu prus mannu pro sos bororesos est sa de Santu Lussùrgiu in su mese de austu; in sos tempos antigos custa festa fiat una de sas prus mannas de totu su Màrghine e de totu sa Sardigna de mesu: sos fideles arribaiant dae totue. A in tundu de sa crèsia s'agatant difatis, a die de oe puru, sos muristenes chi faghent de "sa corte" de Santu Lussùrgiu una biddighedda. Santu Lussùrgiu lu festant finas in su mese de abrile.
A Santu Bainzu, segundu sa traditzione orale, lu festaiant finas sos bortigalesos, e dae cussu lis narant "Furasantos", in Bòrore. Si festat imbetzes dae sos tempos prus antigos Sant'Antoni de su Fogu, in su mese de ghennàrgiu, cun unu fogulone; in s'antigòriu si brusiaiat una tuva. Santu Sidore est unu santu chi beniat festadu meda in Bòrore ca est s'amparadore de sos massajos e duncas fintzas a su sèculu passadu sos massajos faghiant un'isfilada de sos carros cun sos boes.
S'economia
S'economia de sa bidda est istada semper fata dae s'allevamentu de su bestiàmene e dae sos ortos. Ma in sos ùrtimos annos in Bòrore sas atividades de importu prus mannu sunt devènnidas su cummèrtziu e su masellu de su bestiàmene, e sa produida de pane e durches.
Seychelles
Seychelles est una natzione in s'Àfrica. Sa capitale est Victoria. 115 isolas de corallu e granitu in s'Oceanu Indianu. Su 50 % de su territoriu est patrimoniu mundiale de s'Unesco po sas piantas e animales raros. Sa temperatura est temperada, tra sos 24° centigrados e solu raramente superat sos 32°. B'est una istajone in cue pioet (bennalzu- frealzu) e una istajone asciutta (maju -santuaine) Populadas dae frantzesos a sa fine de su 1700, dae biancos e africanos, sunt istadas sutta su dominiu frantzesu fintzas a su 1814 cando sunt passadas sutta a sos inglesos. Est una repubblica indipendente dae su 1976. Sa popolatzione est de 90.000 abitantes. Isviluppadu su turismu e s'artigianatu. Sa religione est in prevalentzia cattolica; sunt presentes anglicanos e musulamanos.
Jean-Marie Vianney
Vianney Jean-Marie (Dardilly, affacca a Lione -1786 – Ars- sur- Formans 4 austu 1859). Connottu comente su “Curato d'Ars”. Santu. De familia pobera, est diventadu preideru su 1815 e dae su 1818 est istadu parracu de Ars, una idda minoredda, e in tempos diffitziles. Un omine austeru e de fide manna. Ada fraigadu cun s'agiudu de una benefattrice, una iscola po pitzinnos e pitzinnas de sa idda. Sa fest su 4 de austu.
Kabul
Est posta in sa badde istrinta de su riu Kabul, in terrinu montosu, in antis de arribare a su passu de Khyber. Kabul est colligada cun su Tagikistàn mediante una galleria suta sos montes de s'Hindu Kush.
Viktor Frankl
Viktor Frankl (Vienna, 26 de martzu 1905 - Vienna, 2 de cabudanni 1997), pensadore e psicoterapista austriacu, che ada istudiadu meda, puru in su campu de concentramentu sa dificultade de s'omine a vivere, e ada postu a base de su vivere umanu sa "voluntade de significadu" est a narrere su bisonzu de agatare unu sensu a sa propia vida, si no s'omine est insoddisfattu e no resessiodi a rezere a sas dificultades.
Kabul
Est unu tzentru econòmicu e culturale de importu mannu. Sa parte antiga de Kabul est prena de bazares postos durante gùturinos istrintos e tortuosos. Sos produtos printzipales sunt s'indùstria militare, s'indùstria tèssile, sa de su mòbile e s'agroalimentària. Sa situatzione de gherra contìnua dae su 1979 at limitadu sa produtividade econòmica de sa tzitade.
Kabul tenet un'universidade, fundada in su 1931, e diversas istitutziones educativas. Comente logos de interèssiu culturale, cheret ammentuadu su Museu de Kabul e su Museu Natzionale, sa tumba e sos giardinos de Babur, su mausoleu de Nadir Shah, su Minar-i-Istiklal (o Colunna de s'Indipendèntzia) fraigadu in su 1919 a pustis de sa de tres Gherras afganas, sa tumba de Timur Shah, e carchi moschea de importu.
Kabul est oe in die una de sas tzitades prus prenas de minas de su mundu e est in protzessu de torrada a fraigare.
Islanda
Islanda (in islandesu: Ísland; ['islant]) est una natzione insulare de s'Europa chi s'agatat in norti-uestu istremu de su cuntinenti. Su territòriu suo est fomadu dae s'ìsula omònima e de àteras ìsulas minores o isuleddas chi dd'istant a curtzu, in s'otzèanu Atlànticu intre s'Europa e sa Groenlàndia. Sa capitale sua Reykjavík, sa limba uffitziale s'islandesu.
Tito Puente
Tito Puente (New York, 20 de abrile 1923 – New York, 31 de maiu 2000) est istadu unu musicista, percussionista e vibrafonista americanu.
Islanda
In su 2009 s'Islanda at abiadu sas tratativas de adillidura a s'Unione Europea.
Tito Puente
Fizu de duos Puertoricanos Ernest e Ercilia Puente, creschidu in su quartieri Spanish Harlem in New York, Puente est accreditadu comente "El Rey" (su Re) de sos timbales e su "Re de sa Musica Latino Americana".
Islanda
President :  Guðni Th. Jóhannesson
Geografia
S'Islanda est situada in s'otzèanu Atlànticu a su sud de su tzìrculu polare àrticu, chi passat intames atraessu s'ìsula de Grímsey, posta a fache de sa costera setentrionale de s'ìsula. Diferentemente a sa Groenlàndia, chi dd'istat relativamente a curtzu, s'Islanda est geograficamente parte de Europa, non de s'Amèrica de su Norti, mancari geològicamente s'isla s'agatat posta intre ambas sas placas cuntinentales. S'Islanda est sa de 18 ìsulas prus mannas in su mundu e sa segunda de s'Europa a fatu de Britànnia Manna.
S'isula tenet subrafache de 101 826 km², ma cun sos àteros territòrios insulares (unos 30) chi ddi apartenint azunghet a istèrrida 103 125 km². Contat populatzione de unos 331.000 bividores, chi bivent cuntzentrados mescamente in s'àrea de sa capitale Reykjavík.
A causa de sa posidura in sa dorsale mesoatlàntica, est un paìsu cun atividade vulcànica e geològica manna; custu fatore tenet efetos subras s'aèrgiu de su territòriu. Sa parte intranàbile cunsiste in una campeda caraterizada dae desertos, montes e biddiarzos. Gràtzias a s'influèntzia de sa currentada de su Gulfu, tenet unu clima temperadu in relatu cun sa latitùdine.
Istòria
Sas primas cussòrgias umanas in Islanda dàtant a s'874 cando, segundu su Landnámabók o «Lìburu de s'acussorgiadura», su lieder norvegesu Arnarson diventaiat su primu colonu permanente de s'ìsula. Àteros navigantes, comemnte su vichingu feroesu Naddoddr, possìbile iscoberridore, aiant visitadu s'ìsula dae s'annu 860 pro bi passare s'ierru. In sos sèculos a sighire, àteros grupos umanos de orìgine nòrdica e gaèlica si ddiant assentare in Islanda. Fintzas a su de 20 sèculos sa populatzione islandesa dipendiat dae sa pisca e dae sa massaria.
Dae su 1262 a su 1944 faghiat parte a primu de su rennu de Norvègia e a pustis de su de Danimarca. S'Islanda at declaradu s'indipendèntzia dae sa Danimarca in s'11 de nadale de su 1918 ma nd'at otentu su reconnoschimentu petzi in su 17 de làmpadas de su 1944. Dae tando s'economia sua at tentu isvilupu meda lestru.
In su 2008 su sistema finantziàriu islandesu at tentu unu collassu chi at causadu una incuda grae de s'economia e manifestatziones chi ant tentu su resurtu de betire a eletziones parlamentàrias, in ue Jóhanna Sigurðardóttir at balangiadu postu de prima ministra. Parallelamente at tentu logu sa chi est diventada famada comente Rivolutzione islandesa, una serie de protestas e movimentos de organizatzione tzitadina chi, impare a su guvernu nou, at betidu a s'incausamentu de su primu ministru cabudianu Geir Haarde, duos referendumes pro detzìdere subra su pagamentu de su depidu esteru de sas bancas natzionales e unu protzessu tzitadinu de mudàntzia a sa costitutzione, chi su 29 de trìulas de su 2011 at dadu unu progetu costitutzionale de dibatire in su parlamentu.
Economia
Oe in die s'Islanda s'apoderat subra una economia de mercadu chi godit de tassas prus bàscias de sa mèdia OCSE. S'islanda assegurat assistentzia sanitària e educatzione superiore gratuita pro totu sos tzitadinos. In su 2009 s'istadu est istadu classificadu dae s'ONU su de tres paisos prus isvilupados de su mundu.
Demografia
Sa sotziedade islandesa est isvilupada e tecnologicamente adelantada. Sa cultura sua s'apoderat subra su patrimòniu nordicu e sa populatzione est de origine tzelta e iscandinava.
Sa limba uffitziale est s'islandesu, limba germànica setentrionale meda aprossimada a su norvegesu otzidentale. S'istadu assegurat libertade de cultu prena a sos tzitadinos, mancari sa religione de istadu siat sa crèsia natzionale de Islanda, de apartenèntzia luterana, de chi s'80% de sos islandesos est membru.
Francesco Bande
Agganzos dae fora
http://www.cantosardoachitarra.it/cantadores_dettaglio.php?id=20
Paisos Bàscios/campidanesu
Is Logos Bascios o Paisus Bascius (Koninkrijk der Nederlanden) funt un'Istadu de s'Europa otzidentali a lacana de su Belgiu, de sa Germania e de su mari de su Nord. Faint parti de is Logos Bascios is insulas puru caraibicas de is Antillas olandesas e de Aruba.
Sa capitali est Amsterdam, ma su parlamentu e sa residèntzia de su soberanu funt in Den Haag.
Aesculus hippocastanum
S'Ipocastanu o Castanza de India (Aesculus hippocastanum) est unu arvure robustu de sa Famìlia Sapindaceae. No meda altu, cun fozas chi s'assimizant a sas fozas de s'arvure de sa castanza e gai su fruttu: custu, no si màndigat, e tenet cordza tosta e ispinosa. Cust'arvure s'agatat in viales e parcos.
Andernach
Andernach est una tzitade de 29.589 abitantes de su Land Rheinland-Pfalz, in Germània.
Anela
Anela est una bidda de 817 abitantes, chi si narant anelesos. Faghet parte de sa provìntzia de Tàtari. Anela s'agatat in su Goceanu a sos pees de Masiennera e Masiedda, sos montes prus altos de su territòriu sou carculadu in 36,96 km².
Istoria
Meda istoricos narant chi Anela est sa bidda prus antiga de su Goceanu, sende istata fata dae sos romanos chi bi aferrein una truma de zente pro la colonizare in su perìodu de Silla. Sende·si irrichida meda, in su tempus de sos Zudicatos Anela fiat sede de sa Curatoria de su Goceanu, pro paritzos sèculos.
Però a poi de una grave pestilèntzia su còmpitu est passadu a Bono e-i sa bidda at connòschidu tempos malos. Infatis a poi de s'isconfita de su marchese de Oristani Anela est istada finas a su 1839 unu fèudu rezu.
Piana degli Albanesi
Piana degli Albanesi est unu comunu de 6.214 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia. Comente narat su nomene, in custa idda vivent abitantes de origine albanese, chi faeddant sa limba albanesa e sighini traditziones sotziales e religiosas albanesas.
Entziclopedia Britannica
Sa Entziclopedìa Britannica (in latìnu Encyclopædia Britannica) est istàda prubicàda a cumintzàre dae su 1768-1771 chin su lùmen de Encyclopædia Britannica, or, A dictionary of arts and sciences, compiled upon a new plan. Sa prima editzione cumintzèit a bènner imprentàda in Edimburgu, Iscotzia. Sa Britannica fit una de sas prus mannas entziclopedìas generalistas in limba inglesa e la sìchin a mandare a in àntis oje in dìe.
Dae su tardu Settichèntos fìntzas a sos primos annos de su Novichèntos, sas boches de sa Britannica in supra de unu argumentu determinàu fin tèntas che autoridade, e a bìas bi aìat in intro teorias e chìrcas novas pro su prùbicu de istudiòsos. Sa Britannica fit tando meda fentomàda in sa curtura anglofona. S'entziclopedia at mudàu funtzione e gradu a su cumìntzu de su seculu de XX, e custu si bìet in sas editziones de sa Britannica dae sa de ùndichi in sùsu. Non fàchen prus a autoridade: in sa modernidade, sos papèris accademicos, libros ispetzialitzàos e fontes digitales an picàu su postu chi fit de s'entziclopedia.
A commo, sa Britannica est intràda pèri in sas versiones CD-ROM, DVD-ROM e in su World Wide Web; bi l'at fatta a vìvere a sa cumpetissiòne de unu numeru, semper prus mannu, de fontes informativas. In su 2012 Jorge Cauz, òmine a capu de Encyclopaedia Britannica Inc., at decraràu chi s'editzione de su 2010 fit s'urtima a bènner imprentàda, ca dae s'imprènta benìat s'unu pro chèntu ebbìa de tottus sas bèndias de sa cumpanzìa.
Polizzi Generosa
Polizzi Generosa est unu comunu de 4.142 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Liliaceae
Is Liliaceae funti una familia de Monocotiledonis de s'ordini de is Liliales. De sa familia de is Liliaceae fainti pati mera species arestis e cultivaras, mera bortas bulbosas o rizomatosas. Ci funti mera prantas utilizzaras po cuxinai (sparau, allu, xipudda, porru, erba xipuddosa) e mera prantas po bellesa (gigliu, tulipanu, mughettu, giacintu).
Pollina
Pollina est unu comunu de 3.122 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Anna Politkovskaya
Anna Stepanovna Politkovskaja (in russu, А́нна Степа́новна Политко́вская) naschida in New York su 30 de austu de su 1958 - Mosca, 7 de santugaine de su 2006, est istada una giornalista russa, meda connota pro s'impignu de sos deretos umanos e pro sos  reportages chi issa aia fatu dae sa   e pro s'opositzione chi aiat fatu a sa polìtica de su presidente de sa Federatzione Russa  Vladimir Putin.
Su 7 de santuaine de su 2006 est istada morta in s'ascensore de su palatu ue issa istaiada, cun 4 colpos de pistola dae unu sicariu.
Prizzi
Prizzi est unu comunu de 5.711 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Francesco Totti/campidanesu
Jogada cumenti attaccanti in sa Roma de candu fiada unu piçiocheddu.
Memphis
Memphis est una tzitade de su sudest de s'istadu americanu de su Tennessee, e est collocada in sa confluentzia de sos rios Wolf e de su Mississippi. Est sede de sa Contea de Shelby.
Memphis at una populatzione de 670.000 abitantes e est sa tzitade pius manna de su Tennessee, s'area metropolitana est sa segunda poi de cussa de Nashville.
Rundinone
Rundinone (Apus apus), est de sa Familia Apodidae. Puzone chi s'assimizada a sa rundine, unu pagu pius mannu e de colore nieddu pidigu, cun alas a punta. In sas nostras regiones arrivada in beranu e si 'ch' andada a cabidanni. Bolada tota die subra sas tzitades e sas biddas in chirca de muschittas e faghinde tzirrios.
Piberone
Piberone (Capsicum annuum) de sa familia Solanacee. Pianta ervosa annuale, cultivada in sa zona temperada. Sos fruttos sunu pulposos, mannos, cun una buccia lija, fine; de colore birde, o ruju o grogu. Si mandigana cottos ma puru cruos. Su fruttu ada semenes meda, minores e de colore biancu. B'est puru sa variedade piberone piccante: sos fruttos sunu minores, e creschede a forma de corrittu; rujos cando sunu maduros. Si impreana in coghina a bicculeddos o reduidos in piubere.
Frank Serpico
Francesco Vincent Serpico (nàschidu in Noa Iorcu su 14 de abrile de 1936) est un'azente antigu de su Departamentu de Polima de sa tzitade de Noa Iorcu de orìzine italiana (babos suos fiant emigrados a sos IUA dae Marigliano, una bidda a curtzu de Nàpule), famadu pro aer iscobertu su livellu artu de currompidura chi esistiat in sas filas de sa polima de sa metròpolis in s'oru de s'Hudson intre sos annos sessanta e setanta de su sègulu coladu, un'atu de balentia chi nch'aiat zutu a John V. Lindsay su sìndigu a numenare pro sa prima bia una cummissione, sa Knapp, pro realizare imbestigaduras in intro de sa polima noaiorchesa. Su prus de sa numenada sua Serpico l'aiat lograda a pustis de sa rodadura de sa pellìcula Serpico in su 1973, protagonizada dae Al Pacino, chi fiat istadu propònnidu pro unu prèmiu Oscar.
Roccamena
Roccamena est unu comunu de 1.796 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Tele Costa Smeralda
Tele Costa Smeralda est un'emitente televisiva chi òperat in Sardigna.
Istòria
S'emitente naschet in sos primos annos de su 1980, in su prenu de su boom de sas televisiones privadas. Fundada in Cannigione, a pustis de unu perìodu in ue produsiat in loco, tenet unu perìodu de collaboratzione chin medas retzas natzionales de importu.
Intre su 1982 e su 1983 intrat in sa retza de Italia1 (in antis amministrada dae Emilio Rusconi e a pustis dae sa Fininvest) e trasmitit sa programmatzione regionale sua pro sa Sardigna.
Unos cantos annos a pustis, benit comporada dae Nichi Grauso, chi a su tempus teniat sa prima emitente televisiva sarda (Videolina, ndr) e àteras emitentes de importu, che a "La Voce Sarda", afirmende·si in su panorama televisivu sardu. Est semper Grauso a tramudare sa sede sua dae Cannigione a Casteddu.
Dae sos primos annos duamìgia, essida dae Europa 7 (nùmene nou de Italia 7), non si ligat prus a àteros canales, limitende·si a trasmìtere in unas cantas fàscias oràrias sos programmas de 24ore.tv e Sat2000.
Sa sede sua in Casteddu est istabilida in antis in viale Marconi, in sa sede betza de Videolina, e a pustis in pratza L'Unione Sarda.
Tiesi
Tiesi est una bidda in provintzia de Tattari. Tiesi est affacca (4 km) a sa istrada numeru "131" o "Carlo Felice". In sa regione de su Mejlogu. Sa limba chi si faeddat a Tiesi est su "Logudoresu" Sa festa printzipale est cussa dee sa madonna de Seunis.
Akira Kurosawa
Akira Kurosawa (黒澤 明) (Ōta, 23 de martu 1910 – Setagaya, 6 de cabidanni 1998) est istadu unu regista, isceneggiadore e produttore cinematografigu giapponesu. Su primu film (Sanshiro Sugata) chi aiat realizzadu comente e regista fit de su 1943, s'ultimu (Madadayo), in su 1993. De sos tantos premios chi aiat erzidu in sa carriera sua bi fini puru sa Légion d'honneur e unu Oscar a sa carriera in su 1989.
Grado
Grado (Gravo in graisan), Grau in friulanu est unu comunu de 8.622 abitantis de sa Provìntzia de Gorizia.
Grado, istoricamente est ligada a Aquileia, comente portu esternu de Aquileia, collegada cun Grado dae unu riu canale. S'agatat in sa laguna omonima, unida a sa terra frimma dae una istriscia de terra. In tempus de perigulu, comente in occasione de s'invasione de sos Unnos (452) sos abitantes de Aquileia si sunt rifugiados a Grado, chi est diventada sa noa Aquileia, e a Grado est passadu su titulu patriarcale ( reconnottu dae Giustiniano), titulu chi pius a tardu est passadu a Venetzia. Cando est rutta Venetzia (1797) e a poi de su periodu napoleonicu, Grado est passadu sutta a sos Austriacos. Pius a tardu est passada a s'Italia. Signu de su tempus passadu: sa Basilica de Santa Eufemia, chi est istada sa Cattedrale (sec.VI): est divisa in tres navadas dae colunnas de epoca romana; e afacca su Battisteru e su campanile (sec.XV). Sa basilica cunservat unu riccu Tesoro: oggettos, relichiarios, sa “Pala de Oro”, sa Stauroteca, relichiariu bizantinu cun una importante relichia de sa Santa Rughe, donu de s'Imperadore de Oriente, Eraclio.
Cliente (informàtica)
Unu cliente (connotu fintzas comente a client), in informàtica, indicat in manera genèrica unu cumponente chi atzedet a is servìtzios o a is risursas de un'àteru cumponente naradu serbidore. In custu cuntestu si podet tando faeddare de cliente referende·si a is componentes fìsicos (hardware) opuru a su programma. Issu faghet parte duncas de s'architetura lògica de retze narada cliente-serbidore.
Pro estensione su tèrmine cliente indicat fintzas su programma impreadu in su computer-cliente pro atzèdere a sas funtzionalidades ofertas dae unu serbidore.
Deretos umanos
Deretos umanos si definint in generale comente cuddas libertades, facultades, istitutziones o rivendicatziones fundamentales chi currespondent a cada persona pro su fatu simpre de sa conditzione umana sua, pro ddi garantire una vida digna. Custos deretos si possedent indipendentemente de cale siat sa situatzione legale o giurìdica de s'istadu o regione in ue bivet e de fatores comente s'istadu, s'etnia, sa natzionalidade o cale si siat àtera tzircunstàntzia de s'indivìduu in chistione.
De a gasi a sa fine de su de 18 sèculos si comintzat a contivigiare chi sos deretos umanos sunt inalienàbiles e inerentes a sa persone. Non podent èssere cuntzèdidos, limitados, cambiados o bèndidos e petzi podent èssere assegurados o violados.
Cliente (informàtica)
Descritzione
Un'elaboradore collegadu a unu serbidore pro mèdiu de una retze informàtica (locale o geogràfica) pro ndi rechèdere unos cantos servìtzios, impreende unos cantos protocollos de retze est un'esèmpiu de cliente hardware. Si faeddat in custu casu de architetura cliente-serbidore.
Deretos umanos
De forma legale, sos deretos umanos sunt regortos in s'ordinamentu legale de medas istados, gasi comente in diversos tratados internatzionales, su prus importante de sos cales est sa Declaratzione Universale de sos Deretos Umanos. In prus, in sa majoria de paisos avantzados, sos deretos umanos sunt una base ètica e morale a giru de sa cale si pretendet fraigare s'òrdine geopolìticu de sa sotziedade moderna, a inghiriu de cale si siat àteru cunsideru legale.
Sos deretos umanos sunt e sunt istados ogetu de istùdiu pro parte de diversos trainos filosòficos e polìticos durante s'istòria, comente su deretu naturale, su ratzionalismu o su positivismu.
Cliente (informàtica)
Descritzione
Oe semper de prus sos programmas, comente is pro web, posta eletrònica e bases de datos, sunt partzidos in un'ala cliente (residente e in esecutzione in elaboradores-cliente) e un'ala serbidore (residente e in esecutzione in elaboradores-serbidore). Unu programma de posta eletrònica est un'esèmpiu de programma cliente. Torrende a s'analogia cun su mundu de is persones, est comente chi andaremus cando non cando a s'ufìtziu postale a abèrrere sa casella nostra de posta. S'ufìtziu postale mi frunit sa crae de sa casella, e deo, in calidade de cliente, impreende sa crae atzedo a sa casella de posta collegada a sa persone mea.
A esèmpiu, in su web su programma cliente est su navigadore chi comùnicat cun su serbidore web pro mèdiu de su protocollu HTTP; pro sa posta eletrònica su cliente est naradu in faeddos tècnicos mail user agent o MUA (a esèmpiu, Outlook, Mozilla Thunderbird, Eudora, ...) chi comùnicat cun su serbidore pro mèdiu de is protocollos SMTP e POP o IMAP; su cliente, pro sa consultatzione o sa muda de sa base de datos, comùnicat cun su DBMS, chi gestit sa base de datos e rispondet a sas interrogatziones de su cliente.
Io non ho paura
In isse si narat s'acontèssida de Francesca Pedrazzini, imparadora de deretu milanesa profundamente catòliga, mama de tres fizos, obitada in su 2.012 a sos 38 annos ebia, a pustis de una pelea de duos annos e mesu cun una maladia terrorosa.
Francesca at ischidu parare fronte a sa morte in edade primadia cun s'ispìritu intzacarràbile de una pessone debota, segura chi sa morte non siat àtera cosa si sono una colada e chi a pustis de issa nos isetet su paraìsu.
De custu libru no esitit bortadura in limba sarda in s'atualidade.
Waltzing Matilda
Waltzing Matilda est una cantzone folk australiana, populare susetotus intre is massajos de s'Outback. Aici populare est, chi est istada calificada comente "s'innu natzionale no ufitziale de s'Austràlia".
In s'allega australiana, su tìtulu de sa cantzone signìficat biagiare a pee cun totu is possessos a coddu a intro de una "Matilda" (una barsaca, sachita). Waltzing s'assimìgiat a walking (caminende) e sa Matilda baddende a coddu de su bagamundu. Sa cantzone contat s'istòria de unu traballadore biagiadore, o swagman, chi preparat unu te in unu campu a pustis de àere cassadu una berbeghe de papare. Cando su mere de sa berbeghe arribat cun tres politziotos pro arrestare su traballadore pro sa fura (unu delitu punible cun sa furca) su traballadore s'ochit afoghende·si in unu putzu de abba acanta, e dae tando s'ispiritu suo aparesset in cussu logu.
Sa testu originale fiat iscritu in su 1895 pro su poeta e natzionalista Banjo Paterson. Fiat publicadu sa prima borta in ispartidu in s'annu 1903. Sa cantzone e totu su protzessu de sa criatzione sua est incordonada dae una cantidade manna de contigheddos, a su puntu de ddi dedicare unu museu chi portat su nùmene de Waltzing Matilda Centre in Winton, Queensland.
Testu de sa cantzone
Non b'at est unu testu ufitziale pro sa cantzone e si podent agatare variatziones minores in mitzas diferentes, ma in generale totus ispricant sa matessi istòria.
Lady Oscar
Lady Oscar o Sa Rosa de Versailles (giapponesu: Berusaiyu no Bara) est unu de sos shōjo-manga prus connòttos e unu franchise chi at imbentàu Riyoko Ikeda. Lu an adattàu a parìtzos Takarazuka Revue musical e fìntzas anime, chi at fattu Tokyo Movie Shinsha e prubicàu sos network televisivos Animax e Nippon Television. S'anime est populare meda in Italia.
Lady Oscar zìrat in tundu a s'istoria de Oscar François de Jarjayes, una pitzìnna nàschia fèmina ma pàschia comènte un'òmine pro sutzèder a babbu suo in su traballu de bardiànu de su Palattu Reale. Una gherradòra bravissima chin ideas firmas de zustìssia, Oscar si intèndet fiera e altiva pro su rolu chi li tòcat a fàcher, ma est in dùda cando, a su cumìntzu de sa revolutzione frantzesa, dèpet isseperàre cale ala picàre tra sa classe reale e tra cussa povera e opprimìa dae sa prima. Est de impòrtu mannu fìntzas su disìzu de torràre a si cumportàre che-i una femina, chi dèpet cubàre pro su traballu suo, e sas fattìas amorosas chin Marie Antoinette, Count Axel von Fersen, e su serbidòre e menzus amicu André Grandier.
Tènet elementos de casta yuri in sa relassiòne tra Oscar e sa protètta sua Rosalie Lamorlière, sa fìza de Madame de Polignac, chi s'istima sua pro Oscar si podet pessàre comènte adòru o amore romanticu benìnde dae una possìbile bisessualidade. Comènte chi non fit bastànte, medas in sa corte puru adòran a Oscar, diventànde zelosos abberu cando issa est in cumpanzìa de un'attera pessòne.
Partidu Indipendentista Portoricanu
Su Partidu Indipendentista Portoricanu o PIP (in spagnolo: Partido Independentista Puertorriqueño) est unu de sos tres partidos politicos prus mannos de Porto Rico. S'ideale de fundu de su partidu est sa luta pro s'indipendentzia. Su partidu est de tipu socialdemocraticu e fait parti de su COPPPAL (Conferencia Permanente de Partidos Políticos de América Latina) e de s' Internatzionale Sotzialista. Su PIP denùntziat s'associatzione libera cun sos Istados Unidos comente unu istadu de colonialismu.
Est nàschidu su 20 ottobre 1946 a Bayamón. Su fundadore de su PIP est istadu Gilberto Concepcion de Gracia. Immoi su presidente de su partidu est Rubén Berríos.
Guido Colucci
Guido Colucci (Nàpoli, 2 de cabudanni 1877 – Roma, 28 de cabudanni 1949) est istadu unu pintore, intagiadore e tzeramista italianu.
Biografia
Guido Colucci naschet in Napoli su 2 de cabudanni de su 1877, dae Enrico, diplomàticu (1836-1914) e dae Susanna Tulini (+1891). Su frade Carlo Waldemar (1875-1935) est istadu unu crìticu de arte, colletzionista de intatzos de artistas europeos de su noighentos e suta-prefetu de Siena.
Su babbu Enrico colletzionat armas islàmicas antigas e Guido nd'est incantadu pro s'intarsiadura a infiliestos arabescos. S'ispirat a sas bidrieras e a sas ferronneries de su gòticu frantzesu. In sas figuras nieddas e cumpatas de su Vócero, chi Colucci at a disinnare pro s'Atlante linguìsticu e etnogràficu italianu e de Còrsica de Gino Bottiglioni, s'atinat sa letzione de Giotto e de Masaccio.
S'inghitzu
In su 1909 Guido Colucci partètzipat a sa de sessantaduas Espositziones de sa Sotziedade de sas Bellas Artes de Firentze e est annoditadu dae Nello Tarchiani, crìticu de arte de sa revista "Il Marzocco". Francesco Sapori, subra "Vita d'Arte", iscriet ca Colucci aiat comintzadu chena de s'agiudu de maistros, ca aiat iscobertu a solu s'abbaforte e aiat istadu dischente pro pagu tempus de Giovanni Fattori.
In su 1910 Guido Colucci divenit sòtziu de sa Leonardo da Vinci de Firentze. A sa Biennale de Venètzia esponet in su 1912 s'intatzu Congresso di mendicanti. Illustrat su lìberu pro pitzocheddos L'Omino turchino de Giuseppe Fanciulli. Unos de is intatzos suos sunt comporados dae ederico Hermanin pro su Gabinete natzionale de is imprentas, chi in die de oe benit a èssere Istitutu natzionale pro sa gràfica.
Sa Còrsica
Afriscat in Siena unu salone de s'Hotel Chiusarelli, ispirende·si a su Purismu senesu de s'otughentos. Pigat parte in su 1917 in Sarzana a sa Mustra Natzionale de s'Arte, organizada dae s'Eroica de La Spezia pro contu de su Postu de Recreu de sa Rughe Ruja; in su 1919 pigat parte a sa Mustra de Beranu de pintura, iscultura e arte aplicada a s'indùstria de sa Sotzidade de Bellas Artes de Firentze, cun vasos de tzeràmica, lùmenes, alàscias, unu baule intagiadu, abbafortes. In su 1920, in sa Sotziedade Leonardo da Vinci de Firentze, personale con abbatintas, abbafortes, baules de linna tacheddados e pintados, tzeràmicas e is intàgios colorados pro su Rübaiyat de ʿUmar Khayyām.
Comente 'Umar, a Guido dd'agradaiant su binu e sas rosas. In Firentze, Colucci pintat sa publitzidade de su cafè Procacci e ordìngiat, cun is intàgios suos e tessìngios e sas tzeràmicas realizadas subras disinnu sou, sas tres salas de sos Amigos de su Lìberu, in ruga Tornabuoni. Disinnat cartolinas, de publitzidade o patriòticas.
Sa L.E.D.A.
Alinari pùblicat, in unu lìberu e in una cartolina, sa sèrie de abbafortes de Colucci Palio di Siena. Pro su Chentenàriu dantèscu Colucci intagiat sa sèrie La Vita nova. In su 1923 pigat parte a sa Prima mustra Internatzionale de sas Artes Decorativas de Monza, cun ex-libris che sunt achiridos dae sa Tzivica Regorta de Imprentas Achille Bertarelli.
Cun su frade Carlo Waldemar, Guido fundat sa L.E.D.A. (acrònimu de L'Estetica Della Abitazione - S'Estètica de sa Morada) chi no est una fàbrica, ma una marca registrada, cun chi sos Coluccis bendent sos produtos artìsticos de Guido: tzeràmicas, sedas, belludos, cabidales, para-lùmenes, sachitos de pannu, paperis de muru e pro incuadrenare lìberos. Sas tzeràmicas, in is disinnos de Colucci, sunt realizadas dae sa dita Fantechi Ceramiche de Sesto Fiorentino; non s'ischit chie apat realizadu sos tessìngios e sos paperis. Tzeràmicas, cartas e tessìngios si podent comporare cun disinnos coordinados. Guido progetat fintzas prendas e lùmenes: est unu artista cumpletu chi ispàtziat dae sa pintura, a s'intàgiu, a su decoru de sos aposentos, a sa moda.
Sa trassa sua s'istèsiat dae s'istile froridu e si faghet semper prus essentziale e sintèticu. Is colores preferidos sunt s'asulu marinu, su murenu e su birde in tonos e variedades de sa mantza mediterrànea.
Parigi, Londra, Sardigna
In su 1924 Colucci visitat Londra e Parigi e regollit ispuntu pro abbas fortes e abbas tintas. Intàgiat iscenas rurales toscanas, paesàgios corsos, pontes de Firentze. In su 1926, personale de Colucci in sa Galleria Devambez de Parigi, cun paesàgios de sa Còrsica realizados cun ògiu e con abbas fortes chi rapresentant iscenas e bistas corsas. Sa crìtica annoditat una derivatzione dae s'Iscola de Barbizon e dae sas imprentas giaponesas de s'otighentos; ma Colucci tenet fintzas raighinas italianas e prus antigas: Piero della Francesca e Paolo Uccello.
In su 1928 vìsitat sa Sardigna pro regòllere ispuntos subra sas bestimentas traditzionales sardas. Sa prima sèrie de sos Costùmenes sardos s'agatat oe in die in Roma, in su Museu de sas Artes e Traditziones Populares. Personale in Roma, in su 1929, in sa Galleria Angelelli: ògios, intàgios, tzeràmicas, disinnos, ispirados a Còrsiga. Intàgios suos sunt publicados dae s'Artzivu Istòricu de Còrsiga.
Ùrtimos annos
In Toga, in domo de Colucci, si firmat in su 1922 sa colletzione preistòrica e paleontològica corsa de Forsyth Maior, chi in custa domo catàlogat is repertos suos, cun s'agiudu de Ellen Southwell Colucci. Inoghe sunt allogados su giornalista Sebastiano Deledda e Gino Bottiglioni chi progetat su monumentale Atlante linguìsticu etnogràficu italianu de sa Còrsica.
Colucci lusingat pro meda tempus su progetu de sos Costùmenes sardos e ddos realizat cun roa sientìfica, casi didàtica. Sèberat sa bestimenta sarda de sa festa dae sa fitiana, sa bestimenta de isposòriu e sa de corrutu; annoditat su cromatismu de sos tessìngios e abbrodaduras, sa variedade de butones e prendas, su bestiri de una fèmina chi andat a crèsia e su de un'artesanu traballende. In Bastia, fundat in su 1933 una setzione de sa Sotziedade Dante Alighieri e nde divenit presidente.
Ischirriadu dae sa Còrsica pro neghe de sa gherra, Giudo ponet subra lastra ischitzos betzos e botzetos cun sugetos corsos e ddos intàgiat cun amore ganosu. Intàgiat fintzas sa sèrie de sa Vida de Santu Frantziscu, dedicada a sa memòria de sa mugere Edith. Òberas de Colucci subra sa Còrsiga sunt ispostas in su 1940 in Venètzia, a sa Mustra de s'Italianidade de Còrsiga.
Sa colletzione de Carlo Waldemar Colucci (165 intàgios de su noighentos de autores bàrios, foras pro Guido Colucci), dae sos erederis est istada donada a s'Istitutu natzionale pro sa gràfica. Guido Colucci at lassadu 600 lastras intagiadas.
Brunzitu nuragicu
Su brunzìtu nuraghèsu, nuraxèsu o nuràgicu est una iscultura bronzea, tipica de sa Sardigna a s'acabbu de s'edade de Brunzu e a su cumintzu de cussa de su Ferru.
Sos istudiodos non sunt galu resessios a nàrrer una data pro custas istatuas minores: si credet chi las apant fatas dae su seculu de IX a.C. a cussu de VI a.C., mancàri calicunu canticheddu de Arrolli, de su seculu de XIII a.C., apat torràu a apèrrer sa chistione.
Locos de acattu
In sos iscavos nde ant atzapàu prus de 500, mescamente in locos comente sos puttos sacros e sos gòi naràos megara nuraghesos, in sas biddas e in sos nuraches etotu.
Medas istatuas si ant iscopertu fìntzas in Italia tzentrale, pro esser puntillosos in calicuna tumba etrusca de su seculu de IX-VIII a.C.
Tecnica
Fatos a chera pèrdia, sos brunzitos lòmpent fìntzas a 39 chentìmetros e ammùstrant totu sas cosas de sa bida de cada die, fachende bìer zente de classe sotziale diferente, animales, pessones a capu de sa tribù, gherreris, deos e pèri ozetos comente armas, testos e carros. Est a ammentare chi paritzas sunt sas naveddas nuraghesas, chi sunt su numeru prus mannu de isculturas istoricas a fundu marinu e, in prus, non fartant de ammustrare cantu sos sardos anticos fint tando marineris e amicos de su mare.
In sas paritzas isculturas, sicundu a calicunu istudiosu, si podent distingher tres modas:
Galu non si connoschet si custas modas apant vìviu a pare o sunt sichìas s'una in fatu de s'attera chin su tempus.
Museos printzipales
Sas regortas prus bellas si podent pompiare in su Museu Archeologicu Natzionale de Casteddu, in Tàtari, Nugoro e Aristanis, in prus de sos museos ispartos péri sas biddas in ube si podent ammirare sos printzipales zassos archeolozicos de totu s'isula.
Amman
Amman (in àrabu عمان, ʿAmmān) est sa capitale e cun unos 4.995.000 bividores sa tzitade prus populada de sa Giordània.
A sa tzitade antiga in ue s'agatat Amman, paret chi in orìgine ddi nararent Rabbat Ammon (ربة عمون) e a pustis in su de 3 sèculos a.C. ddi fiat postu Filadèlfia.
Impèriu de Etiòpia
S'Impèriu etìope (in amaricu: የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥተ, Mängəstä Ityop'p'ya), connotu fintzas che Abissìnia (derivadu dae s'àrabu al-Habash), fiat unu rènniu chis'iscampiaiat in s'àrea geogràfica chi cumprendet oe in die mescamente su territòriu de s'Etiòpia. Nàschidu cun sa dinastia salomònica aprossimadamente in su 1270, fiat duradu fintzas a su 1974, cando sa dinastia salomònica galu mandende fiat furriada cun unu corpu de istadu dae su Derg.
S'istadu teniat istèrrida de 1.221.900 km2 e populatzione de unos 20 milliones de pessones. S'ìrtima capitale fiat istada Addis Abeba, sighida in su 1886 a Makelè. Capitales prus antigas fiant istadas Gondar, Magdala, Lalibela, Addis Alem.
A fatu de s'ocupatzione britànnica de s'Egitu in su 1882, s'Etiòpia e sa Libèria fiant is solas natziones africanas abarradas indipendentes durante sa partimenta de s'Àfrica ghiada dae sa potèntzias imperiales europeas acontèssida a manu de sa fine de su de 19 sèculos, mancari a fatu de sa segunda gherra ìtalu-etìope e sa conchista de s'impèriu, s'Itàlia bi aiat istabilidu sa colònia de Àfrica orientale italiana. S'istadu fiat unu de is membros fundadores de sas Natziones Unidas in su 1945.
In su 1974, s'Etiòpia fiat unu de is solos istados de su mundu in ue su cabu de istadu teniat tìtulu de Imperadore, impare a Giapone, chi galu tenet s'imperadore che cabu numenale, e s'Iran suta sa dinastia Pahlavi.
Frabica
Frabica (Ocimum basilicum), matixedda pesada in ortu o in testu, famada pro su nuscu suo. Pranta aromàtica, sas fògias benint impreadas meda in coxina. Una bànnia italiana nodida est a base de frabica, su pistu a sa genovesa.
Uràniu
S'uràniu (de su gregu οὐρανός, "chelu") est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 92 e su sìmbulu est U. Est unu metallu biancu-prata, tòssicu e radioativu; pertenet a sa sèrie de sos atinòides e s'isòtopu 235U agatat impreu che combustìbile in sos reatores nucleares e in sa realizatzione de armas nucleares.
Rastas de uràniu sunt presentes in totue: in sas rocas, in sa terra, in sas abbas e fintzas in sos organismos bividores.
Sahaja yoga
Sahaja yoga est una disciplina fundada dae Shri Nirmala Mata ji.
Orune
Orune est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Barbàgia, s'agatat a 745 metros subra su mare e contat 2.936 abitantes.
Su sartu
Sa bidda de Orune est a 745 metros de artària dae mare. Su sartu comunale est pagu prus o mancu a forma retangulare, e at un'istèrrida de 128,58 chilòmetros cuadrados. Orune faghet a làcana a nord cun Nule e Bitzi, a est cun Lùvula e Durgali, a sud cun Nùgoro e a ovest cun Benetuti.
Est unu tretu de monteras, cun baddes profundas e chimas chi nche tocant sos 700-800 metros, e s’agatat in mesu de sas parpàghines de su Gennargentu e de su campu de Bitzi. B’at padentes de suèrgiu e de èlighe e funtanas meda.
A oriente de sa bidda bi colat unu tràinu chi nche morit in su riu Isalle Sòlogo, chi rugrat sa badde chi partzit su sartu de Orune dae su monte Ortobene e dae Nùgoro.
A sa bidda si bi lompet colende dae su bìviu de Marreri in su caminu istatale 131 o in su caminu istatale 389 Nùgoro-Bitzi-Buddusò.
S'istòria
In su sartu de Orune sa presèntzia de s’òmine est cunfirmada dae tempus antigu, difatis s’agatat una cantidade manna de istigas archeològicas, chi sunt testimonia de unu logu connotu dae su neolìticu, comente mustrant sos dolmen de Istithi, chi sunt a curtzu a sa tumba de sos gigantes omònima, sos menhir e sas predas fitas chi sunt in su logu.
Ma Orune si distinghet mescamente pro sas funtanas sacras e pro sos putzos tèmpios chi sunt isparghinados in totu su sartu: su tèmpiu a putzu de Lorana, a primu cun una cobertura a tzimbòina, sa funtana templare de Su bidone, e su tèmpiu a putzu de Su Tempiesu, ùnicu e particulare, fraigadu cun un'aposentu a tholos, comente domo de sa bena de s'abba, bator gradinos, una corte cun setzidòrgios, e totu impinnadu dae una fronte triangulare de trachite.
Sunt de importu mannu finas sos nuraghes de Santa Lulla, Nunnale, Su Pradu, Galile, Curtu, Ederosu, Serra de Mesu, Ila Ila e s'insediamentu nuràgicu romanu de Sant’Efis, chi arribat finas a s'edade de mesu arta.
Sa bidda de como est de so tempos de sos giuigados, e fiat parte de sa curadoria de Bitzi. A pustis de sa conchista aragonesa, si comente non fiant agradèssidos, in su 1335 su sartu de Orune intrat in sos eretos cuntzèdidos a Giuanne de Arborea pro los apasiguarent; in sos annos imbenientes Orune abarrat a su giuigadu de Arborea finas a s’agabbu de sas gherras. In su 1410 Orune est incluidu in su fèudu cuntzèdidu a Nicolò Turrigiti, chi lu bendeit a su marchesu de Aristanis in su 1430. Colat tando a sos Carroz e galu a sos Mazas de Licana, e dae custos a puslis de una dìsputa manna a sos Da silva chi lu pongeint in su fèudu de Orane.
In su 1821 est incluidu in sa Provìntzia de Nùgoro, e in su 1848 in sa partzimenta amministrativa nugoresa, finas a su 1858, cando a sa torrada de sas provìntzias intreit in sa provìntzia de Tàtari finas a su 1927 cando, torrada a pesare sa provìntzia de Nùgoro, bi torreit.
Sa cultura
Santa Maria de su Nie est sa crèsia parrochiale, fraigada in su milli e otighentos sighende su progetu de s'architetu nugoresu Giagu Galfrè. A bia de intro sa navada e sa bòveda las at afriscadas Antoni Caboni. Un'àtera crèsia, la fraigheint in su sèculu XIV in maneras gòticas aragonesas: est sa de Santu Giagu, est de sas de a una navada cumprida dae su presbitèriu cun s'annanta de capellas laterales.
Su costùmene de s'òmine est coloradu, sena èssere iscrasumadu, su de sa fèmina giughet su solopatu ricamadu cun colores bios, sa gunnedda de pannu ruju ricamadu, sa farda de rasu niedda, ricamada.
Shri Nirmala Mata ji Devi
Shri Nirmala Mata ji Devi, nascia a Chindwara sa primu die de Benai (21 de martzu 1923 – 23 de freàrgiu 2011). Coiada cun su sennori Srivastava (Sir C. P. Srivastava). Mamma de duas fillas e jaja de netas i nebodis.
Orune
Sa cultura
Su càntigu a tenore in Orune est praticadu meda. A banda de sos tenores chi bi sunt dae meda, custos annos si b'at pesadu àteros sòtzios chi faghent andare a dae in antis su traju orunesu.