cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Montenegro
Istòria
In su de 9 sèculos, tres pintzipados sèrbios medievales fiant postos in su territòriu de su Montenegro: Duklja, chi currespondiat agiomai a sa metade meridionale, Travùnia, in s'uestu, e Ràscia, in su norte. In su 1042, s'arconte Stefan Vojislav aiat cumandadu una rebellia chi aiat batidu a d'indipendèntzia de Duklja dae s'impèriu bizantinu e s'istabilida de sa dinastia Vojislavljeić. A pustis de passare suta su cuntrollu de podeìos regionales diferentes e de s'impèriu Otomanu in sos sèculos a sighire, fiat fatu parte de su rènniu de Jugoslàvia in su 1918, sighidu dae sa repùblica sotzialista de Jugoslàvia in su 1945. Cun s'iscontzu de sa Jugoslàvia in su 1992, sas repùblicas de Sèrbia e Montenegro aiant istabilidu impare sa federatzione de sa Repùblica federale de Jugoslàvia, mancari s'istatus de sighidore legale de sa Jugoslàvia fiat perricadu dae sas àteras ex-repùblicas e denegadu de sas Natziones Unidas; in su 2003 si fiat torradu a lumenare Sèrbia e Montenegro. A fatu de su referendum chi at tentu logu su 21 de maju de su 2006, su Montenegro at declaradu indipendèntzia su 3 de làmpadas de su matessi annu. At pigadu nùmene ufitziale de repùblica de Montenegro fintzas a su 22 de santugaine de su 2007.
Economia
Classificadu dae sa Banca Mundiale che unu istadu de richesa mèdiu-arta, s'economia de su Montenegro s'apoderat mescamente de serbìtzios e est una economia in trasidura adelantada a sa de mercadu. Sa richesa produida dae su Montenegro in su 2009 fiat de $4.114 milliardos, cun rèdditu peròmine de $10,527, chi diat currespòndere a unu 41% de sa mèdia europea. Sa Banca Tzentrale de Montenegro at unilateralmente adotadu s'euro che moneda. Atualmente est mebru candidadu a s'intrada in s'Unione Europea.
Victoria (Seychelles)
Victòria o Port Victòria est sa capitale e sa tzitade printzipale de s'istadu insulare de is Seychelles. Est situada a sa costera nord-orientale de s'ìsula de Mahé, pro custu sa tzitade puru si connoschet cun su nùmene de s'ìsula. Cun totu chi sa populatzione sua fiat de 24.970 bividores in su 2002, custu rapresentaiat tzirca su tres unu de sa populatzione totale de s'artzipèlagu.
Sa tzitade fiat fundada pro acasagiare sa sede de su guvernu coloniale britànnicu in is ìsulas e est istada batijada in onore de sa reina Victòria.
Su portu de Victòria esportat susetotus vainilla, coco, ògiu de coco, coratzas de tostoine, sabone e guano.
Is logos de atraida printzipales sunt unu campanile chi est una rèplica de su de su ponte Vauxhall de Londra, sa Courthouse o Palatzu de Giustìzia, su giardinu botànicu, su Museu Natzionale de Istòria, su Museu de Istòria Naturale e su mercadu de Sir Selwyn Selwyn-Clarke. In sa tzitade puru s'agatant s'istàdiu natzionale e un'istitutu politecnicu, mentras chi su portu internu s'agatat in s'est de sa tzitade, a giru suo istant is indùstrias locales, dedicadas massimamente a sa pisca de a tunina e produtos alimentares.
A curtzu de sa tzitade ddoe est s'Aeroportu Internatzionale de is Seychelles, inauguradu in su 1971.
Unu de is pontes printzipales de Victòria est istadu iscagiadu a cunsighèntzia de su tsunami de su nadale de su 2004.
Caddura
thumb|100px|right| Judicados Sardos thumb|100px|right| Provintzias de Sardigna Sa Caddura (in italianu Gallura, in galluresu Gaddura), est una regione istòrica e geogràfica de sa Sardigna, est posta in su nord de s’ìsula, dae su riu Coghinas a su Monte Nieddu in Santu Tiadoru. Sas tzitades prus importantes sunt Terranòa (it. Olbia) e Tèmpiu (it. Tempio Pausania). 200px|left|thumb In s'edade de mesu fiat unu de sos bator Giuigados de sa Sardigna, su Giuigadu de Gaddura.
Zetone telefònigu
Su zetone telefònigu est unu discu de metallu chi fiat impreadu una die pro pagare sas mutidas realizadas dae telèfonos pùbrigos. Sos zetones fiant comunos in Europa, Israele, Zapone e Amèriga de su Suddu. In sos Istados Unidos, fiant istados impreados finas a su 1944.
In Itàlia, sos primos isemprales de zetone fiant istados coniados in su 1927 dae bandas de sa Stipel, zestionadora de su servìtziu de telefonia in Peemonte e Lombardia, in s'ocasione de sa Fèria Mustrària de Milanu. Fiant in arpaga (un'aligadura de ràmene, nichèliu e tzincu) o in brunzu, e podiant esser impreados petzi dae sos telèfonos postos in intro de sa Fèria. In su 1.945, sa TETI aiat realizadu su primu zetone cun tres rallas, chi si podiat utilizare in cale si siat tipu de telèfonu pùbrigu. In su 1959, fiant nàschidos sos zetones impreados finas a su 31 de nadale de 2001, addaghi podiant galu ser tramunados in sas butegas 187 a balore de 9 zetones = 1 cartedda telefòniga, mancari zai no èsserent prus coniados dae su 1980. Sos bator dìzitos presentes suta de s'iscritura “zetone telefònigu” inditaiant s'annu e su mese de coniadura.
Su balore de su zetone fiat de 30 francos in su 1959, de 45 francos in su 1964, chi tando currespondiant a s'importu de 3 impursos telefònigu, a pustis de 50 francos in su 1972, de 100 francos in su 1980 e de 200 francos dae su 1984, sende adeguadu a sa bariadura de su costu e de sa dura de s'impursu telefònigu. In prus de custu, su zetone fiat impreadu frechentemente de moneda, belle chi non tènneret perunu balore ufissiale de coniadura de s'Istadu.
1343
S'annu 1343 est un annu incomintzadu in mercuris segundu su calendàriu gregorianu.
Zetone telefònigu
Cun sa cròmpida de sos telèfonos a monedas e s'ispainadura de sos aparitzos impreàbiles comente mèdiu de pagamentu pro sas arresonadas in puntos pùbrigos, su zetone nch'est essidu de produidura.
Navalmanzano
Navalmanzano est una comuna ispagnola de 1.135 abitantes situada in sa comunidade autònoma de Castìglia e León.
Repùblica Populare de Polònia
Sa Repùblica Populare de Polònia (in polonesu: Polska Rzeczpospolita Ludowa) est istadu s'Istadu sotzialista istabilidu in s'entidade istatale chi atualmente currespondet a sa Polònia a pustis de s'acabu de sa Segunda Gherra Mundiale.
Giai a curtzu de su fine de sa Segunda Gherra Mundiale is fortzas de s'Esèrtzitu Tedescu fiant istadas bogadas dae su territòriu polacu gràtzias a s'arribu de s'Armada Ruja de s'Unione Soviètica. Sa cunferèntzia de Jalta aiat santzionadu sa formatzione provisòria de unu guvernu de coalitzione pro-comunista polacu. Medas fiant istados is polacos chi aiant bidu in custu acòrdiu una traitoria, francu de èssere custa solutzione una forma pro acuntentare su cabu sovièticu Josif Stalin. Su guvernu nou istabilidu in Varsàvia aiat ammanniadu su pòdere e in pitzu a duos primos annos su Partidu Operaju Unidu de Polònia (PZPR/POUP), suta su cumandu de Bolesław Bierut, aiat pigadu su controllu de su paisu chi si fiat fatu aici parte de su ròdiu de influèntzia de su pòdere sovièticu in s'estu de Europa cun sa concluida sa Segunda Gherra Mundiale.
A pustis de sa morte de Stalin in 1953 fiat acontèssida in Europa de s'Est un'època de isastragadura permitende su guvernu de una cambarada prus liberale de is comunistas polacos ghiados dae Władysław Gomułka. Sa Polònia aiat gosadu de unu perìodu de istabilidade relativa in is deghe annos a sighire, ma a sa metade de is annos 1960, aiant comintzadu a aumentare is dificultades econòmicas e polìticas. In su mese de nadale de su 1970, su guvernu aiat annuntziadu ispantosamente aumentos fortes in is prètzios de is alimentos fundamentales in unu tentativu de evitare su collassu econòmicu. A totu custu fiat sighida una undada de mobilitatziones populares contra custos aumentos. Su guvernu aiat inchingiadu unu programa econòmicu chi aiat produidu un'artziada subitana in is livellos de vida, ma chi fiat duradu pagu tempus una borta chi fiat comintzda sa crisi de su petròliu de su 1973. In in annos 1970 su guvernu de Edward Gierek fiat istadu fortzadu a sa fine a artziare is prètzios, cosa chi aiat batidu a un'undada noa de protestas pùblicas.
Custu ciclu aiat paradu cun sa nùmena in su 1978 de Karol Wojtyła comente a. Custa eletzione no ispetada aiat tentu un'efetu eletrizadore subra s'opositzione a su comunismu in Polònia. A cumintzu de su mese de austu de su 1980, un'undada noa de manifestatziones ghiada dae s'eletritzista Lech Wałęsa, intre àteros, fundadore de su sindacadu indipendente "Solidarność", aiat fortzadu a su guvernu de Wojciech Jaruzelski a decrarare sa lege martziale in su mese de nadale de su 1981 portende a presone a sa majoria de is cabos de s'opositzione. Unu cambiu fiat comente si siat giai inevitàbile. Cun is reformas de Michail Gorbačëv in s'Unione Soviètica, s'aumentu de sa pressione a banda de sa Crèsia catòlica e de is sindacados, impare a dèpidu èsteru massitzu, su guvernu de is comunistas si fiat bidu obrigadu a negotziare cun s'opositzione. In su 1988, sa Mesa de Negòtzios aiat alteradu de su totu s'istrutura de su guvernu polacu e de sa sotziedade sua. In su mese de abrile de su 1989, Solidarność fiat istadu legalizadu e ddi fiat permìtidu de partetzipare a sas eletziones imbenientes. Is candidados suos aiant otentu sa vitòria. In su 1990, Jaruzelski aiat renuntziadu a su mandadu suo. Ddi fiat sutzèdidu Lech Wałęsa in su mese de nadale. Cara a sa fine de austu de s'annu a sighire, giai si fiat formadu su guvernu de Solidarność, e in su mese de nadale Wałęsa fiat istadu elèghidu presidente mudende·si sa Repùblica Populare de Polònia in s'atuale Repùblica de Polònia.
Brigida de Isvètzia
200px|right|thumb|Brigida de Isvetzia Brigida de Isvetzia, (Finsta, 3 làmpadas 1303 – Roma, 23 trìulas 1373) est istada una religiosa proclamada santa dae paba Bonifacio IX in su 1391.
Biografia
De familia principesca, est naschida in su 1302. Mistica manna e devota de sa passione de Gesùs Cristu. S'est isposada giovana meda e at tentu 8 fizos chi at educadu in sa fide e in sa vida cristiana. Mortu su maridu, unu sant'omine, s'est dada a una vida austera e de penitentzia. At fundadu a Wastein unu cunventu e un ordine religiosu de feminas, nadu de su Santìssimu Sarvadore, inue issa at vividu po duos annos. Po 24 annos est istada a Roma, inue at fundadu una domo po sos istudentes e pellegrinos isvedeses. At fatu unu pellegrinagiu a Gerusalemme e nd'est torrada malaida. S'est impignada meda po su rientru de su Paba dae Avignone a Roma.
Est morta su 23 de trìulas de su 1373. Proclamada santa su 7 de santuaine 1391. Sa festa sua est su 23 de trìulas.
Annu luxi
S'annu luxi est un'unidadi de misura de sa longària, e currespundit a sa distàntzia percurrida dae sa luxi in unu spàtziu sbuidu in unu annu giulianu, duncas in 365,25 diis. Currespundit a 9.46 trilionis de chilòmitrus, ossiat 9.46 x 1012 km, siendi su trilioni milli miliardus. Est imperada mascimamenti dae is astrònomus e is astrofìsicus po is distàntzias intra is ogetus a fora de su Sistema Solari. S'unidadi est nàscia a pustis de su 1838, candu sa misura de sa distàntzia de su primu steddu iat fatu cumprendi ca s'unidadi astronòmica, chi est su ràju de s'òrbita de sa Terra, fiat tropu pitica po mesurai is distàntzias de custus ogetus. In cussus tempus perou sa lestresa de sa luxi no fiat ancora pretzisa, e sa definitzioni de s'annu luxi est miliorada cun sa misura prus pretzisa de custa.
Sigomenti sa velocidadi in su bùidu (c) est de 299.792,458 chilòmitrus a su segundu (km/s), un'annu luxi currispondit a 9.460.730.472.581 km, est a nai:
est a nai de 9.461 miliardus de chilòmitrus circa 63,241 bortas sa stesiada intra sa Terra e su Soli (connòscia comenti Unidadi astronòmica). S'annu luxi duncas est una distàntzia manna in sa scaba umana. A s'imbressi, bolit marcau su fatu ca s'annu luxi no est un'unidadi de mesura de su tempus (e nimancu de cantidadi de luxi), po cantu siat giustu a nai ca s'osservatzioni de unu corpus a tesu de una certa cantidadi de annus luxu nosi mostrit comenti fiat cussu corpus unu certu nùmeru de annus a immoi e no in su momentu de s'osservatzioni sua.
1533
S'annu 1533 (MDXXXIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in mercuris segundu su calendàriu gregorianu.
Ostia Antiga
Ostia Antiga est istada una tzitade a sa buca de su Tevere. Fudi su portu commerciale de Roma. Dae inoghe est passadu su marmaru po fraigare sos monumentos de Roma. Restana restos archeologicos importantes. In sas abbas de Ostia est istada cumbattida una battaglia tra Arabos e sas flottas de Napoli, Amalfi e Gaeta in su 840.
Domu
Naraus domu unu calisisiat fraigau imperau de is òminis po ddu istai e tenni aprigu. In d-una domu nci podint essi un'o prus famìllias e a bortas animalis.
Sa domu est stètia, in sa stòria, su primu fraigau chi at mudau s'ambienti ìnnidu sterrendi is fràigus pròprius de is biddas e de is citadis.
Mandicadores de erba
Cussu de sos mandicadòres de erba (草食(系)男子, Sōshoku(-kei) danshi) est unu fenòmenu giapponesu chi bìet òmines refudànde sa còja o fìntzas solu un'amoràda. Sun descrìttos, a s'ispìssu, comènte zente moderàda chi tènet cùra meda de s'aspèttu suo.
In sutta de custa categoria, bi sun màscros e fèminas sìat pettàrjos (肉食系 nikushoku-kei) sìat mandicadores de erba (草食系 sōshoku-kei).
Domu
Giografia
In su sèculu IV a.C. cumintzant a si spainai domus cuncordadas po famìllias chi bivint a contu pròpriu. Fintzas de s'edadi de mesu agataus domu a unu locali sceti: monolocali. Po su prus ddas agataus arrimadas s'una a s'àtera. Si imponit unu modellu de domu chi si spainat meda: de sa Mesopotamia a s'Egittu, de Creta a sa Grècia antiga.
Mandicadores de erba
In su mese de Capidànne de su 2010, su 36% de òmines giapponesos tra sos 16 e 19 annos si intendìat "mandicadòre de erba". In prus, duas chìrcas de òmines chène amoràda tra sos 20 e 30 annos aìan naràu chi, rispettivamente, su 61% e su 70% si cunsideràbat gòi.
Domu
Giografia
Assentendisì a is mudàntzias de sa sociedadi e de su clima, sa domu mesopotamica si ndi pesat a giru de una pratza, o cortilla a parti de aìnturu, de innui si podiat intrai a is aposentus. A su pianu paris terra istaiant is òminis a su pianu de susu is feminas e is tzaracus.
In s'Egittu antigu teniant domus a cumoni assentadas a fileras un'asusu de s'àtera fatas de matonis de terra e palla chi a bortas fadiant bixinaus mannus.
Sa domu de is romanus, chi ndi beniat in deretura de sa domu grega e de cussa etrusca, fiat fraigada a giru de duas cortillas (atrium e peristilium) e si dividiat in aposentus privaus e àterus abertus a sa vida publica.
Mandicadores de erba
Su favèddu lu at imbentàu Maki Fukasawa ind un'articulu prubicàu in su 13 de Santu Gabìne de su 2006, e est bènnia a imprèu comùnu in su 2008.
Domu
Giografia
Cun s'Edadi de mesu torrat sa domu po una famìllia sceti, po bivi e po traballai, cun magasinus e butegas a pianu paris terra.
Mandicadores de erba
Custu fenomenu at pèri cambiàu s'economia giapponesa. Sos òmines sun comporànde, prus oje chi non mai, prodottos comènte a bellai e dùrches in cantitade manna, e su mercàu at cumintzàu a sìchire cust'àndala puru pro torràre impòsta a custa dimànda. Cosas comènte sa màcchina si còmporan meda prus pacu in custos annos.
Domu
Giografia
Po tenni amparu e po bivi impari in comunidadi bessint a campu, in su comintzu de s'edadi de mesu, is monastèrius fatus ponendi imparis is domus (is cellas de is paras a giru de s'inclàustru) po passai impari sa vida, su pregai, su papai, su traballai. Acanta de is monastèrius si ndi pesant biddas mannas e piticas.
Mandicadores de erba
Secùndu a Fukasawa, sōshoku danshi non sun chène disìzu de relassiòne romantica, ma no nde lis impòrtat nudda de su disìzu "carràle". Prus a tàrdu, su filosofu Masahiro Morioka at descrìttu sos mandicadòres de erba nànde chi issos sun "sos bellèddos de sa zenerassiòne nova chi non pùnnan a si chircàre càrre, ma prefèrin a si mandicàre erba a costàzu de s'atteru sèssu". Nànchi sos òmines "mandicadores de erba" pònen sas fèminas a tribulàre meda.
Domu
Giografia
In su Rinascimento, sighendi sa curtura de s'epoca, is domus funt a sa moda de sa domu romana, cun cortillas fatas a cuadru o a retàngulu; po una famìllia sceti, po bivi e po traballu.
Nudda mudat fintzas a s'edadi barocca candu, de su sèculu XVIII, cumintzant a nasci domus po prus famìllias e a prus pianus, po podi assentai sempri prus genti mein citadis. Cun sa rivolutzioni industriali si ponit su problema de comenti depint bivi is muntonis de genti chi de dònnia logu sprondint mein citadis.
Sa prima citadi anca, in su sèculu XIX (Millieotuxentu), si fràigat unu tipu de domu proletària est London, cun cussus chi funt numenaus slums: tristus e mali famaus po is cunditzionis igienicas non fiant àteru chi monolocalis pòberus e a unu pianu solu chi serbiant po dormiri sceti.
Sa chistioni de sa domu in sa sociedadi moderna est stètiu farcau in is primas dexenas de annus de su sèculu XX (Millienoixentu) de is architetus de su Modernismu. Gràtzias a su cimentu armau fait a fraigai domus diferentis a segunda de s'abisongiu. De innoi movit s'interessu po is domus prefraigadas chi podint essi fatas a lestru e cun diferentis poniduras de is aposentus. Custu arresolivit, unu pagu, sa pregunta de domus baratas ma meda bortas depit tenni a contu a comenti custus fraigaus atumbant in s'ambienti.
Genias de domu
Sa gruta est sa prima domu aprigada, in arrocas stuvonadas de s'arroidura de su mari, de is frùminis o de is àstragus o de àtera natura.
Sa tenda fut sa cumpangia de s'omini chi arrolliàt po su mundu chena de si firmai meda in nisciunu logu, ndi faint imoi puru de tanti arratzas e mannarias.
Murus de terra lugianosa, codi e perda a brocus cumintzant a essi strantaxaus a s'acabu de su Neolìticu de is civilidadis de s'orienti anca is domus pigant cussa froma chi at abarrai sa pròpria in is sèculus. Funt domus a un'o prus pianus, cun sa cobertura a sutea chi serbiat po ndi ingolli s'acua proina.
Imoi in Giaponi is domus faint a trivas cun is terremotus e po cussu funt ligereddas e moviditzas.
Aposentus
Is domus de oi tenint aposentus po funtzioni diferentis
Pòpulu Sami
Sos sami, o saami, fintzas connotos che làpones est unu pòpulu chi bivet in Lapònia, una regione chi s'iscampiat intre su norte de Finlàndia, Isvètzia, Norvègia e sa penìsula de Kola, in su norte-uestu de Rùssia. Si cumponet de unas 82.000 pessones, ispainadas aprossimadamente aici: unos 50.000 in Norvègia, unos 20.000 in Isvètzia, unos 10.000 in Finlàndia e unos 2000 in Rùssia. Sos archeòlogos ant iscobertu rastas de unu pòpulu chi biviat de pisca i cassa de rennas arestes. Custas rastas inditant unu populamentu istàbile de sas costeras àrticas iscandìnavas in unu perìodu postu intre 7000 e 2000 annos a.C. Sunt istadas fintzas agatadas tzeràmicas de sos antepassados de sos sami chi datan a cara de su 500 a.C. Sin duda est dificultosu atribuire una filiatzione filolinguìstica o ètnica a custos grupos. Atualmente si cunsiderat che sos sami siant sa prima populatzione autòctona connota de Iscandinàvia e revengant su deretu issoro che pòpulu indìgenu.
Limbas
Is limbas de is sami sunt imparentadas cun sas limbas ugro-fìnnicas e s'Europa orientale e setentrionale. Esistint variedades diferentes de su làpone- Usualmente si partzint in tres grupos printzipales: orientale, tzentrale e meridionale. Is primas rastas iscritas remontant a su de 17 sèculos. Mancari sugetos a norvegizatzione intre sa fine de su de 19 e is primìtzios de su de 20 sèculos, sa limba aiat torradu a agatare importàntzia a fatu de sa segunda gherra mundiale.
Caraterìsticas ètnicas
Sos sami tenet carateristicas genèticas mascamente caucasoides, però sende chi faeddant limbas de sa famìllia linguistica uràlica, s'ipotizat chi siant frutu de ammesturos de populatziones europoides e monogloides, carateristica chi s'agatat avalorada fintzas dae sa frecuèntzia minore de biondismu e dae sa ligera plica mongòlica chi meda indivìduos tenent. Sunt su pòpulu prus bàsciu de Europa, mannos mediamente 157 cm.
Limba de Mesania (norma ortogràfica)
Sa Limba de Mesania est sa proposta de Màriu Puddu, e sa grafia dda impreant in su Ditzionàriu de sa Limba e de sa Cultura Sarda.
Sa proposta de Puddu fait a dda cunsiderai bàsciu duos puntos de bista: sa lìngua e s’iscridura.
Pòpulu Sami
Cultura
Sa música traditzionale es narada cantu Yoik.
Limba de Mesania (norma ortogràfica)
Língua
S'idea de Puddu est ca sa Arregioni Sardigna arríciat in intrada dogumentus in calisisiat bariedadi, ma impreit po is paperis suus in essida una bariedadi feti de su sardu, assentendi sa de mesania, est a nai sa de sa zona murra in mesu a Campidanu e Logudoro, spètzia is biddas de su Barigadu, de su Mandrolisai, de sa Brabaxa de Brebí e parti arta de su Campidanu de Aristanis, de Parti Valentza e Brabaxana. A parri suu is puntus de fortza de custa bariedadi funt:
Pòpulu Sami
Organizatzione política
Sos sami ant resistidu durante prus de unu sèculu a sas cumproas de asimigiatzione de sa sotziedade no sami. In su 1903, unu giornale polìticu, su Sagai Muittalaegje, aiat denuntziadu cun fortza cunstu fatu. In su 1917 aiat tentu logu su primu cumbenidu de sami. A pustis de sa segunda gherra mundiale, fiat fundada s'Assòtziu de Allevadores de Rennas Sami. In su 1956, fiat criadu su Cussìgiu Nòrdicu de sos samu che òrganu de acàpiu intre sami norvegesos, finlandesos e isvedesos. Cun s'iscontzu de s'Unione Soviètica, sos sami de sa penìsula de Kola s'ant assotziadu a su Cussìgiu, chi fiat torradua batiare Cussìgiu Saami in su 1991. Sa criatzione de unu Parlamentu Sami (Sameting) in su 1989 at afortiadu sa connoschèntzia linguìstica, culturale e legale de is sami. Su 6 de freàrgiu es sa Die Natzionale Sami in ammentu a sa data de sa prima cunferèntzia Sami. Sa bandera sami est istada adotada in su 1986: su chircu in sa metade ruja rapresentat su sole e in sa asula sa luna. Sas fròngias sos pròpias a is colores de sa roba y tambene sas bator setziones desu territoòriu. Sos Samediggi, parlamentos làpones ofitzialmente reconnotos, sunt istados costituidos prus che òrganos consultivos chi non legislativos, in Norvègia (1989), Isvètzia (1993) e Finlàndia (1996). Sos tres parlamentos si sunt atobiados in una assemblea in Trondheim su 6 de freàrgiu de 1997.
Etnónimu
S'usu de su faeddu lap(p), dae chi bènit làpone est originàriu de Isvètzia e Finlàndia. In Iscandinàvia lapp tenet signìficadu de «roba de mindigu». Su faeddu s'usat fintzas pro nàrrere «ignorante» e «tontu», prus àteros significados comente «periféricu». Custu tèrmine no est istadu usadu mai in sas limba sami, e sos sami faghent riferimentu a issos e totu cheSàmit (sos samis), o Sápmelaš (de sa famìllia Sami).
Limba de Mesania (norma ortogràfica)
Scriidura
Pudhu partit de s'idea chi dònnia lìngua abisòngiat de unu sistema ortogràfigu suu, ca impreendi su de un'atra língua est capatzi ki bèngiant barrancus mannus. Custu no bolit nai chi su sistema suu siat traballosu, ma bolit unu pagu de istúdiu po dhu manigiai beni, poita ca assentat unu númeru de grafemas e fonemas prus ampru de su de sa LSU. Su sistema permitit de scriri de manera bastantementi crara no feti sa bariedadi de mesania ma casi totu is atras.
Piessignus
Caraterìstigas de sa grafia de Pudhu, diferentis de sa LSU, funt:
Cullegamentus de foras
Fait a agatai atras iscedas e ainas in su giassu www.condaghes.com/, cun artígulus de atrus istudiosus puru.
Pòpulu Sami
Etnónimu
Atualmente sos mèdios de comunicatzione iscandìnavos no usant àteru tèrmine chi no siat Sàmis, comente fintzas sas istitutziones. Su faedu lapp est cunsideradu impeorativu, mancari sighet a èssere meda comune.
Religione
In generale su isciamanèsimu fiat majoritàriu intre sos samis fintzas a su de 18 sèculos. Sa cunversione a su cristianèsimu si dèpet a sos isfortzos de missionàrios in sos primìtzios de su de 13 sèculos, cun intensificatzione a fatu de sa reforma protestante. In Norvègia in manera particulare si fiat dinstighida sa figura de Thomas von Westen, misssionàriu chi predicaiat a su pòpulu sami a cara de su 1720. Westen, naradu s'Apòstolu de sos Sami, difendiat s'usu de sa limba issoro in s'educatzione e in sa crèsia.
In die de oe sa majoria de sos sami sunt membros de crèsias cristianas de denominatzione luterana, in Norvègia, Isvètzia e Finlàndia. In Rùssia unos pertenent a sa crèsia ortodossa russa.
Istados Unidos Otzidentales Mèdios
Sa regione de Istados Unidos Otzidentales Mèdios, prus connota comente Midwest, s'agatat in sa zona de is Istados Unidos de Amèrica in s'estu e a su norti de sa parte tzentrale de sa natzione.
Navalmoral
Navalmoral o Navalmoral de la Sierra est una comuna ispagnola de 524 abitantes situada in sa comunidade autònoma de Castìglia e León.
Istados Unidos Otzidentales Mèdios
Est partzida in duos chirros: tzentrale de norti-estu e norti-uestu.
Cumponidura
Nde faghent parte 8 istados chi impare nche leant unos 20% de sa populatzione de Istados Unidos de Amèrica:
A custos sunt fitanamente azuntos àteros 4 istados chi s'agatant prus a uestu, sende chi in parte sunt postos in sa regione de Midwest.
Tzitades Majores
tzitade, istadu (nùmeru de bividores)
Navalmoral de Béjar
Navalmoral de Béjar est una comuna ispagnola de 67 abitantes situada in sa comunidade autònoma de Castìglia e León.
Funtana Coberta
Sa Funtana Coberta est unu putzu nuràghicu de su tipu prus antigu, est a narrer chi est fraigadu che sos nuraghe s, cun pedras traballadas petzi in parte. S'agatat in sa rezione sarda de su Gerrèi, intre Iscala de Pranu e Ballau. Un'iscalinera zughet a sa càmara suterrana, arta prus de 5 m., chi s'astringhet chirru a susu cun su sistema a tolos, che in sas turres nuràghicas; totu est in materiale carcàriu.
Trebisu
Trebisu est una comuna italiana de 82.125 abitadores, cabitale de sa provìntzia bèneta numenale.
Geografia
Sa bidda est ubigada in su paris bènetu mèdiu, in una zona rica in siendas ìdrigas: sunt numerosas sas benas funtanales, naradas logarmente “fontanassi”. In intro de su matessi territòriu comunale, naschent numerosos rios de funtanale, chi su prus importante est su Botteniga. Custu ùrtimu, a pustis de retzire sas abas de Pegorile e Piavesella, subracolat sos muros de inghiriadura a s'artària de su Ponte di Pria e si partzit a pustis in sos diferentes arrampos, narados “cagnani” (Cagnan Grando, Buranelli, Roggia, ecc.), chi caraterizant meda s'arrodu istòrigu. In onzi manera, sa camba de aba printzipale est su Sile, chi a pustis de afrinare sa cresura murària meriesa retzit sas abas de sos “cagnani” de su Botteniga. Àteros rios de sinnìfigu, totus afruentes de su Sile, sunt su Storga, su Limbraga (dae manu manca) e su Dosson (dae manu dereta).
Sa bidda s'imbarat a unu terrinu cumpostu dae materiales finos e limosu-arenosos. Sa distribuidura de sos diferentes livellos istratigràfigos est meda irregulare pro neghe de sos afajos e sas bariaduras de cursu retzidas dae sos rios in tempus de s'ùrtima era zeolòziga.
S'artitùdine mìnima est de 6 m. in subra de su livellu de su mare e si constatat in s'istremidade suddu-orientale de su territòriu comunale, in sa logalidade de Santo Antonino; pro contra, su puntu prus elevadu, 31 m. s.l.m.., currespondet a s'istremidade nordu-otzidentale, a probe de Santa Bona. Sa domo comunale, Ca' Sugana, s'agatat intames a 15 m. s.l.m.
Pro su chi pertocat s'arriscu sìsmigu, Trebisu est incrùdidu in sa zona 3, sa de sismidade bassa.
Catanzaro
Catanzaro ( in gregu:Κατανθέρος (Katantheros)), connotta finas comente sa tzitade de sos duos mares, est una tzitade italiana de unos 96.000 abitantes edd'est sa capitale de sa regione Calabria.
Luca Signorelli
Luca Signorelli (Cortona, 1450- 1523) o Luca de Cortona. Tzelebre pintore, consideradu precursore de Michelangelo. Su capolavoro sou in una cappella, cappella San Brizio in su Duomo de Orvieto. Un'obera (1499-1502) populada dae elementos e personaggios divescios: non in primu pianu, ma dominante su Tempiu de Gerusalemme, e in primu pianu s'immagine  s'Anticristu chi paret fettat tottunu cun su dimoniu; afacca una fregura "ambigua", no si cumprendt si omine o femina ( e paret un immagine de s'usura), a dasegus a custa  duas imagines de padres, bestidos de nieddu, una s'immagine de s'artista L. Signorelli e affacca Beato Agelico.
Destrudo
Sa destrudo est a s'imbesse de sa libido. Difatis, mentras sa libido est s'istimulu a sa vida e a criare, un'energia chi benit dae Eros, sa destrudo est s'istimulu a sa morte e a destrùghere, s'essentzia de Thanatos.
Secund'e su chi aiat nau Sigmund Freud, si la podet definire che istintu chi est in sas intragnas de cadaunu e chi punnat a s'annichilàda de issu etottu.
S'ideada de su cuntzettu benit dae s'epoca chi fit appenas sichìa a sa prima gherra mundiale e dae sa chirca de ispiegare su chi fachian sos chi fin torraos dae sa gherra, patinde a s'ispissu carchi trauma profundu o fintzas istrobbu (s'istrobbu de istress post-traumaticu, pro esempiu).
Su cuntzettu de destrudo est unu de sos prus misconnottos de Freud; su faveddu aiat fattu sa prima cumparta in s'opera "Su Deo e su Es" (titulu orizinale: Das Ego und das Es) de su 1922, ma poi non si aiat torrau a bìere.
Hidalgo (istadu)
S'Hidalgo est unu de is 31 istados federados de is Istados Unidos Messicanos, prus sa Tzidade de su Messicu. Tenet una populatzione totale de 2 858 359 bividores in 84 comunos, e sa tzidade Pachuca de Soto est su cabu de logu e sa tzidade prus manna. Idalgu tenet una mannària de 20 813 km².
Palomo del comalito
Palomo del Comalito (La Molienda) est su tìtulu de su primu singulu de Pecados y milagros, discu de Lila Downs. Sos autores suos sunt Lila Downs e Paul Cohen, su produtore est su mùsicu Aneiro Taño. Est una cantzione cumbia e cun una lìtera meda ritmica. Su videoclip suu est istadu filmadu in Oassaca, Mèssicu e contenit meda dantza.
Schutzstaffel
Sa Schutzstaffel fitianamente incurtzadu cun SS (traduidu: Iscuadra de Amparia) fiat una organizatzione nazionalsotzialista chi s'agataiat durante s'època de sa Repùblica de Weimar e de su nazismu, chi serbiat su NSDAP e Adolf Hitler che mèdiu autoritàriu e de oprimida. S'àmbitu de responabilidade suo pertocaiat a partire dae su 1934 s'atividade e s'organizadura de sos campos de presonia e, a partire de su 1941, de sos campos de annichilamentu. Collaboraiat annotamala in prima lìnia siat a sa pranificatzione, siat a sa persighida de s'Olocàustu e de is àteros genotzidios.
Istòria
Sa criatzione sua remontat a su 4 de abrile de su 1925 in Mònacu, chi Adolf Hitler aiat chèrfidu che guàrdia de su corpus. Sa sede sua fiat a ùrtimu s'ofìtziu tzentrale, in Prinz-Albrecht-Straße (oe in die: Niederkirchnerstraße), in Berlinu. Sa Schustaffel sutaistaiat a partire de su 1926 a sa Sturmabteilung o incurtzadu SA (traduidu: Iscuadra de Assàltiu), dae su 1930 esertzitaiant in paris tempus serbìtziu de politzia pro contu de su partidu.
Su 30 de làmpadas de su 1934 sa SS aiat lichidadu su diretore de sa SA durante sa note de sos gorteddos longos. In is meses sighentes fiat promòvida che organizatzione autònoma de su NSDAP, chi durante su nazismu aiat otentu su cuntrollu subra su corpus de politzia e chi aiat assuntadu rolu militare a costadu de s'esèrtzitu a traessu de is Waffen-SS (SS-Armadas). Caraterìsticu de sa SS fiat su cuntrollu de funtziones istatales e de istitutziones cun istruturas de partidu. In tempus de su Nazismu fiat su prus importante òrganu de aterrida e de oprimida de su Reich. A pustis de su 1945 fiat preubida in cantu organizatzione criminosa.
Feminismu
Su feminismu est su colletivu de su movimentu feminista e sa teoria feminista. Su movimentu feminista si movet in duas maneras simultàneas e cumplementàrias, chi sunt s'atzione mediante sa teoria e s'atzione pro mèdiu de sa pràtica. Sa teoria feminista, durante sas diferentes undadas suas, est s'impare de sièntzias, mescamente sotziales (comente sa psicologia o s'economia) e naturales (comente sa biologia o sa meighina), revisitadas o istudadas dae una bisura crìtica pro su chi pertocat su feminismu. A primìtziu s'intentaiat a "currègere" su sessismu de teorias sientìficas chi, marcadas dae un'inclinatzione culturale patriarcale, cunsideraiant inferiores sas fèminas, comintzende a seberare sa divisione moderna intre polìtica e sièntzia.
Su movimentu feminista o feminismu sotziale tenet a obietivu de megiorare sa situatzione de inferioridade de sa fèmina e ismascarare sas disugualades sotziales, polìticas, econòmicas e giurìdicas de sa fèmina respetu a s'òmine. Mescamente in sos primos tempos, est istadu a fortza assotziadu a s'anarchismu. Fintzas atziones teòricas e pràticas, comente pro esempru manifestos, declaratziones, proas e cunferèntzias, atòbios, manifestatziones, isciòperos de su fàmene, e pro fintzas, in una prima època, aiant atentadu a s'òrdine pùblicu cun sos arrestos cunsighentes.
Sa teoria feminista o feminismu acadèmicu, mediante sas sièntzias sotziales (istùdios de gènere, istùdios de sas fèminas), s'incàrrigat de ismontare tzertesas chi sa comunidade sientìfica teniat assùmidas dae bisura petzi màscrina, androtzèntrica, e a s'ispissu patriarcale. In die de oe, sa teoria feminista liberale partit dae s'idea chi, foras de istereòtipos e rolos de gènere limitantes, b'at un'ùnica natura umana asessuada e cada persone est unu sugetu lìberu e autònomu.
Cyberbullismu
Su cyberbullismu est unu faeddu, pigadu dae s'inglesu, pro inditare s'attu de dare infàdu a una pessone pro mèdiu de istrumentos elettronicos comente internet, sas e-mail, sos blog, sos telefoneddos, e goi sighinde. Sa paraula l'at imbentada s'educadore canadesu Bill Belsey. Comente su bullismu in sa vida reale, su "frade" in cussa virtuale podet esser una violadùra de su Còdighe Tzivile, de cussu Penale e, pro cantu pertoccat sa leze italiana, de su de sa Privacy (D.Lgs 196 de su 2003). Oe in die, su 34% de su bullismu est in sa retza; mancari chi si presentet a manera diversa, finas cussu chi b'est in su web est bullismu, podende causare dannu psicologicu mannu a chie nde ruet vittima.
Differentzias cunforma su bullismu "traditzionale"
Cunfòrma su bullismu traditzionale in sa vida reale, s'imprèu de mèdios elettronicos li daet a su cyberbullismu unas cantas caratteristicas ispetziales:
Libido
Libido (chi a sa litera fachet a lu vortare comente "disizu" o "brama") est unu faveddu chi inditat s'energia printzipale de s'omine, cussa sessuale. In sa teoria freudiana, sa libido est a s'imbesse de sa destrudo. In sa de Carl Gustav Jung, sa libido est in prus una forma de energia chi est abberu un'ispinta vidale e non una pulsione sessuale ebìa.
Su cuntzettu de libido at sichiu in su tempus evolvendesi; lu an apprufundau meda dae su 1914 in sus, cando si cumintzéit a istudiare sa nevrosi e sa psicosi, affirmande chi sa libido non punnat a soddisfacher petzi sa pulsione sessuale de sa pessone ma fintzas ateras elementares comente a su mandicu, sa supravvivèntzia, sa morte, sa religione e s'arte.
Sean Connery
Thomas Sean Connery (Edimburgu, Iscotzia, 25 de Agustu, 1930 - Sas Bahamas, 31 de Santu Gabine, 2020), prus conotu comente Sean Connery, est istadu unu atore iscotzesu.
1315
S'annu 1315 est un annu incomintzadu in mercuris segundu su calendàriu gregorianu.
Penagos
In intro de is làcanas suas s'agatat su massitzu de Peña Cabarga in ue in mesu b'at unu paesàgiu de prados chi s'intensa faina minerària esertzitada in su tempus coladu at trasformadu introduende·nche comente unos montigros chi si sunt formadas dae aremas, artos fintzas 40 metros. Numerosas sunt annotamala sas tuvas naturales o provocadas dae su fraigu de sas minas. Custu territòriu de sas betzas minas faghet parte de su Parque de Naturaleza de Caibáceno, parcu zoològicu in ue bivent lìberos animales de sa fàuna locale o inoghe trasferidos dae totu su mundu.
Su comunu est formadu dae sos chimbe nùcleos abitados: Arenal, Caibáceno, Llanos, Penagos e Subarzo. Su cabulogu est Penagos chi dat su nùmene a su comunu e istat 24 km a tesu dae Santander, capitale de sa Cantàbria.
Sa partzidura de sa populatzione ativa pro setore de impreu registrat su 47,6% de sos prepostos a su setore de sos servìtzios, su 24,2% a s'indùstria, su 17,8% a su setore agropastorale e su 10,4% a s'edilìtzia. S'agricultura si dèdicat printzipalmente a su coltivu de sas patatas, de sa proenda e de sos àrbores de frutora. S'allevamentu de su bestiàmene chi fiat mescamente de boes est atualmente in declinu.
S'andamentu demogràficu de sa comuna in su sèculu cùrridu at subidu artos e bassos sicché su nùmeru de sos abitantes in mèdia est abarradu agiomai costante mancari atualmente si notet una segura imbetzada de sa populatzione. S'edade mèdia de sa populatzione residente est a puntu de 43 annos, inditu de prevalèntzia de sos sèneghes subra sos giòvanos.
Istòria
Pro su chi pertocat a sa nàschida in s'Edade Mèdia de sas atuales biddas chi formant su comunu s'ischit de antigos documentos chi in su 816 esistiant monastèrios minores e aiat pedidu a inghìriu a sos cales b'aiant de sos abitados tzèdidos dae su conte Gundesindo, chi guvernaiat sa zona, a su monastèriu de San Vicente de Fole de issu creadu e arricadu cun lassas. Intre custas biddas sunt tzitadas localidades de s'atuale comuna de Penagos. In su 1019 Penagos e Cabaiceno sunt tzitados in documentos comente a chi perteneta sas Asturias de Santillana e sos bividores issoro sunt indicados che a gente de mare lìbera chi sèberat su sennore de sas biddas issoro. In su 1404 est sennore de custa zona Pedro Gonzalez de Aguero, a etzetzione de Subarzo chi est in suta de sa giurisditzione de Leonor de sa Vega. A sa fine de su de 14 sèculos s'atuale comunu de Penagos aiat rùidu in manera intrea in sas manos de sa famìlia de sos de sa Vega chi aiant esertzitadu in manera grae e autoritariamente sa sennoria tirende sos mandos de autoamministratzione de su territòriu de chi sas biddas de sa zona godiant in su regìmene pretzedente de realengo, est a nàrrere de dipendèntzia dirìgida dae su re. A nudda fiant bàlidas sas protestas e sas rechertas de torrare a s'antigu regìmene fatas a su re Giuanne II chi imbetzes aiat afortiadu su domìniu de sos Vega, de issu creados marchesos Santillana. Penagos e unas àteras biddas in suta de su domìniu de sos de sa Vega si fiant tando apellados a sos tribunales intentende su gai naradu Pleito de los Valles (protzessu de sas baddes) chi s'aiat risòlvidu prus de unu sèculu a pustis cun sa sentèntzia de sa Real Chancilleria de Valladolid chi aiat dadu resone a sas baddes e ddis aiat rèndidu su regìmene de realengo. In su 1581 Penagos aiat fatu parte de sas Juntas de las nueve Valles de las Asturias de Santillana chi aiant formadu sa provìntzia e aiant nominadu sos alcaledes pròpios (sìndigos) gràtzias a unu privilègiu chi ddis fiat acordadu dae Càrolu III in su 1779. Penagos aiat sighidu a tènnere indipendèntzia amministrativa imbiende in su 1815 unu deputadu a sas Juntas de Puente San Miguel.
Monumentos e logos de interessu
Sunt de tzitare sas crèsias de San Jorge a Penagos, de su de 16 sèculos, de San Pedro Apostol a Subarzo, de su de 17 sèculos, de sa Virgen de los Remedios a Llanos, de su de 17 sèculos, San Vicente Martir a Cabaiceno de su de 17 sèculos, San Juan Bautista a Arenal de su de 18 sèculos, sa Capilla de Nuestra Señora de sa Concepcion a Cabaiceno de su de 18 sèculos e s'Ermita de Santa Eulalia, minore crèsia rùstica de su de 17 sèculos.
Pro s'architetura tzivile sunt interessantes su cumplessu de domos populares de su de 18 sèculos a Arenal, su complessu de domos blasonadas de su de 18 sèculos a Llanos, su Palacio de Miranda de su de 17 sèculos a Penagos e su Puente de Bumbaro de su de 16 sèculos.
Meda abitadu su Parque de Naturaleza de Cabaiceno siat pro s'interessante ambiente de sasminas betzas siat pro sos numerosos animales chi acasàgiat.
Festas
Nuestra Señora de los Remedios su 25 de martzu a Llanos, festa segundu s'avvesu ispagnolu impare sacru e profanu cun protzessone, posta bàndida e a pustis sas tzelebratziones religiosas festa pobulare cun giogos, càntigos, dansas e unas àteras manifestatziones.
In s'ùrtima domìniga de làmpadas s'acumprit su cuncursu de guidado de romeria, gara gastronomica in sa preparatzione de custu pratu traditzionale de sa comuna de Penagos, cun petza de bigu, patatas, birdura, pisurtzis, antunnas, brodu e binu biancu.
Ligàmenes esternos
"http://www.cantabria102municipios.com/santander/penagos/historia.htm"
- Istòria de Penagos "http://www.cantabria102municipios.com/santander/penagos/historia.htm"
- Istòria de Penagos
Emisfèriu Otzidentale
Su de Emisfèriu otzidentale est unu faeddu geogràficu impitadu pro inditare sa metade de sa Terra chi s'agatat a s'uestu de su Meridianu de Greenwich (chi atraessat Londra, in su Rènniu Aunidu), sa metade chi dd'istat a s'estu est narada emisfèriu Orientale.
Est fintzas impitadu de manera ispetzìfica in logu de is Amèricas (o Mundu Nou) e de is abbas serentes, escluende duncas àteros territòrios chi geograficamente nde faghent parte (parte de s'Àfrica, de s'Europa, de s'Àrtide e de s'Àsia. Est cussiguentemente naradu fatuvatu Emisfèriu americanu.
A bortas su faeddu est usadu che canteapare in chistiones de geopolìtica, pro inditare a su mundu otzidentale, chi est definidu de is Amèricas, s'Europa e s'Austràlia.
Molibdenu
Su molibdenu est un'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 42 chi s'agatat in su grupu 6 de sa tàula periòdica de sos elementos e tenet sìmbulu Mo. Su molibdnu est unu metallu de transitzione, de colore biancu prata e meda tostu; in prus, tenet unu de sos puntos de fundidura prus artos intre totu sos elementos puros. In cantidades pitias, s'impreat in ligas distintas de atzàrgiu pro ddu intostare o ddu fàghere prus resistente a sa corrosione. Est un'elementu essentziale dae su puntu de vista biològicu e s'utilizat mescamente in ligas de atzàrgiu.
Giuseppe Fava
"A ite servit vivere si no si at su coraggiu de lottare?"
Teatru
Oberas mai andadas in iscena:
Agganzos dae fora
[http://www.lastoriasiamonoi.rai.it/puntata.aspx?id=617 Giuseppe Fava. Un uomo]
Manteri
Unu manteri (dae s'ispannolu "mantero") est cullochiarmente unu bendidore netu de permissu, fitianu un'istranzu.
S'etimolozia de sa paraula si devet a su fatu ch'in medas casos custos bendidores illìtzitos isterrant sa mercantzia issoro a subra de una manta in sa carrera o in sa praja.
Su tèrmine est prus pagu peorativu chi s'italianu "vucumprà".
Aeroporto de Dong Hoi
Aeroporto de Dong Hoi (Sân bay Đồng Hới) este una aeroporto de su comune Dong Hoi, sa capitale e sa tzitade pius populada de s'Quang Binh, Vietnam. Aeroporto de Dong Hoi este una frazione de Loc Ninh, est a 6 km dae Dong Hoi e a 500 km dae Hanoi. Aeroporto de Dong Hoi est istada fundada dae su guvernu francesu in sos annos 30.
Crèsia de Sant'Uanni de Sinnis
Sa crèsia de Sant'Uanni de Sinnis est unu fabbricu religiosu chi istat in su burgu omònimu de sa penìsula de Sinnis, apendìtziu de su comunu de Crabas, in sa provìntzia de Aristanis.
S'agatat in s'istrada chi in epoca romana acapiaiat sa bidda de Tharros a sa de Cornus, chi dd'istaiat pagu a tesu, in su Montiferru.
Est unu de is monumentos cristianos prus antigos de Sardigna.
Istòria
Sa crèsia fiat pesada in su logu in ue s'agataiat una necròpoli, giai istada pùnica e a pustis cristiana.
Su primu acontzu est de metade de su sèculu VI p.C. ma est istada ammanniada intre is de 9 e de 10 sèculos.
In die de oe sighit a tènnere caraterìsticas de època artu mediavale.
Descritzione
Sa cresia est dedicada a Santu Giuanne Batista.
Tenet pranta retangulare e àbside chi andat a s'esternu e mirat a Est. Est fata cun brocos de arenàrgiu chi sunt istados pigados de is muros de sa bidda Tharros, chi ddi istat a curtzu e chi in s'Edade Mèdia fiat giai istada abandonada pro ite non segura de is lòmpidas chi arribaiant de su mare.
Sa parte de intro est ordingiada in tres navadas isceradas de tres arcos in sighidu e ammantadas cun bòvidas a carrada. In subra, a sa rughera de sa navada tzentrale cun su transetu s'agatat unu tzimbòriu.
Sa lughe intrat de una bentana otagonale chi s'agatat in s'addeinanti e de duas bìforas in s'àbside chi ammentuant modellos de àteras de sa Lombardia o de Ravenna.
De seguru, in antis de is traballos de su de 9 sèculos sa crèsia teniat istrutura a pranta tzentrale bizantina, cun bator bratzos de paris longària e unu tzimbòriu, comente sa basìlica de Santu Sadurru in Casteddu, chi est de su matessi perìodu.
Is àteras duas navadas a costàgiu sunt duncas unu acontzu afatanti.
Navalmoralejo
Navalmoralejo est una comuna ispagnola de 70 abitantes situada in sa comunidade autònoma de Castìglia-Sa Mancia.
Navalmoral de la Mata
Navalmoral de la Mata est una comuna ispagnola de 15.237 abitantes situada in sa comunidade autònoma de s'Estremadura.
Friuli-Venetzia Giulia
Su Friuli-Venètzia Giùlia, o fintzas Friuli Venètzia Giulia (Regione autonoma Friuli-Venezia Giulia in italianu; Regjon autonome Friûl-Vignesie Julie in friulanu; Avtonomna dežela Furlanija-Julijska Krajina in islovenu; Autonome Region Friaul-Julisch Venetien in tedescu) est una rezone italiana a istatutu ispetziale cun cabulogu in Trieste. Est cumposta dae duas regiones istòricu-geogràficas cun caraterìsticas culturales diferentes: su Friuli, chi cumprendet sos àmbitos provintziales de Pordenone, Ùdine e Gorìzia, e sa Venètzia Giùlia, chi cumprendet sa de Trieste. Custa ùrtima rezone, paris a su Vènetu e a su Trentinu-Südtirol, format s'àrea zeogràfica de sas Tres Venètzias, o Triveneto.
S'agatat in s'Itàlia nord-orientale e tirat a 7.845 km2, pro una populatzione de unos 1.215.220 abitantes. Cumposta dae su territòriu chi partenet a sa regione istòricu-zeogràfica de su Friuli, chi costituit sa manna majoria de sa superfìtzie sua, e de s'ala de Venètzia Giùlia abarrada a s'Itàlia a pustis de sa segunda gherra mundiale: sa làcana intre sas duas rezones istòricu-zogràficas est costituida dae sa foghe de su riu Timavo, a curtzu San Giovanni di Duino, atuale làcana intre sas UTI Carso Isonzo Adriàtico e Giuliana e in pretzedèntzia de sas provìntzias de Gorìzia e Trieste. Pigat làcana in Vènetu s'ovest cun su su norte cun s'Àustria, in s'est cun s'Islovènia e in su sud jughet essida a su mare Adriàticu.
Su Friuli Venètzia Giulia est, a lughe de sa particulare posidura zeogràfica, logu de frontera intre pius culturas e limbas. Sa limba ufitziale est s'italianu, ma sa rezone at reconnotu fnìintzas s'ufitzialidade locale de su friulanu (faeddadu dae unas 600.000 persones intre is provìntzias de Ùdine, Pordenone e Gorìtzia), s'islovenu (faeddadu dae unas 60.000 in sas biddas a sas làcanas orientales de sas provìntzias de Ùdine, Gorìtzia e Trieste) e su tedescu (faeddadu in sas comunas de Sappada, Sauris e Timau de sa Val Canale e chi dae su 1999 gosat dae unu livellu mìnimu de amparu). Annotamala dae su 2010 sunt amparados fintzas sas dialetos vènetos, traditzionalmente faeddados in medas comunas e unu tempus allega de sa burghesia in sas tzitades majores.
Toshiro Mifune
Toshiro Mifune (三船 敏郎) (Ōta, 1920 – 1997) est istadu unu regista, isceneggiadore e produttore cinematografigu giapponesu. Su primu film (Yoidore Tenshi) chi aiat realizzadu comente e regista fit de su 1948, s'ultimu (Madadayo), in su 1995.
Abas
Abas (nòmene ufitziale Ales) est unu comunu de 1.571 bividores de sa Provìntzia de sa Provìntzia de Aristanis.
In Abas est naschidu Antonio Gramsci. In sa bidda si agatat sa seu e s' episcopau