cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cultura de Otieri
Sos bidditzolos
Sa mancàntzia totale de fortificatziones a defensa de sos bidditzolos e s'iscassia de armas atzapadas in sos interros lassant pensare chi custas gentes abitaiant in manera paghiosa su territòriu e peruna evidèntzia bogat a campu signos de cudda classe de gherrianos chi at a nàschere, prus a tardu, forte meda e dominante, durante sa tziviltade nuràgica, mancari, in sa facies gadduresa giai s'incumintzat a bìdere sa nàschida de un'aristocratzia particulare, in cuntrastu cun s'istrutura pro su prus democràtica de sa currente printzipale in sa cultura de Otieri.
Su cultu de sos mortos
Istigas de importu mannu testimòniant, intre sas gentes chi abitaiant sa Sardigna de cussu perìodu, s'isvilupu graduale de un'universu ispirituale articuladu cun cultos diferentes e particulares chi bi fiant connètidos. Intre custos de seguru su prus de importu fiat su chi fiat ligadu a sos defuntos e a s'interru caraterìsticu issoro grutigheddas particulares fossadas cun abilidade meda in sa roca.
Sos chircadores cunsiderant custa costumàntzia tìpica de cuddas sotziedades massajas chi, isvilupende cuntzetos sagrados particulares, aiant identificadu in sa cunservatzione de sos corpos una manera pro nd'assegurare fintzas sa rigeneratzione de sa vida, rigeneratzione chi - a parre de custos creìngios - acontessiat pro mèdiu de sa rinàschida istajonale naturale de sos tziclos vegetativos. Fintzas sa tintura de sos mortos cun màngala ruja teniat unu significadu rigenerativu, ca su ruju fiat su colore de su sàmbene e pintende·los de ruju - sighende custos creìngios subra de sa fertilidade - si torraiat sa vida.
Sos interros diferentes
Gasi comente sas cabannas costituiant unu bidditzolu, fintzas sos interros fiant agrupados in 'comunidades de defuntos' minores: sas necròpolis, chi sos sardos posca aiant mutidu Domus de Janas. Medas de custas, sas prus monumentales, sunt cunsiderados interros de capos polìticos e fortzis fintzas religiosos, gasi comente acontessiat in Creta e in àteras alas de s'oriente mediterràneu. Sa finesa cun sa cale fiant decorados sos muros e s'acatamentu de manufatos elaborados cunfirmant sas ipòtesis de una sotziedade organizada bene a beru e cun una cultura avantzada. Medas sunt sos esèmpios de custos fàbbricos particulares e faghet a distìnghere printzipalmente duas castas de interros:
Sas tumbas ipogèicas
Ant agatadu - ispainadas in totu s'ìsula  - prus de 1.000 càmeras funeràrias segadas in sa pedra e cunsideradas chene duda de Cultura Otieri. Ligadas a creìngios particulares, rapresentaiant sas domos impreadas dae sos defuntos durante sa vida terrena e fiant pro custu articuladas cun aposentos diferentes e cun orientamentos pretzisos, frunende·nche in custa manera una rapresentatzione bera de sas domos de tando, de chi non ch'est abarradu chi pagas istigas, dae chi las aiant fraigadas pro su prus in linna. Sos muros de sas tumbas fiant fatu-fatu decorados dae sìmbulos màgicos in rilievu: concas de boes belle istilizadas, corros taurinos, ispirales o àteros disinnos geomètricos. Sa riprodutzione de unas cantas domos de abitatzione particulares ammentant sas tumbas etruscas ma custas sunt datadas in èpocas prus reghentes de meda.
In Anghelu Ruju, in su tretu de S'Alighera, si notant ghennas fintas e pròtomes taurinas pintadas subra de sos architraves de sas tumbas.
Sos interros a tzìrculu
A curtzu a sa fine de su de IV millènnios e a su cumintzu de su de III, in sas gadduras aiant fraigadu una casta particulare de tumbas, naradas a tzìrculu. Est oramai atzertadu chi sa cultura de Otieri a intro suo aiat tentu diferentziatziones medas. Una de custas est su chi benit naradu aspetu de sos tzìrculos megalìticos, mutidu finas a non pagu tempus a oe cultura de Altzaghena o fintzas aspetu culturale corsicanu-gadduresu, ca sos chircados cunsideraiant sas istruturas megalìticas gadduresas e corsicanas de importu che a espressione de una cultura diferente.
Sas iscobertas prus reghentes ant imbetzes dimustradu chi sos tzìrculos megalìticos gadduresos sunt istados fraigados dae gentes de cultura Otieri, a cunfirma de sa diversidade chi esistit a intro de sa matessi cultura printzipale. Custos interros particulares sunt costituidos dae pedras cravadas in terra in manera verticale sighende sa tzircunferèntzia de unu chircu e faghende de làcana a un'àrea a su tzentru de ue s'agataiat un'urna in pedra de forma cuadrangulare chi serbiat, a su chi si pensat, a cuntènnere sos corpos chene carre de sos defuntos, giai reduidos a ischèletros a pustis de una espositzione longa a sos agentes atmosfèricos.
Sa figura de sa Dea Mama
Sa religiosidade de custas populatziones fiat ligada in manera istrinta a sa natura e a totu sas manifestatziones suas (che a sas fontes de abba, s'abba dae chelu, sos padentes), ma dae sas testimonias de sos repertos archeològicos essit a a campu unu cultu de importu mannu ligadu a sa fecundidade e chi teniat che a figura tzentrale sa Dea Mama, gasi comente pro sos antepassados neolìticos issoro.
La rapresentaiant pro mèdiu de istatueddas de màrmaru e de arghidda, cun formas lineares e geomètricas, ma fatu-fatu fintzas curiosas meda, a testimonia de unu cuntzetu matriarcale de su divinu chi torrat a cramare dae curtzu sas istatueddas minores de s'ìsula de Malta, evidentziende torra sa curtzesa culturale intre s'Oriente e s'Otzidente de su Mediterràneu.
S'istudiosu Giuanni Lilliu, a propòsitu de custu creìngiu particulare de sas gentes sardas antigas, gasi s'espressat:
Sa figura de su Deus Toru
Àtera caraterìstica particulare de sa cultura de Otieri est sa figura astrata de su Deus Toru, est a nàrrere su cultu de su boe. Segundu custos creìngios antigos, custu animale incarnaiat sa fertilidade masculina ligada a su cuntzetu de sa fecundidade agrària, essentziale pro s'isvilupu de sas populatziones in sas tziviltades de su Ràmene e de su Brunzu. Custos creìngios lassant supònnere chi pro sos antigos sardos esistiat unu ligàmene forte intre su simbulismu maternu (e lunare) cun su simbulismu taurinu paternu (e solare).
In contu de custos cultos particulares, s'istudiosu Giuanni Lilliu at iscritu:
Luganu
Luganu est una comuna isvìtzera de 66.034 abitadores posta in su Cantone Tessinu in s'oru de su lagu numenale.
Sa de noe leadas isvìtzeras pro pobuladura, urbanizadura printzipale cantonale e prima bidda de s'Isvìtzera italiana, s'isterrit dae sos pendinos de su monte San Salvatore a su Monte Brè finas a su cùcuru de su Gazzirola, subra de unos 75,8 kmcd. de superfìtzie, a un'artària chi bàriat dae sos 272 m. in su livellu de su mare de s'oru de su lagu de Luganu a sos 2.118 de sa Badde Colla arta.
Lugano est logalidade turìstiga meda fitianada: su miradorzu de su Monte Brè est cussideradu su de duos de su mundu a pustis de su Corcovado de Riu de Ghennarzu, e su lagu suo, mescamente in Isvìtzera peroe cun tres partes minores situadas in territòriu italianu, est meda apressiadu pro su crima suo cardumu.
Lugano s'est aguarmente afirmadu a su livellu mundiale comente tzentru bancàriu internassionale de primu òrdine, in su de tres logos in Isvìtzera a pustis de Tzurigu e Zinebra.
Est cunnotu finas che sa bidda prus manna de limba italiana foras de s'Itàlia.
Gazeta piemontesa
Sa gazeta piemontesa (Gazzetta Piemontese in italianu) fit su giornale ufitziale de su Rennu de Sardigna.
Istoria
S'istoria sua si podet partzire in duos tempos:
Periodu 1796-1800
In su mese de Nadale de su 1796, su gubernu piemontesu aiat seberadu de nde bogare su privilegiu de imprenta a sos chi tando, pro traballu, imprentaiant gazetas in Torinu e de faghere in logu insoro unu giornale ufitziale. Naschiat de custa manera sa Gazzetta Piemontese, in ue su segretariu de Istadu Vincenzo Valsecchi faghiat su redatore.
Su giornale aiat sighidu a imprentare siat in sos tempos de Napoleone (1797-1799) siat cun sa restauratzione austro-russa (1799-1800). Che lu aiant tancadu cun sa torrada de sos frantzesos, pro more de unu decretu de sa Cummissione esecutiva de su 26 de su 1800 in su mese de Santu Gaine, chi poniat frenu meda a sa libertade de imprenta.
Periodu 1814-1860
Su giornale nche lu aiant torradu a aberrere cun sa ruta de su Rennu de Italia fatu dae Napoleone e cando che fint torrados sos de Savoia. Lu aiant imprentadu, semper in Torinu, dae su 2 de austu de su 1814 (numeru de unu) a su 3 de jannalzu ed su 1860, in sa tipografia D. Pane. In su cominzu nde faghiant unu numeru nou dontzi tres chidas; in su 1834, lu aiant fatu cotidianu. A pustis de s'Istatutu Albertinu (martzu 1848), che li aiant agiuntu su titulu cumpridu de "Giornale ufitziale de su Rennu". Dae su 1849 a su 1857 nde fit a cabu Guglielmo Stefani, chi a pustis diat a fraigare s'agentzia de imprenta chi at pigadu su numene sou (Agenzia Stefani). In su 1860, sa gazeta piemontesa at mudadu numene in "Gazeta ufitziale de su Rennu de Sardigna" e a pustis in "Gazeta ufitziale de su Regnu de Italia", cun s'aunimentu italianu.
Tortura
Sa tortura est s'atu de dare deliberadamente dolore fìsicu o psicològicu graes e si possìbile lesiones a una persone (o animale), in generale suta su controllu o custòdia de su torturadore, e in ue su torturadu est discapassu de si defèndere de su chi si ddi faghet. Sa tortura est istada realizada o autorizada indivìduos, grupos e istados durante s'istòria dae s'antighidade fintzas a is dies nostras, e is formas de tortura podent variare meda in durada (dae petzi unos pagos minutos a dies medas o agiomai prus tempus). Is resones pro sa tortura podent inclùere su castigu, sa vindita, sa reeducatzione polìtica o religiosa, sa dissuasione, s'interrogatòriu o sa coatzione de sa vìtima o de tertzos, o semplemente su gosamentu sàdicu de is chi cumprint sa tortura o dda osservant. Su torturadore podet o nono tènnere s'intentzione de ochire o fèrrere a sa vìtima, ma a bias sa tortura est deliberadamente fatale e podet pretzèdere a una bochidura o serbire che a una forma cruele de pena de morte. In àteros casos, su torturadore podet èssere indiferente a sa cunditzione de sa vìtima. In alternativa, unas cantas formas de tortura sunt disinnadas pro dare dolore psicològicu e lassare su dannos fìsicos minore o proas de sa tortura, totu otenende unu patimentu mannu. Dipendende dae s'obietivu, agiomai una forma de tortura chi est intentzionalmente fatale podet èssere illonghiada pro permìtere chi sa vìtima padesset pro su tempus prus longu possìbile (comente su mesu impicu).
Mancari a livellu istòricu sa tortura est istada santzionada dae unos cantos istados, est durante su de 20 e su de 21 sèculu chi sa tortura est istada proibida dae su deretu internatzionale e pro su deretu internu de sa majoria de is paisos. Si cunsìderat ca est una violatzione de is deretos umanos, e si decrarat ca est inatzetàbile in s'artìculu 5 de sa Declaratzione Universale de is Deretos Umanos de s'ONU. Is signatàrios de is Cumbènios de Ginevra de 1949 e is Protocollos Additzionales I e II de 8 de làmpadas de su 1977 cointzident ufitzialmente in non torturare a is persones cassadas in is cunflitos armados, natzionales o internatzionales chi siant. Sa tortura est proibida fintzas dae sa Cunventzione de Natziones Unidas contra sa Tortura, chi est istada ratificada dae 156 paisos.
Is proibitziones legales natzionales e internatzionales subra sa tortura si derivant dae unu cunsensu segundu chi sa tortura e àteros maltratos sunt immorales. Cun totu chi s'agatent custas cunventziones internatzionales, is organizatziones chi bàrdiant is abusos de is deretos umanos (pro esempru, Amnesty International, su Cunsìgiu Internatzionale de Riabilitatzione de is Vìtimas de Tortura, etz) informant de s'impreu generalizadu in diferentes istados in medas regiones de su mundu. Amnesty International càrculat chi a su nessi 81 guvernos de su mundu atualmente pràticant sa tortura, calincunos de issos abertamente. Istoricamente, is istados in ue sa tortura est istada arrumbada legalemente e aguantada ufitzialmente, disponent de dispositivos e tècnicas de tortura istraordinariamente ingeniosas.
Sa Pobla
Sa Pobla est una comuna ispagnola de 12.766 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Lodovico Ligato
Lodovico Ligato (Rezu Calàbria, 15 de austu 1939 - Rezu Calàbria, 27 de austu 1989) est istadu unu polìtigu italianu, deputadu de sa Democratzia Cristiana e presidente de sos Caminos de Ferru Nassionales.
Ziornalista de sa Gazzetta del Sud zai dae su cumintzu de sos annos sessanta, in fatu assessore rezionale in Calàbria, est elèghidu a deputadu pro sa prima bia in su làmpadas de 1979 e elèghidu torra in su 1983, cando devenit segredàriu de sa Cummissione de Trasportos de sa Càmara. Su 15 de santandria de 1985, est numenalizadu presidente de s'Entidade de sos Caminos de Ferru Nassionales.
Imboligadu in su gasi naradu iscàndalu de sos lentolos de oro, in su santandria de 1988 fiat istadu custrìnghidu a demissionare dae sa presidèntzia de sos Caminos de Ferru.
Fiat istadu assassinadu a tiros de pistola in Bocale de Rezu Calàbria su 27 de austu de 1989, in un'impostada de creze mafiosa chi sos cumandadores sunt cussiderados esser Pasquale Condello, Santo Araniti, Paolo Serraino e Diego Rosmini, e s'isecutadore materiale Giuseppe Lombardo (totus cundennados a sentèntzia definitiva).
Paolo Iannò s'arrepèntidu, cullaboradore de su protzessu Olimpia 3, aiat decraradu chi su mortorzu suo fiat istadu amaniadu in duos addòvios, unu intre maju e làmpadas de 1989 intre Filippo Barreca (a pustis arrepèntidu), Paolo Serraino, Pasquale Condello, Diego Rosmini s'antzianu, Santo Araniti, Domenico Repaci e Antonino Modafferi, e s'àteru a inghìriu de unu mese e mesu prus a tardu intre Pasquale Condello, Domenico Araniti e àteras pessones.
Nùivi
Nùivi (Nulvi) est una bidda de 2750 abitantes in sa provìntzia de Tàtari.
Vincenzo Vela
"...non so istadu ateru che unu trabagliadore: mi 'nde so sempre antadu. Appo sempre chefidu ene e ammiradu sos poveros opressos, sos martures de su trabagliu, chi rischian sa vida chena faghe' s'abbolotu de sos eroes de sas gherras e pensan solu a campare onestamente"
- Vincenzo Vela
Ignàtziu de Antiòchia
Ignàtziu de Antiòchia naradu s'Illuminadore (35 tzirca – Roma, 107 tzirca) est istadu unu piscamu e teòlogu siru. Est veneradu comente santu dae sa crèsia ortodossa e dae sa catòlica, e est cunsideradu unu de sos Babos de sa Crèsia e Babu Apostòlicu. Fiat su segundu sighidore de Pedru comente piscamu de Antiòchia dr Sìria, chi beniat a èssere sa de tres tzitades pro mannària in su mundu antigu mediterràneu.
At iscritu sete literas, importantes pro connoschere su cristianèsimu de sos incomintzos. Mortu isbranadu dae sas feras, in Roma, durante sa persecutzione de Traianu.
Autoposada
Podet esser de mannària meda bariàvile e cumprender petzi unu tzilleri, gasi che unu tzilleri e unu restorante, chi fitianu est de su tipu a servìtziu lìberu.
De frechente, un'autoposada funtzionat finas de butega, cun un'assortimentu prus o mancu ampru de artìgulos bariados, che siendas alimentàrias, bufaduras, ziornales, rebistas, libros, mapas de tràfigu, billetes de loteria, dechès, zoghetes, eac.
Sos còmodos de s'autoposada sunt bardados dae una tentadora a sa cale est bona règula a dassare un'istrina lìbera.
A s'avesu, s'autoposada est separada dae su refornidore de carburante, chi tenet sa butighedda e sos còmodos suos pròpios.
Alan Turing
Alan Mathison Turing (Londra, 23 de Làmpadas 1912; Manchester, 7 de Làmpadas 1954) est istadu unu matemàticu, informàticu, lògicu, filòsofu, biòlogu matemàticu e criptoanalista britannicu. Est su creadore de s'idea de sa Màchina de Turing, chi est a su fundamentu de is carcoladoris de oe. In s'interis de sa Segunda Gherra Mundiali at traballadu me is Servìtzios Segretos britannicos pro arrogare su codighe tedescu Enigma, donende meda agiudu pro sa gherra de is sutamarinos in sa Batalla de s'Atlànticu. A pustis de sa gherra at progetadu su computadore ACE e at fatu medas traballos impreende su computadore pro istudiare problemas matemàticos de sa biologia, pretzisamente de embrionòlogia. At fatu puru traballos filosòficos a pitzus de s'intelligèntzia artifitziali, e sa Prova de Turing o Giogu de s'Imitu est cunsideradadu oe puru su paradigma pro s'istùdiu de su cumportamentu de is elaboradores. Ddu ant protzessadu in su 1952 cun s'acusa de omosessualidadi e cundennadu a sa castradura chìmica. S'est bocidu in su 1954 cun una mela prena de cianuru.
Est cunsideradu unu de is prus grandus matemàticos de su XX seculu, su babbu de s'informàtica moderna, su primu a istudiare s'intelligèntzia artifitziali. Medas de is traballos de cosa sua, po mori de su segretu militare, ddos ant iscobertos isceti meda annos a pustis de sa morte
Giovania e educatzione
Alan Turing est nàsciu in su 1912 in Paddington, unu borghu de Londra, in s'interis de unu perìodu de litzèntzia longu de su babbu. Unu annu a pustis su babbu e sa mama fiant partidos pro s'Ìndia, afidende Alan e su frade cun sa famìlia Ward, unu coronellu in pensione cun sa pobidda chi biviant a St Leonards-on-Sea, una bidda acanta de su mare de sa Manica. In su 1916 fiat torrada sa mama isceti, su babbu ancora traballende in Ìndia. Dd'ant iscritu dae su 1918 a su 1922 in sa iscola privada St Michael, e dae su 1922 a su 1926 in sa iscola indipendente de Hazelhurst, aunde is pipios biviant impari. Est intradu in sa public school de Sherborne in su 1926. Fintzas dae minore ddis praghiant is Iscièntzias, is mapas, is giogos cummente is Iscacos, ma custas passiones no praghiant a is professores, chi pensànt chi sa cultura bera fessit cussa umanìstica. Su fatu chi fadìat esperimentos de chìmica Is votos de cosa sua no fiant artos meda, e teniat grandu problemas cun is gerarchias de s'iscola. No ddis praghiant is isports de iscuadra, ma fiat bravu meda in sa cursa de resistèntzia.
Christopher Morcom
Turing fiat unu pitzocu solitàriu, e no teniat medas amigos. Un'ecetzione est istada s'amigàntzia cun Christopher Morcom, unu pitzocu de un'annu prus mannu chi aiat connotu a iscola in su 1927. Issu teniat sa passione pro sa scièntzia ca Alan, e passaiant medas tempus a chistionare de matemàtica, astronomia, relatividade e a fàghere esperimentos. In su 1929 aiant fatu in paris is provas pro intrare a su Trinity College de Cambrige: Morcom fiat arranèschidu a intrare, Turing nono. Alan no iscirìat chi Christopher teniat sa tubercolosi bovina  : su 13 de su Freargiu 1930 est mortu.
Cussa amigàntzia est istada de meda importu pro Turing. Naràiat chi Christopher fiat istadu su primu amore de cosa sua, mancari Christopher no pensesaret a cussu raportu a cudda manera. Po fàghere bella figura cun issu aiat imparadu a essere prus pretzisu a iscola, e aiat agatadu pro sa primu borta calincunu pro chistionare de is cosas chi ddi praghìant. Est abarradu amigu de sa famìlia a pustis de sa morte. In sa letera chi aiat imbiadu a sa mama de Christopher aiat iscritu:
« S'interessu chi ponia in su traballu de cosa mia, pro esempru in astronomia (chi est istadu issu a mi fàghere connòschere), deo ddu cunsideraia ca cosa de dividi cun issu, e creo chi issu puru intenderet unu pagu sa pròpia cosa a petus a mimi. Immoi una parti de cuddu interessu si nde est andada, ma isco chi in su traballu de cosa mia depo pònnere su matessi interessu, sa matessi energia chi aiat a pònnere si issu esseret ancora biu, ca custa est sa cosa chi issu aiat a bòlere pro mei. Seu seguru chi pro Fustei perunu dolu diat èssere prus mannu. »
Universidade
Turing at bintu una bussa pro s'istùdiu in su King's College in su 1931, e est andadu a istudiare matemàtica. In su 1935 dd'ant fatu fellow (collega) de su King's College pro una dimustratzione de su teorema de su lìmite tzentrale, mancari su teorema fiat istadu giai dimustradu in una manera diferente in su 1922 dae Lindeberg. In su 1937 at publicadu unu de is traballos de cosa sua prus mentovadu, "On Computable Numbers with an application to the Entscheidungsproblem " (A pitzus de is nùmeros computàbiles cun aplicatziones a su problema de sa decibilidade). Fiat unu traballu de lògica matemàtica: Turing dimostrat chi su problema de sa Decidibilidadi no faghiat a ddu arresolvere. Puru immoi Turing aiat demostradu una cosa chi fiat giai istada dimustrada dae Alonzo Church unus pagos meses prima, cun unu mètodu diferente, su lamda-carculu. Ma in su traballu de Turing ddoi fiat su cuncetu de Machina de Turing, sa fundadura de is computadores modernos.
Carrera
Cando Turing si nche fiat torradu a Cambridge, issu aiat sighidu letziones universitarias imparads in su 1939 de Ludwig Wittgenstein a pitzus de is fundamentas de sa matemàtica. Is letziones universitarias sunt istadas trascritas testualmente, includidas is interientziones intra Turinfg e is àteros istudente, de is notas de is istudentes. Turing e Wittgenstein ca argumentaiant e fiant in disacordiu, cun Turing ca difendiat su formalismu e Wittgenstein ca proponiat sa bisura sua de una matematica ca no iscoberit nisciuna beridade assoluta, ma imbetzes imbetat is beridades.
Protzessu e morte
Su 31 de Martzu 1952 Alan Turing est istadu arrestadu pro omosessualidade e portadu in tribunale, in ue a densa sua aiat naradu ca «no bidiat nudda de male in atziones suas>>. Secundu calincuna fonte, Turing diat aere denuntziadu un'amigu pro aere furadu in domo sua e diat aere amitidu su propriu orientamentu sessuale respundende a is preguntas de sa politzia. In cussu perìodu in su parlamentu britànnicu si arrejonaiat de s'abrogatzione de su reatu de omosessualidade e est possibile ca su clima mutadu apat portadu Turing a si nche nàrrere sa veridade.
Condannadu pro omosessualidade, est istadu costretua sceberare intra un apena de duos annos de presone o sa castratzione chimica pighende estrogenos. Issu aiat sceberadu sa secunda alternativa. Pro prus de un annu fat istadu sotopostu a tratamentos ca ant provocadu in issu unu calu de sa libido e s'isvilupu de is titas (ginecomastia). Sa depressione sighida a su tratamentu e a s'umiliatzione, secundu istòricos meda, est su motivu ca dda't portadu su7 de mese de Lampadas a si nche suicidare.
Su traballu a pitzus de sa lògica
"On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem" est un'artìculu de meda importu pro sa lògica matemàtica e s'informàtica. In su 1931 Kurt Gödel aiat dimustradu is teoremas de s'incumpletesa, est a nàrrere chi in unu sistema lògicu aritmèticu no podet èssere cumpletu (ossiat chi faghet a dimustrare totus is afirmatziones beras partende dae is assiomas); su Entscheidungsproblem, su problema de sa Decidibilidade, fiat: mancari ddoe ant afirmatziones chi no si podent dimustrare, faghet a agatare unu algoritmu chi podet detzìdere si una afirmatzione est bera o nono?
Su traballu che criptoanalista
Trassintru sa segunda gherra mundiale, Turing aiat postu is capatzidades matemàtica suas a su servìtziu de su Department of Communications de su Regnu Unidu pro detzifrare is comnicatziones tedescas, criptadas gràtzias a su sistema Enigma de Arthur Scherbius. Cuns'intrada in gherra de su Rennu Unidu, Turing fiat istadu arruoladu in su grupu de critografos istabilidu a Bletchley Park e cun is cumpangios suos aiat traballadu pro totu sa gherra a sa decritatzione, isvilupende chircas giai fatas in s' Ufìtziu  Cifra polacu cun sa màchina Bomba, progetada in Polonia de Marian Rejewski in su 1932 e acabbada in su 1938.
Pighende a modellu custas esperientzias, Turing nde aiat realizadu una versione noa, meda prus eficace, de sa Bomba de Rejewski. In su 1942 su matemàticu de Bletchley Park, Max Newman, aiat progetadu una màchina mutida Colossus (una prima rudimentale versione de su computadore) ca detzifraiat a manera lestra e eficiente is coditzes tedescos fraigados cun sa Tzifradora Lorenz SZ40/42, perfetzionamentu de sa tzifradora Enigma. sa màchina mancari is superiores no cheriant est istada realizada cun su progetu de Newman, de s'ingegnere Tommy Flowers, ca dd'aiat cunsegnada a sa fine de su 1943. A sa fine de sa gherra Turing est istadu imbiadu a su National Physical Laboratory (NPL, Laboratoriu Natzionale de Fìsica) situadu a Teddington, in is zonas acanta de Londra, pro progetare su modellu de unu computadore. Su raportu suo proponniat ca s'Automatic Computing Engine (ACE, Motore pro su Còmputu Automàticu) fiat istadu presentadu in su martzu 1946, ma no est istadu tentu in grandu consideratzione ca is costaos preventivos fiant artos meda.
S'atividade de Alan Turing in su grupu de Bletchley Park fiat istada cuada cun su segretu assolutu. Acabbada sa gherra su guvernu britànnicu aiat impostu a totu is chi aiant trabballadu in sa decritatzione, faghende màchinas e sistemas pro cumprèndere is coditzes critograficos tedescos, giapponesos e italianos, su divietu dechistionare o iscriere de cale sis siat argumentu tratadu in cussu perìodu. Custu silentziu aiat impedidu a Turing ae a is collegas suos mancari prus pagu famosos de tènnere su reconnoschimentu pùblicu chi ddi spetatiat. Datos e informatziones a pitzus de custas atividades ant cumintzadu a èssere pubblicadas, previa autorizatzione de is servìtzios ssegretos inglesos, in su 1974 cando Turing e àteros collegas in sa decritaztzione si nche fiant giai mortos de tempus.
Istùdios biologicos
Cando turing teniat 39 annos in su, issu si nche est aplicadu a sa matematica biologica, a sa fine pubblichende su capolavoru suo "The Chemical Basis of Morphogenesis" (is bases chimica de sa morfogenesi) in su ghennàrgiu 1952. Issu fiat interessadu a sa morfogenesi, s'isvilupu de ischemas e modellos in is organismos biològicos. Issu aiat sugeridu ca in un sistema de reatziones chìmicas in reagentes chimicos reagint s'unu cun s'àteru e si ispratzinant atressu s'ispàtziu terminende in un sistema de reatzione-difusione podiat ispiegare e giustificare is printzipales fenòmenos de sa morfogènesi. Issu aiat impreadu sistemas de ecuatzione spartziales pro modelizare is reatzione schimicas cataliticas. Pro esempru che sa catalisi A est richiesta pro chi ua tzerta reatzione chimica si fatzat e sa reatzione producit prus de sa catalisi A, tando podimus nàrrere ca sa reatzione est autocatalitica e e c'est possibilidade de modellizare cun ecuatzione diferentziale nonlineares. Turing aiat iscobertu ca  ca is ischemas podiant èssere prodotos no isceti chi chi sa reatzione chimica produciat sa cataliasi A ma puru chi un'inibidore B nde ralleantaiat sa produtzione de A  Chi A e B si difundent atressu su contenidore cun tassos de difusione diferentes, tando podes tènner calincuna regione in ue A dominat e calicuna àtera n ue B dominat. Pro computare custu Turing diat aere dèpidu tènner unu computare potente a berus ma custos no fiant meda disponìbiles in su 1951, aici issu est istadu custretu a impreare aprossimatzione lineares pro resolvere si ecuatzione a manu. Custos còmputos ant donadu is risultados cualitativos esatos.
Santa Maria del Camí
Santa María de su Camí est una comuna ispagnola de 5.992 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Ketchum
Ketchum est unu comune de sos Istados Unidos de America, in sa Contea de Blaine de s'istadu de s'Idaho. Tenet populatzione de unos 3.000 abitantes.
Luca evangelista
Luca, evangelista, santu. De su I sec. Originariu de Antiochia. Autore de unu Vangelu, e de su liberu “Sos Attos de sos apostulos”, chi raccontana s'istoria de sa creja cristiana de sos incomintzos. Dante Alighieri lu narada” scriba mansuetudinis Christi”.
Ferdinand Marcos
Ferdinand Emmanuel Edralin Marcos (Sarrat, 11 de cabudanne 1917 – Honolulu, 28 de cabudanne 1989) est istadu unu polìticu, abogadu, militare e ditatore, su de 10 presidentes de Filipinas.
Oak Park
Oak Park est unu comune de 51 878 abitantes de sos Istados Unidos de Amèrica, in sa Contea de Cook, istadu de s'Illinois. Est unu burgu de Chicago chi s'agatat a su chirru ovest de sa tzitade.
Pigota de sa martinica
Etziopatogènesi
A sa maladia ddi narant "pigota de sa martinica" ca dd'ant osservada sa prima borta in su 1958 me is martinicas de laboratòriu Macaca fascicularis. In realidade, in s'istadu naturale suo su virus corfit is roidores (mescamente ischirolos, ratos e sòrighes), e podet èssere trasmìtidu a is primados (e duncas fintzas a is èsseres umanos) dae is animales infetos a traessu de unu cuntatu istrintu (sàmbene o mòssidos).
S'agente etziològicu est su Monkeypox virus, unu virus de su gènere Orthopoxvirus, famìlia Poxviridae, chi simìgiat a su Variola (su virus de sa pigota) e a su Vaccinia (su virus impreadu in su vatzinu de sa pigota).
Est possìbile sa trasmissione inter-umana de su virus: si suspetaiat in base a un'epidèmia de su 1997 in sa provìntzia de su Kasai Orientale (Repùblica Democràtica de Congo) e dd'ant a pustis cunfirmadu cun un'istùdiu epidemiològicu ad hoc. Unas cantas àteras epidèmias raras sunt acontèssidas in Repùblica Tzentrafricana in su 2016.
Epidemiologia
Sa maladia est una zoonosis chi s'osservat cando non cando in bidditzolos africanos remotos, mescamente de su Congo e in medida minore de su Sudàn. In su 2003 sunt istados dianniosticados fintzas unos cantos impestos de pigota de sa martinica me is Istados Unidos de Amèrica, in sugetos chi aiant tentu cuntatu istrintu cun Cynomys malàidos.
Ispainadura
A foras de s'Àfrica, s'ùnica ispainadura bera in antis de su 2022 est istada s'epidèmia de su 2003 in s'Amèrica de su Nord. In su maju 2019 ant atopadu una borta sa maladia in Singapore.
Impestos de su 2022
Su 6 maju 2022 in su Regnu Unidu ant cunfirmadu su primu atopu de pigota de sa martinica in un'òmine benende dae unu biàgiu in Nigèria, chi aiat incumintzadu a nd'isvilupare is sìntomos giai in su 29 de abrile, mentras ancora s'agataiat in cue.
Segundu s'OMS e s'ECDC is impestos cunfirmados in Paisos in ue custa maladia no est endèmica sunt 219, distribuidos in 19 Istados in tres regiones de su globu e sa parte manna de issos sunt in Europa.
In s'agabbu de maju, su grupu britànnicu Human Animal Infections and Risk Surveillance (HAIRS) at avèrtidu chi su virus at a pòdere arribare a sa fàuna agreste e duncas essire endèmicu.
S'OMS dd'at decrarada emergèntzia sanitària globale su 22 de argiolas 2022 a pustis chi aiat impestadu a agiumai 17000 persones in 74 paisos, mancari non ddoe esseret s'acòrdiu in totu su comitadu sientìficu, pro sensibilizare sa comunidade internatzionale in contu de su problema. S'emergèntzia s'est concruida in su maju de su 2023.
Clìnica
Is sinnos e sìntomos simìgiant a is de sa pigota. Incumentzant unas 12 dies a pustis de s'espositzione cun male-istare generale (callentura, dolore de conca, dolores musculares) e linfoadenopatia. De sòlitu durat dae duos a bator chidas. Cumparit, a pustis de 1-3 dies de sa callentura initziale, un'erutzione cutànea, de sòlitu incumentzende dae sa cara. Sa mortalidade In Àfrica est de belle su 10% (sa de su Variola maior, sa forma grave de sa pigota, est tres bortas prus arta).
Finas a pagora no esistiat unu tratamentu ispetzìficu. Dae s'agabbu de ghennàrgiu 2022, s'EMA at autorizadu s'impreu a intro e s'Unione Europea de su tecovirimat, aplicàbile fintzas a àteros virus de sa pròpiu famìlia (Poxviridae).
Prevenimentu
Disinfetantes bonos contra a is Orthopocsvirus che su de sa pigota de sa martinica sunt s'Ipocloritu de sòdiu (a su 0,5%), su clorocsilenolu, sa formaldèide e sa paraformaldèide.
Ozomatli
Ozomatli est unu grupu americanu de sette musicistas, naskidu in su 1995 in Los Angeles, chi faghet prinzipalmente musica latino-americana, hip hop e musica rock. Sun connottos siat pro essere attivistas e siat pro sa capazidade issoro de faghet diversos tipo de musica cumpresos sa salsa, jazz, funk, reggae, rap e ateru.
Pamela Prati
Pamela Prati, nùmene de matriguladorzu Paula Pireddu (Otieri, 26 de santandria de 1958), est un’atora, ispetagulista e pessonazu telebisencu sarda.
Carrera
In sos annos noranta, s’est partzida dae sa cumpanzia de Pingitore pro presentare unas cantas emissuras, ponende-si a sa prima a costazos de Pippo Franco (finas isse aproghilende dae su Bagaglino) in sas primas edissiones de “La sai l’ultima?”, e a pustis de Teo Teocoli in “Scherzi a parte” e de Gigi Sabani in “Re per una notte”. In custos annos, at tentu sa possibilidade, in intro de sas emissuras, de interpretare cun sa boghe cosa sua diferentes bersionaduras, temas musigales e finas cantones noas, un’esperièntzia chi nch’at sizidu su cùcuru suo in su 1996 cun sa grabadura de unu discu musigale.
In su 2001, s’est reintegrada a su Bagaglino, realizende su bonu de sos ispetàgulos de sa cumpanzia produìdos in sas primas dègadas de su duamiza.
Rodrigo Duterte
Rodrigo "Rody" Roa Duterte (28 de martzu 1945) presidente de sas Filipinas.
Malaìsia
Sa Malaìsia est un'istadu federale de s'Àsia sud-orientale. Cunsistet de trèighi istados e tres territòrios federales, cun un'àrea de 329.847 km². Sa capitale est Kuala Lumpur ma Putrajaya est sa sede de su guvernu. Tenet una populatzione de 20 milliones de bividores ispaniada in unu territòriu divididu in duas regiones dae su mare de sa Tzina Meridionale. Sa Malaìsia peninsulare s'agatat in sa penìsula de Malaìsia e làcanat in su norte cun sa Tailàndia e in su sud cun Singapore. Sa Malaìsia orientale, est situada a sa zona setentrionale de Bòrneu e làcanat in su sud cun s'Indonèsia e in su norte cun su Brunei. Est posta a curtzu de s'ecuadore e su clima est tropicale.
Su cabu de Istadu est su monarca Yang Pertuan Agong, e su de su Guvernu est su primu ministru. Sos fundamentos de su guvernu suo pigant a puntu de riferimentu su sistema parlamentare de Westminster.
Su paisu at comintzadu a esìstere comente a istadu unidu petzi in su 1963; in antis (partende dae su de 18 sèculos) fiat istadu unu territòriu dominadu dae su Rennu Unidu mediante s'apodentamentu de una sèrie de colònias. Sa metade orientale fiat cumposta dae rènnios separados, connotos comente a Malaìsia britànnica fintzas a s'isparzimentu suo su 1946, e s'est torradu a ordingiare che Unione de Malaìsia. A causa de s'opositzione manna, s'est torrada a organizare un'àtera borta comente Federatzione Malaìsia in s'annu 1948, e at otentu s'indipendèntzia su 31 de austu de su 1957. Singapore, Sarawak, su Bòrneu Setentrionale e sa Federatzione si sunt unidas pro cunformare Malaìsia su 16 de cabudanne de su 1963. Ma dae primìtziu si sunt presentadas tensiones fortes chi ant cunduidu a unu cunflitu armadu cun s'Indonèsia e a s'espulsione de Singapore. Durante sa segunda metade de su de 20 sèculos su paisu a bìvidu unu boom econòmicu chi l'at permìtidu de s'isvilupare cun lestresa. Sa crèschida de sos annos 1980 e 1990, cun una mèdia de su 8% dae su 1991 a su 1997, at mudadu sa Malaìsia in unu paisu de reghente industrializatzione. Sende chi est unu de sos tres paisos chi cuntrollant s'istrintu dae Malaca, su cummèrtziu internatzionale est parte essentziale de s'economia sua. Est arribada agiomai a èssere s'esportadore printzipale de istàngiu, gomma e ògiu de prama. A s'atividade industriale currispondet unu perchentu de sa richesa econòmica. Contat fintzas subra una biodiversidade manna de flora e fàuna, e est cunsideradu unu de sos degheoto paisos megadiversos.
Sa Malaìsia est unu de sos membros fundadores de s'ASEAN e est membru de àteros organismos internatzionales comente sas Natziones Unidas. Comente a ex-colònia britànnica est parte de su Commonwealth de sas Natziones.
Bukan
Bukan شارۆچکه‌ی بۆکان est una tzitade de s'Iran.
Sa banda de s'Uno arba
Sa banda de s’Uno arba fiat istada un’organizadura criminale chi operaiat in Emìlia-Romanna. Moende cun su 1987 e finas a s’atonzu de su 1994, aiat cumìtidu 103 assiones delitivas, provochende sa morte de 24 pessones e su ferimentu de àteras 102.
Su nùmene apròghilat dae su modellu de automòbile impreada zenerarmente pro sas assiones criminales una Fiat Uno, avesarmente in colore arbu, una casta de beìculu fàzile a furare e malu a logalizare pro sas fortzas de seguràntzia, dada s’ispainadura sua manna.
Sos cherveddos de sa banda fiant sos tres frades Savi, che duos fiant polimesos, cando chi su de tres non aiat pòdidu intrare a sas fortzas de seguràntzia pro neghe de sa bisticurtesa sua. Sos tres fiant istados cundennados a sa presonia perpetuada.
Dae custa acontèssida nche fiat istada bogada una pellìcula protagonizada dae Kim Rossi Stuart.
Patos de Lateranu
Is Patos de su Lateranu sunt istados un'imparis de acòrdios o patos firmados in Roma su 11 de freàrgiu de su 1929 intre su Regnu de Itàlia (rapresentadu dae Benito Mussolini) e sa Santa Sede (rapresentada dae su cardinale e secretàriu de Istadu Pietro Gasparri). Si ddi narat gasi sende chi fiant istados firmados in su Palatzu de su Lateranu, antigu palatzu de is pabas. Custa firma aiat serradu su cunflitu polìticu de sa Chistione Romana, cumintzadu in su 1870 con la Conchista de Roma, cando su Regnu de Itàlia aiat annessionadu su chi tando abarraiat de s'Istadu de sa Crèsia, boghende·nche su pòdere temporale de is Pabas.
S'unificatzione de Itàlia, in su 1870, aiat cumportadu s'isperdimentu de sos Istados Pontifìtzios, territòrios chi de prus de milli annos fiant suta sa sobèrania de is pabas de Roma. Su paba Piu IX, chi fiat su chi regnaiat in cussu tempus, aiat dennegadu de reconnòschere s'istadu italianu nou, aiat iscomunigadu su re, Vittorio Emanuele II, e aiat bìvidu su restu de sa vida sua in situatzione de isulamentu in is palatzos de su Vaticanu. Durante 50 annos, Itàlia e sa Santa Sede aiant mantentu unu clima de ostilidade pare·pare.
Durante su pontificadu de Piu XI si fiat trincadu custu clima de isulamentu cun s'Itàlia e si fiant firmadas is Patos de su Lateranu, chi fiant intrados in vigore su 7 de làmpadas de su 1929.
S'Itàlia si fiat decrarada cunfessionalmente catòlica e sa Crèsia aiat retzidu una positzione de favore in su campu de s'imparu. Piu XI aiat proibidu a su cleru de pigare parte in sa vida polìtica de su paisu e aiat prescritu chi is pìscamos giurarent fidelidade a su Regnu de Itàlia. Is membros de su cleru fiant istados decrarados esentes a su serbìtziu militare, e is leges de coja e divòrtziu fiant adatadas a is de sa Crèsia catòlica.
Marrùbiu
Marrùbiu esti una bidda de sa Provìntzia de Aristanis de 4.870 bividores.
Selva (Maiorca)
Selva est una comuna ispagnola de 3.515 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Bàsciu elètricu
Su bàsciu elètricu (fintzas ghitarra bàsciu o bàsciu sceti) est unu strumentu a cordas.
Nascit de sa necessidadi de produsi sonus rìtmicos bàscius cun unu trastu prus cumpatu, prus baratu, prus fàcile de fraigai e carrai de su contrabàsciu, chi fiat su strumentu incarrigau de custa faina me is annus 40 e 50. Po custu, su bàsciu iat pigau una forma chi asimbillat bastanti a sa de sa ghitarra. Parit difatis una ghitarra elètrica, ma cun unu corpus prus mannu, mànigu prus longu e de sòlitu cuàturu o cincu cordas. Comenti sa ghitarra elètrica, e a s'imbessi de su bàsciu acùsticu, su bàsciu elètricu bolit collegau a un'amplificadori po s'intendi su sonu.
Po evitai un'impreu esagerau de lìnias in prus asuba de su pentagrama, su bàsciu elètricu - comenti su contrabàsciu - sonat un'otava prus bàscia de is notas arrapresentadas in sa notatzioni musicali.
De is annus '50, su bàsciu elètricu at pigau sèmpiri de prus su logu de su contrabàsciu in sa mùsica populari comenti strumentu de sa setzioni rìtmica chi manigiat is lìnias de bàsciu.
Lista de sos chitarristas de jazz
Custu est unu elenco de chitarristas de jazz
C
}
O
• 2
Andratx
Andratx (fintzas Andrach e Andraitx) est una comuna ispagnola de 11.685 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Kyoto
Kyoto (in giaponesu 京都市 Kyōto-shi, "Tzitade capitale") est una tzitade de su Giapone de agiumai 1,46 milliones de bividores, bidda manna de sa prefetura omònima.
Is Istados Unidos ant cunsideradu s'idea de ghetare sa bomba atòmica a subra de Kyoto a sa fine de sa segunda gherra mundiale ca, comente tzentru intelletuale de su Giapone, teniat una populatzione bastante manna de pòdere cumbìnchere a s'imperadore a s'arrimare. A sa fine, a pustis de s'insistèntzia de Henry L. Stimson, segretàriu a sa gherra me is amministratziones de Roosevelt e Truman, ant bogadu sa sa tzitade dae s'elencu de is obietivos e cambiada cun Nagasaki.
Sa tzitade at acasagiadu sa cunferèntzia de is Natziones Unidas a subra de is cambiamentos climàticos, in ue su 11 nadale 1997 is rapresentantes de prus de 160 Paisos ant firmadu su tratadu internatzionale in matèria ambientale chi pertocat su riscaldamentu globale, connotu comente protocollu de Kyoto.
Kuala Lumpur
Kuala Lumpur (in Jawi:كوالا لمڤور; in tzinesu: 吉隆坡; in tàmil: கோலாலம்பூர்) est sa capitale legislativa de sa Malaìsia e sa tzitade prus pobulada dae s'istadu. Situada in su tzentru de s'istadu de Selangor, in sa costera cuntzentro-otzidentale de sa penìsula de Malaìsia, Kuala Lumpur est puru unu de sos tres territòrios federales malesos.
Tenet una populatzione de 1.627.172 bividores distribuidos in una subrafache de 243,65 km², e un'àrea metropolitana de 7,2 milliones de bividores. In generale, Kuala Lumpur est a livellu mundiale connota pro èssere su logu in ue s'agatant sas Turres Petronas, sos fàbricos prus artos de su mundu dae su 1998 finas a su 2003, e in die de oe sos fàbricos copiolos prus artos de su mundu.
Alcolismu
S'alcolismu est una sindrome patologica depida a s'assuntzione cronica de mannas cantidades de alcol. Est unu disturbu chi daet dipendentzia, est a narrer ca chi nd'est afligidu consumat alcol in manera compulsiva e incuntrollada, cun cussiguèntzias graves pro sa salude fisica, psichica e sotziale. Is mecanismos biologicos a sa base se su disturbu non sunt tzertos, ma si connoschent is fatores de riscu:
- ambiente sotziale
- stress
- salude mentale
- genetica
- edade
- etnia
- genere: sas feminas sunt prus sensibiles a is effetos de s'assuntzione
Masuddas
Masuddas est una comuna minore de sa provìntzia de Aristanis de 1.150 abitadores, situada a 129 metros de artària. Ostentat in su sartu suo una tzerta richesa de pedras fontomadas: croniola, amatista, cuartzu, àgata, chi a dolu mannu sighint a esser assachizadas. In sa leada tenent bastante interessu sa crèsia bigariale de Sa Gloriosa, fraigada in istilu gòtigu tardiu in su de XVI sègulos, peroe remodellada ampramente in su milliseighentos, comente testimonzat sa fatzada barroca, e sa crèsia romàniga de Santu Lionardu.
Zodìacu
Su zodìacu est sa regione de s'isfera tzeleste in ue passat s'eclítica, e in ue si podent agatare sos pranetas. Su nùmene faghet relatu a su fatu chi sas costellatziones chi bi bidiant sos gregos si currispondiant, in generale, a animales reales o mitològicos (zoos ⇒ zodìacu).
Sas 12 costellatziones de su zodìacu, sunt una parte de sas 88 costellatziones modernas. Cada unu de sos bator elementos chi costitùint su zodìacu faghet relatu a unu de sos elementos chi, segundu s'astrologia, dòminant sa personalidade de cada èssere umanu: fogu, abba, terra e ària.
Signos zodiacales
Sos doighi signos de su zodìacu sunt:
Lista de sas cantones napoletanas
In custa Lista de sas cantones napoletanas sunu ammentadas sas cantones ligadas a sa traditzione de sa Cantone napoletana.
Zhengzhou
Zhengzhou (in cinesu s'iscriede:郑州市) est una tzitade de Cina e sa capitale de sa provìntzia de Henan.
Bargagli
Bargagli (Bargaggi in limba ligure) est unu comune ispaniadu italianu de 2829 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Giuanne Battista
Giuanne Battista, est a narrere chi battijaiada. (I seculu). Notiscias de custu Giuanne las tenimos dae sos Vangelos. Fizu de Elisabetta, sorrastra de Maria, sa mama de Gesu Cristu, e de Zaccaria. Sa naschida de Giuanne est motivu de allegria po sos parentes e si bighinadu.
Giuanne Battista est veneradu meda, in logos meda s'agatana crejas dedicadas a custu santu. Duas festas in onore sou: su 24 de lampadas si tzèlebrada sa naschida, e su 29 de austu sa morte, su martiriu. Giuanne Battista est istadu rapresentadu meda dae sos artistas, pintores e iscultores.
Ecuadore
Sa latitùdine de s'ecuadore est, pro definitzione, paris a 0 e no tenet duncas sensu in currespondèntzia sua de chistionare de latitùdine norti o sud.
Mozilla Firefox
S'ispainadura sua est lòmpida a su picu màssimu in su 2009 cun su 32% de s'impitu, essende cun sa versione 3.5 su prus navigadore impreadu; dae cuddu momentu at incomintzadu unu declinu longu in su nùmeru de impitadores pro neghe de sa cuncurrèntzia de Google Chrome ; in su mese de idas 2014 Mozilla at annuntziadu chi su navigadore est arribadu a chimbighentos milliones de impitadores. In su ghennàrgiu 2016, s'ispainadura mundiale, comente a navigadore pro PC de iscrivania, s'atestaiat intre su 9% e su 16%, faghende·nde su segundu prus ispainadu.
Orìgine e sinnificadu de su nòmine
In su giassu ufitziale de Mozilla, in sa setzione FAQ, in manera relativa a su nòmine de su navigadore si leghet: Su panda ruju (Ailurus fulgens) in limba tzinesa est connotu fintzas cun su nùmene de hǔo hú (火狐), traduidu in manera literale comente a margiane de fogu (Firefox, in inglesu); custa interpretatzione est sa chi at ispiradu a is creadores de su navigadore.
Su primu nòmine seberadu fiat "Phoenix" (fenitze, in latinu e inglesu), pro simbulegiare sa nàschida noa dae su chinisu de Netscape. Custu nòmine s'est dèpidu cambiare ca ddoe fiat fintzas sa Phoenix Technologies, azienda produtora de BIOS. Su nòmine seberadu fiat istadu insandus "Firebird", ma ddoe fiat sa base de datos Firebird SQL. Su nòmine est essidu in fines "Firefox".
A pustis Mozilla at seberadu "Minefield" comente a nòmine pro totu is versiones alpha, pre-alpha, noturnas e pre-noturnas de Firefox. Dae s'isvilupu de sa versione 5, is nòmines seberados pro inditare is versiones de isvilupu sunt "Nightly", pro identificare is versiones alpha e pre-alpha, e "Aurora" pro is pre-beta.
Su 3 de su mese de idas 2010, Mozilla Foundation at annuntziadu de àere adotadu duas fèminas de                                                                                       catzutzu de panda ruju, nàschidos su 14 de làmpadas passadu in su zoo de Knoxville, in Tennessee.
Piessìnnios
A diferèntzia de su pretzedente prodùidu de punta de Mozilla Foundation, Mozilla Suite, Firefox no est un'agrupamentu de aplicatziones, ma unu navigadore web. Sa filosofia progetuale punnat a sa fatzilidade de impreu, a s'istabilidade, a sa personalizatzione, a su respetu de is standard web, a sa seguridade, a sa cumpatesa e a sa lestresa. S'aspetu gràficu podet èssere cambiadu pro mèdiu de temas o is personas, chi modìficant su fundu de su navigadore. In Firefox est in prus possìbile impostare s'abertura de prus pàginas printzipales, cunfigurende is giassos disigiados separados cun sa barra verticale "|".