cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guadalupa
S'artzipèlagu tirat a 1.628 km² e contat unos 400.736 bividores. S'ìsula de Guadalupa est formada dae duas partes, Basse-Terre e Grande-Terre, ischirriadas dae unu canale istrintu naradu la Rivière Salée, est a nàrrere, "su riu salidu", chi dat a s'ìsula una forma de mariposa. Basse-Terre, chi de fatu est sa prus arta, tenet unu rilevu aspru e vulcànicu, cun unu vulcanu ativu, sa Soufrière. In càmbiu, Grande-Terre, chi est sa prus minore, presentat montigros retundos (narados "mornes") e pranuras mannas. S'artzipèlagu de Guadeloupe incluet sas ìsulas a curtzu de La Désirade, Les Saintes e Marie-Galante.
Convenience store
Sos convenience stores, mancari chi su nùmen podat nàrrer atteramente, non sun pro nudda a discassu cando si faeddat de pretzios, chi sun belle semper prus artos de sos chi si poden agattare in atteras buttegas o supermercados, ca in cue sas cosas si las pigan prus pagas e si las comporan dae su grossista a unu pretziu prus artu pro unidade. Peròe, custas buttegas tenden a si fagher unu tzertu balanzu comùncas ca sun medas e cumbenit a bi andare cando sas atteras sun serradas.
Guadalupa
Conca a norte, Saint-Barthélemy e sa parte frantzesa de s'ìsula de Saint Martin fiant inclùidas issas e totu in su dipartimentu de Guadalupa, ma su 7 de nadale de su 2003 custos duos territòrios ant detzìdidu peri referendum de di fàghere colletividades ultramarinas, istatutu chi est istadu adotadu ufitzialmente su 22 de freàrgiu de su 2007.
Isperdimentu culturale
Si faeddat de isperdimentu culturale (o fintzas genotzidiu culturale) cando si bolet inditare s'atu de nche isperdere su patrimoniu culturale de unu populu e / o natzione pro chistiones politicas, militares, ideologicas, etnicas o de ratza.
Shenmue
Shenmue (in giapponesu シェンムー 一章 横須賀 Shenmū Isshō: Yokosuka, a sa littera "Shenmue Capitulu 1: Yokosuka") est unu videojogu de atzione a mundu abertu, postu in isvilupu dae Sega AM2, produidu e dirigidu dae Yu Suzuki, e publicadu dae Sega pro sa console sua Dreamcast in su 1999. Suzuki at imbentadu unu genere a banda pro more de sa jogabilidade sua non lineàre, narendeli pro su jogu "FREE" (acronimu chi istat pro "Full Reactive Eyes Entertainment), fundadu a pizu de s'interattividade e libertade chi cherìat dare a su jogadore. Suzuki bolìat punnare a custu faghende una finghidura de sa bida, pro esempiu ponèndebi sas dies e s'ora cun tantu de cambios climaticos in tempus reale (cosa chi fit tando belle misconnoschida), addoppiamentu de tottu sa zente de tzittade cun sas cosas e traballos issoro, in prus de atteros elementos interattivos comente macchineddas, jogos arcade (cosa chi los faghìat unu jogu in intro de jogu) e tipicos convenience stores giapponesos.
Shenmue, in isse etottu, no imbentat nudda, ma dae sos elementos de gameplay chi pigat dae sos atteros generes nde faghet unu a banda, chi dìat diventare populare unu pagu prus a tardu in su 2001 cun sa seria de Grand Theft Auto III. Su jogu est fentomadu puru ca nde at fattu intrare in sos videojogos de oe unu elementu chi tando fit solu de  Dragon's Lair , est a narrer su quick time event (buttone o prus de cracare a puntu debidu).
Shenmue fit tando su jogu chi at costadu de prus in s'industria; Yu Suzuki at nadu a primu chi sa produida benìat a costare $70 miliones (est a nàrrer, oe in die, $99 miliones), ma a pustis si at curregidu, narende $47 miliones (chi sun $67 miliones in su 2015). Su jogu tenet unu sighidore, Shenmue II, cund assumancu un'atteru pianificadu pro su Dreamcast; peròe, bidu chi at bendidu pagu meda a fronte de costos artos, sa seria est agabbada cun su segundu jogu, lassende s'istoria cun ispantu mannu.
Shenmue fit unu jogu meda istimadu a tempus sou e figurat meda in sas listas de "sos videojogos prus bellos de semper".
Ben Stein
Benjamin Jeremy "Ben" Stein (Washington, 25 November, 1944), est unu còmicu e attore americanu.
Eccellenza Sardigna 1997-1998
Su campionadu italianu de fùbalu de Eccellenza Sardigna 1997-1998 est istadu su de sete organizadu in Itàlia. Rapresentat su de ses livellos de su fùbalu italianu.
Custu est su campionadu regionale de Sardigna organizadu dae su Comitadu Regionale Sardu.
Genotzìdiu armenu
Su genotzìdiu armenu (in armenu: Հայոց Ցեղասպանություն, trasliteradu: Hayots Tseghaspanoutyoun; in turcu: Ermeni Soykırımı) fintzas naradu olocàustu armenu o Մեծ Եղեռն (Medz Yeghern, "Grandu Crìmene") est istada una deportatzione fortzosa de unu nùmeru non determinadu de tziviles armenos, aprossimadamente intre unu e duos millions de pessones (segundu unoc cantas chircas 1,2 milliones), pro òpera de su guvernu de su 1915 a su 1923 de is in s'impèriu otomanu. Su fatu est cunsideradu su primu genotzìdiu de totu su de 20 sèculos.
Duas partes de tres de totu is armenos chi biviat in territòriu de s'atuale Turchia sunt istados isterminados in logos de deportatziones e degollos. Su cumbènidu fiat pranificadu de su partidu in carriga de s'època, su comidadu Unione e Progerssu, prus connotu che « Giòvanos-Turcos », impinnadu in sa prima gherra mundiale a costadu de is Impèrios tzentrales. Ordingiados de su guvernu de Costantinòpoli, tando capitale de s'impèriu, is deportatziones e degollos fiant postos in atu in iscala locale de is responsàbiles de is distritos disvariados e provìntzias incarrigadas de agrustare is tzitadinos armenos. Is sordados otomanos ddos iscortaiant fintzas a su desertu, faghende·ddos caminare pro chentinas de kilòmetros chentza de ddis dare a buffare o a papare e duncas lassende·ddos mòrrere a passione.
In àteros casos issos etotu faghiant esecutziones, o lassaiant cursu lìberu a sa violèntzia de grupos de bandidos armados (mescamente kurdos, chi fiant in cuncurrèntzia seculare cun is armenos in su sud-est de Anatòlia), o crimenales liberados de is autoridades pro afortiare is rangos de is fortzas cumbatentes otomanas e agrupadas in su chi at a èssere connotu che « Organizatzione ispetziale ».
Su reconnòschimentu polìticu de s'acontèssida est galu resone de cuntierras e perricas in su mundu, a causa de su dennegu de parte de sa Turchia (sutzessora de s'Impèriu otomanu, chi mancari ammitat su fatu chi degollos siant istados fatos, àrguit chi is mortes no siant istadas resurtadu de perunu pranu de istermìniu massivu, sistemàticu o premeditadu dispostu de su guvernu otomanu.
A como, su genotzìdiu est istadu reconnotu de 29 paisos.
Polisportiva Alghero
Sa Polisportiva Alghero, mègius connota comente Alghero, est un'iscuadra de sa tzitade de S'Alighera fundada in su 1945. Sos colores suos sunt su ruju e su grogu.
Gran Canària
Gran Canària, est un'ìsula de Ispagna, posta in s'otzèanu Atlànticu, chi faghet parte de s'artzipèlagu de sas Canàrias.
Cun subrafache de 1.560,1 km² e populatzione de unos 829.600 bividores, Gran Canària est sa segunda ìsula prus manna e populada de s'artzipèlagu a fatu de Tenerife. Sa bidda prus manna est Las Palmas de Gran Canaria, chi est fintzamentas capitale de sa comunidade autònoma de sas ìsulas Canàrias.
Nadia Murad
Nadia Murad Basee Taha (àrabu: نادية مراد باسي طه‎; Kocho, 1993) est un'ativista Irachena Yazidi po is deretus umanus. In su 2014, est stètia arrapiada de sa bidda sua Kocho e tènnia po tres mesis de su Stadu Islàmicu.
Gran Canària
S'economia de s'ìsula s'apoderat mescamente subra su turismu.
Nadia Murad
Murad est sa fundadora de sa Nadia's Initiative, un'organizatzioni dedicada a "agiudai a is fèminas e pipius vìtimas de genocìdiu, atrocidadis de massa e tràficu de umanus a sanai e torrai a fraigai is vidas e comunidadis insoru".
Gialeto
Sa Polisportiva Gialeto est una sotziedade polisportiva fundada in su 1909 in sa bidda de Serramanna, in sa Provìntzia de Sud Sardigna. Sos colores suos sunt su ruju e su birde.
Nadia Murad
In su 2018, issa e Denis Mukwege ant gadangiau impari su Prèmiu Nobel po sa Paxi po "su sfortzu insoru po acabai cun s'impreu de sa viòlentzia sessuali comenti arma de gherra e cuntierra armada". Est sa primu irachena e Yazidi a gadangiai su Prèmiu Nobel.
Giovunesa e catura de s'ISIS
Murad est nàscia in sa biddixedda de Kocho in su distretu de Sinjar, Iraq de una famìlia de fatoris de sa minoria Yazidi. A s'edadi de 19 annus, Murad fiat una studianti candu su 15 Austu 2014 unus cantu cumbatentis de su Stadu Islàmicu funt arribaus in sa bidda de Kocho e anti bociu a 600 personis, inclùdius ses fradis de Nadia, e ant pigau a is fèminas prus giòvunas comenti sciadas. Cussu annu, Murad fiat una de is prus de 6700 fèminas Yazidi chi su Stadu Islàmicu at fatu presoneras in Iraq. Dd'ant tènnia comenti sciada in sa citadi de Mosul, scùtia, abruxada cun sigaretas e violada prus bortas. Est fuida candu s'arrapiadore suu at lassau sa domu aberta. Murad est istada acollida de una famìlia bixina, chi est arrennèscia a dda fai bessiri a scusi de s'àrea cuntrollada de su Stadu Islàmicu, permitendi-ddi de lompi a unu campu de refugiaus in Duhok, Regioni de Kurdistan. Est bessida a foras de su territòriu de s'ISIS in is primus diis de cabudanni o donniasantu 2014.
In friaxu 2015, at testimoniau s'esperièntzia sua a is giornalistas de su cotidianu belga La Libre Belgique candu biviat in unu cuntenidori po carrìngiu postu a domu in su campu de Rwanga. In su 2015, fiat una de is 1000 fèminas e pipius a si serbiri de unu programa de refugiu de su governu de Baden-Württemberg, Germània, chi est bessida sa domu sua noa.
Carrera e ativismu
Su 16 de Idas de su 2015, Murad at chistionau a su Cunsillu de Seguràntzia de is Natzionis Unidas in contu de tràficu de umanus e cunflitus. Custa est stètia sa primu borta chi su Cunsillu s'est atobiau po chistionai de tràficu de umanus. In calidadi de ambassadora, Murad at a pigai parti a acuntessimentus localis e globalis po fai connòsci is problemas de su tràficu de umanus e de is refugiaus. Murad at ascurtau is testimònias de is vitimas de tràficu de umanus e genocìdiu me is comunidadis de refugiaus e scampaus.
In cabudanni de su 2016, s'abogada Amal Clooney at chistionau a s'Ofìtziu de Droga e Crìmini de is Natzionis Unidas a pitzus de sa decisioni de làmpadas 2016 de arrepresentai a Murad comenti clienti in un'atzioni legali contras a is cumandantis de s'ISIL. Clooney at definiu su genocìdiu, stupru e tràficu de s'ISIL comenti "burocratzia de su mali a mannesa industrali", descriendi-dda comenti mercau de sciaus chi esistit in lìnia e in Orienti Mèdiu, ativu ancora oi. Murad at arriciu amanetzus sèrius po su traballu suu. In cabudanni de su 2016, Murad at annuntziau sa Nadia's Initiative in s'interis de un'acuntessimentu acòlliu de Tina Brown in sa citadi de New York. S'idea est de fruniri assistèntzia a is vitimas de genocìdiu. In su pròpiu mesi, est stètia nominada Ambassadora de bona voluntadi po sa Dinnidadi de is scampaus a su tràficu de umanus de is Natzionis Unidas.
Unu lìbru de memòrias de Murad, The Last Girl: My Story of Captivity, and My Fight Against the Islamic State, est stètiu publicau de Crown Publishing Group su 7 donniasantu 2017.
Su 3 maju 2017, Murad at atobiau a Paba Frantziscu in Citadi de su Vaticanu. In s'interis de custu atòbiu, at "pediu un'agiudu po is Yazidis chi funt ancora pisoneris de s'ISIS, cuncordau su suportu de su Vaticanu po is minorias, arraxonau apitzus de sa possibilidadi de una regioni autònoma po is minorias me in Iraq, arregordau sa situatzioni de oi e is problemas chi is minorias religiosas depint afrontai me in Iraq e Sìria, a manera speciali is vìtimas e is sfollaus internus e is imigrantis.".
In su 2018, sa diretora Alexandria Bombach at prodùssiu su documentàriu On Her Shoulders (Apitzus de is palas suas) chi contat sa vida de Murad e s'ativismu suu.
Gasparo Gozzi
Naskidu ind' una familia de origine bergamsca, aiat istudiadu inue 'e sos padres Somaschi de Murano finas a su 1732, cando, pro neghe de sas difficultades economicas de sa familia sua, si fit devidu dare a trabagliare comente 'e omine de litteras, massimu fatende tradutziones dae ìde umoristas antigos e modernos. Tra su 1750 e su 1852 fit bessìda sa rpima obera sua Lettere diverse in duos volumenes, inue ndi essit s'ispiritu sou de umorista, chi at a esse' costante in totu sos iscritos suos. In pius si fit dedicadu a su giornalismu.
Nadia Murad
Carrera e ativismu
In su 2019, Murad at chistionau a su segundu atòbiu mininsteriali annuali po sa promovidura de sa libertadi religiosa, de sa stòria sua e de is problemas chi su pòpulu Yazidis at afrontau me is giai cincu annus apustis de is atacus de su 3 austu 2014 e propostu unu "pranu de atzioni in cincu puntus" po binci is disafias chi afrontant me in Iraq. Murad fiat parti de una delegatzioni de scampaus a sa persecutzioni religiosa de totu su mundu chi ant contau s'esperièntzia insoru in s'atòbiu. Comenti parti de sa delegatzioni, su 17 trìulas 2019, Murad at atobiau a su presidenti Donald Trump, contendi-ddi sa stòria de sa pèrdida de una parti de sa famìlia sua, inclùdius sa mama e ses fradis e pedendi-ddi de fai càncua cosa.
Vida personali
In austu 2018, Murad s'est fidantzada cun Abid Shamdeen, ativista Yazidi po is deretus umanus. Is duus apustis si funt cojuaus.
Limbas semìticas
Is limbas semìticas sunt unu grupu de limbas faeddadas de s'antighidade in Oriente Mèdiu, Àfrica de su Norti e Corru d'Àfrica.
Sunt cualificadas che « semìticas » de su 1781, segundu su nùmene de Sem, fìgiu de Noè. Formant unu brancu de sa famìllia de is limbas camito-semìticas (naradas fintzas àfro-asiàticas), ispaniadas de sa metade norti de Àfrica fintzas a s'Oriente Mèdiu. Orìgine e banda de s'isparghidura geogàfica issoro abarrant redutosos, chi de Àsia fache a Àfrica o chi s'imbesse.
Limbas semìticas arcàicas che s'acadianu e ugarìticu sunt atestadas de prus de 4.000 annos. Is documentos prus antigos acadiànos, in carateres cuneiformes, dàtant a sa segunda metade de su de 3 millènnios i.C. e s'archeologia nd'at iscobertos àteros fintzas a primìtziu de s'era nostra.
Is limbas semìticas prus ispainadamente faeddadas in die de oe sunt s'àrabu (prus de 240 milliones de locutores), s'amàricu (unos 27 milliones), s'ebreu (unos 8 milliones), su tigrinu (unos 6,75 milliones). Sunt custas, impare a su maltesu (unos 400.000 locutores) is solas limbas semìticas uffitziales, ma àteras si nd'agatant allegadas in Etiòpia, Eritrea, Gibuti e Somàlia, comente fintzas chistionadas disvariadas de limbas arameas in s'Oriente Mèdiu.
Sint Maarten
Sint Maarten est una natzione costitutiva de su Regnu de sos Paisos Bàscios chi nde cumprendet unas àteras tres: sos Paisos Bàscios e sos istados caraìbicos de Aruba e Curaçao. Su territòriu est costituidu dae sa parte meridionale de s'ìsula de Saint Martin, posta in su sud de su Mare Caraìbicu. Tenet istèrrida de 37 km² e contat unos 36.610 bividores. Su cabulogu est Philipsburg.
Sint Maarten làcanat in su norte cun Saint-Martin, una colletividade ultramarina dipendente dae sa Frantza, su cale territòriu costituit sa parte setentrionale de s'ìsula.
Su Regnu de sos Paisos Bàscios si movet che natzione unitària in matèria de defensa, polìtica èstera e tzitadinàntzia, mentras Sint Maarten, cale natzione costitutiva, faghet comente natzione indipendente pro totu sas àteras matèrias (a esèmpru internos, sanidade, istrutzione e trasportos).
Ploaghe Calcio
Sa A.S.D. PGS Ploaghe 1994, mègius connota comente a Ploaghe, est una sotziedade de fúbalu de Piaghe, in sa Provìntzia de Tàtari.
Sos colores suos sunt su biaitu e s'arbu.
Sint Maarten
Sende chi sa cunditzione de sa parte frantzesa est cambiada in colletividade ultramarina in su 2007, a fatu de s'assignatzione in su santugaine de su 2007 de su còdighe ISO 3166-1 MF a sa metade frantzesa de s'ìsula, sa parte olandesa at retzidu su còdighe ISO 3166-1 SX.
Eccellenza Sardigna 1998-1999
Su campionadu italianu de fùbalu de Eccellenza Sardigna 1998-1999 est istadu su de oto organizadu in Itàlia. Rapresentat su de ses livellos de su fùbalu italianu.
Custu est su campionadu regionale de Sardigna organizadu dae su Comitadu Regionale Sardu, bintu dae sa Villacidrese.
Eccellenza Sardigna 2000-2001
Su campionadu italianu de fùbalu de Eccellenza regionale 2000-2001 est istadu su de deghe organizadu in Itàlia. Rapresentaiat su de ses livellos de su fùbalu italianu.
Custu est su girone organizadu dae su comitadu regionale de Sardigna, difatis sa prima divisione de su fùbalu sardu, bintu dae s'Atletico Elmas pro sa segunda bia in s'istòria sua.
Subcontinente indianu
Si definit subcontinente in cantu àrea in manera tale estèrrida e isulada, chi est cunsiderada unu semi-continente a totus is efetos, ischirriadu dae su restu de s'Àsia in su norte de sa cadena montosa imponente de s'Himalaya, mentras a sud est totu inghiriadu dae su mare (Mare Aràbicu in s'ovest, Golfu de su Bengala in s'estu e Otzèanu Indianu in su sud); isceti in s'estu e in s'ovest is làcanas naturales suas sunt prus dudosos e su territòriu si fundet cun su restu de su continente asiàticu. Est massimamente formadu dae tres àreas mannas cales sa cadena de s'Himalaya a nord, sa pranura indo-gangètica a su tzentru e su pranu de su Deccan a sud.
Sa regione, in eras geològicas coladas est istada unu continente a berus; non fiat galu giunta cun su continente asiàticu, formende tando un'ìsula immensa in s'Otzèanu Indianu. Sa collisione cun s'Àsia, oe 39 milliones de annos, at batidu a sa formatzione de s'Himalaya, chi est ancoras in cursu. S'ambiente favoràbile suo a s'acasagiamentu umanu e sa posidura geogràfica particulare, ant favoridu s'isvilupu de una de is prus tziviltades antigas e froridas de su mundu: sa Tziviltade de sa Badde de s'Indu.
Limbas afro-asiàticas
Is limbas afro-asiàticas, connotas traditzionalmente che limbas camito-semìticas, sunt una famìllia meda ampra de chentinas de limbas e dialetos (unos 300), faeddados mescamente in Oriente Mèdiu, Àfrica de Norti, Corru de Àfrica e in partes de su Sahel.
Su bèrberu, in totu is bairedades, est faeddadu in Maroco, Algeria, Lìbia, Tunisia, Mali e Niger setentrionales, de unos 25-35 milliones de pessones.
Limbas antigas meda importantes intre is limbas àfro-asiàticas sunt egitzianu antigu, acadianu, ebreu biblìcu e aramàicu.
Àteras limbas àfro-asiàticas sunt:
Cornus
Cornus est una tzitade-istadu antiga de Sardigna, fundada a manu de sa fine de su 6 sèculos i.C. . Sas rastas suas s'agatant a curtzu de Santa Cadalina de Pitinuri in su comunu de Cùllieri, territòriu de sa provìntzia de Aristanis.
Fiat fata munitzìpiu in època flàvia o traianea e fiat colònia in su sèculu de 3.
S.S.D. Calcio Decimoputzu
Est istada fundada in su 1961 e in s'istajone 2020-2021 militat in sa Segunda Categoria girone B.
Ebreos
S'istòria issoro est caraterizada de sufferèntzias dadas de is persighidas a chi ant dèpidu aguantare fatuvatu in logos e èpocas diferentes, susetotus a òpera de cristianos. Oe in die, sa majoria de is autoridades càrculat chi is pessones ebreas in su mundu tzàntzighent intre is 12 e 15 milliones, rapresentende unu 0,2% de sa populatzione mundiale.
Alliantzia Libera Europea
Su ALE cumprendet paritzos partidos politicos de idea rezonalista, chi punnan a s'indipendentzia politica de su trettu issoro o simpremente a li dare cantu prus autonomia possibile, abbarrande in s'istadu in ube sun. S'alliantzia tenet in intro partidos progressistas, e duncas non tottus sos partidos rezonalistas europeos fachen parte de s'ALE.
Su partidu punnat a rappresentare e dare prus boche in Europa a sas minorias etnicas suas: su Partidu Sardu - Partito Sardo d'Azione (Psd'Az) est parte de s'ALE dae su 1984.
Cornus
Bonifàtziu, piscamu de Sanaphar o Sanafer (identificada de unos cantos istudiosos che sa diòtzesi de Cornus ), cun àteros 466 piscamos, intre chi sos sardos Lutzifèrru de Kalaris, Martinianu de Forum Traiani, Vitale de Sulci e Felix de Turris, aiat partetzipadu is su 484 a su concìliu de Cartàgine chi fiat istadu fissadu de Unericu, Re de sos Vàndalos, cun intentu de cunvèrtere is catòlicos a s’arianèsimu.
Ebreos
Is ebreos non costìtuint unu grupu omogèneu, sa definitzione chi si ddis dat fatu-fatu est duncas cuntierrada e mudat segundu s'ènfasi chi si faghet subra su credu religiosu o s'identidade seculare ligada a traditziones, caràteres culturales e linguìsticos comunos.
S.S.D. Calcio Decimoputzu
Sos colores suos sunt su biaitu e s'arbu.
Ebreos
Pro totu s'Edade Mèdia sardos e ebreos diant àere bìvidu impare in paghe in totu s'ìsula, e de is connoschèntzias tentas paret chi tènnerent medas carateres ètnicu-culturales simigiantes, de su restu segundu unas cantas chircas, fintzas a su 1492 unu 50% o prus de is sambenados de Sardigna teniat derivatzione semìtica.
Alliantzia Libera Europea
Sa Alliàntzia Libera Europea (European Free Alliance in inglesu, Europäische Freie Allianz in tedescu, Alliance libre européenne in frantzesu e Alianza libre europea in ispagnolu), o ALE, est unu partidu politicu europeu.
Dae su 1999 in susu, s'ALE e su partidu de sos Birdes Europeos an istrintu unu legamine, fundande sa tropa de sos Birdes Europeos-Alliantzia Libera Europea in su parlamentu europeu, mancari chi calicunu chi fachiat parte de s'ALE apat tando isseperadu de si ponner a pare cun atteros partidos.
Limbas afro-asiàticas
Custa famìllia de limbas tenet signìficu mannu in su campu de sa linguìstica istòrica, sende chi contat unas cantas de is limbas prus antigas connotas de s'istòria.
Iscandinàvia
In sensu prus ampru a custos duos istados est azunta sa Danimarca, chi cundividet cun sas àteras duas natziones istòrias e culturas comunas. No est intames de cunfundere cun sa Finnoscàndia, regione geogràfica formada foras de custos tres istados de Finlàndia, Islànda e Ìsulas Føroyar. Non prus b'ant ispertos chi retènent chi custos ùrtimos istados e fintzas sa Groenlàndia diant dèpere èssere cunsiderados a tìtulu prenu iscandìnavos, sende segundu custa bisura Iscandiàvia sinònimu de paisos nòrdicos.
In resone de sa posidura setentrionale in su praneta, sos territòrios suos sunt istados interessados de undadas glatzales imbènnidas s'una a fatu s'àtera, chi los ant ispobulados e impoberados de fauna e frora terrestras.
Ebreos
Is ebreos o giudeos (in ebreu: יְהוּדִים, yehoudim; in grecu antigu:  Ἰουδαῖοι, Ioudaĩoi; in latinu: Iudaei) sunt is membros de unu pòpulu caraterizadu de religione propia, s'ebraismu, e in sensu ladu de su faeddu inditat is chi apartenet a unu grupu ètnicu e religiosu. Sunt totu de pesada de antigos israelitos de su levante mediterràneu.
Limbas afro-asiàticas
Cassificatzione
Foras pro is limbas semìticas, totu is àteras sunt traditzionalmente naradas camìticas.
S.S.D. Calcio Decimoputzu
Sa Società Sportiva Dilettantistica Calcio Decimoputzu est una sotziedade de fùbalu de sa bidda de Deximeputzu in sa Provìntzia de Sud Sardigna.
Alliantzia Libera Europea
S'ala zovana de s'ALE si narat "Zoventude de s'Alliantzia Libera Europea" (European Free Alliance Youth, EFAY).
Genotzìdiu
Su faeddu est istadu coniadu pro sa prima borta de su giurista ebreu-polonesu Raphael Lemkin, chie in su 1939 fiat fuidu de is persighidos nazistas agatende asilu in Istados Unidos. In su lìburu suo Su pòdere de s'asse in s'Europa ocupada publicadu in su 1944, Lemkin aiat dadu custa definitzione de genotzìdiu :
Ebreos
Is ebreos ant tentu importu mannu fintzas in s'istòria e cultura de Sardigna. Rastas de su cuntatu intre gentes sardas e ebreas si nd'agatant galu in is costumas, contos e fintzas in sa limba (chenabura, pro esempru, faghet relatu a s'aprontada de su mandigare - sa "chena pura" - sa die in antis de su Shabbat). Is testimonias prus antigas de ebreos in Sardigna torrant a su 19 p.C. suta s'imperadore romanu Tibèriu, e pertocant 4.000 libertos deportados a Tharros. Est dàbile però chi medas prus esserent is ebreos betidos pro triballare che minadores in Surcis o in is minas de Lùvula.
Genotzìdiu
Segundu su sotziólogu e istòricu istadounidense Michael Mann, su genotzìdiu est su gradu prus istremu de violèntzia intergrupale e su prus istremu de totu is atos de limpiadura ètnica. Pro cust'autore s'impatu de is genotzìdios in su de 20 sèculos est devastante, siat pro nùmeru de vìtimas, chi sunt carculadas a prus de 70 milliones de pessones, siat in sa cruelidade istrema de is imbistidas.
Lapònia
Sa Lapònia , o Territòriu Sápmi (in sami: Sápmi; in finlandesu: Lappi; in isvedesu e norvegesu: Sameland o Lappland; in russu: Лапла́ндия, Laplandija) est sa regione de Iscandinàvia, in Europa setentrionale, in ue bivet su pòpulu Sami.
Genotzìdiu
Sa definitzione legale de genotzìdiu est dada subra anàlisis giurìdicas e critèrios dislindados istabilidos in sa Cunventzione de s'ONU pro su prevenimentu e s'aboluidura de su crimene de genotzìdiu, tenta su 9 de nadale 1948. Segundu custa cunventzione est genotzìdiu unu atu « commìtidu cun intentu de isperdere, in totu o in parte, unu grupu natzionale, ètnicu, ratziale o religiosu, che tale ».
Cornus
Fentomada cun nùmene de Kornos de su geògrafu Clàudiu Ptolomeu (sèculu de 2) in s'internu de s'ìsula, est ammentuada in s'Itineràriu Antoninu (Cornos) a mesu caminu intre Bosa e Tharros. Titu Lìviu nde faghet chistionu che sa capitale de sos nuraghesos in tempus de sa rebellia anti-romana de Ampsicora in su 215 i.C., cando fiat cunchistada de Titu Mànliu Torcuatu.
JSON Meta Application Protocol
JSON Meta Application Protocol (JMAP) est unu protocollu de arretza in fasi de svilupu po s'imbiu de posta eletrònica e acessu a is casellas. S'idea est chi pighit su logu de IMAP e SMTP.
Tecnologia de basi
JMAP est unu protocolliu chena stadu (stateless) fundau apitzus de su protocollu Web HTTPS e impreat JSON comenti formatu de scàmbiu de datus. S'impreu de HTTPS fait a manera chi sa parti manna de is firewall no blochint is connessionis a su serbidori, giai chi de sòlitu is gennas impreadas de custu servìtziu funt abertas.
Svilupu
S'idea e una primu impostadura de JMAP est stètia presentada de su frunidori de posta eletrònica australianu Fastmail. Su co-autori de su progetu est Chris Newman, inginneri principali de Oracle. Incumentzendi de su 2017 ddoi at unu grupu de traballu in sa Internet Engineering Task Force (IETF), chi s'incurat de sa standardisadura de is protocollus. Custa at publicau in su 2019 duas RFC cun is piessìnnus de su protocollu.
Arrexonis
Segundu unus catu autoris, is protocollus impreaus oindii funt tropu cumplicaus e pagu cunforma a su tempus. Custu a una parti at firmau su svilupu de clientis de posta eletrònica modernus e a s'àtera at portau a su svilupu de protocollus propietàrius o estensionis propietàrias de is chi esistint.
Seguràntzia
Perunu mecanismu de codìfica est agiuntu a sa comunicatzioni segura de HTTPS. Su problema principali de codificai i datus end-to-end est chi custu iat a fai dannu a s'eficèntzia, giai chi is circas e sa sincronizatzioni de datus partzialis iat a bessiri prus complicada. Sa seguràntzia de is datus est duncas delegada a su serbidori.
Genotzìdiu de Ruanda
Su genotzìdiu de is tutsi de Ruanda est unu genotzìdiu chi at tentu logu de su 7 de abrile 1994 a su mese de trìulas de s'annu matessi, in Ruanda, Àfrica orientale.
Fiat commìtidu in unu cuadru de gherra tzivile, chi bidiat oponidura intre su guvernu ruandesu, costituidu de is hutus e su Fronte patriòticu ruandesu (FPR), imputadu de is autoridades de èssere essentzialmente « tutsi ». Su 1 de santugaine 1990, unos cantos ruandesos disterrados e agrustados in su FRP, aiant detzìdidu de torrare a su paisu de s'Uganda, e pigare su pòdere peri s'impitu de armas. Pro ddos acarare is autoridades aiant sighidu una dòpia istrategia: sa de si defèndere cun s'esèrtzitu contra s'afracada militare de su FPR, e « abruverare » totu is tutsis de is partes intrànabiles de Ruanda. Is autoridades ruandesas diant pois perdere sa gherra, ma fiant nointames resissidas in s'intentu genotzidiàriu contra de is tutsis.
JSON Meta Application Protocol
Arrexonis
IMAP no est bonu meda po dispositivus mòbilis, giai chi est unu protocollu cumplessu e ddi serbit una connessioni stàbili po funtzionai beni.
Genotzìdiu de Ruanda
Sa discriminatzione ruandesa intre hutus e tutsis, mancari siat bènnida a foras in manera ladina in su 1994, agatat in realidade raighinas chi torrant a tesu in s'istòria, ligada a s'ordìngiu sotziale chi is colonizadores europeos ddi aiant dadu de unu cantone, e a su significu chi sa populatzione indìgena dd'aiat dadu in su tempus. A custu si sunt subrazuntos a coa antivàgios polìticos de unu grupu subra s'àteru, chi ant furriadu is echilìbrios sotziales.
Lapònia
S'àrea de Lapònia ammuntat sos territòrios de bator istados: Finlàndia, Isvètzia, Norvègia e Rùssia, in ue sos sami rapresentant comente chi siat una populatzione de minoria, perchentualmente non superiore a su 5%, isparghinados mescamente in sos chirros norvegesos e russos de sa regione.
JSON Meta Application Protocol
Impari, funt svilupaus fintzas protocollus po sa sincronia de rubricas e calendàrius chi ant a pigai su logu de CardDAV e CalDAV.
Genotzìdiu de Ruanda
Segundu is càrculos de s'ONU su nùmeru de unos 800 000 ruandesos, in majoria tutsis, sunt istados bochidos durante custos tres meses. Is chi intre is hutus si sunt ammostados solidales cun is tutsis sunt istados bochidos che traitores. Cunsiderende sa durada de petzi unas chentos dies, si pòdet annotare comente custu siat istadu su genotzìdiu prus lestru e cun nùmeru prus artu de mortos cada die de s'istòria. A custu propòsitu tocat a pretzisare chi unu genotzìdiu non est cualificadu tale subra is mortos, ma un'anàlisi giurìdica de critèrios pretzisos istabilidos.
Semodare comente, a su tempus de is primos cuntatos cun europeos (a primìtziu tedescos, a fatu belgos), in su 1894, su Ruanda fiat una monarchia guvernada de is tutsi, de su 1962, annu de s'indipendèntzia, a su 1994, fiat intames una repùblica dominada de is hutus.
JSON Meta Application Protocol
Datus binàrius
Is datus binàrius ligaus a unu messàgiu (màginis e archìvius agiuntus) no funt imbiaus impari cun su messàggiu, giai chi custu sceberu est pagu eficenti. A s'imbressi, funt imbiaus a banda a traessu de HTTPS.
Lapònia
Segundu sas legendas populares sa Lapònia est su logu in ue bivet Babu Nadale.
Limpiadura ètnica
Limpiadura ètnica, o epuratzione ètnica, est unu faeddu chi iscerat cumbènidos polìticos disvariados a fine de obligare grupos ètnicos pretzisos a lassare sa sede de residèntzia pro s'acussorgiare aterùe (movidura fortzosa, agrustamentu fortzosu).
Costantinòpoli
Costantinòpoli (in gregu Κωνσταντινούπολις, Konstantinúpolis, incurtzadu in ἡ Πόλις, hē Polis, 'Sa Tzitade'; in latinu: Constantinopolis, in turcu otomanu formale Konstantiniyye) est su nùmene istòricu de s'atuale tzitade de Istanbul, posta in ambadus is lados de s'Istrintu de su Bòsforu, in Turchia.
Limpiadura ètnica
S'espressione est fatufatu discoidada de is analistas polìticos, sende chi diat pòdere èssere interpretada che unu eufemismu impitadu de chie dd'usat pro chircare de manipulare sa realidade de is fatos, aplichende connotatziones positiva (limpiare, purificare, reabilitare) a unos atos moralmente cundennàbiles.
Costantinòpoli
Sa bidda est istada capitale de impèrios diferentes in su cursu de s'istòria sua: Impèriu romanu (330-395), Impèriu romanu de Oriente (395-1204 e 1261-1453), Impèriu Latinu (1204-1261) e Impèriu otomanu (1453-1922).
Segundu is guvernos e is èpocas istòricas, at tentu nùmenes diferentes, intre is prus comunos s'amentuant Bisàntziu (in gregu Byzantion), Roma Noa (in gregu Νέα Ῥώμη, in latinu Nova Roma) e Stanboul.
Limpiadura ètnica
Orìgine de s'espressione
Est tando chi s'impitat su vèrbiu ocistiti (limpiare), pro inditare s'ischirriadura de is etnias e s'atu de bogare de unu territòriu cudda chi no est cunsiderada cherfida: «  A pustis chi, in su 1807, is serbos aiant cunchistadu e limpiadu Belgradu de is turcos, su Cunsìgiu si fiat tramudadu de Smederevo a Belgradu » (is « turcos » designados in custu cuntestu sunt totu is musulmanos, assimilados in blocu a is antigos Otomanos).
Su cuntzètu de limpiadura ètnica, prus a prestu chi inditare is maneras de movidura, faghet fetianamente riferimentu a sa proponidura de isperedere unu grupu ètnicu a intro de unu territòriu. In lìnia prus generale su faeddu ammuntat unu ispetru ampru de cunditziones, chi andant de s'emigratzione fortzosa a degollos de massa e su genotzìdiu.
Brasìlia
Sa capitale antiga de su Brasile fiat Rio de Janèiro dae s'annu 1764 (in antis fiat sa tzitade de Salvador). Is risursas de su paisu fiant cuntzentradas in is regiones de costera de su sud de su Brasile, s'àrea prus isvilupada. Mancari una resone pro fraigare una capitale noa fiat s'abbisòngiu de una capitale federale neutrale, sa resone printzipale fiat istada s'abbisòngiu de promòvere s'isvilupu de su territòriu internu de su Brasile.
Est situada in intro de su Distritu Federale, e localizada 950 km a nord-ovest dae Rio de Janèiro. Brasília est una tzitade pranificada, pesada in 41 meses, comintzende de su 1956 fintzas a su 21 de abrile 1960. Sa fraigadura de sa tzitade fiat ordinada dae su tando presidente brasilianu Juscelino Kubitschek de orientamentu populista. Su disegnadore printzipale est istadu Lúcio Costa, s'architetu printzipale Oscar Niemeyer e su disegnadore de paesàgios e giardinos est istadu Roberto Brullo Marx.
In su 1987 s'UNESCO at decraradu in sa tzitade Patrimoniu Culturale de s'Umanidade. Est s'ùnica tzitade pesada in su sèculu XX chi apat retzidu custu onore. Originiariamente pranificada pro 500.000 bividores, oe, s'àrea metropolitana tenet prus de 4 milliones de residentes, cosa chi at provocadu cambiamentos in is pranos e progetos originales.
Windhoek
Windhoek est una tzitade africana de unos 322.500 bividores, capitale de sa Namìbia.
Est su puntu focale de sa vida in su paisu e in ue si nde controllat totu s'atividade polìtica e econòmica. Su nùmene derivat de s'afrikaans e signìficat "ingrone bentosu". Est fintzas connota cun àteros duos nùmenes: Ai-Gams pro is Namas (nùmene chi si referit a is mitzas de abbas caentes chi unu tempus faghiant parte de sa tzitade) e Otjomuise (chi signìficat "logu de su pampore") pro is Herero.
Sa tzitade est istada fundada in su 1838, est oe in die bìvida massimamente dae gente de iscratza tedesca, nama, afrikaans, herero, ovambo, damara, metitzos e àteras etnias nadias de Namìbia. Su grupu ètnicu majoritàriu sunt is biancos (30% de sa populatzione).
Sa tzitade s'agatat in un'altura a unos 1.600 metros subra su livellu de su mare. Su clima est sicu temperadu, cun temperaduras mèdias chi bàntzigant intre is 7 °C e 21 °C in làmpadas e trìulas e intre is 18 °C e 31 °C in nadale, mancari si siant registradas mìnimas de -4 °C e màssimas de 36 °C.
Windhoek fiat in printzìpiu su tzentru de unu capu nama, chi aiat bintu a is bividores herero de sa regione in su sèculu XIX. Sa Germània aiat ocupadu sa regione in su 1885, e fiat fata sede de su règimene coloniale in su 1892 che a capitale de sa colònia de s'Àfrica de su Sud-ovest tedesca (Deutsch-Südwestafrika). Durante sa Prima Gherra Mundiale, Windhoek fiat istada ocupada dae tropas sudafricanas e sa colonia fiat fata domìniu britànnicu. Fintzas a s'indipendèntzia de sa Namìbia in su 1990, Windhoek est istada reconnota che a capitale de s'Àfrica de su Sud-ovest amministrada dae su guvernu sudafricanu. Oe sighit essende sa capitale de sa Repùblica de Namìbia.
Olocàustu
S'olocàustu (de su grecu ὁλόκαυστος, holókaustos: hólos, "totu" e kaustós, "abrusiadu") connotu fintzas Shoah (ebreu: השואה, HaShoah, "sa catàstrofe"), est istadu unu genotzìdiu de aprossimadamente 6 milliones de ebreos (1 millione de chie pipios), bochidos de su regime nazista e autoridades collaboradoras in is territòrios ocupados de sa Germània durante sa segunda gherra mundiale. In azunta a issos, si carculat chi unos àteros 5 milliones de non-ebreos siant istodos vìtimas de is bochiduras de massa nazistas, cun totale de unos 11 milliones, bochidos intre 1941 e 1945.
Mètidas e tempos de s'annichilamentu fiant pranificados segundu unu sistema burocràticu organizadu chi perotocaiat totu is brancos de s'aparatu burocràticu de su Reich de Tres. Est fintzas a causa de custu fatu chi s'olocàustu est comunemente cunsideradu su genotzìdiu prus mannu e grae de s'istòria moderna.
Ebreos e àteros grupos ètnicos e polìticos fiant sistemàticamente assogados, deportados e bochidos cun metidas diferentes segundu su campu de presonia in ue fiant istugiados. Grupos vìtimas de is crìmenes nazistas non ebreos fiant zìngaros, polonesos, comunistas, omosessuales, presoneris de gherra sovieticos e pessones mentalmente e fisicamente màrturas.
Pro nde permitere s'assètiu, s'istagiada e sa bochidura, is nazistas aiant organizadu una retza de unos 42.000 cumplessos de presonia ispainados in totu is territòrios de Germània e de ocupatzione tedesca, ocupende unos 100-500.000 pessones chi traballaiant pro nd'assegurare s'atòliu.Sa persighida e su genotzìdiu fiant realizados in fases. A primìtziu su guvernu tedescu aiat aprovadu leges pro escludere is ebreos de sa sotziedade tzivile, mescamente cun is Leges de Nurnberg de su 1935. Is primos campos de presonia fiant fraigados a partire de su 1933 e is ghettos istabilidos de s'iscòpiu de sa segunda gherra mundiale in su 1939.
De s'acabu de su 1942, is vìtimas fiant regularmente carradas in autotrenos a campos de istermìniu in ue, chi fiant subrabìvidos a su viàgiu, fiant luegus betidos a is càmbaras a gasu, in trumas mannas pro nde pòdere bochire medas in una borta sola aurrande risursas econòmicas. Custa mètida at sighidu a èssere posta in atu fintzas a sa fine de sa gherra, in s'abrile-maju 1945.
Re-unificatzione tedesca
Sa re-unificatzione tedesca (in tedescu: Deutsche Wiedervereinigung) est istada su protzessu de re-conchista de s'unidade natzionale a banda de sa Germània, chi a s'acabu de sa Segunda gherra mundiale, conclùida cun sa derrota de Su de Tres Reich, fiat istada divìdida in duos Istados dae is potèntzias alliadas. Si faeddat de "re-unificatzione" in relatzione a su prus antigu protzessu de Unificatzione de sa Germània (Deutsche Einigung) chi aiat batidu a sa costitutzione de s'Istadu tedescu in su 1871.
Passàgios fundamentales in bista de sa re-unificatzione sunt istados sa ruta de su muru de Berlinu (9 santandria 1989) e s'intrada in vigore, su 1º trìulas 1990, de su Tratadu in s'unione monetària, econòmica e sotziale (Währungs-, Wirtschafts- und Sozialunion) intre is duos Istados, chi previdiat unu tassu de cunversione intre marcu de s'est e marcu de s'ovest de 1 a 1 pro is partidas currentes e de 2 marcos de s'est pro unu 1 marcu de s'ovest pro patrimonios e dèpidos.
A pustis de is primas eletziones lìberas in sa Germània Est, chi si fiant tentas su 18 martzu 1990, is negotziados intre is duos Istados fiant arribados a unu Tratadu de Unificatzione, mentras ins negotziados intre is duas Germànias e is bator potèntzias ocupadoras (Frantza, Regnu Unidu, Istados Unidos de Amèrica e Unione Soviètica) aiant prodùidu su gai naradu Tratadu duos prus bator, chi garantiat s'indipendèntzia prena a un'istadu tedescu torradu a unificare.
Legalmente non s'est tratadu de una re-unificatzione intre is duos istados tedescos, ma de s'annessione a banda de sa Germània Ovest de is chimbe Länder de Germània Est e de Berlinu Est: tale sèberu aiat fatu prus lestra sa re-unificatzione intre is duos istados (evitende aici sa criatzione de una costitutzione noa e sa sutascritzione de tratados internatzionales noos).
Sa Germània torrada a unificare fiat abarrada unu paisu membru de is Comunidades europeas (e a puatis de s'Unione Europea) e de sa NATO. Sa re-unificatzione tedesca etotu aparit comente a unu passàgiu imprescindìbile pro s'integratzione europea a sighire (partende dae su Tratadu de Maastricht firmadu su 7 freàrgiu 1992 e intradu in vigore su 1º santandria 1993) e pro s'adotzione de s'èuro che a moneda comuna in numerosos Paisos de su continente.
Sardigna e Còrsica
Sardigna e Còrsica (in latinu: Sardinia et Corsica) est istada una provìntzia romana de edade republicana e imperiale. Sa Sardigna fiat intrada in su ròdiu de influèntzia romana dae su 238 a.C. Sa Còrsica duos annos prus a tardu e ambas bi fiant abarradas fintzas a s'invasione de sos Vàndalos de su 456. Roma aiat ocupadu sa Sardigna in su s'iscuta de tempus intre sa prima e sa segunda gherra pùnica. Giai in sos primos annos de su cunflitu mannu, pretzisamente in su 259 a.C., s'esèrtzitu romanu aiat intentadu sa conchista de s'ìsula, lompende·nche dae Còrsica, ma su cònsule Lùtziu Cornèliu Iscipione, a pustis de àere pigadu possessu de Terranoa, si fiat dèpidu si retirare.
Istatutu
Sardigna (in gregu Σαρδώ, Sardò) e Còrsica (Κύρνος, Kýrnos), fiant istadas annessionadas in su 238 e in su 237, sutraende·ddas a sa dominatzione pùnica. Sos relatos bonos chi intercurriant intre sas populatziones locales e sos Cartaginesos, contrapostos a unu regìmene de conchista intradu dae sos Romanos, aiant determinadu una sèrie de avolotos (in Sardigna in sos annos 236-231 a.C., 216 a.C., 187-177 a.C., 126 a.C. e 122 a.C.; in Còrsica in sos annos 234-231 a.C., 201 a.C., 172 a.C., 163 a.C., 111 a.C.) e unu apaghiamentu incumpletu in piessignu de sas tribùs de s'internu, cun atziones sighidas, cunsideradas brigantàgiu dae sos Romanos.
Sa provìntzia intrea fiat guvernada dae unu pretore (atestadu partende dae su 227 a.C.), cun cabulogu a primìtziu in Nora e a sighire in Càrales (Casteddu), in Sardigna.
Cun probabilidade totu su territòriu de Sardigna fiat istadu cunsideradu ager publicus populi Romanos e sutapostu a s'esatzione de una decenia, a chi si podiant agiùnghere unas àteras rechisitziones e si pensat chi a unu regìmene pròpiu fiat istada sutaposta fintzas sa Còrsica. De unu tzertu importu fiat sa produtzione de trigu de Sardigna mentras unas àteras esportatziones fiant costituidas dae s'ortigu e de produtos de su pastoriu e de sas salinas. Sa propiedade de terras aiat mantentu in Sardigna su caràtere de latifundu, giai impostu suta de sa dominatzione pùnica.
Sa situatzione de sa provìntzia fiat abarrada marghinale cun iscassa romanizatzione, mescamente dèpida a sa presèntzia de sos repartos militares, e cun una forte permanèntzia de sa cultura locale. Una prima immigratzione cunsistente si fiat tenta in su primu sèculu a.C. a pustis de sas proscritziones de sas gherras tziviles. Durante su perìodu de sa gherra tzivile intre Màriu e Silla bi fiant deduidas in Còrsica sas colònias de Mariana (a curtzu de Biguglia) e de Aleria. A pustis de sa morte de Silla, bi fiat imbàtidu Marcu Emìliu Lèpidu, chi a segus, derrotadu dae su guvernadore Gaiu Valèriu Triàriu, fiat mòvidu a Ispagna cun unos cantos sighidores. Durante sa gherra tzivile intre Tzesare e Pompeu sa provìntzia fiat istada abbandonada dae sos pompeianos, ma sas tzitades vàrias aiant acollidu in manera diferente a sas tropas de Tzesare e fiant istadas de cunsighèntzia castigadas o recumpensadas. Tzesare aiat fundadu sa colònia de Turris Libisonis (Portu Turre, in sa costa setentrionale) e aiat atibiadu a Carales s'istadu de munitzìpiu. In manera parallela, in funtzione de s'apògiu issoro, a diversos influentes pessonàgios locales fiat istada cuntzèdida sa tzitadinàntzia romana. Sa romanizatzione non si fiat ispàrghida comente si siat mai de su totu in s'internu de sas duas ìsulas.
Cun sa reforma augustea in su 27 a.C. sa provìntzia fiat fata senatòria, ma in su 6 p.C., s'apretu de bi mantènnere unu presìdiu armadu contra de su persìstere de su brigantàgiu aiat induidu Augustu a totu a dda faghere colare a provìntzia imperiale. Fiat istada amministrada dae unu praefectus Sardiniae partende dae Tibèriu, e de unu praefectus Sardiniae et procurator Augustos dae Clàudiu. Fiat passada in vàrias furriadas dae senatòria, guvernada dae unu propretore, a imperiale, apompiada dae unu praefectus pro presu o de unu procurator Augustos, segundu de sas netzessidades contingentes. Sa provìntzia fiat istada ocupada dae carchi latifundos de propiedade imperiale e interessada dae s'isfrutu de sas minas e fiat istada s'ispissu impreada comente logu de cunfinu (pro esempru pro Seneca).
Istòria de sas duas ìsulas romanas
Paret ca su primu interessamentu sèriu de Roma a sa Còrsica si deduit dae unu testu de argumentu insuspetàbile: est difatis in Teofrastu, su botànicu gregu, chi si leget de un'imbiu romanu a Còrsica finalizadu a sa fundatzione de una tzitade. Sas 25 naes de s'imbiu fiant però intzapadas in un'incumbeniente inabetadu, sende chi sas velas si fiant ruinadas cun sa vegetatzione areste gigantesca, sos cales brancos creschiant e ispronghiant in sos golfos e de sas calas de s'ìsula fintzas a ddas iscorriare chene remèdiu; e, pro cumpletare su bisastru, su gutzu chi carrigaiat 50 velas de càmbiu fiat afundadu cun totu su càrrigu. S'imbiu diat èssere acontèssidu a cara de su de 4 sèculos a.C., a custu perìodu difatis diversos istudiosos, intre sos cales Ettore Pais, referint su testu de su botànicu.
Fallidu su primu imbiu, non fiat sessada s'atentzione de s'Urbs pro su mare e sas duas ìsulas. Pro custu interèssiu fiat lòmpida fintzas, a cara de su 348 a.C., a istipulare duos tratados cun Cartagine, ambos chi pertocant Sardigna e Còrsica; ma chi respetu a sa prima ìsula sos passàgios de sos tratados sunt belle che craros , sos patos in sa segunda sunt totu àtera cosa chi lìmpios, a su puntu ca Sèrviu osservat chi in foederibus cautum est ut Còrsica esset mèdiu inter Romanos et Carthaginienses. Fintzas Polìbiu, contende de sos tratados, non mentovat sa Còrsica e de custu mudìmene, paris cun su fatu ca s'ìsula non figuraiat nemmancu in sas descriiduras de sos territòrios a controllu cartaginesu, Pais e unos àteros aiant deduidu chi sa facultade de dda cuntrollare chi tempus in antis Cartagine aiat cuncordadu cun sos Etruscos, si fiat dae custos trasmìtida a Roma. Nointames Pais a totu ammentat, pro contras, ca Cartàgine no aiat mai renuntziadu a mìrias in su Mediterràneu totu, e chi teniat subra sa Còrsica unu interèssiu dillindadu, giai chi partende dae su 480 a.C. ne assordaiat periodicamente fidados mertzenàrios; custa ocurrèntzia, unida a una fàtzile riflessione in s'importu istratègicu de un'ìsula a bista, o mègius bighina de sas ribas lìgures, toscanas e latziales, puntu tando de osservatzione e de atacu, diat pàrrere dismentire s'ipòtesi de unu disinterèssiu de Cartàgine comente càusa de su mudìmene de sos tratados.