cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Protonuraghe
Descritzione
Pagu connotos finas carchi deghènniu faghet sunt a su tzentru de istùdios e brias intre sos istudiosos chi ant incumentzadu a los cunsiderare fundamentales pro sa cumprensione de sa nàschida de su "fenòmenu nuràgicu". In sa denumenatzione matessi non b'at galu unanimidade: su tèrmine "nuraghe cun passaditzu" est cuntestadu dae Giovanni Ugas chi diat prefèrrere s'usu de su solu tèrmine "protonuraghe", cun connotatzione temporale, in base a su pretzedente fàbricu de custu tipu de nuraghe, chi comente si siat rapresentat una règula cun medas etzetziones.
Cracòvia
Cracòvia, (in polonesu: Kraków), sa tzitade de Krak miticu re de su IV seculu. Nomenada in unu iscritu de su IV sec., chi faeddaiada de su battijimu de su re de sa tribù de sos vistolanos. Fudi parte de su regnu de Boemia e a poi est intrada a faghere parte de sos possessos de sa dinanstia polacca Piast (1038). Sa tzitade est ricca de palattos e monumentos medioevales e de su Rinascimentu. Sa parte pius antiga fudi subra sa collina Wawel, e fudi sa residentzia de sos res polaccos po seculos. Inoghe s'agatada sa creja de sos Santos Felice e Adaucto (IX sec.); su casteddu; sa cattedrale, cun sa tumba de sos res polaccos. Guasi distrutta dae sos Tartaros in su 1241 est istada recostruida suta Boleslao V de Polonia. In su 1364 est istada fundada s'Universidade.
Cracovia s'est isviluppada suta sa dinastia lituana Jaghellone (1386 -1572). In su 1609 sa capitale est istada trasferida a Varsavia. In su XVIII sec. Sa Polonia fudi divisa e Cracovia diventat parte de sa provintzia austriaca de Galitzia. Su Congressu de Vienna ada confirmadu sa divisione de sa Polonia, ma ada creadu una repubblica indipendente cun capitale Cracovia. In sa Prima Gherra Mundiale sas truppas de Cracovia ana cumbattidu po sa liberatzione de sa Polonia. In su 1939 sas truppas nazistas sunu intradas in Cracovia e ana deportadu 150 professores e istudentes. A sa fine de sa gherra sos comunistas ana comintzadu a guvernare in Polonia.
Ligamenes foranos
www.e-krakow.pl
Pàgina printzipale
'[https://www.wikipedia.org/ Not Sardinian? Sc-0?]'
Flumendosa
Su Flumendosa est su de duus arriu prus mannu de sa Sardinnia, longu casi 130 Km. Nascit da su Gennargentu, i lompit fintzas a sud, format varius poetus artifitzialis e si ghetat a su Mari Tirrenu a soru de sa bidda de Murera me sa Meria de Casteddu.
Barore Sassu
Tiu Barore Sassu fit naschidu in Bànari (1891-1976). Fit unu poete de grandes abilitades, fit meda ironicu e punghinosu, in d'unu zertu sensu ammentaìat a tiu Gavinu Còntene. In gioventude haìat cumbattidu in sa Ima gherra mondiale e l'haian fattu puru presoneri. De sa presonia tiu Barore hat raccontadu unu tentativa de fuga cun d'una serie de ottavas.
Literadura sarda
Sa literadura sarda est sa literatura iscrita in cale si siat bariante de sa limba sarda o de sas limbas faeddadas in Sardigna, ma finas sos iscritos de autores sardos in ateras limbas.
Origines
Sos primos documentos in ue sunt presentes sas prima peraulas in sardu sunt istados iscritos in su Xmu seculu. Si tratat de sos atos de regalia fatos dae sos Judikes a sos varios cunventos de i-su continente europeu e de i-sos condaghes chi fini documentos amministrativos, cumpilados dae i-sos padres.
Testos identitarios
Unu de sos primos documentos pubricos, iscritu cumpletamente in sardu, est su codice de sas Leges comunales de Tàtari (Statuti Sassaresi). Sas versiones pius antigas sun duas, una iscrita in latinu, s'atera in sardu. In sa pergamena iscrita in sardu b'est marcada sa data 1316. Custu documentu est de grande valore ca testimonzat de comente fit regulada sa cosa pubrica in su comune liberu de Tàtari. Custu codice est bistadu pois adotadu dae ateros comunes sardos. Semper in su XIVmu seculu Marianu IV aiat promulgadu sa Carta de Logu, chi ateru no est si no su Codighe de sas leges de s'Istadu de s'Arborea. Sa carta est bistada poi modificada e agiornada dae sa fiza de Marianu Eleonora. Sa leges de Arborea sunt cunsideradas tra sas pius interessantes in su panorama internatzionale de i-cussu tempus.
Wildcat (fumetu)
Wildcat est unu de is personagius de is fumetus de sa Dc Comics, criau de Bill Finger e Irwin Hasen in su 1942.
Beneittu marture
Beneittu (III-IV seculu p.C.), marture. Fudi unu militare, cunvertidu a sa fide cristiana. Marturizzadu in su 304. Patronu de San Benedetto del Tronto.
1489
S'annu 1489 (MCDLXIX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in gioia segundu su calendàriu gregorianu.
Africa Tzentrale
S'Africa Tzentrale est una parte de su continente de s'Africa.
Vittorio Angius
Vittorio Angius (Casteddu, 1797 o 1798 - Torinu, 1862) fiat unu istòricu e geògrafu.
Biografia
Cando fiat re Carlo Alberto, Goffredo Casalis l'at cramadu a collaborare a su Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli Stati de S. M. il Re di Sardegna pro sa parte chi pertocaiat sa Sardigna. Pro custu, dae su 1832 e su 1848 girat totu s'ìsula pro si documentare; su materiale collidu fiat istadu gasi meda chi nch'aiat ocupadu prus de tres partes una de totu s'òpera de Casalis.
At iscritu sa parte sarda e italiana s'Innu natzionale sardu (Hymnu sardu nationale) «Cunservet Deus su Re», musicadu dae su Maistru Giovanni Gonella, eseguidu pro sa prima bia in su teatru Tzìvicu de Casteddu su 20 freàrgiu de su 1844.
Est istadu finas diretore de su giornale Dagherrotipo. A pustis est coladu a sa diretzione de su Liceo, giornale chi aiat sustituidu su de in antis ma chi est faddidu belle deretu.
In su 1848 est eletu deputadu in su collègiu de Lanusè.
Louisiana
Sa Louisiana (/luːˌiːziˈænə/ o/ˌluːziˈænə/; in frantzesu: Louisiane, /lwizjan/; Creolu de Louisiana: Lwizyàn) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica. Sa capitale est Baton Rouge, sa prus manna tzitade New Orleans.
Sa Louisiana allàcanat in su norte cun s'Arkansas, in s'est cun su Mississippi, in s'ovest cun su Texas. Si ghetat a manu de sud in su golfu de su Mèssicu. Est su de 31 istados prus istèrridos e su de 25 prus populados de sos 50 de sa federatzione.
Sa Louisiana est su solu istadu cun partziduras amministrativas in parròchias, chi cunsonant cun sas conteas de sos àteros. Sa parròchia cun prus bividores est sa de Baton Rouge, sa prus istèrrida sa de Cameron.
Manna parte de su territòriu de sa Louisiana est istadu formadu de sos aremos lassados de su frùmene Mississippi, chi ant lassadu unu delta mannu e una costera rica de paules benas.
A suta de medas bisuras, s'aèrgiu urbanu de s'istadu, ant tentu influèntzia manna de s'ammesturu de culturas frantzesas, ispagnolas, amerindas e africanas, chi si sunt sighidas in sa zona de su sèculu XVIII.
A pustis de sa Gherra Tzivile, sas autoridades americanas ant fatu pressiones medas pro s'anglitzizadura de sa regione, e in su 1915 s'inglesu fiat fatu sola limba uffitziale de s'istadu, in antis sa limba prus faeddada fiat su frantzesu.
In die de oe sa limba de majoria est s'inglesu, ma unos 5.5% de sa populatzione tenet s'ispagnolu a limba mamma,e unu 4.5% su frantzesu, contende in custu peschentu fintzas su Creolu Frantzesu de Louisiana.
Sa Louisiana est su produidore de benes de 24 in sa natzione, ma in contu de sas intradas peròmine est a su postu de 41 in una classìfica natzionale de 50 istados.
S'istadu tenet prus tribùs nativas chi non totu sos àteros istados de Sud, bator de sas cales sunt reconnòschidas federalmente e deghe de s'istadu. Àteras bator non tenent perunu reconnoschimentu.
Sos nomìngios sunt "Bayou State" (Istadu benatzosu) e "Child of the Mississippi" (Figiu de su Mississippi).
Mastru de Otieri
Su Mastru de Otieri (Otieri, su de XVI sèculos – Otieri, su de XVI sèculos), identificadu dae unos cantos istudiosos in Andrea Sanna, fintzas chi s'identidade pretzisa sua galu non si connoschet, est istadu unu pintore sardu, a cabu de s'iscola de una currente manierista nàschida e isvilupada in su nord de sa Sardigna durante sa prima metade de su de XVI sèculos, chi in sa pintura sua ammustrat influèntzias ispagnolas e fiammingas.
Biografia
Est su pintore de sa pala in prus cantzos de sa Nostra Sennora de Loreto cunservadu in sa catedrale de s'Immacolada in Otieri, partzidu in sete iscumpartos, e de su tziclu pitòricu de sa crèsia de Santa Elene in Benetuti.
Actors Studio
S' Actors Studio est una organitzazione pro actores professionistas, registas teatrales e autores de teatru chi at sede in Manhattan in New York. Fidi istada fundada su 5 de santuaine de su 1947 dae Elia Kazan, Cheryl Crawford, Robert Lewis e Anna Sokolow. Su A.S. est meda connottu pro sos metodos de insegnamentu e de perfezionamentu de su metodo de recitazione (method acting). Custu metodo fit istadu originariamente isviluppadu dae su Group Theatre de New York in sos annos 1930 e fit basadu subra sas innovatziones introduidas dae Constantin Stanislavski, diffattis medas jamana custu modu de recitazione Metodo Stanislavski.
Ecuadòr
S'Ecuadòr, ufitzialmente Repùblica de s'Ecuadòr, est una repùblica presidentziale de su Sudamèrica. Sa capitale est Quito, sa limba ufitziale e interculturale est s'ispagnolu, mancari sa costitutzione de su 2010 reconnoschet ufitzialmente fintzas limbas amerìndias che a su quechua, su shuar, su tsafiki e unas àteras, chi sunt impreadas a s'internu de is grupos indìgenos.
Cun istèrrida territoriale de 283.561 km² e populatzione de 16.866.664 bividores, s'Ecuador s'agatat postu in s'ala nord-otzidentale de su Sudamerica, allacanende a norte cun sa Colòmbia, a estu e a sud cun su Perù, e a ovest s'incarat a s'Otzèanu Patzìicu; est rugradu dae s'ecuadore, desu cale pigat su nùmene.
Sa capitale est Quito, sa tzitade prus populada est Guayaquil, mentras Cuenca, sa de tres prus tzitades mannas, est impare a sa capitale Patrimòniu de s'Umanidade, ca est un'esempru òtimu de tzitade pranificada in istile coloniale ispagnolu. Faghet parte de s'Ecuadòr fintzas s'artzipelagu de sas Ìsulas Galápagos, situadu a unos 1.000 km a illargu de sa costa e ricu de ispètzies endèmicas, chi in su sèculu XIX fiant istados ogetu de istùdiu de su naturalista britànnicu Charles Darwin, chi fiat elaborende sa teoria de s'evolutzione, descrita a pustis in su libru nodidu S'orìgine de sas ispètzies.
Foras de s'ispagnolu sa limba prus allegada est su quechua, prus propiamente kichwa in Ecuadòr, isparghinadu mescamente in s'àrea andina.
Misoginia
In resone de custa dillindada delimitazione de sa categoria umana ogetu de aversione, si distinghet de sa misantropia e costituit su cuntzetu isprigu e contrapostu de sa misandria.
Sa misoginia est dirìgida cara a sas fèminas cunsideradas che grupu: una persone misògina podet intratènnere comente si siat relatziones carignosas de amighèntzia e amore cun sìngulas fèminas; de cunversu, tènnere relatos negativos cun unu nùmeru mannu de fèminas pigadas in manera singulare non signìficat netzessariamente èssere persones misòginas.
Sa misoginia est generalmente un'atitudine individuale, mentras chi su mascrismu, paris a su feminismu, est un'atitudine culturale, non netzessariamente acumpangiadu dae òdia.
Maria Carta
Maria est istada sa chi at fattu connoschere su cantu sardu peri tottu su mundu. At fattu s'attora e at iscrittu unu liberu de poesias (Canto Rituale de su 1975).
Maria Carta est istada una rappresentante de su Cantu a chiterra.
In su 1985 l'an cunsignadu sa Targa Tenco pro sa mùsica folk
Itàlia
S’Itàlia, tzerriada in manera ufitziale sa Repùblica Italiana (in italianu: Repubblica Italiana), est una repùblica parlamentare de su sud de s’Europa. Alindat cun sa Frantza, s'Isvìtzera, s’Àustria e s'Islovènia addae de sas Alpes a su nord. Atinat fintzas a totu sa penìsula italiana a su sud, in prus de sas ìsulas de Sardigna e de Sitzìlia, sas prus mannas de su Mediterràneu. Annotamala atinat paritzas ìsulas prus piticas. Sos istados indipendentes de San Marino e de sa tzitade de su Vaticanu sunt enclaves a intro de s’Itàlia, imbetzes sa comuna de Campione d’Itàlia est una esclave a intro de s'Isvìtzera.
Sa cussòrgia italiana carràrgiat unos 301,338 km2 in sos chi bivent unos 60 milliones de bividores. Est su de chimbe paisos prus populados de s’Europa e su de bintitrès de su mundu. Sos oros de su mare sighint pro 8.000 km a sa grussera.
Roma est sa capitale e sigomente fiat sa capitale de s’imperu romanu, fiat istadu su tzentru de sa tzivilidade otzidentale pro agiumai ses sèculos. A pustis chi s’imperu est rutu, meda populatziones istràngias s’aposentaiant a intro sas làcanas italianas, mescamente germànicos, ma àteros puru. In sos sèculos imbenientes sa penìsula fiat partzidu in paritzos tzidade-istados e istados regionales, chi fiant a s’ispissu controlladu pro istràngios guvernos. A pustis de carchi sèculos s’Itàlia torrat a èssere su bratzolu de sa cultura otzidentale a caddu de su risorgimentu in su sèculo XV. In fines s’Itàlia renesset in su 1861 a segudare s’unidade, gràtzias a su rennu de Sardigna, chi aunit su rennu a suta de sa corona de Savoja, e gràtzias a sa voluntade de su pòpulu italianu a s'unidade e a nde isterrinare sa dominatzione istràngias.
Biddesorris
Biddesorris o Bidda de Sorris (in italianu Villasor) est unu comunu de 7.065 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Itàlia
In su de XX sèculu at segudadu un'imperu coloniale e leat parte a sa Prima e a sa Segunda gherra mundiale, binchende sa de unu, ma perdende sa de duos e pro cussu perdet a sas colònias suas. In sa segunda metade de su sèculu su paisu at tentu un'isvilupu econòmicu mannu. Est su de 24 paisu prus isvilupadu de su mundu e su de 10 pro su chi atenet sa calidade de sa vida. Est unu de sos fundadores de su chi immoe est s'Unione Europea et est in sa Euro-zona. Leat parte a su G9, su G20 e a sa NATO. Tenet sa de tres riserva prus manna de oro, su de oto GDP nominale, su de deghe GDP (PPP) e sas de sas intradas (budget) prus mannas de su mundu. Tenet unu livellu de pùblica istrutzione bonu a beru et est globalizadu meda. S’Itàlia giogat unu rolu meda importante pro cantu pertocat s’aspetu militare, culturale e diplomàticu in su cuntestu internatzionale.
Geografia
A nord alindat cun sa Frantza, s'Isvìtzera, s'Àustria, sa Islovènia. Est inghiriada dae su Mare Mediterraneu: s'Adriàticu, su Iòniu, su Tirrenu. A s'Itàlia apartenent duas ìsulas mannas, Sitzìlia e Sardigna, e àteras minores. A nord de s'Itàlia b'est sa cadena de sas Alpes, e in longària, in sa penìsula, sos Apenninos. Su frùmene prus mannu de s'Itàlia est su Po, chi naschet dae su Monviso, e atraessat sa Pranura Padana, e si nche ghetat a mare in s'Adriàticu, a curtzu de Venezia.
Sas Alpes ant un'istèrrida de 1200 km. Carchi monte: su Monte Biancu (4800m.), su Cervinu (4400m.), su Monte Rosa (4600m.), Su Bernina (4050m.), su Monviso (3800m.), Adamello, Ortles, Cevedale e ateros. Sos ghiacciaios de sas Alpes alimentant frùmenes mannos (in Itàlia): su Po, su Ticinu, s'Adda, s'Adige, su Tagliamento, e àteros. E ateros in Europa: Su Renu, su Ròdanu, su Danubiu.
In Itàlia peninsulare bi sunt sos Apenninos, chi tenent una longària de 1200 km., dae su passu de Cadibona a su Istritu de Messina. Sunt partzidos in tres partes: Apenninos setentrionales, chi cumprendent sos Apenninos Ligures e Toscanos, cun su Monte Cimone, su Monte Fumaiolo e-i su Monte Falterona. E cun sos frùmenes: Arnu e Tevere.
Sos Apenninos tzentrales, cun sos Apenninos Marchigianos e Abrutzesos, cun su Gran Sasso d'Itàlia (2912m) e sa Maiella (2795m), e sos frùmenes Metàuru, Trontu, Pescara.
Sos Apenninos Meridionales, cun sos Apenninos de sa Campania e de sa Calabria e sos Montes La Sila e s'Aspromonte (1955m). Unu riu importante: su Gariglianu.
Dèvemus annànghere s'Apenninu Sitzilianu, cun sos Montes Nebrodi e Le Madonie e su riu Simeto. In Sardigna sa cadena de su Gennargentu, cun sa Punta La Marmora (1834m).
Etimologia
Su istadu leat su nùmene dae sa regione geogràfica chi issa cumprendet.
Ipòtesi printzipale: dae s'annigru
Sende chi bi sunt paritzas ipòtesis pro su chi atenet s'orìgine de su faeddu, pro sa majoria de sos istòricos e de sos linguistas est dae sos grecos ca su nùmene benit. Aici paret chi tzerriaiant sa regione e custu paret chi benit dae sa paràula ‘’Viteliù’’  de sa limba oscana, una limba iscumpàrrida chi si faeddaiat in su sud de sa penìsula.
Su faeddu cheret nàrrere "sa terra de sos annigros", est a nàrrere de sos traos giòvanos. Su trau fiat unu sìmbulu sagradu pro custas populatziones.
Sergio Atzeni
Sergio Atzeni (Cabuderra, 1952 - Ìsula de Santu Pedru, 1995) est istadu iscritore e giornalista.
Biografia
A 14 annos iscriet su primu artìculu, e pro tempus meda at a collaborare a sa pàgina sarda de l'Unità e cun sos giornales isulanos (at a iscrìere retzensiones e contos in La Nuova Sardegna dae su 1975 a su 1984). Cun su contu Gli amori, le avventure e la morte di un elefante bianco at bintu in su Mystfest de su 1981 (s'annu imbeniente at a essire in sos Gialli Mondadori).
Cando Sellerio li publicat, in su 1986, Apologo del giudice bandito, dassat su traballu in s'Enel e comintzat una vida de iscritore de professione, moende a logos diferentes de s'Europa, faghende traballos medas, ma mescamente su tradutore e su consulente pro sas domos de imprenta italianas prus de importu. In su 1997, dae su segundu romanzu suo, Il figlio di Bakunin (1991), Gianfranco Cabiddu nde bogat una pelìcula. Il quinto passo è l'addio est su de tres, editadu dae Mondadori. Su 6 de cabudanni de su 1995, iscumparet in mare a probe de s'ìsula de Santu Pedru. Pagas dies a pustis de sa morte essit su de bator romanzos suos, Passavamo sulla terra leggeri. Àteras òperas medas, sunt publicadas pòstumas
Nostra Segnora de Mesumundu
Sa cheja de Nostra Segnora de Mesumundu (jamada finas Santa Maria di Bubalis) est collocada in s'omonima area archeologica, in territoriu de Siligo in Provìntzia de Tàtari. Su tempiu est istadu fraigadu in su VI sec. d.C., a sos tempos de su paba Gregoriu su Mannu subra de sos avanzos de unu insediamentu de epoca romana (II sec. d.C.). In su 1063 fit in s'elenco de sos benes cuntennidos in s'attu de donazione fattu dae Barisone I a favore de sos padres Benedettinos de Montecassino, umpare a sa cheja de sos Santos Elies e Enoc e terrinos e teraccos. Fidi istada modificada poi de i-su 1065 dae sos padres chi l'aian adattada a sas esigentzias issoro e sas regulas de sa liturgia.
Marco d'Aviano
Carlo Domenico Cristofori (Aviano, 17 de santandria 1631 – Vienna, 13 de austu 1699).
Capputzinu, leada su nomene de Marco. preigadore mannu, consizeri de s'imperadore e de ateros printzipes e chi ada ispintu a sa battaglia contra sos Turcos musulmanos chi aiant postu s'assediu a Vienna, capitale de s'imperu.
S'esercitu turcu fut isconfittu, dae unu esercitu de una coalitzione (sa Liga Santa, de re e  printzipes cristianos), promovida dae su paba Innocentzu IX e cun s'interventu risolutivu de s'esercitu polaccu guidadu dae su Re Jan Sobiescki (12 de cabidanni 1683).
Alfonsu I de Sardigna
Alfonsu I de Sardigna (Nàpule, 1299 - Barcellona, 1336) fiat su fìgiu minore de Giagu su Giustu e de Bianca de Angiò.
In su 1319, pro sa renùntzia a sos deretos subra de su tronu de su frade prus mannu (cramadu Giagu, est decraradu primu fìgiu e logutenente generale de su babu pro totus sos Istados de sa corona de Aragona. Gasi chi otenet su mandadu de realizare in pràtica su Rennu de Sardigna ocupende sos territòrios pisanos de s'ìsula. A capu de una armada potente ghiadu dae s'amiràlliu Francesco Carròs (o Carroz), cumpostu dae chimbanta galeras, binti cocas, chimbe linnas e àteras naes medas de gherra in ue b'aiat imbarcados ùndighi mìgia òmines intre cavalleris, fantes, balestreris e iscuderis, partit cun sa mugere dae Portfangos, in sas foghes de s'Ebro, su 30 de maju de su 1323. In manera atrivida, atzetat su cussìgiu interessadu de su "giùighe" Ugone II de Arborea de no atacare deretu Casteddu, e su 13 de làmpadas de su 1323 isbarcat in Canyelles de Palma de Sulcis, oe Portu Vesme, in su sartu de Santuanni Suerxu, pro ponner suta assèdiu Bidda de Crèsia (Igrèsias) domada a pustis de sete meses e oto dies de resistèntzia.
Lassada Igrèsias, su 13 de freàrgiu 1324 Alfonsu andat cara a Casteddu. Ma sa die 29, mèrcuris de lìssia, l'est tocadu de currer a Su Masu pro isbarrare su caminu a s'armada pisana chi, isbarcadu a sa Maddalena Spiaggia, inghierende s'istàinu de Santa Gilla colende dae Cabuderra, Uda e Dèximu pro liberare dae s'ovest sa tzitade. B'at istadu duos iscontros, unu in localidade Lutocisterna, pagu prus o mancu a s'artària de su bìviu de areoportu de como, s'àteru in sas abbas de su Golfo degli Angeli, cara a su trighìngiu de Stampaxi, cun sas naes de apògiu pisanas. Sos Aragonesos cun dificultade fiant resessidos a bincher.
Su 19 de làmpadas de su 1324 Casteddu s'est arresa.
Devènnidu re a sa morte de su babbu, su 2 de santandria de su 1327, Alfonsu, cramadu su Benignu pro su caratere modde suo.
In Sardigna intervenit petzi pro minetzare sos etzessos de sos feudatàrios e de sos ufitziales règios chi non si faghiant iscrùpulos a degumare biddas intreas, comente sa bidda de Ariagono, distruida pro rapresàllia in su 1329.
Cat Stevens
Cat Stevens est su nomene de arte de Stephen Demetre Georgiou chi, poi de sa cunversione a s'Islam, at leadu su nomene de Yusuf Islam. Este unu polistrumentista, educadore, filantropo.
Sos albums suos Tea for the Tillerman e Teaser and the Firecat (inue bi fit sa cantone Peace Train una cantone contra a sa gherra) sunu istados certificados cun su triplu discu de platinu in sos Istados Unidos; sucesso mannu ad appidu finas s'album Catch Bull at Four e sa cantone sua "The First Cut Is the Deepest".
Fernando Atzori
Acapios foraneos
Elenco de sos incontros de Fernando Atzori dae professionista
Antoni Cuccu
Tziu Antoni Cuccu (Santu 'Idu 1921-2003) fit un'editore e unu endidore de liberos. Tziu Antoni fit unu appassionadu de poesia sarda, pro cussu, bidu chi niunu lu faghiat, haiat dezisu de faghet s'editore po pode' pubbricare sas poesias sardas, chi, comente hat iscritu issu e totu, l'haian ajuadu a cumprende' sa vida. Isse pubbricaiat sos libereddos cun sas garas poeticas antigas e issu los bendiat. B'hat de pensare chi, pro la pode' pubblicare, tziu Antoni sas poesias l'has aiat puru regoltas e iscritas. Su chi pubbricaiat tziu Antoni lu endiat diretamente girende per i-sas biddas de s'isola intrea, cun d'una valigia e unu lentolu chi poniat in terra pro poggiare sos libereddos. In custa manera issu hat contribuidu a faghe' connoschere sa poesia sarda de sos poetes chi cantaian a bolu. Cun custos libereddos pretziosos nos hat tramandadu garas e otavas chi divertsiamente haimis appidu perdidu pro sempre.
S'atividade de tziu Antoni est bistad leada in eredidade dae Cheikh Tidiane Diagne, chi est bennidu dae su Senegal edd'est contribuende a faghet connoschere custu patrimoniu culturale. S'istoria de kustos duos Homines Mannos, est contada in'd'unu bellu Documentariu de sos Registas Nugoresos Antoni Sanna e Umberto Siotto : "LA VALIGIA DI TIDIANE CUCCU" ArKaosfilm2009
Michail Gorbačëv
Est istadu su presidente de s'URSS dae su 1985 a su 1991.
Est mortu su 30 de austu de su 2022 in un'ispidale de Mosca a pustis de una maladia longa.
Edade mèdia
S'Edade Mèdia est unu perìodu longu de istòria de s'Europa chi s'agatat cumpresu intre s'Edade Clàssica e s'Edade Moderna. Pro cumbènidu benit fatu comintzare a s'arruta de s'Impèriu Romanu de Otzidente, in su 476 p.C., cun sa depositzione de s'ùrtimu re Ròmulu Augùstulu, e benit fatu agabare cun s'iscoberta de s'Amèrica gràtzias a Cristolu Columbu in su 1492.
In beridade sas datas de comintzu e de fine bariant segundu sas istòrias de sos istados e de sas teorias de sos istòricos, aici chi benint cunsiderados fintzas su 410 (sachìgiu de Roma) a comintzu, e a agabos su 1453 (arruta de s'Impèriu Romanu de Oriente) o su 1517 (sas norantachimbe tesis de Martin Luther) o fintzas su 1492 matessi, cunsideradu imbetzes pro sa recunchista ispagnola de Granada.
Mancari siant fitànias is bortas chi benit pintada che perìodu iscuru e de immudabilidade, a s'Edade Mèdia tocat a reconnòschere de aere postu sas bases de sa sotziedade europea de oe, tando sunt istadas difatis postas sas raighinas de sas identitades natzionales. Abaidadu cun ogru atentziosu s'iscerant pois sos medas cuntributos culturales e iscientìficos chi custu tempus at dadu a su nostru, a esempru si diat pòdere ammentuare sa nàschida sas limbas e literaduras natzionales, s'istùdiu de s'anatomia umana, de sas istellas, de sa chìmica. S'Edade Mèdia est divìdida in duas sumanas printzipales:
1967
S'annu 1967 ((MCMLXVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in dominiga segundu su calendàriu gregorianu.
1888
S'annu 1888 (MDCCCLXXXIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in dominiga segundu su calendàriu gregorianu.
Bill Gates
Est unu de sos pius rappresentativos imprendidores e inventore in su campu de s'informàtica; umpare a Paul Allen in sa tzitade de Albuquerque aiat fundadu sa Microsoft. Gates, impari a Allen est s'inventori de su sitema lamau Windows. Custu est unu des sistemas chi permittiri as computer de funzionai in tottu su mundu. Windows est unu sistema criau de Gates in Microsoft pighendi esempiu de Apple chi già tenia una manera de funzionai con su sistema nau a ventanas.
Bachisio Bandinu
Bachisio Bandinu (Vitzi 1939 - ) este unu antropologu, giornalista e publitzista sardu.
Biografia
Istudiosu de cultura populare dae su 1972, animat in manera originale sa kistione supra de s'identidade ponèndesi in sa prospettiva de su diàlogu intre antropologia e iskièntzias sotziales.
In su 1976 iscrivet, cun G. Barbiellini Amidi, su sàziu Il Re è un feticcio, ube analizat su rapportu intre su mundu traditzionale de su pastoriu e sa tzivilitade de sos consumos. In su 1980 iscrivet Costa Smeralda, un'àtteru cuntributu a s'anàlisi de su rapportu traditzione/innovatzione. In su 1993 binket su prèmiu Funtana Elighes e in su 1999 lu fakent direttore de "L'Unione sarda". Est presidente de sa "Fondazione Sardinia".
Unos cantos traballos suos sunt de cussiderare unu contributu mannu pro sa lettura de s'istòria cuntemporànea de Sardigna.
Honorè de Balzac
Honorè de Balzac (Tours, 1799 - Parigi, 1850) est istadu unu iscritore.
Biografia
A pustis de aer publicadu sa prima òpera sua iscrita in versos, Cromwell, un'amigu de famìlia li cussigiat de dassare sa carrera literària. Isse sighit a iscriere ma sena resurtadu. Sa situatzione econòmica sua est mala etotu, galu peus a pustis de su fallimentu de sa tipografia chi aiat comporadu. Pro custu est obrigadu a iscriere sena pasu. Pessende de faghere fortuna, benit a Sardigna pro isfrutare sas iscòrias de sa prata de sas minas de sa Nurra. Dae su biagiu no otenit su chi isperaiat, difatis s'isfrutamentu de sas iscòrias fiat giai istadu assinnadu a su genovesu Pezzi, arribadu in antis suo. Prenu de amargura andat tando a su Sud de s'ìsula, a Domusnoas, cun s'isetu de otennere s'isfrutamentu de sas iscòrias de sas minas de cue, ma non tenende prus mancu una sesina est custrintu a torrare a Frantza. In una lìtera chi aiat iscritu a sa fèmina sua, Hanska, su 17 de abrile de su 1838, descriet sa Sardigna comente una terra agreste, sena cultivatziones cun òmines bestidos de istratzu e cun fèminas chi faghiant su pane dae sa farina de lande. Una terra desèrtica cun savanas de pramas agrestes e cun cabras in totue chi distruiant totu.
Elena Ledda
Naschida in Selargius in su 1959, Elena Ledda ja dae minore hat contivizadu s'istudiu de sas artes e de pretzisu de sa musica. Difattis hat istudiadu in su conservatoriu de Cagliari s'oboe e su cantu. Cun sos annos cando est bennidu su momentu de seberare issa hat preferidu a una carriera de soprano su cantu sardu. In su 1979 hat bogadu su primu discu "Ammentos", umpare a Mauro Palmas chi est istadu su cumpagnu de trabagliu de sempre. Cun isse creeidi su gruppu jamadu Suonofficina, in cui hant isperimentadu formas noas de su cantu sardu cun arrangiamentos noos. Paret chi sos istudios chi hant fattu Mauro e Elena siant in calchi modu cullegados cun cussos fattos dae Luciano Berio in su 1964 in sos Folk Songs chi haiat iscrittu pro sa muzere sa cantante mesusopranu Cathy Berberian, cantos populares de varias natziones de su mundu. In mesu ai cussos cantos b'haiat puru unu muttu sardu intitoladu Mottettu de tristura cantadu dae sa Berberian cun originalidade e sentimentu. In cussu cantu si notant ja unu zertu tipu de arrangiamentu chi hat a influenzare isperienzias de su crossover chi si sunt isviluppadas in sa musica folcloristica dae sos annos 80 in poi. In su 1984 est bessidu s'album "Is Arrosas". In cussos annos Elena Ledda s'est fatta connoschere dae su pubbricu sardu de massa bessende ortas meda in Videolina in su programma televisivu Sardegna Canta. Ma in su matessi tempus issa hat continuadu a chircare attera istradas, infattis in cussos annos collaborat cun artistas comente Andreas Vollenweider, connottu comente su re de sa new age. Intantu su gruppu Suonofficina diventat Sonos. Poi 'e sa morte 'e Maria Carta in su 1994 Elena est diventada s'erede naturale de sa cantante de Siligo. Ultimamente in su 2006 Elena e Mauro Palmas hant iscrittu e prodottu unu progettu nou jamadu "Visioni di Sardegna", inue sunt assemblados filmados antigos de Sardigna recuperados in s'Istituo Luce restaurados sutta sa direzione de Rodolfo Roberti han sonadu 18 musicistas.
Umpare a Sonos, Elena hat collaboradu cun diversos artistas tipu: Fabrizio De André, Lester Bowie, Don Cherry, Andreas Vollenweider, Savina Yannatou, Maria del Mar Bonet, Paolo Fresu, Noa,  Andrea Parodi, Antonello Salis, Rita Marcotulli, Riccardo Tesi e Gavino Murgia.
Campidanu
Su Campidanu est sa campura prus isterria de sa Sardigna. Est situadu in su tzentru-sud de s'isula, s'aberret a notri-ovest in su Gulfu de Aristanis e a sud in su Gulfu de Casteddu, tenende su Sulcis a su chirru ovest e sa Trexenta e sa Marmidda a su chirru est; a su norti est serradu de su Montiferru.
S'agatat dividiu intra de sas provìntzias de Aristanis, de Campidanu de Mesu e de Casteddu. In su Campidanu agatat sa prus arta densidade de popolatzione de Sardigna. Sos tzentros prus importantes sunt: a sud sa capitale Casteddu cun totus sas biddas chi dda inghiriant (Cuartu Sant'Aleni, Ceraxus, Assèmini, Sestu, Cuartuciu, Pauli), chi in su cumplessu contant 470.000 abitantes faghende s'area metropolitana prus manna de s'isua; in su Campidanu de Mesu s'agatat una de sas duas seus de sa provintzia matessi, Seddori, e sa bidda de Santu 'Ainju, a su norti Aristanis, issa puru seu de provintzia.
Su Campidanu dat nomene a sa variedade meridionale de sa limba sarda, chi benit de fatu narada campidanesa.
Geologia e Idrografia
S'origine de custa regione affundat in su Pleistocene, cando sa fossa tetonica de su Campidanu beniat prenta de aremos lassados de sos frumenes. In sas lacanas cun su mare si podent appretziare numerosos istanzos, a su norti, a inghiriu de su gulfu de Aristanis sos de Crabas, Santa Justa, Sassu (chi est su chi abarrat de s'istanzu de S'Ena Arrubia, asciutau in su periodu de su fascismu pro faghere logu a su chi diat aere istadu mascamente su territoriu de su comune de Arborea) e Marceddì, a su sud sos istanzos de Casteddu e de Molentargius. Sos frumenes printzipales chi atraessant su Campidanu sunt su Riu Mannu cun sos emissarios suos e a s'estremu norti s'urtimu tretu de su Tirsu fintzas a sa foghe.
=Attividades Umanas= Sos cultibos prus isterrios sunt su de su trigu, cranciofa, e in s'aristanesu fentzamentas su de s'arrosu. Meda numerosos sos olivarios e sas bingias.
Gennargiu/Campidanesu
Gennargiu est su primu mesi de s'annu in su calendariu gregorianu, contat 31 diis, e est postu in sa primu metadi de unu annu civili.
Gennargiu tenit, segundu s'astrologia, primu su soli in Capricorno, a pustis in Acquario, ma astronomicamenti su soli s'agatat in sa costellazioni de su Sagittario fincias a su 19, dii incuna passat in su Capricorno.
Sa primu dii de s'annu est Cabudanni.
Su primu lunis de gennargiu ddi nanta Handsel Monday in Scozia e in s'Inghilterra settentrionali. In Inghilterra, s'annu agriculu incumenciat cun su Plough Sunday, su dominigu a pustis de s'Epifania.
Antonello Salis
Totu s'amore pro sa musica de Antonello est cominzadu cando, ancora criadura, su tiu l'haiat regaladu una fisarmonica de giocattulu. In su 1973 cun sa mama si trasferin a S'Alighera e in cue, Salis cun Riccardo Lay (basso elettrico) e Mario Paliano (bateria) frommat su trio jazz jamadu Cadmo.
Giappone/campidanesu
Su Jiaponi (日本, にほん、Nihon o Nippon) est una natzioni insulari de s'Asia Orientali. S'agàtat in s' oceanu Pacìfigu, a hest de sa Tzina, Corea e Rùsia s'allongat in su mari de Okhotsk a norti fintzas a su Mari Chinesi Ardionali a sur. Is carateres chi cumponint s'alfabétu jiaponesu bolint narai literalmenti "Accantu nasciri su soli", po mori su Jiaponi est cunnosciu cummenti «Paisu de su Soli Lebànti», unu nomini que bènnit da sa positzioni orientali de s'istadu rispetu a sa Tzina. Sa capitali e domu 'e su guvérnu est Tōkyō.
Si crèit ca su nòmini donau in ocidenti bènnit da unu limbàgiu de sa Tzina ardionali chi arrelataiat de s'isula jiaponesa cun su fueddu/jāk-bəng/. Su nomini uficiali esti Nihon-koku od Nippon-koku
Saint Martin (ìsula)
Saint Martin (in frantzesu Saint-Martin, in olandesu Sint Maarten) est un'ìsula tropicale de sas Antillas Minores posta in sos Caràibes nord-orientales, intre sas ìsulas de Ambidda in su norte, Saint-Barthélemy in su sud-estu e Saba e Sint Eustatius in su sud. S'ìsula, de 87 km², est partzida in duas metades intre Frantza e Regnu de sos Paisos Bàscios.
Sa parte setentrionale costituit sa colletividade de Saint-Martin (Collectivité de Sant-Martin), chi est una colletividade ultramarina de Frantza. Sa parte meridionale costituit Sint Maarten, unu de sos paisos costituentes de su Regnu de sos Paisos Bàscios.
Totu imparis, in àmbitu internatzionale sos duos territòrios si connoschent che "Saint-Martin / Sint Maarten". A bias pro si refèrrere a s'ìsula s'impreat puru sa sigla SXM, s'identificadore chi impreat s'IATA pro s'Aeroportu Internatzionale Printzesa Juliana, su printzipale de s'ìsula.
Sas tzitades printzipales sunt Philipsburg, a banda olandesa, e Marigot, a sa frantzesa. Sa populatzione est de unos 71.000 bividores, divididos si aprossimadamente metade e metade pro cada chirru. S'ìsula est visitada dae una mèdia de unu millione de turistas pro annu.
Iscoberta durante segundu viàgiu de Columbu a su Mundu Nou su 11 de santandria de su 1493, die de Santu Martine de Tours, cun su nùmene de su cale dd'aiat batiada. A pustis de diversas cuntierras pro su cuntrollu de sas salinas intre ispagnolos, olandesos e frantzesos, su 23 de martzu de su 1648 s'est signadu su Tratadu de Cuncòrdia intre sas duas potèntzias chi galu ocupaiant s'ìsula, su regnu de Frantza e su de sos Paisos Bàscios, chi aiant cuncordadu de si partzire in partes uguales su territòriu de s'ìsula.
Camillo Bellieni
Biografia
Laureadu in Leges in Tàtari e in Filosofia, in Roma. At bìvidu in Nàpule, frecuentende sos tzìrculos culturales partenopeos; e, in ie, s'est cojuadu cun Margherita Ciampo.
Boluntàriu in su prima gherra mondiale, cumbatit comente sordadu sèmplitze in su regimentu de fanteria 134 in una batalla in su Carsu. Devènnidu sutatenente in su de 43 regimentos de fanteria, nche lu tramudant dae sas trintzeas de Plava a sas de sas Frasche. At militadu in sa Brigada Tàtari in s'altura de Asiago. In su mese de santugaine de su 1917 lu ferint in manera sèria. Retzi finas duas medàllias pro su balore militare. A pustis de sa gherra partitzipat a su movimentu de sos cumbatentes sardos chi at fatu naschere su Partidu Sardu de Atzione, devenende unu de sos ideòlogos majores. Pro custu patit sa repressione fassista. Est suta cuntrollu fitianu, lu suspendent dae sa dotzèntzia universitària in Bologna e s'addatat a faghere su professore precàriu in tzitades diferentes de su cuntinente, s'ùrtima Trieste dae su 1925.
A pustis de su 1943 torrat a Sardigna, a Tàtari, ue faghet su bibliotecàriu de s'Universidade. Cròmpidos sos limites de edade, si ritirat in Nàpule in ue abarrat finas a sa morte. At collaboradu a sas rivistas Volontà, Critica politica e Il Nuraghe de Remundu Carta Raspi.
Òperas
Sa mezus òpera istòrica sua est La Sardigna nella civiltà dell'Alto Medioevo, imprentada in duos volùmenes dae sos tipos de Fossataro in su 1973.
Taiwan
Sa Repùblica de Tzina (in tzinesu traditzionale: 中華民國; in tzinesu semplificadu 中华民国; romanizatzione Wade-Giles: Chung-hua Min-kuo; romanizatzione Tongyong pinyin: ZhōngHuá MínGuó; romanizatzione pinyin: Zhōnghuá Mínguó; romanizatzione Gwoyeu Romatzyh: Jonghwa Mingwo) est un'istadu insulare de facto costituidu dae su grupu de ìsulas de Formosa, Penghu, Kinmen e Matsu, ma chi in sa costitutzione rivendicat fintzas sa soberania subra sa Tzina continentale e sa Mongòlia Esterna.
Est nòdida fintzas che Taiwan (/taiˈwan/) dae su nùmene de s'ìsula printzipale chi costituit s'entidade istatale o, in sas limbas neolatinas, Formosa. In àmbitu internatzionale, ispetzialmente isportivu, Taiwan est connota puru che a Taipei Tzinesa pro bia de s'opositzione diplomàtica de sa Repùblica Populare Tzinesa a s'impreu de unu nùmene indipendente, sende chi issa narat ufitzialmente a sa Repùblica de Tzina «provìntzia separatista de Taiwan».
Non reconnota ne de sa Repùblica Populare Tzinesa (sa Tzina continentale propiamente narada) nen de sos àteros bator membros permanentes de su Cussìgiu de seguresa de s'ONU (Istados Unidos, Rùssia, Rennu Unidu e Frantza), puru de su Canada e de sos àteros Istados de s'Unione Europea, Taiwan intratenet noantimes cun issos raportos de collaboratzione e de cummèrtziu (a su sòlitu cun un'ufìtziu de rapresentàntzia chi fàghet funtziones de ambasciada, a nùmene Taiwàn o Taipei); in su santandria 2013 est reconnota dae 20 Istados soberanos in totu su mundu, intre chi su Vaticanu.
Sa capitale de sa Repùblica de Tzina est Nanchinu, chi s'agatat noantimes in sa Tzina continentale; sa capitale provisòria est tando Taipei. S'istadu tenet istèrrida de 35 980 km² e contat populatzione de unos 23.216.000 bividores.
Giotto
Giotto di Bondone, fortzis incrutzadura de Ambrogio o Angiolo di Bondone, connottu simplemente che Giotto (Vespignano, 1267 – Firenze, 8 ghennàrgiu 1337) est istadu unu pintore italianu.
Pintore de sos pius mannos. In sos annos '90 de su 1200 trabagliat in Assisi in sa Basilica Superiore, inue pintat istorias de Santu Frantziscu. Dante in sa Commedia, in su Cantu XI de su Purgadoriu narat de Giotto: "Credette Cimabue nella pittura tener lo campo, ed ora ha Giotto il grido sì che la fama di colui oscura"
Sa Legenda de Santu Frantziscu est presentada in 28 iscenas, e de custas ammentamos: Su presèpiu de Greccio, Sa preiga denanti de Onoriu III, sa cunfirma e sa Regula, sa preiga a sos puzones, sa renuntzia a sos benes, sa visione de su carru de fogu. Tra su 1303 e su 1305 trabagliat a Padova in sa cappella nada degli Scrovegni, o de s'Arena, e dedicada a Nostra Segnora, inuie Giotto at illustaradu sos Misterios de sa vida de Cristos e de Maria. B'est s'iscena de s'Annuntziatzione de s' Anghelu a Maria. Sa freguras si mustrant intro duas ediculas cun evidentzias de sa prospettiva, una novidade. Sighini ateras iscenas marianas. Tota sa Cappella est pintada. Si devet notare: s' Adoratzione de sos Tres Res, s'istrage de sos Innotzentes, sa fuidura in Egittu, sa resurretzione de Lazzaru, s'Ultima Chena, su tradimentu de Giuda ( iscena ricca de particulares), Gesus denanti a Anna e Càifa, s'iscena de Gesus mortu (cun meda anghelos chi mustrant dolore), se resurretzione de Cristos, s'iscena de su Giuditziu finale ( Cristos zuighe sètzidu  in tronu inghiriadu dae anghelos e santos: sutta, una rughe rezida dae duos anghelos; pius in basciu s'offerta de sa Cappella a sa Madonna. Sa rughe dividet sos santos dae un'ala, dae sos diaulos e dannados dae s'atera. Dae su 1313 Giotto trabagliat a Firenze in sa Creja de Santa Rughe po decorare tzeltas  cappellas (Bardi, Peruzzi). Su 1334 incomintzada su trabagliu po su campanile de su Duomo de Firenze dende proa de essere unu architettu. Giotto morit su 1337 e-i su campanile no est finidu. Lu continuat Andria Pisano e lu finit Frantziscu Talenti.
Agganzos dae fora
Sa cappella degli Scrovegni in [[Padova] ]
Provìntzia de Zara
Sa Provìntzia de Zara est istada una provìntzia italiana dae su 1923 a su 1943 (de facto) e a su 1947 (de jure). Su cabologu est istadu Zara.
Istòria
Sa Provìntzia est istada criada in su 1923 dae su Prefetto de s' Istria. Sas biddas suas fintzas a su mese de maju de 1941 fiant Zara, Lagosta e Saseno. Cun sa gherra a is biddas originàrias fiant atzuntas àteras. A pustis de sa gherra, sa Provìntzia fiat istada ocupada dae sa Jugoslàvia e Saseno dae s'Albania.
Roberto de Nobili
Roberto de Nobili (Montepulciano 1577 – Madras 1656), gesuita e missionariu in India. Ada cumpresu chi po preigare sa fide cristiana in India fudi necessariu atzetare su modu de vivere indianu. In su 1606 in su Madurai ada leadu s'abitu e s'istile de vida de unu braminu. Istudiosu de su sanscritu ada iscobertu primu tra sos europeos sa relatzione cun sas limbas europeas. Su metodu sou fudi approvadu dae su Papa Gregoriu XV e adottadu dae sos gesuitas, ma dae ateros cumbatidu. Ada iscritu su Tractatus de Brahmanum Theologia.
Imagine
Imagine" (Immagina) est una cantone iscritta e cantada dae su musicista rock inglèsu John Lennon. Est sa prima cantone de s'omonimu album de su 1971.
Sas peraulas
"Immagina chi no esista su Paradisu, est fazile si bi proas,
ne Inferru sutta de a nois
e subra de a nois solu chelu,
immaginadi totta sa zente
vivende solu su presente
Immagina chi non b'eppat naziones,
non est difizile,
e nudda chi affada pro occhire o morrere
Immaginadi totta sa zente
vivende in paghe
Tue podes narrere chi so unu sognadore
ma no so s'unicu,
ipero chi una die tue ti unas a nois
e su mundu ada essere unu pro tottu
Immagina chi no b'eppa' propriedades,
mi dimando si tue lu podes,
Adelàsia de Torres
Adelàsia de Torres (Àldara, 1207 - Su Burgu, 1259) est istada Reina de Torres (o Logudoro) e de Gallura in s'edade de mesu, e Reina de Sardigna puru.
Imagine
Sas peraulas
chi non b'eppat bisonzu ne de avididade e ingordigia,
Adelàsia de Torres
Biografia
Segunda figia de su soberanu de su regnu giudicale de Torres Marianu II de Lacon-Gunale, e de Annesa de Lacon-Massa de Càlari.
Imagine
Sas peraulas
sa fratellanzia de sos omines,
Adelàsia de Torres
Biografia
A dòighi/trèighi annos si cojat cun Ubaldo Visconti, mancari sa contrariedade trigadiva de su pontèfitze Onòriu III e sas ambitziones de su re de Càlari Barisone-Torchitoriu IV de Lacon-Serra.
In su mese de santugaine de su 1232 su maridu devenit re de Gaddura e issa reina.
Imagine
Sas peraulas
condividende su mundu
Adelàsia de Torres
Biografia
Devènnida biuda a trintunu annos in su mese de ghennàrgiu de su 1238, contra a sas bètias de su papa chi la cheriat fagher cojure cun Guelfo Porcari, si torrat a cojare, in su mese de santugaine de s'annu matessi, cun Entzu o Erricu Hohenstaufen, fìgiu naturale de s'imperadore Federicu II de Svèvia, chi teniat bìndighi annos (ma fortzis bintitrès). Però la dassat noe meses a pustis de su coju, in su mese de trìulas de su 1239.
Tando, si nch'est inserrada in su casteddu de Su Burgu in Gotzeanu.
Imagine
Sas peraulas
ma no so s'unicu
Adelàsia de Torres
Biografia
In su 1246 otenet dae su papa su divòrtziu dae Entzu, e, segundu sa paristòria, si diat dever essere torrada a cojare cun su vicàriu giudicale Micheli Zanche.
S'ùrtimu mentovu documentàriu suo, essende bia issa, est de su 1255. Paret chi siat morta in su 1259 sena eredes, cunfirmende una donatzione de s'Istadu suo a sa Crèsia, giai espressada dae su mese de martzu de su 1237. A custa donatzione si fiat apostu Entzu, chi pretendiat galu su Rennu de Torres trasmitende sos deretos soberanos suos a sos nebodes - fìgios de sa fiza -Arrigo e Nino de sa Gherardesca; ma chentza cunseguèntzias.
Imagine
Sas peraulas
e su mundu ada essere unu pro tottu"
Adelàsia de Torres
Biografia
Segundu su Libellus iudicum turritanorum fiat istada interrada «dae antis de su altare majore» de sa catedrale de Nostra Sennora de su Rennu in Àrdara; àteros, imbetzes, pensant chi siat istada interrada in sa crèsia de Santu Bainzu Màrtire in Isprollatzu.
Imagine
Sas peraulas
- John Lennon, 1971
Adelàsia de Torres
Sa coja cun Ubaldo Visconti
In su 1218 Marianu II de Torres, alleadu de is genovesos, pro assegurare sa sutzessione de su giuigadu a sa figia Adelasia aiat concluidu unu acordu cun su giuighe de Gaddura Lamberto Visconti, chi aiat minetadu de invadere is territorios suos pro ddi ddos furare cun s'agiudu de sa Repubblica de Pisa. Marianu, difatis, si fiat abigiadu ca no teniat sa fortza militare pro contriare is pisanos, aiat bofiu otènnere unu acordu patzìficu prometinde in isposa sa figia Adelasia a su figiu de Lamberto e erederi a su giuigadu de Gaddura Ubaldo Visconti. In is termines de sa cunventzione, Lamberto diat aere torradu a pònnere in is manos de su figiu sa soberania a pitzus de sa Gaddura e is àteras  terras pesadas a su giuigadu de Casteddu,  cun s'agiudu puru de su  giuighe Pedru II de Arborea; Marianu II, pro contu suo, no aiat contzessu a Ubaldu sa manu de sa figia Adelasia ebbia (nàschida in su palatzu giuighale de Ardara), rinuntziaiat a calincunu diritos a pitzus de calincuna parte de sa Gaddura, cunchistadas de babbu suo Comita II, e, mescamente, aberiat implicitamente a su  giovanu Visconti sa sutzessione a su giuigadu de Turres. In custa manera si definiant is cuntrastos intra Genova e Pisa che teninat interesses cummertziales mannos cun sa Sardigna.
Ferdusi
Hakīm Abu'l-Qāsim Firdawsī Tūsī (in persianu حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی), trascrittu Ferdowsi o Ferdusi, (Tus 935- Tus 1020) est istadu unu grande poete persianu. S'obera sua pius importante est istada sa Shahnameh, chi est s'obera epica natzionale de sos persianos e como de s'Iran.
Adelàsia de Torres
Sa coja cun Ubaldo Visconti
Discuntentu de custos scèberos, a su contrariu, fiat papa Onorio III, che bidiat pesadu su giuigadu de Turres a s'influentzia de sa cresia de Roma  e chi pro custu aiat chircadu inutilmente de pedire s'agiudu de is  milanesos contra a  is pisanos. Su pontefitze, difatis, aiat imbiadu luegu su cappellanu Bartolomeo pro burrare sa coja, ma su messu non ci fiat arreneschidu e s'acordu intra Pisa e Turres fiat abbarradu bàlidu e semper in vigore cun grandu indignatzione cosa sua.
Is cojas de Adelasia (chi teniat 12 annos) fiant istadas tzelebradas in su 1219 in sa cresia de sa Santissima Trinitade de Saccargia, chi a s'epoca fiat giai una abbadia de importu mannupro is mongios camaldolesos, giai presentes in Sardigna, sa prus influente de su giuigadu de Turres (inguni beninat interrados is giuigis  e i membros de is famiglias issoro), posta a su costadu de una bidda  de massajos e pastores.