Regnu_de_Sardigna_(1324-1720)
Su Regnu de Arbaree e sas gherras natzionalistas de Marianu IV
Su regnu de Arbaree fiat istadu su chi aiat opostu una resistèntzia prontuda e aspas fiant istadas sas gherras chi sos regnìculos aiant sustentadu pro unificare s'ìsula. Su regnu de Sardigna fiat istadu in furriadas vàrias a puntu de sucùmbere definitivamente e de s'ispèrdere. Pro perìodos longos fiat reduidu unicamente a sas tzitades afortigadas de Casteddu de Castro e de S'Alighera, mentras totu su chi abarraiat de su territòriu isulanu fiat in manu arbaresa. Paradossalmente, s'invasione de sa Sardigna fiat istada possìbile gràtzias a su contributu militare dadu pròpiu dae sos sardos arboresos a sa realizatzione de sa prima conca de ponte in s'ìsula pro contu de sos regnìculos. Imbrotadu dae unu càrculu polìticu erradu, Ugone II de Bas Serra difatis si fiat alliadu cun Giagu II de Aragona cun su pretzisu pranu de si fàghere logutenente suo in sos territòrios conchistados a sa Comuna de Pisa. Fintzas chi giai in legìtimamente soberanu de su regnu suo, punnaiat a guvernare diretamente e in manera indireta totu sa Sardigna e sa Còrsica. A pustis de sa sambenosa batalla de Lucocisterna su 29 freàrgiu 1324, sas tropas arbaresas aiant collaboradu a sa conchista de Casteddu de Castro. In su tratadu de rèndida, sutascritu dae binchidore fintzas dae Ugone II, sos pisanos aiant rinuntziadu a sos possedimentos issoro in su Càlaris e in Gaddura, tenende·si in fèudu sa tzitade de Casteddu, pèrdida a pustis definitivamente s'annu a sighire a pustis de sa derrota de sa flota pisana in sas abbas de su golfu de sos Ànghelos. Sos annos chi fiant sighidos a s'isbarcu in s'ìsula fiant istados pro su regnu meda turmentados. In su 1347, cun sa pigada a su tronu de Marianu IV de Arbaree, fìgiu de Ugone II, fiat incumentzadu unu longu perìodu de gherras acumpangiadu dae terrorosas epidèmias de pesta. Intelligente e collidu, in unu primu tempus alliadu de sos regnìculos, Marianu IV si fiat dadu contu in pagu tempus chi s'Ìsula fiat tropu istrinta pro duos istados soberanos. Sa gherra fiat istada decrarada dae sa Corona de Logu in su cabudanni 1353. S'esèrtzitu suo aiat invàdidu su Càlaris, aiat cassadu in un'iscontròriu Gherardo della Gherardesca, cumandante de sos catalanu-aragonesos e aiat acometadu Casteddu de Castro. In su norte de s'Ìsula sas tropas suas, paris cun cussas alliadas de sos Dòrias, fiant resissidos a pigare S'Alighera e aiant postu suta de assìtiu sa tzitade de Tàtari. Su re de Sardigna Pedru su Tzerimoniosu aiat reagidu mandende un'imbiu militare. Lòmpidu in s'ìsula aiat fallidu però miseramente s'intentu de firmare sos arbaresos. Su 11 trìulas 1355 fiat istada firmada sa paghe de Seddori, meda avantagiosa pro Marianu IV fintzas chi previdiat sa torradura de S'Alighera. A pustis de unos deghe annos de paghe, Marianu IV afortigadu de una licèntia invadendi emìtida dae su pontìfitze Urbanu V in cantu su re de Aragona non pagaiat a sa Crèsia in tzensu cuncordadu pro como de s'incoronamentu, su 18 santugaine 1365 aiat torradu a cumintzare sa gherra. Pedru su Tzerimoniosu aiat ordingiadu unu imbiu militare nou. Cun a cabu Pietro Martinez de Luna sos aragonesos fiant isbarcados in s'Ìsula ma fiant istados derrotados tostadamente in una batalla sambenosa in sos intorinos de Aristanis, in su mese de làmpadas 1368. Comomai mere de sa Sardigna, Marianu IV aiat portadu a in antis su disinnu suo unificatore; aiat sighidu sa gherra e aiat postu suta de assìtiu sa tzitade de Tàtari, custa borta conchistende·dda. A su regnu de Sardigna e Còrsiga abarriant sas solas tzitades de Casteddu e de S'Alighera, chi resistiant galu rifornidas bia mare. No fiat però resissidu a coronare su bisu suo: pròpiu mentras chi fiat aparitzende s'ispalada finale, in s'istiu de su 1376, a s'edade de 57 annos fiat mortu de peste. A sa morte de Marianu IV fiat artziadu a su tronu su fìgiu Ugone III. Custu aiat tentu un' annestru pretamente militare e aiat sighidu su babbu in sas numerosas campagnas militares contra de sos aragonesos. Sighende sa polìtica paterna aiat furriadu sos isfortzos suos a sa sighidura de sas ostilidades. Cun sas gherras de Marianu IV in antis e cun Ugone III a pustis sos arbaresos fiant comomai meres de s'ìsula. Su deretu a su tirannitzìdiu si su soberanu non respetaiat su giuramentu de su bannus-consensus, aiat batidu su pòpulu a ddu cundennare a morte pro nehge de sa ferotzidade sua. A fatu de sa morte de Ugone III e de s'erederi legìtimu si fiat aberta una fase de sutzessione dificultosa e sa Corona de Logu aiat cramadu a regnare Fidericu Doria Bas, primu fìgiu de Elionora de Arbaree e de Brancaleone Dòria. Sende chi però teniat 6 annos, aiat guvernadu pro contu suo sa mama Elionora chi fiat istada apompiadora fintzas pro s'àteru fìgiu, Marianu V, fatu giùighe cando fiat mortu su frade a s'edade de 10 annos. Fiat istadu su maridu Brancaleone chi aiat ghiadu sa gherra contra su regnu de Sardigna sighende su bisu unificadore de Marianu IV. Su 1º abrile 1391 aiat recusadu sa paghe de su 1388 e a sa conca de sesertzitu suo aiat ocupadu Tàtari. Impare cun su fìgiu Marianu aiat invàdidu sos territòrios aragonesos de sa costa nord-orientale, conchistende sos casteddos de sa Fava (acanta de sa bidda de Pasada), de Galtellì, de Pedreso e de Bonvenì o Santu Mighele, in sos intorinos de Casteddu. In meda pagu tempus aiat conchistadu totu sa Sardigna setentrionale, fiat abarradu in manu aragonesa petzi S'Alighera e Lungoni. In su mese de cabudanni fiat mòvidu cara a sud e su 3 de santugaine cun s'esèrtzitu suo fiat intradu a Igrèsias e aiat ocupadu totu s'Iglesiente: in prus pagu de ses meses, su regnu de Sardigna e Còrsiga si fiat torradu a reduire a sas solas tzitades de S'Alighera e de Casteddu.