cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Macau
Segundu su World Factbook Macau tenet su segundu prus artu isperu de vida intre totu sas natziones de su mundu. Macau est annotamala una de sas pagas regiones in Àsia cun un'artu inditu de isvilupu umanu.
Bèvida de cola
Una bèvida de cola est una bèvida durche, a s'ispissu de colore castàngiu, cun tzùcaru e nuscos de tzùcaru cotu e e cafeina annantos. Calicunu includet nuscos de vanìllia, cannella o agrùmenes. Su nùmene benit dae sas nughes de cola, prantas chi s'impreant pro otènnere sa cafeina.
Gosat una grandu popularidade in totu su mundu, cun unas cantas domos chi sunt essidas marcas globales e parte de s'immaginàriu comunu. S'opositzione a custas aziendas at istimuladu sa creatzione de bèvidas de cola alternativas, comente sa Mecca-Colla, chi est una cola fraigada e distribuida in is paisos islàmicos o, s'Alter Cola e sa Cat Cola in Catalugna, sa Vita-Cola, sa Club Cola e sa Fritz-Kola in Germània.
Istòria
Sa prima bèvida de cola est istada presentada in su 1885 in Filadèlfia (Istados Unidos) dae Baptista Aparici, unu de is tres impresàrios chi, paris, aiant creadu una fàbrica de bèvidas noas in Aielo de Malferit, in sa Badde de Albaida. Sa bèvida fiat fata cun cafeina, erbas meighinales, sèmenes de cola tratados e fògias de coca dae su Perù. Su nòmene fiat Kola-Coca. Custa bèvida est istada presentada in diversas fieras e espositziones de Europa e Amèrica e aiat otentu prèmios, 20 medàllias de oro.
Salude
Un'istùdiu de 2007 at agatadu chi su consumu de bèvidas de cola, siat is chi cunteniant edulcorantes naturales siat is chi ddos portant artifitziales, est assotziadu cun un'arriscu prus mannu de maladia renale crònica. Si pensat chi custu acontessat pro neghe de s'àtzidu fosfòricu impreados in custas bèvidas.
Una revisione de istùdios ammustrat s'efetu dannosu pro s'ismaltu dentale de is bèvidas de cola, cun s'arriscu de produtzione de càries dentale; in custu intervenent duos fatores de custas bèvidas: su cuntenutu de sacaròsiu e su pH bàsciu.
Tziviltade de sa badde de s'Indus
Sa tziviltade de sa badde de s'Indus (tzirca 3000–1500 a.C., froridura 2600–1900 a.C.)est istada una tziviltade antiga, isparghinada geograficamente prossimai a longu de su riu Indus in su subcontinente indianu, ma fintzas a longu de su Sarasvati, unu riu de s'Ìndia comomai asciutadu.
In su mundu anglusàssone si ddi narat "tziviltade de s'Indo-Sarasvati", in relatu a sa tziviltade descrita in is Veda e chi si diat èssere isvilupada a longu de is duos rios. Est fintzas connota che a tziviltade vallinda o "tziviltade de Harappa", dae su primu giassu connotu, iscobertu in su 1857, ma isgavadu petzi dae sos annos binti de su Noighentos, cando Rai Bahadur Daya Ram Sahni e Rakhal Das Banerji, suta de impulsu de John Hubert Marshall de s'Archaeology Survey of India, aiant iscobertu is ruinas de Harappā e Mohenjo-daro.
Sa tziviltade de sa badde de s'Indus si còllocat intre is prus tziviltades antigas de su mundu, paris cun is de Mesopotàmia e de Egitu antigu, caraterizadas dae s'isvilupu de sa messaria, de s'urbanizatzione e de s'impreu de s'iscriidura. S'isvilupu urbanu est prus primidiu in Egitu e Mesopotàmia, ma sa tziviltade de s'Indu aiat connotu una istèrrida geogràfica prus manna (atuales Pakistàn e Ìndia otzidentale).
De is 1052 giassos fintzas a como individuados, prus de 140 si còllocant subra de is oros de unu cursu de abba istajonale, chi abbaiat sa printzipale zona de produtzione agrìcula de custa cultura. Segundu unas cantas ipòtesis custu sistema idrogràficu, unu tempus permanente, diat pòdere èssere identificàbile cun su riu Ghaggar-Hakra, identificadu dae unos cantos istudiosos cun su Sarasvati de su Rig Veda.
Sa majoria de sos àteros giassos s'agatant a longu de sa badde de s'Indus o a longu de sos afluentes suos, ma s'ispaniadura fiat arribbada cara a ovest fintzas a sa frontera cun s'Iràn, a estu fintzas a Delhi, a sud fintzas a su Maharashtra e a norte fintzas a s'Himalaya e fintzas a s'Afganistàn (giassu de Shortugai).
S'iscriidura sua no est ancora istada detzifrada e si disconnoschent tando is caraterìsticas de sa limba. Is testos sumeros e acàdicos si referint fatu·fatu a unu pòpulu cun chi si fiant tentos cambiapares cummertziales ativos, naradu Meluḫḫa, chi si diat pòdere identificare cun sa tziviltade de sa badde de s'Indus, fortzis cun su nùmene dadu dae is bividores issoro etotu. Su trèmenne est fortzis de pònnere in relatu cun su dravìdicu Met-akam, cun su significadu de "terras artas", e diat pòdere in prus àere dadu orìgine a su tèrmine sànscritu Mleccha, de orìgine no indoeuropea, cun su significadu de "bàrbaru, istràngiu".
Santiago de Querétaro
Sa tzidade de Santiago de Querétaro est su cabulogu e sa prus tzitade prus manna de su istadu federadu de Querétaro. Inoghe s'agatant is corpos prus importantes de s'Istadu. In dies de oe tenet pagu prus o mancu 1'097'025 bividores.
Corpus Christi (Texas)
Corpus Christi est una tzitade costerenca istadunidesa situada in su suddu de su Texas. Cunforme a su retzensimentu de 2012, tenet una pobuladura de 312.195 abitadores, sende sa de otu prus mannas de su Texas.
Su nùmene latinu, chi sinnìfigat “Corpus de Cristos”, fiat istadu dadu a s'assentadorzu e a sa baìa inghiriadora dae Alonso Alvarez de Pineda s'isproradore in su 1519, addaghi aiat iscobertu sa baìa losana mesutropigale, in sa die nòdida chi tzelebraiat su “Corpus de Cristos”. Sa tzitade est istada paranumenada sa “tzitade ispumosa in s'oru de mare”, mescamente in sa literadura turìstiga.
Sa tzitade tenet su de chimbe portos prus mannu de su paìsu e est sèrvida dae un'abioportu internassionale.
Distretu de Ciutat Vella (Bartzellona)
Su distretu de Ciutat Vella (in ispagnolu Ciudad Vieja, in sardu Tzitade Betza) est unu de sos deghe distretos in chi si dividit a livellu amministrativu sa tzitade ispagnola de Bartzellona. Est su distretu nùmeru 1 de sa tzitade e includet totus su tzentru istòricu suo. Tenet un'estensione de 4,37 km² e una pobulatzione de 104.507 abitantes (INE, 2010). Est su de tres distretos cun sa densidade demogràfica majore de su munitzìpiu, cun 24.583 abitantes pro chilòmetru cuadradu (INE, 2009).
Historia
Sa Bartzellona atuale est frutu de s'annessione de sos munitzìpios antigos de su pranu de Bartzellona: Les Corts de Sarrià, Vallvidrera, Sant Gervasi de Cassolas, Santa Maria de Sants, Gràcia, Sant Andreu de Palomar, Sant Martí dels Provençals e Horta. Su munitzìpiu antigu de Bartzellona ocupaiat su chi oe est su Distretu de Ciutat Vella e s'Eixample; a càusa de su fatu chi custu ùrtimu non teniat nùcleu de populatzione, sa Bartzellona betza s'agatat in su chi in die de oe est su distretu de Ciutat Vella, tancada dae sa prima muràglia romana finas a s'ùrtima, chi dataiat de XIV sèculu e chi est istada iscontzada in su 1854. Petzi si cunservat unu cantu minore de sas muràglias a su printzìpiu de su Paral•lel, a su chirru de sas Drassanes. S'istòria de su distretu comintzat cun sa fundatzione de Bartzellona in su Monte Taber. Sos primos romanos ant seberadu unu monte minore intre duos trainos, Collserola (oe in die La Rambla) e su de Junqueras (oe in die sa Via Laietana). In cuddu logu si aiat fundadu sa Colònia Iulia Augusta Paterna Fauentia Barcino, o, semplitzemente, Barcino, sostituinde un'antigu istabilimentu romanu in Montjuïc, chi si creet chi diat pòdere èssere ue oe agatamus su bighinadu de sa Marina del Port, e chi si diant abbandonare a causa de sas crèschidas de su Llobregat, chi impediant s'impreu de su portu.
Finas a su XII sèculu, sa Bartzellona antiga biviat tancada in intro de su perìmetru de sa muràglia romana de IV sèculu, chi est istada acontzada in parte pro sos primos contes de Bartzellona. No est istadu finas a sa fines de su XII sèculu chi sa tzitade at isperimentadu una crèschida, aumentada de prus durante su sèculu imbeniente, pro amparare sos bighinados chi si fiant formados a inghìriu de sos caminos de intrada de sa tzitade, a extramuros, e chi la poniant in connessione cun sas villas de a curtzu. Calicunas de custas sunt istadas La Boria, su Monastèriu de Sant Pere de les Puelles e Vilanova de Mar, custa ùrtima furriende de sa crèsia de Santa Maria de las Arenas, oe prus connota comente Santa Maria del Mar. A nord s'agataiat un'àtera bidda noa puru, a inghìriu de sa cullegiada de Santa Anna, ue oe b'est La Rambla.
Bighinados
Sos bighinados de sa Ciutat Vella sunt:
Istitutziones isportivas
In su distretu de Ciutat Vella bi sunt medas istitutziones isportivas; intre sas printzipales bi sunt sas iscuadras de fùbalu de:
Crìticas a sos protzessos de turistificatzione
Carchi movimentu de su bighinadu est gherrende contra sa polìtica turìstica cumintzada munitzipale, chi calificant de etzessiva, a esèmpiu sa Prataforma contra s'ispeculatzione de su Raval. Afirmant chi sa Ciutat Vella est su distretu cun sa majore densidade de albergos e apartamentos turìsticos de totu sa tzitade (belle su volùmene de populatzione istatzionale o pro dies est de sa 40%), cosa chi cajonat graves problemas in s'istrutura sotziale de su bighinadu: aumentu esponentziale de sos prejos de alimentatzione, de sas domos, espulsione de bighinos pro turistas, sonidu, distrutzione de s'istrutura sotziale de su bighinadu e càmbiu de atretzaduras de su bighinadu pro atretzaduras turìsticas, totus protzessos chi si podent definire de turistificatzione.
Michele Bravi
Michele Bravi (Città di Castello, 1994) est unu cantantu italianu.
Chilpancingo de los Bravo
Sa tzidade de Chilpancingo de los Bravo est su cabu de logu e sa segunda tzitade prus manna de s'istadu federadu de Guerrero. Inoghe s'agatant is corpos prus importantes de s'Istadu (Corte d'Apellu, Cumandu Militare, Cumandu Regione Carabineris, etc.). Oe in Chilpancingo de los Bravo b'istant pagu prus o mancu 187 251 bividores.
Repùblica federale de Jugoslàvia
Sa Repùblica Federale de Jugoslàvia est istada sa denominatzione chi ant retzidu sos istados atuales de Sèrbia e Montenegro dae su 27 de abrile de su 1992 fintzas a su 4 de freàrgiu de su 2003. Fiat integrada dae duas repùblicas federales: sa Repùblica Autònoma de Montenegro e sa Repùblica Sèrbia. Sa capitale fiat Belgradu.
In s'annu 1991, bator repùblicas de sa Repùblica Federale Sotzialista de Jugoslàvia si fiant declaradas inipendentes de custu istadu: Islovènia, Croàtzia, Matzedònia e Bòsnia e Erzegòvina. S'esèrtzitu jugoslavu, formadu mescamente dae serbos, aiat condutu una gherra, sa Gherra de sos Balcanos, chi no aiat pòdidu impedire sa'iscontzu de su paisu.
A pustis de pèrdere custos territòrios, sa Jugoslàvia si fiat torrada a batiare cun su nùmene de Repùbblica Federale de Jugoslàvia, e cun totu chi aiat intentadu èssere su sutzessore legale de s'antiga Jugoslàvia, sos membros de s'Organizatzione de su Tratadu de s'Atlànticu Nord (NATO), non dd'ant reconnotu che tales.
Sa gherra de setzessione chi aiat condutu contra de sa Bòsnia dae su cumintzu de sa dècada, aiat acabadu cun sos Acòrdios de Dayton (1995), firmados dae Slobodan Milošević, Franjo Tuđman e Alija Izetbegović.
In unu referendum tzelebradu in Montenegro in s'annu 1992, su 95,66% de sos votos fiant favoràbiles a mantènnere s'unione cun sa repùblica de Sèrbia. Sa partetzipatzione in custas votatziones fiat istada de petzi su 66%, tzifra chi sinnalat su boicotàgiu realizadu dae sas minorias catòlicas e musulmanas, in prus de sos tzitadinos chi cheriant s'indipendèntzia. Custos setores si fiant chesciados chi su referendum fiat istadu organizadu suta conditziones non democràticas e chi su guvernu tzentrale si fiat incarrigadu dae controllare sa campagna eletorale.
In s'annu 1996, suta su guvernu de Milo Đukanović, sas relatziones intre sas duas repùblicas aiant peoradu (totus sos càmbios polìticos chi fiant scontessende in Sèrbia). Comente cunsighèntzia, sos cabos polìticos montenegrinos aiant pigadu sa detzisione de istabilire una polìtica econòmica pròpia, in prus de instaurare su marcu tedescu comente moneda ufitziale (vàluta chi prus a tardu fiat istada sostituida dae s'èuro).
In s'annu 1999, sa NATO aiat cumintzadu una campagna de bombardamentos in sa provìntzia de Kosovo, chi in s'intentu de si separare de sa Sèrbia aiat comintzadu sa gherra de Kosovo. Sas persighidas ètnicas patidas dae sa populatzione tzivile durante sa gherra aiant originadu sa creatzione de unu Tribunale Internatzionale in S'Aja pro persighire sos crìmenes de gherra cummìtidos. Su Kosovo fiat abarradu suta organizatzione de s'Organizatzione de sas Natziones Unidas (ONU) e cun totu chi formalmente fiat parte de Sèrbia, s'isetaiat chi unu plebiscitu benidore ddi cunferreret s'autonomia.
In s'annu 2000, sa Jugoslàvia est istada torrada a ammìtere in s'ONU, a pustis de annos de suspensione. Dae un'àtera banda, suta pressione interna, su guvernu aiat detzìdidu de bogare definitivamente su nùmene de Jugoslàvia.
S'annu 2002, sos guvernos de sas duas repùblicas chi formaiant sa federatzione fiant arribadas a un'acordu cun s'obietivu de megiorare sa cooperatzione intre issas e issas. Su 4 de freàrgiu de su 2003 fiat emanada una Costitutzione noa, e s'Istadu est istadu acontzadu, cun cambiamentu de nùmene inclùidu, passende a si numenare Sèrbia e Montenegro.
Chieti
Chieti (in abrutzesu Chjïétë o Chjìtë) est unu comunu italianu de 49 701 bividores, bidda manna de s'omònima provìntzia in Abrutzu.
Partzida in tzentru istòricu, chi s'agatat intre is rios Pescara e Alento, e su bighinadu Chieti Scalo in sa Badde Pescara, sa tzitade est posta siat acanta de su mare, siat de su monte. In passadu est istada sa tzitade printzipale de su pòpulu de is Marrutzinos, munitzìpiu in s'època Romana, e a pustis bidda manna de s'Abrutzu Tziterione; in s'ìnteri de sa segunda gherra mundiale dd'ant decrarada tzitade aberta pro more de su nùmeru mannu de isfollados chi nch'aiant agatadu amparu.
Albocàsser
Albocàsser est una comuna ispagnola de 1.353 abitantes situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Massama
Màssama est una bidda de Sardigna in su Campidanu de susu, est una fratzioni de su comuni de Aristanis de 600 bividoris. Ddui funt tres cresias: sa cresia de Santa Maria Vergine Assunta, sa cresiedda o 'Oratorio delle Anime', chi parit siat de prima de s'annu 1000, e sa cresia de Santu Nicolau in ca ddui fut su campusantu beciu.
Giografia e territòriu
Sa bidda s'agatat in sa Sardinna centru ocidentali in su Campidanu de susu, oru oru de innui arribàt s'unda de su frùmini Tirsu chi currit a duus chilòmitrus de is domus, s'altitudini est de 9 metrus asuba de su mari e de mari est a prus pagu de cincu km. Màssama tenit a nord su comunu de TZeddiani, Siamajori a nord-est, a sud-est sa frazioni de Sibì. A ovest Nuraxinieddu e Boàtiri. Su logu est totu paris cun pagus arturas, ddui funt pariga de arrius: 'Su barrocu', 'Su riu' e su canali riu nura craba tzerriau 'canali de cioadrixi' de is massamesus. Sa terra est bella e ddui funt ortus in su bennaxi chi est de sa bidda andendi faci a su frùmini e laori, bìngias, olivàrius e matas de fruta a s'artra parti.
Tenit clima mediterràneu cun istadis callentis e ierrus no meda fridus, ddui proit, po su prus, de su mesi de Santu Àinu at Maju. I mesis prus fridus funt Gennarxu e Friàrgiu, is prus callentis Treulas e Austu.
Stòria
Màssama arribat de su tempus de is Romanus e piga su nomi de una statio chi ddui fut in sa via Maxima sa strada antiga chi andada de Tharros a Forum Traiani (Fordongianus). Is primus òminis ddui funt arribaus de su tempus de sa preistòria. Is studiosus nant ca in 'montigu mannu' ddui fut unu 'insedianìment' eneolitico (prenuragicu) e apustis unu nuragicu cun d-unu nuraxi a turri sola chi est stètiu sciarrocau.
...de sighì a scriri
In sa noti intra su 8 e su 9 de friaxu de su 1917, apustis de diis e diis chi fut proendi, s'unda de su frumini Tirsu ndi aiat sciarrocau 34 domus e iat allagau giai totu is atras.
Màssama est stètia allobada a su Comuni de Aristanis comenti de fratzioni in su 1927.
Hermosillo
Sa tzidade de Hermosillo est su cabu de logu e sa tzitade prus manna de s'istadu federadu de Sonora. Inoghe s'agatant is corpos prus importantes de s'Istadu. In dies de oe in Ermosiddu b'istant pagu prus o mancu 984'342 bividores.
Benassal
Benassal (in castiglianu Benasal) est una comunu ispagnolu de 1.374 abitantes situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Panada
Sa panada est unu pratu tìpigu sardu, naturale de Assèmini e ispainadu in totu sa Sardinna. S’orìzine de custu pratu est cuntierrada dae sa comuna de Òscheri, ch’impare cun sas de Berchidda e Patada custìtuit un’àtera zona importante de produidura de sas panadas.
Est cunnotu finas in terra manna e in àteros paìsos, e est ozetu de degustadura in numerosas pioladas, chi sas printzipales s’isvilupant in Assèmini e in Òscheri. In àteros chirros de su mundu esisintit produtos gastronòmigos assimizadores – in sos ingredientes e s’amaniadura – a sa panada sarda, che s’empanada ispagnola e de unos istados ispanòfonos de Sudamèrica, in ue si podent agatare sas bariedades peruana o argentina.
Caraterìstigas
Sa panada est una turta salida formada dae un’imbòligu de corzu, ch’in intro sunt cuntènnidos – a s’avesu – petza, patada e àteros cunfetos. Sa panada pro esselèntzia est cussiderada sa de ambidda, galu oe ispainada ampramente, prus chi totu in su Campidanu, sende ch’in su tempus coladu s’atividade primària de sussistèntzia de sa comuna de Assèmini est istada sa pisca.
In sa bariante sua campidanesa, est servida in zenerale de segundu pratu e tenet una capatzidade mìnima de bator pessones, peroe si podet cussiderare finas comente mandigare cumpretu, bida sa bariedade de ingredientes e s’aporrida calòriga notàbile chi la diferèntziant. In sa bersione logudoresa, cumparet prus minore, a sa mannària de unu cogone pagu prus o mancu, e si cunsumit tipigamente de pratu ùnigu in sas ocasiones de festa.
Catí
Catí est una comuna ispagnola de 850 abitantes situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Avellino
Avellino (Avell'ino in dialetu irpinu) est unu comunu italianu de 52 705 bividores, bidda manna de sa provìntzia omònima in Campània.
S'insediamentu est nàschidu a pustis chi s'Avellino romana, Abellinum, in su territòriu de Atripalda, est istada abbandonada.
Guadalajara
Sa tzidade de Guadalajara est su cabu de logu e sa tzitade prus manna de su istadu federadu de Jalisco. Inoghe s'agatant is corpos prus importantes de s'Istadu (Corte d'Apellu, Cumandu Militare, Cumandu Regione Carabineris, etc.). Oe in Gadalasciara b'istant pagu prus o mancu 4'434'878 abitantes. Est sa segunda tzidade prus manna de sa federatzione messicana.
Làtziu
Su Làtziu est una regione a istatutu ordinàriu de s'Itàlia tzentrale, cun cabulogu Roma. Cun 5.8637.85 bividores est sa segunda regione prus pobulada de Itàlia a fatu de sa Lombardia, e sa de noe pro tirada de sa superfìtzie. Pigat làcana a nord-ovest cun sa Toscana, a norte cun s'Ùmbria, a nord-estu cun is Marcas, a estu cun s'Abrutzu e su Molise, a sud-estu cun sa Campània, a ovest imbetzes si ghetat a su mare Tirrenu. In intro suo est presente s'enclave minore de Tzitade de su Vaticanu.
In sentidu istòricu e geogràficu, su Làtziu a berus est isceti su territòriu cumprèndidu intre su bassu cursu de su riu Tèvere e sos Montes Ausònios, in is intòrrios de Terracina, e s'Apenninu tzentrale che a lìmite orientale.
S'ente territoriale Regione Làtziu est istadu istituidu cun sa Costitutzione republicana in su 1947, cando chi su primu òrganu polìticu rapresentativu (comente sas àteras regiones italianas a istatutu ordinàriu) siat istadu fatu operativu feti in su 1970, cun su eletzione de sos cussìgios regionales. Sa regione esistiat comente si siat giai in pretzedèntzia che a entidade geogràfica e istadìstica.
Condaghe
Su condaghe (puru condache o condaxi, a secunda de su trettu zeograficu) est una paraula chi benit dae su bizantinu κοntàkion e fit unu documentu amministrativu in imprèu de sa Sardigna bizantìna e de sos Judicados, tra su segulu de XI e de XIII. A su cumìntzu bolìat definire una regòrta simpre de attos de donu a sa Cresia; a pùstis su signìficu est bènnidu prus a largu, descriende unu rezistru in ue bi aìat collìdas notas chi pertoccan attos notariales e zuditziàrios comente daturas, tràmutos, cummèrtzios e chertos, cun sa boluntade de nde fagher consultassione si bi aìat calchi cuntrastu o cuntierra.
Bi at fìnas unu condaghe laicu chi si depet a Barisone III de Torres, judiche de su Logudoro chi, in su 1190, aìat fattu fàgher un'elencu de tottus sos donos fattos a s'Ispidale de Santu Lenardu de Bosove. Esistin puru condaghes de fundamentu, chi s'orizine issòro est in su tempus bassu-medievale e còntan fattos istoricos in subra de comente si an cunsacràdu sas cresias. Tra custos bi est su Condaghe de S.Gavinu, de S.Maria de Tergu, de sa Trinidade de Saccargia.
Sos condaghes fin maniscrittos in peddecaminu chi si isterrìan pro mediu de un'asta, pighende in su tempus s'apparentzia de liberos in tottu e pro tottu. Sa prus parte de sos condaghes si iscriìat in scriptorias de monasteriu, francu cussos de Santu Pedru de Silki, de Santu Nicola de Trullas, de Santu Migheli de Salvenor e de Santa Maria de Bonaccattu.
Sos condaghes sun de importu finas ca sun a testimonia de su sardu, in imprèu uffitziale giàe dae custos tempos antigos.
Augustu (imperadore romanu)
Gaiu Giuliu Cesare Ottavianu Augustu (in latinu: Gaius Iulius Caesar Octavianus Augustus; in is iscriziones: C•IVLIVS•C•F•CAESAR•IIIVIR•RPC), naschidu in Roma su 23 Capidanni 63 a.C. e mortu in Nola su 19 Austu 14 d.C., de nomini Gaiu Ottaviu Turinu (Gaius Octavius Thurinus) ma mellus connoschidu comente a Ottavianu o Augustu, fiat su primu imperadore romanu dae su 27 a.C. a su 14 d.C.
In su 27 a.C. aiat postu agòa su podere in sas manus de su senadu; gratzias a custa mossa politica aiat guadangiau s’imperiu proconsolare, chi l'aiat fatu diventai capu de s’esercitu, e su senadu romanu, po cunsizu de Lucio Munazio Planco, aiat donau a Ottavianu su titulu de Augustus su 16 Bennarzu de su 27 a.C., diventende gai su prus autorevole e importante de sos politicos romanos, e su nomini sou ufficiale fit dae cussu momentu Imperator Caesar Divi filius Augustus (in is iscriziones: IMPERATOR•CAESAR•DIVI•FILIVS•AVGVSTVS).
Augustu cherìa trasmitti s’immagine sua comente a unu principi pacificu, e sa de Roma comente a sa prus gloriosa patria de su mundu connoschidu, umperendi figuras, faghende bella sa tzitade ‘e Roma cun operas mannas e artisticamenti dignas de nota, difendende e aggiudende sos poetas chi celebranta su principadu sou, donendi prejos e onores (solu apparente) a su senadu e a s’ordine de sos equites.
Descritziòni:
In su 23 a.C. li fuet reconnoschida sa tribunicia potestas e s’imperium proconsulare, tandu in su 12 a.C. fiat diventadu Pontefici dopu Marco Emiliu Lepidu. Su regnu sou fudi stettiu su prus longevu de tota s’istoria romana imperiale.
Cun s’edade de Augustu, Roma aiat bidu un’epoca de mannu cambiamentu dae repubblica a principadu.
Sas riformas suas prus importantes fiant:
Rocco Tanica
Rocco Tanica, pseudònimu de Sergio Conforti (Milanu, 13 de freàrgiu de su 1964), est unu tastierista, iscritore e presentadore televisivu italianu, membru de su grupu musicale Elio e le Storie Tese.
Mùsica
In paris cun a sa faina printzipale de tastierista de Elio e le Storie Tese, a sos cales s'est aunidu ufitzialmente in su 1982, Tanica at collaboradu fintzas cun medas àteros mùsicos comente: sos Righeira, in sas hits L'estate sta finendo e Innamoratissimo (de su cale est autore de sa mùsica cun sos Fratelli La Bionda); Massimo Ranieri, pro su cale at curadu fintzas s'arrangiamentu e sonadu s'introduzione a su pianoforte de Perdere l'amore; ma fintzas Roberto Vecchioni, Claudio Baglioni, Ricchi e poveri, Sergio Caputo, Stefano Nosei, Max Pezzali, The Kolors, Claudio Bisio e Paola Cortellesi.
In su 1990 collàborat cun Fabrizio De André comente a musitzista (sonende sas tastieras, su pianoforte e s'armonium) e co-arrangiatode in su discu Le nuvole e assentende s'istrumentale "bandisticu" de Don Raffaè (chi nointames no lu bidet acreditadu intre sos autores). In su 1996, pro Claudio Baglioni, at arrangiadu sos arcos in su branu Male di me, chi s'agatat in s'albumIo sono qui. In su 2003 partètzipat comente a istràngiu a su Cd X de sos Ossi Duri, dedicadu a Frank Zappa, pro su detzennale de sa morte sua, in ue inframmezat sos branos cun "titulias" in paris cun Claudio Bisio. In su 2005 partètzipat a s'album L'ultimo dei miei cani de sos Ossi Duri, ue sonat in sos branos La fonte dell'odore e Siga fecca.
Partinde dae su giru de su 2013, fintzas abarrende a totu sos efetos membru de sos Elio e le Storie Tese comente a autore e musitzista in istùdiu, at reduidu sas aparitziones dae su biu cun su grupu, benende sostituidu in su dae bivu dae su pianista e produtore Vittorio Cosma. Su 24 de abrile de su 2016, durante un' intervista realizada dae su programma "Storie" de s'emittente isvìtzera RSI, su tastierista at riveladu chi cussu issèberu est istadu pigadu de sighida a unu perìodu de depressione profunda, causadu pròpiu dae sos ritmos pesantes e usurantes de su dèpere sonare dae su biu. Custu istàgiu dae sa faina dae bivu l'at permìtidu de recuperare salude e serenidade.
Su 29 de abrile de su 2016, durante su primu cuntzertu de su "Piccoli Energumeni Tour" a Milanu, Rocco Tanica annùntziat ufitzialmente chi a su tèrmine de cussu giru at a acabare de sonare dae su biu cun sa banda, sighende però a nd'abarrare unu membru. Su 21 de maju de su 2016 sonat pro s'ùrtima bia cun sos Elio e le Storie Tese, in ocasione de s'ùrtima tapa de su "Piccoli Energumeni Tour", in Pàdova.
Televisione e tzìnema
Autore televisivu, in sos annos 2007-2008, Tanica at collaboradu a sa trasmissione domenicale de Rai 2 Quelli che... il calcio. At fatu fintzas medas aparitziones in sa trasmissione televisiva Zelig Circus, in ue at impersonadu "Vano Fossati", irònica e originale parodia de su cantautore Ivano Fossati. In sas primas duas editziones de su programma de Rai 2 Scorie at interpretadu su ruolu de "Sergione" (acumpangiadu dae partners feminiles cales sa pisedda immàgine "Lookrezia" e sa contorsionista "Lili"), proponende instant songs e istachetos impreende tastiera e vocoder. In sas editziones sighentes, a sa sola, at curadu una "curiosa" rassigna de imprenta.
Presentat su format Quasi TG, programma de noas surreale prodùidu dae Endemol e Vodafone Itàlia, distribuidu comente a servìtziu VAS e fintzas in direta in su canale satellitare Comedy Central. Dae su 2009 partètzipat a sa sèrie còmica I soliti idioti, in direta in MTV, interpretende su ruolu de su tassista in sos sketchs "Quindi Quindi". In su 2010 est istadu autore e presentadore de su TG Tanica, rubrica de sa trasmissione de La7 Crozza Italia riproposta a pustis in su 2011 a s'internu de TV Talk in Rai 3. Comente a atore tzinematogràficu at resadu in duos films de Antonello Grimaldi: in su 1999 in Asini, de su cale at firmadu fintzas sa colunna sonora, e in su 1996 in Il cielo è sempre più blu.
In su 2004 at imprestadu sa boghe sua pro interpretare su pessonàgiu de Sten in su film de animatzione danesa Terkel in Trouble. Semper in su matessi annu, in paris cun àteros Èlios, aparit in su cast de Natale in casa Deejay, film dirìgidu dae Lorenzo Bassano e chi si serrat cun sas notas de sa cantzone Natale allo Zenzero de Elio e le Storie Tese. Est co-presentadore de Xtra Factor, programma a pustis de su talent X Factor de su cale Elio est giùighe. Dae su 2011 est istràngiu fissu de sa trasmissione Xtra Factor pro cummentare comicamente sa direta de X Factor in pessu chi acabat.
Dae su 10 a su 14 de freàrgiu de su 2015 est in su cast de su Fèstival de Sanremo 2015 in su ruolu de imbiadu ispetziale de sa sala imprenta, dae sa cale proponet sa leghidura surreale sua de giornales e rivistas. A pustis benit cunfirmadu in su cast de sa manifestatzione pro sas editziones imbenientes, andadas in direta dae su 9 a su 13 de freàrgiu de su 2016 e dae su 7 a su 11 de freàrgiu de su 2017. In su beranu de su 2015 est co-presentadore, in paris cun Lucilla Agosti, de su programma Itàlia's Got Veramente Talent?, ispetàculu còmicu chi sighet a Itàlia's Got Talent. Dae su 8 de làmpadas presentat Razzolaser in Rai 2, in paris cun Angela Rafanelli.
Su 21 de maju de su 2016 a su Mannu Teatru Geox de Pàdova partètzipat a s'ùrtimu cuntzertu de sa carriera sua cun sos Elio e le Storie Tese.
Sos Corti
Sergio Conforti tenet sa paternidade de s'idea de sos "Corti" (Curtzos), cantzos audio minores ricavados, cun unu traballu fine de còpia-incolla, dae sutzessos de mùsica lèbia italiana, pro sa majoria, e fintzas internatzionale, presentados in su cursu de sa trasmissione radiofònica Cordialmente Su resurtadu est un'efetu esilarante, semper diferente, de muda totale de sa mùsica e/o de su testu de partèntzia: in particulare cust'ùrtimu, mudadu comente si tocat, o càmbiat de significadu rispetu a s'originale, o si trasformat in una sèrie de paràulas e espressiones chene sensu perunu. S'ispiratzione de sa tècnica cun sa cale sunt istados creados sos Corti est bènnida dae s'iscurtu de una versione cuntzentrada e "mutilada" de Birdland de sos Weather Report, chi in sos annos otanta faghiat de sutafundu a unu ispot televisivu de s 'Amaro Ramazzotti.
Iscàndalu de Bibbiano
S'iscàndalu de sos cunfiamentos est un'acontèssida zudissiària cumintzada su 27 de làmpadas de 2.020, addaghi Valentina Salvi, procuradora annanta de su Tribunale de Rezu Emìlia, aiat imbiadu a protzessamentu 27 pessones ligadas a su tzentru de servìtzios sotziales La Cura de Bibbiano, una bidda de sa provìntzia rezana, in ue nachi sunt acontèssidos allargamentos illìtzos de menores de edade dae sas famìlias issoro, pro los cunfiare a amigos de unos cantos de sos imputados.
Salvatore Viale
Salvatore Viale (Bastìa, 6 de Capidànne de su 1787 - 23 de Sant'Andrìa de su 1861) est istau unu iscrittore, poete e magistrau corsicanu, su primu a iscrìvere in còssu un'opera de impòrtu literàriu, sa Dionomachìa (1817). De bidèas liberales, at tèntu unu importu mannu in sa pùnna de mantènner sa tradissione curturale de su populu cossu e at difesu su rolu de s'italianu che limba culta de s'isula.
Omero
In edade ellenistica calchi iscrittore e filòlogo aiat cummentzau a ponnere in dubbiu s'esistenzia sua, e in assentzia de provas certas si podet formulare ipòtesi solu; po comente a como sa faìna est ancora suggetta a cuntierras dae chie sustenidi s'esistenzia sua autentica e chie non bi credet (sa parti prus numerosa de sos filologos). Sa traditzione antiga est ricca de contus reguardu a sa vida sua, medas sunu fantasiòsos e differentes, attribuidos erroneamente a Erodoto e a Plutarco.
Una parti interessante de sa biografia de Omero est sa sua origine nadale, defattu finas a 6 bìddas e tzitades grecas teniant custa faìna in cuntierra una cun s’atera, e sunu Chio, Smirne e Colofone, Salamina, Atene, Rodi e Argo. Ancòra sa collocatzione istorica abarrat misteriosa, calchidunu pensaìa ca Omero fi bivìdu in su matessi periudu de Esiodo, e finas ca bi fit istada una gara poetica tra sos duos, ma custu contu non tenet raighina alcùna nè fundamentu.
SA CHISTIONE OMERICA
Sa veridade circa s’esistentzia de Omero fit cuntesa recentemente dae su 1600, candu François Hédelin para de Aubignac (1604-1676), Giambattista Vico (1668-1744) e pruschetòtu Friedrich August Wolf aiant incumenzau a proponni custu argumentu a su pubblicu europeu, ma custa cuntierra fit presente dae su tempu de Erodoto, chi non creìa ca s’Odissea e s’Iliade umpare podiant esser ambo iscrittas dae Omero. Cicerone tenìa s’opinione ca Omero non aiat realizzadu sas operas tottas cantas umpare.
Est dignu de lu ammentare inoghe su para de Aubignac, c’ aiat primamente azziàda sa chistione appustis de tantos seculos, e Gian Battista Vico, chi aiat propostu un’ipotèsi tantu valida de essere creditada che realistica ancora como: Omero devvìa essere, sighende custa arrejone, inventadu, e sos poemas epicos imbetzes fruttos de un’antiga traditzione contada dae sos cantadores, dae s’unione de sos capitolos cantados pubblicamente in sas antigas comunidades grecas fiant, in unu primu momentu iscrittos, e a pustis collocados in ordine temporale, formende gai unu poema intreu pro ambo s’Iliade che s’Odissea.
Mare Adriàticu
Su mare Adriàticu o Adriàticu, (in italianu: Mare Adriatico; in serbu e croatu: Jadransko more o Jadran; Јадранско море/Јадран; in islovenu: Jadransko morje; albanesu: Deti Adriatik o Adriatiku; in latinu: Mare Adriaticum), est unu mare de su mare Mediterràneu chi pigat nòmine de sa bidda italiana de Adria. S'Adriàticu cumprendet totu su lutone de mare chi s'agatat a su norti de su canale de Otranto, e ischirriat sa penìsula Italiana de sa penisula Balcanica.
Isciundet Itàlia, Islovènia, Croàtzia, Bòsnia e Erzegòvina, Montenegro e Albania.
Gherra de Afganistàn (1979-1989)
Sa gherra in Afganistàn de su 1979-1989, a bortas inditada fintzas che a gherra sovièticu-afgana, est istada unu cunflitu acontèssidu intre su 24 nadale de su 1979 e su 15 freàrgiu de su 1989 in su territòriu de s'Afganistàn, e chi at bidu contrapostas de unu cantone is fortzas armadas de sa Repùblica Democràtica de Afganistàn (RDA), poderadas dae unu cuntingente mannu de tropas de terra e de àire de s'Unione Soviètica, e de s'àteru agrupamentos vàrios de gherrillieris afganos nodidos in s'imparis che a mujaheddin, apoderados materialmente e finantziariamente dae unu nùmeru mannu de natziones èsteras; sa gherra est cunsiderada parte de sa gherra frida aici comente fintzas sa prima fase de sa prus ampra gherra tzivile afgana.
Su cunflitu aiat tentu cumintzu cun s'invasione de su paisu a banda dae is fortzas de s'Armada Ruja soviètica, intentzionadas a depònnere su presidente de sa RDA Hafizullah Amin pro ddu remplasare cun Babrak Karmal; s'interventu militare de s'URSS aiat provocadu una recrudescenza de sa gherrìllia afghana contra de su regìmene de sa RDA, giai dae tempus isparghinada meda in su paisu: is cumbatentes mujaheddin, partzidos fileras vàrias e partidos intre issos e issos de manera chi pro totu sa durada de su cunflitu no aiant tentu mai una ghia unitària, aiant printzipiadu tando una campagna de gherrìllia longa a dannu de is fortzas sovièticu-afganas, contende subra su fatu de tènnere is pala ammuntadas dae sos armamentos, dae is fruniduras e de s'apòmpiu logìsticu chi ddi fiat dadu (de manera no ufitziale) dae natziones comente Istados Unidos, Pakistàn, Iràn, Aràbia Saudita, Cina e Regnu Unidu.
A pustis de prus de noe annos de gherra, chi aiant provocadu destruiduras mannas meda a Afganistàn comente pèrdidas mannas de vidas tziviles, s'interventu sovièticu in sa gherra aiat tentu acabu cun unu retiru generale de is tropas su 15 freàrgiu de su 1989, a pustis de sa firma de sos acòrdios de Ginevra intre RDA e Pakistàn; is gherras intre mujaheddin e tropas guvernativas aiant sighidu in s'àmbitu de sa gherra tzivile afgana, fintzas a sa ruta de su guvernu de sa RDA in s'abrile de su 1992.
Renzo Rubino
Renzo Rubino (Martina Franca, 1988) est unu cantautore italianu.
Betureddas de tzocu
Su nùmene de betureddas de tzocu si referit a unu carusellu pro parcos de ispassiamentos o festa bandulera, chi podet esser firmu o puru transportàbile a mèdiu de unu càmiu cun remurcu.
Qaem Shahr
Qaem Shahr (in farsi: قائم‌شهر)est su cabulogu e sa tzitade prus manna de su Shahrestān de Qaem Shahr, in sa provìntzia iraniana de Mazandaran. Teniat, in su 2006, populatzione de unos 174.246 bividores.
Betureddas de tzocu
Cunsistit in una pista, de forma cuadrada e retangulare, in ue current medas betureddas, belle semper de duos logos, probidas totu a inghìriu de su cascu de unu paratzocos ispetziale de gomma tosta o àteru materiale adecuadu, chi permitet a sas beturas de s’addobare a pare sena cunseghèntzias negativas nen pro issas, nen pro sos ocupadores. Sa finalidade de sas betureddas de tzocu est a istransire sos tzocos su prus chi si podat, su chi est prus a prestu cumprigadu, dadu chi medas betureddas current in unu tretu limitadu.
Sos primos primos modellos de betureddas de tzocu impreaiant motores a isprosura, chi a segus fiant istados abandonados in favore de unu motore elètrigu, alimentadu peri una retza eletrifigada a màllias astrintas, posta in su pizu de un’anta iscampiadora in sa parte de palas de sa betura. Fitianu sa cunetadura e s’iscunetadura de sa currente apostìvigat su cumintzu e s’agabu de sa currera.
A bandas de su disinnu de sas beturas, chi oe in unos cantos casos reproduit, a lissèntzia de sas firmas automobilencas, argunos modellos famosos de automòbiles, s’assempru e sa cuntzetadura de sas betureddas de tzocu sunt abarrados azomài sena mudados in sas ùrtimas dègadas. A bias, in sas betureddas de tzocu de zeneradura moderna, a sero, s’impreant lughes istroboscòpigas e mùsiga cun ballùmene meda artu trasmìtida a mèdiu de amprasonos mannos, in manera a creare un’ambiente assimizadore a su de sas discutegas.
Sas betureddas de tzocu si diferèntziant in manera essentziale dae sos àteros carusellos de festa bandulera, sende chi si basant in s’interassione dereta intre sos usuàrios e duncas si mudant fitianu in logu de addòviu e agrustamentu.
De acordu cun su tipu e sa fasca de usuàrios a sos cales sunt destinadas, sas betureddas de tzocu si podent distingher in:
The Office (sèrie 2005)
Sa sèrie, prodùida dae sa Deedle-Deas Productions e de sa Reveille Productions in assòtziu cun sa NBC, est andada in deretu in sa NBC dae su 24 martzu 2005 a su 16 maju 2013, pro unu totale de noe istajones e 201 episòdios.
Sa prima istajone de The Office fiat retzida cun crìticas ammisturadas, ma is bator istajones a sighire aiant retzidu alabantzas medas dae is crìticos de televisione, fintzas a èssere postas in is listas de sèries de televisione racumandadas dae crìticos vàrios. SI fiat duncas agiudicada prèmios vàrios, intre is cales unu Peabody Award in su 2006, duos Screen Actors Guild Award, unu Golden Globe pro sa performance de Steve Carell e chimbe Primetime Emmy Awards, inclùidu un'in su 2006 pro sa mègius sèrie comedy.
Pietro Delitala
Pietro Delitala (Bosa, seculu de su XVI - 1613) est istau unu poete sardu, chi si ammentat pro esser istau su primu (e finas s'unicu in epoca chi non siat sa de oje) a iscrivere, in Sardigna, poesias in italianu.
Bida
Fit istau unu militare de s'Istamentu de sos Caballeris de su Parlamentu de su Regnu de Sardigna, assumancu finas a su 1573. Su babbu Nicolò fit podestà de Bosa in su 1556, mentras chi mama sua, sa nobile Sibilla Dessena, la ammentat su poete Antoni Lo Frasso in su libru suo Los Diez Libros de Fortuna d'Amor de su 1575.
Su Delitala in su 1572 fit postu a presone, chin tottu probabilidade pro disamistade, ma una cummissione parlamentare de su viceré Conte d'Elda in su 1573 lu aìat fattu assòrbere. In su 1583 su frade Agostino Angelo accudìat a su Parlamentu Generale pro lu rappresentare, ma in su 1589 fit torra a presone, custa borta in sutta de s'Incuisitzione chi li aìat postu un'ammenda de 5.600 francos. Che fit essìu dae presone in su 1590 gràssias a s'amicu (e consultore de su Sant'Uffitziu) Giovanni Francesco Fara.
Essìu dae presone, in su 1593 lu aìan ja cunvocau e custa borta ch'aìat postu a lu rappresentare Ramon de Cetrilla. S'aìat cojubau in su 1595 e aìat fattu 5 fizos: Agostino Angelo, Giovanni Geronimo, Pietro, Diego e Francesco. In su 1606 su viceré lu aìat premiau ca aìat sarbau sa tzitade sua de Bosa dae s'undadura de su Temu, su ribu chi b'est in mesu.
Aìat iscrittu unu libreddu de cantones chin su titulu de "Rime Diverse" prubicau dae s'editore casteddaju Galcerino in su 1596. In su beranu e istìu de su 1594 fit che istranzu in Genova chin s'amicu de su marchesu Ambrogio Spinola e poi in Mondovì, a chìrriu de su santuariu de Vicoforte in pilligrinàzu. In sas Rimas suas, descrivet custu pilligrinazu, ma finas unu miraculu chi bi dìat àer dèpiu in su mese de Nadale de su matessi annu, cando su capitanu de su nabìlliu genovesu Pàtron Natteri aìat sarbau dae s'undadura de su Temu unu signore de Codronzànos, chi si tentabat sa sorte attraessànde su ribu chin su caddu suo. Sa poetica si depet bìere in su cuntestu de su filone petrarchista italianu de su Chimbichèntos, chin influentzias de Torquato Tasso, ma finas de atteros poetes sardos che Gerolamo Araolla, Gavino Sugner e atteros pacos chi aìan isseperàu de iscrivere in italianu, ind un'isula chi fit tando meda ispanitzada.
Donnu Cesare Bisognin
Donnu Cesare Bisognin (Turinu, 6 làmpadas 1956 - 28 abrile 1976)   est istadu unu satzerdotu italianu, chi aiat retzidu s’òrdine a sos 19 annos ebia, in bista de sa maladia insanàbile chi l’aiat còrfidu e de sa bogadura sua forte.
Biografia
Fiat nàschidu in Turinu in una famìlia meda devota, e zai a sos 14 annos, a s’agabu de s’iscola obrigatòria, aiat detzìdidu de devenner satzerdotu. In su santugaìne de 1.970, fiat intradu a su Seminàriu Minore, sighende in intro suo sos istùdios mastrales. A bias de s’agabu de sas bagàntzias istiales de 1.974, chi fiat barighende in Celana (Bèrgamu), sa bidda nadia de mama sua, aiat cumintzadu a istare male, serende unu dolore forte in su ghenugru mancu, chi non tzelaiat nostamis de sos cuidados. Unu mese prus a tardu, aiat cumintzadu sos istùdios teolòzigos inche su Seminàriu Mazore, e posteriormente si fiat sutapostu a unos cantos averiguamentos, chi sa corrimposta non li dassaiat isperos: fiat afetu dae un’osteosargoma malinnu in su cossale mancu. In su 1.975 si fiat sutapostu a diferentes terapias, finas meda imbasivas e dolorosas. In su matessi tempus, fiat istadu pellegrinu in Roma e in Lourdes pro s’Annu Santu, bardende su cuntatu cun su Seminàriu. S’archipìscamu de Turinu, Michele Pellegrino su cardinale, aiat cumpresu chi Cesare deviat esser ordinadu satzerdotu e aiat logradu sa dispensadura ispetziale dae Paulu Vi su paba pro s’edade sua zòvana. Fiat istadu Pellegrinu etotu su chi l’aiat acordadu s’òrdine in domo sua sa domìniga 4 de abrile de 1.976: in sas duas dies anterioras, Cesare aiat logradu sos ministèrios e sa diaconia. In sas dies sighidoras, cun s’azudu de donnu Pino s’amigu suo, aiat ufissiadu deghessete missas, chi dòighi in domo e chimbe in s’ispidale, a ue l’aiant internadu torra pro neghe de s’agravamentu de sas cundissiones suas. Su 26 de abrile donnu Cesare, cumprendende chi s’acurtziaiat s’agabu, aiat pedidu de esser batidu de nou a domo sua, in ue fiat mortu duas dies a pustis, a sos 19 annos. A su funerale suo aiant leadu parte prus de chimbighentas pessones, mescamente zòvanos. Donnu Cesare discansat in su campusantu monumentale de Turinu.
Ghilingione
Su ghilingione est su hi abbarrada handho veni molìu su tridihu. Est trohiu a un'ala dae s'harina.
Rafael Orozco Maestre
Rafael José Orozco Maestre (Becerril, 24 de martzu 1954 – Barranquilla, 11 de làmpadas 1992) pro totus Rafael Orozco Maestre o Binomio de Oro, est istadu unu cantante colombianu.
Etnotzìdiu
Cun etnotzìdiu si faghet relatu a s'isperdimentu de culturas natzionales che cumponente de unu genotzìdiu.
Averguende s'istòria acadèmica e legale de s'usu de su trèmene genotzìdiu e etnotzìdiu, Bartolomé Clavero ddas differèntziat afirmende ca "Su genotzìdiu ochit gente mentras ca s'etnotzìdiu ochit culturas sotziales peri bochidura de is sìngulos indivìduos". In annatu, "sende chi su genotzìdiu culturale podet èssere petzi sa dimensione culturale de genotzìdiu", sa bidea de etnotzìdiu andat prus a in antis de sa bidea de "genotzìdiu culturale", ca pro ite est parte de unu protzessu de genotzìdiu prus ampru.
Sende chi cuntzetos comente genotzìdiu culturale e etnotzìdiu sunt istados usados in cuntestos diferentes, s'antropologia de genotzìdiu esàminat is inclusiones e esclusiones issoro in sa lege e in is polìticas.
Limba islovena
S'islovenu (slovenski jezik; slovenščina, de non cunfùndere cun slovenčina, faeddu chi ìnditat su nadiu de Islovàchia) est una limba chi apartenit a su grupu de is limbas islavas meridionales.
Est limba mama pro unos 1,8 milliones de pessones e faeddadu de unons 2,5 milliones, chi bivent pro sa majoria in Islovènia in ue est limba uffitziale.
Àteros istados in ue est limba de minoriu sunt Itàlia (in Friuli-Venetzia Giulia), Austria (in Carìntzia e Istìria), Croàtzia (in Ìstria) e Ungheria (in provìntzia de Vas).
S'islovenu est una de is 24 limbas uffitziales de s'Unione Europea.
Le ombre del passato
Le ombre del passato (in sardu:Sas umbras de su tempus coladu) est unu romanzu grogu-nieddu-rosadu de Pier Luigi Cantarelli s'iscritore parmesu, editadu in su 2013 dae sa domo de imprenta “Zona” de Aretzu.
Inredu
Alessandro Guidorossi, unu cummessàriu de polima ispertu de Parma, iscòberit a pustis de annos de istima chi muzere sua Cristina l'est trampende. S'esistèntzia sua tràculat, sas tzertesas s'isfrìghinant e su dolore si faghet una maladia sufogadora chi l'anìchilat.
Intre tantu, sa bidda est disestrada dae una filera de crìmines de biolèntzia mai intesa, perpetrados cun un'ermu inavesale dae su cale, a mèdiu de unu dispositivu a mollas, nche tzucant otu lepas afiladas chi pròvocant morte iscutale isfigurende sa cara de sas bìtimas.
Sos mortorzos tenent una caraterìstiga comuna: sos mortos pertenent a su pessonale mèdigu e paramèdigu de sa crìniga sichiàtriga de s'ispidale de Parma.
Su chestore, mancari siat istadu postu a su cunnoschimentu de sas cundissiones sicolòzigas difìziles in ue s'agatat su cummessàriu, at a insister pro chi siat isse su ch'inchertet, cunfiadore in sas capatzidades imbestigativas suas.
A su cumintzu, Alessandro at a realizare sas imbestigaduras disganadamente, peroe cando s'intreat de s'imboligamentu de muzere sua in s'acontèssida, at a agatare torra s'istìmulu netzessàriu pro afrontare cun determinadura inimigos pertiassos chi zughent torra a unu tempus coladu misteriosu prenu de memòrias drammàtigas.
Platone
Platone (in gregu antigu: Πλάτων, Pláton) (Atene, 428/427 a. C.- Atene, 348/347 a. C.) est istadu unu filòsofu e matematicu de sa Greghia Antiga. Sas bideas suas an influentzadu s'istòria intelletuale de s' Occidente pro pius de dua miza annos. Est istadu alunnu de Socrate e mastru de Aristotele.
Platone at iscritu 36 dialogos a propòsitu de varios temas.
Wireless Application Protocol
Wireless Application Protocol (WAP, protocollu de aplicatzioni chena filus) est unu standard tènnicu po s'acessu a informatzionis apitzus de arretzas chena filus mòbilis. Po navigai in su web impreendi custu standard serbit unu navigadori WAP, chi podit essi postu a disponimentu de is produtoris de dispositivus mòbilis. Su primu dispositivu cun unu programa de custu tipu est stètiu su telefoneddu Nokia 7110, de su 1999.
S'utilidadi de WAP s'est minimada cun s'introdutzionis de arretzas prus lestas, schermus prus mannus a coloris e s'impreu de navigadoris Web chi impreant su pròpiu standard de is elaboradoris.
In generali, is costus artus de impreu po is impitadoris, sa pagu comodidadi de navigai in Internet cun schermus piticus e monocromàticus e sa dificultadi de posta in òpera po frunidoris de servìtziu e cuntènnius, nd'ant fatu unu standard pagu arrennèsciu.