cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Francisco Franco
Franco aiat autorizadu una sèrie de atos violentos de motivatzione polìtica, intre chi campos de cuntzentramentu, traballos fortzados e degòllios, massimamente contra inimigos polìticos e ideològicos,    causende unu nùmeru de mortos istimadu intre 200.000 e 400.000,  segundu comente si cunsìderant is càusas morte acontèssidas in is campos diferentes. S'Ispagna suta Franco aiat mantentu una polìtica ufitziale de neutralidade durante sa Segunda Gherra Mundiale, cun s'etzetzione de sa Divisione Asula chi aiat cumbàtidu a costadu de sa Germània contra s'Unione Soviètica. Dae sos annos '50, sa natura de su regìmene fiat mudada dae una forma istrema de ditadura a unu sistema autoritàriu semi-pluralista. Durante sa Gherra Frida Franco fiat abbaidadu che una de is figuras prus anti-comunistas de su munsu; cunsighentemente su regìmene suo fiat aprovadu dae sos Istados Unidos, ddi fiat propostu de si unire a sa Natziones Unidas e a sa NATO. Dae sos annos '60 s'Ispagna aiat agatadu una addelentadura econòmica progressiva e carchi imbonidas democràticas.
Marlene Dietrich
In sos annos 1920 in Berlino, aiat recitadu in sos teatros e in su cinema muto. Aiat raggiuntu su famu internatzionale cun sa parte de Lola-Lola in Der blaue Engel (S'anghelu azzurru), direttu dae Josef von Sternberg, e dae cui aiat appidu su primu cuntrattu cun sa Paramount Pictures in soa USA. In Hollywood aiat giradu films comente Shanghai Express e Desire chi l'aiana resa una star e s'attrice pius pagada de tando. Dietrich fit diventada tzitadine de sos US in su 1939.
TV Tropes
TV Tropes and Idioms est unu zassu in linia, a tipu wiki, chi pigat in analisi tottus sos elementos chi torran semper in dontzi produtzione comente film, fumetos, videojogos, webcomics e atteros traballos de custa zenia. Su zassu si podet agattare in prus limbas e est pro unu publicu internatzionale, ma sa prus parte de sas paginas est in inglesu. Fundadu in su 2004 cun sa punna de trattare petzi de filmografia, su zassu est bennidu semper prus mannu e, como, tenet atteru puru.
Cuntennidu
Su zassu est ammanizadu pro tenner paginas, chi sun dedicadas a sos elementos chi sun in intro de cada traballu creativu; si poden agattare, peròe, peri atteras cosas chi sun caratteristicas de su mundu fandom, comente sa tipica faeddada in suspu.
Sos articulos sun iscrittos ind unu limbazu chi non sonat formale meda, dende a s'ispissu immagines, aggantzos a YouTube e Wikipedia (nada the other Wiki, s'attera Wiki), slang e atteras ispressiones chi podimus atzappare in s'allega de cada die.
Eugenio Tavolara
Eugenio Tavolara (Tàtari, 1901 – Tàtari, 1963) est istadu un'iscultore, tzeramista, illustradore e designer sardu.
TV Tropes
Cuntennidu
Sas paginas si ponen in categorias, comente in Wikipedia, ma sas categorias in ie si naran "serias" e sun fattas a bella posta pro permitter una chirca orizontale pro mediu de buttones, chi serbin pro si mover a innantis e in segus tra sos artigulos de sa matessi seria. In prus, sas serias si poden ammanizare pro su tema trattadu: pro esempiu, si podet chircare pro unu tzertu mediu (liberos, fumetos, videojogos, e gai sighende), zenere (gherra, amore, risa, horror, etz.) o tipu de elementu figuradu (deus ex machina, istereotipos...).
Sa wiki no est formale pro nudda, non petzi pro comente si presentat ma fintzas pro comente funtzionat: si permittit, antzis est pretzisu a lu fagher, de iscrier artigulos a pizu de argumentos chi pagu si connoschen e chi in Wikipedia si dian cunsiderare comente pagu appropriados. Faghet puru a insertare cunsideros personales: difattis no est cosa rara a bi atzappare, ind unu puntu chi unu at iscrittu, un'atteru parrere chi ponet in duda s'argumentu de su primu in chistione. Un'attera cosa ca Tv Tropes si assimizat a unu forum, est sa presentzia de buttones pro cuare sos elementos de istoria (spoiler) a chie no nde cheret legher. Comente chi tottu custu non bastaret, bi at peri unu forum pro arresonare liberamente.
Eugenio Tavolara
Biografia
S'òpera sua si notat mescamente pro sos ligàmenes cun s'artesania traditzionale sarda e sas artes aplicadas in gènere. Difatis s'at ispiradu a sos temas de sas decoraduras traditzionales e at propostu produtziones artisanales, creende issu matessi sos disinnos originales. Pro custa resone sa tzitade de Tàtari l'at intituladu su padiglione pro s'artesania costruidu pro s'Istitutu sardu organizatzione traballu artigianale (ISOLA) progetadu dae s'architetu Ubaldo Badas. S'ISOLA est istadu istituidu dae sa Regione Autònoma de sa Sardigna in su 1957 e sa diretzione de s'ente est istada afidada a Eugenio Tavolara e a Ubaldo Badas. Tavolara s'at dedicadu cun dedizione assoluta e sos resurtados no ant tardadu a arribbare. Su matessi annu s'ISOLA at pigadu parte a sa Triennale de Milanu e est istada premiada cun sa medàllia de oro. In su 1958, semper cun sa punna de propònnere sos traballos de artisania traditzionale in su mercadu cuntemporàneu, ammaniat una mustra cun su tìtulu L'artigianato sardo nella casa moderna (S'artesania sarda in sa domo moderna) e sa rivista istadunidensa Home at dedicadu unu nùmeru a s'artesania sarda.
TV Tropes
Cuntennidu
Su zassu non si basat a pizu de su software MediaWiki, a differentzia de atteros progetos comente Encyclopedia Dramatic o Uncyclopedia.
Poltergeist
Unu Poltergeist (dae su tedescu poltern, fàghere burdellu, e Geist, pantuma) est unu fenòmenu ispantosu o paranormale chi pigat in contu cale si siat fatu pertzetìbile, de natura violenta e diferente a is leges fìsicas, produidu dae un'entidade o energia non reconnota.
Segundu unos cantos custos fatos sunt de atribuire a fenòmenos fìsicos proados comente s'eletritzidade istàtica, is campos eletromagnèticos, s'àera ionizada, is infrasonos o sos ultrasonos. Tambene diant pòdere derivare de simpres allutzinaduras causadas dae atoscamentu de monòssidu de carbòniu.
Custos fenòmenos sunt reportados dae printzìpios de s'umanidade, in sa majoria de is culturas e paisos, e est tando, cun s'era tecnològica, chi sunt registrados in imàgine, vìdeu o àudio. S'esistèntzia de custos fenòmenos, mai averguada, fiat ipotizada giai in tempos de is Romanos e si nde faghet ammentu in documentos de su Mesuevu in Germània, Galles e Cina.
Columbia (Missouri)
Columbia est una tzitade de unos 100.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa Contea de Boone, Missouri.
Sa tzitade tenet s'universidade de Missouri-Columbia, fundada in su 1839 est istada sa prima univesidade pùbrica de s'istadu in die de oe est sa prus manna de su Missouri.
1876
S'annu 1814 (MDCCCLXXVI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu sàpadu segundu su calendàriu gregorianu.
Komboloi
Su Komboloi o koboloi (in gregu Κομπολόι) est unu oggettu chi faghet parte de sa cultura grega moderna, usadu comente antistress e su pius pro passare s'ora. Komboloi finas si parede unu rosariu non ada nudda a ite faghere cun sa religione. Est unu istrumentu pro si rilassare, in dies de oe est usadu puru pro si lassare su visciu de fumare.
Etimologia
Sa peraula in gregu modernu κομπολόι nde derivat dae su gregu medievale κομβολόγιον < κόμβος "nodu" + -λόγιο "colletzione".
Viandar de la Vera
Viandar de sa Vera est una comuna ispagnola de 285 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de s'Estremadura.
Tribogna
Tribógna (Tribéugna in limba ligure) est unu comune isparsu italianu de 628 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Ricciotti Greatti
Ricciotti Greatti (Basiliano (Ùdine), 13 de santugaìne de 1939) est unu fubaleri italianu antigu, in sa posissione de mesucampista.
Carrera
Crèschidu in su Spilimbergo, s'istrenat in sa Sèrie A cun sa camiseta de sa Frorentziana su 10 de santugaìne de 1.958 in s'addòviu disputadu in Triestu contra a sa Triestesa e bintu dae sos tanados pro 3-1. In s'istajone posteriore, zogat in su Palermu, in ue totalizat 16 presèntzias marchende bator golos. Posteriormente colat a sa Rezana, in ue abarrat tres istajones. Crompit a su Casteddu pro 32 milliones de francos betzos in s'istassione 1.963-1.964 e b'at a abarrare finas a s'agabu de sa carrera, logrende s'iscudete in su 1.969-1.970.
At realizadu in totu sas istajones de profissionale, francu in s'ùrtima, addaghi aiat zogadu 10 partidas. Aiat marcadu grobarmente 54 puntos in sa carrera sua de profissionale.
Ludwig (mortores seriales)
Marco Furlan (Pàdua, 16 ghennarzu 1960) e Wolfgang Abel (Düsseldorf, 25 de martzu de 1959) sunt duos mortores seriales chi aiant cumìtidu mortorzos in su nordu-estu de s'Itàlia continentale, in Alemània e in Olanda intre su 25 de austu de 1977 e su 7 de ghennarzu de 1984, rebindighende sos crìmines issoro cun boladoreddos nounatzistas sinzados cun su marcu Ludwig.
Caraterìsticas de sos mortores
S'aspetu chi aiat còrfidu de prus s'opinione pùbriga a s'ora de su detenimentu de sos membros de su grupu “Ludwig” fiat istada s'orìzine sotziale de Furlan e Abel, fizos de sa burghesia arta de Berona e aproghilados dae su bighinadu de Borgo Trento, unu de sos prus prestizosos de sa tzitade.
Marcu Furlan fiat fizu de su deretore de su tzentru de uscrados de s'Ispidale Tzivile Mazore de Berona – sintomàtigu est su fatu chi meda de sas bìtimas de “Ludwig” fiant istadas brusiadas bias – e, a s'ora de su detenimentu, fiat a probe de s'indutorare in matèrias fìsigas inche s'Universidade de Pàdua.
Wolfgang Abel fiat fizu de unu cussizeri delegadu de una cumpanzia de asseguràntzias alemanna e istaiat in Negrar, una bidda de su de Berona, peroe in su tempus coladu aiat bìvidu in Mònagu de Bavària puru. Aiat logradu unu diproma de dutore in matèrias matemàrigas cun notas màssimas e traballaiat cun babu suo in sa matessi cumpanzia de asseguràntzias.
Live in New York City
Live in New York City est unu album live de su cantante chitarrista e composidore inglesu John Lennon, registradu in su 1972 e pubblicadu in su 1986. Totas cantzones fiant de John Lennon si no est specificadu diversamente.
Ludwig (mortores seriales)
Caraterìsticas de sos mortores
Ambos formaiant parte de unu grupu chi, a sos tempos, teniant s'avesu de s'addoviare in sa pratza Vittorio Veneto de Borgo Trento. Cumpartziant s'idea de innetare su mundu dae disamparados, omossessuales, drogudependidores, preìderos cun s'ùniga curpa de aer cumìtidu pecados in sa zoventura, gasi etotu che dae discutegas e tzines a lughes rujas.
Sos mortorzos
Su primu mortorzu realizadu dae sos duos remontat a su 25 de austu de 1977, addaghi Guerrino Spinello su senadomo fiat istadu brusiadu in sa Fiat 126 sua in Berona.
Su 17 de nadale de 1978, prus de un'annu a pustis de su primu mortorzu, fiat istadu ochìidu Luciano Stefanato su camareri, un'omosessuale, assassinadu cun prus de 30 istocadas e agatadu cun sas duas atzas galu infertas in s'ischina, in Pàdua. Belle un'annu prus a tardu, in Benètzia, fiat istadu ochìidu cun unas trinta istocadas Claudio Costa, unu drogudependidore de 22 annos.
Posteriormente, sa croba de mortores seriales aiat ochìidu in su 1980 a Alice Maria Baretta sa prostituta antiga cun corfos de istrale e marteddu. Su 25 de santandria de su matessi annu, ambos aiant rebindigadu pro sa prima bia cussos crìmines cun su nùmene de Ludwig, imbiende una lìtera a “Il Gazzettino” de Berona. Fiant istados finas acusados de aer postu fogu, su 25 de maju de 1.981, a sa turrighedda de Porta San Giorgio in Berona, un'istrutura minore abandonada chi faghiat parte de sas fortifigaduras austrìagas bezas, devènnida un'istranzadorzu de iscaminados e senadomo. In sa pira fiat mortu Luca Martinotti su deghesetarzu, chi fiat barighende sa note in ie cun un'àteru amigu, abarradu fertu in manera grae. Pro custu crìmine fiant istados assòrvidos. Resurtat sa lìtera de rebindigadura de su fogu a “La Repubblica”.
Su 20 de triulas de 1982, aiant ochìidu padre Gabriele Pigato e padre Gabriele Lovato, ambos monzos de setanta annos de su Santuàriu de Nostra Sennora de Monte Berico in Bissèntzia. Sos duos monzos fiant passizende in via Cialdini (una carrera chi òrizat sos muros de sa domo zeneralìtzia), addaghi fiant istados assartados a corfos de marteddu dae ambos zòvanos. Padre Gabriele fiat mortu deretu, cando chi padre Giuseppe fiat abarradu anguniende in su solu; l'aiant trasportadu a s'ispidale San Bortolo, peroe onzi tentativu de lu sarvare fiat istadu inùtile. Su 26 de frearzu de 1983, aiant ochìidu in Trentu donnu Armando Bison su satzerdote, chi fiat istadu agatadu cun unu puntaboru infertu in sa carrotza, cun unu santucristu apicadu.
Su 1 de martzu de 1983, aiant postu fogu a su tzine a lughe rujas Eros de Milanu, in ue fiant mortas ses pessones e trintaduas fiant arreadas fertas. Una de sas bìtimas mortales, Livio Ceresoli de 46 annos, fiat unu meigu chi non s'agataiat in su tzine e chi bi fiat intradu pro azutoriare, abarrende leadu in petus dae sas framas: aiat retzidu sa medalla de oro a sa memòria pro sa balentia tzivile. Sos duos aiant fatu torra sas faìnas issoro su 17 de cabudanni de 1983, causende 13 mortos in sa pira de su crube sessuale “Casa Rossa” de Amesterdamu.
S'8 de ghennarzu de 1984, aiant tragadu unu fogu a discutega “Liverpool” de Mònagu; in sa pira fiat morta una pessone (una camarera de orìzine italiana chi traballaiat in s'istabilimentu) e àteras sete fiant abarradas fertas; in su boladoreddu de rebindigadura fiat iscritu “In su Liverpool non si coddat prus!”.
Urtimu atacu e cassa
Su 4 de martzu de 1984, ambos si nche fiant zutu a sa discutega Melamara de Castiglione delle Stiviere in su de Màntua, in ue s'agataiant batorchentos piseddos, su prus caratzados pro sa festa de carrasegare. In unu mamentu de cunfusione, unu de sos duos, disfrassadu a Pierrot, aiat fatu intrare s'àteru a sa discutega, abrende-li un'essida de seguràntzia. Fiant penetrados a s'istabilimentu batende duas bussas chi cunteniant duas canistras de benzina. Mesucuados in unu cuzone iscuru, aiant cumintzadu a betare benzina a sa mocheta e l'aiant impiradu, sena tenner in contu chi sos istabilimentos pùbrigos si fiant dèvidu probider de rebestimentos in materiales contrafogos, a pustis de sa pira de su tzine Statuto, acontèssida in Turinu in su frearzu de su 1983.
Pro custa resone, sa mocheta aiat leadu fogu in manera istremamente lenta, dende a un'incarrigadu de sa seguràntzia su tempus de intervenner. Addaghi si fiant bidos iscobertos, sos duos aiant proadu a atacare su bogadore pro poder leare sa fua, peroe aiant agabadu pro tenner su peus e fiant istados intregados a sa polima, chi los aiat sarvadu dae su tentativu de lintzamentu dae bandas de sos borrochianos de sa discutega. Ludwig aiat duncas cuncruìdu s'istela sua de morte dassende-si in palas 28 mortos e 39 fertos.
Acontessidas giuditziàrias
Abel fiat istadu sutapostu a unu peritamentu sichiàtrigu, dimandadu finas dae sos defendidores de Furlan, Piero Longo e Niccolò Ghedini. Furlan si negaiat a si sutaponner a sos cullòchios. Balloni e Reggiani sos ispetzialistas aiant atrogadu chi Abel teniat una capatzidade lmitada de produer resonamentos in tempus de sos mortorzos, in prus de custu aiant rapresentadu chi Abel fiat crèschidu sena sos atentos afetivos chi permitint de fraigare una pessonalidade sana. Su peritamentu fiat istadu meda cuntierradu.
Su 10 de frearzu de 1987, ambos fiant istados cundennados a trinta annos de presone, cando chi s'abogadu zenerale aiat dimandadu sa presonia perpetuada pro sos duos; in prus de custu, fiat istadu recunnotu a ambos unu defetu mentale partiale.
Bogadura de presone
Su 18 de abrile de 2008, aiant ispainadu sa noa de sa detzisura de su Tribunale de bizilàntzia de Milanu de cunfiare a Marco Furlan in proa a sos servìtzios sotziales. Furlan, peri su legalista suo, Corrado Limentani s'abogadu milanesu, aiat pèdidu de poder dassare su penadorzu a de die pro bi torrare a de note e in sos agabos de chida. Belle gasi, s'organismu zudissiàriu aiat detzìdidu de non li cuntzeder su rezìmene abertu, si nono prus a prestu su cunfiamentu a sos servìtzios sotziales, tenende in contu su cumportamentu bonu de su mortore seriale e s'agabu de pena oramài crompidore, prebidu pro su cumintzu de su 2009.
Sa noa narada aiat trubadu bastante surpresa e disaproamentu in s'opinione pùbriga, e numerosas protestas in custu contu nche fiant cròmpidas a diàrios e chidàrios. Su 24 de abrile de 2008, Furlan at logradu su de duos dipromas suos de dutore, summa cun laude, in inzineria informàtiga. Su 12 de santandria de 2010, a Furlan l'aiant alliberadu in fatu de su cumportamentu suo positivu in tempus de sa liberdade bizilada.
1821
S'annu 1821 (MDCCCXXI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu lunis segundu su calendàriu gregorianu.
Praneta
Unu praneta (de su Gregu antigu Aστήρ πλανήτης (astēr planētēs), o πλάνης Aστήρ (plánēs astēr), "istedda chi passillat") est unu corpu astronòmicu chi òrbitat a giru de un'istedda (ma chi non produsat energia po mesu de fusioni nucleari, ossiat non est issu etotu un'istedda), sa cali massa siat sufitzienti a ddi donai una forma sferoidali e sa cali fascia orbitali non tengat perunu corpu de mannesa cunfrontàbili o magiori. Is pranetas de su Sistema Solari funt (in ordini de su prus bixinu a su Soli): Mercuriu, Venere, sa Terra, Marte, Jove, Saturnu, Uranu e Nettunu. Su praneta nanu Plutoni fiat su de noi pranetas de su Sistema Solari ma su 24 de Austu 2006 s'Unioni astronomica internatzionali dd'at bogau dae sa categoria di praneta po ddu ponni in sa categoria de is pranetas nanus. A foras de su Sistema Solari ci funt medas pranetas extrasolaris e donnia dì si ndi funt scoberendi medas atrus.
Ignatziu dae Làconi
Ignatziu dae Laconi (Làcuni, 17 de nadale in su 1701 - Casteddu. Santu. De familia pobera. A vinti annos intrat tra sos Padres Caputzinos in Casteddu. Po tantos annos faghet su padre pedidore in diversas biddas e in Casteddu dende esempiu de umiltade manna. Sa tumba sua, in sa creja de fra Ignatziu, in Casteddu, est meta de pellegrinagios dae ogni parte de s'Isola.
S'abasatu de Oklahoma City
S'abasatu de Oklahoma City fiat istadu un'atentadu terrorista contra a su Fraigu Federale “Alfred P. Murrah” in su tzentru de sa tzitade amerigana de Oklahoma City, cumìtidu su 19 de abrile de 1995. Fiat abarradu s'atentadu terrorista prus destrutivu in su territòriu de sos Istados Aunidos finas a sos atentados de s'organizadura terrorista isràmiga de “Al-Qayda” de s'11 de cabudanni de 2001, ses annos prus a tardu. S'atentadu a bomba aiat causadu 168 mortos e prus de 680 fertos. S'isprosura aiat destruìdu o dannadu 324 fraigos in intro de unu ràdiu de 16 leadas, aiat destruìdu 86 beturas e aiat arrogadu cristallos in 258 fraigos probianos, provochende dannos pro a inghìriu de 652 milliones de dòllaros. A pustis de s'arrepentamentu de sa bomba, bi fiant istadas operaduras intensivas de azutòriu dae bandas de azentzias logales, istadales, federales e de su mundu intreu, e donamentos cussideràbiles nche fiant cròmpidos dae totu su paìsu. Sa FEMA, est a narrer sa Proteghidura Tzivile istadunidesa, aiat ativadu ùndighi de sos grupos suos de interventu de azutòriu e busca, chi cunsistiant in 665 azutoriadores chi aiant assìstidu in sas tareas de azutòriu e recuperadura.
In intro de 90 minutos dae s'isprosura, Timothy McVeigh fiat istadu arressadu dae Charlie Hanger s'azente de sa polima de s'Istadu de s'Oklahoma pro ghia sena tella e fiat istadu detènnidu pro su possedimentu illegale de un'arma. Sas proas collidas in tempus de sas imbestigaduras aiant relassionadu luego a McVeigh e a Terry Nichols a s'atentadu. Nichols puru fiat istadu detènnidu, e ambos fiant istados acusados in su tretu de pagas dies. Posteriormente, Michael e Lori Fortier fiant istados identifigados comente sodales. McVeigh, simpatizadore de un'organizadura amerigana de dereta istrema e beteranu de sa prima Gherra de su Gurfu, aiat fatu detonare unu càmiu nolitadu Ryder prenu de isprosivu aparcadu in cara de su fraigu. Su cumpanzu cospiradore de McVeigh, Terry Nichols, aiat assìstidu in s'amaniadura de s'inzinnu. Motivadu dae s'òdiu suo chirru a su gubernu federale e amargadu dae su chi pro isse fiat istada una zestione mala de s'arrocu de Waco de 1993 e de s'intzidente de Ruby Ridge de 1992, McVeigh aiat fatu in manera chi sa die de s'atentadu torraret a pare cun su de duos annales de s'isparatòriu mortìferu chi aiat postu agabu a s'arrocu de Waco.
S'incherta ufissiale, cunnota comente “OKBOMB”, fiat istada s'imbestigadura penale prus manna in s'istòria amerigana. Azentes de s'FBI aiant realizadu 28.000 pòrrogos, acumassende prus de tres tonnelladas de proas e collende milli milliones de informaduras. Sos bomberis fiant istados protzessados e cundennados in su 1997. A McVeigh l'aiant zustissiadu peri inzetura letale s'11 de làmpadas de 2001, cando chi Nichols fiat istadu cundennadu a sa perpetuada. Michael e Lori Fortier aiant testimonzadu contra a McVeigh e Nichols; a Michael l'aiant cundennadu a 12 annos de presonia pro no aer avèrtidu su gubernu de sos IAA, cando chi Lori aiat retzidu s'immunidade dae su protzessamentu a tràmunu de sa testimonia sua.
Comente cusseghèntzia de s'atentadu, su gubernu ameriganu aiat introduìdu una leze prus severa contraterrorismu in su 1996, pro aumentare sa proteghidura a inghìriu de sos fraigos federales e prebenner atentados terroristas benidores in sa manera narada. Su 19 de abrile de 2000, su Memoriale Nassionale de Oklahoma Cityu fiat istadu dedigadu in su logu de su Fraigu Federale “Murrah”, pro amentare sas bìtimas de s'atentadu. Tzeremònias annuales cummemorativas s'isvilupant a sa matessi ora de sa die in ue si fiat dada s'isprosura.
Lewis Henry Morgan
Lewis Henry Morgan  (Totussantus 21, 1818 – Nadali 17, 1881) est stetiu una figura de importu mannu po s'antropologia americana. Famosus funt is triballus suus chi pertocant su tema de sa parentalla e de sa strutura sotzialli. Meda connotas funt puru is teorias suas de s'evolutzioni sotzialli e s'etnografia de is Irochesus. Est cunsiderau unu de is fundadoris de s'antropologia moderna.
Biografia
Nasciu a Aurora (citadi de sa contea de Cayuga, Noa York). At studiau in s'Academia Cayuga e a su College Union, e in custa urtima iscolla s'est laureau commenti abogau. A pustis de sa laurea aciapat triballu commenti consilleri legalli de una sotziedadi ferroviaria. Est intrau puru in politica, iscriendi•si a su Partidu Republicanu; in sa carriera politica sua est stetiu eligiu (elezidu) deputau e senadori.
Sa cica (chirca) antropologica
Sfrutendi su fatu ca me is terras de s'istadu de Noa York ddui fiant medas tribù indianas, issu at tentu in primis sa possibilidadi de ddas studiai de acanta visitendi•ddas onnia borta chi bolliat, e in secundis at tentu sa possibilidadi de partecipai a sa vida insoru guadangendi•si s'amistàntzia puru: sa tribù de is indianus Seneca, de sa calli fadiat parti Ely Parker, ddu aiat adotau cun su nommini de "Taydawahguh", "cuddu chi si ndi istat in mesu", est a nai, cuddu chi fait de paraimpiu tra is indianus e is biancus, cuddu chi ascurtat is duas partis in cuntrastu.
Sa Lega de is Irochesus
Su primmu triballu de importu mannu de Morgan est Sa Lega de is Irochesus (The League of the Ho-de'-no-saunee, or Iroquis), pubricau in su 1851. In su libru Morgan giait una descritzioni de s'organizadura sotziupolitica de is sesi natzionis de sa federatzioni irochesa. In Sa Lega de is Irochesus s'agatant is primas osservatzionis a susu de is sistemas indianus de parentalla; visitendi•ddus si fut acatàu de commenti is irochesus teniant una manera de tzerriai is parentis insoru, diversa de sa chi teniant is "populus civilizaus": unu Ommini, egu, (mascu o femmina chi fut), tzerriat su fradi de su babbu, "babbu", intamas de ddu tzerriai tziu commenti fadeus nosu, e sa sorri de sa mamma dda tzerriat mamma atotu, intamas de dda tzerriai tzia commenti seus acostumaus nosu. Is fillus de su fradi de su babbu e is chi teniat sa sorri de sa mamma si tzerriant "fradis" s'unu cun s'atru, e no "fradibis" commenti de nosu iat a essiri normalli fai.
A onnia modu, a su printzipiu Morgan at lassau de una parti custa chistioni e no s'est incuràu de is carateristicas de su sistèma de sa parentalla irochesa, de commenti custa funtzionaiat, ma at arraxonau a susu de commenti custu sistema at cun su tempus criau e cunditzionau s'unidadi politica de is sesi natzionis.
Morgan aiat cumprendiu ca onnia natzioni teniat acapius cun is atras gratzias a una arretza manna de raportus de parentalla. Onnia natzioni fiat pretzia in unu certu numeru de tribù (oi iat a essiri mellus a ddi nai clan), e onnia tribù teniat unu nommini de arimai (animali). Tribù cun su propiu nommini s'agatant in meda natzionis e is chi ndi fadiant parti, mancai fessint stetius de natzionis diversas, s'intendiant originarius de su propiu antigu babai e duncas s'intendiant fradis a intru de issus atotu. Totus is chi fadiant parti de sa tribù de su lubu, po si nai, mancai fessint de sa natzioni Seneca o Oneida, si cunsiderant "fradis", e sa propiu cosa balliat po is chi fadiant parti de sa tribù de su stori o de cussa de su tostoniu.
In Sa Lega de is Irochesus, Morgan, amostat commenti is irochesus siant una federatzioni de populus acomunaus de valòris in comunu e de una organizadura sotzialli democratica, mancai fessint cunsideraus pagu "civilizaus". Morgan cunsiderat s'animu democraticu de is irochesus paris a su de is ateniesus de sa Grecia antiga, po fai cumprendi ca s'arrispetu e su cunsideru chi sempri si aiat tentu po is gregus de s'antighidadi si iat a essiri depiu tenniri po is irochesus puru.
Gregoriu su Mannu
Gregoriu su Mannu, naschidu in Roma in su 540. Romanu, de sa “gens Anicia”, prefetu de Roma. Su 572 si faghet padre e benit inbiadu dae su paba Pelagiu II a Costantinopoli inue est istadu po ses annos. Fattu paba a sa morte de Pelagiu II (590). Si preoccupat de sas popolatziones durante s' invasione de sos Longobardos, proponindesi de cunvertire a sa fide cristiana custu populu. De ammentare s'initziativa sua po sa cunversione de sos Anglos,inbiende in Britannia (Inghilterra) su padre romanu Austinu e ateros 40 padres.
Su re Etelbertu retzit su batijimu su 597. Gregoriu s'est proccupadu de sos benes de sa creja, po servire a sos poberos, a sos monasterios, po sos preideros e po sos edificios (crejas, cappellas). At curadu sa liturgia, sa musica religiosa (cantu gregorianu). At tentu rapportos cun sa Sardigna, comente resultat dae calchi littera inbiada a piscamos de sa Sardigna.
Iscrittos
Est mortu su 12 de martu 604. Sa festa sua est su 3 de cabidanni.
Nagasaki
Nagasaki (in giaponesu 長崎市 Nagasaki-shi, "Tzitade de Nagasaki",  tradutzione literale "minore penìsula allongada"), est una tzitade giaponesa, biddamanna de sa prefetura omònima, in sa costa sud-otzidentale de sa ìsula de Kyūshū.
Est connota pro èssere sa segunda e ùrtima tzitade in s'istòria a subire unu bombardamentu atòmicu (tres dies a pustis de Hiroshima) a òpera de is Istados Unidos de Amèrica a su Giapone in s'acabbu de sa segunda gherra mundiale, su 9 austu 1945.
Geografia fìsica
Nagasaki s'agatat in su tzentru de una baia longa, chi rapresentat su mègius portu naturale de s'ìsula de Kyūshū, in su sud de su Giapone. Sa tzitade donat fintzas su nòmine a sa prus Penìsula e Prefetura estèndida, chi cumprendet àteras localidades, comente sa Penìsula e tzitade de Shimabara, sa prus de importu, situada prus in s'est.In su nord (distretu de Nishisonogi), Nagasaki allàcanat cun sa tzitadedda costera de Nagayo, chi s'agatat in sa baia de Ōmura.A ovest, sa tzitade s'agatat in sa baia de Sumo-nada, chi puntat cara a su Mare Tzinesu Orientale. Inoghe s'agatant fintzas is parcos naturales de sa penìsula de Nomozaki (in su sud-ovest) e su de Nomohanto, in s'ìsula de Kaba.Su tzentru residentziale e cummertziale de Nagasaki s'agatat in sa cala portuale, in ue si ghetat su riu Urakami, in una badde inghiriada de montes, comente su Kazaghiva, Ontake, Kotonoodake, Kokuzo, Hachiro, etc. S'irregularidade manna de sa costa permitit fintzas sa presèntzia de ìsulas mèdias, comente a esèmpiu Kami-soshiki, Shimo-Koshiki a ovest, Shimoshima e Ueshima a sud. Prus a est, sa tzitade est segada dae su riu Hachiro. S'àrea cun densidade prus arta de fràigos est limitada dae sa forma de su territòriu a agiumai 6 km cuadrados.
Istòria
Su prus nùcleu antigu de Nagasaki s'est isvilupadu in s'ala otzidentale de sa penìsula, a incumentzare dae su de XI sèculos, de unu bidditzolu chi ddi naraiant in antighidade Fukaeno-ura, basadu prus che totu in sa pisca. Est essidu a sa lestra unu riferimentu portuale pro s'ìsula, ammanniende·si cara a s'internu de s'ìsula matessi, cun is nòmines de Tama-no-ura e Nigitatsu. In s'ìnteri de su perìodu Kamakura (su de XIII sèculos), sa tzitadedda est istètida posca infeudada a s'omònima famìlia Nagasaki, chi in giaponesu bolet nàrrere penìsula allongada pitica, ma, giai in su 1568, su Daimyō Ōmura Sumitada, cunvertidu dae su shintoismu a su cristianèsimu, dd'at aberta a su cummèrtziu cun su Portugallu (perìodu de su cummèrtziu Nanban), faghende·dde aici unu portu de livellu internatzionale. Duncas est essida sa tzitade chi at tentu prus influèntzia europea e catòlica in su Giapone medievale.
Cun s'artziada a su podere de s'imperadore militare Toyotomi Hideyoshi, chi no atzetaiat s'arribu de is cristianos, Nagasaki est istètida teatru de s'ochidòrgiu de is famados Bintisès santos màrtires, su 5 freàrgiu 1597. Proibidu su cristianèsimu me is annos imbenientes, Nagasaki est torrada a essidre de su "Abbolotu de Shimabara", acontèssidu in su 1637. A pustis de sa repressione de cussu perìodu, cristianos medas si sunt postos in clandestinidade e sa regione de Nagasaki est essida sa àrea printzipale de difusione de is kakure kirishitan, comente testimòniant totu is sitos cristianos cuados de s'àrea. Su cummèrtziu portuale de Nagasaki cun s'Europa (mescamente Paisos Bàscios e Inghilterra), s'est torradu a pesare in su de XVII sèculus, gràtzias a acòrdios internatzionales chene influèntzias de fides religiosas. Sa Restauratzione Meiji (1867) at torradu a abèrrere de su totu a sa libertade religiosa, e at fatu de Nagasaki su tzentru de su catolitzèsimu giaponesu. Partende dae su matessi perìodu, s'economia de sa tzitade, mescamente industriale, chìmica e siderùrgica, at tentu una crèschida manna. Is zonas industriales printzipales si sunt istabilèssidas in sa costa orientale e in sa badde de su riu Urakami, mentras is àreas residentziales s'agataiant me is montigros.
In sa prima metade de su de XX sèculos, sa tzitade at acasagiadu fàbricas medas de armas e is atzargerias de sa Mitsubishi. Pro custu motivu, in s'acabbu de sa segunda gherra mundiale, sa tzitade est istada seberada dae is Istados Unidos de Amèrica comente a bersàlliu de sa segunda bomba atòmica isvilupada a intro de su Progetu Manhattan, Fat Man, su 9 austu 1945, tres dies a pustis de su bombardamentu atòmicu de Hiroshima, 400 km a nord-est. Nagasaki est istada seberada isceti a s'ùrtimu momentu, ca, pro neghe de is malas cunditziones meteorològicas, no est istadu possìbile a ghetare sa bomba a subra de sa prima candidada, sa tzitade de Kitakyūshū-Kokura, cussa puru rica de fàbricas.
Sende chi sa bomba est ruta a subra de sa zona industriale, chi s'agataiat a belle 4 km a ovest de su nùcleu urbanu, is vìtimas tziviles de su bombardamentu, mancari numerosas, sunt istadas prus pagas de is de Hiroshima. Sende chi sa cantidade de plutòniu impreada pro s'esplosione nucleare est istada limitada (pagu prus de 6 kg), s'incuinamentu nucleare imbeniente est istadu limitadu, permitende aici unu fràigu nou lestru de sa tzitade.
Libertarismu
Su libertarismu esti una filosofia polìtica che pòniri sa libbertadi a su primu postu. Libertarius circant de massimitzai s'autonomia e sa libbertadi de sceberu, prusatotu sa libbertadi polìtica e de associatzioni. Calincunu libertarius circant de bogai s'istadu, calincunu atru de promovi laissez-faire capitalismu sentza de ci bogai s'istadu. Is libertarius prus famosu funti custus de sa Iscola austriaca commenti Ludwig Von Mises e Murray Rothbard.
Istedda
"E un'istedda mi faghet cumpagnia"
- Isdenora, Cando fia minore
Un'istedda (o istella) est unu corpu astronòmicu chi brillat de luxi pròpia. In astronomia e astrofìsica su fueddu est a nàrriri unu sferoide luxenti (prus o mancu perfetu) de plasma (gas meda ionizau a temperaduras artas), ca ingènerat energia in su nùcleu suo cun processus de fusioni nucleari; custa energia est spaniada in s'ispàtziu comente undas eletromagnèticas e partixeddas elementaris (neutrinus), is calis formant su bentu isteddari.
Isteddas podinti tenni unu o prus pranetas che girant intundu a custas commenti su Sistema Solari. S'istedda prus acanta de sa Terra est su Sole, mitza de grandu parti de s'energia de su praneta nostru. Is àteras isteddas, chentza de cunsiderare is supernovae, funt visibilis a de noti comente puntus luxentis, ca parint tremi·tremi po mori de is efetus distorsivus creaus dae s'atmosfera de sa Terra (efetu tzerriau seeing).
Villanueva de la Vera
Villanueva de sa Vera est una comuna ispagnola de 1.968 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de s'Estremadura.
Fiesta de su Pero palu
Festa de Carrasegare meda criticada pro sos maltratamentos subidos dae unu molente. Reghentes leges pro s'amparu de sos animales parent àere megioradu sas conditziones de su poleddu de turnu, nointames sigant a arribbare notizias malas de medas assòtzios animalistas.
Ringo Starr
Ringo Starr (Richard Starkey) est unu baterista e cantante inglesu. Est istadu unu componente de sos Beatles.
Creta
Creta ( in gregu Κρήτη, trasliteradu in Kríti) est un'ìsula de sa Grètzia, sa majore e prus populosa de s'istadu e sa de chimbe pro istèrrida (8.261 km²) intra is de su Mediterràneu a pustis de Sitzìlia, Sardigna, Tzipru e Còrsica. Paris a sas isuleddas probianas costituit sa periferia de Creta (in gregu Περιφέρεια Κρήτης, Periféria Krítis), una de sas provìntzias gregas, e sa diòtzesi detzentralizada de Creta (in gregu Αποκεντρωμένη Διοίκηση Κρήτης, Αpokentroméni Diíkisi Krítis), una de sas prefeturas gregas, duas autoridades distintas si puru coestensivas cun 623 065 bividores e cabulogu Iráklio.
Intre su de 3 e su segundu millènniu a.C. s'ìsula fiat su pernu de sa tziviltade minòica, una de sas prus antigas tziviltades addelantadas de Europa, chi teniat in Cnossos, Chidònia e Faistòs sos tzentros printzipales. In su cursu de sos sèculos est istada conchistada e populada dae mitzeneos, gregos, romanos, bizantinos, musulmanos andalusos, venetzianos e turcos otomanos fintzas a sa definitiva unificatzione cun s'istadu gregu in su 1913.
Creta est intre sos printzipales logos turìsticos de sa Grètzia pro more de sos numerosos sitos archeològicos e naturalìsticos e pro su patrimòniu culturale de chi disponet, espressadu pro mèdiu de dislindadas caraterìsticas linguìsticas, literàrias, musicales e gastronòmicas.
S'ìsula tenet rèdditu peròmine meda superiore a sa mèdia greca, mentras ca su disimpreu est de unu 4%, su de ses unu de sa mèdia greca in generale.
Vinicius de Moraes
Umpare a João Gilberto, Antonio Carlos Jobim e Carlos Lyra aiat criadu sa bossa nova. In su 1976 est criadu La voglia la pazzia l'incoscienza l'allegria cun sa partecipatzione de Ornella Vanoni e Toquinho.
Talete
Talete de Miletu  (in gregu, Θαλῆς ὁ Μιλήσιος) (c. 624/3 a. C.-c. 548/5 a. C.) est istétiu unu filosofu gregu, cunsiderau su fundadòri de sa filosofia otzidentali, e in s'antigòria nomenau commenti unu de is seti sabius de s'antiga Greghia. Est nàsciu e mortu a Miletu, polis grega de sa costa Jonia (òi in Turchia). Est su fundadòri de s'iscola filosófica de Miletu. De issa ant fatu parti Anassimandru (discenti suu) e Anassimene. No s'agatat nimmancu unu iscritu suu i est possibbili chi no apit iscritu nudda in vida sua. De importu mannu funt puru is istudius fatus in matemàtica, astronomia e fìsica.
Emilio Salgari
Emilio Carlo Giuseppe Maria Salgari (Verona, 21 austu 1862 – Torinu, 25 abrile 1911) est istadu un'iscritore italianu de romanzos de abentura meda pobulares. Autore istraordinariamente prolìfigu, est amentadu mescamente pro esser su “babu” de Sandokan, de su tzicru de sos piratas de sa Malèsia e su de sos cursaros de sas Antiddas. Aiat iscritu finas romanzos istòrigos, comente “Cartagu in framas” e diferentes contos fantàstigos, comente “Sas maravillas de su Duamiza”, in ue prefigurat sa sotzietade atuale unu sègulu in antis, e est cunsideradu unu de sos antiscurridores de sa sièntzia fantàstiga in Itàlia, e in particulare membru de s'arrampu de su romanzu sientìfigu. Medas òperas suas sunt istadas adatadas a su tzìnema e sa telebisura.
Finlàndia
Sa Finlàndia (in finlandesu: Suomi, in isvedesu: Finland), ufitzialmente Repùblica de Finlàndia (in finlandesu: Suomen tasavalta e in isvedesu: Republiken Finland), est un'istadu de s'Europa setentrionale, parte de sa regione nodida che a Fennoscàndia e de sa penìsula iscandìnava. Allàcanat cun s'Isvètzia a ovest, sa Norvègia a norte e sa Rùssia a est. S'incarat a sud a su golfu de Finlàndia, subra de sa cale riba meridionale s'agatat fache a pare s'Estònia. Est membru de s'Unione europea.
In Finlàndia bivent unos 5,5 milliones de persones, pro sa majoria cuntzentradas in is regiones meridionales. In trèmenes de superfìtzie, est cun una istèrrida de 338.424,38 km² su de oto prus istados mannos de Europa e s'istadu cun prus densidade bàscia de populatzione de s'Unione europea. A livellu polìticu, est una repùblica parlamentare cun unu guvernu tzentrale cun sede in sa capitale Hèlsinki, is guvernos locales in 336 comunos e una regione autònoma, is ìsulas Åland. Tzirca unu millione de bividores bivet in sa zona de sa conurbatzione de Hèlsinki (cumposta dae Hèlsinki, Espoo, Kauniainen e Vantaa) e su tres unu de su produtu internu brutu de su paisu est prodùidu in ie. Unas àteras tzitades mannas sunt Tampere, Turku, Oulu, Jyväskylä, Lahti e Kuopio.Sa Finlàndia at fatu parte de su Regnu de Isvètzia dae su sèculu XII a su 1809, cando fiat fatu unu granducadu autònomu a s'internu de s'Impèriu Russu fintzas a sa rivolutzione de su 1917. Su 6 nadale de cuss'annu sa Finlàndia at otentu s'indipendèntzia, sighida dae una gherra tzivile acabada cun sa derrota de is "Rujos" filo-bolscevicos a banda de is filo-cunservadores "Biancos" sustentados dae s'Impèriu Tedescu. A pustis de unu tentativu curtzu de istabilire una monarchia in s'Istadu, sa Finlàndia si fiat fata repùblica.
IrDA
IrDA (acrònimu in limba inglesa de Infrared Dada Association, Assòtziu de datos infrarujos) est un'organizatzione sena profitu de produtores eletrònicos, costituida in su 1994, chi definit piessìnnios fìsicos de protocollos de comunicatzione chi impreant sa radiatzione infraruja pro sa trasmissione de datos chene filos a curtzu.
Finlàndia
S'esperièntzia finlandesa de sa segunda gherra mundiale at interessadu tres cunflitos dislindados: sa gherra de ierru (1939-1940) e sa gherra de sighidura (1941-1944) contra de s'Unione Soviètica, e sa gherra de Lapònia (1944-1945) contra de sa Germània nazista. In ogni gherra, s'esèrtzitu de sa Repùblica de Finlàndia fiat ghiadu dae C. G. E. Mannerheim, maresciallu de Finlàndia. A pustis de sa fine de sa gherra, sa Finlàndia at aderidu a s'Organizatzione de is Natziones Unidas (ONU) in su 1955, a s'Organizatzione pro sa cooperatzione e s'isvilupu econòmicu (OCSE) in su 1969, a s'Unione europea in su 1995 e a sa zona èuro giai dae su cumintzu in su 1999. Durante custu tempus, at pesadu un'Istadu sotziale ampru in istile nòrdicu.
IrDA
IrDA funtzionat pro mèdiu de una pila de protocollos: IrPHY, IrLAP, IrLMP, IrCOMM, Tiny TP, IrOBEX, IrLAN, IrSimple e IrFM. Onni protocollu - netzessàriu pro su funtzionamentu o a seberu - definit e manìgiat unu o prus aspetos de su standard de comunicatzione. Is protocollos sunt progetados a livellos subrapostos, onniunu ocupadu dae unu protocollu diferente, e onni livellu comùnicat isceti cun is duos bighinos.
Finlàndia
Sa Finlàndia fiat in incuidada respetu a s'industrializatzione, abarrende un'Istadu in massimamente agrìculu fintzas a su trìulas de su 1949. A coa, s'isvilupu econòmicu est istadu lestru, tantis chi oe in die est unu de sos Istados prus ricos de su mundu. Segundu unas cantas medidas, sa Finlàndia tenet su mègius sistema educativu in Europa e est istada classificada unu de is Istados prus paghiosos e economicamente cumpetitivos de su mundu. Est istada fintzas classificada unu de sos Istados a su mundu cun sa prus calidade arta de vida. Segundu sa rivista Newsweek sa Finlàndia est "su mègius Paisu de su mundu" in su 2010.
IrDA
IrPHY
Su protocollu IrPHY (Infrared Physical Layer Specification) est obligatòriu e format su livellu prus bàsciu de s'architetura IrDA.
Is piessìnnios printzipales suos sunt:
S'aparatu IrDA comùnicat pro mèdiu de impulsos infrarujos imbiados in unu volùmene cònicu cun un'abertura mìnima de 15°. A subra de s'istesiada de trasmissione is documentos sunt genèricos: s'irradiamentu mìnimu depet permìtere sa trasmissione a su mancu a unu metru a tesu e s'istesiada màssima non devet èssere tale de "tzurpare" su retzidore si s'aparatu de trasmissione est tropu acanta. Comente a cunsighèntzia esistent dispositivos chi no arribant a unu metru de distàntzia e àteros chi retzint vàrios metros, e fintzas trastos chi funtzionant male a paga distàntzia.
Sa distàntzia de trasmissione ideale est cumpresa intre 5 e 60 cm cun su retzidore in su tzentru de su conu. Sa comunicatzione funtzionat semper in modalidade half-duplex sende chi s'aparatu retzidore est tzurpadu, in s'ìnteri de sa trasmissione, dae sa lughe emìtida de su trasmitidore. Is duos aparatos podent però simulare una comunicatzione full-duplex alternende a sa lestra sa trasmissione de datos.
IrLAP
Su protocollu obrigatòriu IrLAP (Infrared Link Access Protocol) est su segundu livellu de s'architetura IrDA. Rapresentat su livellu de ligòngiu de datos de su mollu ISO/OSI. Is prus tareas de importu suas sunt:
IrLMP
Su protocollu IrLMP (Infrared Link Management Protocol) format su de tres livellos. Est unu protocollu obligatòriu e est partzidu in duas alas. LM-MUX (Link Management Multiplexer), chi s'agatat a subra de su livellu IrLAP, creat canales lògicos mùltiplos pro sa trasmissione de su flussu de datos, e permitit s'iscàmbiu intre aparatu primàriu e dispositivos segundàrios. Sa segunda ala de su protocollu, LM-IAS (Link Management Information Access Service) frunit unu registru de servìtzios integràbile e atzessìbile pro mèdiu de interrogatziones.
Tiny TP
Tiny TP (Tiny Transport Protocol) est unu protocollu a seberu chi si ponet subra a su livellu IrLMP cun is tareas chi sighint:
IrCOMM
IrCOMM (Infrared Communications Protocol) est unu protocollu a seberu chi permitit a un'aparatu a infrarujos de funtzionare comente a una ghenna seriale o parallela. Est postu a subra de su livellu IrLMP.
IrOBEX
IrOBEX (Infrared Object Exchange) est unu protocollu a seberu chi permitit s'iscàmbiu de datos a ogetos (p.e. vCard, vCalendar o àteros formados) intre aparatos. Si ponet a subra de su protocollu Tiny TP, chi bolet duncas ativadu pro su funtzionamentu de IrOBEX.
IrLAN
IrLAN (Infrared Local Àrea Network) est unu protocollu a seberu chi permitit de acapiare un'aparatu a rajos infraujos cun una retza locale in tres modos:
Si ponet a subra de su protocollu Tiny TP chi bolet duncas ativadu pro su funtzionamentu de IrLAN.
IrSimple
IrSimple megiorat s'atòliu de su protocollu de trasmissione creschende·nde sa lestresa dae 4 a 10 bortas, mantenende fintzas sa cumpatibilidade a s'imbesse cun is protocollos IrDA pretzedentes.
IrFM
IrFM (Infrared financial messaging) est unu protocollu a seberu pro fàghere transatziones finantziàrias tràmite un'aparatu a infrarujos. S'aparatu (unu palmare o unu telèfonu tzellulare) trasmitet is datos pro s'averìguu de una tèssera de crèditu o àteros sistemas de pagamentu a unu terminale de pagamentu chene chi ddoe bolat unu badge o sa cumponidura de còdighes.
Another World (videojocu)
Another World (Out of This World in sos Istados Unidos e Outer World in Giappone) est unu videojòcu de fantassièntzia chi at isvilupàu Eric Chahi in su 1991 pros Delphine Software International e Interplay at prubicàu. Sa grafica e sa copertedda las at fattas Chahi etòttu, mèntras chi sa musica est de Jean-François Freitas.
Oje in dìe, Another World est tèntu in cussìderu dae sa critica comènte unu classicu de cinematic platform. Cando fit essìu at fattu sutzessu mannu, tantu chi b'an fattu unu sichidòre: Heart of the Alien, prubicàu pètzi pro Sega Mega CD, in ube su protagonista est s'alienu co-protagonista de s'istoria.
Villanueva de Gómez
Villanueva de Gómez est una comuna ispagnola de 156 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de Castìglia e León.
Padre padrone
Padre padrone. (tìtulu cumpletu: Padre Padrone. L'educazione di un pastore., in sardu: “Babu mere. S'educatzione de unu pastore.”) est unu romanzu autobiogràfigu de Gavinu 'e Ledda s'iscritore sardu de limba italiana. Fiat istadu pubrigadu dae Feltrinelli s'imprentadore in su 1975 comente primu nùmeru de sa filera (collana) “Franchi Narratori”. Su romanzu aiat bintu su prèmiu Viareggio òpera prima e in su 1977 nche fiat istada bogada sa pellìgula aderetada dae sos frades Taviani, ch'in su de 30 Festivales de Cannes aiat bìnchidu sa Parma de Oro comente mezus pellìcula. Su libru est istadu bortadu in 40 limbas, peroe fartat galu como una bersione in sardu.
Su contu de Gavinu s'isvilupat in Siligo, una bidda de su de Tàtari, in una famìlia de pastores massarzos. Su babu tirat a Gavinu dae s'iscola a sos ses annos ebia pro chi l'azuet a miramentare su tazu in sas baddes de Baddevrùstana. Aende assìstidu petzi pro pagas chidas a sa prima primària, Bainzu no ischit galu nen legher ne iscrier: su babu lu cundennat, de fatu, a s'anarfabetismu.
Su babu l'imparat paulatinamente a Gavinu sa vida 'e su pastore: belle gasi, s'imparonzu suo est semper dispensadu cun bastante tostura e cun impreu frechente de surra. In sos primos tempos, permitit a Bainzu de istare in sa bidda de Sìligu paris cun sa mama e sos frades, peroe bastante cantu luego l'imbiat a su crusu de famìlia, postu in sa logalidade de Baddevrùstana. Baddevrùstana s'agatat petzi pagos chilòmetros a tesu dae Sìligu; sende gasi, s'ùnigu mèdiu de trasportu chi tenet sa famìlia est unu molente: duncas, a Bainzu su minore su trazetu paret longu e sa distàntzia paret cussideràbile. Isse, chi est galu unu pitzinnu, tenet meda podda pro s'adatare a biver e traballare a sa sola in Baddevrùstana.
In custa manera, Gavinu bàrigat sa pitzinnia e s'adolessèntzia cosa sua traballende cun su babu e isuladu in intro de su crusu. Peroe bastante cantu luego Gavinu at a cumintzare a chitare, a sa prima peri s'istùdiu de sa mùsiga e in particulare de sa fisarmonica.