cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Istòria de Sardigna sabàuda
Sa chistione de sa limba italiana
In su cuntestu de is reformas “boginianas” logu piessignu òcupat sa chistione de sa limba italiana. In Sardigna sa promotzione de su toscanu literàriu, fintzas a cussu momentu, non fiat istada sistemàtica ne meda intzisiva. Fintzas a cando, paris cun sa istruturatzione torra de sas universidades sardas, su guvernu piemontesu aiat detzìdidu de protzedire cun prus detzisione in tale diretzione, nde fiat bessida a pìgiu una forte resistèntzia a banda de s'intelletualidade e de sa classe aristocràtica: custa, de costùmenes e mentalidades ibèricos, non agradessiat de dèpere abbandonare is limbas de cultura e de s'amministratzione impreadas pro sèculos, est a nàrrere su cadalanu e s'ispagnolu, in favore de s'italianu. Difatis, mentras sa populatzione aiat sighidu a faeddare in sardu e in is limbas locales de s'ìsula, parte de sa nobilesa aiat sighidu a impreare s'ispagnolu e in tzertos casos su catalanu durante unu sèculu e prus.
Crisi de su regìmene antigu e rivolutzione
Mancari sos intentos de fàghere prus ratzionale e efficiente s'amministratzione, is medidas adotadas in suta de sa diretzione de Bogino no aiant otentu is resurtados prevìdidos. Is cummentadores de parte piemontesa atibiaiant sa càusa de su fallimentu a s'ìndula e a su malucostùmene atàvicu de is sardos. Permanentaiant is problemas istruturales eredados dae s'època pretzedente, agrabiados dae s'inèrtzia e de sa corrutzione de is amministradores piemontesos.
Is primas sìngias de su maleistare
In Europa s'ispaniaiat s'Illuminismu e s'ammustraiant is primas sìngias de sa crisi incumbente (rebellias populares, protestas, repressiones). Fintzas in Sardigna creschiat su malecuntentu e sas ideas noas de su sèculu agataiant acasàgiu in sa classe burghesa e in sa de is butegheris e de sos artisanos, in su bàsciu cleru e in sa classe intelletuale noa. In su 1780 aiat tzocadu un'avolotu in Tàtari. In is campagnas fiant crèschidos is casos de refudu de ghetare cànones e impostas a sos coberadores. Medas situatziones aiant dèpidu èssere resòlvidas cun sa fortza.
S'intentu de ocupatzione frantzesa
Intre de su 1792 e su 1793 sa Frantza rivolutzionària, punnende a cuntrastare s'Inghilterra in su Mediterràneu otzidentale, aiat intentadu de atacare sa Sardigna, in s'intentu de dda ocupare militarmente e de pesare una rebellia generalizada contra de is Savojas. A tale fine, dae tempus, infiltrados rivolutzionàrios e simpatizantes locales difundiant novas, ideas e iscritos polìticos in is tzitades e in is campagnas. Arribada s'ora de s'atacu detzisivu, cun totu ca su guvernu sabàudu fiat istadu pigadu a sa fidada e non aiat predispostu medidas difensiva, sos aristocràticos e su cleru sardos, timende is cunsighèntzias polìticas de una vitòria frantzesa in Sardigna, aiant finantziadu e aiant organizadu sa resistèntzia, arrolende in pagu tempus una milìtzia. Fiat istadu custu esèrtzitu pobulare a refudare su intentu frantzesu de isbarcare in su lidu de Cuartu S.Aleni, in su freàrgiu 1793. In paris tempus, in su norte, fiat paradu s'intentu de ocupatzione in s'ìsula de Sa Maddalena: s'invasione de su 23 freàrgiu a su cale cumandu istaiat unu giòvanu ufitziale corsicanu de nùmene Napoleone Buonaparte fiat istada firmada dae sa flota sarda cumandada dae su maddaleninu Domenico Millelire, chi fiat fatu prima medàllia de oro a su balore militare de sa marina italiana. Sa resessida de sa mobilitatzione de is sardos a banda de sos istamentos (is bratzos de su parlamentu, riunidos de apretu pro acarare sa crisi, in s'inèrtzia de su guvernu sabàudu), mancari pariat disamorare s'òpera de propaganda rivolutzionària de is meses pretzedentes, aiat fatu bessire a pìgiu sa chistione de s'inadeguadesa e de sa mediocridade de su personale de guvernu furesteri. Is rapresentantes de sa nobilesa, de su cleru e de is tzitades aiant imbiadu duncas a su re Vittorio Amedeo III una petitzione cun chimbe rechertas: 1) cunvoca de is Cortes Generales (est a nàrrere apuntu de su parlamentu, chi sas autoridades sabàudas no aiant prus cunvocadu dae su 1720); 2) cunfirma de totu is leges, costùmenes e privilègios, fintzas de cussos rutos in disusu; 3) Assignatzione a is nadios de s'ìsula de totu sos impreos e is càrrigas; 4) criatzione de unu Cussìgiu de Istadu de consultare subra totu is chistiones relativas a su regnu; 5) unu ministèriu distintu pro sos afàrios de sa Sardigna. Non fiant rechertas rivolutzionàrias, nointames su Re ddas aiat refudadas. Su malecuntentu acumuladu fintzas a cussu momentu fiat esplòdidu duncas cun unu motu de rebellia intre notàbiles e pòpulu casteddajos chi, su 28 abrile 1794, aiant cassadu e aiant bogadu dae Casteddu su Visurré e totu is funtzionàrios sabàudos; sa die est oe cummemorada Sa die de sa Sardigna e festa de su pòpulu sardu.
Is Savojas in Sardigna e sa Restauratzione
S'invasione napoleònica de s'Itàlia setentrionale aiat custrintu sa corte de is Savojas a si mudare a Casteddu in su 1799. S'intentu rivolutzionàriu fiat istadu istudadu e sa nobilesa sarda aiat detzìdidu de rinuntziare fintzas a is chimbe rechertas presentadas in su 1793. Su bilantzu de su regnu fiat istadu agrabiadu a forte dae is bisòngios de s'aparatu tzerimoniale e de su mantenimentu de sa famìlia reale e de is tzeracos e funtzionàrios suos. Bi fiant istados ulteriores intentos de pesare un'avolotu anti-feudale e republicanu (in su 1802 e in su 1812), ma fiant istados isventados e reprimidos, chene cunsighèntzias. Cun sa fine de s'aventura napoleònica e sa torrada de is possedimentos in su continente, is Savojas fiant torrados a Torinu in su 1814. Fiat incumentzada fintzas pro sa Sardigna sa Restauratzione. Abarraiant chentza de definimentu e in parte agrabiados totu is problemas de sa Sardigna: istantissu econòmicu, iscàssia demogràfica, anacronismos istitutzionales.
Sas reformas legislativas e sa fine de su regìmene feudale
Su Cungressu de Vienna (1814-15) aiat intentadu de torrare a nou sa situatzione pre-rivolutzionària e pre-napoleònica. Is Savojas nde fiant essidos afortiados, cun s'achistu de Gènova e de sa Ligùria. S'amministratzione piemontesa aiat torradu a cumintzare sa polìtica de ratzionalitzazione de sas istitutziones e de sa legislatzione. Sa Sardigna fiat essida indibilitada dae sa fase rivolutzionària e su guvernu at pòdidu impònnere prus a discansu una sèrie de reformas chi si presumiat diant dare una furriada a s'economia e a s'isvilupu complessivu de s'Ìsula. In s'atòngiu de su 1820 su re Vittorio Emanuele I aiat emanadu s'Editu de is Cungiaduras (prus famadu fintzas in sardu che a Editto delle Chiudende), dende sa facultade a chi nde teniat is mèdios de serrare is terrinos pùblicos, impreados pro impreos comunitàrios. De custa manera si poniant is bases pro una prima ispaniadura de sa propiedade perfeta de sa terra, fatore printzipale de una messaria moderna e prus produtiva. S'efetu cuncretu fiat istadu ca chie teniat is mèdios (aristocràticos e manna burghesia) aiat pigadu possessu de mannas partes de su territòriu, sutraende·ddu a s'usu de sa populatzione, chi si fiat agatada literalmente dae una die a s'àtera privada de is mèdios fundamentales de sussistèntzia (in is tancas fiant achiridos caminos, pontes, benas). In prus, is noos propietàrios de terras aiant destinadu is fundos gai otentos a sa renda, dende·ddos in allogu massimaente a is allevadores, chi no abbisongiaiant de piessignas curas in su terrinu. In tale modu si deprimiat in manera ulteriore su setore agrìculu e si favoressiat s'esistèntzia de unu latifundu non produtivu. Tales medidas aiant atzitzadu in curtzu su malecuntentu pobulare, chi si fiat espressadu cun bàrias furriadas de rebellias. "Tancas serradas a muru, Fattas a s'aferra aferra, Si su chelu fit in terra, che l'aian serradu puru"
- Versos de Melchiorre Murenu in propòsitu de s'Editu de is Cungiaduras
Diat chentza de definimentu su nou fundamentale de sa persistèntzia de su regìmene feudale. In su 1827 su re Càralu Felitze aiat promòvidu una torrada a nou normativa generale. Aiat istèrridu duncas a sa Sardigna su Còdighe Tzivile nou, abroghende sa Carta de Logu de su regnu de Arborea, abarrada fintzas a cussu momentu che a lege generale de su regnu. In is deghe annos a sighire, su re nou Càralu Albertu aiat aviadu s'abrogu de sos istitutos feudales. A s'acabu de is annos trinta su feudalesimu fiat istadu formalmente abolidu. Nointames su riscatu monetàriu de is fèudos sutràidos a s'aristocratzia e a s'artu cleru fiat istadu contadu no in sa base de su balore reale de is terrenos, ma in base a sa satisfatzione de is interèssios de is ex feudatàrios. Tale rescatu in prus fiat istadu fatu agrabiare, in suta de forma de coberàntzias tributàrias, in is populatziones.
Economia e sotziedade in su primu Otighentos
Sas istruturas sotzio-econòmicas bènnidas a pitzu in s'edade de sa Restauratzione in Sardigna non fiant meda prus dinàmicas e produtivas de is de su passadu. Aiant dadu impulsu a carchi setore, comente a sa bogadura minerària, e aiant afortiadu su pesadiu e is produtziones in acàpiu cun issu, puru s'isfrutamentu de is salinas e de s'ismesuradu patrimòniu de padentes e de frora mediterrànea. Nointames is risursas de s'ìsula fiant istadas sutapostas a unu marcadu regìmene de tipu coloniale, cun unu flussu in bessida de matèrias primas, pro sa prus parte non trasformadas, e unu flussu in intrada de produtos finidos. S'apaltu in regìmene de monopòliu de ampros setores produtivos favoressiat is capitales istràngios e lassaiat a is traballadores locales, lassados a foras de is terras privatizadas, petzi su caminu de s'impreu no ispetzializadu e non reguladu. No esistiant interventos de megioriu tecnològicu o de isfrutu ratzionale de is risursas. Sa situatzione generale abarraiat precària e is comunidades non tiraiant benefìtziu si no in manera indereta e in medida marginale dae is progressos chi andaiant difundende·si·nche in su continente.
Cristiana Collu
Cristiana Collu (Casteddu, 27 de freàrgiu 1969) est una istòrica de s'arte sarda e italiana e, dae su 2015, diretora generale della Galleria natzionale de arte moderna e cuntemporànea de Roma.
Istùdios e carriera
S'est laureada in lìteras cun indiritzu artìsticu atzentradu subra s'arte medievale a s'Universidade de is Istùdios de Casteddu in su 1993. S'at a fatu perfetzionadu in Ispagna, in antis in Burgos a coa in Madrid, in ue at cunsighidu su dotoradu de chirca in istùdios museàles in su 1996. A segus, acumpridu unu imparamentu de ses meses in s'Art Gallery of South Wales de Sydney est mòvida a Roma in ue s'est ispetzializada. In su 1996 at bintu su cuncursu pro diretore de su Museu de arte de sa provìntzia de Nùgoro, iscrita dae su babbu a iscusi dae issa.
A 27 annos Collu est s'est fata duncas sa prus giòvana diretora de museu de Itàlia. S'esperièntzia nugoresa est acabbada in su 2012 cando at otentu sa diretzione de su Museu de arte moderna e cuntemporànea de Trentu e Rovereto. Custa diretzione ddi est bàlida su prèmiu Art Tribune che a mègius diretore de museu. Foras de s'atividade de diretzione, insignat museologia e istòria de s'arte cuntemporànea e, dae su 2009, est curadora de su Prèmiu Terna.
In su 2015, pro mèdiu de s'issèberu internatzionale de su Ministèriu de is benes e de is fainas culturales e de su turismu, subra initziativa de su ministru Dario Franceschini, est istada fata diretora generale de sa GNAM de Roma, e in sa sede museale romana at introduidu unas cantas innovaduras.
Istòria de Sardigna sabàuda
Ispertamentu intelletuale
In sa prima metade de s'Otighentos s'assistit in Sardigna a unu fenòmenu de ispertamentu intelletuale. Sas universidades sardas, bessidas de su perìodu de crisi, cumintzaiant a annoare su corpus insignante, fintzas cun elementos sardos, e a frunire a s'amministratzione sabàuda cuadros e funtzionàrios. Su mundu de sos istùdios fiat animadu dae is chircas e de sas elaboratzione sàbias de istudiosos sardos e de foras. Bastet ammentare s'artzivos de mapa maritimos criados dae Carlo de Candia e Alberto La Marmora, aristocràticos e militares piemontesos, apassionadu geògrafu, autore de is tomos de su Itinerario dell'Isola di Sardegna, o s'istòricu Giuseppe Manno, o fintzas Vittorio Angius, Giovanni Spano, Giovanni Siotto Pintor, istòricos, linguistas e literados. Sa classe intelletuale sarda de su perìodu si caraterizaiat pro unu disìgiu de riscatu de s'istòria e de sa limba de Sardigna, acumpangiadu, fatu·fatu in manera contraditòria, de una profunda fidelidade a sa domo regnante. Ma is noas prospetivas intelletuales e s'aspiratzione a un'integratzione cun su continente fiant abarrados unu patrimòniu cumpartzidu petzi de un'élite, chentza de acàpios cun sa majoria de sa populatzione e chentza de recadimentos positivos in is problemas sotzio-econòmicos de s'Ìsula.
Prata
Sa prata o fintzas arghentu est s'elementu chìmicu in sa tàula periòdica chi tenet sìmbulu Ag (de s'incurtzadura de su latinu Argentum) e nùmeru atòmicu 47. Est unu metallu de transitzione modde, biancu e lùghidu; sa prata est su mègius condutore de calore e eletritzidade intre totu sos metallos, e s'agatat in natura siat puru chi suta de forma de minerale. S'impreat in sa monetazione, in fotografia e in giojeria, in ue est protagonista de un'intrea branca, sa prataria, chi pertocat copas, tzìcaras, safatas, gurnisas e posadas dae tàula.
Wikipedia/campidanesu
Wikipedia est una enciclopedia multilìngua a cunteniu lìberu, scrita de boluntàrius chi traballant paris e suportada de sa Wikimèdia Foundàtion, unu comitau chi non domandat cumpensu. A oi, est publicada in 200 lìnguas (unas 100 aundi is sòcius funt aciungendi fueddus, cun s'ingresa chi est sa prus cumpria) e tenit "boxis" cali siat una enciclopedia traditzionali, almanacu, ditzionàriu geogràficu, enciclopedia de noas. Sa tarea sua est de scriiri e fai connosci una enciclopedia internatzionali lìbera, furriada in unu nùmeru mannu de lìnguas, giai chi est lìgia in dònnia giassu de su mundu. Wikipedia est giai unu de is situs de consultatzioni prus impreaus in su web, tenendi circa 60 milionis de compudadas po dii.
Istòria de Sardigna sabàuda
Fusione Perfetta e fine de su Regnu de Sardigna
Cara a sa metade de su sèculu, sa burghesia tzitadina, is cuadros amministrativos e s'intelletualidade si fiant fatos portadores de unu forte impulsu a s'omologadura istitutzionale cun sos Istados de terramanna. In unu momentu istòricu in su cale in sa penìsula italiana pigaiant corpus is passiones risorgimentales, sos classes dirigentes de Casteddu e Tàtari, in s'intentu de fàghere istèrrere a s'ìsula cussas reformas chi Carlo Alberto de Savoja aiat cuntzèdidu a is domìnios continentales, aiant rechertu s'abolitzione de sas istitutziones de s'Ìsula in favore de s'unione polìticu-amministrativa cun sos àteros territòrios. In su 1847 su re aiat proclamadu in manera solenne s'acontèssida de sa gai narada Fusione Perfetta (Fundidura Perfeta) de su regnu sabàudu chi, de istadu cumpostu e pluralista cale fiat in antis, petzi tando fiat fatu unitàriu e tzentralista segundu su modellu frantzesu. S'unione aiat batidu a una sèrie de cunsighèntzias: de unu ladu si decretaiat s'isperdimentu de sas istitutziones pluriseculares de sa càrriga vitzerègia, de su parlamentu sardu e de sa Reale Udièntzia, puru sa fine de s'autonomia matessi de s'ìsula; de s'àteru, su regnu sabàudu teniat gai una capitale (Torinu) e istitutziones tzentradas e comunas a totu is possedimentos sabàudos. In su 1848 Carlo Alberto aiat cuntzèdidu s'Istatutu, bàlidu pro totu is provìntzias, cumprèndida tando sa Sardigna. Si custa fiat istada de facto sa fine de su Regnu de Sardigna, pro sa fine sua de jure tocaiat abetare s'acumprimentu de s'Unidade italiana. In su 1861, a pustis de is primas duas gherras de indipendèntzia, sa impresa garibaldina e s'annessione de manna parte de sos àteros istados de sa penìsula, Vittorio Emanuele II, su de 24 res[ de Sardigna, proclamaiat sa nàschida de su Regnu de Itàlia. Acabaiat gai fintzas de deretu sa longa istòria de su Regnu de Sardigna e s'Ìsula diveniat una regione italiana. De custu momentu cumintzat duncas s'Istòria de Sardigna cuntemporànea.
Wikipedia/campidanesu
Wikipedia cuntenit 1,8 milionis de artìculus. Prus de 700.000 de custus funt in ingresu, prus de 280.000 in tedescu, prus de 150.000 in francesu e prus de 130.000 in giaponesu. Sa versioni italiana at colau is 67.000 artìculus. Wikipedia est nàscia su 15 gennàrgiu 2001 comenti progetu complementari de Nupèdia (unu progetu cun tarea sìmili ma fatu de spertus). Siendi sempri crèscia in populariadi, at donau bia a medas progetus fradis comenti Wikitionary, Wikibooks e Wikinews. Dda cuidant boluntàrius a sa manera wiki, in su sentiu ca is artìculus podint essi modificaus de chini chi siat o casi. Is boluntàrius de Wikipedia sustennint sa polìtica de su "a bisura neutrali" chi narat ca is opinionis presentadas de personas de importu o de òperas literàrias bolint contadas comenti benin contadas, kentza manìgius. No ddoi at de si spantai chi cumputendi Wikipedia s'agatant erroris, chi est de aici bolint tzeriaus is sòcius chi ant a biiri issus chi nc'at cosa de cambiai, o chi est àbili, ddu càmbiat su chi est ligendi etotu.
Naturali
Sa tarea de Wikipedia est de creai un'enciclopedia lìbera e credìbili — antzis sa prus enciclopedia manna in sa stòria, e po amprària e po fundària de is argumentus sighius. Su fundadori suu Jimmy Wales descriit Wikipedia cumenti "unu sfortzu de creai e distribuiri una enciclopedia lìbera de sa mèllius calidadi chi fagat a dònnia persona in su praneta in sa lìngua cosa sua". Creada in su tretu web Wikipedia.org, Wikipedia tirat su nòmini suu de s'unioni de su fueddu wiki, paraula hawajana chi bolit nai "lestru" e chi la ponint a unu tipu de software collaborativu, e depedia, sufissu de enciclopedia chi in grecu bolit nai "imparu". Wikipedia, in is intentzionis de Wales, iat depiri arribai a una calidadi pari o amilliori de s'Enciclopedia Britànnica e essi publicada fintzas in papiru.
Ddoi funt o ddoi fiant medas atrus progetus de enciclopedias in Internet. In unus cantus, ant imperau is polìticas editorialis e sa propriedadi po is artìculus traditzionalis, comenti s'Enciclopedia Stanford de Filosofia o Nupedia, chi est giai morta, ambas duas cumpiladas de spertus. Giai is web prus informalis comenti h2g2 o Everything2 serbint comenti ghias generalis e is artìculus insoru ddus scrient e controllant personas comunis. Progetus comenti Wikipedia, Susning.nu, e sa Enciclopedia Libre, funt inbecis wiki aundi is artìculus ddus adelantant medas autoris e no esistet nisciunu processu formali de revisioni. Wikipedia est diventada su prus manna de custus wiki enciclopedicus po nùmuru de artìculus. A diferèntzia de medas enciclopedias su cunteniu de Wikipedia est lassau suta su permissu GNU Free Documentation License.
Wikipedia tenit totu unu paris de lìneas de ghia indirizadas a identificai su tipu de informatzioni bonu po ddu pònniri in issa. Ddas arremonant medas bortas in is cuntierras po decidiri si unu certu cunteniu bolit aciuntu, revisionau, trasladau a unu progetu fradi o bogau.
Cunteniu lìberu
GFDL, su permissu chi is artìculus de Wikipedia funt lassaus disponìbilis, est unu de is medas permisus po su copyright de tipu copyleft, siendi chi permitit sa redistributzioni, sa creatzioni de òperas derivadas e s'impreu cumerciali de su cunteniu asuta conditzioni chi siat apoderada s'atributzioni a is autoris e chi su cunteniu abarrit disponìbili asuta GFDL. Candu calincunu autori contribuit a su progetu cun materiali originali, is deretus de autori abarrant in possessu suu ma issu cuncordat a lassai su traballu asuta GFDL. Su materiali de Wikipedia podit duncas essi distribuiu a, o incorporau de, fontis chi a contu insoru imperint custu permissu. De su cunteniu de Wikipedia ddoi funt medas mirror o progetus derivaus a partiri de còpias de is database. mancai totu is scritus siant disponìbilis suta GFDL, una percentuali manna de imàginis e sonus in Wikipedia non funt lìberus. Elementus comenti logus agiendalis, esèmpius de cantzonis o fotografias giornalìsticas amparadas de deretus de autori funt imperadas cun una declaratzioni de fair use (in Itàlia s'idea de fair use non ddoi est in su corpus legali, e duncas òperas chi cuntenerint custus elementus iant podiri essi no amìtias). Wikipedia at reciu fintzas materiali asuta conditzioni chi non si potzant produiri traballus derivaus o chi podat essi imperau sceti a intru de Wikipedia. Comuncas, unas cantus editzionis acetant sceti cuntènnius multimedialis lìberus de diritus de autori.
Wikipedia dd'ant imperada is mèdias, acadèmicus, e atrus comenti referimentu o suplementu. Organizatzionis de noas ant arremonau artìculus de Wikipedia comenti fontis o fueddendi de s'informatzioni in su Web, calicunu de manera regulari. Secundu is listas mantentas de contribuidoris de Wikipedia, is artìculus ddus ant arremonaus medas bortas in is news media. Prus pagus bortas, dd'ant impreada in stùdius acadèmicus, librus, cunferèntzias, e in giudìtziu.
Editzionis in lìngua
Wikipedia abratzat 92 editzionis in lìngua ativas a maju 2005. is editzionis suas prus mannas funt, in òrdini decrescenti, sa inglesa, tedesca, francesa, giaponesa e svedesa. In totali, Wikipedia cuntenit 205 editzionis in lìngua cun unu nùmuru totali de unus 1,8 milionis de artìculus.
Vertentzia Intradas
Sa chistione de sa vertentzia intradas pertoccat s'iscoperta, sa cuntièrra e sas pùnnas (galu de bàdas) pro isòrver su versamentu mancau de una parte manna de sas intradas tributarias chi s'istadu italianu depet a sa Sardigna, dae su 1991 a oje.
Wikipedia/campidanesu
Editzionis in lìngua
Is editzionis in lìngua traballant donni'una po contu suu. Non funt obrigadas de su chi ddoi est in is atras ma depint sceti arrespetai is lìneas ghia comenti su "puntu de bista neutrali". Comuncas is artìculus e is imàginis funt comunis intra is editzionis, is primus gràtzias a unu traballu de tradutzioni, is segundas gràtzias a s'arregorta Wikimedia Commons. is artìculus tradùsius arrepresentant una partixedda sceti de is artìculus de dònnia editzione.
Cumpositzioni
Casi totu sos chi càstiant su Tretu de Wikipedia podint cumponniri un'artìculu e àiri a pustis ammostradas is modìficas insoru. Wikipedia est fraigada in su combincimentu chi su traballu paris intra is utentis potzat in su tempus amelliorai is artìculus, prus o mancu de sa pròpiu manera chi adelantant su software open source. is autoris de is artìculus non depint àiri po fortza una connoscèntzia o calìfica formali po is argumentus cumpartzius e funt avisaus ca is contributzionis insoru podint essi "modificadas chentza piedadi e redistribuias a praxedi" de chini ddu bollat. Is artìculus non funt controllaus de un'utenti o trumas editoriali specìfica e is decisionis de pigai po su cunteniu e po is polìticas editorialis de Wikipedia tenint basi in s'acòrdiu e calincuna borta in su votu, mancai a Jimmy Wales tochet sa decisioni finali.
Po sa natura aberta de custu progetu, bortas medas ddoi funt "gherras editorialis" o cuntierras longas aundi is editoris non arribant a unu acòrdiu. Unus cantus de custas comunidadis ant spricau su processu de cumponidura in Wikipedia comenti unu traballu paris, o unu processu in crescimentu de darwinismu sociali, ma custa sa comunidadi po su prus non dda cunsiderat una auto-presentada giusta. Is artìculus funt sempri sutapostus a modìficas, giai chi Wikipedia non decrarat mai acabau un'artìculu. Is dannus funt unu problema costanti po Wikipedia.
Lìneas de cumportamentu
Wikipedia domandat a is collaboradoris de osservai unu "puntu de bista neutrali" candu scriint e de no carrigai nisciuna circa originali.
Opinionis o teorias chi non funt stadas giai publicadas funt cunsideradas "circas originalis", e custu no est permìtiu in Wikipedia. Sa polìtica de sa "circa no originali" afirmat ca cuddu tipu de materiali non fait a dd'atribuiri cun seguresa asuta unu puntu de bista neutrali e ca no depat essi intrada una cali chi siat bidea o prospetu originali de unu contribuidori.
Is collaboradoris de Wikipedia mantenint in prus totu una bariedadi de polìticas e lìneas ghia minoris. In cuntrastu con atrus wiki de su tempus suu, comenti su Portland Pattern Repository de Ward Cunningham (cunsiderau s'imbentori de su wiki), is Wikipedianus imperant is "pàginas de cuntierra" po arresonai de is modìficas a is artìculus, innantis de ddu fai a intru de is artìculus etotu. Is collaboradoris de Wikipedia medas bortas modìficant, ammonint e arrajant cuddus artìculus chi cunsiderant disadatus po una encicropedia, cumenti is definitzionis de ditzionàriu (po custas esistint progetus ad hoc comenti su Wikitzionàriu) o scritus de fontis originalis. Medas bortas is editzionis de Wikipedia stabilint cumbentus de stili.
Pàginas ligias:
Autoris
In Wikipedia non ddoi funt distintzionis formalis intra is contribuidoris, is decisionis funt pigadas arribendi a s'acòrdiu intra cuddus chi traballant. In su gennàrgiu de su 2005, Wikipedia aiat a ingìriu de 13.000 utentis chi contribuiant in cuddu mesi cun circa cincu elaboratzionis; 9.000 de custus utentis ativus traballaiant po is tres editzionis prus mannas. Una truma prus ativa de unus 3.000 utentis, e prus de su mesu traballaiat po is tres editzionis prus mannas, at contribuiu po prus de 100 elaboratzionis a mesi. Segundu Wikipedia, su 41% de su tràficu de Wikipedia benit de utentis no assentaus chi cun pagu probabilidadi podint essi lamaus editoris.
Is traballus de mantenimentu funt fatus de una truma de boluntàrius adelantadoris, agiudadoris, buròcratis e aministradoris, e su nùmuru insoru est a ingìriu de centenas de unidadis. Is aministradoris funt is prus numerosus de sa truma e gosant unus cantus previlègius comenti su de podiri impediri chi is artìculus potzant essiri modificaus, de arrajai is artìculus o de blocai de manera temporània o permanenti unus cantus utentis in sa modìfica de Wikipedia. is atzionis de stragu o is infratzionis minoris de is lìneas ghia podint cumportai un'avertimentu o unu blocu temporàniu, e blocus longus o permanentis a sighia de infratzionis prolongadas e grais ddus dat Wales o, comenti in s'editzioni inglesa, unu Cussìgiu Arbitrali.
Sìnnius stòricus
Wikipedia dd'ant fata in su gennàrgiu de su 2001 in inglesu, a pustis de cuntatus intra Larry Sanger e Ben Kovitz, e fintzas gràtzias a su traballu de Jimbo Wales, chi at postu a dispositzioni is server necessàrius po s'esperimentu.
Sa fasi sperimentali est stada luegus sighia de una fasi de adelantamentu mannu chi at biu cun s'andai de su tempus una crèscida allestra de utentis assentaus (a làmpadas 2004 unus 7.500 in sa versioni in lìngua inglesa, prus de 1.100 in sa in italianu) e una impinniada spantosa de su nùmuru de artìculus produtus (a gratis e traballendi paris), chi at passau de meda is 600.000 (boghendi de su contu is redirect e is pàginas stub).
Su 22 cabudanni 2004 Wikipedia totu cantu at passau su milioni de artìculus.
Sa stòria de Wikipedia, in inglesu, fait a la lìgiri in custa pàgina.
Aundi est Wikipedia?
Su progetu est finantziau po s'in prus de una persona, prus is donatzionis boluntàrias, aiat giustu unu dipendenti po su primu annu (a pustis prus nisciunu), is servers ddus manigiat una persona part-time sceti, fintzas custu boluntàriu. Sa versioni de oi de su software dd'at scrita casi totu unu programadori sceti e ddoi est unu team de boluntàrius chi ddu tenit acioronau e ddu ammelliorat passu passu.
Esistint unus cantus cache-server in Parigi po allestrai su tràficu europeu.
Wikipedia in sardu
Sa versioni sarda de Wikipedia, chi ses ligendi immoi, tenit a nominzu Bichipèdia. Est nàscia in Abrili de su 2004.
Cumenti bolit pronunciada Wikipedia
No esistit una pronùncia uficiali. Una preguntadedda intra is Wikipedianis italianus at portau a pitzu ca donniunu dda pronùnciat a cumenti bolit. Is pronùncias fintzas a oi connotas funt:
Mare Mediterràneu
Su Mare de Mesu o Mare Mediterràneu est unu mare addidu, pro mesu de sa Leada de Gibilterra a s' Otzeanu Atlànticu, est serradu totu a giru dae sa regione mesuterranea (Europa meriodionale, Asia occidentale e Africa de su nord). Cun 2,5 miliones de km², est su segundu mare interiore pro grandesa a pustis de su Cribe. Su nomine derivat dae su latinu «Mar Medi Terraneum» chi bolet narrere «Mare in mesu a sa terra»
Pristina
Pristina (in albanesu: Prishtinë o Prishtina; in serbu: Приштина o Priština; in turcu: Priştine) est una tzitade de unos 198.000 bividores, capitale e bidda majore de su Kòsovo. Est fintzas su tzentru amministrativu de sa munitzipalidade e de su distritu omònimu.
Sa populatzione est de majoria albanesa, grupos de minoria sunt bosgnacos, rom e àteros. Est sea de universidade e est serbida dae unu aeroportu internatzionale.
Vertentzia Intradas
Sos istudios de sa Fondatzione Agnelli e ateras fontes de su ministerju ammustràban chi, comente si at iscopertu in su 2004, s'istadu italianu tenet unu dèppiu chin sa Sardigna de una dechìna e passa de miliardos de euro (galu in crèschia).
Est a nàrrer chi s'Italia non torrat a sa Sardigna sos sete decimos de IRPEF, chi la còllin in s'isula, paris chin cuotas similes de IVA e de ateras impostas. Pro mèdiu de càrculos, duos euros a secùndu colan a s'istadu italianu dae sa Sardigna chene bi torrare prus.
Custa chistione la aìan fatta essìre a campu sos paritzos grupos e movimentos indipendentistas in su 2004, e a pustis l'at picada, fachèndela propria, su guvernu regionale de Renato Soru a cumintzare dae s'annu chi est bènniu a pustis, in su 2005.
Oje in dìe sa vertentzia intradas est galu a isòrvere.
Kreuzau
Kreuzau est unu comune de 17.868 bividores de su Land de Nordrhein-Westfalen, in Germania.
Freedom House
Freedom House est un'organizatzione non guvernativa cun sede in Washington D.C. e cun ufìtzios in una dosina de istados fundada su 31 de santugaine de su 1941. Cunduit chircas e promovet sa democratzia, sa libertade polìtica e is deretos umanos. Si descriet a issa matessi che a “una boghe crara pro sa democratzia e sa libertade a su mundu”.
Dae su 1972 s'organizatzione mesurat is deretos polìticos e libertades tziviles in is istados de totu is paisos de su mundu, includende·nche sos 35 paisos de sas Amèricas, peri publicatzione annuale Freedom in the Word (Libertade a su Mundu), aici comente s'istadu de sa libertade de imprenta a traessu de su raportu Freedom of the Press (Libertade de Imprenta). In prus, Freedom House pùblicat un'istùdiu de governabilidade democràtica subra sessanta paisos, su Countries at the Crossroads (Paisos in is rugheras) chi incluet 15 paisos latinoamericanos.
Istassione ferruviària de Macumere
S'istassione ferruviària de Macumere est s'istassione de sos CFN in sa comuna de Macumere.
Caraterìstigas
In su tempus coladu, s'istassione disponiat de una filera de bias de ladària minimada, oe ismanteddada pro acollozire su sutacoladorzu pionale, e sas bias naradas fiant cunetadas cun su transitadorzu probianu de sos CFdS de tando peri un'aunidorzu remoidu in su 2.006. In particulare, una de custas bias terminaiat a faca de sa bia 1, cun sa cale cumpartziat s'apeadorzu serente su fraigu de biazadores, e fiat impreada in su tempus coladu pro s'intertràmunu intre sos trenos de CFN e CFdS. Una bia annanghedora presentaiat sa peculiaridade de tenner ambas ladàrias, chi belle gasi s'agataiant in duos livellos diferentes de profundidade, pro permiter s'insertadura de sos carriteddos adatadores “Langbein” a sos carros CFN. Custos ùrtimos arribaiant a sas roderas de ladària comuna de sa bia, postas a livellu de sa superfìtzie, e fiant cullocados a subra de sos carriteddos, chi una bia imbragados intraiant in cuntatu cun sa rodera de zosso permitende-li de intrare a sa retza CFdS e de poder esser trasportados chirru a Nùgoro e Bosa.
Dae su puntu de bista de su moimentu, sa zestione acontessit in situ pro diferentes oras de sa die, cando ch'in s'ausèntzia de s'aderetadore de moimentu logale, sas installaduras de s'istassione sunt zestionadas a sa remota dae s'A.TZ.O. de Casteddu.
Intertràmunos
S'istassione est sizida dae sas cumponiduras de Trenitalia chi tenent comente destinu Casteddu, Terranoa, Aristanis, Figari, Chilivane, Tàtari e Portu Turre.
Dae s'istassione ferruviària probiana de sa retza de ladària minimada, zestionada dae s'IRST dae su 2.010 e situada in s'àteru chirru de pratza Duas Istassiones, in prus de custu, est possìbile a nche sizire Nùgoro cun trenos operados dae sa sotziedade de trasportos de sa Rezione. Mancari sos rodados de sos CFdS antigos no intrent prus a su transitadorzu CFN, sos oràrios de unos cantos trenos de s'IRST sunt postos in currespondèntzia cun sos de Trenitalia, permitende de mantenner, belle chi minimada, s'intermodalidade intre sos duos trasportadores ferruviàrios. S'IRST, in sas probianias de su transitadorzu, tenet s'istassione de sos postales sua pròpia, dae ue si podent sizire logalidades bariadas de su zirile. In prus de custu, s'IRST dispensat finas unu servìtziu urbanu. Su transitadorzu tenet relassione cun s'abioportu de S'Alighera-Fertìlia a mèdiu de sas lìnias postalencas Depranu.
Luigi Grignion de Monfort
Luisu Grignion de Monfort, est naschidu a Monfort (Frantza) (1673-1716). Santu. Missionariu e apostolu de sa Bretagna. At iscrittu: Trattato della vera devozione a Maria.
Severinu abate
Severinu (sec V), santu. At operadu in su Nòrico, (s'Austria de oe e parte de sa Baviera) e in Pannonia (s'Ungheria de oe), cando si funt verifichende sas invasiones barbaricas.Est istadu eremida. At fundadu monasteros chi funt puru logos de difesa de sa popolatzione. Severinu at avvicinadu sos invasores, e gai popolatziones divescias comintzant a s'incontrare. Est naschinde s'Europa.
Larentu Giustiniani
Larentu Giustiniani (1381-1456) est unu santu. Fiat unu patritziu venetzianu, fatu piscamu e primu patriarca de Venetzia. Sa festa caet s'8 de 'ennalzu.
Aldo Rossi
Dae su 1949 aiat istudiadu architetura in su Politecnico di Milano, dae su 1955 aiat cominzadu a collaborare cun sa rivista Casabella dirigida tando dae Ernesto Nathan Rogers.
Napoleone Bonaparte
Napoleone Bonaparte (in frantzesu Napoléon Bonaparte) ( * Ajaccio 15 de austu in su 1770 - Sant'Elena 5 de maju de su 1821) est istadu politicu e militare frantzesu. Fit isse chi aiat fundadu e fit istadu primu imperadore de Frantza, e s'ammentat oje comente unu zeniu in s'arte militare.
Cosmòdromu
Su cosmòdromu (dae su gregu cosmos, mundu, e drom, pista) o ispatzioportu est su cumplessu de istruturas, fìsicas e tecnològicas, autas a su làntziu de vetores missilìsticos pro fines sientìficas e militares, in gradu de sighire sas primas fases de bolu.
Su tèrmine cosmodromo s'est acumpangiadu in manera lògica, in àmbitu sovièticu, a su preferu pro su tèrmine cosmonàuta prus chi astronàuta, in impreu in sos Istados Unidos de Amèrica e in sa majore ala de sos Istados otzidentales.
Fornalutx
Fornalutx est una comuna ispagnola de 758 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
1931
S'annu 1931 (MCMXXXI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Idan Raichel
Idan Raichel(in ebraicu: עידן רייכל) est unu musicista chi faghet mùsica iperimentende sa fusione de diversos generes, comente sa mùsica elettronica, su jazz. Sas peraulas de sas cantones suas, bortas meda, sun leadas dae sa Tora e in generale dae sa traditzione ebraica. Unu de sos trabaglios suos pius connottos est Mi'ma'amakim, chi est su segundu album de su grupu sou, prodotu in Israele in su 2005.
Bucarest
Bucarest (in rumenu: București /bu.kuˈreʃtʲ/, o Municipiul București in versione longa) est sa capitale de sa Romania. Sa tzitade in su 2011 contaiat unos 2.400.000 bividores, prus pagu in cumparàntzia cun is de is tzensimentos cabudianos.
Segundu sa legenda, su nùmene dependet de Bucur, unu pastore chi si diat istabilire in su logu in ue oe s'agatat sa tzitade. Sende chi in romunu bucur cheret nàrrere alligresa, medas iscritores romunos narant a Bucarest bidda de s'alligresa.
Sa tzitade fiat mentovada pro sa prima borta in documentos iscritos a su cumintzu de su 1459. In 1862 fiat isseberada a capitale de sa Romania, cosa chi nd'aiat fatu su tzentru natzionale culturale, econòmicu e de is comunicatziones.
S'architetura ammisturat istiles neoclàssicos, de intre-gherras (Bauhaus e Art déco), comunista e modernu. In su perìodu de intre-gherras, s'architetura de sa tzitade e sa sofisticatesa de sas èlites suas ddi fiant bàlidas su nomìngiu de "París Minore" (Micul París). ​ Mancari fàbricos e bighinados medas de su tzentru fiant derruidos o ispèrdidos dae sa gherra, terremutos e su programma de sistematitzatzione de Nicolae Ceaușescu, sa majoria abarrat istantàrgias.
Economicamente, sa tzitade est sa prus rica de Romania e est unu de is tzentros industriales printzipales e de trasportu de Europa de s'Est.
Sa superfìtzie totale de Bucarèst est de 226 km². Fintzas a su 1989, is zonas a inghìriu fiant mescamente rurales, ma a pustis de sa Rivolutzione Rumena fiant comintzados a fraigare apendìtzios noos in is intòrrios suos. Tenet su matessi livellu amministrativu de distretu e est divìdida in ses setores.
Peppinu Mereu
"Senza distinziones curiales devimus esser, fizzos de un'insigna, liberos, rispettados, uguales."
- " Peppinu Mereu
Giuseppe Ilario Antonio Efisio Sebastiano Mereu (Tonara, 14 'e ghennàrzu 1872 – 11 'e marthu 1901) est istadu unu cantadore sardu e unu poeta in limba Sarda de sos prus connottos de sa fine de s'ottighentos.
Istoria
Cun su babbu (chi fut su mèigu cunduttu de Tonara) mortu buffende belenu pro errore e sa mamma morta de maladia, non tenèsit vida fatzile. Istudièsit finas a sa terza elementare e sighèsit a istudiare dae solu. Traballèsit pro chimb'annos in s'arma de sos carabineris dae su 1891 e bisitesit atteras biddas inue connoschesit atteros poetas. In su 1896 torrèsit in Tonara ue trabballèsit dae su 1898 in su comunu comente iscrivanu. In sas festas paesanas cantèsit faghende bider a tottus sa balentia de improvvisadore.Cando faghiat su carabineri fut accusadu ingiustamente de fura e fut processadu ma assoltu. Connoschesit puru s'ingiustizia militare e sos problemas economicos. Pro custu had iscrittu medas poesias contro s'ingiustizia, pobertade, corrutzione e puru contra a a sos carabineris:"Deo no isco sos carabineris / in logu nostru proit'est chi bi sune / e no arrestant sos bangarrutteris / bi cheret una furca e una fune." Ammentamus sas poesias "A Nanni Sulis" inue iscriet de sa carestia e pobertade de su tempus. Naran chi meda de sas poesias sunt istadas brusiadas dae Peppinu ettottu pro alluer su fogu, atteras sunt istadas fuliadas dae sa zente contraria a sos ideales suos. Morzèsit solu e malàidu de diabete a solu 29 annos.
Pàncreas
Su pancreas o carrisàpida est un'òrganu chi fàghet parte de s'aparatu digerente e de su sistema endòcrinu de is vertebrados. In is umanos, s'agatat in s'abdòmene, posteriormente a s'istògomo e funtzionat che una glàndula. Su pàncreas tenet una funtzione esòcrina, endòcrina e digestiva. Comente ghiandola endòcrina, s'òcupat printzipalmente de regulare is livellos de glucòsiu in su sàmbene, sumit ormones insulina, glucagone, somatostatina e polipeptide pancreàticu. Sende parte de su sistema digestivu, funtzionat che glàndula esòcrina chi sumit su sutzu pancreàticu in su duodenu pro mèdiu de su dutu pancreàticu. Custu sutzu cuntenet bicarbonadu, in gradu de neutralizare s'àtzidu chi intrat in su duodenu de s'istògomo; e enzimas digestivos, chi iscomponent carboidratos, proteinas e grassos in is alimentos chi intrant in su duodenu dae s'istògomo.
S'inframmatzione de su pàncreas est una patologia nòdida cun su nùmene de pancreatite; podet èssere provocada dae càusas vàrias intre is cales s'impreu crònicu de alcol e càrculos biliares. A càusa de su rolu suo in sa regulatzione de sa glitzemia, su pancreas est fintzas un'òrganu crae in s'isvilupu de su diabete mellitu. Su cartzinoma pancreàticu podet cumpàrrere a cunsighidu de una pancreatite crònica o pro unos àteros motivos e a pro s'in prus tenet una prognosi negativa meda, sende chi a s'ispissu est identificadu cando s'est difùndidu a unas àteras àreas de su corpus.
Sa paràula pàncreas derivat de su gregu πάγκρεας, pànkreas, cumposta dae παν-, pan-, «totu» e κρέας, krèas, «petza». Sa funtzione de su pancreas in su diabete est nodida a su nessi dae su 1889, mentras su rolu in sa produtzione de s'insulina est istadu identificadu in su 1921.
Basìlica de Santu Sadurru
Istòria
Su primu fentomu de sa crèsia torrat a su de 6 sèculos. Est dàbile chi siat istada pesada in su logu in ue sa traditzione cheret chi esseret interradu Sadurru, martirizadu in su 304 segundu sa Passio Sancti Saturni, documenta medievale chi contat de s'istòria de su santu (meda simbigiante a sa de Sadurru de Tolosa).
In su 1089 su cumplessu fiat donadu dae su judighe Costantinu Salùsiu II de Calaris a is mòngios benedetinos. Is mòngios aiant torradu a assentare sa crèsia segundu is caraterìsticas de s'istile romanicu proventzale e dd'aiant torrada a cunsagrare in su 1119.
In su 1324, durante s'assìtiu de Casteddu dae is aragonesos, su monastèriu fiat addanniadu. In su 1363 su re Pedru IV dd'aiat cuntzèdidu a is Caballeros de Santu Giorghi de Alfama.
In su 1444 fiat pigadu dae s'archibiscamu de Casteddu: su monastèriu fiat abandonadu e sa crèsia restaurada in s 1484. Medas decoraduras de Santu Sadurru fiant torradas a impreare pro sa pesadura s'asentadura de su casteddu de Santu Mighele chèrfida dae Jacu Carros (1420-1469).
Fiat sighidu unu perìodu de decadèntzia, in ue fiant fatos isgavos in sa necròpoli paleocristiana chi inghìriat sa crèsia, in s'intentu de agatare is "corpos de is santos" (relicuias). In su 1669 àteros materiales finat pigados pro ddos impreare in s'assentadura baroca de sa seu.
In su 1714 sa basìlica fiat cuntzèdida a s'ordine de is mèigos e is ispètziales e titulada duncas a is santos Gòsamu e Damianu.
Meda addanniada in is bombardamentos de su 1943, durante sa segunda gherra mundiale, fiat torrada a assentare intre su 1948 e su 1952. In su 1978 fiat serrada pro restàuros noos, acabados in su 1996, annu cando fiat torrada a abèrrere a is vìsitas.
1997
S'annu 1997 (MCMXCVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu mèrcuris segundu su calendàriu gregorianu.
Shakira
Shakira Isabel Mebarak Ripoll (Barranquilla, 2 febbraio 1977) est una cantanti Colombiana.
Charbel Makhalouf
Charbel Makhlouf (1828-1898), monacu libanesu de s'Ordine Antonianu maronita. Proclamadu beatu in su 1965 e santu in su 1977. Eremida, de vida austera, deunzos e preghieras meda.
Paba Iginu
Iginu (Atene ...-142/149) est istadu su de 9 pabas aprossimadamente dae su 138 a su 142/149. In sa lista de sos pabas est su primmu chi no est mortu martire. Si festat s'11 de 'ennalzu.
MoVimento 5 Stelle
Nascit de is atòbius (meetup) de arraxonu a pitzus de is ideas spainadas de Beppe Grillo in su diàriu (blog) e is spetàculus còmicus suus, chi apustis ant pigau su caminu de formai listas tzìvicas ("Liste 5 stelle") po si presentai a is eletzionis polìticas. In su 2009 est stètia annuntziada sa nàscida de unu movimentu natzionali.
Is baloris suus s'ispirant a s'ecologia, sa democratzia direta e sa cuntrariedadi a su sistema partìticu.
Designer
Su designer est unu chi progetada ogetos comente prodottos de cunsumu, trastes, atretzos e gai.
Puigpunyent
Puigpunyent est una comuna ispagnola de 1.867 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares.
Dub Pistols
Sos Dub Pistols sunt unu grupu musicale eletrònica ingresu formadu in Londra, in su 1996.
Neon
Su neon (de su gregu νέος -α -ον "nèos -a -on", significadu: nou) est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de sos elementos, chi tenet a sìmbulu Ne e comente nùmeru atòmicu 10. Est unu gasu nòbile agiomai inerte e chentza de colore. Su neon possedit una irrujadura rubiàstica cando est impreadu in unu tubu a iscàrriga o in sas làmpadas naradas, difatis, "a neon". Est presente in rastas in s'ària.
Royan
Royan est una tzitade frantzesa de Sud-ovest de sa Frantza, in regione Poitou-Charentes. Sa populatzione est de 18 541 abitantes (segundu su censimentu de su 2008) e s'area urbana nde contada 47 833 abitantes. Est sa 4a zitade charentesa-maritima pro popolamentu.
Elio e le Storie Tese
Sos Elio e le Storie Tese (a bortas incurtzadu in EelST o Elii, Èlios) sunt istados unu grupu musicale italianu de Milanu, fundadu dae Stefano Belisari (in arte Elio) in su 1980.
Su grupu at connotu, in su tempus, una popularidade semper prus manna, alimentada in antis de sa tzirculatzione de registratziones bootleg de sos ispetàculos issoro in locales comente a su Maja Music Meeting e su Zelig de Milanu, e a pustis dae sa publicatzione de sos primos albums e dae sas medas aparitziones in televisione (Lupo Solitario e L'araba fenice in Italia 1, in paris cun sa Gialappa's Band in Mai dire Gol o cun Claudio Bisio in Zelig).
Apretziados e connotos prus de totus dae unu pùblicu giovanile, in su 1996 sunt devènnidos famados a livellu italianu gràtzias a sa prima partetzipatzione issoro a su Fèstival de Sanremo, in ue si sunt classifichados segundos cun su branu La Terra dei Cachi e ant bintu su prèmiu de sa crìtica "Mia Martini". In su 1999 ant retzidu in Dublinu su prèmiu "best italian act" in sos European Music Awards de MTV e in su 2003 su prèmiu "mègius videoclip" in sos Italian Music Awards de sa FIMI. In su 2011 sunt istados incoronados dae Rockol e de sos letores suos comente sos "artistas italianos de su deghènniu 2001/2010". In su 2012 ant bintu su referendum promòvidu dae su Mei chi los at elèghidos artistas sìmbulu de sa mùsica indipendente italiana. Totu sos album issoro sunt devènnidos discos de oro in Itàlia. Su discu Elio Samaga Hukapan Kariyana Turu s'est classificadu su de bìndighi in sa lista de sos mègius discos italianos de totu sos tempos redatzionada dae sa rivista ispetzializada Rolling Stone. In su 2013 ant leadu parte pro sa segunda bia a su Fèstival de Sanremo, a pustis de 17 annos de ausèntzia, classifichende·si in torra segundos cun su branu "Sa cantzone mononota" e torrende a bìnchere su Prèmiu de sa crìtica "Mia Martini", cussu pro su "Mègius Arrangiamentu" e su "Prèmiu de sa Sala Imprenta Ràdiu, Web e TV".
Dae su 1993 Elio e cumpàngios sunt fintzas presentes in sas ràdios: paris a su deejay Linus tenent, in Ràdiu Deejay, un'apuntamentu radiofònicu setimanale chi si mutit Cordialmente.
Su 17 santugaine 2017, in un' intervista a sa trasmissione Le Iene, ant annuntziadu s'isorvimentu de su grupu a pustis de 37 annos de atividade, in ocasione de su gai naradu Cuntzertu Definitivu chi s'est acumpridu su 19 nadale in su Mediolanum Forum. . Su 15 de nadale de su 2017 est istada annuntziada sa presèntzia issoro in su cast de su Fèstival de Sanremo 2018 e a sighire s'ùrtimu issoro, su Tour d'Addio (Tour de Adiosu) in sos palatzetos italianos. S'isorvimentu s'est, a pustis, s'est bidu chi non fiat beru, comente est istadu dimostradu dae su grupu cun sas partetzipatziones issoro a programmas televisivos e a su Capodannu de Taranto 2018.