cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Filadelfia
Filadelfia (in inglesu: Philadelphia) est sa de ses tzidades de sos Istados Aunidos. Sa tzitade est in s'istadu de sa Pennsylvania edd'est una de sas pius antigas de su Nord America, fit istada fundada in su 1682.
Artes visivas
Sas artes visuales (o artes visivas) sunt cussas formas de arte chi ant s'iscopu de mandare emotziones e messaggios cun immagines e oggetos visibiles.
Podimus narrere chi sas artes visuales si divident in tres grupos:
Sas artes visuales cumprendent puru ateros setores, comente su teatru, sa televisione, sa tessidura, su design, sa computer grafica.
Charleston (Virginia Otzidentale)
Charleston est una bidda de unos 50.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de Virgìnia Otzidentale e sea de sa Contea de Kanawha.
Est sa prus manna bidda de s'istadu e tzentru printzipale de una area metropolitana de unos 308.000 residentes.
Don Rickles
Donald Jay "Don" Rickles (Queens, New York, 6 maju, 1926 – Beverly Hills, California, 6 abrile, 2017), fit unu còmicu e atore americanu.
Pervez Musharraf
Pervez Musharraf, in limba urdu رويز مشرف (Delhi, 11 de austu de su 1943 – Dubai, 5 de freàrgiu de su 2023) est unu polìtigu e generale pakistanu, presidente de su Pakistan dae su 20 de làmpadas 2001 a su 18 de austu 2008, autore de su corpu de istadu pakistanu de su 1999, e dae su 6 de santugaine 1998 a su 28 de santandria de su 2007, cabu de istadu majore de sas Fortzas armadas pakistanas.
Licàntropu
Su licàntropu (dae su gregu λύκος lýkos, “lubu”, e ἄνθρωπος ànthropos, “òmine”), naradu finas òmine lubu o lubu ritzu, est una de sas creaduras mostruosas de sa mitolozia e de su forcrore, posteriormente devènnidas tìpigas de sa literadura de s'orrore e de su tzine de s'orrore.
Ibiza
Est sa de tres ìsulas prus mannas de sa comunidade autònoma de is Baleares. Jughet istèrrida de 571.6 km2 bividores e populatzione de unos 132.600 bividores.
Jeniffer Oliveira
Jeniffer Oliveira (Belo Horizonte, su 30 de cabudanni de su 1998), est una modella e atora brasiliana.
Beranu àrabu (2010-2012)
Is protestas àrabas de su 2010-2012, connotas che Beranu Àrabu ,​ currespondent a una sèrie de manifestatziones populares in clamore de, segunde de is manifestantes, sa democratzia e is deretos sotziales, organizada dae sa populatzione àraba.
Licàntropu
Cunforme a sa paristòria, su licàntropu est un'esser umanu cundennadu dae una maledissione a si mudare in una bèstia ferotzas cun onzi prenilùniu: sa forma de sa cale si contat prus fitianu est sa de su lupu, peroe in unas cantas curturas prebalessent s'ursu, su boe o su gatu agreste. In sa narrativa e in sa tzinematografia de s'orrore sunt istados annantos àteros elementos chi fartaiant in sa tradissione pobulare, comente su fatu chi lu si podat ochier petzi impreende un'arma de prata, o puru chi su licàntropu trasmitat sa cundissione sua a un'àteru èssere umanu a pustis de lu mosser. Argunas pessones creiant chi, ochiende su lubu in antis de sa prima mudadura, tzelaret sa maledissione.
Beranu àrabu (2010-2012)
Si considerat su comintzu de custas manifestatziones su 17 de nadale de s 2010 in sa tzitade de Sidi Bouzid (Tunisia), candu unu bendidore ambulante (Mohamed Bouazizi) fiat istadu privadu dae sa politzia de is mercantzias e contos e aurru suos e in resposta, si fiat immoladu in forma de protesta. Durante s'agonia sua millis de tunisinos si fiat rebellados contra de is cunditziones malas a chi fiant sutamìtidos, causende unu efetu dòminu in su restu de is istados àrabos. Dae su 1987, Zine el Abidine Ben Ali gobernaiat sa Tunisia cun unu guvernu cunsideradu autoritàriu. Is tunisinos, a in antis de sa situatzione Bouazizi, fiant bessidos a protestare contra de Ben Ali. Mohamed Bouazizi fiat mortu su 4 de ghennàrgiu de su 2011. Deghe dies a pustis, su presidente Ben Ali si fiat dimìtidu. S'esempru de sa Tunisia fiat iastadu imitadu in su restu de su mundu àrabu. In Egitu, fiant bessidos a manifestare milliones de persones contra de Hosni Mubarak chie fiat istadu 30 annos a su pòdere; is lìbicos contra de Muʿammar Gheddafi (42 annos a su pòdere); in Sìria contra de Bashar Al Assad (15 annos tando); in Jemen contra de Ali Abdullah Saleh (21 annos tando); in Algeria contra de Abdelaziz Buteflika (12 annos tando). Su sultanu de Omàn Qabus bin Said Al Said e su re Hamad bin Isa Al Jalifa de Barhein aiat incrementadu su pòdere de is parlamentos e aiant promìtidu cunditziones de vida mèngius in ambaduos paisos; ​​​​ in Giordània fiat destituidu su primu ministru Samir Rifai. ​ Intertantu in Egitu Hosni Mubarak fiat istadu depostu s'11 de freàrgiu. In Lìbia, su guvernu de Gheddafi aiat acutu presuntamente a s'usu de is fortzas aèreaa pro reprimire a is manifestantes e, in resposta, sa NATO aiat ghiadu una coalitzione aèrea pro ddu frenare. Is rebellos lìbicos, agudados dae sa NATO, aiant bogadu a Gheddafi dae Trìpoli, sa capitale, e aiant pigadu su controllu de su guvernu. Su 20 de santuaine de su 2011, Gheddafi fiat agatadu fuende·si·nche e fiat giustitziadu, dende fine a sa prima fase de sa gherra. In Jemen, su paisu prus pòburu de su mundu àrabu, is protestas contra de Ali Abdullah Saleh fiant duradas prus de unu, fintzas a candu in su freàrgiu de su 2012 fiat bogafu de su pòdere. In Sìria si fiat prodùsida una àtera gherra tzivile chi atualmente sighit chentza de solutzione. Duncas petzi Qatàr e is Emirados Àrabos Unidos fiant is solos chi no aiant tentu manifestatzione peruna, e chi esseret fintzas a nd'àere tentu, no aiant causadu repercussione peruna.
Licàntropu
In prus de custu, est importante a remarcare chi sos tèrmines lubu ritzu e licàntropu non sunt semper sinònimos: difatis, in sas paristòrias pobulares su lubu ritzu a bias est sintzillamente unu lubu mannu cun avesos antropòfagos, a su cale podet esser assotziada o nono una natura mostruosa. Addae de custu, in su casu de su lupu ritzu comente mudaformas, si podet diferentziare su lubu ritzu, chi si mudat contra a sa boluntade sua, dae su licàntropu, chi si podet mudare onzi bia chi lu disizet e sena perder s'assentu (sa cumponidora umana).
Beranu àrabu (2010-2012)
Calificados che a revolutziones dae s'imprenta internatzionale, sa cadena de cunflitos aiat comintzadu cun sa rivolutzione tunisina, in su nadale de su 2010. Sende gasi, Noam Chomsky, filòsofu famadu e ativista istadounidense, considerat chi is protestas de su mese de santuaine de 2010 in Sahara Otzidentale fiant istadas su puntu de partida de is avolotos .​ In unu primu momentu, s'imprenta otzidentale dd'aiat denominada fintzas che rivolutzione democràtica áraba.​​​​​​​​​
Licàntropu
In sa literatura mèdiga e sichiàtriga, peri su tèrmine “licantropia” est istada descrita una sìndrome istèriga chi diat aer còrfidu sas pessones, faghende chi learent posturas de lubu in tempus de cundissiones particulares (comente sas notes de luna prena). In modu anàlogu, unu “licàntropu” fiat sintzillamente una pessone afetada dae custu istrobu. In tempos reghentes, s'esistèntzia de s'istrobu naradu est istada cussiderada rara a beru o foras male chistionada dae sa sichiatria etotu.
Beranu àrabu (2010-2012)
Pro àteru cantone, sunt istadas denuntziados ispriculitos e manipulatziones medas chi is potèntzias otzidentale diant àere esertzitadu in is paisos àrabes aprofitende de s'instabilidade polìtica batida dae is avolotos populares. Su càos creschende in is Istados àrabos fiat presupostu sufitziente pro su cumparimentu de s'Istadu Islàmicu.​​​  Est de annodizare comente custos avolotos non agatant pretzedentes in su mundu àrabu, giai ca mancari in s'istòria de custu si contaiant rivolutziones làicas e republicanas medas, fintzas a tando si fiant caraterizadas pro nàschere a partire de corpos de Istadu militares e dare su passu a guvernos in tzerta mesura autoritàrios cun o chentza de apòmpiu populare, mentras ca in custu casu si trataiat de acontessimentos caraterizados dae reclamos democràticos e de megioros sustantziales de is cunditziones de vida. Pro sa naturalidade de is protestas issoro​ (libertades democràticas, càmbios polìticos, econòmicos e sotziales), unos cantos osservadores europeos ddas assòtziant cun is revolutziones europeas de su 1830, de su 1848 ​ e de su 1989 en s'estu europeu, a partire dae sa ruta de su muru de Berlinu in su 1989.
Cun s'etzetzione de sa Tunisia, in paisu niunu is avolotos ant dadu passu a unu regìmene democràticu, mancari ant costituidu una tzeurra pro su chi annos a pustis diat èssere denumenadu Segundu beranu àrabu.
Alabama
S'Alabama (/ˌæləˈbæmə/) est unu istadu federadu chi s'agatat in sa regione de Sud-Est de sos Istados Unidos de Amèrica. Sa capitale est Montgomery, sa prus manna tzitade Birmingham.
Su nomìngiu de s'Alabama est "Yellowhammer State" (Istadu de su Cincirri Grogu). Su cincirri est difatis su pugione chi rapresentat s'istadu. Àteros nomìngios sunt "Cotton State" (Istadu de su Cotone) e "Heart of Dixie" (Su coro de Dixie). Dixie est unu paranùmene usadu a inditu de sos bividores de su Sud de sos Istados Unidos.
Geografia
Allàcanat in su Nord cun su Tennessee, in s'Est cun sa Geòrgia, in s'Ovest cun su Mississippi, in su Sud-Est cun sa Flòrida e in su Sud tenet bessida a mare in su Gulfu de Mèssicu.
S'Alabama est su de 30 istados prus istèrridos e de 23 prus populados intre sos 50 chi cumponent sa natzione. Tenet abbas intranàbiles navigàbiles.
Istòria
Sos primos isproradores europeos de s'Alabama sunt istados ispagnolos in su sèculu XVI. Prus de 160 annos a pustis sos frantzesos nde aiant fundadu sa prus antiga tzitade: Mobile.
Cun sa derrota de sa Frantza in sa gherra de sos sete annos fiat tzèdidu a su Renniu Aunidu. Passadu a èssere territòriu de sos Istados Unidos, s'Alabama fiat aprovadu a istadu federadu de 22 in su 1819. S'economia in s'800 fiat crèschida gràtzias a sos cultibos de cotone, ma fiat basada mascamente subra su traballu de sos iscravos nieddos.
S'11 de ghennàrgiu 1861 s'Alabama aiat decraradu sa bessida de s'Unione. Fiat abarradu indipendente una pariga de dies e a coa si fiat aunidu a sos Istados Cunfederados. De s'acabu de sa Gherra Tzivile, at connotu pagu isvilupu e economicamente est abarradu acapiadu a sa massaria. Fintzas a sos annos '60 de su sèculu XX s'Alabama at antamas bidu sos interèssios de sas classes ricas biancas prevalèssire subra cussos de sos poburos. Sos afro-americanos fiant sos prus agrabiados, fintzas a tando ant bividu discriminados e chentza deretos.
Economia
A pustis de sa II Gherra Mundiale s'economia de s'istadu est passada de s'apoderare mascamente de massaria a si disvariare, fintzas gràtzias a imbestimentos de sas fortzas armadas de sos Istados Unidos.
Decipol
Su decipol est una unidade de medida utilizada pro medire sa calidade de  s'aghera percepida. Fiat definida dae su profesore danése Povl Ole Fanger.
Unu decipol (dp) est sa calidade de s'aghera  percepida in nd'unu locale cun nd'una càrriga olfativa de unu olf (emissiòne normalizada de una pessone), ventiladu cun nd'unu frussu de 10 litros pro segundu (10 L/s). Est istadu definidu pro cuantificare su influentzia de sas fontes de impestadùra de s'aghera interiore e sa manera comente lu intendent sas pessones.
Fonnesu (cane)
Su pastore fonnesu, chi si narat puru cani fonnesu antigu, cani sardu antigu o simpremente fonnesu (in Fonne si connoschet comente su  'ane 'e acapiu ), est unu cane raru meda chi s'agatat petzi in Sardigna.
Siamanna
Siamanna est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis in su Campidanu e tenet 863 bividores.
Limba aragonesa
S' aragonesu (aragonés, luenga aragonesa o idioma aragonés) est una limba faeddada in s'Aragona setentrionale dae unos 10.000 pessones (1981).
Gerusalemme
Gerusalemme (in ebraicu: ירושלים,Yerushalayim; in àrabu|القُدس|al-Quds, "sa (tzitade) santa") est sa capitale de s'istadu de Israele.
Abbotsford (Colùmbia Britànnica)
Est sa prus manna bidda de 5 in sa provìntzia, ma sa prus manna a foras de s'àrea metropolitana de Vancouver.
Telepeazu
Su telepeazu est unu sistema de coberadura automàtiga de su peazu autocaminale, chi esistit in diferentes paìsos. In Sardinna non b’est, dadu chi non bi sunt autocaminos. In Itàlia continentale fiat istadu introduìdu in su 1.989. Installadu a sa prima in s’arrogu Pradu Calenzano-Frorèntzia Nordu in cuntzetu isperimentale, est intradu in funtzionamentu posteriormente in s’Autocaminu A1 inche sas istassiones de peazu de sas tzidades prus importantes (Milanu, Roma e Nàpule) in s’ocasione de su Mundiale de fùbalu de 1.990, e prus a tardu s’aprigadura s’est istèrrida a totu sos peazos de sa retza autocaminale terramannesa.
Binculadu orizinarmente a su beìculu individuale e destinadu a sos chi biazant pro traballu, dae su 1.998 est istadu istèrridu a sos crientes privados e, dae su 2.005, ant ammanitzadu su servìtziu finas pro sas mototzicretas.
Cunforme a sos datos atualizados a s’abrile de 2.008, in s’Itàlia continentale tzìrculant 6 milliones de aparitzos de telepeazu, cun unu totale de unos 2 milliones de trànsitos sa die.
Peri su telepeazu, est possìbile finas a pagare su peazu pro sa trapadura ordinària de su Zovo, sos aparcadorzos de sos abioportos de Malpensa e Linate, sa fèria de Bolonna e sa Zona cun Tràfigu Limitadu Area C de Milanu.
Pittsburgh
Pittsburgh est una tzitade de unos 307.500 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu federadu de Pennsylvania, in ue est sea de sa Contea de Allegheny.
Cocktail de benebènnida
Su cocktail de benebènnida, o aperitivu de benebènnida, est una reunione tìpiga de sos biazos organizados, gasi che de sas rugheras, in tempus de sa cale pessonale de su turoperadore in chistione isprigat a sos crientes sos servìtzios cumbidados e sas règulas a sighire pro barigare bagàntzias sulenas e de calidade.
Su cocktail de benèbennida est amaniadu aversarmente in sa sala de un'hotel, sa die etotu de s'arribada de sos crientes a su logu turìstigu, o puru sa die in fatu.
Pittsburgh
S'àrea metropolitana contat unos 2,4 milliones de residentes.
Cocktail de benebènnida
In tempus de sos cocktails de benebènnida, sunt descritas fitianu sas iscursiones optativas cumbidadas dae su turoperadore, cun sa possibilidade de las reservare e pagare deretu. In prus de custu, a bias est presentadu su pessonale chi s'òcupat de onzi hotel cuntzertadu cun su turoperadore, a su cale sos crientes si podent aderetare pro cale si siat bisonzu.
Su nùmene de sa reunione si devet a su fatu chi a sos crientes est cumbidadu unu cocktail, un'aperitivu o cosas gasi.
Est prus raru, e caraterìstigu mescamente de sas rugheras, su cocktail de despedida.
Pier Luigi da Palestrina
Pier Luigi da Palestrina (1526-1594). Cumposidore de musica sagra polifonica, vocale e istrumentale. Ada musicadu pius de 100 missas, 300 mottetos, salmos at cumpostu madrigales, e  unu tzelebre Stabat Mater. Aiat appidu una influentzia, chi est durada meda annos, in s'isvilupu de sa mùsica de sa cheja, e s'obera sua est cunsiderada su livellu massimu de sa musica polifonica de su Rinascimento.
Architetu
S'architetu est su professionista chi s'incàrrigat de progetare fràigos o logos urbanos e de garantire un'isvilupu adeguadu de sa costrutzione issoro.
In su sensu prus ampru, s'architetu est su professionista chi interpretat sos bisòngios de sos clientes e los plasmat in logos architetònicos adatos e formas chi si podent fraigare e abitare. S'architetura est una disciplina in su matessi tempus tècnica, artìstica e pràtica.
Etimologia
Su tèrmine architetu benit de sa paràula grega antiga ἀρχιτέκτων arquitec - tècton ('primu' - 'òpera'), chi bolet nàrrere in manera literale 'su primu de s'òpera', o responsàbile màssimu de un'òpera.
Sa paràula architetu benit dae su latinu (chi l'ant pigadu de su gregu) e costumat tènnere interpretatziones diferentes segundu sa bibliografia consultada. In sos libros de orìgine inglesa, «arq» est unu superlativu, comente in su casu de archipìscamu, chi diat èssere 'prus chi unu pìscamu', o archicriminale, 'prus de unu criminale', e archì-teckto, 'prus de unu fraigadore'. Tocat a tènnere in contu chi sa paràula e sa professione de architetu sunt millenàrias, cun totu chi sa cualìfica moderna de architetu tenet prus pagu de tres sèculos.
Una definitzione clàssica de architetu diat èssere:"Apo a definire architetu chie, cun mètodu seguru e ammiràbile, siat in gradu de progetare in manera ratzionale cun sa mente sua e s'ànimu suo e de realizare in manera pràtica, pro mèdiu de sa mòvida de pesos e cun sa cumpatadura e s'aunida de sos corpos, òperas chi in sa mègius manera s'adatent a sos bisòngios prus dignos de sos òmines."
Forma de traballu
Su traballu de s'architetu includet totu cantas o parte de sas fases imbenientes:
Costrutzione
Concruidas sas òperas, s'architetu diretore at a emìtere unu tzertificadu ufitziale de fine de sos traballos, tzertifichende chi s'òpera est istada fata de acordu cun su progetu e indichende totu sas datas e sas àteras informatziones de annotu..
Prèmios de architetura
Su prèmiu prus de primore in sa vida de un'architetu est su prèmiu Pritzker, puru connotu comente su "Prèmiu Nobel de s'Architetura". Àteros prèmios de etzellèntzia in s'architetura sunt intregados dae assòtzios professionales, natzionales o regionales, che a s'"American Institute of Architects" (Istitutu Americanu de sos Architetos) o su "Royal Institute of British Architects" (Istitutu Reale de sos Architetos Britànnicos).
Formentera
Formentera est sa prus pitia de meridionale de is ìsulas Pitiusas (grupu de ìsulas in ue Ibiza e Formentera sunt is printzipales, inghiriadas de àteras minores), chi sunt parte de s'artzìpelagu de is Baleares, comunidade autònoma de s'Ispagna.
Formentera portat istèrrida de 83.24 km² e populatzione de unos 10.800 bividores.
Kiribati
Sa Repùblica de Kiribati, antigamente connota comente a Ìsulas Gilbert (pro su capitanu inglesu chi ddas aiat tzircumnavigadas sa prima borta), est un'istadu multi-insulare de s'Otzèanu Patzìficu. Sa capitale est Tarawa Sud.
Kiribati tenet istèrrida de 811 km² e contat unos 102.351 bividores. S'agatant a caddu de s'ecuadore e sa lìnia de su cambiamentu de data, pertenende siat a sa Polinèsia siat a sa Micronèsia, a sud de sas Ìsulas Marshall e Hawaii e a norte de Tuvalu, Samoa, sas ìsulas Cook e sa Polinèsia Frantzesa.
Mancari pro tirada s'impare de sas terras nde faghent unu de sos istads prus minores de su mundu, s'ispaniamentu issoro ddis permitet de pretèndere una zona marìtima de 3.550.000 km cuadrados.
Sas ìsulas sunt bividas dae unos 2500 annos. Sa crèschida de sa populatzione est unu problema chi si torrat a presentare e chi at obligadu a dda torrare a collocare pro garantire s'echilìbriu intre ìsulas. In su 1999 est istadu ammìtidu comente Istadu de prenu deretu a s'ONU.
Quintino Sella
Est istadu po tres bortas Ministru de sas Finanzias de su Regnu de Italia. In su mese de maiu de su 1871 aiat iscrittu sa Relazione alla Commissione Parlamentare d'Inchiesta sulle condizioni dell'industria mineraria in Sardegna chi fit istada discutida in su Parlamento.
Ghennarghentu
Su massissu de su Ghennarghentu est un’arzola montosa de isterridura manna situada in sa zona tzentru-orientale de sa Sardinna, intre sa provìntzia de Nùgoru e sa provìntzia de s’Ollastra. Cumprendet sos cùcuros prus elevados de s’ìsula: s’artària prus manna est sizida dae sa Punta La Marmora, cun 1.834 metros subra de su livellu de su mare.
Dae su puntu de bista zeolòzigu, est una formadura rocosa antiga, caraterizada dae montes relativamente bassos e cun pizos de perfilu tundatzu. Intre sos tipos de roca prus rapresentadas in s’arzola, bi sunt sos issistos, sos granitos e sas rocas carcàriu.
Sa particularidade de s’ambiente e sa presèntzia de ispètzias endèmigas, siat animales siat bezetales, nch’at zutu a s’allistamentu de sa rezione montosa a mesu de sas zonas de proteghidura ispetziale incrùdidas in sa retza Natura de 2000.
Desacatu de Černobyl'
Su desacatu de Černobyl' (in ucrainu: Чорнобильська катастрофа?, trasliteradu: Čornobyl'si ka katastrofa; in bielorussu: Чарнобыльская катастрофа?, trasliteradu: Čarnobyĺskaja katastrofa; in russu: Чернобыльская авария?, trasliteradu: Černobyl'skaja avarija) est istadu s'intzidente prus grae averiguadu chi siat acontessidu in una tzentrale nucleare. Est unu de sos duos intzidentes classificados comente a catastròficos cun su livellu 7 e màssimu de s'iscala INES de s'IAEA, paris a s'intzidente acontèssidu in sa tzentrale de Fukushima Dai-ichi in su martzu 2011.
Su desacatu est acontèssidu su 26 de abrile 1986 fache a sas 1:23 oras, in logu de sa tzentrale nucleare V.I. Lenin, situada in s'Ucraina setentrionale (in s'època parte de s'URSS), a 3 km de sa tzitade de Pryp"jat' e 18 km de cussa de Černobyl', 16 km a sud de sa làcana cun sa Bielorùssia. Sas càusas sunt istadas inditadas variadamente in fartas graes de parte de su personale, siat tècnicu siat dirigente, in problemas relativos a s'istrutura e a sa progetatzione de s'impiantu matessi e in sa gestione econòmica e amministrativa errada. In su cursu de una proa definida "de seguresa" (giai esecutadu chene problemas de sorta in su reatore n. 3), su personale si fiat fatu responsàbile de sa violatzione de isvariadas normas de seguresa e de sentidu comunu, batinde a unu aumentu bruscu e incuntrolladu de sa potèntzia (e duncas de sa temperadura) de su chiu de su reatore n. 4 de sa tzentrale: s'aiat determinadu s'iscissione de s'abba de refrigeratzione in idrògenu e ossìgenu a pressiones gai elevadas de provocare sa rogadura de sas tubatziones de su sistema de iscidradura de su reatore. Su cuntatu de s'idrògenu e de sa grafite irrujada de sas barras de controllu cun s'ària, issu matessi, aiat innescadu un'esplosione meda forte, chi aiat provocadu s'iscovevamentu de su reatore e de cussighèntzia aiat causadu un'intzèndiu mannu.
Una nue de materiale radioativu fiat bessida a foras de su reatore e fiat torrada a rùere subra àreas ampras a inghìriu a sa tzentrale, contaminende·ddas graemente e faghende netzessària s'evacuatzione e sa torrada a aposentare in unas àteras zonas de casi 336.000 persones. Nues radioativas fiant lòmpidas fintzas s'Europa orientale, sa Finlàndia e s'Iscandinàvia cun livellos de contaminatzione a manu a manu minores, tochende fintzas s'Itàlia, sa Frantza, sa Germània, s'Isvìtzera, s'Àustria e sos Balcanos, finas a imbàtere a portziones de sa costa orientale de su Nordamèrica.
Unu raportu de su Chernobyl Forum redatadu dae agèntzias de s'ONU (OMS, UNSCEAR, IAEA e unas àteras) contat 65 mortos atzertados e prus de 4.000 casos de tumore de sa tiròide intre sa populatzione chi teniant edade intre 0 e 18 annos in su tempus de su disastru, manna parte de sos cales cun probabilidade atribuìbiles a sas radiatziones. Sa parte majore de custos casos sunt istados tratados cun prognosi favoràbiles. Fintzas a su 2002 si fiant contados 15 mortos.
Is datos ufitziales sunt cuntestados dae assòtzios antinuclearistas internatzionales, intre sos cales Greenpeace, chi presentat un'istima fintzas 6.000.000 de mortes subra iscala mundiale in su cursu de 70 annos, contende totu sos tipos de tumores riconduìbiles a su desacatu segundu su modellu ispetzìficu adotadu in s'anàlisi. Su grupu de sos Birdes de su parlamentu europeu, puru cuncordende cun su raportu ufitziale ONU pro cantu pertocat su nùmeru de sos mortos atzertados, si nde diferèntziat e ddu cuntestat subra sas mortes presumidas, chi istimat prusaprestu in 30 000-60 000.
Sas cunsighèntzias de sas radiatziones ant sighidu a fàghere ammalaidare de patologias graes sos abitantes de cussos logos fintzas annos a pustis de su disacatu, mescamente in su casu de sos pitzinnos, e pro custas resones medas initziativas internatzionales sunt nàschidas cun sa punna de permìtere a cussos pitzinnos de colare unu pagu de tempus indedda dae cuss'àrea.
Oropa
Oropa. Localidade in Piemonte, affaca a Biella, a pius de 1100m. subra su mare. Tzelebre po unu Santuariu Marianu  de su sec.XVI, e cun fraigos imponentes po ospitare sos pellegrinos.
Bromu
Su bromu est un'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 35 situadu in su grupu de sos alògenos (grupu 17) de sa tàula periòdica de sos elementos. Su sìmbulu est Br.
Su bromu est su de 28 elementos chìmicos essentziale pro sa vida, custu no est istadu iscobertu fintzas a s'annu 2014, faghende istùdios subra muscas Drosophilla. In unu raportu aparèssidu in sa revista sientìfica "Cell", sos chircadores de s'Universidade Vanderbilt ant istabilidu chi su bromu est un'elementu essentziale pro s'isvilupu de sos tessidos in totu sos animales, dae sas criaduras primitivas fintzas a sos umanos.
Su bromu a temperadura ambiente est unu lìchidu ruju, volàtile e densu. Sa reatividade est intermèdia intre su cloro e su jòdiu. In istadu lìchidu est perigulosu pro sos tessidos umanos e sos papores suos unfrant sos ogros e su gùturu.
Sìndrome de Tourette
Medas de is patzientes bisitados in clìnicas ispetzializadas presentant fatuvatu comorbididades pretzisas, comente sa sìndrome de dèficit de atentzione e su disturbu ossessivu-compulsivu, disturbos chi podent pejorare sa cunditzione patològica de sa pessone e chi abisòngiant duncas de tratamentu adecuadu.
Su nòmine de sa sìndrome benit de su neuròlogu frantzesu Georges Gilles de la Tourette, chi dd'at illustrada in su sèculu de 19, mancari èsseret connota giai de su sèculu de 17. Sa definitzione de sìndrome de Tourette non acapiat cun fartas neurològicas pretzisas, ma prus a prestu identìficat unu cuadru cumportamentale caraterizadu de manifestatziones disvariadas chi pigadas singularmente s'agatant fintzas in àteras sìndromes. Sunt difatis prus de una is cunditziones neuro-fisiològicas, genèticas o fintzas imparadas chi podent betire a matessis sìntomos.
Peschentos de su 0,4% a su 3,8% de pipios intre 5 e 18 annos de edade diant podere tènnere sa Tourette. Sa prevalèntzia de àteros cuntronos de tìchios in pipios cun edade iscolare est prus arta, fitànios sunt unos comente serrare is ogros, tussire, s'iscrarire sa boghe, nuscare o ingestos de cara. Est raru de agatare sintomatologias estremas in mannos.
Sa sìndrome de Tourette non cumpromitet in peruna manera s'intelligèntzia o s'isperu de vida.
Epidemiologia
S'edade mèdia cando est fata diàgnosi de sìndrome de Gilles de la Tourette est fache a is 7 annos, mancari is primos sìntomos potzant cumpàrrere intre is 3 e is 8 annos. Sunt interessados prus fitaniamente is mascros chi non is fèminas, cun raportu de 4:1.
Sa prevalèntzia in sa populatzione de pipios est de s'1%, prus rara in s'Africa Sub-sahariana e in is afro-americanos.
Is tìchios si manifestant in su minoriu e andat pois ammengunede·si·nche o isparende·si·nche in su 60-85% de is casos. Sa diàgnosi in is mannos est difficurtosa, ma de su restu su disturbu pertocat prus de totu is pipios, chi tenent probabilidades de 5 a 20 bortas prus mannas de isvilupare tìchios.
Meda fitàniu s'assòtziu cun depressione, disturbu de deficit de atentzione cun o chentza iper-atividade, su disturbu ossessivu-compulsivu.
Su fatu chi in 1 casu subra 5 unu parente istrintu tengiat is matessis maladias assintzat comente sa genetica tèngiat unu rolu in sa predispositzione a ddas isvilupare.
Diagnòstica
Sa diàgnosi est petzi basada subra sa clìnica e est fata cando podent èssere annotados a su mancu duos tìchios motòrios e unu fonatòriu, de durada de a su mancu unu annu in edade in antis de is 18 annos. Sa sintomatologia non depet cunsighire a àteras maladias neurològicas o assuntamentu de fàrmacos o sustàntzias tòssicas (segundu su DSM-5).
S'evolutzione de su disturbu mudat de unu sogetu a s'àteru. Is tìchios motòrios in sa prus parte de is casos cumparent in antis de is fonatòrios.
Is tìchios sunt fatufatu intriscados o intzullados de cunditziones stressògenas, ma podet fintzas acuntèssere chentza peruna càusa emotzionale aparente. Sa sintomatologia sighit a unu sentidu de tensione tenende efetu de dd'apaghiare (cosa chi dda distinghit de àteras mòvidas non boluntàrias o de is mioclonias chi caraterizant su malecaducu).
Tìchios verbales (comente afrentas o de àteras genias) si nd'agatant in s'evolutzione in prus pagu de su 20% de sa casìstica.
S'importu de is tìchios paret chi calet cun sa crèschida e s'edade manna. Intre de custos una metade non presentat prus sìntomos, noantamas b'ant fintzas formas intriscadas.
S'annodìtzant casos de autismu assotziados a sa sìndrome de Tourette.
Etiologia
Su mecanismu prètzisu chi detèrminat sa maladia non est connotu. Diat dependere siat de fatos genèticos siat de fatos ambientales.
Anomalias in su cherbeddu in is tzircùitos intre cortècia frontale e nucleos comente talamu e gànglios de sa base, diant dare atividade anòmala de sa dopamina, neuro-trasmitidore chi tenet rolu mannu in s'inibitzione de atos e cumportamentos.
Una produida demasiada o una sensibilidade demasiada de is retzetores diat èssere a sa base de sa maladia.
Unos cantos casos diant agatare a su mancu in parte ispiegatzione in una patogènesi autoimmune.
B'ant formas acapiadas geneticamente a su disturbu ossessivu-compulsivu. Su relatu cun su disturbu de deficit de atentzione no est istadu fintzas a como cunfirmadu.
Genètica
Istùdios subra copiolos ant cumproadu chi sa Tourette est in sa majoria de is casos eredària, non si connoschet però modellu de trasmissione. Sa teoria segundu chi diat èssere autosomica dominante est oe posta in duda, diat èssere prus a prestu poligènica.
B'ant casos in ue is tìchios si presentant isolados e no agatant cunsonos familiares.
Sa possibilidade de passare su disturbu a is figios diat èssere de su 50%, cun penetràntzia non intregada, chi cheret nàrrere chi non totu is sìntomos de sa patologia si manifestant in totu is sogetos a riscu.
No est dàbile de pòdere istabilire chi unu sogetu at a isvilupare sa sìndrome.
Tratamentu
In s'istadu atuale b'ant curas farmacològicas chi s'apoderant subra s'assuntamentu de aloperidolo, clonidina, clomipramina e SSRI, sigla inglesa chi istat pro inibitores seletivos de s'assorbimentu de sa serotonina (Serotonine Selective Reuptake Inhibitors): sa serotonina tenet difatis efetu in sa modulatzione de sa dopamina, printzipale neuro-trasmitidore responsàbile de sa sìndrome. Mancari tèngiant efetu minimadore siat in is sìntomos motòrios, siat in is ossessivos, niunu intre custos tenet atzione eletiva subra sa Tourette. Comente chi siat, medas bortas sa sìndrome isparessit perisse in edade de 18-20 annos.
Sunt in istùdiu farmacos noos comente anti-andrògenos: sa finasteride, moduladore de sa dopamina, paret tèngiat efetu positivu subra is tìchios e is ossessiones.
Sunt fintzas propostos tratamentos neuru-chirùrgicos cun istimulatzione cerebrale profunda (DBS, Deep Brain Stimulation). S'interventu cunsìstit in sa posidura permanente de elètrodos in su cherbeddu. In tempus passadu fiant bogadas seletivamente àreas cerebrales o fiant canniadas boluntariamente, totu mètidas oe discoidadas, sendi chi fàghiant dannos intames de dare resurtados positivos. Sa DBS est comente chi siat unu interventu de cunsiderare a pustis de avaloramentu atentzionosu e de allogare a casos in ue sa terapia farmacologica e psicològica no apat tentu efetu, in patzientes majores de edade collaborantes e in acòrdiu prenu.
In is ùrtimas deghinas de annos medas evidèntzias iscientìficas ammostant comente sa cànnabis e is cannabinòides de sìntesi tèngiant efetu positivu subra is sìntomos.
Fentomadu in literadura fintzas su Habit Reversal, chi peri apricu de tècnicas cumportamentales proponet de modificare s'istrutura neuronale. Is resultados in adolescentes e giòvanos parent èssere positivos.
Medas bortas tocat pois a atuare unu interventu psico-educativu in is familiares, a su fine chi totu is mermos siant abistos subra is caràteres de sa sìndrome e comente dda pòdere acarare.
Prògnosi
Sa sìndrome de Tourette si podet manifestare cun grados disvariados de graesa. Sa prus parte de is casos sunt formas lèbias chi non cherent perunu tratamentu e podent passare non reconnotos abbàidados in manera pagu atentziosa. Una minoria de pipios cun sa sìndrome presentat noantamas sìntomos graes chi sighint fintzas a mannos.
In unu istùdiu istatìsticu in 46 sugetos de 19 annos de edade est bessiu chi in su 80% de is casos tìchios e ossessiones daiant pagu istrobu in sa vida, ma in su 20% chi abarraiat daiant incrèschidu moderadu.
In unos cantos casos minimados ma prus graes, is sìntomos podent tènnere efetu negativu subra sa calidade de sa vida, impedumende de si realizare in su traballu o in is relatos sotziales.
Sighidos in follow-up, intre 31 mannos cun sa Tourette, totus aiant agabadu is iscolas superiores, su 52% aiat sighidu a su mancu duos annos de college e su 71% teniat traballu o sighiat iscolas de educatzione superiore.
Indipendentemente de sa graesa, is pessones cun sa Tourette tenent duarada de vida normale. Mancari is sìntomos potzant èssere permanentes sa cunditzione no est degenerativa o perigulosa pro sa vida. S'intelligèntzia est normale, ma si podent agatare difficurtades de imparu.
Istùdios bàrios ammostant comente sa cunditzione megioret cun sa maduresa, chentza de relatos cun sa graesa de is sìntomos a su momentu de sa diàgnosi. Segundu is istatìsticas s'edade de severidade majore s'agatat intre is 8 e is 12 annos. S'afroscamentu, cuntrariamente a is creìngios, non acàpiat cun aumentu de is sìntomos e cun s'edade manna est fitàniu de agatare remissione afinida.
Cheret naradu chi a mannos su 90% tenet galu tìchios, mancari minimados.
S'adatamentu sotziale e su rendimentu iscolàsticu podent èssere istrobados fintzas de comorbididades comente sìndrome de deficit de atentzione o disturbu ossessivu-compulsivu, chi sunt causa de sufferèntzia majore e cherent tratados adecuatamente. Sunt de ajudu unu apògiu psicoteràpicu o interventos psico-educativos.
Unu logu familiare positivu e cumpragherosu est de agiudu pro imparare a bìvere cun sa maladia e agatare mètidas pro dd'acarare. S'èssere istados disfrassados o istròchidos a pipios est reladu intames cun cusseguèntzias prus graes a mannos.
Tarawa Sud
Tarawa Sud est sa capitale de sa repùblica de Kiribati in s'atollu de Tarawa (in inglesu South Tarawa, in gilbertesu Teinainano Urban Council). Su parlamentu natzionale, sa Maneaba ni Maungatabu, s'agatat dae su 2000 in sa localidade de Ambo.
Sa tzitade est sede fintzas de unu College e de un' Universidade, s'Universidade de su Patzìficu de su Sud.
Pitza
Sa pitza est unu produtu gastronòmigu chi tenet de base una cumassa de aba, farra, sale e fermentu, chi a pustis de una fermentadura de bintibator oras a su nessi est traballada finas a realizare una forma prata, còghida in su forru e cunfetada in manera bariada.
1543
Naschidos
Giovanni Francesco Fara
Mortos
Nicolò Copernico
Mazinga Z
Mazinger Z (マジンガーZ Majingā Zetto) est unu manga de gènere mecha cumpridu dae Gō Nagai e publicadu dae su 1972 finas a su 1974.
Simaba
Simaba o Sìmala est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis e tenet 366 bividores.
Gherra gregu-turca (1919-1922)
Sa Gherra gregu-turca de 1919-1922, fintzas connota che a Guerra de s'Àsia Minore, rapresentat una sèrie de cunflitos armados intre Grètzia e sos rivolutzionàrios de su Movimentu Natzionale Turcu, nàschidu che punna natzionalista a pustis de sa Prima Gherra Mundiale in intro de s'impèriu Otomanu decaende·si, chi ant tentu logu intre su maju de su 1919 e su santugaine de su 1922. Faghet parte de sa gherra de Indipendèntzia Turca chi incluet sa gherra turcu-armena intre 1919-1920 e chi fiat acabada cun su Tratadu de Losanna e su cuncàmbiu a segus de populatziones intre Grètzia e Turchia.
Sa resone printzipale de custa gherra si derivat de sa Prima Guerra Mundiale, in sa cale sa Grètzia, dae su 1917, aiat cumbàtidu a costadu de s'Intesa Tripla contra de s'Impèriu Otomanu. Cun s'isprofundimentu de s'Impèriu Otomanu, a sa fine de sa Gherra Manna, sa Grètzia aiat bidu fatìbiles sas aspiratziones suas in logu de sa realizatzione de sa Megali Idea, est a nàrrere, sa reconchista de totu sos territòrios istòricos chi aparteniant a sos gregos che sutzessores deretos de s'Impèriu bizantinu; su puntu tzentrale de custa idea fiat su recùperu de Costantinòpoli in manos a sos otomanos, conchistadores suos e inimigos in cussu momentu.
Sa Grètzia aiat pòdidu ocupare a pagu a pagu, e cun s'apògiu partziale de sos alleados suos, una parte manna de sos territòrios in manos otomanas, ma non Costantinòpoli nen sos istrintos de sos Dardanellos e de su Bòsforu, cosa chi l'aeret cunfertu su cuntrollu totale de sa bia marìtima intre Atene e Costantinòpoli.
Cun totu chi s'Impèriu Otomanu fiat indepidadu e s'esèrtzitu suo detzimadu, su cumandante Mustafa Kemal Atatürk aiat ischidu infèrrere una dose de morale e amore pàtriu sas tropas suas pro gherrare contra sos inimigos chi intentaiant conchistare e si partzire sa natzione issoro. In su 1922, fiat resèssidu a bìnchere sas tropas gregas assentadas in Àsia Minore, chi no ant tentu àtera essida chi non fuire e capitulare.
Durante su cunflitu fiant mortos prus de su 20% de sa populatzione masculina de Anatòlia. In Grètzia sa derrota fiat atinada che sa Catastrofe Manna; dae su cantone turcu, sa gherra est istada bida che una vitòria in intro de sa mentovada Gherra de Indipendèntzia Turca, in ue gherraiant pro fàghere fronte a sos atacos de diferentes potèntzias europeas (Frantza, su Rennu Unidu e sa Grètzia matessi) in su territòriu suo.
Allentown (Pennsylvania)
Allentown est una tzitade de unos 118.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu federadu de Pennsylvania, in ue est sea de sa Contea de Lehigh.
Est sa de 3 tzitade prus manna in s'istadu, in fatu a Filadelfia e Pittsburgh.
Allwntown fiat fundada in su 1762 de William Allen, unu òmine de Filadelfia. Sa tzitade at cuadu sa Campana de sa Libertade a sos inglesos in su basamentu de una crèsia intre su 1777 e su 1778.
Gay
Sa diferèntzia printzipale intre is denumenatziones òmine omosessuale e gay (chi fintzas a is annos 1970 cheriat nàrrere petzi ‘alligru’ o ‘ispassiadu’ in inglesu) est chi custu ùrtimu est unu trèmene positivu, importadu dae s'inglesu e isceberadu originiariamente dae sa comunidade gay de San Francisco (Califòrnia, Istados Unidos) pro si refèrrere a sese matessi. Omosessuale est unu neologismu, chi in orìgine in inglesu teniat connotatziones negativas relatadas cun una patologia, maladia o nèsiga.​ Fiat istadu coniadu in su 1869 dae s'iscritore austrìacu Karl-Maria Kertbeny e afirmadu prus tardu dae su psichiatra tedescu Krafft-Ebing.
Generalemente sa paràula gay si referit a su gènere masculinu (duncas, non s'àplicat a is fèminas, a chi si narat lèsbicas, o a is transessuales). Su trasformismu, su travestismu e sa transessualidade sunt fenòmenos indipendentes (intre issos e issos aici comente cun is gays), chi podent èssere relatzionados o nono; pro esempru, un'òmine transessuale podet èssere tantis gay, o puru unu òmine eterosessuale podet èssere transformista.
Fatu·fatu gay est usadu fintzas pro designare o calificare a una persone omosessuale de gènere femininu; pro evitare confusiones est costùmene megius chistionare de «gays e lèsbicas», mancari segundu unas cantas interpretatziones custa espressione est subrabbundante.
Mole
Sa mole (sìmbulu mol) est s'unidade de medida de sa cantidade de sustàntzia. Dae su 1971 est una de sas sete grandesas fìsicas fundamentales de su Sistema internatzionale.
Dae su 20 maju 2019, sa mole est definida comente a sa cantidade de sustàntzia chi cuntenet esatamente 6,02214076×1023 entidades fundamentales, essende custu su balore numèricu de sa costante de Avogadro cando espressada in mol-1 (nùmeru de Avogadro).
Tale definitzione est istada introduida in santandria 2018 in su cursu de sa de 26 Cunferèntzia generale de pesos e de medidas, sostituinde sa definitzione prus betza basada in su nùmeru de àtomos cuntènnidos in 12 grammos de carbòniu-12 (12C, est a nàrrere s'isòtopu de su carbòniu cun nùmeru de massa 12). Di fatis, sa ridefinitzione de sa mole est istada detzìdida pro fàghere sas unidades de medida indipendentes intre issas (in antis sa definitzione de mole fiat ligada a sa massa) e pro ite a s'istadu atuale de sas cosas est possìbile determinare su balore numèricu de sa costante de Avogadro cun unu livellu de intzertesa atzetàbile.
Su nùmeru de partigheddas cuntentas in una mole est nòdidu comente a nùmeru de Avogadro, de su chìmicu e fìsicu italianu Amedeo Avogadro.
Su cuntzetu de mole est istadu introduidu dae Wilhelm Ostwald in su 1896.
Mole, cantidade chìmica e massa molare
Dae sa definitzione sighit chi una cantidade de sustàntzia est pari a una mole cando cuntenet unu nùmeru de partigheddas uguale a su balore numèricu de sa costante de Avogadro. Una mole de sa sustàntzia B cuntenet 6,02214076×1023 partigheddas de B.
In manera normale sa sustàntzia B est una sustàntzia pura o una miscela bene definida (s'àera, pro esempru, cuntenet 4 molèculas de azotu e 1 molècula de ossìgenu, che prima aprossimatzione). Sa "cantidade de sa sustàntzia B" divenit sa "cantidade de B" cando sa sustàntzia benit espressada (a esèmpiu "sa cantidade de s'àera" o "sa cantidade de s'ossìgenu").
Sa cantidade de B est su raportu intre su nùmeru de sas partigheddas cunsideradas e sa costante de Avogadro:
ue:
Sa massa molare de una sustàntzia B (MB) est dada dae su raportu intre sa massa e sa cantidade de sustàntzia de unu corpus.
Pro esèmpiu, sa massa atòmica de su sòdiu est pares a 22,99 u; una mole de sòdiu est a nàrrere unu nùmeru de àtomos de sòdiu pares a su balore numèricu de sa costante de Avogadro currispondet a 22,99 grammos de sustàntzia. Sa massa molare de su sòdiu est 22,99 g/molNa.
A sa matessi manera, in su casu de s'abba (H2O), sa massa molecolare est pares a 18,016 u; una mole de custa sustàntzia est pares a 18,016 grammos. Sa massa molare de s'abba balet 18,016 g/molH₂O.
In su casu de su metanu (CH4), cun massa molecolare de 16,04, mesa mole (e tando metade de su balore numèricu de sa costante de Avogadro de molèculas) currispondet a 8,02 grammos.
Est in manera cuntzetuale isballiadu impreare su tèrmine mole pro indicare sa massa molare: mentras custa ùrtima est una grandesa intensiva chi si medit in g/mol o kg/mol, in manera numèrica uguale a sa massa molecolare o atòmica, sa mole est un'unidade de medida de una grandesa estensiva mutida "cantidade de sustàntzia" (o a bias pro fagher prus lestros e essende prus pagu curretos, "nùmeru de moles"). Sa relatzione intre custas grandesas est:
ue n est sa cantidade de sustàntzia, m est sa massa de su campione e M est sa massa molare sua. Sa massa de su campione in su SI si medit in chilos (kg) ma a su sòlitu benint impreados unos sutamùltiplos (g). Sa massa molare imbetzes si medit in g/mol (su balore numèricu suo cointzidet cun sa massa molecolare, chi est mesurada in u.m.a.): sa cantidade de sustàntzia resurtat pro custu contada in moles (est pro custu chi si faeddat de "nùmeru de moles").
A bortas si preferit espressare su tipu de entidades elementares cunsideradas impreende sas denumenatziones oramai disusadas de grammuatomu (mole de un'elementu) e grammumolecola (mole de unu cumpostu). Su grammumole e su grammumolecola sunt istados eliminados in su 1963 dae su XIII CGPM e sostituidos dae sa "mole de sustàntzia". Dae su 1972 sa mole faghet parte de su SI e su SI est divenidu, pro lege, s'ùnicu sistemat ufitziale de unidade de medida in meda Paisos. Su SI est in vigore in belle totu su mundu.
In sos paisos anglosàssones benint annotamala impreadas sas definitziones de libbramolecola e libbramole, chi sunt prètzisas a sas definitziones de grammomolecola e grammomole, tranne pro su fatu chi nche si referit a sa libbra pro sa medida de sa massa.
Dii de su babbu
Sa Dii de su babbu est una festa dedicada a is babbus chi esistit in paisus medas de totu su mundu. Sa stòria de sa festa, sa dii de s'annu innui si celebrat e is traditzionis ligadas càmbiant meda segundu su paisu. Me is paisus de traditzioni catòlica est festada su 19 de martzu, dii se Santu Giusepi, su babbu adotivu de Gesùs.
Mole
Carchi aplicatzione de su cuntzetu de mole
Sa mole est impreada fintzas in sas definitziones de unas àteras unidades de medida; a esèmpiu sa càrriga de una mole de eletrones est mutida costante de Faraday, pari a 96 485 coulomb, mentras una mole de fotones est narada einstein.
Dii de su babbu
Paisus catòlicus
Is primus a festai a San Giusepi funt stètius is Mònacus Benedetinus in s'annu 1030, sighius de is Servus de Maria in su 1324 e is Francescanus in su 1399. Sa spraxidura de sa festa est dèpida a s'interessu de is Pabas e pruschetotu a Gregòriu XVI chi dd'at ofitzializada in totu sa Crèsia in su 1621.
Mole
Carchi aplicatzione de su cuntzetu de mole
Su cuntzetu de mol e est impreadu fintzas in sas ecuatziones de istadu de sos gas ideales; s'at chi una mole de molèculas de unu cale si siat gas ideale, in cunditziones normales (temperadura de 0 °C e pressione 101 325 Pa = 1 atm) òcupat unu volùmene de 22,414 L pro sa lege de Avogadro. Gai est possìbile contare su nùmeru de molèculas presentes in unu volùmene datu de gas, e tando sa massa sua.
Dii de su babbu
Paisus catòlicus
In custus paisus, sa dii de sa festa is fillus faint calincunu arregaleddu a is babbus po ddis amostai sa stima insoru.
Stadus Unius
Me is Stadus Unius, po sa traditzioni, sa primu personi a pediri una dii po festai a is babbus est stètia una picioca de 26 annus, Sonora Smart Dood, in su 1908. S'idea ddi fiat bènnia ascurtendi unu sermoni po sa festa de sa mama e at organizau sa primu festa de su babbu su 19 làmpadas 1910 in Spokane, Washington. Sa festa est bessida ofitziali in 1966, cun data in su de tres domìnigus de làmpadas, gràtzias a s'interessu de su presidenti Lyndon Johnson.
Mole
Esèmpiu - contos istechiomètricos
In s'esèmpiu chi benit, sas moles sunt impreadas pro contare sa massa de CO2 emìtida, cando benit brusiadu 1 g de etanu. Sa fòrmula interessada est: