cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gràtzia Dore
Biografia
Pro neghe de sa maladia de sa sorre Raffaela, e pro l'assegurare mègius curas, Gràtzia in su 1968 depet torrare a Ortzai. Insegnat in s'iscola mèdia de cale at a divènnere prèside finas a su 1976, e in cussu ruolu at chircadu de amparare totu custa chi teniat unu carchi balore pro sa valorizatzione de su patrimoniu materiale e culturale de su tempus coladu de Ortzai: sa batalla pro sa cunservatzione de Su campusantu betzu, de su tzentru istòricu cun carchi bella ventana ispagnola, de s'Àrgine, de sa pratza de su Munitzìpiu e de sa Crèsia, pro sa tràmuda de su fundu bibliotecàriu "Pietro Meloni Satta" dae sa Parròchia a sa Comuna. In prus, in paris cun sa sorre at fundadu s'Assòtziu curturale de Ortzai, formadu mescamente dae giòvanos.
Gràtzia Dore est morta in su 20 de làmpadas de su 1984, a pustis de un maladia longa chi las aiat minadu a fundu su fìsicu ma l'aiat risparmiadu, finas a s'ùrtimu, s'abistesa. Sighende su bòlere suo reposat in su campusantu ortzaesu a curtzu a su babbu Frantziscu e a s'amada Raffaela, in suta de una pedra simpre de granitu.
In su 2011, sos istudiantes de su Litzeu Iscientìficu "Enrico Fermi" de Nùgoro ant, in paris cun s'Archìviu de Istadu de Nùgoro, ammaniadu una die de ammentu dedicada a sa figura sua, cun interventos de costitutzionalistas e professores.
Istile poèticu
Sa poesia sua est collida in sas duas sìlloges Giorni (Dies), publicada in su 1953, e Giorni disabitati (Dies disabitadas), publicada a pustis de sa morte sua, in su 1990 a incuru de Bachisio Porru. Cust'ùrtima publicatzione collit totus sas poesias de Gràtzia Dore, e incluet fintzas sas lìricas de Giorni, giai publicadas, ma torradas a elaborare dae sa poetissa matessi.
Finas dae sos tìtulos (Preghiera, Creazione, Avvento, Nel giardino degli ulivi amaro, Appena il Signore tacque, Ancora una preghiera, Dov’è il tuo Dio, Una notte al Signore, Gerusalemme, Mai più Signore etc.) est fàtzile intuire chi si tratat de “càntigos” religiosos in manera essentziale e in sos cales s'autora intentat de isperiare sas dies di Deus, sa bida sua e sa memòria segreta sua.
Chistionende de sa poesia de Giorni, Pier Paolo Pasolini faeddat de "impiantu robustu e rigore literàriu de primore; una poesia in ue totu andat puntadu in su balore lìricu; in sa capatzidade sua de dellìriu, de dereglement, de èstasi o oriolu”.
Szczecin
Szczecin oe est una tzitade moderna e dinàmica e fintzas tzentru culturale, cun teatros e museos e universidades.
Istòria
In tempus coladu Szczecin est apartenta a Polònia, Prùssia, Danimarca, Isvètzia e fintzas a su 1945 a sa Germània.
Sa tzitade est istada isciarrocada pro su 65% durante sa segunda gherra mundiale e a coa ocupada de is tropas sovièticas. A primìtziu, segundu is acòrdios de sa Cunferèntzia de Jalta, sa bidda depiat èssere lassada a sa Germània e Königsberg (oe Kaliningrad) depiat intames èssere tzedida a sa Polònia.
In tempus afatante Stalin aiat però detzìdidu chi a s'Unione Soviètica serbiat unu portu in su Bàlticu chi esseret liberu de s'àstragu pro totu sa durada de s'annu. Aiat duncas mudadu bidea e fatu movere is làcanas de sa Polònia prus a s'uestu de manera chi Königsberg esseret territòriu sovièticu.
Szczecin, chi fintzas a tando si naraiat uffitzialmente Stettin, a'agatait in posidura esta a sa làcana de sa chi diat diventare Repùblica Democràtica Tedesca de unu cantone, e de s'àteru sa Polònia, chi s'agataiat trèmenes torradas a definire segundu is tratativas de is natziones binchidoras.
Sa populatzione tedesca, chi fiat majoria de sete sèculos in ie, fiat bogada a fortza e custrinta a si nche retirare a Germània, sa tzitade torrada a populare de polonesos chi pro sa prus parte fiant disterrados de s'Ucraina otzidentale, e su nùmene mudadu a su de oe.
Jannis Kounellis
Lassat sa Grèghia in su 1956 e arrividi a Roma pro istudiare a s'Accademia delle Belle Arti.
1918
S'annu 1918 (MCMXVIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in giòia a segunda de su calendàriu gregorianu.
Fungi
Su trèmene Fungi (plurale latinu de fungus, in sardu lit. «fungos, ungos »), fintzas Mycota o mitzetos (dae su gregu μύκης, mykes)​ s'usat in biologia pro designare a unu taxon o grupu de organismos eucariotas intre is cales s'agatant is mucores, is framentos e sos organismos produtores de cordolinos. Sunt classificados in unu regnu diferente a su de is prantas, animales e protistas. Si distinghent de is prantas ca sunt eteròtrofos; e de sos animales ca giughent muros tzellulares comente is prantas, cumpostas dae chitina, antimes de tzellulosa. Est su regnu de sa natura prus pròssimu filogenéticamente a sos animales (Animalia). Sa sièntzia chi istudiat is fungos est denumenada micologia, in ue si impreat su sufissu -mycota pro is divisiones e -mycetes pro is classes.​
Mancari custu taxon siat dislindadu bene de su puntu de vista evolutivu, galu si sunt istudiende is relatos filogenèticos de is grupos prus pagu connotos, e sa lista issoro de sub-taxones at cambiadu meda cun su tempus. Classificados sientìficamente dae Linnaeus Prantas, is fungos sunt istados a fatu artziados a su rangu de regnu de Nees in su 1817 e torra dae Whittaker in su 1968. Unos àteros organismos in istoricamente classificados fungos sunt totora de classificatzione dudosa. Is istudos modernos ant contribuidu a prodùere un'ordinamentu sistemàticu prus obietivu, basadu subra sa filogènesi, chi promitet unu gradu majore de istabilidade. In die de oe, is tècnicas de biologia moleculare ant permìtidu s'istabilimentu de una tassonomia moleculare fundada subra de secuèntzias de àtzidu desossiribonuclèicu (ADN) e àtzidu ribonuclèicu (ARN) chi partzit in su regnu in unu nùmeru determinadu de divisiones.
Is fungos s'agatant in hàbitats diversos meda: podent èssere piròfitos (Pholiota carbonària) o copròfilos (Psilocybe coprophila). Segundu s'ecologia issoro, si podent classificare in bator grupos: saprofitos, lichenes, micorrizas e parassitos. Is fungos saprofitos podent èssere sostratu ispetzìficos. In sa majoria de is casos, is rapresentantes de custu regnu sunt de mannària mionre; bivent de costùmene in terrinos impare a materiales in decumpositzione e comente simbiontes de prantas, animales o àteros fungos. Cando frutìficant produint isporoforos caraterìsticos (is cordolinos nde sunt un'esempru). Realizant una digestione esterna de sos alimentos, sumende enzimas, e chi surbint a pustis is molèculas isòlvidas chi resultant de sa digestione. A custa forma de alimentatzione si ddi narat osmotrofia, sa cale est simbigiante a sa de is prantas, però, a diferèntzia de cussas, is nudrimentos chi pigant sunt orgànicos. Is fungos sunt is iscumponidores primàrios de sa matèria morta de prantas e de animales in medas ecosistemas, e duncas possedent unu rolu ecològicu de importu mannu meda in is tziclos biogeochìmicos.
Lila Downs
Est conoschida pro is discos mùsicales in limba ispagnola e limba inglesa su maridu suu est su produtore e mùsico Paul Cohen cun kini tenit un fillo, Benito Dxuladi, naschidu su 2010. Cun unos 3 miliones de discos bendidos, est una de is cantantes prus de importu de su mundu ispanicu. Sa boghe est contraltu e tenit unu rezistru de tres ottavas.
Pireneos
Is Pireneos (Pyrénées in frantzesu, Pirenèus in otzitanu, Pireneus in aragonesu, Pirinioak in bascu, Pirineos in castillianu, Pirineu in cadalanu) sunt una cadena montosa posta in su norte de sa penìsula ibèrica chi rugrat totu s'istmu chi unit sa penìsula cun su restu de su continente europeu. S'isterret dae su Mare Mediterràneu, in su Cap de Creus, a estu, fintzas a su Mare Cantàbricu, in su Golfu de Biscaja, a ovest. A sud de sa cadena montagnina s'agatat sa depressione de s'Ebro e a norte cussa sa de sa Garonna.
Tenent una longària de unos 425 km e unu ladiore chi generalmente non propassat is 100 km, cun una superfìtzie totale de 19.000 km². Is chimbe pitzos prus artos de sa cadena sunt Aneto (3.404 m), su pitzu de Pocets (3.375 m), Mont Perdut (3.355 m), Punta de Astorg (3.355 m) e Pitzu Maldito (3.350 m).
Dresden
Dresden (in sorabu Drježdźany) est una tzitade de 531.806 abitantes de sa Germània, sea de su land de Freistaat Sachsen.
S'agatat a subra de su frùmene Elbe e est unu tzentru artìsticu de importàntzia internatzionale, nodia fintzas comente "Firenze de s'Elbe".
Is bombardamentos in sa II Gherra mundiale faghiant prus de 20.000 de mortos e nde addanniaiant sos monumentos. Is traballos pro nche·ddos torrare a costruire sunt agabados isceti de pagos annos.
Est sea de universidade (Technische Universität Dresden)
1989
S'annu 1989 (MCMLXXXIX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu domìniga a segunda de su calendàriu gregorianu.
Vila-real
Vila-real (denominatzione ufitziale, in valentzianu; Villarreal in ispagnolu) est una comuna de s'Ispagna orientale de 50.626 bividores situada in sa provìntzia de Castellón, in sa comunidade autònoma Valenciana. S'agatat in sa comarca de sa Plana Baixa, 7 km a sud de Castellón de sa Plana, cabulogu de provìntzia, e a 42 metros subra su livellu de su mare.
S'economia cosa sua fintzas a sa metade de su de 20 sèculos fiat s'agricultura, sa tzitade at isvilupadu un'indùstria manna ligada a sa produtzione de is caraterìsticas imbrèstias tzeràmicas chi si narant azulejos, ma est nòdida a livellu internatzionale pro s'iscuadra sua de fubalu, su Villarreal Club de Fútbol.
Toponomàstica
Su nùmene traditzionale suo est Villarreal, in castiglianu, e Vila-real in valentzianu: ambas formas sunt documentadas in medas testos de s'Archìviu Istòricu Comunale e in unos àteros archìvios. De su de 19 sèculos fintzas su 1938, sa denominatzione ufitziale fiat Villarreal; a pustis de sa gherra tzivile ispagnola, s'istadu ispagnolu aiat impreadu sa dizione farsa de Villarreal de los Infantes, pro distìnghere sa localidade de unas àteras omònimas comente Villarreal de Urrechua, Villarreal de Álava o Villarreal de Huerva. In su 1983, ddis aiant sostituidu custa forma torrende a sa denominatzione bilìngue Villarreal/Vila-real, chi aiat duradu finas freàrgiu de su 2006, cando su Comunu aiat adotadu comente ùnica forma ufitziale cussa valentziana (Vila-real).
De sa Preistòria a s'edade moderna
Si podent agatare vàrias testimonias de sa cultura eneolitica (Villa Filomena), ibèrica, e testimonias de sa dominatzione romana. Sa longa ocupatzione àraba de sa Plana Burriana aiat lassadu unu ricu patrimòniu de topònimos chi àncora oe sighint a s'agatare fintzas in burgos piticos o biddigheddas chi bi sunt in totu su territòriu.
Vila-real est istada fundada su 20 freàrgiu 1274 de su re Giagu I de Aragona (dae chie benit su nùmene), pro afortiare sa Reconquista cristiana in sa zona, e est posta istratègicamente a longu de s'antiga Bia Augusta a 65 km de Valencia, acanta de Burriana, finas a cuddu momentu in sas manos de sos musulmanos. Fiat istada una tzitade reale a berus fintzas de sa fundatzione  cosa sua, cun sa rapresentàntzia in Parlamentu a sas Cortes y Diputación de su Reino e aiat tentu su privilègiu de impreare che bandera pròpia su Pendón de sa Conchista. Aiat fatu parte de su bratzu reale in su Parlamentu de Valencia e aiat partetzipadu in manera meda ativa a totu a sas atividades suas. In su momentu de sa fundatzione, sa tzitade teniat una pranta a forma ippodamea: unu retàngulu muradu, in ue passaiant duos caminos printzipales (cardu e decumano) e in s'agrujada tzentrale s'agatat àncora oe Plaza Mayor, sa pratza printzipale de sa tzitade.
Is ischilìbrios demogràficos e econòmicos chi caraterizant su de 15 sèculos ant causadu, a su cumintzu de su de 16 sèculos, medas cuntierras cun sos bighinos Mudejar e sa rébellion des Germanías, una perrica armada isvilupada intre su 1519 su 1523.
S'edade moderna
In su XVI sèculu morit su para alcantarinu Rosario Pascual Baylon, sa tumba cosa sua  fuit fraigada pro boluntade de Càrulu II de Ispannia e at a èsser logu de devotzione religiosa.
In su cursu de su de 16 sèculos, sa terra coltivada at cumintzadu a crescher e megiorare gràtzias a sa bogadura de funtanas noas pro otènnere abba e cunvertire terra àrrida in sartos irrigados e faghende torrare possìbile s'inghitzu de un' agricultura cumertziale in su de 17 sèculos.
In su 1706, durante sa gherra de sutzessione ispagnola, pro sa resistèntzia opòsta de carchi bighinu de sa bidda, is sustenidores de s'archiduca Carulu de Àustria, is tropas borbònicas de su conte de Torres de San Mateo Alcorrin, chirchende de arribbare a Valencia, ocupada dae sas tropas Basset, aiant atacadu is muros de sa tzitade e bi fiat istada una batalla cun prus de 500 mortos dae ambas sas partes e a unos edifìtzios aiant pigadu fogu.
S'assèndida de sa noa dinastia at favoridu su svilupu econòmicu de sa tzitade, cun un aumentu mannu de sa populatzione (chi aiat crèschidu in su Setighentos de belle 4 bortas). Sa segunda metade de su de 18 sèculos at bìdu sa nàschida de is primas indùstrias de mudadura tèssile, mentras sa populatzione fiat istada trisinada in vàrias cuntierras e giradas chi ant abbolotadu s'Ispagna, in piessigna durante sas Gherras carlistas.
In su de 20 sèculos, posca sa gherra tzivile ispagnola, sos profetos in custu setore aiant istadu reimbestidos in s'installatzione de fàbricas de imbrèstias de tzeràmica, a su fine de diversificare su tessutu produtivu. Custu tipu de indùstria at sighidu a crèschere finas oe, costituende sa printzipale fonte de rèditu pro s'economia locale.
Economia
De sa fundatzione finas a sa prima metade de su de 20 sèculos, su comunu aiat basadu totu su pròpiu potentziale econòmicu in s'agricultura ammisturada de terrenos no abbados e ortos intensivos. S'arantzu aiat trasformadu, diretamente e in manera indireta, sas bases econòmicas de sa tzitade. A vantàgiu de sos frutales de Arantzos, intre su 1880 e su 1960 s'aiant cunbèrtidu 3500 ètaros de terrenos no abbados in terrenos abbàbiles e si fiat iat isvilupada un'indùstria apretziàbile de mudadura de sos agrùmenes.
Nointames, in resone de una polìtica de isvilupu de s'edilìtzia e de su turismu, chi aiant caraterizadu sos annos '60 de su de 20 sèculos, s'aiat detzìdidu de ativare un'indùstria traditzionale de sa regione, cussa de sa tzeràmica pro rivestimentos. Tando, dae cussu momentu a sas dies nostras, sas aziendas chi produent imbrèstias e sas indùstrias cumplementares issoro sunt su printzipale motore econòmicu de sa tzitade. Sos pamentos e sos rivestimentos ant modelladu unu tziclu produtivu serradu e integradu in s'economia tzitadina, trasformende Villa-real in su tzentru de produtzione deimbrèstias prus importante de s'Ispagna e in unu de sos majores in Europa. Oe sa vida econòmica de sa tzitade bidet in sa tzeràmica su printzipale motore, chi ghiat su restu de sos setores produtivos e istitutzionales.
Unos àteros logos de interessu
Su santuàriu de sa Madonna de sas Gràtzias (El Termet). Su logu de cultu est situadu in un'ambiente naturale in sas ribas de su riu Mijares a duos km de sa tzitade. Totu s'àrea naturale chi inghìriat s'ansa de su riu Mijares, a inghìriu a su promontòriu de s'Ermita, est istada giai dae s'Edade Mèdia de propiedade de su Comunu e impreada comente a propiedade cumonale cun vàrios impreos. Oe, sa localidade est unu logu de svago, cobertu dae àrbores frongiosos, chi atraet unu mannu aflussu de visitatores in totu sas istasones de s'annu. In su buscu superiore b'est sa sede de su Tzentru de Annestru Ambientale El Termet, bòlidu dae su Munitzìpiu e de sa Generalitat Valenciana, pro sas cales àulas colant mìgias de istudiantes chi isvilupant fainas de chirca e amparu de s'ambiente naturale. A longu de su riu, s'agatat sa passigiada Botànic Calduch,chi, gràtzias a diversos pranos de megioru, at riachiridu s'impreu traditzionale naturale suo.
Patricia Hearst
Patricia Campbell Hearst (nàschida su 20 de frearzu de 1954), como cunnota comente Patricia Campbell Hearst Shaw, est un'amerigana sechestrada in su 1974 e posteriormente cundennada a presonia pro un'isrobatòriu realizadu paris cun sos sechestradores suos. Pro custa resone, su casu suo est cussideradu dae medas comente unu de sìndroma de Istogorma.
Patricia Hearst est sa neta de William Randolph Hearst, unu mannatu de s'imprentadoria obitadu. In su 1974, Patricia Hearst aiat balanzadu pobularidade addaghi fiat istada recatada dae su grupu terrorista de sos simbionesos, a su cale si fiat aunida posteriormente. Hearst fiat istada detènnida a pustis de leare parte a un'isrobatòriu de banca cun àteros membros de s'organizadura terrorista, e aiat coladu duos annos in sa presone finas a cando sa cundenna sua fiat istada cummutada dae Jimmy Carter su presidente. In su 2001, fiat istada agrassiada in manera definitiva dae Bill Clinton su presidente, in s'ùrtimu atu ufissiale realizadu dae custu ùrtimu in antis de dassare sa Domo Arba.
Master of Ceremonies
Su Master of Ceremonies o MC (plurale MC's), esti unu fueddu inglesu ca ollidi nai maistu de sa xerimonia (Master of Ceremonies).
Sa die de Santu Balentinu
Sa die de Santu Balentinu est una festa dedigada a sos inamorados e tzelebrada in su bonu de su mundu (mescamente in Europa, in sas Amèriga e in su Levante Larganu) su 14 de frearzu.
Sa festa reliziosa orizinale leat su nùmene dae su santu e màrtire cristianu Santu Balentinu de Terni e fiat istada istituìda in su 496 dae su Paba Zelàsiu su de I, intrende in parte a sa festa pagana anteriore de sas “lupercalia”. Sa pràtiga moderna de tzelebradura de sa festa, intames, cuntzentrada in su tràmunu de missadas de istima e donos intre inamorados, remontat cun probabilidade a sa prima idade mèdia, e in particulare diat poder esser relassionada cun su tzìrculu de Geoffrey Chaucer, in ue si fiat formada sa tradissione de s’istima amàbile.
A s’ispainadura sua, prus chi totu in Frantza e in Inghirterra, aiant cuntribuìdu sos bentinos, peri sos numerosos monastèrios issoro, sende istados cunfiadàrios de sa Basìliga de Santu Balentinu in Terni dae s’agabu de sa segunda metade de su de VII sègulos.
Ispetziarmente in sos paìsos de curtura angrosassone, e pro imitadura finas in aterue, sa caraterìstiga printzipale de sa die de Santu Balentinu est su tràmunu de balentinetes, notigheddas de istima chi sunt fitianu a forma de coros istilizados o cunforme a àteros temas tìpigos de sa rapresentadura pobulare de s’istima romàntiga (sa culumba, s’imàzine de Cùpidu cun arcu e fritzas, e gasi sighende). Moende cun su de XIX sègulos, custa tradissione at alimentadu sa produidura industriale e sa mercadizadura in iscala basta de notas de uras dedigados a custa die. Sa Greeting Card Association at abaliadu chi, onzi annu, s’imbient su 14 de frearzu unos milli milliones de notas de uras, unu nùmeru chi ponent custa die a su de duos logos, pro nùmeru de notas comporadas e imbiadas, a pustis de Pasca de Nadale.
Sa die a pustis de Santu Balentinu, su 15 de frearzu, si tzèlebrat Santu Faustinu, patronu de sos baghianos.
Wrocław
Wrocław (pronuntziadu [ˈvrɔt͡s.waf ]; in islesianu: Wrocłow ; in tedescu: Breslau) est sa tzitade de bator de sa Polònia a populatzione, cun unos 633.000 bividores, sa de chimbe a subrafache de su territòriu (293 km2), e una de is prus antigas pro fundatzione, chi torrat a su de 9-10 sèculos. Oe est cabulogu de su voivodatu de Bàscia-Islèsia.
Posta a su sud de is « montes de is Gatos » (in polonesu: Kocie Góry, e Wzgórza Trzebnickie), a su norti de is Sudetos, sa bidda est atraessada de su frùmene Oder (in polonesu: Odra), chi in ie si dividet in unu pore de bratzos, formende 12 ìsulas cullegadas s'una a s'àtera de 120 pontes. Custu fatu balet a Wrokław su nòmingiu de Venètzia de Polònia.
Wrocław est oe unu de is tzentros econòmicos prus dinàmicos de Polònia. De sa ruta de su comunismu, in su 1989 a oe, at connotu isvilupu meda lestru. Su disimpreu est carculadu in su 2009 a su 3%.
Wrocław est isceberada che capitale europea de sa cultura 2016, est su logu de is campionados europeos de fùbalu 2012 e de is giogos mundiales de su 2017.
Istòria
Sa tzitade si naraiat Breslau fintzas a su 1945 e fiat territòriu de sa Germània. A s'acabu de sa segunda gherra mundiale subra una populatzione de prus de 200.000 bividores, is tedescos rapresentaiant unos 190.000 e is polonesos petzi unos 17.000. Segundu is acòrdios de Potsdam (acuntèssidos intre Rènniu Aunidu, Istados Unidos e Unione Sovietica) sa regione de s'Islèsia diat èssere tzedida a sa Polònia.
Mutxamel
Mutxamel est unu comunu ispagnolu situadu in sa comunidade autònoma Valenciana de 24.778 (2017) bividores.
Bortigale
Bortigale est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro, in sa regione istòrica de su Màrghine, in s'ala "tzentru-otzidentale" de sa Sardigna. Tenet 1 253 abitantes.
Su nùmene
Sa paretimologia narat chi su nùmene de sa bidda benit dae su fatu chi sos abitantes de sa bidda ispèrdida de Berre, chi fiant petzi sete famìlias, si nche sunt andados a istare a su giassu in ue oe s’agatat su bighinadu de “Sas sete padeddas”, mutidu gasi, ca bi sunt sete domitas derrutas una in fila a pare cun s'àtera; si comente su giassu seberadu pro sa bidda noa fiat ricu de ortigros e de ortos l’ant postu Urticale e posca est devènnidu Ortigale. Sos istùdios fatos in sos annos passados a pitzu de su topònimu ant dadu significos diferentes: su canònicu Spano naraiat chi cheret nàrrere “logu prenu de pòrticos”, ma chi podet bènnere puru dae su su fenìtziu BOR e TIGAL chi cheret nàrrere “Putzu de sa Pandela”.
S’istudiosu Botticini naraiat chi beniat dae sa paràula ortigru chi benit dae su latinu CORTICULUS, ma puru “giassu prenu de ortigadas”.
Màssimu Pittau imbetzes at fatu s’ipòtesi chi su topònimu bèngiat dae su latinu HORTUS in sa variante HORTICALIS chi benit dae sas formas HORTICUS, HORTICELLUS, HORTICULUS e duncas “logu prenu de ortos”; difatis sa bidda est a curtzu a su riu Manigas ue b’aiat ortos meda.
Dedola narat chi su significadu benit dae sas paràulas sardas Urticu, Bultigu e Ortigu. De importu mannu fiat puru sa bidda de Mulàrgia (chi a dies de oe est fratzione amministrativa) chi est s’antiga bidda romana de MÒLARIA e chi depet su nùmene suo a su fatu chi s’agataiant sas minas pro fàghere sas molas.
Su sartu
Su territòriu de Bortigale est istèrridu pro 67,46 chilòmetros cuadros; sa parte de giosso est in pranu a làcana cun sos campos de Duarche e de Bòrore, mentras sa parte de susu posta a nord de sa bidda est in sos montes de su Màrghine e in sa Campeda.
Su monte prus artu est Monte Santu Padre (1.025 m), sos àteros montes sunt: Monte Cuguruttu (867m), Crastu Littu (847m) e Cuccuru ’e Monte (729m).
Sa bidda est rica de abba meda, pro mèdiu de su Riu Mànigos e de su Riu Murtatzolu chi permitiant in sos tempos passados de abbare sos ortos. In sa Costa 'e Mòlinu, s’agataiant puru molinos meda.
Bortigale paris a Mulàrgia tenet unu tretu mannu de sa Campeda, in su paris chi segat in duos sa Sardigna.
Sos territòrios de Mulàrgia e de Bortigale sunt istados aunidos in s’annu 1865 cando sa Comuna de Mulàrgia est istada suprimida e posta paris a sa de Bortigale.
In su territòriu totu a inghìriu de sa bidda, b'at itineràrios interessantes e ricos meda, chi sunt bistados valorizados dae Pro Loco, Comune e setzione de zona de su C.A.I.. In mesu de custos cheret chi s'ammentet su "Sentiero Natura", chi dae Bortigale che leat a Mulàrgia, colende·nche totu in mesu a monumentos naturales e archeològicos.
S'istòria
Sas primas atestatziones documentàrias de Bortigale benint dae su Condaghe de su cumbentu de Santu Nigola de Truddas de Semèstene in su de XI-XII sèculos: sa bidda de Bortigale paris cun sas de Mulàrgia e cun sa bidda ispèrdida de Gitil aiat fatu unu chertu contra su cumbentu de Truddas pro “su sartu de Antipatre”.
Sa bidda est rica meda de testimonias e istigas antigas, ant tzensidu 41 nuraghes, 10 domus de janas, 2 dolmens, 1 funtana nuràgica e 2 tumbas de gigantes.
Sa bidda de Bortigale tenet crèsias meda in intro de bidda: sa crèsia parrochiale cunsacrada a Santa Maria de sos Ànghelos, sa crèsia de su Purgatòriu o de Santu Prammeri, sa crèsia de su Rosàriu, sa crèsia de Santa Rughe, sa crèsia de Santa Lughia, sa crèsia de Sant’Antoni, sa crèsia de Santu Giusepe. Sas crèsias postas in fora de sa bidda sunt derrutas e sunt cunsacradas a Santu Martine e a Santu Giuanne. Sa crèsia de Santa Maria de Saucu, fraigada in su de XII sèculu, est posta in su territòriu de Golòthene, ma intro de unu terrinu de propiedade de s’Amministratzione Comunale de Bortigale. In Padru Mannu, a curtzu a s’Istrada Istatale 131 b’est finas sa crèsia de su Coro de Gesùs chi l'ant acontzada como pagos annos. Totu sas crèsias sunt in istadu perfetu e sunt ricas de prendas artìsticas, comente sos cuadros de sa crèsia majore, chi paret chi siant istados fatos dae s'iscola de su Mastru de Otieri.
Sa fratzione de Mulàrgia tenet tres crèsias: Sant’Elene, chi est sa parròchia, e sas de Santu Sìrigu e de Santa Elene “'etza”, chi sunt derrutas.
In sa punta de su Monte de su Santu Padre s’agataiat imbetzes sa crèsia de Santu Barnaba.
Sa cultura e sas festas
In sa bidda de Bortigale b'est sa Biblioteca Comunale chi tenet unu patrimòniu libràriu de importu mannu e assòtzios culturales meda: b'est s'assòtziu Frinas, chi cada duos annos organizat su Prèmiu de Poesia "A pes de Santu Padre", s'Assòtziu Sas Enas, sa Pro Loco, sa Polifònica, Su Cuncordu de sas boghes biancas, su Grupu Folk e su Cuncordu Bortigalesu chi est unu de sos prus famados de totu sa Sardigna.
In Bortigale b'at tres cunfrarias: Santa Rughe (atestada dae s'annu 1624), de Santu Prammeri o de Sas Ànimas (annu 1777} e de su Rosàriu (1864). In su 1943 in Bortigale s'agataiat su Cumandu Militare de totu sa Sardigna e custu at permìtidu sa nàschida, intro una perca a curtzu de sa bidda, de Ràdiu Sardigna, sa prima ràdiu de Itàlia in sos annos de sa gherra.
Sa festa de importu prus mannu est sa de Santa Maria de Saucu su 7 e su 8 de cabudanni in sa crèsia de Saucu chi però nch'est in sartu de Golòthene, chi istat in sa zona de Campeda, una bindighina de chilòmetros dae sa bidda. Sa festa, dae s'annu 1614, est in onore de un'istàtua de Nostra Segnora, chi segundu de sa traditzione orale l'ant agatada in intro de un'àrbore de saucu. Custa festa at mantesu totu sa genuinidade e sas maneras de sèculos de traditzione, comente sa protzessione a pee e a caddu dae sa bidda a su santuàriu, ue sos bortigalesos colant sas nuinas in sos muristenes, in mesu a momentos dedicados a sa religione e àteros a s'ispàssiu cun mùsica e ballos, cun gente de cale si siat edade.
S'àtera festa manna est sa de Nostra Segnora de s'Assunta in sa chida de mesaustu, cun ses dies de festas tziviles e religiosas.
In dies de Pasca posca bi sunt totu sos ritos de sa "chida santa" e sas tzerimònias chi nde faghent parte sunt curadas dae sas cunfrarias; in martzu b'est sa protzessione de Santu Marcu (sos pitzinnos bi andant cun sas "cogoneddas" de pane pintadu).
Pucón
Pucón est una tzidade e comunu de s'Cile, ade 21.107 de abitantes (2002).
420 (cannabis)
420, 4:20 o 4/20 (pronuntziau cuàturu-binti) es unu fueddu in còdixi de sa cultura de sa cannabis arrelatau cun su s'impreu de custa sustàntzia.
Madeira
Madeira est unu archipèlagu de su Portugallu, cumpostu de s'ìsula omònima e de àteras ìsulas minores. S'agatat in s'otzèanu Atlànticu, a illargu de su Maroco.
420 (cannabis)
Indicat fintzas sa dii de su 20 de abrili, chi est bessida festa de sa contracultura nord-americana.
Madeira
S'archipèlagu tenet istèrrida de 828 km² e contat populatzione de unos 245.800 bividores.
420 (cannabis)
Òrigini
In su 1975, cincu studiantis de scola secundària me in San Rafael, California, narànt "4:20" unu pranu po circai unu terrenu abandonau postu a cannabis, basau in una mapa de scusòrgiu e elaborau de su massaju. Is cincu studiantis (Steve Capper, Dave Reddix, Jeffrey Noel, Larry Schwartz e Mark Gravich), chi si fiant postus "Waldos" poita ca su logu de atòbiu insoru fiat unu muru (wall) a foras de scola, iant sceberau sa stàtua de Louis Pasteur me is terrenus de sa San Rafael High School comenti logu de incomentzu de sa circa, e is 16:20 (4:20 PM) comenti oràriu de atòbiu. Is Waldos narànt a custu pranu "4:20 Louis". Apustis de intentus vàrius, mai arrennèscius, de agatai su cultivu, su grupu a sa fini at incurtziau sa fràsia in "4:20", chi est bessia sa crai chi is giovuneddus impreànt po chistionai de s'impreu de cannabis.
Madeira
Costìtuit sa regione autònoma de Madeira (in portughesu : Região Autónoma da Madeira) de chi su cabulogu est Funchal. Su clima est sub-tropicale e is paisàgios ispantosos nde faghent logu apretziadu de is turistas.
420 (cannabis)
Manifestadas de su 20 de abrili
Segundu su formau americanu de scriidura de sa data, 4/20 podit indicai su 20 de abrili, duncas custa dii est bessida una festa de sa contracultura nord-americana innui is personas s'atòbiant po impreai sa cannabis. Unus cantu eventus tenint una natura polìtica, amparendi sa legalizatzioni de sa cannabis. Is manifestadas principalis in Nord America funt organizadas me is logus chi sighint:
Madeira
S'istorigu Diodorus Siculus s'at contau ca is Tirrenus de Sardigna, chi biviant in is biddas nuraghesas, iant organizau una speditzioni po conchistai un'isula de s'Atlanticu, Madera, in su 650 ainnanti 'e Cristu. Su progetu fiat faddiu po mori de is Cartaginesus, chi iant tentu interessi a frimmai s'espansionismu sardu.
Bagdad
Bagdad est sa capitale de s'Iraq, a su 2011 si contaian 7.216.00 abitantes.
Legislatziones subra s'istrumadura
Sa legislatzione subra s'istrumadura est bastante diferente pro cada istadu de su mundu, e si nde podent agatare tantis dae s'atzessu lìberu a s'istrumadura peri servìtzios sanitàrios pùblicos e gratùitos fintzas a penas de presone pro chi lu pràtichet. Duncas, sa pràtica de s'istrumadura (o istrumada) voluntària est assugetada a s'ordinamentu giurìdicu vigente de cada paisu, in ue si podet cunsiderare comente deretu o comente delitu chi si podet punire.
Michele Obino
Don Michele Obino (Santu Lussurzu, 19 de jannarju de su 1769 - Parigi, 6 de jannarju de su 1839) est istau unu accademicu sardu de su Regnu de Sardigna, in prus de esser istau unu de sos prus mannos protagonistas de sos motos revolutzionarios sardos.
Bida
Nàschiu in Santu Lussurzu, si aìat distintu in sos istudios dae sende zovanu arribande, in su mese de aprile de su 1794 a 25 annos, a tènner sa Cattedra de Decretales in s'Universidade de Tàtari.
Tenìat bideas illuministicas chi tando fint fachende su ziru de su mundu connotu e, sende unu de sos protagonistas de s'abbolotu contra su feudalesimu in Sardigna, aìat istranzàu a s'amicu Giovanni Maria Angioy cando issu fit custrìntu a si nche andare a pustis de su faddìmentu de sa revolutzione populare.
Funchal
Funchal (pronùntzia in portughesu: [fũˈʃaɫ]) est sa tzitade majore e su su cabulogu de sa regione autònoma de Madeira, in Portugallu. Funchal, chi est capitale de Madeira de prus de chimbe sèculos, contat unos 111.900 bividores.
Michele Obino
Bida
Aìat iscrittu libreddos, difùndios de manera clandestina, comente s' Achille della Sarda Liberazione e I sentimenti del vero patriotta sardo che non adula Cagliari, li aìant fatu unu protzessu accusandelu de àer ispintu pro s'abbolotu e de àer cumpartìu libros rivolutzionarios. Fit custrintu a si cubare in sa màntza in sos padèntes de su Montiferru, paris chin sos ateros protagonistas de sa rivolutzione sarda chi accudìant in cughe dae Santu Lussurzu e chìrrios a curtzu, comente sa bidda de Iscanu.
Funchal
Su nùmene dependet de su faeddu "funcho" (fenugu) e su suffissu "-al" denotat "unu prantedu de fenugu".
Michele Obino
Bida
A sa fine, si nche fit tuccau in Frantza in ube at colau sos urtimos annos de bida, morindesìche in Parigi in su 6 de jannariu de su 1839: pasat in pache in su campusantu de Père Lachaise.
Achille della Sarda Liberazione
Si ischìrriat in duos paragrafos: "Analisi della sarda costituzione politica" (analisi de sa costituzione politica sarda), "Politica machiavellica del Ministero" (politica machiavelliana de su Ministerju), "Schiavitù feudistica" (Tzeracchìa feudistica) e "Inimicizia piemontese" (Disamistade piemontesa), chin cadaunu tenende una fràsia in curtzu chi fachet su resùmu de sas bideas rivolutzionarias sardas, in prus de facher de testimonia in supra de su ligàmine chi bi aìat chin s'ideologia frantzesa e prus in generale europea de tando.
Su libreddu nat chi s'ordinamentu feudale sardu est sa causa prus manna de su disacàtu chi b'at in Sardigna e accusat su gubernu piemontesu de non rispetare su patu intra su Re e sa Natzione Sarda chi tutelat sos derètos de su «Reame di Sardegna» e ponet unu frenu a sa «assoluta Monarchia». Violare su pattu cheret narrer a dare, nachi, su deretu de resistèntzia.
Iraq
S'Iraq (Arabu: لعراق‎ al-‘Irāq), ufitzialmente Repùbrica de s'Iraq est una nazione mediorientale se su sud-ovest asiaticu. In su 1920 fini istados delimitados sas lacanas de su territoriu natzionale e in su 1921 fit istada criada sa monarchia. Sa capitale est Bagdad.
Sant Joan d'Alacant
Sant Joan d'Alacant est unu comunu ispagnolu de 22.804 (2014) situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Viña del Mar
Viña del Mar est una tzidade e comunu de s'Cile, ade 286.931 de abitantes (2002).
Popolo della libertà
Il Popolo della Libertà (Su pòpulu de sa libertade) fiat unu partidu polìticu italianu fundadu dae Silvio Berlusconi su 29 de martu de su 2008. Aiat unu orientamentu polìticu de tzentru-destra e est nàschidu dae medas partidos polìticos comente Forza Italia, Alleanza Nazionale e Nuovo Partito Socialista Italiano. Est istadu su partidu chi at guvernadu s'Itàlia dae su 2008 a sa fine de su 2011 a poi at sustènnidu su guvernu de Mario Monti e su guvernu de Enrico Letta finas a santandria de su 2013.
In su 2013 s'est dissòlvidu pro torrare a fundare Forza Italia.
Su PdL/FI at guvernadu sa Sardigna dae su 2009 a su 2014 cun su presidente de sa Regione Ugo Cappellacci.
Tilipu IV de Ispagna
Tilipu IV d'Asburgo, in ispagnolu Felipe IV (Valladolid, 8 de abrile 1605 – Madrid, 17 de cabudanne 1665), naradu fintzas Tilipu su Grandu (Felipe el Grande) o Su Re Praneta (El rey Planeta), est istadu re de Ispagna de su 1621 fintzas a sa morte, soberanu de is Paisos Bàscios ispagnolos e fentzamentas re de Portugallu e de Algarve comente Tilipu III (in portughesu Filipe III) fintzas a su 1640.
A sa morte sua in su 1665, s'Impèriu Ispagnolu aiat azuntu sa prus manna istèrrida territoriale, ma fiat fintzas in crisi, sende chi su re teniat pagu firmesa, e no aiat abiadas is riformas polìticas chi s'impèriu abisongiaiat.
Tennessu
Su tennessu o tennèssiu (a bortas inditadu cun s'anglitzismu tennessìniu, pretzedentemente nodidu cun su nùmene sistemàticu temporàneu ununsèptiu, o eka-astatu) est s'elementu chìmicu de nùmeru 117 e sìmbulu Ts. Est un'elementu chìmicu sintèticu de sa tàula periòdica. S'elementu est istadu intradu in sa tàula periòdica ufitziale de sa IUPAC su 30 de nadale de su 2015, paris cun is elementos cun nùmeru atòmicu 113, 115 e 118, cumpletende de custa manera su de sete perìodos de sa tàula. Su nùmene ufitziale (in inglesu, tennessine [ˌtɛnəˈsiːn]), propostu dae sos iscoberridores, est istadu atribuidu ufitzialmente su 28 de santandria de su 2016 e faghet relatu a s'Istadu istadunidensu de su Tennessee.
Su tennessu est istadu otentu bombardende cun càlciu-48 de su berkèliu-249. Est cun med probabilidade unu semi-metallu. A pustis de sa sìntesi de s'elementu fata dae su Gesellschaft für Schwerionenforschung de Darmstadt, su cumprou de duos isòtopos supergraes cun emividas longas in manera piessigna (tzirca 1 ora e 11 oras) paret cunfirmare sa presèntzia de s'ìsula de istabilidade.
Oganesson
S'oganesson o oganessòn (in pretzedèntzia nodidu cun su nùmene sistemàticu temporale ununòctiu, o eka-radòn) est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 118, su cale sìmbulu est Og. Est un'elementu supergrae sintèticu de sa tàula periòdica. S'elementu est istadu introdadu in sa tàula periòdica ufitziale de s'IUPAC su 30 de nadale de su 2015, paris cun is elementos cun nùmeru atòmicu 113, 115 e 117, cumpletende aici su de sete perìodos de sa tàula periòdica. Su nùmene, propostu dae sos iscoberridores, est istadu atribuidu ufitzialmente su 28 de santandria de su 2016 in fentomu de su professore Jurij Colakovič Oganesian. Si tratat de su segundu elementu a su cale siat istadu dadu su nùmene de una persone ancora in vida (s'àteru est su seabòrgiu).
Messàgiu
Su messàgiu, in su sentidu generali, est su pìngiu de sa comunicatzioni. Est definiu comenti s'informatzioni chi su trasmitidori imbiat a s'arricidori a traessu de unu canali de comunicatzioni o mèdiu de comunicatzioni (po esempru, su fueddu o sa scritura).
In Informàtica
Ddoi at duus sentidus printzipalis de su fueddu "messàgiu" in informàtica: messàgiu intra impitadoris umanus de sistemas informàticus chi funt cunsinnaus de cussus sistemas etotu, e messàgius passaus intra programas o cumponentis de unu sìngulu programa, po is punnas insoru.
Problemas de seguridadi
Sendi chi is elaboradoris funt automatizaus e non bolint interatzioni umana po unas cantu tareas, ddoi funt pensamentus medas po sa seguridadi e sa privatesa in setoris de s'indùstria informàtica po cantu pertocat is messàgius. Est acuntèssiu bortas medas chi is aplicatzionis de messageria istantànea ant arriscau s'atacu de spyware. Custus pensamentus no funt limitaus a is telefoneddus, elaboradoris o aparatus pretzisus, ma pertocant fintzas is visoris montaus me is veturas, chi oindii funt sofisticaus che is telefoneddus inteligentis e podint tenni vulnerabilidadis a atacus informàticus o essi una distratzioni de sa condutzioni de sa màchina.
Resolza
"Sempre lughente parias de prata segaias chei su pensamentu ispilende sa pedde ind'unu 'entu comente chi aeres giutu fogu in s'ata..."
- Montanaru, Sa Leppa Pathadina
Sa resòlza / arresòja est su curtèddu tipicu in Sardigna, subratottu de Pattada e Arbus, biddas s'una posta in sa provìntzia de Tàtari e s'attera in cussa de su Campidanu de Mesu.
Bènnidu a sìmbulu fentomàdu de s'artesania sarda, custa zenìa de curteddu est una ebbìa po sa produida sua: custa est a cumprimèntu non solu e tantu ponèndeche impàre sos cantos, ma cund unu traballu difficurtosu chi, a s'agàbbu, nde faghet b'essìre bellissimas mànigas e lamas acutàdas. Sunt una meravìza tantu ispetziàle chi unu fiòtu de turistas e parìtzos amantiòsos accùdit a sa bidda logudoresa cando in cùe si tènet, cada duos annos in su mese de aùstu, sa Mustra de su Curteddu.
Sa pattadesa est caratteristica ca tenet ferru cund una forma "a foza de murta" prus istrinta de sa corrina e cun su tolu prus ismussadu in sa punta; sende unu curteddu a maniga animada e non monolitica, s'arcu si ponet tra duas trempas chi sunt aunidas pro mediu de bullitas e de unu aneddu chi, cund unu innudicadorzu, gubernat sa serrada e s'abertura de sa lama.
S'arburesa est a diversu dae sa pattadesa, ca su ferru tenet una forma a s'antiga, est a narrer "a foza de lauru", ma est prus manna e mattuda, cund una punta a mesaluna: est unu de sos menzus curteddos po nche bogare sa pedde a sos animales o po fagher sa cassa. S'arburesa est unu curteddu monoliticu: sa maniga, a s'ispissu fatta in corru de muvra, est unu arrogu ebbìa chi si segat po bi fagher istare sa lama e si chircat de fagher prus bellu po mediu de isculturas chi ammustrant sa fauna sarda. A bortas, si ponet unu aneddu de metaddu a agabbu de maniga.
Sa resolza fit, e lu est galu, sa lama traditzionale de totus sos pastores sardos, ma s'abilèsa de sos artesanos pattadesos e arburesos at fattu a manèra chi custa no est unu bantu solu pro sos chi nde fàghent ma pro sas biddas etotu, tantu chi su curteddu si connòschet cun su nùmene de "pattadèsa" o "arburesa" òe in dìe, mancàri fìntzas in medas atteras biddas sardas bi apat sa traditzione de nde fàgher.
Atteras castas de curteddu
Est pretzisu a narrer chi non bi at solu sa pattadesa e s'arburesa, ma fintzas atteros chi tenent su nùmen de biddas, si non de sas regiones istorigas de sa Sardigna. Ammentamus de manera particulare:
Tzinnos istorigos
S'arte de su curteddu sardu cumintzat in su Neoliticu cun lamas fattas in pedra de tronu (ossidiana), ma est cun sa tziviltade nuraghesa chi sos sardos antigos aìant abertu frailes po traballare abberu cun su metaddu: tando sos nuraghesos fint marineris, chi batiant a fora peri totu su Mediterràneu su chi bi faghiant. In sos brunzittos si podent abbaidare ispadas minores chi si poniant sos chi fint a capu de sa tribù.
A s'artziada de sos pisanos in Sardigna, naschint sos gremios de sos mastros de ferru, ma est in epoca ispagnola chi su frau torrat a traballare: s'artesiania sarda fit in sutta de s'influentzia de sos ispagnolos, chi teniant meda ite bider cun sos arabos po more de sa dominadura omayyade chi bi aiat appidu in cue. Fit in su segulu de XVII chi, po sa prima borta, po inditare su curteddu sardu bi essit a campu sa paraula rasoia in omaju de sa rasoria latina, chi serbiat po si nche segare sa barba. Cando sos piemontesos fint bennidos a dominadores de s'isula in logu de sos ispagnolos, est a narrer in su Settighentos, sas mineras sardas tenent apretu mannu e su curteddu sardu benit a simbulu de s'abilesa sarda in artesania. Tando, sos biazadores continentales contaiant chi sos pastores teniant duos tipos de curteddu a lama fissa, sa daga (unu istillu chi ammentat meda su pugnale mannu de sos nuraghesos) e sa leppa de chintu, ispada de profetu po si defender e sanare contos malos brighende cun sos ateros a corfu de istoccada. Non si perdiat mai occasione publica in ue fagher mustra de custas armas, fintzas po assuconare zente malintragnada.
Est in su Noighentos chi, po more de sa leze italiana, agabbat s'impreu tottu sardu de custas ispadas po fagher logu a unu curteddu cund una lama chi si nde podet bogare, subratotu a lama mutzada (costumu chi est como naradu "moda a sa guspinesa"): difatis, una leze de su gubernu Giolitti de su 1908 proibiat a giugher curteddos chi brincaiant sa longaria de 14 chentimetros e cund una lama prus longa de 6. Tando, a cumintzu de segulu, fit su ferreri pattadesu Zintu Canale Mannu a imbentare sa pattadesa, proende a ammezorare su modellu antigu de sa corrìna, ferru monoliticu e fattu cun cosas de pagu cabale po su pastoriu.
A pustis de sas duas mannas gherras mundiales, in sos annos '50 sas industrias de s'Italia de susu aìant abertu in Sardigna segreterias issoro, in ue su traballu non fit prus a manu dae tempus ma totu industriale. A un'ala, a primu custa cosa at fattu dannu meda, ca non solu sos artesanos sardos aìant cumintzadu a esser ind una crisi niedda, ma lis aiant peri furadu su traballu issoro po more de sas paritzas imitaduras chi sos continentales faghiant de s'arte sarda (e bendiant, faghendesi riccos a pala anzena): a s'atera, est istada (a pustis) de profetu, ca propiu in sas imitaduras issoro, in fora su curteddu sardu aiat pigadu pede, bidu chi li naraiant "coltello à la sarda" e li poniant "Pattada" comente tzentru in ue si produiat. De custa manera, est peròe mudada fintzas sa funtzionalidade de sos curteddos, chi non serbiant prus po sa bida de dontzi die ma, prusaprestu, massimu massimu comente souvenir: su settore est tando cambiadu, bidu chi semper prus paga zente cheriat fagher su mastru de muru ma boliat sighire a fagher curteddos, dende linfa noa a una traditzione sarda chi, oe in die, istimat su mundu intreu.
Nana (manga)
A como, su manga tenet 21 volùmenes, e sa serie abbarrat aperta. Sa serie l'ant adatada in duas pelliculas, rispetivamente in su 2005 e in su 2006, e ind una serie anime in su 2006. Sa pellicula tenet che attoras Aoi Miyazaki e Mika Nakashima, fachende s'una sa parte de Nana Komatsu e s'atera de Nana Osaki. In sa pellicula sichidora, Nakashima torrat a retzitare sa parte de Nana Osaki e Yui Ichikawa fit s'atora chi at interpretau a Nana Komatsu. Sa serie anime, chin sos disìnnos de Ai Yazawa, l'ant trasmitia pro sa prima bìa in sa televisione giapponesa in su 5 de aprile de su 2006: de custa bi nd'at unu primu tempus ebbìa, e s'isperat chi a s'accabbu de su manga si lu podat adatare in anime puru. Su manga sichit a issu ma, sicomente sa mangaka fit malàbida, est galu abbarrau a su capitulu 84. S'at dau sa nova, a s'accabbu de su mese de Aprile de su 2010, chi Ai Yazawa est essìa dae ispidale e est torrada a domo sua, ma no l'ischit si at a sichire o nono a traballare pro su manga, e si b'at a torrare a pònnere manu no nd'ischit comuncas cando l'at a fachere.
S'istoria de Nana zirat in tundu a sas relatziones de sos duos protagonistas, buscande s'una fama e reconnoschimentu professionale, s'atera amore e cuntentesa.
Ginestà
Ginestà est unu grupu de mùsica formadu dae is frades Júlia Serrasolsas e Pau Serrasolsas, de su bighinadu de Santu Andreu de Palomar de Bartzellona. Is cantzones issoro ammisturant istiles de mùsica pop, sonos isperimentales e folk.
Su nòmine de su grupu bolet èssere un'omàgiu a Marina Ginestà e Coloma. In antis de cumintzare sa carriera issoro cun Ginestà, is duos frades faghiant parte de un'àteru grupu naradu La Púrria.
Leonardo DiCaprio
Leonardo Wilhelm DiCaprio (Los Angeles, California, 1974), est un'atore americanu. At triballiadu in pius de 40 films.
Ginestà
S'annu 2022, in su programa musicale de sa televisione catalana TV3 A2Veus, binti cantantes ant concursadu pro cantare in paris cun Ginestà unu de is grandu sutzessos suos. Is partetzipantes ant retzidu formatzione vocale e puru de ballu. Is duos mègius fiant arribados fintzas a su riu Ebru a Miravet, in ue is membros de Ginestà aiant seberadu cun chie boliant cantare «L'Eva e la Jana», una de is cantzones issoro prus connotas.
Faradda di li candareri
Sa Faradda di li Candareri (in sardu chind una bortada literale: Sa Falada de sos Candaleris) est una festa de Tàtari in su 14 de agùstu et est una protzessione de colunnas mannas, chi si narant appuntu candareri, e si tenet in su Cursu Vittorio Emanuele II fintzas a Porta Sant'Antonio et dae su Cursu Francesco Vico fintzas at lòmper at sa crèsia de Santa Maria de Betlem.
Sa zente li narat fintzas Festha Manna et, secund'at sa tradissione, si festat pro su fattu chi sos tataresos aìant fattu unu votu at sa Madonna Assunta, chi los dìat àer dèpiu sarvare dae sa pesta.
Sa Festha Manna peròe no est tantu sa falada de sos candaleris, cantu sa festa de sos Santos patronos, che at Gavinu, Prothu et Januàrju, chi in sa realtade si fachet in Portu Turre.
Sa festa at tentu unu periodu de crisi at s'accabbu de su seculu de XIX et at su cumintzu de su Novichentos, ma como la torrant at sichire unas 100.000 pessones, chi accùdint a Tàtari puru dae foras.
Sa festa, in su 2013, l'ant annànta at su numeru de sas Siendas orales et immateriales de s'umanidade de s'UNESCO.
Essida de sos Candaleris
Sa essìda de sos candaleris est una manifestada cattolica chin macchinas battìas in palas, chi si narant candaleris, e si tenet in Nùivi cada 14 de agustu in onore de sa Madonna Assunta. Sa festa si assimizat meda a cussa chi fachent in Tàtari (Faradda di li candareri), Iglesias (Festa di Sancta Maria di Mezo di Gosto) e in Piàghe.
Grèmios
Comente in Tatari e in ateros trettos in ube si fachet una festa simile in Sardigna, finas in Nùivi cada macchina cheret inditare unu sotziu corporativisticu de sos traballadores de su passau, chi si narat appuntu grèmiu. Pro sa bidda de Nùivi cada gremiu tenet unu colore chi est finas su colore de su Candaleri suo:
Xixona
Est connotu pro su turrone modde.