cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Detroit
Istòria
Detroit fiat fundada su 24 de trèulas de su 1701 dae s'isploradore frantzesu e aventureri Antoine de la Mothe Cadillac impare a unu grupu de colonos. Durante su de 19 sèculos, si fiat fata tzentru industriale de importu in mesu in mesu a sa rezone de sos Lagos Mannos. Cun s'ispaniadura de s'indùstria automobilìstica a primìtziu de su de 20 sèculos, sa tzitade e sas biddas in intorinos fiant crèschidas meda in presse e a partire de sos annos '40, fiat sa de bator tzitades majores de totu sa natzione. Nointames, a causa de sos càmbios industriales, sa pèrdida de traballos in s'indùstria automobilìstica e sa suburbanizatzione lestra, Detroit at pèrdidu a partire de sa segunda parte de su de 20 sèculos fintzas a oe una parte cunsistente de populatzione. Dae sos 1.85 milliones a chi aiat azuntu in sos annos '50, in die de oe sos bividores ant basciadu de su 60%. In su 2013, Detroit est istada sa prus manna tzitade de Istados Unidos a declarare bancaruta, pro torrare a si pesare in su nadale de su 2014, cando su guvernu de sa tzitade at torradu pigare cuntrollu subra sas finantzas suas.
Cultura
Detroit at una cultura diversificada, siat influèntzia locale siat internatzionale, in particulare in s'àmbitu musicale, aende dadu avviu a sos zèneres motown e techno, e zogadu unu rolu de importu in s'isvilupu de su jazz, de sa mùsica hip-hop, de su rock e de su punk. Sa crèschida lestra de su passadu at lassadu monumentos architetònicos e logos istòricos chi remontant a sa prima metade de su de 20 sèculos, e a partire de sos annos 2000 sunt istados fatos isfortzos pro sarbare medas benes architetònicos e abiadu paritzas revitalizatziones in iscala-manna, comente restauratzione de teatros istòricos, e de logos de intratenida, rinovaduras, istàdios isportivos, progetos de recùperu de su longu frùmene. Prus de reghente sa populatzione de su tzentru de Detroit e de apendìtzios bàrios at crèschidu. In su 2015 Detroit est istada nùmenada Tzitade Creativa dae s'UNESCO, prima tzitade de Istados Unidos a retzire custu tìtulu.
Palau (istadu)
Sa Repùblica de Palau est un'Istadu insulare in s'otzèanu Patzìficu, postu unos 500 km a estu de sas Filipinas. At otentu s'indipendèntzia de sos Istados Unidos de Amèrica in su 1994 e est una de sas natziones prus giòvanas e prus pagu populadas de su mundu. Sa capitale est Ngerulmud.
S'Istadu faghet parte de sa Micronèsia, s'artzipèlagu tenet una subrafache de 459 km² e tenet un'isvilupu de costeras de 1519 km. Su territòriu est costituidu dae 200 ìsulas de orìgine vulcànica e coraddina. Sa populatzione de Palau contat unos 21.000 bividoes. Su grupu ètnicu printzipale (70%) est costituidu dae sos palauanos, de iscratza melanesiana. Sighint minorias de micronesianos, polinesianos, europeos e asiàticos (mescamente de sas Filipinas).
Sos primos bividores de Palau, cun probabilidade lòmpidos dae s'Indonèsia, si fiant istabilidoa in sas ìsulas cara a su 1000 a.C. In su 1543 s'esploradore ispagnolu Ruy López de Villalobos fiat su primu europeu a bisitare Palau, ma sos primos tentativos europeos de aposentamentu e cummèrtziu cun sos locales fiat tentu petzi in su de XVIII sèculos pro òpera de sos britànnicos. S'Ispagna aiat colonizadu sas ìsulas in su de 18 sèculos, ma a pustis las aiat bèndidas a sa Germània in su 1899.
Su Giapone aiat ocupadu Palau a s'iscòpiu de sa prima gherra mundiale e aiat otentu unu mandadu de controllu fintzas sa fine de sa segunda gherra mundiale, cando sas ìsulas fiant tzèdidas a sos Istados Unidos cale ala de su Territòriu in fidecommissu de sas Ìsulas de su Patzìficu (Trust Territory of the Pacific Islands). In su 1979 sos palauanos ant botadu contra s'unione cun sos Istados Federados de Micronèsia, optende pro s'autonomia.
Sa majoria de sa populatzione ischit lèghere e iscrìere; su tassu de sa populatzione alfabetizada est de su 90%. Sas fainas econòmicas printzipales de Palau sunt su turismu, s'agricultura e sa pisca. Su guvernu rapresentat su printzipale datore de traballu de su paisu, chi dipendet forte de sos agiudos istadunidensos.
Ròdiu
Su ròdiu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 45 e sìmbulu Rh. Est unu metallu de transitzione raru, tostu, biancu-prata. S'agatat in sos minerales de su plàtinu e, in liga cun custu, est impreadu comente a catalizadore.
Tagomago
Tagomago est una isuledda chi faghet parte de s'artzipèlagu de is Baleares. Est posta a s'estu de Eivissa.
Tagomago portat mannària meda minimada: 1.525 m de norti a fache a sud e 113 m de s'uestu fache a s'estu.
S'ìsula, chi est propiedade privada,est dotada de unu istabilimentu turìsticu abitadu de polìticos e personas famadas.
Grozny
Grozny  (in cecenu: Соьлжа-ГIала (Sölƶa-Ġala); in russu:Гро́зный) est una tzitade de unos 271.500 bividores, capitale de sa Cecènia in Rùssia.
Grozny est posta in s'oru de su frùmene Sunzha, in su cantone setentrionale de su Càucasu, chi benit a èssere una de is regiones prus ricas de petròliu de totu sa Rùssia. Est logu de passàgiu pro medas ferrovias chi acapiant su Mare Càspiu e su Mare Nieddu, e bi colant fintzas vàrios oleodotos. S'indùstria isvilupada in Grozny est susetotus ligada a su traballu de su petròliu e a produtos chìmicos.
Ungheria
S'Ungheria (in ungheresu : Magyarország, [ˈmɒɟɒɾoɾsaːg]) est una repùblica costitùtzionale unitària de s'Europa tzentrale. Sa capitale e prus manna bidda est Budapest, sa limba uffitziale est s'ungheresu, sa moneda su fiorinu.
Sa bandera est formada dae tres tiras orizontales, ruja, bianca e birde. S'innu natzionale est s'Himnusz.
Geografia
S'artària mèdia de s'Ungheria est de 200 metros subra su mare. Mancari bi s'agatet carchi monte, petzi su 2% de su territòriu natzionale lompet a prus de 300 metros de artària. Su pitzu prus artu est su Kékes, in sos montes Mátra, chi tocat a 1 014 metros. Se puntu prus de basciura s'agatat in Csongrád, a curtzu de su frùmene Tisza, a 77,6 m de artària. Sos frùmenes printzipales chi dd'atraessant sunt su Danùbiu e sa Tisza, de chi 444 km sunt navigàbiles.
Istòria
A fatu de sèculos cando su territòriu atuale de s'Ungheria fiat populadu dae celtos, romanos, unnos, islavos, gèpidos e avaros, s'Ungheria fiat fundada a sa fine de su de 9 sèculos dae su printzipe e cumandante militare Árpád chi aiat cunchistadu su territòriu (honfoglalás). Su nebode, Istèvene  I  de Ungheria, in s'annu 1000 aiat cunvèrtidu su paisu a su catolitzèsimu. A fatu de sa batalla de Mohács, in su 1526, s'Ungheria aiat pèrdidu sa soberania a lucuru de s'impèriu otomanu (1541-1699). Fiat passada pois suta amparu de sos Habsburgos e prus a tradu fiat parte de s'Impèriu Àustro-Ungheresu(1867-1918).
Sas fronteras atuales sunt istadas istabilidas in su 1920 cun su tratadu de Trianon, cando su paisu at pèrdidu su 71% de sos territòrios chi ddi aparteniant in antis e su 32% de sos bividores magiaròfonos, chi s'agataiant a bivere ispartos in sos territòrios de Islovàchia (Cecoslovàchia fintzas a su 1992), Transilvània (Romania) e Sèrbia, Croàtzia e Islovènia (fintzas a sos primos annos '90 aunidos in sa Jugoslàvia).
A fatu de sa segunda gherra mundiale s'Ungheria at acaradu bator deghinas de annos suta unu regìmene comunista (dae su 1947 a su 1989), atirende s'atentzione internatzionale in antis cun sa rivolutzione de su 1956, a pustis cun s'aberta de sa frontera cun s'Àustria in su 1989, chi at allestradu sa ruta de su blocu sovièticu.
Economia
Oe in die s'Ungheria est una potèntzia mèdia in ambitu europeu. S'economia capitalista est caraterizada dae unu setore pùblicu galu importante. Paris a medas àteros istados comunistas, in su modellu produtivi suo est istadu dominadu s'indùstria (fraigadura de cambios, àutobus, materiale ferroviàriu e motores in su cuadru de su COMECON). Sa capatzidade agrìcola est meda elevada, ma su setore est istadu disaurradude una parte importante de sa manudòpera, a benefìtziu de sa modernizatzione.
S'economia s'est cunsiderabilmente tertziarizada in sos ùrtimos annos. S'Ungheria s'iscerat in su setore de sa chirca e de s'innovatzione tecnològica.
Demografia
Sa populatzione est imminorighende dae s'iscomintzu de sos annos '80. S'istimat chi fache a su 2050 s'Ungheria no at a contare prus de 6-7 milliones de bividores. Su 95-98% de sa populatzione faeddat ungheresu, limba ugro-fìnnica meda diferente de totu sas chi sunt faeddadas in sos istados a làcana. S'agatant minorias ètnicas, comente sos roms (1,9%), tedescos (2%), islovàcos (1%), croatos (0,8%), romunos (0,3%), islovenos (0,03%).
su 75% de sos ungheresos sunt cristianos. De custos su 54,5% sunt catòlicos, su 19,5% protestantes, sos ortodossos sunt su 0,2%. Sos ebreos rapresentant su 0,1% de sa populatzione, sos àteos su 14,5%. Unu 11% no at declaradu una fide religiosa particulare.
1835
Su 1835 est un'annu incumintzadu in martis pro su calendàriu gregorianu.
Mare e Sardegna
Mare e Sardegna (Mari e Sardigna, in sardu, Sea and Sardinia, titulu originali inglesu) est unu libbru de biàgiu, scritu in limba inglesa, de su scritori inglesu D.H. Lawrence, biàgiu cumenciau in su gennargiu de su 1921.
Trama
In s'origini est stètiu pubblicau in fascìculus in The Dial in is mesis de paschixedda e donniasantu de su 1921, a pustis est stètiu editu in ddunu volùmini in su matessi annu in New York de Thomas Seltzer, cun illustratzionis de Jan Juta. Una imprentadura inglesa, pubblicada de Martin Secker, est bessia in su mesi de abrili de su 1923.
Die de is programmadores
Sa Die de is programmadores (in russu: День программиста, trasliteradu: Den' programmista) est una festividade professionale in Rùssia, tzelebrada in sa de 256 (0x100) die de cada annu (13 cabudanni durante s'annu ordinàriu e su 12 cabudanni de s'annu bisestile).
Istòria
Custa die est istada proposta dae Valentin Balt, unu traballadore de sa Parallel Technologies, sotziedade de disegnu web. In su 2002 at organizadu una regorta de firmas pro una petitzione a su Guvernu Russu pro proclamare sa die comente a die ufitziale de su programmadore.
Celestino Soddu
Est unu de sos primos in su mundu chi isperimentat sa Arte e Progettazione Generativa in architetura; e dae su 1986 at realizadu software de Intelligentzia Artificiale comente agiudu a sa progetazione. In su 1970 si fit laureadu in architetura in sa Facultade de Architetura de Universidade de Roma "La Sapienza". Dae su 1988 insinzat compositzione architetonica in su Politecnicu de Milano. Attualmente est diretore de su centru de ricerca subra s'identidade culturale e s'arte generativa Domus Argenia, in Serramanna in Sardigna.
Die de is programmadores
Istòria
In su 24 argiolas 2009, cunsideradu su contributu de is programmadores a sa sotziedade, su Ministru de is comunicatziones de sa Rùssia at presentadu una proposta de decretu pro istituire una festa dedicada a issos.
Tzelebratziones
Su nùmeru 256 (28) est istadu seberadu ca est su nùmeru de balores distintos chi podent èssere rapresentados cun 8 bit (1 byte), unu nùmeru bene connotu dae sos programmadores. Partinde dae zero, su de 256 balore rapresentadu dae una permutatzione sequentziale de 8 bit est 255 intreu sena sinnu o esadecimale 0xff o binàriu 0b11111111. 256 est sa potèntzia prus arta de duos minore de 365, su nùmeru de dies in un'annu ordinàriu. Cun sa matessi lògica, su colore biancu est istadu seberadu pro ite rapresentat unu nùmeru esadetzimale cun su balore prus mannu in 24-bit RGB: 0xFFFFFF, pro custu sos programmadores bestint de arbu in sa die de sa tzelebratzione.
Sorradile
Sorradile est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis in su Barigadu, s'agatat a 350 metros subra su mare e jughet 497 bividores.
Francuforte subra su Menu
Francuforte de su Menu, prus cunnota sintzillamente comente Francuforte (in alemannu: Frankfurt am Main), est una tzidade alemanna de sa rezione de sa Àssia, e in su 2.008 teniat 670.095 bividores.
Regnu de Grètzia
Regnu de Grètzia (in gregu: Βασίλειον της Ελλάδος, Vasíleion tis Elládos), fiat su nùmene de s'istadu gregu istabilidu in su 1832 pro voluntade de is potèntzias mannas de Regnu Unidu, Frantza e Impèriu Russu. A livellu internatzionale fiat istadu reconnotu cuss'annu matessi, in su Tratadu de Costantinòpoli, su cale aiat asseguradu s'indipendèntzia sua cumprida dae s'Impèriu Otomanu. Su regnu fiat nàschidu a pustis de su stzessu de is guvernos provisòrios gregos de sa gherra de indipendèntzia, e fiat duradu fintzas a su 1924, cando fiat decrarada sa Segunda Repùblica Ellènica. Sa monarchia fiat istada acontzada torra in su 1935, interrùmpida intre su 1941 e su 1944 dae s'ocupatzione de s'Asse e si fiat a pustis mantentu fintzas a su 1974, cando, a pustis de una ditadura militare de sete annos, fiat istabilida s'atuale Tertza Repùblica.
Istòria
Su regnu fiat istabilidu in s'annu 1832 a pustis de su tratadu de Londra dae is potèntzias mannas de s'època (Regnu Unidu, Frantza e Rùssia). Su tratadu fissaiat s'indipendèntzia prena de Grètzia cara a s'Impèriu Otomanu a pustis a sa gherra de indipendèntzia grega.
Monarchia bavaresa
Sende chi Leopold de Sassònia-Coburg-Gotha aiat refudadu sa corona, su tronu fiat atzetadu dae su prìntzipe Otone de Wittelsbach, prìntzipe de Baviera, chie fiat divènnidu Otone I de Grètzia, in palas a s'eletzione sua pro su parlamentu de Nafplio su 8 de austu de su 1832. Otone I aiat guvernadu a monarca assolutu, intorriadu dae cussigeris bavaresos e si si fiat ammostadu pagu dispostu a guvernare cun is veteranos de sa gherra de indipendèntzia. Suta su regnu suo, su paisu si fiat comente si siat unu pagu modernizadu: fiat torrada a organizare s'amministratzione, sa giustìtzia, fiat formadu un'esèrtzitu regulare, fiant regulados is relatos cun sa Crèsia e fiat reformadu s'imparu, cun sa criatzione, in s'annu 1837, de sa prima universidade de Grètzia. Custa polìtica fiat fata prus discandosa dae is prèstidos numerosos e importantes chi is « Potèntzias Protetoras » cuntzediant a sa Grètzia.
Otone I fiat obrigadu in s'annu 1843 a atzetare una costitutzione. Natzionalista e partidista de sa Megali Idea (Sa Grètzia Manna), su soberanu poniat iscuntentu pro sa polìtica estera sua e sa non cunversione a sa religione ortodossa. In su mese de santugaine de su 1862, fiat dispatzadu dae un'abolotu nou. Un'eletzione de unu soberanu nou fiat tando organizada. S'Assemblea aiat isseberadu su prìntzipe Vilhelm de Danimarca chi fiat divènnidu Giorghi I de Grètzia e aiat retzidu su tìtulu de re de sos ellènicos.
Polìtica de ispainadura
Dae s'arribu suo a su pòdere in s'annu 1863, Giorghi I aiat otentu dae su Regnu Unidu sa tzessione de sas ìsulas Jònicas. In s'annu 1881, su tratadu de Costantinòpoli aiat permìtidu s'incorporatzione in Grètzia de sa Tessàlia e de una parte de s'Epiru. Creta, semper poderiu de s'Impèriu otomanu, fiat ocupada dae is tropas gregas in s'annu 1897, cosa chi aiat batidu a sa declaratzione de gherra de s'Impèriu Otomanu. Sa Grètzia padessende una derrota grae si fiat sarbada isceti pro mèdiu de s'interventu de is potèntzias protetoras manna chi aiant impostu sa bogada de is tropas otomanas. Suta sa pressione de is potèntzias mannas, s'ìsula fiat fata tando una provìntzia autònoma otomana, cun in su prìntzipe Giorghi de Grètzia a càbudu.
In s'annu 1912-1913, sa Grètzia aiat partètzipadu a is duas Gherras balcànicas. Aiat otentu sa regione de Thessaloniki, s'Epiru, is ìsulas de s'Egeu (francu su Dodecanesu tzèdidu a s'Itàlia) e s'incorporatzione definitiva de Creta autònoma. Su regnu aiat bistu tando sa superfìtzie sua e sa populatzione multiplicadas de duas bortas. Ma sa bochidura, su 18 de martzu de su 1913, de Giorghi I, a su cale fiat sighidu su fìgiu Costantinu I, aiat provocadu una crisi polìtica grae. Su cunflitu aiat difatis bogadu a pìgiu su sentidu de rialia chi esistiat intre su soberanu nou e su cabu de su guvernu.
Prima Gherra Mundiale e iscisma natzionale
Fiat su iscadenamentu de sa Prima Gherra Mundiale in s'annu 1914 chi diat èssere s'elementudeterminadore de sa truncadura intre su re e su Primu ministru suo. Connadu de su Kaiser Wilhelm II e pro-tedescu, Costantinu I fiat de su totu in disacòrdiu cun Elefthérios Venizélos, favoràbile a s'Intesa Tripla. In su mese de santugaine de su 1915, su re fiat obrigadu duncas dae Venizélos a lassare is funtziones suas, ma custu ùrtimu aiat fundadu in Thessaloniki unu « Guvernu de defensa natzionale » sustentadu dae sos Alleados e su paisu si fiat agatadu a lestru segadu in duos.
Barack Obama
Barack Obama (Honolulu, Hawaii, 4 de austu 1961) est unu abogadu, ex-presidente de sos IUA e professore universitàriu americanu.
Regnu de Grètzia
Prima Gherra Mundiale e iscisma natzionale
Su 10 de làmpadas de su 1917, suta sa pressione de is fortzas de s'Intesa, Costantinu I aiat dèpidu a sa fine lassare su tronu a su segundu fìgiu suo, Lisandru I.
Barack Obama
In su 2009 est istadu premiadu cun su Premiu Nobel pro sa paghe.
Regnu de Grètzia
De su regnu de Lisandru I in sa Segunda Repùblica
Una borta chi Venizélos fiat torradu a su pòdere in Atene, sa Grètzia fiat intrada ufitzialmente in gherra contra sos impèrios tzentrales (a chi s'Impèriu Otomanu fiat alliadu). Carchi mese a pustis a sa fine de su cunflitu e cun sa firma de s'armistìtziu de Mudros, is gregos fiant isbarcados in Smýrni, iscadenende aici sa gherra gregu-turca. Is tratados de Neuilly e de Sèvres aiant asseguradu a sa Grètzia balàngios territoriales de importu, comente sa Tràtzia orientale, Smýrni e una parte mannas de is provìntzias de s'Egeu e de s'Àsia minore. Sa realizatzione de sa Megali Idea aparessiat tando imbeniente, ma is turcos aiant refudadu de si pinnigare.
Sa morte atzidentale, in su mese de santugaine de su 1920, de su re Lisandru I e sa derrota de Elefthérios Venizélos in is eletziones de santandria fiant sighidas dae unu plebiscitu chi aiat torradu su re Costantinu a su pòdere su 15 de nadale.
Sa Grètzia fiat a sa fine derrotada dae sa coalitzione de is natzionalistas turcos ghiados dae su republicanu Mustafa Kemal. Su 27 de cabudanni de su 1922, cara a is disastros militares, Costantinu I aiat dèpidu torrare renuntziare a su tronu e aiant abdicadu in favore de su fìgiu mannu, Giorghi II. Su Regnu de Grètzia aiat dèpidu atzetare su tratadu de Losanna e abbandonare totu is conchistas territoriales in Anatòlia e in Tràtzia orientale. Unu cuncàmbiu importante de populatziones aiat tentu logu intre is duos paisos. Custu fallimentu polìticu e is dificultades econòmicas de chi padessait su paisu aiat batidu a s'esìliu de Giorghi II. Sa Segunda Repùblica Ellènica fiat proclamada su 25 de martzu de su 1924, in fatu cunfirmada dae unu plebiscitu su 13 de abrile.
Torrada de sa monarchia e ditadura militare
Sa Repùblica fiat resurtada essere instàbile meda e, su 3 de santandria de su 1935, unu plebiscitu nou, cuntierradu meda, organizadu dae su Primu ministru Geórgios Kondýlis, aiat detzìdidu de torrare a sa monarchia cun giai su 95 % de is sufràgios.
S'instabilidade polìtica fiat nointames perdurada e sos balàngios de eletoradu de su Partidu comunista de Grètzia aiant impedidu in is eletziones de ghennàrgiu 1936 de imbàtere a una majoria. Su 4 de austu de su 1936, unu corpu de istadu, organizadu dae su generale Ioannis Metaxas, aiat permìtidu s'instauratzione de unu règimene ditatoriale apoderadu dae su re: su Règimene de su 4 de Austu.
Segunda Gherra Mundiale
In su mese de santugaine 1940, sa Grètzia fiat ocupada dae s'Itàlia Fascista. Su contratacu gregu fiat istadu vitoriosu ma aiat indùidu un'invasione de su paisu a banda de sa Germània Nazista su 9 de abrile de su 1941. Sa Grètzia fiat tando ocupada dae s'Itàlia, dae sa Germània e dae sa Bulgaria, e unu guvernu collaboradore, chi aiat suprìmidu onni rielatu cun sa monarchia, aiat bidu lughe in Atene.
Su re Giorghi II rapresentaiat unu guvernu in esìliu. Una parte de is fortzas armadas gregas s'agataiat in Oriente Mèdiu tando dominadu dae is britànnicos. Torrados a armare e incuadradas dae is britànnicos, aprantamonados suta s'autoridade de su guvernu gregu in esìliu, e afortiados dae voluntàrios de iscratza de is comunidades gregas ispatriadas, is tropas gregas formaiant in sa Palestina mandatària s'Esèrtzitu Ellènicu Reale de Oriente Mèdiu (in gregu modernu: Βασιλικός Ελληνικός Στρατός Μέσης Ανατολής, o ΒΕΣΜΑ), chi partètzipat a is cumbatas a su costadu de sos Alliados, massimamente in logu de is campagnas de Àfrica e de Oriente Mèdiu, in ue aiant contribuidu a sa segunda batalla de Al Alamein. Sa de 3 brigadas de monte de is fortzas gregas lìberas aiant partètzipadu in fatu a sa campagna de Itàlia e aiant pigadu parte a s'ofensiva contra sa lìnia gòtica.
In sa Grètzia ocupada, is deportatziones de sos ebreos fiat posta in atu. In parallelu, una resistèntzia bèllica de importu si fiat isvilupada, acumpangiada dae tensiones creschende intre is grupos de resistentes monàrchicos, natzionalistas e comunistas. S'avantzada de is tropas sovièticas in Europa de s'estu, is balàngios territoriales realizados dae sa resistèntzia grega e s'isbarcu de is tropas britànnicas in su mese de santugaine de su 1944 aiat condùidu a sa retirada de is tedescos de su territòriu natzionale.
Sa tensione polìtica fiat peristantu estrema e fiat disgèniada in unu cunflitu armadu intre is comunistas gregos, is republicanos, sas autoridades monàrchicas e is britànnicos. Unu tregu de paga dura fiat arribadu a sa fine in su mese de freàrgiu de su 1945. S'Archipìscamu Damaskinos, cabu de su guvernu, aiat asseguradu sa reghèntzia de su Regnu ispetende chi su mantenimentu o no de sa monarchia esseret detzìdidu.
Gherra tzivile
In is eletziones de su 3 de martzu de su 1946, is monàrchicos aiat otentu sa majoria de is votos. Unu referendum aiat istabilidu sa torrada a su tronu de Giorghi II, chie fiat torradu in cabudanni. Ma custu resurtadu eletorale aiat provocadu sa gherra tzivile cun is comunistas. Su cunflitu fiat duradu fintzas a s'annu 1949 e fiat acabadu cun sa vitòria de is fortzas guvernativas. Pàulu I fiat in s'intertantu sutzèdidu a su frade Giorghi II, mortu in s'annu 1947.
Fraigu torra de su paisu
A pustis de su cunflitu, sa Grètzia aiat cumintzadu su fraigu torra gràtzias a su Pranu Marshall. In s'annu 1948, ddi fiant annèssidas is ìsulas de su Dodecanesu, tzèdidas dae s'Itàlia cun su tratadu de Parigi. Su paisu aiat sufridu de un'instabilidade guvernativa manna fintzas a s'annu 1952. A fatu de custa data, su guvernu de Aléxandros Papágos aiat asseguradu una tzerta istabilidade. Su partidu comunista fiat proibidu, is fèminas aiat otentu su deretu de votu e una polìtica de cuntziliatzione e de alliàntzia fiat persighida cun sa Turchia e sa Repùblica federale populare de Jugoslàvia. Su guvernu de Konstantínos Karamanlís aiat sighidu cun custa polìtica.
In s'annu 1964, su cabu de s'opositzione Geórgios Papandréou aiat iscrùfidu sa vitòria a sas eletziones legislativas. S'annu matessi, Costantinu II fiat sutzèdidu a su babbu, su re Paulu I.
Ditadura de sos coronellos
Papandréou pariat èssere su favoridu pro sas eletziones legislativas de su 1967, ma custas fiant istadas impèdidas dae unu corpu de istadu militare, realizadu su 21 de abrile. Un'assemblea militare aiat tando pigadu su pòdere e su tentativu de contra-corpu de istadu organizada dae su re Costantinu II su 13 de nadale de su 1967 fiat finidu cun s'esìliu de sa famìlia reale. Sende gasi, sa monarchia fiat ufitzialmente mantenta e is dirigentes a sighire de s'assemblea assumiant su tìtulu de reghente.
Su 29 de trìulas de su 1973, unu plebiscitu organizadu dae su règimene aiat proclamadu sa Repùblica e su cabu de s'assemblea, Geórgios Papadópoulos, nde fiat divènnidu su primu presidente.
Fine de sa monarchia
A pustis de sa ruta de sa ditadura, su guvernu de Konstantínos Karamanlís aiat organizadu torra unu referendum. Su 8 de nadale de su 1974, su 69 % de sos eletores gregos si fiat pronùntziadu a favore de sa fine de sa monarchia e pro de sa costitutzione de sa Repùblica.
Economia
Comente sos àteros Istados balcànicos nàschidos durante su sèculu XIX, su regnu de Grètzia fiat a coa economicamente. ​ Fiat, comente sos àteros, in sustàntzia agràriu e cumpostu dae una classe de massajos de propietàrios minores, chi sia fiant fatos meres mediante s'ocupatzione de sa terra, chi dae su 1832 perteniat pro sa majoria a s'Istadu. Sa propiedade fiat andada cambiende in sustàntzia a partire dae su 1871, cun unu pranu de reformas chi aiat trasladadu sa propiedade legale a is massajos: intre su 1871 e su 1911, si fiant emìtidos 357.217 tìtulos de propiedade. S'aumentu de su pòdere polìticu de is massajos aiat cambiadu s'istrutura fiscale de su regnu. Comente in su restu de sa regione, s'Istadu teniat unu rolu tzentrale in sa sotziedade, divìdida in sustàntzia in una classe de massajos ampra e una populatzione urbana iscassa, formada susetotus dae funtzionàrios e carchi professionista de sa burghesia minore (abogados, dotores...). Sa populatzione urbana fiat impreada duncas pro sa majoria in fintziones istatales. Sa dipendèntzia fiscale dae sa messaria, assugetada a s'Istadu comente istrumentu de incassu de dinares pro su sustentamentu de s'èlite urbana, aiat permìtidu su naschimentu de una casta oligarchiaoligàrchica in sa polìtica natzionale. Carchi famìlia, in antis propietàrios de terras e a pustis dominadores in sa polìtica natzionale, aiat istabilidu unu sistema de nepotismu in su cale, in càmbiu de votos, fiant cuntzèdidas impreos istatales. A cada càmbiu de guvernu, is impreados chi ocupaiant funtziones istatales minores cambiaiant. Pro custu intre is annos 1843 e 1878, su 57% de is dirigentes polìticos e su 77.5% de is ministros perteniat a calicunas de is famìlias chi cumandaiant sa polìtica grega, mentras chi intre 1878 e 1910, is pertzentuales respetivas fiant istadas de su 91,7% e de su 58,3%. Sa populatzione fiat in manna majoria analfabeta: in su 1870, isceti su 6,3% de is fèminas e isceti su 21,62% de is òmines ischiat lìgere.
Montiferru
Su Montiferru est una regione de sa Sardigna tzentru-otzidentale chi s'agatat in sa Provìntzia de Aristanis. Su territòriu, chi in antighidade faghiat parte de unu cumpressu vulcànicu, est mascamente montigrosu e lòmpet a s'artiore majore cun su Monte Urtigu (1050 m).
Benet ispartzidu intra sos comunes de:
Richard Simmons
Milton Teagle "Richard" Simmons (New Orleans, Louisiana, 12 de trìulas, 1948) est unu còmicu e atore americanu.
S'est retiradu agiumai de su totu dae sa vida pùblica incumentzende de su 2014. Custa detzisione at fatu pensare a problemas personales o de salude, ma Simmons etotu at decraradu chi de àere iscet disigiadu de èssere prus pagu visìbile.
Memòria a atzessu casuale
Funtzionamentu
In sa memòria RAM sunt copiados (carrigados) is programmas chi su protzessore depet esecutare e is datos chi custos depent impreare. Una borta chi su programma est serradu, sas mudas fatas, si no sunt sarvadas in su discu tèteru o subra àtera memòria non volàtile, ant a èssere pèrdidas.
Pro sas caraterìsticas suas, sa RAM est impreada comente a memòria primària in is elaboradores prus comunos.
S'acrònimu RAM (non su tèrmine "memòria a atzessu casuale") tenet fintzas unu segundu sentidu prus restrintu, ma oe in die prus difùndidu, chi identìficat sas ischedas fìsicas chi benint installadas in is elaboradores de oe (bide mòdulos DIMM, SIMM, SO-DIMM).
Su tzircùitu chi permitit de ammentare unu bit de datos ddi narant tzella. In antis de pòdere iscrìere o lèghere datos in sa memòria, unu grupu de tzellas depet èssere isseberadu. Custu benet fatu aplichende signales elètricos a unas cantas lìnias de indiritzu. Unu grupu de tzircùitos multiplexer e demultiuplexer sunt impreados pro ativare is tzellas chi currispondent a s'indiritzu isseberadu.
SRAM
In sa SRAM, acrònimu de Static Random Access Memory (RAM istàtica) ogni bit est costituidu dae unu Flip-Flop de tipu D.
Cunsentint de mantènnere sas informatziones pro unu tempus infinitu, sunt meda lestras e consumant pagu energia. Sa netzessidade de impreare medas cumponentes, però, ddas faghet gastosas, prus mannas e cun un'iscassa càbida.
DRAM
In sa DRAM, acrònimu de Dynamic Random Access Memory (RAM dinàmica), ogni bit est costituidu dae unu transistor e chi separat unu cundensadore, chi mantenet s'informatzione.
Pro neghe de s'isulamentu non perfetu, su cundensadore si iscàrrigat, tando a pustis de pagu tempus su cuntentu suo bessit inaffidabile. Est netzessàriu duncas a ddu torrare a carrigare in antis chi custu acontessat. Custa operatzione est narada "refriscamentu" (refreshing). Custa operatzione est esecutada dae unu tzircùitu internu a sa memòria etotu. Custu rechedet unu gastu de energia prus mannu e faghet sa memòria prus lenta, ca mentras su refriscamentu est esecutende, no est possìbile a dda lèghere. Is memòrias sunt bastante fidadas, pro ite s'ispissu a ogni riga de sa memòria est assotziadu unu bit de paridade, chi cunsentit de individuare errores sìngulos a s'internu de sa riga, opuru una sèrie de bit, chi gènerant unu còdighe de Hamming, chi cunsentit de individuare e curregire errores sìngulos e individuare errores dòpios.
SDRAM
S'ispissu saldada in unu mòdulu de tipu DIMM, est a parusu impreada comente a memòria printzipale de sos Personal Computer de tipu Pentium e imbenientes.
Esèmpios:
Gerarchia de memòria
In medas sistemas informàticos sa memòria est organizada comente a gerarchia. Custa organizatzione est de importu mannu, ca podet fàghere una diferèntzia manna in is prestatzionis de su sistema.
Is bator livellos tìpicos sunt:
Discu RAM
Unu discu RAM (o discu virtuale, connotu comente a RAM disk puru) est una portzione de RAM impreada comente chi esseret unu discu fissu, cun s'avantàgiu de tènnere prestatziones in letura e iscritura meda prus artas, cun tempos de atzessu prus lestros. Unu discu de custu tipu est volàtile: su cuntentu chi no est copiadu in unu suportu permanente est pèrdidu cando su sistema est istudadu. Podent serbire pro atividades diferentes, pro esempru pro sa creatzione de archìvios temporàneos o fintzas pro s'installatzione de unu sistema operativu.
Eva Mameli Calvino
Eva Mameli Calvino, in s'anàgrafe Giuliana Luigia Evelina Mameli (Tàtari, 12 freàrgiu 1886 – Sanremo, 31 martzu 1978), est istada una botanica, naturalista e acadèmica sarda e italiana. Mama de s'iscritore Italo Calvino e de su geòlogu Floriano, est istada sa prima fèmina italiana a cunsighire la lìbera dotzèntzia in un'universidade, fiat istimadora de is disafios iscientìficos e de cuddos tziviles (ddi est istada cunferida sa medàllia de prata de sa Rughe Ruja e de brunzu de su Ministru de is Internos).
Memòria a atzessu casuale
Frecuèntzias a cunfrontu
Sa memòria iscàmbiat dados cun sos àteros cumponentes pro mèdiu de su bus, chi tenet una frecuèntzia operativa sua de base, a mùltiplos de 33 MHz, gasi comente sa memòria e su protzessore. Sos tres cumponentes andant sincronizados in unu mùltiplu de sa frecuèntzia de base de su bus. Sa frecuèntzia interna de relògiu de sa memòria diferit de sa frecuèntzia de su bus de E/I de su mòdulu, chi est sa de s'interfàtzia intra su mòdulu etotu e sa piastra base.
Eva Mameli Calvino
Biografia
Naschet in Tàtari dae Giovanni Battista Mameli, artu ufitziale de is carabineris, e Maria Maddalena Cubeddu, originària de Piaghe. Non rispondet a veridade cantu in manera repìtida iscritu ,, est a nàrrere ca su babbu "fiat de is Mamelis de Lanusè", parente de Goffredo Mameli, autore de s'innu natzionale italianu. Est istada sorre minore de su chìmicu Efisio Mameli. In su 1903 in Casteddu cunsighit su diploma in s'Istitutu Tècnicu Pietro Martini e su matessi annu s'iscriet a sa Facultade de Iscièntzias de s'Universidade de Casteddu in ue in su 1905 otenet una "lissèntzia in fìsica e matemàtica", unu diploma superiore ùtile a insegnare in is iscolas. A pustis de sa morte de su babbu, movet cun sa mama a Pavia, in ue in s'Universidade su frade Efisio Mameli fiat dotzente de chìmica In Pavia, in su 1907, si làureat in Sièntzias Naturales. In su 1915 otenet sa lìbera dotzèntzia in botànica, prima fèmina in Itàlia pro s'antedita disciplina. Cun su maridu, Mario Calvino, lassat s'Itàlia pro Cuba in su 1920. Is duos ant a torrare in Itàlia in su 1925 pro s'istabilire in Sanremo, in ue a Mario Calvino fiat istada cumbidada sa diretzione de sa noa Istatzione isperimentale de froricoltura “Oràtziu Raimondo”. In su 1926 Eva Mameli Calvino aiat dirìgidu s'Ortu botànicu de s'Universidade de Casteddu, fintzas a su 1929 cando fiat torrada a Sanremo pro acumprire unas cantas fainas in s'istatzione dirìgida dae su maridu. Est istada dotzente de botànica in s'Universidade de Casteddu, ativa in s'Istatzione isperimentale de floricoltura de Sanremo, e pro s'òpera sua de tutela de is pugiones est cunsiderada sa «prima e ùnica fèmina» de su movimentu pro sa cunservatzione de sa natura intre is duas gherras.
Memòria a atzessu casuale
Frecuèntzias a cunfrontu
In sa tabella a suta est possìbile bìdere sas frecuèntzias operativas de is tipos vàrios de mòdulos de memòria; si faghet riferimentu a is istandard impreados dae sos produtores e non a cussos istandardizados dae su JEDEC isceti:
Eva Mameli Calvino
Iscritos
Sa prima de una longa sèrie de publicatziones (ultres 200) de Eva Mameli Calvino andat torra a su 1906, resurtadu de is chircas esecutadas in s'Ortu botànicu de Casteddu in su gènere Fumaria, mentras un'annu a pustis aiat publicadu Sulla flora micologica della Sardegna (Subra sa flora micologica de Sardigna) a su cale aiat dadu sighida cun un'ulteriore publicatzione in su 1908. . Si fiat ocupada, cun is iscritos suos, in antis de lichenologia, micologia e fisiologia vegetale, a pustis de genètica aplicada a is matas ornamentales, fitopatologia e floricoltura. De su 1930, perìodu cando fundat impare a su maridu sa Sotziedade italiana amigos de is frores e sa revista «Il Giardino Fiorito» (Su Giardinu Froridu), chi ant a dirìgere dae su 1931 a su 1947, in isvariados artìculos s'òcupat de s'amparu de is pugiones.
Ischidorzu telefònigu
S'ischidorzu telefònigu est unu servìtziu telefònigu cumbidadu dae Telecom Itàlia e dae àteros zestionadores telefònigos.
Su servìtziu fiat istadu ativadu in sos annos sessanta dae sa Sip, antetzedidora de Telecom Itàlia, e pro annos aiat tentu comente nùmeru su 114.
Cun s'intentu de evitare s'acontèssida de brullas de malu sabore, finas a su 1986 sos usuàrios chi dimandaiant s'ischidorzu peri telèfonu fiant remutidos deretu a pustis pro berifigare sa beridosidade de sa telefonada.
In su 1986, fiat istadu introduìdu su servìtziu de reservadura automàtiga, chi sighit a esser impreadu. Pro reservare, est basante a sighire sa missada grabada, marchende in su tecradu su nùmeru telefònigu suo pròpriu a sa prima e a pustis s'ora in ue si disizat a esser ischidados. Pro evitare brullas, sa reservadura si podet realizare petzi dae s'aparitzu in ue si disizat s'ischidorzu.
Bòsforu
Su Bòsforu (in turcu Boğaziçi, İstanbul Boğazı o Boğaz, in gregu Βόσπορος, Bósporos) est s'istrintu chi unit su Mare Nieddu a su Mare de Marmara e signat, paris a s'istrintu de sos Dardanellos, sa làcana meridionale tra su continente europeu e su continente asiàticu. Tenet una longària de 31,7 km pro una ladària chi andat dae sos 550 a sos 3000 metros. In s'oru europeu, totu a inghìriu de su Corru de Oro, s'est isvilupada sa tzitade de Istanbul, s'antiga Costantinòpoli, sa cale atuale àrea urbana s'isterret fintzas a s'oru asiàticu.
Su nùmene signìficat "coladòrgiu" o "badu de sa tentòrgia", de su gregu Βοῦς (bous, baca) e πόρος, (poros, coladòrgiu) e alludet a su mitu segundu chi Europa, pitzochedda amada dae Zeus, est de custu de in antis mudada a tentòrgia a pustis curta in fatu dae unu matabois imbiadu dae Era gelosa. Agenada finas a su machine, Europa atraessat sa Grèghia intrena finas rugrare s'istrintu chi la ischìrriat dae s'Àsia.
Sas abbas de su Bòsforu, su cale controllu at dae semper tentu un'importu istratègicu notàbile, sunt oe classificadas che a domìniu marìtimu internatzionale tenent atzessu lìberu. Su tràficu cumertziale, chi cumprendet sas petroleras benende dae su Mare Nieddu, est intre de sos prus intensos a su mundu (700.000 bastimentos cada annu). S'istrintu no est sugetu a mareas, ma su problema majore est chi sas currentes superfitziales sunt sutapostas a s'andamenta de sos bontos, chi faghent sa navigatzione in tzertos puntos meda perigulosa.
Tres pontes autostradales rugrant s'istrintu. Su primu, naradu Ponte de su Bòsforu, longu 1074 metros, est istadu cumpletadu in su 1973. Su segundu, naradu Ponte Fatih Sultan Mehmet, longu 1090 metros, est de su 1988, unos chimbe chilòmetros prus a norte de su primu. Su de tres, naradu Ponte Yavuz Sultan Selim, longu 1408 metros, est istadu inauguradu su 26 austu 2016 e est dotadu fintzas de duas lìnias ferruviàrias chi collegant s'Anatòlia cun sa regione de Marmara, dae sa biddighedda de Garipçe in su chirru europeu finas Poyraz in su chirru asiàticu. Cun sos suos 59 metros de ladària, est fintzas atualmente su ponte suspèndidu prus largu de su mundu. Su 29 santugaine 2013 est istadu inauguradu fintzas su tunnel ferruviàriu "Marmaray", chi est su prus funduru de su mundu, arribbende finas 62 metros a suta de s'abba. Antisìsmicu e bene collegadu a sa lìnia metropolitana, est longu 14 km e permitet su passàgiu intre sos oros europeu e asiàticu de Istanbul de 1 millione e mesu de viagiadores a sa die in solos 4 minutos.
Jenny Slate
Jennifer Sarah "Jenny" Slate (Milton, Massachusetts, 25 de martzu, 1982) est una còmica e attora americana.
Alcalá de la Vega
Alcalá de la Vega est una comuna ispagnola de 105 abitantes situadu in sa provìntzia de Cuenca in sa comunidade autònoma de Castìglia-Sa Mancia.
Rutèniu
Su rutèniu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 44 e su sìmbulu est Ru. Est unu metallu de transitzione raru de su grupu de su ferru, s'agatat in sos minerales de su plàtinu e in liga cun custu est impreadu che catalizadore.
Montgomery (Alabama)
Montgomery est una tzitade de unos 205.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in s'istadu federadu de Alabama, in ue est capitale e sea de sa contea omònima.
Est sa segunda prus manna tzitade de s'istadu a segus de Birmingham.
Istòria
In Antis de s'arribu de sos europeos sa zona de Montgomery fiat bivida de nativos de tribus Alabama e Coshuatta.
Fiat Abraham Mordecai, in su 1785 a costruire una istatzione postale in ue diat crèschere sa bidda.
Est capitale de istadu de su 28 de ghennàrgiu 1846.
Wiesbaden
Wiesbaden est una tzitade tedesca, capitale de s'Assia, in su 2009 contaida 276.952 abitantes.
Ulìana
Ulìana (nùmene italianu: Oliena) est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro, in sa Barbàgia de Ollolai, a un'ala de su massitzu calcàreu de su Supramonte. Tenet 6.717 abitantes.
Su nùmene
Si pensat chi su bèngiat dae su latinu olia o dae su fenìtziu Helion, artu meda, dae su monte Corrasi chi si pesat bardaderu in pitzu de sa bidda. Diat podere bènnere finas dae Ilienses, chi diant èssere istados sos chi abitaiant su sartu de Ulìana in s’època nuràgica e chi in sas legendas romanas nche diant èssere lòmpidos dae Ìlio in sa Tròade.
Su sartu
Ulìana in mesu a sa Barbàgia de Ollollai naschet in pees de su Corrasi, monte de preda de carchina de su Supramonte; a tramuntana e a oriente est a làcana in terrinu de Orgòsolo e de Durgali e cara a mesudie cun Nùgoro, chi est a 10 km.
Su Corrasi est sa punta prus arta de su Supramonte cun 1464 mt e paris cun Carabibba (1327), Ortu Caminu e Sos Nidos pro su colore arbu sunt connotos comente sas Dolomites Sardas. Logos agrestes e ispentumados: grutas, nurras, ischervigadòrgios e ispèntumes e a tretos dae sas rocas biancas si nche incrarant chercos, lidone, chessa e ghinìperos seculares tortos e s’agatant peri golòstios e enis e aladerros. Custos montes si podent bisitare, ma est de importu a lu fàghere cun ghias ispetzializadas chi connoschent bene su logu, ca est fàtzile a si pèrdere.
In sa pala a oriente de su Corrasi cara cara a sa Preda de su Muvrone, in sa badde de Guttiddai falat su Gologone, una de sas funtanas càrsicas prus de importu de totu s’Europa. Sa funtana bundante de abba, chi diat èssere bastante pro Durgali, Ulìana e totu sa Baronia, nche ghetat a su Tzedrinu. Su Gologone naschet pagu a tesu dae sa bidda, in sa pala de su Supramonte e a s’ala dereta de su Tzedrinu, sa prus de importu de in totu s'Itàlia e como dae unos cantos annos est monumentu naturale. Sa funtana est vitània: bundante abba istadiale frita e currente abba ierrile. Naschet dae ispèntumes carcàreu e nde bogat 300 litros de abba in unu segundu. Si nche lompet dae Ulìana conca Durgali in su caminu provintziale a su Km 5,8 si girat a destra in un'àndala bene singiada, a pustis de 8 Km, coladu s'albergu famadu cun su matessi nùmene, si nche lompet a una parta manna e dae cue a pee a sa funtana, chi est de bellesa rara peri pro more de birde totu a in tundu.
Pagu a tesu s’àndala antiga e isteremada de Su Passu Malu nche lompet a sa badde de Lanaitu, prus a dae in antis sos ispèntumes de preda mòlina de Ganagòsula. In sa badde de Lanaitu (a 7 km dae sa bidda) s’agatant medas rutas chi si podent bisitare cun atretzadura ispelelògica de entidade mèdia: sa ‘Oche (dae foghe), su Bentu, Eliches Artas e sa Ruta Corbeddu, chi leat su nùmene dae su bandidu Giuanne Salis Corbeddu (1844-1898), chi a fitianu miriada in custos giassos. In custos tretos s’agatant sas istigas de insediamentos dae su paleolìticu antigu (36.000 a pagu prus o mancu 10.000 annos a como), pro tale sinniale in sa Ruta Corbeddu sunt istados agatados restos de persones de sos prus antigos de totu sa Sardigna.
Su Supramonte de Ulìana est ricu de pinnetos originales, chi in dies de oe sunt però belle totu abbandonados.
S'istòria
Pagu a tesu a tramuntana su bidditzolu nuràgicu de sa Sedda de sos Carros, fraigadu in su 1300 a. C., in s’època de su Brunzu Mesanu, famadu pro sa funtana sacra. Est derrutu meda, tudadu e carrargiadu dae sa terra e su prùere de pagu prus o mancu 2000 annos, ma, mancari siat, est nòdida sa mannària e s’imponèntzia de custu cumplessu de pinnetos a pranta tunda e ovada, sa prus parte però sos archeòlogos no l’ant galu isfossada. Su tretu chi finas a oe si podet bisitare est de seguru so giassu sagradu, in oe s’agatant finas butegas de artesania pro traballare sos metallos, chi fortzis nche giughiant peri a sos bighinos de Gurrutone, Sòvana, Birai e Serra Orrios. A una corte manna si nche acrarant belle totu sas domos e nòdidu est su putzu sacru, a pranta tunda e de blocos cuadros de preda mòlina postos in fila a pare, in ue iscastant cussos de preda bianca cun sas concas de mascru berbeghinu, dae ue nde b’essiat s’abba, chi nche lompiat a unu barchile tundu de preda.
S’aposentu de intro est de preda de carchina e oru oru a su muru b’at unu setzidòrgiu de preda. Sas bìsitas a custu bidditzolu partint dae unu rifùgiu a costàgiu de sa Ruta de sa ‘Oche. Una escursione bella a beru pro sos amantes de s'escursionismu est cussa chi partit dae Monte Macione finas a sa badde de Lanaitu, in ue s’agatant sas rutas Sa ‘Oche, Su Bentu e Corbeddu.
Un'àtera fonte nuràgica nche l'ant agatada in sa badde de Lanaitu.
Ulìana est istadu unu tzentru de importu a làcana de su Giudicadu de Gaddura e Casteddu, e a pustis a leadu parte a sa Diòtzesi de Garteddi. In su 1324 sunt arribados sos Pisanos, in custu tempus sa bidda fiat in prussione pro su chi pertocat sa massaria cun sa coltivatzione de genias de berduras e frùtora finas a tando disconnotas. Sos adromos de custa presèntzia pisana sunt su ponte de Papalope o ponte de sos Pisanos. Sos ulianesos in custu tempus esportaiant bestiàmene e casu e importaiant drogas e telas, comente su brocadu, chi beniat dae s’oriente. In custu tempus fràigant sa crèsia de Santa Maria Megiore, che a su Duomo de Pisa. Crèsia romànicu-aragonesa (agabbu XIII-sèc. printzìpiu XIV sèc.), l'ant fraigada a su tempus de sos Pisanos a pitzu de unu campusantu antigu, difatis a suta de s’altare ant agatadu una sepultura antiga meda a in tundu bi fiant sas cumbessias, oe derrotas de su totu. Fintzas a 1791 est istada sa crèsia megiore de Ulìana e fiat sagrada a Santa Maria Assunta, patrona de sos Pisanos. In tempus antigu fiat in foras de bidda, como resurtat in su tzentru. In su 1950 est istadu artziadu su pianu de fràigu e su chi si bidet oe est su resurtu de acontzos de cada genia e de ònnia tempus. In su 1990 sos restàuros ant chircadu de bogare a campu sa cara antiga de custa crèsia.
In su de XVII sèculos arribant sos Gesuitas e sa bidda cumentzat a si partzire in duas bighinados, sa Banda Manna e sa Bandita a s'una ala e a s'àtera de su Riu Golati e sunt aunidos dae unos cantos pontes. Pro more de sos Gesuitas s’economia de Ulìana creschet, peri gràtzias a su fràigu de su Collègiu in fatu a una donatzione manna gastada a sa bidda dae su canònicu Salis. Sos Gesuitas batint a sa bidda sa coltura de sa murichessa e dant peri medas inditos noos pro abbare sos campos a manera prus ratzionale.
De importu peri sa crèsia megiore de Santu Innàssiu: fiat pagu a tesu dae su cumbentu e de sa crèsia de Santu Lussùrgiu, chi est de su XV sèculu, fraigada in su tzentru de sa bidda, a curtzu a sa crèsia de Santa Rughe. Sa frontera de custa crèsia est simpre cun unu campanile a vela, chi la faghet geniosa. Sa genia est gòticu-catalana a una navada ebbia, sa coberta est de tàulas e cannas. Su presbìteru est mudadu cun afriscos. Naschet a s’ora s’Ortu de su re e s’Ortu de Molinu e sa bìngia de Trilliada e sa massaria e s'allevamentu de sos pecos de ule est in prussione e gasi sighende finas a tempos modernos.
Su Cullegi o Palatzu ex gesuìticu est nàschidu pro more de su Retore Juanni Ànghelu Salis, chi aiat lassadu in eredade 42500 libras (monedas de Casteddu) a sos Gesuitas pro su fràigu de unu Collègiu de istùdios religiosos in Ulìana, su palatzu difatis est istadu pro meda tempus un’iscola gesuita de importu mannu. Progetadu comente sa crèsia de Santu Innàssiu dae s’architetu Spotorno, sa genia de sa fatzada est tardu-rinaschimentale e manierìstica, ingalanidu dae sas bentanas cun guarnissas trapadas de istucu. Est atachende a sa crèsia de Santu Innàssiu, est unu palatzu imponente de tres pianos, bessende dae sa carrera imprendada Jchinusa bos l'agatades cara cara. Sas bentanas aberint a sa pratza manna cara tramuntana, chi li narant Praia o Pàtiu de Cullegi. In antis cara a sole b’at unu giardinu. A pianu terra b’at chimbe aposentos: su refetòriu, sa canava, sa coghina e su magasinu. In intro de su coladòrgiu ant bogadu a pitzu unu putzu chi serbiat a collire s’abba pro su Cullègiu e a che la giùghere finas a sos campos de sos padres, in su situ oe connotu comente s’ortu de su Re. In su primu pianu b’est sa canònica, in su de tres pianos e in su sostre b'est oe una sala de mustras.
A pustis andados sos Gesuitas su Palatzu est istadu disconsoladu e fiat andende de male in peus. In s’otighentos est istadu acontzadu e destinadu a caserma de sos Carabineris, chi in su giardinu bi aiant postu fintzas sos caddos. Su refetòriu est ingalanidu de afriscos.