cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qatàr
Postu in una penìsula pitica de sa meda prus manna penìsula Aràbica tenet istèrrida de 11.437 km² e contat unos 2.168.273 bividores. Làcanat in su sud cun s'Aràbia Saudita e est pro su restu inghiriadu dae su golfu Pèrsicu. Manna parte de s'istadu est una campura istèrile de arena. In su sud-estu b'at s'impressionante Khor al'Adaid o "mare interiore", un'àrea de dunas de arena chi inghìriant una baja de su golfu.
Albany
Albany est una tzitade de unos 94.000 abitantes, capitale de s'istadu de New York in is Istados Unidos. Est fintzas sea de sa Contea de Albany.
Qatàr
Est un'emiradu (monarchia ereditària assoluta de facto), guvernadu dae sa famìlia reale Al Thani, chi guvernat s'istadu de su 1825. Indipendente de su Regnu Unidu dae su 1971, at varadu una costitutzione provisòria s'annu a sighire. A pustis de su referendum costitutzionale de su 2003 fiat fata formalmente monarchia costitutzionale chi previdet s'eletzione dereta de 30 de is 45 membros de s'Assemblea consultiva mentras 15 sunt seberados dae s'emiru. Is primas eletziones sunt istadas in prus furriadas perlongadas; de fatu su pòdere est cuntzentradu in is manos de s'emiru e non sunt permìtidos is partidos polìticos.
Diferentemente de sa majore parte de is emirados a curtzu, su Qatàr at refudadu de intrare in s'Aràbia Saudita - cuntantu chi ambaduos cumpartzint comunu orientamentu wahhabitu.
Ilisso (domo editora)
S'Ilisso est una domo editora sarda.
Qatàr
Durante sos annos otanta aiat apoderadu s'isfortzu bèllicu de s'Iràq in sa gherra Iràn-Iràq, in su 1991 s'aiat opostu a s'invasione irachena de su Kuwait e s'aiat postu a su costadu de sas fortzas chi aiant cumbàtidu in s'Iràq in sa gherra de su Golfu.
Posta eletrònica
Mollu de servìtziu
Su fine de su servìtziu de posta eletrònica est su trasferimentu de messàgios dae un'impitadore a un'àteru pro mèdiu de unu sistema de trasferimentu de dados chi interessat is client a sos estremos (pro mèdiu de oportunos programmas de posta eletrònica) e de sos server de posta ativus intro is rispetivos fornidores de servìtziu comente a nodos de regorta/chirriadura de sos messàgios internos a sa retze.
Cada impitadore podet tènnere una o prus casellas de posta eletrònica, in ue sunt cunservados is messàgios chi retzit. Cando ddu disìgiat, s'impitadore podet consultare e organizare su cuntènnidu de sa casella sua e imbiare messàgios a àteros impitadores.
S'atzessu a sa casella de posta eletrònica est in de sòlitu controlladu dae una crae de intrada o de àteras formas de autenticatzione.
Sa cunsigna a su destinatàriu de sos messàgios imbiados no est garantida. In su casu chi unu server SMTP non chessat a cunsignare unu messàgiu retzidu, intentat de sòlitu de imbiare una notìfica a s'imbiadore pro dd'avèrtere de sa mancada cunsigna, ma fintzas custa notìfica est issu matessi unu messàgiu de posta eletrònica (generadu in manera automàtica de su server), e tando sa cunsigna sua no est garantida (si su problema est relativu a su dispositivu impreadu dae s'imbiadore no at a èssere possìbile a dda fàghere).
S'imbiadore podet fintzas rechèrrere una cunfirma de cunsigna o de letura de sos messàgios imbiados, però su destinatàriu est a parusu in gradu de detzìdere si bolet imbiare o no custa cunfirma. Su significadu de sa cunfirma de letura podet èssere ambìguu, ca sa bista de unu messàgiu in unu client, mancari pro pagos segundos, non est una garantzia de ligidura, cumprensione o acòrdiucun su cuntènnidu.
Indiritzos de posta eletrònica
A cada casella sunt assotziados unu o prus indiritzos de posta eletrònica netzessàrios pro identificare su destinatàriu. Custos tenent sa forma nùmeneimpitadore@domìniu, in ue nùmeneimpitadore est unu nùmene seberadu dae s'impitadore o dae s'amministradore de su server, chi identìficat in manera unìvoca un'impitadore (o unu grupu de impitadores), e domìniu est unu nùmene DNS.
S'indiritzu de posta eletrònica podet cuntènnere cale si siat caràtere alfabèticu e numèricu (esclùdidos is vocales atzentadas) e carchi sìmbulu comente a su tratigheddu bassu (_) e su puntu (.). A s'ispissu podet èssere ùtile a usufruire de sos servìtzios de re-idiritzada, impreados pro inoltrare in manera automàtica totu sos messàgios chi arribbant a una casella de posta eletrònica cara a un'àtera, de manera chi pro sa consultatzione s'impitadore non depat atzèdere a totu sas casellas de posta eletrònica suas ma siat sufitziente a nde abèrrere una.
Architetura de su sistema de posta eletrònica
Is protocollos prus comunos pro s'iscàmbiu de messàgios de posta eletrònica sunt su SMTP, impreadu pro s'imbiu e sa retzidura e re-imbiu de sos messàgios tra serbidores, su POP e s'IMAP, impreados pro sa retzidura e consultatzione de messàgios a banda de is impitadores.
Is clientes recherent sa configuratzione de sos serbidores de mutire, e sunt tando prus adatos a elaboradores impreados in manera regulare. Est fintzas meda difùndida sa possibilidade de consultare una casella de posta eletrònica pro mèdiu de su web (Webmail).
POP3s, SMTPs, IMAPs (e HTTPs) sunt sas versiones tzifradas de sos protocollos comunos de posta eletrònica. Vàrios servìtzios de gestione de sa posta oferint sa possibilidade de connessione tzifrada cun su protocollu Secure Sockets Layer (SSL, superadu dae TLS), insertende in su programma cliente (es. Outlook Express) unu paràmetru de posta in arribu/posta in essida (es. pops.[frunidore].it e smtps.[provider].it) opuru seberende una ghenna pre-definida e ispuntende sos sèberos pro sa connessione SSL e s'autenticatzione segura.
Messàgios de posta eletrònica
Unu messàgiu de posta eletrònica est formadu dae:
Sos istandard de riferimentu sunt RFC 822 e RFC 2822 (cun custu ùrtimu, su pretzedente est bessidu bèciu).
Busta
Sa busta est formada dae sas informatziones agiuntas a su messàgiu chi sunt iscambiadas tra serbidores pro mèdiu de su protocollu SMTP, prus che totu sos indiritzos de posta eletrònica de s'imbiadore e de sos destinatàrios. Custas informatziones de sòlitu currispondent a is chi est possìbile agatare in sas intestatziones, ma nche podent èssere diferèntzias.
Intestatziones
Sas intestatziones sunt informatziones de servìtziu chi serbint a compidare l'imbio de su messàgiu, o a tènnere rasta de sas mudàntzias. Cada intestatzione est formada dae una riga de testu, cun unu nùmene sighidu dae su caràtere ':' e dae su balore suo.
Calicuna de custas est definidas dae s'impitadore. Tra sas printzipales faghent a tzitare:
Nota: Est pigada pro malu annestru sa pràtica de imbiare messàgios a unu nùmeru mannu de destinatàrios e, prus a notu, si cuntenent allegados in formadu propietàriu chi calicunu destinatàriu non diat pòdere èssere bonu a lèghere, comente a Microsoft Word. Si in casu mai si deperet imbiare unu messàgiu a prus de duos destinatàrios chi non si ischit si bolent ammustrare s'indiritzu issoro a is àteros retzidores, est cunsideradu netiquette a pònnere s'indiritzu de s'imbiadore comente a destinatàriu e insertare in ccn (còpiat connoschimentu cuadu) is àteros destinatàrios. Difatis sos destinatàrios-ccn non si bident pari-pari.
Intestatziones de servìtziu
Unas àteras intestatziones sunt agiuntas dae sos programmas chi manigiant su messàgiu.
Sa prus importante est Retzidos:, chi est agiunta dae cada server SMTP chi manìgiat su messàgiu, indichende de cale indiritzu IP su messàgiu est istadu retzidu, a ite ora, e unas cantas àteras informatziones ùtiles a nde sestare su percursu.
Àteras intestatziones signalant a esèmpiu chi su messàgiu est istadu valutadu dae carchi tipu de filtru automàticu antivirus o antispam, e s'avaloramentu espressadu dae su filtru.
Su Message-ID: (Identificativu de su messàgiu) est unu còdighe costrùidu dae su cliente in ue su messàgiu est istadu iscritu, chi diat dèpere permìtere de identificare sena duda unu messàgiu.
Corpus e allegados
Su corpus de su messàgiu est formadu dae su cuntènnidu informativu chi s'imbiadore bolet comunicare a is destinatàrios.
Issu in s'incumentzu fiat assentadu de testu simpre. Prus tardu est istada introduida sa possibilidade de insertare archìvios in unu messàgiu de posta eletrònica (allegados o alliongiados), a esèmpiu pro imbiare immàgines o documentos. Pro fàghere custu su cliente de posta de s'imbiadore impreat la codifica MIME (o sa disavesada uuencode).
Sos alliongiados sunt impreados fintzas pro assentare unu messàgiu de posta eletrònica in formadu HTML, de sòlitu pro ddi donare una bista prus bella. Custa pràtica no est agradèssida meda dae sos puristas de Internet, ca ammànniat in manera notèvole sa dimensione de sos messàgios e, annotamala, non totu is clientes pro sa posta eletrònica podent interpretare s'HTML.
Sende chi sa banda de su canale (Internet) e sa dimensione de sa casella de posta eletrònica (in su serbidore) sunt limitadas, est cunsideradu malu annestru a imbiare messàgios de dimensiones mannas. Segundu sa netiquette unu messàgiu de posta eletrònica diat dèpere abarrare a suta de 50-100 kB. Pro reduire sas dimensiones de unu messàgiu cun allegados de mannos, faghet a imbiare in manera simple sos URI de sos allegados, ponende·ddos in serbidores FTP o HTTP. Annotamala, medas serbidores ponent lìmites màssimos a sa dimensione de su messàgiu de trasmìtere, chi depent èssere pigados in cunsideru si s'imbiant messàgios de dimensiones mannas.
Abusos
Su printzipale impreu impròpriu de sa posta eletrònica est su spam, s'imbiu massitzu a medas impitadores de messàgios non rechertos, de sòlitu de natura publitzitària-cumertziale. Segundu carchi fonte, su pesu de custos messàgios diat segudare de tres duas partes de su tràficu totale de posta eletrònica.
Ilisso (domo editora)
Istòria
Benit fundada in Nùgoro in su 1985 dae Vanna Fois e Sebastiano Congiu pro testimoniare e avalorare s'istòria e sa cultura de sa Sardigna.
In su 1996 s'Ilisso at incumentzadu unu programma de recùperu de sa literadura isolana dae su XII a su de XX sèculos, mutidu "Bibliotheca Sarda", chi oe tenet belle 150 tìtulos.
In paris cun s'editoria s'Ilisso s'òcupat fintzas de s'allestimentu e de sa promotzione de eventos culturales. A esèmpiu, dae su 2001 a su 2007, at gestidu s'atividade didàtica de sa Galleria Cumonale De Arte de Casteddu.
Dae sa nàschida sua s'Ilisso at publicadu collanas e regortas a pitzu de s'istòria, de s'arte e de sa cultura de sa Sardigna, ammaniende e manigiende fintzas medas eventos culturales.
In su 2019 at inauguradu un'ispàtziu museale nou, "Spazio Ilisso" in sa villa Papandrea de Nùgoro, cun una mustra a pitzu de Marianne Sin-Pfältzer.
Su nùmene
Su nùmene est una tzitatzione a s'Ilisso, su riu gregu dae in antis su cale, in su diàlogu de Platone, Socrate e su pitzocu Fedro (fìgiu de Pitocle), a pustis de s'àere iscurtadu un'arresonu de Lisia, chistionant de s'essèntzia bera de s'amore.
Le dimensioni del mio caos
Le dimensioni del mio caos este su quartu album de CapaRezza publicadu su 11 de abrile de su 2008 dae sa EMI
Posta eletrònica
Abusos
Unu àteru fenòmenu negativu est costituidu dae sas cadenas de sant'Antoni, messàgios chi cuntenent informatziones assustantes, promidsas de balàngios fàtziles o noas farsas, e cumbidant a inoltrare su messàgiu a àteros retzidores, finende a bortas pro tzirculare pro meses o pro annos.
Esistet annotamala sa possibilidade de falsificare su nùmene e s'indiritzu de s'imbiadore visualizados in su programma cliente de su destinatàriu, fadende·ddi retènnere atendìbile unu messàgiu de s'in totu farsu. Custa debilesa est impreada pro imbiare trufas o brullas. Fintzas is worm chi si replicant pro mèdiu de sa posta eletrònica impreant custu mecanismu, imbiende allegados infetados chi su retzidore etotu at a installare in s'elaboradore suo.
Posta eletrònica tzertificada
Sa Posta eletrònica tzertificada est unu servìtziu de posta eletrònica erogadu in su s'istadu italianu chi permitet de otènnere sa garantzia legale de su ritzevimentu de su messàgiu dae su destinatàriu e de s'integridade de su messàgiu retzidu. Non previdet imbetzes sa segretezza de su càbidu de su messàgiu o sa tzertificatzione de s'imbiadore, e ponet paritzos problemas in s'impreu cun sugetos èsteros.
In Itàlia s'imbiu de unu messàgiu de posta eletrònica tzertificadu, in sas formas istabilidas dae sa normativa vigente (mescamente su DPR 68/2005 e su d. lgs. 82/2005 Còdighe de s'amministratzione digitale), balet comente a s'imbiu de una racumandada de paperi cun avisu de retzida. Pro sos fines de sa lege, su messàgiu si cunsìderat cunsignadu a su destinatàriu cando est atzessìbile in sa casella sua de posta. De su 29 santandria 2011 totus sas aziendas depent tènnere e comunicare a sa Camera de Cummèrtziu s'indiritzu pròpiu de Posta Eletrònica Tzertificada.
Naruhito
S'imperadore Naruhito (in giapponesu 徳仁), nàschidu in Tokio su 23 de Freàrgiu de su 1960, est su 126u imperadore (天皇陛下 Tennō Heika) giaponesu. Su nùmene imperiale suo, chi at a èssere su nùmene pòstumu suo, est Reiwa Tennō (令和天皇). S'era imperiale sua est mutida, difatis, s'era Reiwa (令和).
Windows 1.0
Windows 1.0 (1985), cummercialitzau dae su 20 de Sant'Andria de su 1985, est sa prima tentada dae parte de Microsoft de implementare un'ambiente operativu capassu de multitasking e basau issupra un'interfaccia grafica fintzas in piattaforma PC. Windows 1.0 at rappresentau sa prima incarnassione de su sistema operativu Windows.
Windows 2.0
Windows 2.0 (1987) est un'interfaccia grafica chi Microsoft aiat isvilupau pro sos personal computer chi tenian MS-DOS che sistema operativu.
Conegliano
Conegliano o fintzas Conegliano Veneto (in venetu Conegiàn o Conejàn) est unu comunu de unos 34.200 bividores de su Venetu, chi s'agatat in sa provìntzia de Treviso. Est sa segunda prus manna bidda de sa provìntiza a fatu de cu cabulogu.
Benedetto Croce
Est istadu su prinzipale ideologo de su liberalesimu de su XX seculu edd'est istadu puru su "rifondadore" de su Partidu Liberale Italianu.
Ìsula de Spargi
S'ìsula de Spargi format parte de s'Archipèlagu de La Maddalena e est situada pagas mìllias a s'uestu de s'ìsula printzipale.
Concepción (Cile)
Concepcion (in ispagnolu: Concepción) est una tzidade e comunu de s'Cile, capouolgo de sa regione s'Bío-Bío de sa parte centru-sud de s'Cile, ade 216.061 de bividores, s'area metropolitana nde contat 889.725, sa porto è s'Talcahuano.
Ìsula de Spargi
Bi s'agatant un'assentadorzu minore de pastores e una praja bella e frechentada, Cala Corsara, a largu dae sa cale fiat istadu recuperadu s'ispìnnicu de una nae fisgale romana, chi su càrrigu est bardadu inche su Museu Archeolòzigu de La Maddalena.
Nieddera
Su Nieddera est unu binu nieddu IGT produidu de una ratza de bide de chi s'agatant coltivos mescamente in Sardigna, pro unu totale de 113 ètaros, cuntzentrados a su 97% in sa badde bàscia de Tirsu.
Produtziones majores si nd'agatant in Crabas, s'apendìtzu suo de Soanas, in Nuraghinieddu (fratzione de Aristanis), Arriora, Nurachi e pagus àteras biddas de sa zona. Foras de Sardigna bi nde sunt in Frantza in sa zona de Montpellier e in Italia in Bari e in Conegliano.
S'orìgine de su cultivu non est segura, ma a sos tempos de pùnicos e fenìtzios, in su territòriu de su Sinnis esistiat giai.
Bibliografia
Gianni Nieddu, Vitigni della Sardegna, Convisar
Umberto Eco
Est siguramente unu de sos intellettuales chi at pius influentziadu sa cultura italiana daboi de sa segunda gherra.
NEET
NEET est un'acronimu inglesu chi cheret narrer Not in Education, Employment or Training, connottu in Italia e in Sardigna chin su faveddu nén-nén (in italianu né-né), e inditat zente chi no istudiat, non tenet traballu o ateras attividades chi si li podant assimizare (tirocinios, traballos in domo etc.). Calicunu ente guvernativu lu impreat comente unu faveddu de classificassione. Generalmente su fenomenu pertenet a sa fascia de edade in intro de sos 16 (custu fintzas si in carchi istadu s'iscola de s'obricu no acabat necessariamente a 16 annos) e sos 35 annos, o adderettura fintzas a 65 annos.
A su fenomenu li ant dau cara a primu in su Regnu Unìu, ma si ch'est isparghinande a lestru meda in atteros istados peri su mundu, comente in Giappone, Cina, Corea de su Sud e in Italia; secund'e s'Istat, in su 2009 in Italia sos nén-nén in sa fasca de edade tra sos 15 e 29 annos fint 2 miliones (su 21,2 pro chentu). Su fenomenu si ch'est radicalizande in sa fasca de 25-30 annos, ca in cughe sos nén-nén rappresentant su 28,8% de sa populassione totale, a cantu su Cussizu Nassionale de s'Economia e de su Traballu at certificau.
Còssiga de su Sud
Sa Còssiga de su Sud (in còssu: Corsica suttana o Pumonti; in frantzèsu: Corse-du-Sud) fit unu dipartimentu frantzèsu chi cumprèndet sa meidàde de zòsso de tottu s'ìsula. Su capu de locu de sa Còssiga Bassa est Ajacciu.
Còmicu
Unu còmicu est una persone chi chircat de intratènnere unu pùblicu faghende·lu rìere. Lu podet fàghere pro mèdiu de contigheddos, situatziones curiosas, cumportende·si de macu o resende una cummèdia. Unu còmicu chi tribagliat diretamente in dae in antis de unu pùblicu est mutidu "cabaretista".
Unu diciu pobulare, meda tzitadu ma generalmente atribuidu a E Wynn, est, "Unu giornaleddu narat cosas divertentes, unu còmicu narat sas cosas in manera divertente", chi disegnat una distintzione tra cantu sa cummèdia podet èssere atribuida a su cuntènnidu verbale e cantu a s'agire de sa persone.
Dae su 1980, una undada noa de cummèdia, mutida cummèdia alternativa, est creschida in popularidade cun s'istile suo prus insòlitu e isperimentale. Custu a su sòlitu cumportat una relatzione prus de isperièntzia o de asserva, in piessigna fata dae Alexei Sayle, Daniel Tosh, Louis C.K. e Malcolm Hardee. Pro cantu riguardat sos càbidos, còmicos comente a Tommy Tiernan, Des Bishop e Joan Rivers orint dae s'issoro background pro si pigare in giru issos matessi, mentras unos àteros comente a Jon Stewart e Bene Elton tenent fortes isfumaduras polìticas e culturales.
Medas giornaleddos sègudant unu sighidu de cultu mentras girant famados hub còmicos comente a su fèstival Just for Laughs a Montreal, s'Edinburgh Fringe e su Melbourne Comedy Fèstival in Austràlia. S'ispissu sa carriera de unu fumettista sobrat in modu significativu cando binchet unu prèmiu còmicu importante, comente a s'Edinburgh Comedy Award (in passadu su prèmiu pro cummèdia Perrier). A bias sos giornaleddos intrant in unas àteras àreas de intratènnida, comente a film e televisione, ue divenint prus connotos; a esèmpiu, Eddie Izzard o Ricky Gervais. Nointames, sa resessida a sa ritza de unu giornaleddu non garantit sa resessida crìtica o a su botteghino de unu film.
Montpelier
Montpelier est una bidda de 7.855 abitantes de sos Istados Unidos, capitale de s'istadu de Vermont e sea de sa Contea de Washington. Est sa capitale de istadu prus pitia de sos USA.
A su sud de sa bidda colat su frùmene Winooski.
S'economia s'apoderat in servìtzios amministrativos acapiados a su rolu de capitale.
Mutida telefòniga cun avertu prèviu
Sa mutida telefòniga cun avertu prèviu fiat unu servìtziu cumbidadu dae sa SICT betza.
Fiat aderetadu a sos chi non possuiant aparitzos telefònigos. Su retzidore de sa mutida fiat cumbocadu pro un'ora determinada inche unu telefonadorzu pùbrigu e fiat avèrtidu de sa cumbocadura narada in ue su bividorzu suo pròpiu dae un'incarrigadu de sa SICT.
S'iscumandu comunicadu in antis chi barigaret un'ora dae sa dispensadura de su servìtziu cunzughiat unu subracàrrigu pro su cumbocadore, e su matessi acontessiat in su casu chi a s'ora prebida su cumbocadore o su cumbocadu no aerent respostu.
Su servìtziu fiat istadu abolidu annos a como in bista de s'ispainadura zenerale de sa telefonia mòbile.
Zàmbia
Geografia
S'istadu tirat a 752.614 km² pro uno 11.668.000 bividores e pigat làcana norte cun sa Repùblica Democràtica de su Congo, a nord-estu cun sa Tanzània, a estu cun su Malawi, a sud cun Mozambicu, Zimbabwe, Botswana e Namìbia, e a ovest cun s'Angola. Su Zàmbia non tenet essidas a mare. In passadu nodidu cun su nùmene de Rhodesia Setentrionale (dae Cecil Rhodes), su nùmene atuale si referit imbetzes a su frùmene Zambesi.
Istòria
Su territòriu atuale de su Zàmbia est istadu in orìgine populadu dae tribùs Khoisan de cassadores-boddidores, chi sunt istados bogados unos duos mìgia annos a oe dae undadas migratòrias de àteros pòpulos, prus adelantados tecnologicamente. Partende dae su de 12 sèculos, fiat comintzada una migratzione Bantù chi diat populare parte manna de su continente.
Intre custos pòpulos s'agataiant is Tonga (puru denumenados Batonga) chi fiant istados is primos a s'aposentare in Zàmbia. Is Nkoya fortzis fint arribados fintzas in antis, aposentende·si in su territòriu dae is regnos Luba-Lunda de su norte.
Àteros grupos aiant sighidu a arribare, cun unu flussu mannu intre is de 17 e de 19 sèculos. Custa migratzione protzediat dae is regnos de Luba e Lunda in s'atuale Repùblica Democràtica de su Congo e de su norte de Angola. Durante su de 19 sèculos fiant arribados is nguni dae sud, a cunsighèntzia de is disòrdines polìticos in su sud de su continente (su aici naradu Mfecane).
Colonizatzione europea
Visitadu dae is portughesos in su de 18 sèculos, s'atuale Zàmbia fiat esploradu dae su britànnicu David Livingstone. Sa penetratzione coloniale fiat cumintzada in su 1890, pro mèdiu de sa British South Africa Company. suo grandu artífitze fiat istadu Cecil Rhodes, presidente de sa British South African Company, chi si fiat dedicadu a isfrutare is minerales de sa zona. Su sambenadu suo diat dare a pustsi nùmene a sa colònia.
Antiga Rhodèsia de su Norte, su 1953 su Regnu Unidu aiat proadu a dd'unire cun sa Rhodèsia de su Sud (atuale Zimbabwe) e a su Nyasaland (atuale Malawi), ma is interèssios de is colonos biancos de sa Rhodèsia de su Sud aiant fatu chi in su 1964 Rhodèsia de su Norte si separaret, formende s'istadu nou de Zàmbia. In su 1964 Kenneth Kaunda fiat istadu elìgidu a primu e ùnicu primu ministru de sa Rhodèsia de su Norte.
Repùblica de Zàmbia
Kenneth Kaunda fiat nominadu primu Presidente de Zàmbia. Pagu a pustis, su guvernu aiat decraradu unilateralmente s'indipendèntzia, in su mese de onniasantu de su 1965, contende tando cun unos 70.000 bividores de orìgine britànnica. In su 1973 s'istadu aiat serradu is fronteras cun su Zimbabwe, in protesta contra de su règimene ratzista de Ian Smith. In su 1979 cumandamentos de sa Rhodèsia ant ispèrdidu in Lusaka su cuarteri generale de su movimentu gherrilleri Unione Africana de su Pòpulu de Zimbawe (ZAPU), chi cumbatiat su règimene biancu rhodesianu cun s'apògiu de su guvernu de Zàmbia. In su 1982 sas medidas de rigore econòmicu diant batire a un'isciòperu generale contra Kaunda. Sa crisi fiat peorada cun sa falada internatzionale de su prètziu de su ràmene, metallu printzipale bogadu in is minas de s'istadu.
Kaunda fiat torradu e eligire diversas bortas, abarrende a sa presidèntzia fintzas a su 1991, annu cando fiat remplasadu dae Frederick Chiluba. Intre diversas acusas de malversatzione de fundos e àteros casos de corrutzione de s'amministratzione sua, Chiluba si fiat dimìtidu de s'incàrrigu in su ghennàrgiu de su 2002, sentit sutzèdidu dae su visupresidente suo Levy Patrick Mwanawasa, chi aiat cumintzadu una campagna anticorrutzione, morende su 19 de austu de su 2008. Mwanawasa fiat remplasadu dae Rupiah Banda (chie fiat su visupresidente in su momentu de sa morte sua).
Economia
S'economia de su Zàmbia si basat subra sa messaria e s'isfrutu de is minas de ràmene (de chi s'istadu est primu produtore de Àfrica) e de cobaltu, comente fintzas subra su turismu. Gràtzias a is minas gigantes a sa frontera cun sa Repùblica Democràtica de su Congo, chi ammuntant abundantemente is abbisòngios natzionales de ràmines, su Zàmbia est istadu, a palas de su Cile, su de tres esportadores mundiales de ràmene in is annos 2010.
Su Zàmbia produit fintzas trigainde. Su guvernu est intentende de isvilupare s'agricultura e s'esportatzione de cacao e de tabacu. Est fintzas istadu su de oto produtores de cotone de s'Àfrica de s'estu, de su sud e de su norte in is annos 2010.
Buccas de Bonifatziu
Sas Buccas de Bonifatziu (in corsicanu Bucchi di Bunifaziu, in bonifatzinu Bocche de Bunifazziu, in gadduresu Bocchi di Bunifaciu, in frantzesu Bouches de Bonifacio) est unu istrintòrzu de mare tra Còssiga e Sardigna, goi numenada pro sa bidda corsicana de Bonifatziu, e partzit su mare Tirrenu dae su mare Mediterraneu otzidentale. Dae su puntu chi est prus a probe, est longu 11 km e profundu massimu 100 m. Sas Buccas sun fentomadas tra sos marineris pro sas currentes de abba tottu bulluzadas e periculosas.
Su disaccattu prus connottu in sas Buccas de Bonifatziu fit cussu de sa frigada frantzesa Sémillante in su 15 de frearzu de su 1885. Sémillante aìat lassadu su portu de Tulone sa die innantis de andare conca a su Mare Nieddu, pro dare azudu in sa gherra de Crimea. Una temporada aìat però giuttu sa nae a si stumbare ind una costera: sa nae fit falada a giossu e non bi nde fit abarradu mancu un'omine, de sos 750 chi fin in cue.
A pustis chi una nae mercantile aìat cajonadu un'atteru disaccattu mannu, est proibidu a colare in sas Buccas a sas naes chi battin cosa chi imbruttat s'ambiente.
Dùbniu
Su dùbniu est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet a sìmbulu Db e de nùmeru atòmicu 105.
Est un'elementu sintèticu, altamente radioativu, su cale isòtopu prus istàbile (Db-268) tenet un'emivida de 1,2 dies. Custu elementu non tenet pro como aplicatziones pràticas e sas propiedades suas sunt pagu connotas.
Su dùbniu (su nùmene derivat de Dubna, in Rùssia) est istadu iscobertu in su 1968 de unu grupu de chirca russu de s'Istitutu unidu pro sa chirca nucleare in Dubna. In su 1970 un' équipe de chircadores dirìgida dae Albert Ghiorso de s'universidade de Berkeley at identificadu cun tzertesa s'elementu 105.
Cajenna
Cajenna (in frantzesu Cayenne) est una tzitade frantzesa de Amèrica, capitale de su dipartimentu ultramarinu de sa Gujana Frantzesa e de su distritu omònimu. Est posta in sa costera de s'Otzèanu Atlànticu, in su logu chi antigamente fiat un'ìsula in sa buca de su riu Cajenna.
Sa tzitade tenet 62.926 bividores segundu su tzensu de 2006. Contat subra sos servìtzios de s'aeroportu de Cayenne-Rochambeau, postu in su munitzìpiu de a costadu de Rémire-Montjoly, chi si podet cunsiderare unu trighìngiu de Cajenna, mancari non fiat inclùdida in s'àrea urbana de Caiena segundu s'INSEE de 1999. Includende Matoury, sa conurbatzione superaiat sos 100.000 bividores in su 2007.
Windows 3.0
In informatica chin su vocabolu Windows 3.x (1990) si inditan tottus sos sistemas operativos Windows chi Microsoft aiat prodottu tra su 1990 e su 1994 (Windows 3.0, Windows 3.1, Windows for Workgroups 3.1, Windows for Workgroups 3.11, Windows 3.11 e Windows 3.2). A narrer sa beridade, no est currettu a chistionare de sistemas operativos veros e proprios, ca Windows 3.x fit petzi unu "ambiente operativu" graficu de installare issupra DOS.
S'interfaccia de Windows 3.x s'at a impreare fintzas pro installare sos sistemas operativos Windows 9.x.
Feta
Sa feta est unu casu gregu chi sas orìzines remontant a mizas de annos a como, in su tempus de sa Grètzia antiga. Si produet mescamente cun late de berveghe, peroe si podet impreare finas late de cabra in una prochentale finas a su 30%. Su sabore de sa feta est farrosu, su casu est ammurzadu pro unos tres meses. Sa feta tenet colore arbu e a s’avesu si cunservat in cantzos mannos cuadrados. Bi nd’at bariedades prus tostas e prus moddes. Su cuntènnidu de rassura andat dae su 30% a su 60%. Sa feta si podet cussiderare su prus tìpigu de sos casos barcànigos, difatis esistit, cun nùmenes diferentes, finas in sos paìsos a curtzu: in Burgaria si narat “sirene”, in Romania “branza telemea”, in Turchia sintzillamente “beyaz peynir” (“casu arbu”). Sa feta si cunsumit su prus de sas bias comente intrada, a sa naturale o cun annanghedura de ozu e rìgamu, peroe si coghet puru in su forru e est un’ingrediente de s’insalada grega famada, paris cun olia, cugùmere e tomata. Zai dae annos s’agatat cun fazilidade in Itàlia e in Sardinna, mescamente cunfessionadu e prus raras bias friscu.
Impèriu austrìacu
S'Impèriu austrìacu (in tedescu: Kaiserthum Österreich; in ungheresu: Osztrák Birodalom; in italianuː Impero d'Austria) fiat costituidu in su 1804 comente monarchia ereditària a fatu de sa formatzione de su primu impèriu frantzesu a banda de Napoleone Bonaparte.
Crannatza de Aristanis
Sa Crannatza de Aristanis (o crannàcia segundu sa bidda) est unu binu biancu DOC chi podet èssere produidu in sa provìntzia de Aristanis.
Impèriu austrìacu
Su primu imperadore de Àustria fiat istadu Frantziscu I de Asburgu-Lorena, chi a su tempus portaiat fintzas su tìtulu de Imperadore Elègidu de sos Romanos, abandonadu in su 1806 a fatu de a s'isfaghimentu de su Sacru Romanu Impèriu. Pro mantènnere su tìtulu imperiale s'at proclamadu imperadore de Àustria in sos dòminos ereditàrios suos. Dipendèntzias de s'impèriu fiant su Regnu de Ungheria e su Regnu Lombardu-Vènetu.
Crannatza de Aristanis
Sas biddas nodias pro èssere produtoras de crannatza de calidade prus fine sunt Boàtiri, Arriora e Tzeddiani, ma fintzas Santeru, Sabarussa, Crabas e Nurachi tenent lumenada bona meda. Àteras biddas chi dda produint sunt Simajori, Simaghis, Tramatza e Tzrofolliu e craramente Aristanis (mescamente in territòriu de is apendìtzios de Nuraghinieddu, Màssama, Donigalla Fenugheddu e Sibì), ma si nde podent agatare cultivos fintzas in Milis, Narabuia, Ollastra, Prammas e Santa Justa.
Impèriu austrìacu
A pustis de carchi tentativu de reforma costitutzionale in su 1867 fiat fata una parificatzione de istatus cun s'ala ungheresa de su regnu (Ausgleich) e dae tando a in antis s'Impèriu de Àustria fiat istadu connotu cun su nùmene de Impèriu Àustro-Ungheresu.
Meitnèriu
Su meitnèriu est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica, chi tenet comente a sìmbulu Mt e nùmeru atòmicu 109. Est un'elementu sintèticu su cale isòtopu prus istàbile tenet un'emivida de 3,4 ms. Su nùmene meitnèriu est istadu sugeridu in onore de sa fìsica e matemàtica austro-isvedesa Lise Meitner, ma pro neghe de una contierra in sa denumenatzione de sos elementos de su 101 a su 109, s'IUPAC at adotadu temporaneamente su nùmene unnilènniu (Une). In su 1997 cun sa resolutzione de sa perrica est istadu adotadu su nùmene atuale.
Crannatza de Aristanis
Sa crannatza cheret bufada a apetiteri cun temperadura de 8-10 °C e a unos 12 °C de acumpangiamentu a mandigares cun sabores meda fortes comente butàriga e casu àspidu o fumiadu. Primorosu s'acostamentu cun is durches, mègius chi de mèndula.
Istòria
In època giuigale, pro chèrrere de Lionora de Arborea fiat postu òbligu de prantare bide in totu sas terras rodias, cun leges sèberas de tutela.
In s'acabu de su de 19 sèculos, sos fundos de bide pro crannatza, comente sos de bide fiant ochidos de unu babbautzu parassita, sa fillòssera, a ant pòdidu èssere sanados petzi cun s'infertura in fundos de bide americanos.
A pustis de sa II gherra mundiale sa produtzione at torradu a crèschere e sos produtores si sunt aunidos e ant otentu tzertificatzione de orìgine controllada.
Vermont
Su Vermont ([vɚːˈmɑːn(ʔ)] o [vɚˈmɑ̃(ʔ)]) est unu istadu de is Istados Unidos chi s'agatat a su Nord-Est de sa natzione, in sa regione narada Noa Inghilterra. Su Vermont est su de 6 istados prus pitios, su segundu prus pagu populadu de sos Istados Unidos e su solu de sa Noa Inghilterra chi non tenet bessida a su mare. Su lagu Champlain faghet metade de sa làcana Ovest de s'istadu, s'àtera metade dda ispartzit cun su New York. A su Sud tenet làcana cun su Massachusetts, a s'Est cun su New Hampshire e a su Nord cun sa provìntzia canadesa de su Québec.
Crannatza de Aristanis
Istòria
Sos annos 90 ant intamas bidu una perta de interessu in sa crannatza de parte de sos produtores, sende chi su ddu fàghere cheret ispesas mannas, ma fintzas sa dimanda de sos consumadores at basciadu.
Produtzione
Provìntzia, istasone, volume in etolitros
Vermont
Sa capitale est Montpelier chi, cun unos 7900 residentes est sa prus pitia capitale de istadu de totu sa natzione. Sa tzitade prus manna est imbetzes Burlington, chi at populatzione de unos 42.000 abitantes.
Pro medas annos is colònias a làcana, mascamente su New Hampshire e su New York, si sunt perricadas s'àrea, chi difatis teniat tando nòmene de Fidantzas de su New Humpshire. Is ocupadores chi teniant propiedade de terras, afiantzaiant de èssere contra sa milìtzia de Green Mountain Boys, chi cheriat faghere de su Vermont unu territòriu indipendente.
Sa Repùblica de Vermont est in realidade esistida. Fundada in su 1777, in tempus de sa Rivolutzione Americana, at tentu vida de batòrdighi annos. Su Vermont est duncas unu de is bator istados de sa federatzione chi in passadu ant tentu soberania, impare a Texas, Hawaii e Califòrnia.
In su 1791, su Vermont s'est aunidu a sos Istados Unidos comente su de 14 istados, primu a s'azùnghere a sa originale federatzione de 13 colònias.
Vermont cando ancora indipendente est fintzamentas su primu istadu chi at in parte abolidu s'iscravidade.
Su 94,3% de sos bividores de su Vermont est de ratza bianca.
Tenet nomìngiu de Green Mountain State (istadu de su monte birde) e difatis su nòmene Vermont benit de sa limba frantzesa: Vert Mont (monte birde).
Limba lombarda
Su lombàrdu (in lombardu lombard, lumbard o lumbaart) est una limba chi fachet parte de su grùstiu cisalpinu o gallu-italicu de sas limbas romanzas. Si chistiònat in s'Italia de su Nord, mascamènte in Lombardia ma fìntzas in sas regiones chi li sun a cùrtzu, comente sa banda piemontesa de oriente, e in Isvìtzera de zosso (Ticino e Graubünden).
Su lombardu est una limba chi tenet duas variedades mannas, su lombardu de ponente e su de s'oriente: sos chi favèddan custos duos limbàzos si pòden, ma non sèmper, cumprènder a pare.
Edward Said
Said est istadu unu filosofo chi proveniat dae sa traditzione de s'iscola de su Postcolonialismu e de su Postmodernismu.
Windows 95
Postu in su mercau in su 24 de agustu de su 1995 e cummercialitzau fintzas a su 2001, Windows 95 est su primu sistema operativu a 16/32 bit chin sa interfaccia grafica de sa familia Windows 4.x.
Windows 95 siche fit isparghinau a lestru peri sos impreadores de PC, e custu at permittiu a sa Microsoft de si affirmare definitivamente in su mercau de sos sistemas operativos e de picare una positura egemonica in sos annos a bennere. Su chi at permittiu a custu sistema de siche isparghinare fit istada sa nova grafica, chi at fattu s'impreu de su computer una cosa prus fatzile cuffroma a sas atteras versiones e a sos atteros sistemas operativos chi li fin in cuncurrentzia, ma mescamente su pressiu meda prus a discassu cuffroma a cussos chi dabat sa Apple.
Emilianu-Romagnolu
Su emiliànu-romagnòlu (emiliàn-rumagnòl) est unu grùstiu de dialettos chi pertènen a sa famìlia limbistica gallu-italica chistionàda in s'Italia de su Tzentru-Nord.
Tottu custu muntòne de dialettos est reconnòttu dae su 1981 in su numeru de sas limbas de minorìa europeas (Rapportu 4745 de su Cunsìzu de Europa); in su 2009 sa Registration Autority pro s'istandard ISO 639-3 ch'at bocàu su còdiche "eml", ponèndeche imbètzes sos còdiches "egl" e "rgn" pro s'emilianu e su romagnolu. S'emilianu-romagnolu fachet parte de sas limbas in perìculu chi s'UNESCO reconnòschet in su Red Book in endangered languages.
Clock Tower: The First Fear
Clock Tower: The First Fear (クロックタワー Kurokku Tawā) est su primu videojòcu chi pertènet a sa sèrie survival horror Clock Tower, chi at postu in isvilùpu Human Entertainment pro su Super Nintendo e prubicàu in Giappone in su 1995 pro sa prima bìa. In su 1997 si at fattu fìntzas una versione pro PlayStation, chin càrchi accòntzu novu. In su 1999 bi nd'at a èsser pèri una pro WonderSwan e Windows 95.
A pàrrer de sos produttores, Clock Tower: The First Fear si ispìrat meda a sa pellìcula Phenomena de Dario Argento. Su pessonàzu de Jennifer si assimìzat a sa protagonista de sa pellicula, gòi comente s'assassinu de fòrtiches est su psicopaticu e Mary sa mama sua.
Garteddi
Garteddi (in italianu Galtellì) est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro, in sa Baronia, s'agatat a 35 metros subra su mare e tenet 2.407 abitantes.
Su nùmene
Su nùmene paret chi siat de raighinas greco-bizantinas: Kastelli(on), chi diat chèrrere nàrrere Casteddu, Crastu(f)orte.
Su sartu
Garteddi est a curtzu de su riu Cedrino e est in pees de su Monte Tuttavista chi est artu pagu prus o mancu 806 metros. Sos rastos archeològicos testimòniant chi Garteddi siet nàschidu giai in tempus preistòricu.
Dae Tàtari si pigat sa 131 conca a Macumere; si sighit in sa 129 conca a Nùgoro fintzas a Garteddi.
Dae Aristanis si colat in sa 131 colende dae Paule, Ilartzi e Otzana; si sighit conca a Nùgoro e a pustis de s’iscassadòrgiu de Lùvula, si lompet a Garteddi.
S'istòria
In Garteddi sa gente at incumintzadu a b’istare dae tempos antigos e si bidet dae sos sitos archeològicos presentes galu como, a cumentzare dae su prenuràgicu. In antis de sos bizantinos, in Garteddi bi sunt istados fintzas sos cartaginesos e sos romanos. In su de XI sèculos, pròpiu in subra de una ruina romana, aiant fraigadu su Casteddu de Pontes pro amparare sa làcana meridionale de su Giuigadu de Gaddura ca Garteddi nde faghiat parte. Semper in su matessi tempus Garteddi fiat sea de Pìscamu; sa Diòtzesi l’aiant fata intre so de X e de XI sèculos, a pustis suprimida in su 1495 e su sartu suo ghetadu a unu cun su de s'artzidiòtzesi de Casteddu.
Tzentru de una curadoria de 15 bidditzolos, semper in sa matessi ocasione, Garteddi connoschet una crèschida de importo mannu, cara a cara a sas biddas a fùrriu, in antis de nche colare suta su domìniu pisanu. Pro pagu tempus, pustis de su domìniu pisanu, sa bidda est parte de su Giuigadu de Arborea e a pustis de sa corona catalanu-aragonesa.
Sas raighinas de s’istòria sua si bident in intro de bidda: sa crèsia romànica de Santu Pedru, de su de XII sèculos.
Sa bidda est intrada in su giro de “i Borghi Autentici d’Italia”, e at pigadu sa bandera in colore de arantzu dae su Touring Club Italianu.
Sa cultura
In Garteddi b'at logos meda de cultura. Tantu est chi Gràtzia Deledda, prèmiu Nobel in su 1926 pro sa literadura, in sa bidda at ambientadu su romanzu Canne al vento.
Si podet incumintzare sa bisita moende dae cussa chi una borta fiat sa Catedrale de Santu Pedru (sèculu XII) e sea finas a su 1495; una crèsia fraigada cun moda romànica cun pintados antigos in sos muros artos. De capia est fintzas sa crèsia de su Santìssimu Crotzifissu, ue si faghent totu sos ritos de sa Chida Santa. Ma peri àteros logos batint sa gana de bisitare Garteddi: su chi abarrat de su Casteddu De Pontes (inoghe istaiant sos barones de sa bidda); su Parcu literàriu Gràtzia Deledda, sa domo de sos Marras, oe fata a Museu e chi antigamente fiat una domo de meres in su Setighentos.
In annanta a sos fràigos antigos, Garteddi tenet peri una traditzione de tessìngiu de tapetes a telàrgiu. De mèritu cheret cunsiderada fintzas totu sa traditzione religiosa, mescamente pro sa Chida Santa, cando sa gente de su logu dat a bìdere sa devotzione chi at connotu dae sèculos. In custu tempus sas cunfrarias de Sas Ànimas e de Santa Rughe sunt sas chi coordinant totu s'atividade religiosa traditzionale paris cun su ministru de sa crèsia.
S'economia
Ònnia galania de sa natura chi intundat a Garteddi est a grabu de fàghere acurtziare turistas meda. De numenare b'est su monte Tutavista, ricu de Iua. Sa Preta istampada, chi est un'arcu de pedra artu 300 metros, doladu e lisiadu in tempos antigos dae su bentu, s'aba e su sole. In campagna sa gente garteddesa ghetat trigumuriscu, trigu, orju, faghet ortalìtzia; dat cara a ulivares, bìngias; non mancat s'allevamentu, mancari pagu. De indùstria b'at pagu cosa, francu sas cavas de su màrmaru de Orosei.
Sas festas
In Garteddi de importu mannu est sa festa de Su Santu Cristu,patronu de sa bidda. In custa festa su sacru e sa traditzione populare si giunghent a pare dae su sero de so trinta de abrile a su tres de maju. Àteras festas religiosas sunt: sa festa de Sant’Antoni, su 17 de ghennàrgiu in ue si faghet su fogulone; sa festa de Santa Maria de Turres, so 14 de freàrgiu; sas festas in sartu de Santu Giosepe (prima domìniga de làmpadas) e de sa Madonna de Sa Ìtria (prima domìniga de cabudanni). In tempos de istiu si faghent àteras festas non religiosas: sa festa de s’emigradu e sa festa de su Burgu Antigu. In costas ocasiones, in su chirru istòricu de Garteddi si faghent ispetàculos e màndigos.
James Gandolfini
James Joseph Gandolfini, Jr. (Westwood, New Jersey 18 September, 1961 – 19 June 2013 Rome, Italy), prus conotta comente James Gandolfini, est unu cantante e attore americanu.
Plutòniu
Su plutòniu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 94 e su sìmbulu est Pu. Est s'elementu oe prus impreadu in sas bombas nucleares a fissione e est cussu caraterizadu dae sa majore radioatividade. S'isòtopu prus importante est 239Pu, chi tenet un' emivida de 24 200 annos.
S'elementu transurànicu de nùmeru atòmicu 94 fiat osservadu pro sa prima borta in su 1936 de Enrico Fermi, chi dd'aiat denùmenadu espèriu, ispirende·si a un'antigu nùmene de s'Itàlia.
Alcàntera de Xúquer
Alcàntera de Xúquer (in cadalanu; in castillianu Alcántara de Júcar) est una bidda de unos 1.320 bividores de Ispagna, chi s'agatat in sa Comunidade Valenciana, partenente provìntzia de Valencia, in sa comarca de Ribera Alta.
Istòria
De orìgine islàmica (su topònimu Alcántara tenit orìgines dae s'àrabu "al qántara", cun signìficadu de su ponte, s'acuedutu, e fintzas sa diga), probabilmente fiat incorporada dae su re Giagu I de Aragona a su tando reghentemente criadu rènniu de Valencia in s'annu 1244, a fatu de sa conchista de Xátiva. Chene duda sa populatzione musulmana aiat sighidu a abarrare, cunserbende limba, religione, usos e costùmenes suos, fintzas a sa bogadura definitiva in su 1609. Unu terremutu in su 1748 nd'at isciarrocadu parte de sa turre e de su palatzu sennorile. A pustis de èssere pertentu pro una iscurta a Alons Sanoguera, a printzìpiu de su de 18 sèculos fiat comporada dae sos Sorell, contes d'Albalat, fintzas a s'agabbu du regìmene sennorile in su de 19 sèculos. In sa prima mitade de su de 19 sèculos se produiat trigu, orju, trigainde e prus che totu arrosu, binu, ògiu e seda.
Windows 98
Windows 98 (1998-2006) (lumen in codiche Memphis) est su secundu sistema operativu graficu de sa linia Windows 9.x de Microsoft. Comente a su sistema chi lu at pretzediu, tenet unu Kernel monoliticu a 16/32 bit basau issupra MS-DOS. In su 14 de Capidanne de su 2000 Windows Me lu aiat suppriu, ma at tentu comuncas supportu uffitziale fintzas a s'11 de tribulas de su 2006.
Maju
Maju est su de chimbe mese de su calendàriu giulianu e gregorianu.
Windows 98
Mancari chi Windows 98 apat ammezorau s'istabilidade cuffroma a Windows 95, est a ammentare chi a s'ispissu capitabat de s'imbenner in iffadosos BSoD; ma fit comuncas menzus de su sistema chi lu aiat deppiu sichire, Windows Me, nodiu in negativu pro sos problemas suos.
Casteddu/logudoresu
Casteddu de Càlaris (In italianu : Cagliari e in ispagnolu e cadelànu: Càller) est su cabulogu e sa tzitade pius manna de sa Sardigna. Inoghe s'agatant su Cussìziu, sa Zunta Regionale, e sos corpos pius importantes de s'Istadu (Corte d'Apellu, Cumandu Militare, Cumandu Rezone Carabineris, etc.).
Bivent oe in Casteddu a ziru de 170.000 Sardos (Casteddajos) e istrànzos, ma bi trabagliant o bi benint onzi die casi su dòpiu.
Istòria
Casteddu est una de sas tzitade pius antigas de sa Sardigna, e paret chi l'ant fundada sos Fenìtzios a ziru de su séculu VIII a.C., in s'oru de s'istáinu de Santa Illa. Su nòmene Fenìtziu fit "Caralý", nòmene plurale pro ite ca giai dae tando fit formada de unas cantas biddas.
In edade Giuigale Santa Illa fit sa capitale de su Giuigadu (Regnu) de Càlari: su nòmene de sa tzitade antiga si fit salvadu in su de su logu. Santa Illa teniat unos 15.000 bividores, una tzinta de muros e una cheja cadirale: sos rastos si podiant bìdere galu in su '800 inue oe est sa Tzentrale Elètrica.
Su casteddu si nàrat "Castellu de Castro de Callari", e de custu est bènidu su nòmene sardu de sa tzitade: Casteddu. Sos Sardos no podiant bìvere in su Casteddu, ma petzi in sos apendìtzios (Stampaxi, Biddanoa, Marina), e si calchi Sardu fit agatadu a intru de sos muros a portas serradas (est a nàrrere a su note), fit acumpanzadu a foras, cun una ispinta de sa Turre de Santu Francau (o de calchi àtera).
In su 1324 sos Catalanos ant cunchistadu sa Sardigna pisana, fundende una tzitade in su monte de Bonàiri (est a narrere "àire bona"), ma passende giae in su 1325 in Casteddu, boghende sos Pisanos e intrende·bi bividores Catalanos petzi. In sas gherras intra de Aragone e Arbaree, Casteddu l'ant assitiada sos Arbaresos prus bortas, ma no l'ant mai leàda.
De su 1410 Casteddu, chi sos Catalanos nàrant "Càller" est sa capitale de unu regnu unidu, su "Regnum Sardiniae et Corsicae" (Rennu de Sardinna e Corsica). Su ree est su de Aragone, apresentadu de unu bisurree o de unu guvernadore. In pius inoghe s'acorrat su Parlamentu (sos Istamentos). Tando bi depìant esser unos 10.000 abitantes.
Fintzas a sa gherra tzivile de su 1700-1714 sa Sardigna est abarrada asuta de s'Aragone a innantes e de sa Ispanna apustis, cun pagu noas ma importantes: s'Universidade (1626), sa Cadirale (pisana, ma torrada a fare in stile barrocu), sa Festa de Sant' Efis, etz.
Leada de sos Austrìacos in su 1708 e torrada a cunchistare dae sos Ispannolos in su 1717, est assinnada cun totu sa Sardigna a su Duca de Savoia in su 1720. Su primu guvernadore est istadu su barone de Saint-Rémy (su de su Bastione).
Semper abarrada cun sas Savoias, oe est su capulogu de sa Regione Autònoma de sa Sardigna de sa Repùbrica Italiana.
Perca de Ispinìgoli
Sa perca de Ispinìgoli, posta in sa parte nordu-orientale de sa provìntzia de Nùgoro, in sa comuna de Durgale, est una de sas percas prus mannas de Itàlia, cun un'isvilupu de 10 km. S'ambiente prus suzestivu e interessante est unu pàtiu naturale mannu, zai frechentadu in su perìodu nuràghicu e pùnigu e impreadu a sos tempos belle seguramente de logu de curtu. In sa mesania sua, tronezat un'istalagmita enorme de addae de 38 m., cussiderada sa prus arta de Europa. In su pee de su monolitu enorme, s'abrit unu calancone profundu naradu Fundaghe de sas Innidas, in ue paret chi èsserent tzelebrados in su perìodu pùnigu ritos propitziadores cun sacrifìtzios umanos: custa teoria diat esser arrimada dae s'agatamentu, in su fundu de su calancone, de ossos umanos e cannachiles feminencos in istilu pùnigu, como bardados inche su Museu tzìvigu archeolòzigu de Durgale.
Limba faroesa
Su faroèsu est una limba germanica de su Nord chistionàda in sas ìsulas faroèsas.
Làmpadas
Làmpadas est su de ses mese de su calendàriu gregorianu.