cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frantziscu Cheratzu
Biografia
In su 2010 at fundadu sa domo editora NOR, cun sa cale at incumentzadu a publicare in digitale ebbia finas a su 2012, e a pustis fintzas in paperi.
Collàborat fintzas cun su diàriu in lìnia "Limba Sarda 2.0", e dae su 2018 est divènnidu su Responsàbile Limbas de sa FINS - Federatzione Isport Natzionale Sardu.
Mujahid al-Amiri
Mujahid al-Amiri, o puru Abu-'l Jaysh Muyahid ibn Abd Allah al-Amiri, de sambenadu al-Muwaffak (nàschidu in Dénia, tzirca annos 960, mortu in Annaba, 1045), fiat su guvernadore de sa taifa de Dénia dae fines de su 1014 fintzas a sa morte. Cun s'etzetzione de s'invasione primidia e disastrosa de Sardigna, su reignu suo fiat istadu pro s'in prus paghiosu. Sa corte sua si fiat fata unu tzentru de eruditzione e produtzione literària e issu matessi aiat iscritu unu libru subra poesia e mètrica àraba, ispèrdidu in s'atualidade.
Orìgines
Mujāhid fiat unu saqaliba, un'iscrau de orìgine islava. Su patronìmicu, Ibn ʿAbd Allāh, non si referit a su babbu berideru. Sa Mama fiat una cristiana caturada. Fiat istadu comporadu e cunvertidu a s'Islam dae su hàjib Almanzor, chie dd'aiat fintzas educadu. Diat pòdere èssere istadu guvernadore de Dénia cun is fìgios de Almanzor a pustis de s'annu 1002, annu cando fiat mortu su dugone sunnita. A pustis de sa morte de su segundu fìgiu de custu, Abd al-Rahman Sanchuelo, in su mese de martzu de su 1009, aiat pigadu su controllu de sa taifa de Dénia. In unos pagos annos aiat creadu su califadu buatone cosa sua rivale, al-Muʿayṭī.
Ispeditziones a Sardigna
In s'annu 1015, aiat mandadu un'ispeditzione pro conchistare s'ìsula de Sardigna in nùmene de su califu al-Muʿayṭī. Fiat isbarcadu cun 120 naes e aiat ocupadu su pranu de costera de su sud, ma fiat istadu derrotadu dae is fortzas pisanas e genovesos de Itàlia. In s'annu a fatu fiat torradu cun una fortza manna de cavalleria, aiat bintu a s'esèrtzitu de su guvernadore de Càlaris e aiat afortigadu sa zona conchistada. Aiat fintzas imbiadu una fortza pro atacare a Ortonovo, in sa costera italiana. Su cronista e pìscamu tedescu Thietmar de Merseburg aiat iscritu chi aiat imbiadu una sacu de castàngias a paba Beneitu VIII pro ammustrare su nùmeru de sordados musulmanos chi diat iscadenare contra sa cristianidade, e chi su pontìfitze summu ddi aiat mandadu a s'imbesse una balleta de mìlliu chi rapresentaiat su nùmeru de sordados cristianos chi ddos diant retzire.
In su mese de maju de su 1016, is italianos fiant torrados a Sardigna. Mujāhid, acarende·si a un'abbolotu intre is òmines suos, fiat fuidu bia mare. Sa flota sua fiat istada devastada dae una temporada e is naes chi abarrant fiant istadas caturados dae is flotas pisana e genovesa. Sa mama e su fìgiu e eventuale sutzessore fiant istados caturados, ma Mujahid fiat torradu a Dénia.
Durante s'ausèntzia de Mujahid in Sardigna e fortzis informadu dae is dificultades suas, al-Muʿayṭī aiat intentadu pigare possessu de s'autoridade reale in Dénia isse matessi. A pustis de sa torrada sua, Mujahid aiat imbiadu a su califu in disterru a Àfrica.
Guvernu de sa taifa
Su guvernu de Mujahid in Dénia a pustis de sa destitutzione de su buatone suo no est bene documentadu. In manera insolita carchi moneda de is perìodos de comintzu e de sa fine suos est subrabìvida e cunservada galu oe in die. Petzi sos annos 406 (1015–16) e 435 (1043–44) a su printzìpiu e a sa fine de su regnu suo sunt testimoniados in is monedas datadas chi si cunservant. No est su pròpiu pro su restu de su regnu, in unu perìodu chi abratzat is annos intre 1016-1017 e 1042-1043.1
In su 1020 fiat fatu co-guvernadore de sa taifa de Valèntzia a costadu de Labib de Tortosa. Custu cumbènnidu fiat duradu isceti unos meses, cando Labib si fiat bidu obrigadu a abbandonare Valèntzia e torrare a Tortosa. Pagu a pustis de custu, Mujahid fiat istadu remplasadu dae Abd al-Aziz ibn Àmir, nebode de Almanzor, comente guvernadore de Valèntzia.
Sa paghe de su regnu suo si fiat segadu petzi cara a sa fine de sa vida sua, cando aiat ocupadu in maniera temporale Murcia e si fiat fintzas dèpidu incurare de una briga cun su fìgiu minore, Ḥasan. Ddi fiat sighidu su fìgiu Alī, cando fiat presoneri in Itàlia, chi aiat sighidu fàghende de sa corte de Dénia unu tzentru de cultura.
Patronadu
Mujahid fiat istadu unu metzenate de sos istùdios teològicos e literàrios, mescamente de qiraat (resadura) de su Coranu. S'interessu suo in custa pràtica diat pòdere derivadu dae su nùmene suo, sende chi unu de sos istudiantes prus influentes de qiraat fiat istadu Abu Bakr Ibn Mujahid (morte in 936).
Provìntzia de su Sulcis Igresiente
Sa provìntzia de su Sulcis Igresiente est una provìntzia italiana cun cabu-de-logu in sos comunes de Carbònia e Igrèsias, nàschida dae sa provìntzia betza de su Sud Sardigna. Sa provìntzia de su Sulcis Igresiente l'ant istituida cun sa Lege Regionale 12 abrile 2021 nº 7, e est ligada in manera istòrica e territoriale a sa chi finas a su 2016 fiat sa provìntzia de Carbònia-Igrèsias.
Comunes
Faghent parte de sa provìntzia custos comunes: Bugerru, Cala Seda, Carbònia, Carloforte, Domunoas, Frùmini Majori, Giba, Gonnesa, Igrèsias, Masainas, Musei, Narcau, Nuxis, Perdaxus, Piscinas, Portescusi, Santu Giuanni Suèrgiu, Santadi, Sant'Anna Arresi, Santu Antiogu, Tratalias, Biddamassàrgia e Sa Baronia.
Ispainadura islàmica
S'ispainadura islamica o musulmana fiat comintzada in sa penìsula aràbica in su sud-ovest de s'Àsia. Est sa denominatzione chi si dat a is conchistas militares o is reformas de cummèrtziu de sa tzivilitade àraba musulmana in is cales diant rùere s'Impèriu sasanide, s'Àfrica de su Norte, e sa penìsula ibèrica, incluende partes de s'Impèriu bizantinu. ​ Puru est inclùidu in custa denominatzione s'influssu de is cummertziantes in su Magreb e in su restu de Àfrica e is missiones fatas in is Filipinas.
Custu perìodu fiat comintzadu in s'annu 622 cando Maoma aiat organizadu in Medina unu grupu de sordados chi in pagu tempus si fiat fatu forte bastante pro unire totu sa penìsula aràbica. ​ A pustis de sa morte de Maoma in su 632, s'islam aiat tentu un'ispainadura ispantosamente lestra in unu arcu de tempus de unos deghe annos, favorèssidu in prima istàntzia dae sa debilesa de s'Impèriu bizantinu, ​ e aiat ocupadu totu su norte de s'Àfrica, s'Iràn, sa parte meridionale de s'Àsia Tzentrale, s'ovest de su subcontinente indianu, sa penìsùla ibèrica e su sud de Frantza. Custa prima fase fiat acabada cun derrotas vàrias, comente sa batalla de Poitiers (732) e unas àteras contras de is bizantinos e sos indianos, e cun s'isparzimentu de su Califadu Omayyade.
Durante is sèculos a sighire, s'islam aiat otentu adelantadas vàrias in àteros frontes, comente in su restu de Àsia Tzentrale, in Àsia Minore, in su sud de Itàlia, in Europa orientale, in su Sud-estu asiàticu e in s'Àfrica subsahariana. Nointames, totu custas conchistas fiant istadas logradas dae istados diferentes e indipendentes pare·pare. Mentras custas conchistas si produiant, s'islam fiat obrigadu a tirare a coa in Europa otzidentale, mescamente pro neghe de sa chi diat pigare nùmene de Reconchista ispagnola. In su de tres unu ùrtimu de su de su sèculu XVI, un'ùrtimu Istadu musulmanu cun pretesas universales, s'Impèriu Otomanu, aiat agiuntu a s'istèrrida sua màssima.
Durante custu perìodu de casi unos milli annos aiant tentu logu eventos mannos, fatos e protzessos diferentes meda intre issos e issos, diferentziados temporalmente e geograficamente, mescamente a intro de s'islam, calicunos de is cales fiant istados càusa de s'iscagiamentu issoro (susetotus pro sa manera de si guvernare). A pustis de sa conchista de s'Aràbia acumprida dae Maoma annos in antis de sa morte sua e sighida dae is sutzessores suos, fiant renèssidos a unire su regnu in unu guvernu ùnicu, su cale depiat cumprire «sa paràula de Deus»,​ in prus de respetare is opiniones de àteros tzitadinos, ma custu fiat cambiadu annos a pustis, segundu sos iscientziados durante su guvernu de Abdel Mumin, in su 1130-1163, a pustis de sa morte de Ibn Tùmart.
Ispainadura islàmica e Sardigna
Pro su chi pertocat sa Sardigna, s'agatant pagas mitzas meda, e torrare a ordinare sos acontessimentos de cuss'època in s'ìsula no est fàtzile. Sa documentatzione prus fidada de is curreras dae su sèculu VIII a su XI benit dae cronologias fatas dae istoricos àrabos, susetotus dae Ibn al Athir, bìvidu però intre is sèculos XII e il XIII.
A fatu de sa conchista de is costas nordafricanas a banda de is àrabos, cara a sa fine de su sèculu VII, sa Sardigna fiat abarrada s'ùrtimu territòriu bizantinu de su Mediterràneu otzidentale. Atualmente si pensat chi is primas bardanas in s'ìsula fiant acontèssidas giai in su 665-666 interessende s'àrea de s'antiga Civita. Is ispeditziones a s'ìsula fiant ocupatziones militares e iscurreras de territòrios minores (is portos susetotus) chi fiant usados pro ordingiare sas afracadas a manu de is costas de su Magreb estremu. Portos sardos de importu comente Nora e Tharros, padessiant invasiones e dannos aici fitianos e mannos chi a sa fine fiant istados abbandonados e is bividores issoro (comente in totu Sardigna) mòvidos a zonas prus internas. A primìtziu de su sèculu VIII si suponet chi sa situatzione fiat sèria meda, a puntu chi su gurrei longobardu Liutprand aiat imbiadu unu missu a Càralis pro nde retirare is relìchias de Santu Austinu e nche ddas portare in amparu a Pavia.
A pustis de s'annu 1000 su wali de Dénia e de is Baleares, Mujahid, aiat atacadu is sardos totu a una borta e sa resistèntzia pesada a s'ùrtimu, fortzis dae su tando giùighe de Torres (naradu Malut dae sos àrabos), no aiat firmadu s'ocupatzione de sa costera, lassende su giùighe matessi mortu in gherra. Est probàbile chi siat istadu a pustis de custu acontessimentu, chi is capitales de is giuigados fiant trasladadas a logos a tesu de su mare (in su Torres dae Torres a Aldara, in su Càlaris dae Càlaris a Santa Ilia, in s'Arbaree dae Tharros a Aristanis). Is àrabos fiant a pustis mòvidos a is costas de sa penìsula italiana iscagende·nde is tzitades, in particulare Luni. Suta cumandu de paba Beneitu VIII is genovesos, is pisanos e is sardos si fiant tando unidos pro nche bogare a is àrabos. In su 1035 (o 1044) una flota sardu-pisana aiat iscagiadu is naes de Mujahid in Annaba (tando Ippona). Segundu sa traditzione, Mujahid fiat bochidu dae un sordadu sardu, sa conca sua fiat pesada in artu in sa nae ammiràllia de sa flota giuigale, e a coa fulliada in mare abertu.
Is afracadas a is costeras sardas fiant sighidas fintzas a sa prima metade de su sèculu XIX, rapresentadas a partire dae su sèculu XVI dae piratas (is moriscos o barbariscos) sustentados dae sos otomanos chi si fiant aposentados in s'Àfrica de su norte (mescamente Algeri e Tùnisi). Sa faina printzipale issoro fiat de assartare e cassare is naes e is costeras de is istados cristianos pro fàghere iscraos de bèndere in is mercados de is portos chi controllaiant o de secuestrare in cambiapare de dinari.
Sa prus parte de sas afracadas fiat fata in sa costera de ponente, in piessignu in biddas comente Crabas, Cuartu, Santu Antiogu. Fintzas sa costa setentrionale (in piessignu Casteddu Sardu) fiat fatu·fatu atacada, massimamente de caminu in missiones a manu de Còrsica, mentras chi su chirru estu de s'ìsula fiat prus pagu interessadu proite fiat pagu populadu. Nointames fintzas in ie acudiant moros susetotus a Thiniscole, a totu sas àteras biddas de costera in Baronia, e prus a giosso in su Sàrrabus (Murera e Biddeputzi) e fintzas in Ogiastra (Tertenia).
Is bardanas aiant paradu a bellu a bellu a pustis de su 3 de abrile de su 1816, cando s’ammiràlliu inglesu Exmouth, fintzas in calidade de delegadu de su re de Sardigna, aiat impostu a su bey de Algeri una cunventzione chi ddu vinculaiat a relatos paghiosos cun su Regnu de Sardigna, aici comente vinculaiat a is guvernadores de Tùnisi e Trìpoli.
Multiplayer.it
Multiplayer.it est unu fozu de papéri in lìnia chi tratat de videojocos.
Est naschidu in su 1999, e a libellu istatisticu est unu de sos primos zassos italianos in retza dedicàdu totu a su mundu de sos videojocos.
Manga
Su manga (漫画 manga?) est unu faveddu giapponesu chi inditat, foras de su Giappone, tottu sos fumettos fattos in cùghe, mentras chi in patria si imprèat pro inditare tottu sos fumettos in zenerale.
Multiplayer.it
Cuntènnidu
Multiplayer.it tenet articulos totu dedicàdos a videojocos pro console e PC cun novas de cada dìe, antiprìmas, proas, retzensiones, intervistas, ispetziales, editoriales, classificas e datos a pizu de cantu bendent videojocos e console; a sos usuàrjos, in prus, si dat sa possibilidade de interbènner, sìat cummentende in sos articulos in chistiòne, sìat pro mèdiu de unu forum (chi ant tancadu).
Manga
In Giappone sos manga non sun unu zenere o un'istìle, ma si naran goi sos fumettos de calesisiat target, tema e nassionalidade, mancàri ischirriàos in "Nihon no manga" (日本の漫画? "fumettos giapponesos"), "Itaria no manga" (イタリアの漫画? "fumettos italianos") e gai sichìnde.
Multiplayer.it
Cuntènnidu
In su mese de làmpadas de su 2006, su zassu at fatu unu canale video de propiedade, cun tantu de rubricas e diarios de biazu dae fieras videoludicas.
Manga
"[Fumettu e manga] sun uguales, sos fumettos sun fumettos. Si cheret distìngher su manga, ma su manga est fumettu: s'istìle est pètzi unu pacu a divèrsu, peròe deo non bi atzàpo tantu distàntzia"
Multiplayer.it
Cuntènnidu
In sos urtimos meses de su 2008 e in sos annos a sighire, ant fatu meda prus mannu su canale video e su zassu at cumintzàdu a fàgher ispetziales video e, in prus, videorubricas a costazu de live streaming publicàdos in Twitch; in su canale YouTube suo, péri video de ispàssiu e coberturas in video alternativas de sos atòbios prus importantes a pizu de videojocos.
Manga
- Keiko Ichiguchi in supra de sa differentzia tra fumettu otzidentale e orientale.
Multiplayer.it
Cuntènnidu
In su 9 de Nadàle de su 2014, ant fraigàdu una parte dedicàda a su cosplay, cun sa publicadura de fotografias e video de presentada periodicos, fatos a posta pro su portale. A pùstis de calicuna briga, ant nadu chi in benidòre su zassu at a fagher acudìre fintzas cosplay professionales mascros, e cosplay amatoriales de leghidores interessados, chi ant a poder parare fronte a sos modellos chi lu faghent pro traballu.
Manga
Foras de su Giappone, su faveddu "manga" si impreat pro inditare sos fumettos giapponesos, fìntzas si s'isparghimèntu de su manga pèri su mundu at fattu a manera chi sas tipicas cunventziones graficas de su manga sian bènnias a èsser tantu caratteristicas de influentziàre s'istìle de su fumettu fìntzas in foras, battìnde a sa nàschia de cosas sìmiles in Corea de Zosso chin sos manhwa e in Tzina, Taiwan e Hong Kong chin sos manhua. In Frantza fit nàschia adderettùra sa currente de la nouvelle manga, chi ponet a pare sos fumettos francu-belgas (bande dessinée) chin sos manga; in sos Istados Unidos si an imbentàu su noulozìsmu "Amerimanga" pro inditare sos manga fattos in cùghe.
Crae
Sa crae est un’ozetu impreadu pro aberrer o cunzare unu serrarzu. A s’avesu, cunsistit in una barredda sùtile de metallu, probida de gulas tacheddadas chi formant dentes e/o rallas o mortisas minoras, chi currespondent a sa forma de su serrarzu e de sos mecanismos internos suos, permitende in custa manera de realizare s’abertura, normarmente a mèdiu de rodiamentu.
S’arrogu de crae tacheddadu chi s’insertat in su serrarzu est naradu atza. S’aferradorzu, zenerarmente prus ampru pro nde fazilitare s’agarrada, e ischeadu o coloradu pro permiter su recunnoschimentu de una crae in unu cordu, est probidu de un’orifìtziu, tundu o retangulare, naradu colacraes, chi servit pro l’insertare a su craeri. Su cordu est unu cumparis de craes, a s’avesu sas impreadas abitualmente dae onzi unu pro intrare a domo, pro cunzare s’automòbile, pro su garazu, pro s’ufìssiu e àteros serrarzos, che sos de allarmas, zagas e cassitas de su curreu. Sa crae dentellada fiat istada imbentada in su 1851 dae Linus Yale.
Australia
Sa Austràlia, lumenàda de manera uffitziale Commonwealth de Australia (Commonwealth of Australia in sa limba inglesa) est un'istadu de s'emisferu de zosso chi cumprendet su continente prus minore de tottu su mundu, in prus de carchi isula pitica de sos otzeanos Pacificu e Indianu.
Dae Settentrione a Meridione, s'Australia tenet 3.700 kilometros, mentras chi dae Levante a Ponente bi nd'at unos 4000. Est s'istadu de ses prus mannu de su mundu a pustis de sa Russia, su Canada, sa Tzina, sos Istados Unidos e su Brasile, ma sa populassione sua no arribat a 20 miliones, vivènde pèri sos trettos costerìnos e a curtzu de mare comente Sydney, Melbourne, Brisbane e Adelaida. Sa muntagna prus manna est su monte Kosciusko, chin 2228 metros de artesa, su ribu printzipale est su Murray, chin 2575 kilometros de longitudine.
In s'Australia continentale fin de dommo sos aborigenos australianos dae prus de 42000 annos. A pustis de carchi bisita de sos piscadores de su Nord, e de sos esploradores e cummertziantes europeos in su seculu de XVII, sa meitade orientale l'aìan recramàda sos britannicos in su 1770 e, dae tando, tènta che colunia penale chin su lùmen de colonia de Nova Galles de su Sud, in su 6 de jannàrju de su 1788. A su crèscher de sa populassione e a pustis de àer iscopèrtu trettos novos, atteras chimbe colunias de sa corona fin istabilìas in su cursu de su seculu de XIX. In sa prima dìe de jannarju de su 1901, sas chimbe colunias s'an federàu e naschit su Commonwealth, comente forma de domìniu in intro de s'Imperu Britannicu; s'Australia fit zae indipendente, ma at secàu su chi la tenìat galu prèsa a su Rennu Unìu pètzi in su 1989. Dae su mamentu chi s'at fattu sa federassione, s'Australia at mantèsu unu sistema liberal-democraticu e fachet parte de sa Comunidade Britannica de sas Nassiones. Su capu de locu de sa federassione est Canberra.
Port of Spain
Port of Spain (in ispagnolu Puerto España) est una tzitade de unos 37.000 bividores, capitale de Trinidad e Tobago.
Chaguanas
Chaguanas est una bidda de Trinidad e Tobago chi s'agatat in s'ìsula de Trinidad. Cun unos 83.500 bividores est sa bidda prus populada de sa natzione.
Condaghes (domo editora)
Sa Condaghes est una domo editora sarda, cun sede in Casteddu.
Istòria
Fundada in su 1992 dae Frantziscu Cheratzu, at publicadu chentinas de libros chi valorizant sa limba, s'istòria e sa cultura de sa Sardigna. In paris a totu custu, at fintzas publicadu òperas medas in formadu digitale: produtos didàticos multimediales, materiale web, libros eletrònicos, àudiu e vìdeu.
In su 1994 Giuanne Manca est divènnidu su de duos sòtzios de s'azienda, e dae 1996 Frantziscu Cheratzu nd'est divènnidu s'amministradore ùnicu.
In su 1999, a pustis de sas leges regionales e natzionales a suportu de sa limba sarda, sa Condaghes at creadu sa collana "Paberiles" chi, pro medas annos, at publicadu deghinas e deghinas de romanzos noos in limba sarda, e fintzas tradutziones e rieditziones, chi ant permìtitu de fàghere connòschere a unu pùblicu semper prus mannu sa literadura in limba sarda.
Sa Condaghes at fintzas produidu, in paris a sa Émigré Entertainment Inc. e cun su contributu de sa Fondazione Sardegna Film Commission, unu teaser pro unu film ispiradu a una de sas sèries de libros publicada dae issa, Iskìda della Terra di Nurak de Andrea Atzori, dirìgidu dae su prèmiu Oscar Anthony LaMolinara e cun sa partetzipatzione, che a atora, de Caterina Murino.
Abbardente
"S'abbardente in ibèrru callèntat e in istìu rinfrìscat"
- Dìtzu nugoresu
Sa abbardènte (in italianu acquavite di Sardegna), naràda fìntzas fìlu de ferru, est unu limbiccàu fattu in Sardigna.
Orìzine de su lùmen "filu de ferru"
Su lùmen benit dae su fattu chi, carchi seculu fachet, s'abbardente si fachìat in contrabbandu e sos chi nde cherìan facher fìn custrìntos a cùbare in sutta de terra sos limbìccos; pro nde pòder atzapàre a pùstis su locu esattu in ube che los aìan postos, cravàban a terra unu filu de ferru. Non de bàdas, sos chi fachìan s'abbardente filuferràban.
Produssione
Pro sa produssione si limbìccan binàttas sardas de calidade manna, chi fàchen unu prodottu chind una gradassione chi a s'ispìssu brìncat sos 40 grados. Su filu 'e ferru prus fentomàu est cussu de s'Aristanèsu, de su Montifèrru e de sos trettos tzentrales de sa Sardigna a economia pastorale. Mascamènte laudàu est su filu 'e ferru chi si fachet in Ozzastra (pro esempiu, in Tertenia e zassos a curtzu).
Menhir
Is menhir (de su brètone men e hir "pedra longa"), segundu sa terminolgia pròpia sarda pedrafita o pedralonga sunt unos megalitos (dae su gregu "pedra manna") monolìticos (de non confùndere cun is dòlmenes, polilìticos e pro s'in prus assemblados a portale), pesados durante su Neolìticu, chi podiant agiùnghere fintzas a prus de binti metros de artària, che a esèmpru su Grand Menhir truncadu de Locmariaquer (in su Morbihan in Bretagna).
Sardigna
In Sardigna, cun su nùmene de perdas fitas o pedras longas, sunt presentes in vàrias zonas. Si nde contant 740 e podent èssere cumpridamente lìsios, rapresentende una simbologia fàllica, o puru tènnere isculpidu su sìmbulu femininu de sa fertilidade, is mammiddas, sìngias craras de sa Dea Mama; unos cantos tenent intamas unas copeddas, comente su menhir de Genna Prunas de Gùspini, mentras s'originale istele de Boeli, mègius connota che a Sa Perda Pinta de Mamujada, presentat una sèrie de ispirales cuntzèntricas in casi totu sas caras de su monolìtu.
In Làconi, in provìntzia de Aristanis, sunt istados atzapados in is campagnas a inghìriu, prus de 100 menhir siat de tipu protoantropomorfu, est a nàrrere a cara prospètica prana, siat antropomorfu, est a nàrrere cun curtzos tretos somàticos. Sunt annotamala istadas agatadas istàtuas-menhir, o istàtuas-istele, fintzas issas caraterizadas dae sa presèntzia de annotos anatòmicos e trassas de cara istilizados. Semper in Làconi, in su Museu de s'istatuària preistòrica in Sardigna, acasagiadu in is ispàtzios de palatzu Aymerich, sunt presentes deghinas de menhir agatados, foras ca in su territòriu suo, in totu su Sarcidanu e in unos àteros tzentros a costadu.
In Santu Antoni Arruinas, provìntzia de Aristanis, s'agatat un'arta cuntzentratzione de raros menhir protoantropomorfos e antropomorfos, tantis ca s'àrea est narada badde de sos Menhir. Is megalitos sunt istados realizados intre de su 3300 e su 2500 a.C., durante s'època caraterizada dae sa cultura de Otieri. In custa localidade s'agatat unu menhir artu 5 metros e 75 cm, unu de sos prus artos in s'Ìsula.
In Goni, in provìntzia de su Sud Sardigna, in su complessu archeològicu de Pranu Mutedu, s'agatant menhir alliniados in neras longas chi faghent parte de un' àrea meda rica de monumentos megalìticos de su Neolìticu, cumprèndende diversas domos de janas. In su territòriu de Sòrgunu, in provìntzia de Nùgoro, s'agatat imbetzes s'importante cumplessu de Biru 'e Concas.
In Santu Antiogu, in sa provìntzia de su Sud Sardigna, foras de sos prus connotos cales Su Para e sa Mòngia, est possìbile bìere, in is aglomerados urbanìsticos preistòricos, paritzos menhir de gènere masculinu, de forma fàllica, cun setzione a pilastru, e unos àteros, femininos, cun setzione pranu-cunvessa o còncavu-cunvessa.
Bator menhir s'agatant intre de sas comunas de Tortuelie e Barì, intre de sos cales unu est istadu distrùidu dae unos vàndalos a s'acabu de sos annos noranta. Semper in Gùspini podemus agatare is Perdas Longas, fintzas issos un'esèmpru de duos menhir in còpia situados in unu campu meda acanta de sa zona industriale de sa bidda. Sa comuna de Mamujada resurtat èssere inghiriada printzipalmente de menhir mentras pagas sunt is testimonias de megalitos prus evòlvidos.
Nobenarju
Sos nobenàrjos, in sa tradissione populare e sacra de sa Sardigna, sun locos in ube sos de parìtzas biddas si atobiàban, a tundu de unu santuàrju in campagna, pro nove dìes in àntis de sa festividade religiosa; in ìbe sos ligàmines comunitarios si istringhìan in sas goi nàdas cumbessìas o muristenes, atteros lùmenes pro inditàre sos santuarjos chi, a s'ispìssu, benìan isseperàos comente locu de atòbiu pro sa bisùra meravizòsa de su paesàzu. Custu periodu fit tempus de festa, in ube si ponìat accabbu - pètzi pro cussas nove dìes - a su traballu de cada zorronàda. Custa tradissione, chi b'aìat chin meda probabilidade dae s'epoca de dominassione bizantina (seculu de VI-VII), che at ingurtìu sos cultos de fertilidade chi ziràban in supra de predas sacras.
Die de sa memòria transgènere
Sa Die de sa memòria transgènere (Transgender Day of Remembrance o TDoR) est un'acuntessimentu annuale de sa comunidade LGBT pro regordare a is vìtimas de s'òdiu e de su pregiudìtziu contra a is persones transgènere (transfobia).
S'eventu, chi si tzèlebrat su 20 de onniasantu, est istadu introduidu dae Gwendolyn Ann Smith pro regordare s'ochidura de Rita Hester in su 1998 chi at donadu inghitzu a su progetu web "Remembering Our Dead" e in su 1999 a unu bigiadòrgiu a lughe de candela in San Francisco. Dae insandus s'eventu est crèschidu finas inclùdere remonos in chèntinas de tzitades in totu su mundu.
In Itàlia s'afestat custu acuntessimentu in prus tzitades, ammentende persones de sa comunidade LGTBIQ+ ochidas pro motivos de intolleràntzia.
Sa die est tzelebrada fintzas in Sardigna, cun contos e ammentos de vìtimas de sa tìrria transfòbica.
Madagascar (film)
Madagascar (Madagascàr in sardu) est unu film animadu americanu, prodùidu dae sa DreamWorks Animation. Dirigidu dae Eric Darnell e Tom McGrath, su film includet sas boghes de Ben Stiller, Chris Rock, David Schwimmer, Jada Pinkett Smith, Sacha Baron Cohen, Cedric the Entertainer, e Andy Richter.
Madagascar fiat bessidu in sos tzìnemas de sos Istados Unidos su 27 de maju de su 2005. In su momentu de bessire, fiat su film animadu prus caru produidu finas a tando, costadu 75 milliones de dollaros.
Tzitade metropolitana de Tàtari
Sa tzitade metropolitana de Tàtari est una tzitade metropolitana sarda, cun Tàtari che a cabu de logu, chi che a territòriu tenet sa chi in antis fiat sa provìntzia de Tàtari, francu su territòriu de sa provìntzia noa de su de sa Sardigna de su Nord-Est. Sa tzitade metropolitana de Tàtari l'ant istituida cun sa Lege Regionale 12.4.2021 n. 7 e est ligada pro territòriu e istòria a sa provìntzia de Tàtari, esìstida intre su 2005 e su 2016.
Trinidad e Tobago
Trinidad e Tobago, ufitzialmente Repùblica de Trinidad e Tobago, est unu istadu cumpostu de duas ìsulas chi s'agatant a illargu de is costeras de su Sudamèrica, a su nord-estu de su Venezuela e a su sud de Grenada, in is Antillas Minores.
Sa capitale est Port of Spain, sa prus tzitade manna Chaguanas, sa limba ufitziale s'inglesu.
Trinidad e Tobago est famadu pro su Carrasegare e est su logu de naschimentu de su limbo.
Geografia
Generalmente cunsiderada a parte de is Caràibes, cumpartzit làcanas maritimas cun àteras natziones comente Barbados in su norti-estu, Grenada in su norti-uestu, Guyana in su sud-estu e Venezuela in su sud e in s'uestu.
Su territòriu tirat a una istèrrida de 5.128 km² e est formadu de is dua ìsulas majores, Trinidad e Tobago, prus unu pore de àteras minores. Is dua sìsulas majores sunt divìdidas in noe regiones e unu distretu. Sangre Grande est sa regione, cun istèrrida chi ammuntat unu 18% de s'àrea totale e su 10% de sa populatzione de sa natzione.
Geograficamente Trinidad e Tobago est postu a foras de sa chinta de is araganos.
Istòria
S'ìsula de Trinidad est istada colònia ispagnola de s'arribu de Cristoforo Colombo in su 1498, a sa capitolatzione de su guvernadore ispagnolu, Don José Chacón, cun sa cunchista de is britànnicos in su friàrgiu de su 1797.
Pro su chi pertocat Tobago, in paris tempus aiat cambiadu dominatziones de ispagnolos, britànnicos, frantzesos,olandesos e curlandesos. Is duas ìsulas, chi sunt abarradas isparigadas fintzas a su 1889, fiant tzèdidas a sa Grandu Britànnia cun su Tratadu de Amiens de su 1802. Est imbàtidu a s'indipendèntzia in su 1962, dende·sì ordinamentu de repùblica in su 1976.
Economia
Contrariamente a sa prus parte de is Caràibes si chistioat inglesu, s'economia de Trinidad e Tobago s'apoderat mescamente subra s'indùstria, su petròliu e su petrolchìmicu. Est unu de is istados prus ricos de sa regione, gràtzias a is reservas de petròliu e gas.
Attilio Mastino
Attilio Mastino (Bosa, 29 de trìulas de su 1949) est un'istòricu, acadèmicu, sagista e giornalista sardu, retore de s'Universidade de Tàtari dae su 2009 a su 2014.
Biografia
Dae su 1983 at incumintzadu a ghiare su Comitadu organizadore de sos Cunvegnos in subra de “S'Àfrica Romana”, e sa fine de sa de XV editziones, in su 2002, at retzidu su prèmiu de sa medàllia de oro de sa "Glorificatzione de s'istòricu àrabu" dae su presidente de s'Unione de sos istòricos àrabos.
A pustis de annos de esperièntzia in s'Universidade de Casteddu est coladu a s'Universidade de Tàtari, in ue est istadu diretore de su Dipartimentu de Istòria, dae su 1991 a su 1995, de su Tzentru in subra de sas provìntzias romanas, de sa Facultade de Lìteras e Filosofia, dae su 1995 a su 1998, e de su Dotoradu de chirca "Su Mediterràneu in edade antiga".
In su 1995 s'òpera La Tavola di Esterzili: il conflitto tra pastori e contadini nella Barbaria sarda, Atti convegno Esterzili 6 giugno 1992, curada dae issu, at bìnchidu su prèmiu literàriu "L'Ogliastra".
Dae su 1997 a su 2009 est istadu pro-retore cun dèlega a sa chirca, e dae su 2009 a su 2014 est istadu retore de s'Universidade de Tàtari.
In su 2003 at bìnchidu sa setzione Chirca de su Prèmiu "Anassilaos Arte cultura scienze", in Reggio Calabria.
At fundadu s'Iscola archeològica italiana de Cartàgine, de sa cale est istadu elègidu presidente in su 2016, e at traballadu pro su comitadu sientìficu de s'Istitutu superiore regionale etnogràficu fundadu dae Giuanne Lilliu.
A livellu amministrativu at tentu su ruolu de Assessore a s'Ambiente de sa Provìntzia de Nùgoro a s'incumintzu de sos annos Noranta. In antis aiat amministradu s'USL de Macumere e sa Comuna de Bosa.
At presididu sa giuria de su Prèmiu Tzitade de Otieri e de su Prèmiu Gràtzia Deledda de Nùgoro, e at pigadu parte a sa tzerimònia de su Prèmiu Max Leopold Wagner e de medas àteros in subra de argumentos ligados a sa literadura, a s'istòria e a s'archeologia. Est sòtziu o sòtziu onoràriu de unu nùmeru mannu de assòtzios culturales e istòricos, membru de medas comitados iscientìficos e at dirìgiudu pro medas annos collanas de publicatziones istòricas e archeològicas.
Oe traballat che a epigrafista in sos tzircùitos internatzionales, a pustis de àere coordinadu sos iscavos archeològicos de Uchi Maius dae su 1994 a su 2014, e sas chircas epigràficas in Thignica dae su 2015 a su 2019.
Publicatziones
In sa carriera sua Attilio Mastino at iscritu prus de 400 publicatziones, dae sos volumes a sos artìculos. Inoghe b'at una lista partziale:
Istitutu Robert Koch
S'Istitutu Robert Koch (in tedescu Robert Koch-Institut, incurtzadu RKI) est un'organizatzione responsàbile pro su controllu e sa preventzione de is maladias infetivas in Germània, chi faghet parte de su Ministèriu federale de sa salude tedescu. Sa sede printzipale s'agatat in Berlinu, in su bighinadu de Wedding, e una sucursale s'agatat in Wernigerode.
Istòria
S'istitutu fiat fundadu dae su prèmiu Nobel Robert Koch, cunsideradu, cun Louis Pasteur, su babbu de sa bateriologia moderna, in su 1891 cun su nùmene de "Preußisches Institut für Infektionskrankheiten" (Istitutu Prussianu pro is Maladias Infetivas). A primìtziu s'istitutu si fiat istabilidu in unu fabricu residentziale riconvèrtidu chi s'agataiat in Schumannstraße. Fiat istadu in su 1900 chi fiat tramudadu a Nordufer, in sa chi est cunsiderada sa sede istòrica. In su 1904 Koch aiat lassadu sa diretzione de s'istitutu e s'annu a pustis aiat otentu su Prèmiu Nobel pro s'iscoberta de s'agente patògenu de sa tisichèntzia. In su 1912, in ocasione de su de 30 anniversàrios dae s'iscoberta de su batèriu de sa tisichèntzia, s'istitutu fiat intituladu a isse.
S'Istitutu in su 1917 fiat fidadu a su controllu de Fred Neufeld. In su 1960 s'istitutu aiat comintzadu a prodùere s'ùnicu vatzinu contra de sa calentura groga autorizadu dae s'Organizatzione mundiale de sa salude in Germània.
In su 2001 su cantzilleri Gerhard Schröder at criadu una tzèllula, a s'internu de s'istitutu, chi s'ocupat de bioterrorismu. Dae su 2007 su RKI est ufitzialmente incarrigadu de su controllu sanitàriu. S'istitutu regollit duncas totora datos subra su pesu de is maladias e subra su cumportamentu a arriscu intre totu is fascas de edade de sa populatzione in Germània.
Museu e Mausoleu
A pustis de sa morte de Koch, su 27 de maju de su 1910 fiat istituida una sala tzelebrativa in ammentu de Robert Koch. In su pranu de bàsciu de s'ala sud-esta fiat allistradu un'aposentu mannu decoradu cun màrmuros de tonos vàrios. S'adatamentu a mausoleu fiat sighidu segundu is pranos de s'architetu Paul Mebes. Su 4 de nadale 1910 bi fiat posta s'urna cun is chinisas suas in presèntzia de is familiares. S'istrinadura de su mausoleu fiat acontèssida su 10 de nadale de s'annu matessi. Su mausoleu e su museu giuntu subra sa vida e su traballu de Robert Koch, comente fintzas subra su traballu atuale, sunt abertos a su pùblicu.
Noa Caledònia
Sa Noa Caledònia (in frantzesu Nouvelle-Calédonie, in canac Kanaky) est un'artzipèlagu de sa Melanèsia e una colletividade territoriale sui generis de sa Frantza. Is Natziones Unidas l'includent in sa lista de is paisos no autònomos. S'agatat in s'otzèanu Patzìficu unos 1.500 km a est de s'Austràlia e unos 2.000 km a norte de sa Noa Zelanda. Tenet un'istèrrida de 19.100 km² e una populatzione de 271.407 bividores. Sa capitale est Nouméa cun 94.285 bividores.
Gabriel García Márquez
Gabriel José de la Concordia García Márquez, connotu comente Gabriel García Márquez o su nomìngiu Gabo (Aracataca, 6 martzu 1927 – Tzitade de Mèssicu, 17 abrile 2014), est istadu un'iscritore, giornalista e sagista colombianu naturalizadu messicanu, binchidore de su Prèmiu Nobel pro sa literadura de su 1982.
Est unu de is prus iscritores famados in limba ispagnola e cunsideradu unu de is prus esponentes emblemàticos de su realismu màgicu, ca s'òpera sua at donadu unu contribuidu mannu a nde ischidare su riellu pro sa literadura latino-americana. S'istile suo est iscurriditu, ricu e semper carpidu dae un'ironia marigosa. Is romanzos suos sunt caraterizados dae istruturas narrativas articuladas, cun trobeddos fitianos intre realidades e fantasia, intre istòria e legenda, cun sa presèntzia de pranos plùrimos de letura, fintzas allegòricos, tentos in pari dae un'impreu sàbiu de sa prolessi e de s'analessi. Su romanzu suo prus famadu, Cien años de soledad, est istadu botadu comente a segunda òpera in limba ispagnola prus de importu iscrita in s'ìnteri de su de IV Cungressos internatzionales de sa Limba Ispagnola tentu a Cartagena de Indias in Colòmbia in su martzu de su 2007, a pustis isceti de Don Quijote de la Mancha de Miguel de Cervantes.
Biografia
Su prus mannu de is sèighi fìgios de su telegrafista Gabriel Eligio Basilio García (1901-1984) e de s'indovina Luisa Santiaga Márquez Iguarán (1905-2002), Gabriel García Márquez est naschidu in Aracataca, una biddighedda fluviale de sa Colòmbia setentrionale, su 6 martzu de su 1927 (mancari bèngiat s'ispissu aporridu comente a annu de nàschida, faddende, su 1928). A pustis de su ai tramudadu a Riohacha, su giòvanu García Márquez est pesadu cun is ajajos maternos: su coronellu liberale Nicolás Ricardo Márquez Mejía (1864-1936) e sa pobidda sua Tranquilina Iguarán Cotes (1863-1947), una connoschidora manna de contos e legendas locales. Comente s'acostumat in is biddas ispànicas, tenet is duos sambenados de su babbu e de sa mama.
Su cumintzu de su traballu de giornalista (1948-1961)
A pustis de s'abbolotu de su 1948 (in su perìodu naradu La Violencia, acabbadu cun sa ditadura de Gustavo Rojas Pinilla in su 1953), in ue in su fogu de sa pensione in ue biviat aiat brusiadu unos cantos iscritos suos, s'est tramudadu a Cartagena in ue at cumintzadu a traballare a primu comente a redatore e a pustis comente reporter de "El Universal". A sa fine de su 1949 s'est tramudadu a Barranquilla pro traballare comente a opinionista e imbiadu de "El Heraldo". Imbitadu dae Álvaro Mutis, in su 1954 García Márquez est furriadu a Bogotá, a traballare a El Espectador comente imbiadu e crìticu tzinematogràficu. S'annu imbeniente at coladu una pariga de meses in Roma, a primu comente imbiadu in sa tzitade, ue at sighidu cursos de regia in su Tzentru Isperimentale de Tzinematografia, a pustis si nch'est andadu a Parigi.
Grand Est
Su Grand Est (in sardu traduibile Estu Mannu) est una de sas regiones de Frantza. Est istada istituida su 1 de ghennàrgiu 2016 a fatu de sa reforma territoriale de su 2014, fundende sas pretzedentes regiones Alsàtzia, Champagne-Ardennas e Lorena. At assùmidu, cun custa fusione, su nùmene provisòriu de Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine. De su 30 cabudanni 2016, a pustis de s'aprovatzione a banda de su guvernu, at pigadu sa denumenatzione currente.
Gabriel García Márquez
Raportu cun Cuba
In su 1958, a pustis èssere abarradu in Londra, García Márquez est torradu in Sudamerica, istabilinde·si in Venezuela. In su pròpiu annu at còjuadu a Barranquilla Mercedes Barcha e, a pustis de sa pigada a su podere de Fidel Castro, at bisitadu Cuba, in ue at connotu personalmente a Che Guevara, e at traballadu (in antis in Bogotà, posca in New York) pro s'agèntzia Prensa Latina, fundada dae Jorge Ricardo Masetti e dae Castro etotu, chi est essidu unu bonu amigu suu. Custa amighèntzia cun su líder maximo, chi issu at definidu prus intelletuale e literària chi no polìtica, dd'at batidu crìticas, sena dd'impedumare comente si siat de èssere istimadu fintzas in is Istados Unidos (a esèmpiu dae s'ex Presidente Bill Clinton, chi at decraradu chi est s'iscritore preferidu suo, e dd'at fintzas addobiadu in sa Domo Bianca, boghende sa proibitzione a su vistu de intrada postu a s'iscritore in su 1961, a càusa de sa frecuentatzione sua de Cuba). Dae sa pobidda Mercedes Barcha Prado (1932-2020) at tentu duos fìgios, Rodrigo (nàschidu in Bogotá in su 1959) e Gonzalo (nàschidu in Mèssicu in su 1962).
Grand Est
Est partzida in deghe dipartimentos e su cabulogu suo est Istrasburgu. Is tzitades printzipales de sa regione, a fatu de Istrasburgu, sunt Mulhouse, Metz, Nancy e Reims.
Gabriel García Márquez
Raportu cun Cuba
In su 1961 s'est tramudadu a New York, semper comente a imbiadu de Prensa Latina. Intendende·si postu a suta de bardiamentu dae sa CIA e minetzadu dae is disterrados cubanos anti-castristas, at detzididu de si trasferire in Mèssicu, a pustis de àere pèrdidu s'autorizatzione a sa residèntzia permanente comente a cronista in is Istados Unidos, a pustis a detzisos polìticos.
Grand Est
Est assentada in is dipartimentos: Ardennas (08), Aube (10), Marna (51), Arta Marna (52), Meurthe e Mosella (54), Mosa (55), Mosella (57), Bàsciu Renu (67), Artu Renu (68) e Vosges (88). Sa regione cumprendet 200 cantones e 5195 comunas; sa populatzione est de unos 5,5 milliones de bividores.
Gabriel García Márquez
Raportu cun Cuba
In su 1971, pro neghe de su «affaire Padilla» - su guvernu cubanu aiat fatu arrestare e a pustis obligadu a una auto-crìtica pùblica, in ue acusaiat a sese matessi e sa mugere (pro pòdere tènnere su vistu de bessida), su poeta Heberto Padilla, pro àere iscritu contra sa Rivolutzione e su castrismu: medas intelletuales sotzialistas e comunistas, comente Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Alberto Moràvia, Mario Vargas Llosa, Federico Fellini e àteros, ant firmadu una lìtera de crìtica a su guvernu cubanu, seghende de aici is raportos issoro e s'amparu a Castro. García Márquez est istadu, a su contràriu, s'ùnicu de is intelletuales interpellados chi s'est refudadu de firmare custa lìtera aberta e su fatu chi Vargas Llosa l'aeret imbetzes fatu, at interrùmpidu su longu raportu issoro de amighèntzia (Vargas Llosa aiat iscritu sa tesi sua de dotoradu a pitzus de s'òpera de García Márquez); is duos iscritores sudamericanos non si sunt faeddados pro prus de trinta annos a pustis de unu chertu in Tzitade de su Messico in su 1976, in ue, pro is diferèntzias polìticas e pro motivos personales, Vargas Llosa at corfidu a García Márquez cun unu pinnigosu a fache. Isceti in su 2007, mancari Vargas Llosa siat abarradu anticomunista e neo-liberista, is duos si sunt in parte apaghiados cando s'autore peruvianu at permìtidu sa publicatzione de unu sàgiu suo de su 1971, in s'introdutzione de un'editzione noa de Cien años de soledad.
Grand Est
Su Grand est est s'ùnica regione frantzesa chi cumpartzit sas làcanas cun àteros bator istados: Bèlgiu (Flandes e Vallònia) e Lussemburgu in su norte, Germània a norte (Saarland e Renània-Palatinadu) e a estu (Baden-Württemberg) e Isvìtzera in su sud (cantones Basilea Tzitades, Basilea Campagna, Soleta e Giurat). Est annotamala s'ùnica regione frantzesa a allindare cun prus de duos istados. De paris manera allàcanat fintzas cun tres regiones frantzesas: Artos de Frantza e Ìsula de Frantza in s'ovest e Borgogna-Franca Contea in su sud.
Gabriel García Márquez
Raportu cun Cuba
Gabriel Garcia Marquez (paris a s'amigu suo italianu Cesare Zavattini) a Cuba est istadu co-fundadore de s'Iscola Internatzionale de Tzìnema e TV (in San Antonio de su Los Banos, in sa periferia de S'Avana) oe in die ancora ativa meda.
Atividade literària e polìtica imbeniente (1961-2000)
S'esòrdiu literàriu suo est acontèssidu in su 1955 cun su romanzu La hojarasca, ma su primu contu est de su 1947. A pustis de su trasferimentu in Mèssicu, s'est dedicadu in manera costante a s'iscritura. In su 1967 at publicadu s'òpera sua prus connota: Cien años de soledad, unu romanzu chi contat is fainas de prus generatziones de sa famìlia Buendía in Macondo. Un'òpera cumplicada e rica de riferimentos e suspios a s'istòria e a sa cultura pobulare sudamericana, cunsiderada sa màssima espressione de su realismu màgicu, e chi at cunsagradu in totu su mundu a García Márquez comente autore de su livellu prus artu.
In su 1973 lassat in manera temporale, pro agiumai duos annos, sa literadura pro si dedicare a su giornalismu in su campu, comente a sinnu de protesta pro su corfu de istadu tzilenu de su generale Augusto Pinochet, chi at batidu a sa morte de su presidente Salvadòr Allende. In su 1974, a Roma at fatu parte de sa sessione II de su Tribunale Russell, organizatzione indipendente fundada dae su matemàticu e pensadore Bertrand Russell e dae su filòsofu Jean-Paul Sartre a su tempus de sa gherra de su Vietnàm, chi at esaminadu is violatziones de deretos umanos in Tzile.
In is annos benidores ant sighidu numerosos romanzos e sàgios, comente El otoño del patriarca (1975), Crónica de una muerte anunciada e s'irònicu El amor en los tiempos del cólera, publicados in is annos setanta e otanta, chi otenent una resessida manna de pùblicu in totu su mundu, e chi sunt istados furriados a pellìcula tzinematogràfica. In su 1976 at decraradu chi no diat àere publicadu prus nudda finas chi Pinochet diat àere poderadu su podere in Tzile, ma at cambiadu idea in su 1980, atzetende una publicatzione noa; in su 1986 at publicadu imbetzes, semper in sa ditadura de Santiago, La aventura de Miguel Littín clandestino en Chile, reportage a pitzus de su regista dissidente tzilenu Miguel Littín.
Dae su 1975, Gabriel García Márquez at bìvidu intre su Mèssicu, Cartagena de Indias, S'Avana e Parigi. In su 1982, est istadu onoradu cun su Prèmiu Nobel pro sa literadura. Dae is annos Otanta a is annos Noranta at coladu pagu tempus in pàtria (torrende in sa residèntzia betza in Aracataca in su 1983, s'annu in antis de sa morte de babbu suo), insambentada dae sa gherra intre guvernu, traficantes de droga e gherreris che is FARC. Comente giai fatu in passadu, García Márquez est istadu mediadore pro chircare de otènnere sa paghe in Colòmbia, finas a is annos 2000.
In su 1986 connoschet sa ghia soviètica Michail Gorbachev in Mosca e partètzipat a tzerimònias polìticas cumbidadu dae Carlos Andrés Pérez in Venezuela e François Mitterrand in Frantza. In is annos Noranta, in antis de sa maladia chi dd'at a corfire, essit simpatizante de sa ghia venezuelana Hugo Chávez e de su sotzialismu de su de XXI sèculos, mancari sena nd'apretziare totu is initziativas, sustentende s'atzione de Castro cun sa ghia bolivariana, chi segundu s'iscritore est serbida a nde moderare positziones estremas medas.
In prus, crìticat su presidente colombianu Álvaro Uribe Vélez, ex liberale de manca passadu a su tzentru-dereta, prus che totu pro sa polìtica proibizionista sua in contu de drogas chi, segundu s'iscritore, diat afortiare cartellos de sos traficantes de cocaina imbetzes de ddos romanire, mentras su sessamentu de sa gherra a is drogas podiat abèrrere iscenàrios de apasigamentu cun is alas de populatzione chi apojant is cartellos, cumbidende custos ùrtimos a depònnere is armas. A pitzus de is cartellos de sa droga iscriet fintzas sa relata Noticia de un secuestro, unu libru-intervista a is presoneris de unu secuestru de persone a òpera de su traficante Pablo Escobar. S'oponet a s'istradadura de Escobar in is USA, narende chi depiat èssere giudicadu pro is crìmines suos in Colòmbia e a sa militarizzazione de su paisu. S'iscritore at propostu una polìtica de mediatzione e de paghe intre guvernu, cartellos e grupos cumbatentes comente a is FARC.
Sa maladia e sa torrada (2000-2010)
In su 1999 ddi dianniòsticant linfoma no Hodgkin chi ddu intzullet a incumentzare a iscrìere is memòrias suas, dedichende·ddi oras medas dònnia die, e in su 2000 su periòdicu peruvianu "La República" difundet sa noa errada chi diat èssere mortu in curtzu. In realidade fiat a Los Angeles, pro fàghere carchi tziclu de chemioterapia; at naradu chi su tumore est istada s'ocasione pro torrare a iscrìere a pustis de unu perìodu de mudìmene. Pagu a pustis est tzirculadu in retze s'iscritu La Marioneta, una ratza de dispedida a is amigos prus caros. In un'intervista de su 2 làmpadas 2000 a su periòdicu salvadorianu El Diario de Hoy, García Márquez nde at negadu sa paternidade, afirmende: «Su chi mi diat pòdere ochire est chi calicunu creat chi deo apa iscritu una cosa aici kitsch. Est s'unica faina chi mi apensamentat». A pustis, García Márquez e s'autore de su petzu, Johnny Welch, si sunt addobiados, ponende fine a sa cuntierra.