cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jazz
Su Jazz est unu genere musicale originariu de s'America naskidu a su comintzu de su XX seculu in sas comunidades afro-americanas de su sud de sos Istados Unidos pro s'incontru de traditziones musicales africanas e europeas. S'istiliu est cussu derivadu dae sa tyradizione de su Blues, su Folk, sa Musica de sas Marcias americana e su Ragtime.
Sas caratteristicas de su jazz sunu s'improvvisatzione, sa poliritmia, sos ritmos sincopados.
Dindu
Su Dindu (Meleagris gallopavo) de sa Familia Meleagridi. Est su dindu comune. Si allevat po sa petta. Podet pesare unos 12-15 chilos. Su colore de sas pumas est brunu melciadu a ateros colores. Sa conca est ruja e nuda.
Johannesburg
S'conglomeradu Johannesburg-Pretoria est una de sas trinta regiones metropolitanas prus mannas de su mundu, contende prus de 12 milliones de residentes.
Est sa tzitade prus populada de su paisu e sa de tres prus populadas de s'Àfrica sub-sahariana a fatu de Lagos (Nigèria) e Kinshasa (Repùblica Democratica de Congo). Fatuvatu Johannesburg est inditada faddinamente che sa capitale de su Sudàfrica.
Àfrica
S'Àfrica est su segundu prus estesu continente a pustis de s'Asia. Sa tirada sua est de 30.227.467 km², chi est paris a su 20,2% de sas terras emersas de su pianeta. Sos bividoris sunt prus de 920.000.000 (a su 2005) chi sunt paris a sa de sete partes de sa populatzione mundiale. S'Àfrica est delimitada a Nord dae su Mare Mediterraneu, a Ovest dae s'Otzèanu Atlantigu, a Sud dae s'Otzèanu Antàrtigu e a Est dae s' Otzèanu Indianu. A Nord-Est est separada dae s'Àsia dae su Canale de Suez. Est atraessada dae s'Ecuadore.
Giorgio Strehler
Teatru
Teatrografia parziale
Iscrittos, notas de regia, intervistas
Sas datas su sas de sa publicatzione.
Amudadore (de armas de fogu)
Si narat amudadore su suprimidore o moderadore de sonu de sas armas de fogu.
Caraterìstigas
In s'impreu militare, s'amudadore tenet sa finalidade dupra de no allarmare su rivale e de impeìre chi siant logalizadas cun immediatura e pretzisura sa deretura e sa distàntzia dae ue nche tzucat su tiru. In custu sentidu, si lograt finas s'efetu segundàriu de minimare sa bampa, est narrer s'emissura de lughe (e fumos), duncas faghet prus pagu bisìvile su tiradore in cundissiones de lugorosidade iscassa. Pro su tiradore etotu, no est a discuidare s'eliminadura de s'infadu dèvidu a su tiru.
Custu ùrtimu aspetu, in ue est autorizadu (in Itàlia nono), est s'ùnigu a cussiderare in su domìniu isportivu.
Esempros de impitu
Un'arma de càlibru medianu, pro narrer unu 9 mm che s'impreadu dae sas fortzas de seguràntzia italianas, pròvocat un'istrèpitu de unos 140/150 dB e, pro tenner unu'elementu de cumparadura, unu marteddu mecànigu nde pròvocat a inghìriu de 100. Pro minimare s'istrèpitu a balores atzetàbiles, inditativamente a unu tertzu, si devent utilizare amudadores cun unu diàmetru intre 25 e 40 mm, e una longària de unos 20/35 mm, o siat bastante cantu prus longos che una pistola ordinària e evidentemente imbargadores a petus de s'arma. In s'imazinadura zenerale, si pessat a su muizu cun istrèpitu azomài nuddu de sas pellìculas o telepellìculas polimencas o de assione, in ue fitianu su tiradore tòrinat unu tzilindru minore a sa bucatza de su tubu, su chi no est realista in nudda.
Brucei
Brucei (Burcei in italianu) est unu comunu de 2.978 bividores de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Jamón serrano(Presutu serrano)
Su jamón serrano (literalmente "presutu de monte") est un'alimentu otentu dae sa saladura e secadura a s'ària de is cossias posteriores de su porcu.
Su matessi prodùtu retzit fintzas su nùmene de paleta o paletilla cando s'otenet de sos cossias anteriores. Sa denominatzione jamón serrano est reconnota che ispetzializade traditzionale garantida (STG).
Nutritzione
Sa nutritzione est una scientzia émpirica, ole narre chi est fata abaidanno cussu che suzzedede con ispiritu scientificu, ma non est sempere possibile dae su narre cussu chi podede suzzedere prima chi sia suzzediu.
Tabarchinu
Su Tabarchinu (tabarchin) est una bariedadi de s'antigu idioma liguri, fueddau me is biddas de Carloforte (U Paize) e Calasetta (Cadeseda), e in dd-una parti de is isulas de Santu Pedru e Sant'Antiogu, in sa Meria o Provìntzia de Carbònia-Igrèsias. Su Tabarchinu est considerau un'isula linguistica ainturu de su macrosistema linguisticu Italianu, sa particularidadi de custa chistionada locali est sa de tenni aguantau medas arcaitzismus de lu liguri prus antigu.
Nutritzione
Commente narrada su numene servidi a cumprennere comente est a pappare, e buffare, pro bode bivere in salude o cussu chi est megnusu a pappare e buffare (mancare abba frisca) canno unu est malaidu e est puru sa manera de faere custu cun cussu chie s'agattada in d'unu logu, poite non si pode narre a chie bividi in Siberia chi deppede pappare cussu chi inie non creschede o chi si podia agattare puru ma est meda caru.
Insomma est, puru, sa manera de pappare cummente s'ispettada dae dogna parte imperanno cussu chi sa zente tenete de pappare. Tottusu ischeusu ca canno unu tenede sa diabete non deppede pappare zuccuru e deppede ischire kantu de dogna cosa podede pappare. Atra cosa est a ischire commente deppente pappare is pitzinnos o chi est bezzu.
A sa fine de su seculu passau du' est istetia meda atentzione pro custa cosa in sos Istados Unios, ca poite meda gente fia ingrassannosi e ammalaidannosi de custas maladias metabolicas. Sos iscentziaos americanos anta cumpresu che su chi di bisognaiada fiat una manera de pappare cummente haeus sempere fatu noso chi biveusu in su Mediterraneu Otzidentale: pane, oggiu hermanu, tomatas, pische, ognia calidade de birdura e de frutta e mancare unu tantigheddu de inu. In custa manera hanta nau chi sa megnu cosa est a sighire sa "piramide alimentare".
Jamón serrano(Presutu serrano)
Produtzione
Is prus connotos sunt is jamones de porcu nieddu ibèricu (Cerdo Ibérico) chi si produent in sa sierra de Huelva, mescamente in Jabugo, in Los Pedroches, cumarca de sa provìntzia de Cordova, in Trevélez, bidda de sa provìntzia de Granada e mescamente in Guijuelo, bidda de sa provìntzia de Salamanca, in ue si cuntzentrat su 60% de sa produtzione. Unas àteras denominatziones connotas sunt su jamón Dehesa de Extremadura e su jamón de Teruel, chi a s'imbesse de sas denominatziones cabudianas, est localizadu in su Sistema Ibèricu. In Portugallu si produet in carchi zona de su sud-est (Barrancos) cun su porcu de ratza Alentejana. S'impreat sa paràula presunto ("presutu") pro denominare custu tipu de jamón.
Nutritzione
Custu poite su numeru de chie est obesu (grassu meda) o sobraepesu (grassu ebbia) est creschenno dae dogna parte: a cummintzaere da sos Istados Unios e a accabbare in s'Africa, pro non narrere de logos cummente sa Cina. Cussu chi deppeus crerre, est che non bastada ischire cummente pappare si unu bivede a cudda manera e pappada a tipu "fast fudu". Custu est unu problema prus mannu e non est prusu de biere dae sa cara de sa nutritzione poite est una cosa chi dipendede da sa sozziedade.
Jamón serrano(Presutu serrano)
Classificatzione
Sos presutos ibèricu (jamón ibérico) e serranu (jamón serrano) sunt su resurtadu de duos diversos protzessos de traballadura e benint de ratzas de porcos diferentes. Is propiedades issoro non sunt duncas eguales e su presutu ibèricu bantat unu majore cunsideru gastronòmicu in cumparàntzia cun su Serrano. Una de sas diferèntzias intre issos est ca sa petza de su presutu ibèricu acudit de porcos de ratza pura a su mancu de su 70%, mentras pro su presutu serranu, is printzipales ratzas porchinas de apròliu sunt sa Duroc, sa Landrace, sa Large White, sa Pietrain.
Fintzas s'alimentatzione de sos porcos est diferente pro is vàrios tipos de presutu. Su presutu ibèricu contat diversas classes, segundu s'alimentatzione de su porcu, comente pro esempru su presutu de bellota, si is porcos sunt alimentados a landine e erba, o su presutu de recebo, si cun addescos, erbas, landines, ecetera. Pro su presutu serranu s'alimentatzione printzipale sunt is addescos de laore.
Fintzas pro su protzessu de istasonadura bi sunt una cantas diferèntzias intre is vàrias ispetzializades: pro su presutu de bellota ibèricu s'istasonadura depet èssere mantenta a su mancu dae 24 a 36 meses, mentras pro su serrano s'istasonadura tenet unu tempus de sete a bintibator meses.
Duke Ellington
Duke Ellington est cunsideradu unu de sos musicistas jazz pius importantes de sempre.
Ludovico Antonio Muratori
Ludovico Antonio Muratori (Vignola 1672 - Modena 1751) preideru, istoricu, iscritore. “Rerum italicarum scriptores”, obera subra sas fontes istoricas de s'Italia; “Antiquitates Italicae Medii Aevi”, questiones de istoria mediovale; Annali d'Italia dal principio dell'era volgare al 1749; Il cristianesimo felice nelle Riduzioni del Paraguay.
Gdańsk
Gdańsk est una tzitade de 464.000 ab. in su nord de sa Polonia.
La EFFE
La EFFE est unu canale televisivu - fundadu dae su grupu Feltrinelli, chi at comintzadu sas trasmissiones s'11 de maiu de su 2013.Trasmittidi in Italia cun su via satellite. Sa programmatzione de La EFFE est caraterizada dae s'informatzione, cultura e intrattenimentu.
Vincenzo Loverso
Vincenzo Loverso (Palermu ca. 1650 – Orinoco, Sud America 1693). Si laureada in giurisprudentzia e su 1680 si faghede gesuita. Partidi missionariu po La Nueva Granada, sa Colombia de oe, su 1690. Est istadu unu esploradore de su Riu Orinoco, chi fudi pagu connoschidu, imbiende relatziones, cartas topograficas de sos logos, dende sa positzione, e  sa descritzione de sos affluentes, de su clima, de fauna e flora incontrada e informatziones de sos abitantes. Ada avvicinadu populatziones cannibales, Sos Caribes e Sos Caberros e puru Sos Calibos populatzione patzifica, e ada fattu descritziones precisas. Sos Caribes e Sos Caberros praticaiana su cannibalismu puru de sos familiares, e de pitzinnos allevados fintzas a sos 11 annos e poi bocchidos e mandigados in sas festas. S'obera de custu esploradore est finida cando fattu presoneri dae sos cannibales l'ant bocchidu.
Somaliland
Sa Repùblica de Somaliland (in somalu: Jamhuuriyadda Soomaaliland) est unu istadu de s'Àfrica orientale de facto indipendente, ma de momentu no reconnòschidu internatzionalmente, chi currespondet a su chi cabudianamente fiat istadu su territòriu coloniale britànnicu de Somaliland. Su nùmene bènit dae su pòpulu sòmalu, a chie sos bividores pertènnent. Sa capitale est Hargheisa.
Anglona
Sas biddas chi la cumponent sunt:
Somaliland
Su Somaliland tenet istèrrida de 137.600 km² e unos 3 milliones e mesu de bividores. Làcanat in s'ovest cun su Gibuti, in su sud-ovest e sud cun s'Etiòpia, in s'estu cun su restu de sa Somàlia e in su norte si ghetat a su golfu de Aden.
Su Somaliland atuale si fiat unidu a sa Somalia italiana a pustis de s'indipendèntzia dae Britànnia Manna in su 1960. Su 18 de maju de su 1991 aiat declaradu unileteralmente indipendèntzia, sende ca su guvernu sòmalu fiat rutu e sa gherra tzivile a curtzu de iscopiare. Dae tando s'est a pagu a pagu affortigadu, iscerende·si pro istabilidade polìtica e movende passos a manu de sa democratizatzione.
Danza populare
Sa Danza popolare, est sa danza ke pertenessit a sa genti e a sà traditzioni, is prus de is bortas ballau de balladoris no professionalis.
Salvare la faccia
Salvare la faccia est una commedia romantiga de su 2004 girara de Alice Wu. Su film fueddara de Wilhelmina, una giovuna chirurgu sino-americana, de sa mamma, nun cojara, ma impringia, e sa sposa de sa protagonista, chi fairi sa ballerina.
Danza populare
Me s'Italia, ci funt distintzionis medas, intra su nord e su sud; ci funt, unas bintina de ballus differentis. Sa "Tarantella" e "pizzicata" (cust'urtima est paressia a sa tarantella etotu) me sa Pulya, Calabria e sud Italia, Saltarella, me sa parti nord de sa Campania e me sa "Ciociaria", ballu tundu me sa Sardinnya, "tamurriata", me sa Campania,(ca est sempiri una tarantella), "balli staccati", e is ballus de is baddis me su Nord de sa penisula.
Castiadas
Castiadas est unu comunu de 1.310 bividoris de sa tzitadi metropolitana de Casteddu.
Badesi
Badesi (in galluresu) est una bidda de 1.853 abitantes in sa Provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
Torra di Sagone
Edd'est unu Monumentu Ufitziale Istòricu de sa Frantza.
Crutzadas de su norte
Is crutzadas de su norte o crutzadas bàlticas sunt istadas ispeditziones militares chi ant tentu logu in s'Edade Mèdia, esecutadas dae is tando rennos catòlicos de Isvètzia, Danimarca, dae is òrdines Teutònicos e dae is cadderis Livònes, contra is pòpulos paganos de s'Europa norte-orientale chi biviant a cara de sa costera de su Bàlticu.
Seui
Seui est una bidda de sa provìntzia de s'Ogiastra in sa Barbagia de Seulu, s'agatat a 800 metros in pitzu su mare e jughet 1.460 bividores.
Àpara
S'Àpara (Allium triquetrum L.) est un'erba de sa famìlia de sas Liliàceas (o Amaryllidaceae segundu sa classificatzione APG), chi creschet in totus sas regiones mediterràneas.
S'agatat a curtzu a su mare e fintzas in is montes finas a 600 mt. Pro crèschere bene cheret umbra e abba meda.
Sas cambas e sas fògias sunt a forma triangulare, lùghidas in colore birde iscuru e podent arribbare a 45 cm. Is frores pende-pende a forma de campaneddas sunt biancos cun una liniedda birde in mesu a is pètalos. Cumentzat a frorire in su mese de martzu e si sicat in maju. Est famosu su ditzu de "si nche falare che s'àpara in su mese de maju".
Hanna Schygulla
In Monaco de Baviera, in su mentre chi istudiaiada filologia germanica, iscopridi su teatru iperimentale e connoschede e si ligad cun d'unu de sos protagonistas su regista Rainer Werner Fassbinder, su chi poi est diventadu unu de sos printzipales esponente de su cinema tedescu nou. Diretta dae issu aiada esordidu in su 1969 cun Liebe ist kälter als der Tod (S'amore est pius frittu de sa morte), primu lungometraggio de Fassbinder. Su sodaliziu continuat cun Götter der Pest (Sos deos de sa peste), Warnung vor einer heiligen Nutte (Attentos a sa bagassa santa) de su [[1970, Die bitteren Tränen der Petra von Kant (Sas lagrimas amaras de Petra Von Kant) de su 1972, trasposizione cinematografica de s'obera teatrale de Fassbinder, e cun su film in bianco e nero de Effi Briest (1974), trattu dae s'omonimu romanzu de Theodor Fontane. Su successo internazionale arrividi in su 1978 cun Die Ehe der Maria Braun (S'affidu de Maria Brown), primu film de Fassbinder chi essidi dae sos confines de sos cineclub.
Botànica
Sa botànica (dae su gregu: βοτάνη = ebra, mata) est s'iscièntzia chi istùdiat is formas de bida de su mundu vegetale (frora), ispetzifichende s'anatomia, sa fisiologia, sa classificatzione, e s'ecologia.
Eislingen/Fils
Eislingen/Fils est unu comunu tedescu de 20.539 abitantis, postu in su Land de su Baden-Württemberg.
Botànica
Su primu chi at istudiau su mundu vegetale est istadu Teofrasto (371 a.C. - 286 a.C.).
Altzaghèna
Altzaghèna (Alzachena (in galluresu) est una bidda de 12.552 abitantes in sa Provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
New Orleans
thumb|left|New Orleans. "Piazza d'Italia" de s'architetto [[Charles Moore.]]
New Orleans (in frantzesu: La Nouvelle-Orléans) est sa tzittade cun su portu pius mannu de sos Istados Unidos e sa pius manna de s'istadu de sa Louisiana.
New Orleans est collocada in sa parte pius a sud de sa Louisiana, subra sa foce de su Mississippi.
Sa tzittade at leadu su numene dae Filippu II, Duca de Orléans, edd'est una de sas pius antigas de sos Istados Unidos. New Orleans est connotta pro sa traditzione multiculturale e multilingue, pro su manigu, s'architettura, e sa musica (in primis pro esse' sa patria de su Jazz, e pro sa grande festa de carrasegare jamada Mardi Gras).
Barrali
Barrali  "Barrabi" est unu comunu de 1.076 abitantes de sa tzitadi metropolitana de Casteddu e fai parti cumente a zona de sa Trexenta,e posizionadu ais peisi de monte Uda, ed esti finchegiadu de su riu Mannu.Is abbitantis de Barrabi si naranta Barrabesusu, ancora prima in sa antighidadi si naranta arrabesusu.Sa bidda de Barrabi s'agatada in unu crocivia geograficu,tra tresi zonasa diversasa,infati fai lacana cun sa idda de Donori, chi esti in sa zona de su Parteola,faidi lacana cun Samatzai, chi esti in su campidanu,e a sa fini fai lacana cun sant'Andria e Frius, Ortacesus e Pramantellu, chi funti in trexenta,cumenti esti Barrabi e tottu.Studiososo ante stabilidu,a Barrabi esistiada gia fida de 4700 annos prima de Cristu.Su territoriu este riccu de logos de importanzia archeologica, de differenti  periudusu storicusu:nuraxi de Monte Uda, nuraxi de su guntruxiu,sa domu de s'orcu,natabi, muridinas,s'aruta, sa rocca de sa trinidadi,sa terra de is aurras, e aterusu logos puru.STORIA Barrabi in su periudu mediuevali,fadiada parti de sa curatoria de Dolia, cun sedi un Santu Pantaleu.In cusu tempusu Barrabi fiada una Bidda meda pittica.Dopu chi  is' aragonesusu invadinti sa Sardigna, a  metadi de su 14° seculu,Barrabi passada a is feudusu de sa trexenta.Su territoriu de Barrabi esti  attraversadu da nord a sud de su riu Mannu.In s'antighidadi, su riu a contribuiu a  s' economia agricola, is agricoltorisi usanta,is carropusu  po acquai is terrenusu.Barrabi esti stetiu sempri serbiu de sa  ferrovia Casteddu Lanusei  Arbatax e Casteddu Sorgonu, ponendidu in una situazioni de  collegamentusu meda favorevolisi.
Oremari
Oremari est una cumpositzioni poètica (a modu de poemetto in forma lìbera) in sardu campidanesu, scritta de Giuliu Angioni e pubblicada in su 2013 in is editzionis de Il Maestrale de Nuoru.
Aligi Sassu
Aligi Sassu este un pittore sardu naschidu in Milano.
Oremari
Oremari donat boxi in versus sardus (e poi italianus) a unu crabàrgiu de Fraus chi castiendi su mari sardu de oi fait is cunsiderus suus asuba dei custu mundu:
... Oremari naraus,
po narri óru de mari.
duus sentidus nous, de acrarari
che maistru in sa scola.
Balit sa pena. Duncas:
oremari, po narri ora de mari,
Thomas de Quincey
Su babbu fit unu riccu omine de affares chi fit meda appassionadu de literatura e fit mortu cando Thomas fit meda giovanu. Appena naskidu sa famiglia si fit ipostada a The Farm e daboi a Greenhay, in d'una domo manna de campagna vicinu a Manchester. In 1796 sa mama de De Quincey, como battia, moveit a Bath e iscrieit su fizu a s'iscola de King Edward's School. In su 1800, Thomas, mancari aiat appena bindighi annos, fit prontu pro s'Universidade de Oxford.
Linux
Linux est una famìlia de sistemas operativos lìberos, formados dae s'unione de su nùcleu Linux e is programmas de su progetu GNU.
Musica sarda
Sa Sardigna tenet una traditzione musicale chi, cunfromma a su continente italianu, la distinghet culturalmente in manera jara pius de ogni atera cosa. Sas printzipales manifestadas sunt su cantu a tenore chi est unu cantu polifonicu, sas launeddas, un'istrumentu antigu, a tres boghes, fattu de canna, e su cantu a chiterra.
Belchidda
Belchidda, in sardu, fintzas connota comente Bilchidda (in galluresu) o Berchidda (in italianu) est una bidda de 3.177 abitantes in sa Provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
Ìsulas Mariannas Setentrionales
Su Commonwealth de sas Ìsulas Mariannas Setentrionales (in inglesu: Commonwealth of the Northern Mariana Islands, incurtzadu in CNMI) est unu commonwealth in unione polìtica cun sos Istados Unidos de Amèrica, postu in positzione istratègica in s'otzèanu Patzìficu otzidentale. Cunsistet in 14 ìsulas, chi s'agatant aprossimadamente a sos bator tres de caminu intre sas Hawaii e sas Filipinas. S'artzipèlagu tirat a 464 km² e tenet una populatzione de unas 80 362 persones. Sa capitale est Saipan. Sa limba ufitziale est s'inglesu.
Giovanni Dore
Giovanni Dore (Sune, 1930 – S'Alighera, 2007) est istadu unu presbìteru, etnomusicòlogu e museòlogu sardu, istudiosu de traditziones populares sardas.
Biografia
Religiosu e chircadore de sas traditziones sardas, Giovanni Dore at cuntzentradu is istùdios suos subra is istrumentos musicales populares e subra is poesias religiosas iscritas in limba sarda.
Organòlogu non acadèmicu, at ammanniadu is istùdios incomintzados durante sos primos deghis annos de su noighentos dae su musicòlogu casteddaju Giulio Fara.
In prus de chimbanta annos de atividade, at regollidu prus de chimbigehntos istrumentos musicales, trastos sonoros e ordìngios fònicos chi at tentu manera de pònnere in ammostru in medas mostras regionales e internatzionales chi, partende dae sos annos setanta, funt istados regollidos in su Museu de sos Istrumentos de sa Mùsica Populare, aparitzadu in sos locales de sa domo filigresa de sa crèsia de Santu Nicolau de Bari de Tadasune, in provìntzia de Aristanis. Su museu es divènnidu cun sos annos logu de riferimentu pro istudiosos internatzionales de etnomusicòlogia.
De importu, sas regortas de poesias religiosas sardas publicadas dae s'ISRE (Istitutu Superiore regionale Etnogràficu), tzentradu mascamente subras sos cumponimentos narados gosos, chi su chircadore cunsideraiat imparentados cun sos Kontakia bizantinos. S'opera sua ùrtima est istada dedicada a su preìderu Giovanni Battista Madeddu, nàschidu in Ardaule.
Deximeputzu
Deximeputzu (fintzas connotu comente Deximuputzu o Dèximu Putzu, in italianu Decimoputzu) est una bidda e comunu de sa Sardinja de 4.025 bividoris, in sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Adam Mickiewicz
Adam Bernard Mickiewicz (Zaosie, 24 de nadale 1798 - Costantinopole, 26 de santandria 1855) est consideradu su prus famosu poete polacu.
Nurra
Sa Nurra est sa subregione a s'estremu Nord-Ovest de sa Sardigna.
Sas biddas chi la cumponent sunt:
Adam Schall
Adam Schall (sec.XVII), tedescu de Colonia, gesuita e missionariu. In su 1631 est in Cina in ue continuat s'obera de Matteo Ricci. Schall diventat mandarinu de prima classe. Tra gesuitas e ateros religiosos (frantziscanos, domenicanos) incomintzat sa cuntierra subra” sos ritos cinesos” chi continuat po medas annos.
It Don't Mean a Thing (If It Ain't Got That Swing)
It Don't Mean a Thing (If It Ain't Got That Swing) est su titulu de una cantone iscritta in su 1931 dae Duke Ellington, e cun sas peraulas dae Irving Mills; custu est unu jazz standard.
Ernst Junger
Ernst Jünger (Heidelberg, 29 de martu 1895 – Riedlingen, 17 frealzu 1998) est istadu unu filosofo e iscrittore tedescu.
Lucrezio
Tito Lucrezio Caro est istadu unu de sos primos epicureos a iscriere in latinu. De sa vida sua non si ana datos zertos, ma solu calchi notiscia in litteras e cronacas. Su documentu pius vicina a s'epoca sua est una littera de su 54 d.C. de Cicerone a su frade Quintus, inue su zelebre oradore iscriet chi est curende una editzione postuma de su De rerum natura su poema de Lucrezio, e affirma chi "Sos poemas de Lucrezio sunu comente iscriet tue: b'at meda lampos de geniu e in pius dimostrada abilidade manna" Virgiliu in su segundu liberu de sas Georgicas iscriet, faeddende de Lucreziu, "Felice est chie at iscobertu sa causas de sas cosas e s'at postu sutta sos pes tottu sas timòrias, su fatalismu, e su rumore impressionante de s'Inferru abbramidu"
Pedrusìmula
Pedrusìmula (Petroselinum crispum). Piantighedda ervosa e aromatica, cultivada in sos ortos o in domo in vasu. Sas fozas benint impreadas in coghina cando sunt friscas, o siccas a bicculeddos. Durat dus annus.
Lucrezio
Ateras notiscias sunu presentes in su Chronicon de Santu Zirominu, iscrittu battoro seculos poi e'e sa morte de su poete, inue est iscrittu chi Lucrezio fit naskidu in su 99 a.C. e si fit mortu a s'edade de 44 annos. Paret chi fit naskidu in sa Campania o in Pompei o in Ercolano.
Ballu
Su ballu, est cussa dantza fata po ispàssiu, in mesu a sa genti, fata po comunigai, o in dies de festa. Su ballu, no est fatu po amostu, ma est prus una cosa de crica, chentza andai a iscola po ddu imparai. Nci funt unu sciacu mannu de ballus, sa dantza populare, su ballu 'e discoteca, sa breakdance, sa dantza latino-americana, tip tap, hip-hop...
Legislatzione subra sos deretos LGBT in su mundu
Sa legislatzione subra sos deretos de su colletivu LGBT vàriat de acòrdiu cun sa cultura de cada istadu. In s'atualidade in su mundu s'agatant una bariedade enorme de legislatzione subra custu tema. [[File:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|thumb|center|upright=4.5|Amparos e reconnoschimentos legales pro sas parigas omosessuales
Chibudda
Si nde produede meda. Sas concas de chibudda (bulbos) creschent suta terra e madurant in s'istiu, e cando sunt maduros ant una bùcia fine de colore biancu o grogu iscuru. Sa conca de sa chibudda est formada dae fozas subrappare. Isbuccendela o seghendela podet fàghere lagrimare. Si nde consumat meda cota o crua in s'insalada.Impreada meda in coghina. In comèrciu s'agatant puru sas chibudditas in agru dulche.
Patiolla
Patiolla (fintzas connota comente Partiolla, in italianu Dolianova) est una bidda de sa tzitade metropolitana de Casteddu. S'agatat a 212 metros in pitzu su mare e tenet 8.806 bividores. Est sa sede de s'unione de sos comunes de su Parteolla e de su Campidanu Bassu.
Legislatzione subra sos deretos LGBT in su mundu
Legale {{legend|#002255|Coja egualitària}} {{legend|#0066FF|Àteros tipos de uniones tziviles (o cunbivèntzia registrada)}} {{legend|#90C|Reconnoschimentu de cojas tzelebradas in s'èsteru}} {{legend|#caf|Reconnòschidas is cojas omosessuales in is àteros istados, ma limitadu}} {{legend|#CCCCCC|Reconnoschimentu perunu pro sas parigas de matessi sessu}}
Ballu
Po carrasegare si ballaiat po notes intreas. Sas fèminas non podiant negare su ballu a neunu, francu chi esseret sa de tres bortas chi t'invitaiat su matessi òmine, o chi esseret frade o parente de astrintu. Su ballu fudit una cosa sèria e podiat sutzèdere brigas mannas po unu ballu negau o una allega male nada. Po invitare a su ballu si naraiat:
Legislatzione subra sos deretos LGBT in su mundu
Praticas omosessuales illegales o àteras limitatziones {{legend|#decd87|Sa lege limitat sa libertade de espressione e de assòtziu}} {{legend|#f9dc36|Castigu mìnimu, in sa pràtica no aplicadu}} {{legend|#ec8028|Illìtzitu penale}} {{legend|#e73e21|Presone a vida (cundenna a s'ergastulu)}} {{legend|#8c210f|Pena de morte}} ]]
Le Midi
Le Midi est unu faveddu chi cheret inditare s'ala de zosso frantzesa. Sa Frantza meridionale cumprendet:
Legislatzione subra sos deretos LGBT in su mundu
Istòria de sos movimentos pro sos deretos tziviles
Sos datos archeològicos prus antigos in ue si podet interpretare connotatziones omoeròticas puntant conca a su 12.000 a.C. Tziviltades antigas de s'Ìndia, Egitu, Grètzia o Amèrica nos ant lassadu rastas de tempos in ue s'omosessualidade si rapresentaiat in sa tzeràmica, s'iscultura, sa pintura. Si cumprendet chi in diversos perìodos de s'istòria s'omosessualidade est istada ammìtida in unas cantas tziviltades. Su primu còdighe penale chi puniat s'omosessualidade fiat istadu istèrridu in s'Impèriu de Gengis Khan, e proibiat sa sodomia cun sa pena de morte. In Otzidente sas primas promulgatziones de leges chi punent a sa sodomia datant 1533 a traessu de sa publicatzione de su Re Erricu VIII de Inghilterra de su còdighe "Buggery Act" o a traessu de sos cambiamentos in su Còdighe Penale de Portugallu, puru de su 1533, suta influèntzia de s'Incuisitzione. Leges chi proibiant sa sodomia, mescamente in sas relatziones omosessuales, s'ant a emanare in medas paisos otzidentales. In custu matessi sensu in Germània s'isterret su Paràgrafu 175 in su 1871; custu paràgrafu, cun totu ca tentativos de nche ddu bogare de su còdighe penale fiant fatos in su 1907 e in su 1929, est istadu impreadu dae su nazismu pro castigare puru sos omosessuales e fintzas a pustis de sa ruta de su règimene de Hitler at aguantadu in sa Republica Federale Tedesca fintzas a is annos '90 de su de 20 sèculos.
Crutzadas de su norte
Custas crosadas fiant istadas promòvidas dae su paba Tzelestinu III in su 1193, ma is rennos germànicos e iscandìnavos aiant comintzadu giai in antis a mandare crutzados pro ddos conchistare. Fiant duradas fintzas a primìtziu de su de 14 sèculos. Paris a is crutzadas fatas a manu de Terra Santa, fintzas in custas gherras s'obietivu religiosu fiat istadu in presse discoidadu, in avantàgiu de sa territorializatzione de is òrdines militares chi ddas aiant cumbàtidas.
Oremari
ora mai crétia, mai arbitriada,
Le Midi
Custu tretu currespondet in parte manna a s'Otzitania, sa macro-rezone in ube s'otzitanu (in frantzesu  langue d'oc ) - in cuntrastu chin sas langues d'oïl de sa Frantza de susu - fit istoricamente sa limba prus isparghinada. Mancàri chi sìant parte de s'Otzitania, sas rezones de Auvergne e Limousin non si tenent in cunsideru comente parte de sa Frantza meridionale.
Su faveddu Midi benit dae mi (mesu) e di (dìe) in frantzesu anticu, ind una manera chi si assimizat a su Mezzogiorno italianu. S'ora de mesudìe fit su matessi de indittare su sud, ca su sole in Frantza pompiat tando a sud. Su sinonimu esistìat fintzas in frantzesu medianu, in ube su faveddu meridien si podet relatare sìat a s'ora de mesudie sìat a su sud.
Àpara
Est una genia de àgiu agreste chi s'agatat in totus is sartos de Sardigna e dd'impreaiant meda pro coghinare. Est bona meda in su minestrone o frissa cun s'ou.
Universidade de Oxford
S'Universidade de Oxford (jamada finas Oxford University, o solu Oxford), s'agatat in sa tzittade de Oxford, in sa regione de s'Oxfordshire, in s'Inghilterra. Fundada in su 1096, este s'universidade pius antiga de su mundu de limba inglesa. In dies de oe est cunsiderada una de sos mezus istitutziones accademicas de su mundu.
Legislatzione subra sos deretos LGBT in su mundu
Istòria de sos movimentos pro sos deretos tziviles
Su càmbiu de cunsiderare s'omosessualidade una maladia mentale a dda cunsiderare unu cumportamentu sessuale possìbile intre èsseres umanos est istadu fundamentale pro chi diversos paisos poderent cambiare sas leges chi castigaiant s'omosessualidade, garantende in unos cantos casos paris deretos ofertos a sos eterosessuales.
Oremari
a is tempus de is antigus,
Crutzadas de su norte
A s'agabbu de is cumbatos is pòpulos de Livònia, Latgàllia e Estònia fiant sutamìtidos. S'òrdine teutònicu aiat antimes balangiadu is terras chi aiant pèrdidu a fatu de èssere bogados de Terra Santa e aiant installadu una forma de istadu teocràticu.
Linux
S'isvilupu est incumentzadu in su 1991 dae Linus Torvalds, a cussu tempus istudiante a s'universidade de Hèlsinki, in Finlàndia. Torvalds at detzìdidu de distribuire su còdighe de Linux comente programma lìberu cun lissèntzia GNU GPL e custu nd'at favoridu s'ispainadura e at incoragidu medas àteros programmadores a pigare parte a s'isvilupu suo. Dae su cumintzu, a su nùcleu Linux benint s'ispissu unidos sos programmas de su progetu GNU pro creare unu sistema cumpletu. Custos sistemas, segundu Richard Stallman, fundadore de su progetu GNU, diant dèpere èssere narados GNU/Linux imbetzes ca isceti Linux, fintzas pro ite esistent sistemas comente Android chi impreant su matessi nùcleu, ma non is programmas GNU.
Giovanni Dore
Biografia
In su 1977 at bintu su Premio du Cultura de sa Presidèntzia de su Cussìgiu de sos Ministros. A pustis de sa morte, sa regorta de istrumentos musicales at passadu in eredade a dos nebodes.
Linux
Fundamentos de Linux
Is sistemas Linux sunt parte de sa famìlia UNIX. Fintzas chi a cumentzu su nùcleu fiat criadu pro andare cun carculadores de arratza x86 (CISC, IBM Cumpatibile) oe in die est istadu portadu a diferentes architeturas, comente is de tipu RISC e sa ARM. Is distribuiduras de Linux sunt formadas de su nùcleu Linux acumpangiados dae unu programma de installadura e de unu set de programmas, utilidades i drivers chi podent permìtere, in cussas prus a sa moda, de installare de manera simpre e crara unu sistema lestru, modernu e cumpletu de totu su chi podet serbire pro traballare o s'ispassiare cun sa computera. Aici etotu, s'agatant distribuiduras de Linux prus pagu craras i bonas pro is prus espertos.
Tataresu (subregione)
Su Tataresu est una subregione de sa Sardigna nord-occidentali.
Giovanni Dore
Biografia
S'òpera de Dore est istada istìmulu culturale pro musitzistas sardos numerosos e est istada avalorada dae etnomusicòlogos, intre chie Roberto Leydi, Sandra Mantovani, Febo Guizzi, Diego Carpitella, Pietro Sassu, Paolo Mercurio e dae su linguista Giuseppe Mercurio.
Oremari
e immoi lòmpit de mari cancarau
Crutzadas de su norte
Petzi is lituanos non si diant mai fàghere sutamìtere dae is teutònicos, mancari si fiant cristianizare a suta sa ghia de su granduca issoro, a fines de mèngius si fundere in s'Unione de polonesa-lituana, chi diat cristallizare s'oposidura a s'istadu Teutònicu. Is bividores de sa Samotìgia, regione de sa Lituània, comente chi siat non si diant cunvèrtere a su cristianèsimu fintzas a su de 15 sèculos.
Genotzìdiu cambogiànu
Sa de genotzìdiu cambogianu o auto-genotzìdiu cambogianu est sa definitzione cun chi s'inditat su protzessu de limpiadura de su pòpulu cambogianu a òpera de su regìmene e sos Khmer Rujos, partidu polìticu chi at guvernadu sa Cambògia (torrada a numenare de issos etotu Kampuchea Democràtica) intre su 17 de abrile 1975 e su 7 de ghennàrgiu 1979.
Ru
Su ru o ruu (Rubus fruticosus) est unu arbustu ispinosu de sa familia Rosacee. Creschede comente una mata e manna puru, cun ramos longos e ispinosos. Frecuente creschede affacca a muros betzos e peri sos caminos de campagna, in terrinos poberos. Creschede ispontaneu. Faghede fiores biancos o rosa, minoreddos. Produede unu frutu, sa mura, chi si mandigada. Cando est madura est de colore nieddu.
Ballu
Po abèrrere su ballu tundu si togaiat su bratzu de sa fèmina narende:
Linux
Istòria
Su nùcleu Linux est istadu creadu su 25 austu 1991 dae s'istudiante finlandesu de informàtica Linus Torvalds chi, apassionadu de programmatzione, fiat pagu cuntentu de su sistema operativu Minix (sistema operativu didàticu tipu-unix iscritu dae Andrew Tanenbaum, professore ordinàriu de Sistemas de retze a s'universidade de Amsterdam), ca suportaiat male s'architetura i386 a 32 bit, a cussu tempus noa, econòmica e pobulare. Aici, Torvalds at detzìdidu de creare unu nùcleu nou pro s'ispassiare e istudiare su funtzionamentu de s'elaboradore suo nou, unu 80386.
Mancari siat istadu programmadu a s'incumentzu a suta de Minix, Linux no at mai impreadu còdighe de cussu sistema. At imbetzes impreadu dae luego partes de su sistema GNU pro funtzionare. S'impreu de sa lissèntzia GNU GPL at permìtidu de distribuire Linux e GNU in paris fadende·nde unu sistema cumpridu e lìberu.
Giai dae sa versione 0.01 faghiat a compilare e aviare sa shell GNU Bash. Finas a sa versione 0.10 fiat rechertu unu computer cun Minix pro cunfigurare, compilare e installare Linux, ca custu impreaiat su pròpiu sistema de archìvios; dae sa versione 0.11 podiat èssere compiladu dae Linux matessi.
Su 12 martzu 1994 Linus Torvalds at presentadu sa prima versione istàbile de Linux a s'Universidade de Hèlsinki.
Tataresu (subregione)
Sas biddas chi la cumponent sunt:
Crutzadas de su norte
Dae sa teocratzia de s'istadu Teutònicu diant antimes nàschere su ducadu de Prùssia, dae chi fiat nàschidu su Rennu de Prùssia.
Genotzìdiu cambogiànu
Sos Khmer Rujos persighiant unu ideale de istadu agràriu sotzialista fundadu subra sos ideales de su stalinismu e su maoismu, a chi punnaiant de imbàtere torrende a acussorgiare sa populatzione de sas tzitades a sas incontradas. Pro bi arribare no timiant de si nche apellare a torturas, degòllios de massa, traballos fortzados, chi ant tentu resurtu in sa morte de unu perchentu carculadu a unu 25% de sa populatzione natzionale.
Bàini
Bàini (o Bànnari) est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis e tenet 354 bividores.
Oremari
o in jet privau po si ddu comporari,
Legislatzione subra sos deretos LGBT in su mundu
Printzipales deretos rivendicados
Sos deretos rivendicados vàriant de unu paisu a s'àteru e pro fintzas intre tretos de sas comunidades LGBT. In sos paisos chi prevident sa pena de morte pro sas relatziones omosessuales est normale chi sos difensores de sos deretos LGBT nche pedant una revisione de sa rigidesa de sas penas aplicàbiles. A sa matessi manera, gays de unos cantos paisos podent èssere prus dispostos a defèndere deretos tziviles comente su deretu a sa coja o a s'eredade de benes, mentras chi sos transgender e transessuales podent èssere prus dispostos a defèndere deretos comente tratamentos chirùrgicos e ormonales, su càmbiu de sessu o su càmbiu de nùmene e sessu in sos registros tziviles. Semplifichende custas rivendicatziones podimus resumire:
Galileo Galilei
Fit unu umanista edd'est cunsideradu su primu iscientziadu modernu e su primu a aere introdottu su metodo iscientifigu.
Europa meridionale
S'Europa meridionale currispondet a sa parte de su continente europeu postu in is tres penìsulas majores chi si ghetant in su mare Mediterràneu: penìsula ibèrica, sa penìsula italiana, sa penìsula balcànica e sa parte parte prus meridionale de sa Frantza, impare a sa Còrsica.
Iscalada
S'Iscalada est una ativitade isportiva, derivada dae s'alpinismu, ca cunsistit in artziare in tzertus murus, de rocca naturale o fabricadus dae s'omine, usendi is manus e is peis.
Oremari
s’oremari, duncas òru de mari,
ca s’est fatu tot’òru
Eduardo De Filippo
Oberas de ammentare: Natale in casa Cupiello (1931), Questi fantasmi (1946), Filumena Marturano (1946), Il sindaco del rione sanità (19619 e ateras
Antoni Gaudì
Est unu de is esponentes prus mannos de su modernismu catalanu, e s'òpera prus connota sua est sa Sagrada Família.
Saipan
Saipan est un' ìsula otzeànica de 48.220 bividores, su cale distretu costituit sa capitale de su Commonwealth de sas Ìsulas Mariannas Setentrionales, in unione polìtica cun sos Istados Unidos de Amèrica.
Europa meridionale
Sa definitzione de custa regione geogràfica podet nointames èssere variàbile, segundu bisura climàtica (clima mediterràneu), geogràfica (metade meridionale de su continente), o linguìsticu-culturale. Est fitianu cumprendere in s'Europa meridionale is istados insulares mediterràneos de Malta e Tzipru, comente fintzas sa Tràchia orientale, chi benit a èssere su cantone europeu de sa Turchia.
Ballu
Su ballu de sos tres passos fudit meda sèriu e lentu e si ballaiat a boghe fintzas de tenore ca su prus de sas bortas non nche aiat sonadore e si ballaiat in totube: messonzos, marronzos, pustis tribulau e fintzas torrande a bidda pustis de sa zornada.
La Garriga (Catalunnia)
Sa Garriga est una comuna catalana de 14.183 abitantes situada in sa comunidade autònoma de sa Catalogna.
Deximumannu
Deximumannu (in italianu Decimomannu) est unu comunu de 8.323 abitantes de sa tzitadi metropolitana de Casteddu.
George Harrison
Est istadu unu componente de sos Beatles.
Ballu
Po sas festas totu cantos torraiant a bidda po sa missa e sos ballos in pratza de crèsia chi si faghiant a pustis, totus sos pastores, massajos e acudiant fintzas sos mannos. Como, po Sant'Antoni, si ballat ancora a pustis de sa beneditzione de su preide, a fùrriu de su fogu, si papat su druche traditzionale po onorare su santu, sighinde a festare a ispuntinu mannu e meda binu nieddu. In pagas biddas de Barbàgia si ballat fintzas su mèrculis de lessiu, fintzas si nche est intrada sa caresima.
Europa meridionale
Istados europeos meridionales
Is istados cunsiderados parte de s'Europa meridionales sunt:
Bultiggjata
Bultiggjata (in galluresu) e Bortigiadas in sardu, est una bidda de 896 abitantes in sa provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
Genotzìdiu cambogiànu
S'intentu issoro de purificatzione de su pòpulu, simbillante a sas tareas de su nazismu de su Reich de tres, fiat de criare una ratza superiore.
Luigi Pirandello
At rezidu su premiu Nobel pro sa literadura in su 1936.
Baltasar Gracián
Baltasar Gracián y Morales (Belmonte de Gracián, 8 de Ghennàrgiu 1601 – Tarazona, 6 de Nadale 1658) est istau unu gesuita, iscritore e filòsofu ispagnolu.
Enya
Eithne "Enya" Patricia Ní Bhraonáin (Gweedore, County Donegal, 17 maju, 1961) est una cantante irlandesa, una de sas artistas fèminas cun prus sutzessu de s'istòria de sa mùsica tzèltica.
Europa meridionale
Europa sud-orientale
Sunt totu is istados chi faghent làcana in sa penìsula balcànica
Ballu
In sos annos chimbanta e sessanta, cando sa crèsia sortiat sas feminas in sas associatziones (a logos ddi naraiant sas circulinas) non cheriant chi si esseret ballau ca non fudit bellu po sa religione, tando sos zòvanos, mascos e fèminas si sortiant in coghinas mannas e ballaiant a fura. Sos mannos nos contant ca su ballu fudit fintzas unu modu po fàghere fronte cun allerghia a sos perìodos lezos de bisonzu meda, cando s'incunza de labore, o de orzu fudit istada pagu po s'annada mala, sos bighinos si sortiant, un'òmine tiraiat sa boghe e ballaiant fintzas a s'ismarrire ismentigande sa gana. "S'intendiant sos annichidos in totus sos bighinaos de gasi non pensaiant a sa cota de pane chi non podiant fàghere."
Baltasar Gracián
Tzennos biogràficos
S'obera intelletuale de Baltasar Gracián, chi si est dedicau a sa prosa didatica e filosofica, si isvilupat in su gai narau Siglo de Oro. Intra sas òberas suas, importante Agudesa y Arte de Ingenio (1647),  importante in sa Literadura Ispagnola, e  de  importu mannu est El Criticón - allegoria de sa vida de s'omine - una de sas  òberas prus importantes de totu sa Literatura Ispagnola cumparabile a su Don Quijote de la Mancha de Miguel Cervantes o La Celestina de Fernando de Rojas. Sa produtzione literària de Gracián si podet cunsiderare parte de sa currente literària de su concetismu. Isse at criau unu istile basau a pitzu de frases curtzas, personale e prenu, cuntzentrau e polisemicu, in su cale faghet de mere su giogu de faeddos e s'assotziatzione ingegnosa intra faeddos e ideas. Su resultau est unu limbagiu prenu de aforismas e capatzu de esprimere medas significaos.
Genotzìdiu cambogiànu
Est petzi gràtzias a s'invasione de sas trupas vietnamesas chi su regìmene at tentu agabbu. Atualmente si contat unu nùmeru de vìtimas causadas de su regime cumpresu intre 800.000 e 3.500.000, de chie 300.000-1.000.000 cundennadas a morte. Sunt fintzas istadas iscugugiadas unas 20.000 fossas comunas in logos pretzisos chi fiant de issos narados killing fields.
Domus de Maria
Domus de Maria est unu comunu de 1.545 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu. Est fintzas connotu comente "Bidd'e Maria".
Genotzìdiu cambogiànu
Su nùmeru de mortos ispantat galu prus chi si pentzat ca sa populatzione cambogiana no imbatiat tando a 8 milliones: segundu sas istatìsticas in su 1975, annu de s'artziada a cumandu de sos Khmer Rujos sos tzitadinos cambogianos beniant a èssere unos 7,5 milliones, in su 1978 petzi 5 milliones.
Deximumannu
Sant’Arega
Sa festa de Sant’Arega est potada a nòmini in totu sa Sardigna. Sa festa tocat sempri s’ùrtimu domìnigu de su mesi ‘e cabudanni e durat cincu dis. Po s’occasioni arribat a Dèximu genti meda po pregai, po bendi, e po si spassai totus in paris.
Baltasar Gracián
Tzennos biogràficos
Su pensamentu de Gracián est pessimista, sentidu fitianu de su barocu ispagnolu. su mundu est malu pro s'òmine e ingannadore ue sas trampas binchent a sas virtudes e a sa beridade. S'òmine est dèbile, interessosu e malu. Parte de sas oberas de Gracián chircant de agiudare su letore a binchere is tàpolas de sa vida. Est netzessariu ischire comente tocat a faghere pro bàlere, essere prudente e disfrutare is esperientzias.
George Harrison
Discografia solista
Album studiouu.
Genotzìdiu cambogiànu
Su 2 de ghennàrgiu 2001 su guvernu cambogianu at aprovadu una legislatzione pro protzessare unos cantos gerarcas Khmer Rujos.
Fedor Dostoevskij
Fedor Dostoevskij (in russu Фёдор Михайлович Достоевский) est cunsideradu unu de sos pius mannos iscrittores de romanzos de sempre.
George Harrison
Discografia solista
Live Raccoltas
Genotzìdiu cambogiànu
Sos protzessos ant tentu inghitzu su 17 de freàrgiu 2009. Su 7 austu de su 2014 Nuon Chea e Khieu Samphan sunt istados cundennados a morte cun imputu de s'èssere responsàbiles de crìmenes contra s'umanidade.
Międzyrzec Podlaski
thumb|left|200px|Tzentru de sa tzidade Międzyrzec Podlaski est una tzitade de 17.300 ab. in su east de sa Polonia
Bardotu
Su Burdu o Bardotu est s'ìbridu chi essit de s'acopiamentu de su cuaddu mascu e de su burricu fèmina
Baltasar Gracián
Tzennos biogràficos
Totu custu at fatu biere a Gracián a sos ogros de sos posteros comente su precursore de s'esistentzialismu e addèretura de su postmodernismu. At tentu pesu in sos pensamentos de pensadores comente François de La Rochefoucauld e Arthur Schopenhauer. Chentza duda su pensamentu sou no si potet istazare dae una Ispagna decadente, fatu chi si cumprendet bene in unu aforisma sou chi narat: «Est froriu in su sèculu de oru sa semplitzidade, in custa de ferru sa malvagidade».
Andrea Pozzo
Andrea Pozzo (Trento, 1642 -Vienna, 1709) gesuita, pintore. Su capolavoro sou in sa creja de Santu Ignatziu a Roma: sa gloria de Santu Ignatziu de Loyola in su soffittu, faghinde una finta cupula po su giogu de sa prospettiva. In sa matessi creja una finta cupola,solu pintada, inue s'incontrana sa navada e su transetto. Subra sa Prospettiva ada iscrittu unu trattadu: “Perspectiva pictorum et architectorum”. Ada operadu puru a Vienna, inue est mortu.
Baltasar Gracián
Istudios e ordenatzione satzerdotale
Nàschiu a presu de Calatayud in su 1601, no si ischit meda subra sa pitzinnia sua. S'ischit ca aiat cumentzau is istudos de literadura a deghe o doighi annos in sa tzitade sua, forsis in su collègiu gesuita. Dae su 1617 casi seguramente bivet pro unu o duos annos in Toledo, cun su tziu Antonio Gracián, para in sa crèsia de San Juan de los Reyes, cun su cale at a istudiare lògica e at a amegiorare sa connoschentzia de su latinu.
Oremari
s’óru de mari abandonau,
Polònia
Sa Repùblica de Polònia (in polonesu: Rzeczpospolita Polska) est un'istadu de s'Europa tzentrale, unu de is bintisete istados soberanos membros de s'Unione Europea, costituidu in Istadu democràticu de deretu, sa cale forma de guvernu est sa repùblica parlamentare. Sa capitale e tzitade prus pobulada est Varsàvia, però su tzentru acadèmicu-culturale est sa segunda tzitade prus manna, Cracòvia.
Camillo Benso, conte di Cavour
Cavour est istadu unu protagonista de su Risorgimento italianu comente cabu de su guvernu de su Regnu de Sardigna e successivamente comente primu Presidente de su Consizu de su Regnu de Italia.
Oremari
mancai no siat òru totu su chi luxit
Sa Madalena
Sa Madalena (in galluresu A Madalena) est una bidda de 11.668 abitantes de sa provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
Oremari
e àinca benint a pari
Deximumannu
Santu Sidoru
Sa festa de Santu Sidoru si fait in su mesi de làmpadas, peri a sa fini de su mesi de maju. Custa est sa festa de is massàrgius e de chini bivit de sa terra.
George Harrison
Discografia Traveling Wilburys
Album studio Raccoltas
Sa Razza
thumb|right| Is Sa Razza (tzerriaus fintzas SR Raza o Sa razza posse) funt unu gruppu de musica rap nasciu in su 1990 tra Iglesias e Casteddu. In attividade fintzas a su 2004 cantende in italianu e sardu campidanesu.
Oremari
orus orus sa terra cun su mari...
Calanzanos
Calanzanos (in gaddhuresu Caragnani, in italianu Calangianus) est una tzitade de 4.489 abitantes in sa provìntzia de su Nord-Est Sardigna. Est sa capitale de su suaru.
Italia isulana
Sa Italia isulana currispondet a sas isulas chi, pro cunventzione, fachen parte de s'istadu italianu e cumprendet sas rezones de Sitzilia e Sardigna.
Oremari
(pàginas 12-14)
Zelda Williams
Zelda Rae Williams (New York City, New York, 31 de trìulas, 1989), est unu còmicu e attore americanu.
Baltasar Gracián
Istudios e ordenatzione satzerdotale
In su 1619 cumentzat su novitziatu in su collègiu provintziale de sos gesuitas in Aragona, in sa tzitade de Tarragona. Gratzias a sa profundidade de sos istudios umanisticos suos pretzedentes, Gracián fiat istau esentau dae sighire sos primos duos annos de letziones. In su 1621 torrat a Calatayud, in ue at a sighire pro duos annos is cursos de filosofia. In cust'èpuca si pensat chi cumentzit a s'interessare a s'ètica, fatu chi at a influire subra totu sa produtzione literària sua. Ateros batoro cursos sighios in sa tzitade de Saragotza ant a cumplire sa formatzione religiosa de Gracián.
Gracián est istau nomenau pride in si 1627 e sos primos tempos insignat matèrias umanisticas in su collègiu de Calatayud. Custu at a èssere un'èpuca positiva pro isse, ma pagos annos a pustis Gracián at a àere problemas cun sos gesuitas de Valencia, a ue at a èssere trasferiu in su 1630.