cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Populu sardu
Edade moderna e contemporanea
In su segundu pùstigherra, una comunidade manna de istrianos italianos si nche aìat fuidu in Fertilia e peri sa Nurra; como unos settanta annos, galu como sos betzos faeddant in istriota, venetu e friulanu in Fertilia, Tanca Marchesa e Arborea. In su mentres, calicuna familia italo-tunisina populaìat sa bidda de Castiadas, a est de Casteddu. Semper a cumintzare dae s'agabbu de sa segunda gherra mundiale, cun su miraculu economicu italianu sutzedit unu fenomenu istoricu in ue sa zente sarda si movet dae bidda a sas tzittades de Casteddu, Tatari-s'Alighera-Portu Turre e Terranoa, chi oe in die collint parte manna de sa populatzione sarda.
Demografia
A libellu italianu sa Sardigna, cund una densidade chi est de unos 68 abitadores/km², est a su de tres de s'urtimu postu pro populamentu. Mancari chi s'isula sìat accanta de mare, sa populatzione sua at pigadu un'àndala chi est a diversu, si la ponimus a paragone cun ateros populos, o fintzas ateras regiones italianas chi viven a costazu de mare. Difattis, cunforma sa tendentzia generale, sos sardos fint istados subratottu in su tzentru de s'isula e non péri sa costera. Custu si depet a medas cajones: istoricas, comente sas imbasiones istranzas (fentomadu su ditzu "furat chie benit dae su mare") e sas iscurreras saraghìnas chi irrobaìant sa costera faghendela periculosa meda; geograficas, bidu chi sa terra fit bona sìat a la pònner a curtibu sìat a bi pàscher berbeghes e crabas; ambientales, sicomente sos pianos, prima chi los aìant mondados in su segulu de XX, fint tottu padules e istannios in ue si podìat buscare petzi sa malàera. Oe in die, sa situatzione est belle a sa revescia, fintzas pro more de su turismu isvilupadu accanta de mare: sos tzentros prus mannos de Sardigna sunt tottus peri su mare, e su restu de s'isula tenet zente isperdida in biddas de pagu zente.
Sa Sardigna est sa regione italiana cun su tassu prus bassu de fertilidade (1,07 fizos a femina) e est a s'urtimu postu pro numeru de nàschidas ; custa pìnniga la annùddant in parte sos medas accudìdos, chi benint subratottu dae su continente italianu, ma fintzas dae s'Europa orientale (mescamente sa Romania), dae s'Africa e dae sa Tzina.
Ispera de bida
S'ispera de bida mediana est de unos 81,9 annos (84,9 pro sas feminas e 78,9 pro sos omines ).
Sa Sardigna est su primu "logu biaìttu" (blue zone), est a nàrrer unu logu in su mundu in ue si tendet a campare prus a longu. Sos sardos tenent, impare a sos ryukyuanos de Okinawa (Giappone), su numeru prus artu in su mundu de zente chi brincat sos chentu annos (22 cada 100.000 abitadores). Custu sutzedit pro motivu geneticu, ma fintzas sa manera de bida e s'istruttura sotziale faghent sa parte insoro.
Disterru
Sa prus parte de sardos istat in Sardigna, ma in medas si nche sunt andados in foras: si pensat chi, intra su 1955 e su 1971, unos 308.000 sardos sìant disterrados in continente italianu ; paritzos sardos sunt in Piemonte, Liguria, Lombardia, Toscana e Latziu. Sos sardos e fizos issoro sunt in medas fintzas in Germania, Bèlgiu, Isvìtzera. In sas Americas, belle tottu sos sardos si nche fint andados a s'ala de giossu, subratottu in Argentina (intra su 1900 e su 1913, unos 12.000 sardos vivìant in Buenos Aires e chìrrios a curtzu ) e in Uruguay (in su 1870, unos 12.500 sardos istaìant in Montevideo). Comunidades sardas vivent isparghidas fintzas in Brasile (mescamente in sas tzittades de Belo Horizonte, Rio de Janeiro e São Paulo ), in UK e in Australia.
Limba
Bae puru a bidere: sardu, italianu, corso-sardu (galluresu e tàtaresu), s'aligheresu, tabarchinu. Impare a s'italianu, chi sos Savoia nche aìant fattu intrare in Sardigna pro sa prima borta in su 1760, sos sardos faeddant su sardu , limba nou-latina reconnoschida comente ufitziale in su 1997. Custu si depet a medas peleas chi bolìant punnare a su bilinguismu. Bi at peri ateras limbas chi sardas, linguisticamente faeddende, non sunt e si poden pensare comente minorìas in intro cussa chi est giai una minorìa in Italia: custas sunt naschidas cando zente a su cumintzu non sarda aìat pigadu domo in logu e bi est abarrada pro segulos. Tando bi est su tataresu, limbazu pisanu cun medas faeddos sardos, e su galluresu, chi calicunu credet limbazu autònomu, o (cosa chi pensant su prus de sos istudiosos) unu limbazu corsicanu chi assimizat meda a cussu de sa bidda de Sartene; in prus, si depent tenner in contu isulas linguisticas a banda, che su s'aligaresu, una variedade de su cadelanu orientale. Atera zente, chi fit accudida in Sardigna a tempus de su fascismu dae continente, faeddat fintzas su venetu in biddas comente Fertilia, Maristella e Arborea.
Sigundu un'istudiu de sa regione, su sardu lu diant a connoschere unas 1.495.000 persones e faeddare unas 1.000.000, a fronte de unu 3% ebbìa chi naraiat de non lu connoschere e de non lu cumprender. Peròe, sicomente ant traballadu meda pro nche ispèrder sa limba a cumintzare dae s'iscola, su numeru de zente chi lu impreat dontzi die est meda prus bassu, e petzi su 13% de pitzinnos at imparadu sa limba dae sos mannos. Pro custu bi at s'arriscu cuncretu meda chi, si non si ponet remèdiu, su sardu sì nche diat a poder mòrrer in pagu tempus: s'UNESCO ponet logudoresu e campidanesu, sas duas cambas de sa limba sarda, intra cussas in perigulu seriu de si nche mòrrere (definitely endangered).
Religione
Sa prus parte de sardos est catòlica, ma custu non che bogat su fattu chi bi sunt fintzas ateos e agnosticos, o ateras religiones puru, mancari chi siant in minorìa. Nostra Segnora de Bonaria est sa Santa Patrona de Sardigna.
Particularidades geneticas
Paragones fattos de pag'ora intra su genoma de sos Sardos e cussu de zente chi aìat vividu, intra su Neoliticu e su primu Calcoliticu, in su trettu alpinu (comente Oetzi), tedescu, isvedesu e ungheresu ant ammustradu assimìzos notàbiles intra sas duas populatziones, mentres si podent bider diferentzias intra sos campiones preistoricos e sos matessi abitadores de cussos trettos geograficos. Dae custu si podet dedùgher chi, mentres s'Europa de tzentru e de susu ant tennidu mudamentos demograficos mannos pro more de movimentos post-neoliticos, benènde dae sa periferia orientale de Europa (isteppas pontico-caspicas), s'Europa de giossu e subratottu sa Sardigna no nde ant bidu gai medas; sos Sardos e sos Bascos dìant a esser sas populatziones chi ant mantènnidu menzus s'eredade neolitica de s'Europa otzidentale.
De notare est su fattu chi sos Sardos non sìant, a dontzi manera, unu populu tottu uguale dae su puntu de bista geneticu: istudios nche ant, difattis, bogadu a pizu diferentzias pitticas intra sas paritzas biddas de s'isula ; in meritu a custu, una regione muntagnina comente s'Ozzastra est prus attesu dae su restu de Europa chi nono sos pianos e trettos accanta de mare.
Judicadu de Agulliastra
Su Judicadu de Agulliastra o Judicadu de Ogiastra fiat unu judigadu sardu chi s'agataiat intre su de 10 e su de 11 sèculos, chi torraiat paris a sa regione s'Ogiastra de oe in die e a sa curadoria de Trigonia Barbària de s'Edade Mèdia.
Istòria
Est su solu judigadu de chi s'ant novas tzertas de sos medas àteros chi s'agataiant in cussu tretu de s'istòria medievale sarda chi est postu intre s'istesiamentu dae su cuntrollu bizantinu e s'afirmadura de sos àteros bator prus importantes. Àteros logos connotos in ue baliat a su matessi nùmene de judicadu, fiant sas curadorias de Chirra e sa de Golostrai (in su Càlaris).
No est craru chi amministraret custu judigadu. Fortzis sos guvernadores teniant nùmenes de judighes, essende de iscratza nòbile e sende chi teniant pòderes majores de su de curadore, o est dàbile fintzas ca s'àrea si esseret iscerada suta ghiadura de sos pisanos, chi dd'aiant otenta a cumpensu pro s'agiudu donadu boghende·nche a sos àrabos dae sas costas sardas. In custu casu issos e totu diant dare nùmene de judighe a su guvernadore chi bi poniant.
Su judigadu fiat pois surbidu in su judicadu de Càlaris pagu tempus a pustia, e su destinu suo, dae tando a in antis bi diat duncas currespòndere.
Fiat pois torradu a costituire pro pagu tempus durante su poderiu pisanu e aragonesu, in su de 14 sèculos, a coa fiat ispèrdidu definitivamente.
Stamford (Connecticut)
Stamford est una tzitade de unos 120.000 bividores de Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Connecticut, in sa Contea de Fairfield.
The Carpenters
The Carpenters fiat una banda istadunidensa de pop chi si fiat formada in Downey in su 1968. Sa banda fiat cumposta dae Richard Carpenter e Karen Carpenter.
Orane
Orane est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Barbàgia de Ollollai, chi giughet 3.560 bividores.
2952
S'annu 2952 est un annu incomintzadu sàpadu a segunda de su calendàriu gregorianu.
Orane
Su nùmene
Massimo Pittau iscriet chi sa forma antiga "Orane" diat pòdere èssere su vocativu gentilìtziu de su latinu Oranus, unu latifondista romanu documentadu in su Repertorium nominum gentilium et cognominum Latinorum, mentres sa forma prus noa “Orani” diat podere èssere su genitivu de sa locutzione latina “villa Orani”, chi est a nàrrere “sa bidda de Oranus”.
Gesuino Padda ammentat imbetzes chi a minore aiat intesu dae sos betzos chi su nùmene de su logu fiat “coro ‘e cane, coladu a ‘oro ‘e cane e in fines a Orane”, est a nàrrere “in su coro de su cane” e duncas “caru a su Deus Cane”. Semper in cue iscriet sa teoria de Raimondo Borni, chi siat unu topònimu semìticu: Or=logu e An=riu, logu a curtzu a su riu.
Su sartu
Orane est una comuna cun 3044 residentes, s’agatat in su tzentru de sa Sardigna, at unu territòriu de 130,42 chilòmetros cuadrados e un’artària chi mudat dae 150 m dae su livellu de mare a sos 1083 m (monte Gonare), chi est unu S.I.C. (situ de importu comunitàriu).
De importu mannu est fintzas sa badde de su riu Cedrino. Sa bidda est a mancu 20 chilòmetros dae Nùgoro e bene collegada cun su caminu istatale 131 D.C.N., mentres in intro de sa bidda colat su caminu istatale 128. Su territòriu comunale est a làcana cun sos territòrios de sa biddas de Benetuti, Golòthene, Mamujada e Nùgoro, Onieri, Oroteddi, Illorai, Otzana e Sarule.
Pro su chi pertocat sa geologia b’at de nàrrere chi s’agatat in unu de sos giassos prus antigos e duncas est in unu territòriu ricu meda de minerales e rocas: granitu, scistes, trachite, trachiandesite, tufu, dolomie, pegmatite e gasi a sighire.
Su comunale de Orane est fintzas ricu de padentes, mescamente a curtzu a su Monte Gonare e in Sa Serra: b’at chercos, èlighes, murichessa e golostru, ma non b’at tassos e ghinìperos, tempus a como bundantes in su territòriu.
In contu de fàuna b’at de nàrrere chi est prenu de sirbones, lèperes, pèrdighes e àteros pugiones meda.
Texas
Su Texas est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione tzentru-meridionale de sa natzione. Sa capitale est Austin e sa prus manna tzitade Houston.
Orane
Su sartu
Orane tenet una ghenna: sa Genna 'e Gonare arta 1.080 metros.
Texas
S'origine de su nòmene Texas benit de unu faeddu de limba Caddo, "Tejas", chi cheret nàrrere Amigos.
Orane
S'istòria
Orane est una bidda antiga meda: a l’atrogare sunt sos sitos archeològicos de s’època prenuràgica, ma fintzas a tempos prus reghentes de s’època giuigale, cando Orane colat a logu de marchesadu. In su sartu comunale b’at paritzas testimonias archeològicas, a comintzare dae tres domos de janas e a sighire dae una chimbantina de nuraghes de èpocas e culturas diferentes, pro agabbare cun putzos sagrados.
Texas
Geografia
Cun istèrrida de 696,200 Km2 e 26.4 milliones de abitantes est su segundu istadu de s'Unione in istèrrida a fatu de s'Alaska (ma su prus mannu intre de sos 48 istados contiguosos), est fintzas su segundu prus populadu a fatu de sa Califòrnia.
Orane
S'istòria
De època romana est imbetzes Leisone, unu giassu in ue b’aiat un’istatzionamentu militare romanu e in ue ant agatadu medàllias, ànforas, molas, làmpadas a ògiu e gasi a sighire.
Texas
Geografia
Su Texas allàcanat in s'Ovest cun su Nou Mèssicu, cun s'Oklahoma in su Nord, cun s'Arkansas in su Nord-Est, cun sa Louisiana in s'Est e in su Sud-Ovest cun sos istados messicanos de Chihuahua, Coahuila, Nuevo León e Tamaulipas. In su Sud-Est tenet bessida a mare in su Gulfu de Mèssicu.
Orane
S'istòria
De s’època moderna sunt imbetzes crèsias meda (XVI-XVII) e domos a palatzos de famìllias de nòbiles. In sa bidda b’at difatis 8 crèsias, 7 pagu in foras e 13 (totu derruidas) in su sartu, pro unu totale de 28 crèsias.
Roy Hargrove
Roy Hargrove (Waco (Texas), 16 de santaine 1969) est unu sonadore de trumba americanu de musica jazz et funk.
Orane
S'economia
De importu mannu fintzas paritzas aziendas ediles, mescamente duas chi sunt connotas a livellu regionale.
Roy Hargrove
Biografia
Roy Hargove est unu dei sos trumbettistas chi s' est fatu connoscher ad su pubblicu pius mannu in sos annos de sos '90. De iscola Hard Bop, hat unu sonu jaru et isquillante. Iscobertu gratzias ad un ateru trumbettista, Wynton Marsalis, dae su festival "Acireale Estate Jazz", in Sitzilia, chi l' hat subitu inseridu in sa band sua et fat' abberer sas jannas dessu jazz chi contat, cun collaboratziones importantes. Ad vint' annos inzidet su primu album, cun s' etichetta Novus et format su primu complessu. Hat ad fagher pois cun sa matessi etichetta ateros bator discos, et cun sa possibilidade de fagher ad bider su valore sou; et difatti partezipat ad inzisiones 'umpare a sos mastros Sonny Rollins, Frank Morgan, Jackie McLean. In su 1995, hat ad agguantare su primu postu comente trumbettista dess' annu in sa classifica dei sos legidores dessa rivista prestijosa Down Beat. In s' annu matessi inzidet unu discu cun su pianista Stephen Scott et su bascista Christian Mcbride, dedicadu ad su sassofonista Charlie Parker, discu chi l' hat dadu riconnoschimentu meda; han ad sighire ateros discos de sucessu, cun s' etichetta Verve.
Texas
Istòria
In passadu su territòriu de su Texas est passadu in manu a medas poderios, de in ue benit sa moda de nàrrere "six flags over Texas" (ses banderas subra su Texas).
Taylor Lautner
Taylor Daniel Lautner (Grand Rapids, Michigan, 11 febbraio 1992), prus conotta comente Taylor Lautner, est unu cantante e attore americanu.
Texas
Istòria
Sos primos colonizadores sunt istados sos ispagnolos, a custos fiant sighidos pro carchi tempus sos frantzesos. Passadu a suta de su cuntrollu de su Mèssicu fintzas a su 1836, su Texas aiat pois balangiada s'indipendèntzia e fiat diventadu una rèpublica. In su 1845 fiat su de 28 istados a intrare in sos USA. Custu fatu at tentu a cusseguèntzia sa Gherra Messicanu-Americana in su 1846.
Orane
S'economia
Fintzas su pastoriu est abarradu de importu mannu pro s'economia de sa bidda, ca bi traballant galu pagu prus o mancu 150 persones, chi impitant belle che 7.000 ètaros de sos 13.000 de su comunale.
Fintzas in su setore de sa produtzione alimentare Orane rapresentat un'etzellèntzia in su tzentru de sa Sardigna, dae chi sunt meda sos masellos chi traballant petza locale, ma fintzas laboratòrios de durches e furros de pane.
Texas
Istòria
In su 1861 su Texas, chi fiat istadu iscravista aiat decraradu sa setzessione de sos Istados Unidos e si fiat aunidu a sos "Istados Cunfederados de America". Cun s'acabu de sa Gherra Tzivile fiat torradu in s'Unione e pro unu longu periodu s'economia si fiat abarrada firma.
Orane
S'economia
Pro su chi pertocat su cummèrtziu b'at de nàrrere chi est unu setore ativu: in sa bidda b'at paritzas butegas mannas de alimentares, depòsitos de materiale edile, butegas de eletrodomèsticos e de bestimenta.
Texas
Istòria
Sa fortuna de s'istadu at mudadu cun s'iscoberta de su petròliu in su sèculu XX, chi at atiradu inbestimentos. Oe su Texas tenet una economia disvariada, cumpetitiva e est su segundu produidore de richesa in sa natzione.
Orane
Sa cultura
Orane tenet unu tzentru istòricu de importu mannu, in ue su modernu bene s'ammisturat cun s'antigu. Tenet paritzas domos a palatzu de segnores, gùturos e carreras antigas chi formant cun sas crèsias unu panorama dae s'artu chi faghet praghere a lu mirare.
Texas
Istòria
Su Texas tenet sos prus artos peschentos de immigratzione illegale de sos Istados Unidos. Segundu sos carculos unu 6% de sa populatzione est cumposta de forànios.
Orane
Sa cultura
Sas crèsias prus antigas sunt sa crèsia de Santa Maria e sa de Santa Rughe, mentres sa parrochiale est sa de Sant'Andria; de importu mannu est fintzas sa crèsia de su cumbentu de sos Frantziscanos, intitulada a Santu Giuanne Batista, in ue b'at un'òrganu de su setighentos e una tela pintada de su treghentos. Sa crèsia de Nostra Segnora do sa Ìtria, de su 1678, tenet telas de su seschentos e unu grafitu de Titinu Nivola.
Sa crèsia prus importante de Orane (chi la cumpartzit cun Sarule) est sa de Monte Gonare, unu de sos montes prus caraterìsticos de sa Sardigna pro more de su colore suo, intinu a su colore de chelu. In punta a su monte, a 1120 metros, est istada fraigada una cresiedda, pro disafiu a tronos, lampos, abba e bentu: sa paristòria contat chi Gonàriu de Dore, giùighe de su Logudoro, fiat in mesu de mare cando l'aiat sighidu una temporada mala. Timende de mòrrere aiat fatu sa promissa a Nostra Segnora chi l'aeret sarvadu l'aeret fraigadu una crèsia in sa prima punta de monte chi aeret bidu. Mancu fata sa promissa e su chelu aiat comintzadu a ispalatzare e in mesu de sas nues fiat essidu su monte, colore de chelu, chi fiat a curtzu de su bidditzolu de Orane. In intro de s'annu su giùighe aiat fatu fraigare sa cresiedda: dae tando a su monte l'aiant numenadu Gonario, chi a bellu a bellu est devènnidu Gonare. Nostra Segnora, cuntenta manna pro s'oferta, diat èssere falada in Sardigna, in bìsita a su santuàriu nou, ma artziende, si fiat istracada e pro si pasare si fiat arrambada a unu monte, in ue l'at lassadu su signu de sas palas. Galu oe sas fèminas chi andant in pellegrinàgiu, cando crompent a custu monte, si arrambant cun sas palas, ca narant chi sanet dae sos dolores de palas e dae sa callentura. Nostra Segnora, a pustis, falende dae monte, narant chi apat intopadu Santa Bàrbara e chi l'apat naradu:
Difatis sa crèsia de Santa Bàrbara fiat istada fraigada in una bassura, cuada a sa vista de su Monte Gonare.
Su 13 de santugaine in Orane b'est sa festa de Santu Tanielle.
Persones nòdidas
Orane est sa bidda de persones de importu mannu, pro sa Sardigna e fintzas in s'àmbitu de s'istadu italianu. Inoghe est nàschida gente che a Mario Delitala, cunsideradu che a unu de sos prus mannos intzisores e pintores de su noighentos italianu.
Nàschidu in Orane su 16 de cabudanni de su 1887, at comintzadu a istudiare in Orane matessi, at sighidu in Tàtari e at agabbadu in Milanu. A pustis torrat in Sardigna, in antis a Orane e a pustis a Casteddu in ue comintzat a si fàghere connòschere comente artista. A pustis de sa prima gherra mundiale andat a Venètzia a cumpletare sos istùdios; torrat in Sardigna in su 1922 in ue traballat in paritzas biddas, fintzas a su 1936, cando comintzat a girare su mundu. In su 1960 andat a traballare in Sitzìlia pro tres annos, a pustis torrat a istare in Tàtari, giubiladu, ma sighende semper a pintare e a produire òperas de tzeràmica e de àteros materiales. Est mortu in Tàtari in su 1990 a 103 annos.
Antine Nivola, iscultore famadu, est nàschidu in Orane su 5 de trìulas de su 1911: a su comintzu sighit su traballu de su babbu, maistru de muru, a pustis est dischente de Mario Delitala in Tàtari. In su 1931 binchet una bursa de istùdiu pro andare a istudiare a Monza, in ue devennet gràficu publitzitàriu. Si còjuat cun Ruth Guggenheim, de origine ebràica, in su 1938, ma pro more de sas leges ratzistas depet fuire a Frantza e a pustis in Nova York, in ue naschent sos fìgios Pedru e Chiara. At insegnadu in s’Universidade de Harvard, in s’Universidade de Berkeley e in s’Universidade Columbia, leende reconnoschimentos de importu. Est mortu in Long Island su 6 de maju de su 1988.
Orane est sa bidda fintzas de Sarvadore Niffoi (1950), iscritore in limba italiana, autore de romanzos meda. Si laùreat in Lìteras in s’Universidade de Roma in su 1976. A pustis iscriet Collodoro in su 1997, Il viaggio degli inganni (1999), Il postino di Piracherfa (2000), Cristolu (2001), La sesta ora (2003). Sos romanzos chi li dant peroe notoriedade sunt La leggenda di Redenta Tiria, Ritorno a Baratile e La vedova scalza: cun custu ùrtimu romanzu at bìnchidu su Prèmiu Campiello de su 2006.
Isula Piana (Capu Catza)
Sa ìsula Piana (in italianu isola Piana, in cadelànu illa Plana) est un'isulèdda de falèsias fatta de carchìna pòsta in Capu Catza, a nord de s'Alighera. In su periodu chi b'andat dae màrtzu a làmpadas, s'isula est una colùnia manna de làros chi in cùe bi pònent nìdu e òu, ind unu ambiente chi sos omines pagu b'ìntrant.
S'isulèdda fàghet parte de s'Area Naturale Marina Protetta de Capu Catza - Isula Piana.
Andrìa apòstulu
Andria, santu, unu de sos doighi discipulos de Gesu Cristu e frade de santu Pedru. Originariu de sa Galilea. Segundu una traditzione at preigadu su vangelu in Asia Minore e in Grecia e est mortu a Patrasso subra una rughe a fromma de X. In custa tzitade s'agatat una creja, bella meda, a isse dedicada. Sa festa su 30 de santandria. Curiosu chi su nomene de unu mese in sardu siat ligadu a custu santu.
Waterbury (Connecticut)
Waterbury est una tzitade de unos 107.000 bividores de Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Connecticut, in sa Contea de New Haven.
Fundada in su 1676, Waterbury at tentu istòria industriale rica; fiat sa capitale natzionale de produtzione de otone, de in ue su nòmingiu de "Brass City" (Tzitade de s'Otone).
The Beatles (album)
The Beatles (White Album) est unu album de sa banda inglesa The Beatles, pubblicadu in su 1968.
Segunda Repùblica de Polònia
Sa Segunda Repùblica de Polònia (in polacu: II Rzeczpospolita) est su nùmene istòricu de sa Repùblica de Polònia intre is annos 1918 e 1939. Sa Repùblica tiraiat a 389.720 km² e contaiat unos 35 milliones de bividores. Faghiat làcana cun Germània, Tzecoslovàchia, Romania, Letònia, Lituània e Unione Soviètica.
Cun sa firma de s'Armistìtziu de Compiègne, su guvernadore tedescu Von Beseler aiat tzèdidu su pòdere a su generale polacu Józef Piłsudski su 11 de santandria de su 1918.​ Custu trasladadura de pòdere aiat significadu s'istabilimentu de sa prima entidade istatale polaca indipendente in prus de chentubinti annos, chi aiat pigadu nùmene Regèntzia o Regnu de Polònia.
Sa Segunda Repùblica de Polònia aiat sessadu de esìstere a pustis de su cumintzu de sa Segunda Gherra Mundiale su 1 de cabudanni de su 1939, cando sa Germània aiat ocupadu Polònia. Su 17 de cabudanni de su 1939 matessi, s'Unione Soviètica, sighende su protocollu additzionale secretu cun sa Germània chi acumpangiaiat su Patu Mòlotov-Ribbentrop, aiat ocupadu Polònia dae s'estu, portende is defensas polacas a su caos mediante s'abertura de unu segundu fronte de gherra. Una a pustis, tantis su presidente polacu comente su cumandante in càrriga fiant fuidos a Romania. Sa 1 de santugaine, a pustis de unu mese acometende Varsàvia, is fortzas inimigas fiant intradas in sa tzitade. Is ùrtimas unidades polacas si fiant rèndidas su 6 de santugaine de su 1939. Durante s'ocupatzione de Polònia si fiat mantentu su Guvernu de Polònia in s'esìliu.
A pustis de torrare a conchistare s'indipendèntzia, sa Polònia aiat dèpidu acarare dificultades econòmicas mannas. In is làcanas de sa repùblica, costituida subra su territòriu de tres istados diferentes (Impèriu Àustru-Ungheresu, Impèriu Tedescu, Impèriu Russu), fiant galu in vigore tres sistemas econòmicos diferentes, cun tres monedas diferentes e cun colligamentos infrastruturales iscassos intre issos e issos. Sa situatzione fiat gasi grae chi tzentros industriales a curtzu pare·pare non possediant is ferruvias deretas, ca fiant istados in antis partes de natziones ocupantes diferentes. A custu s'agiunghiat sa destruidura lassada siat dae sa prima gherra mundiale a pustis sa gherra sovièticu-polaca. Bi fiat fintzas disparidade econòmica manna intre s'est e s'ovest de sa natzione, in cantu su chirru otzidentale fiat prus isvilupadu e pròsperu, s'orientale fiat rurale a fundu. Fintzas is serradas fitianas de is fronteras e is gherras tarifàrias (ispetzialmente cun sa Germània Nazista) aiant tentu impatos negativos subra de s'economia polaca.
Sa Polònia fiat istada in tempus passadu traditzionalmente unu Paisu multiètnicu, cun minorias giudeas e ucràinas cunsistentes. A pustis de torrare a s'indipendèntzia, su tzensu de su 1918 aiat registradu su 30,8% de is abitantes de sa Polònia non polacos. Cun sa vitòria polaca in sa gherra sovièticu-polaca, sa Polònia aiat istèrridu fintzas de prus is territòrios suos, faghende aumentare sa pertzentuale de is minorias. In su 1931 su tzensu aiat ammustradu chi su 66% de sa populatzione fiat polaca, su 15% ucràina, su 9% ebrea, su 5% bielorussa e su 2,5% tedesca.
Turri de Flumentòrgiu
Turri de Flumentòrgiu, connota fintzas cun su nòmini italianu Torre dei Corsari, est una fratzioni de su comunu de Arbus, in Sardìnnia.
Sa localidadi pigat su nòmini de unu forti artu 11 metrus e fraigau in su sèculu XVI de is spanniolus po abbistai is navis de corsarus bàrbarus.
S'agatat a pagus chilòmetrus de Pistis e Sant'Antoni de Santadi e est apretziada meda po is spiàgias suas.
Giagu su Minore
Giagu,”su Minore” est unu santu, de su gruppu de sos doighi discipulos de Gesus Cristu. Ada tentu unu ruolu importante in sa primma comunidade cristiana de Gerusalemme. Est s'autore de una littera, “sa Littera de Giagu” unu de sos iscrittos de Nou Testamentu. Mortu martire s'annu 62. Sa festa su 3 de maju.
Real Madrid Club de Fútbol
Su Real Madrid Club de Fútbol, connotu fintzas comente Real Madrid, est una sotziedade polisportiva ispagnola cun sede in sa tzitade de Madrid: fundada su 6 martzu 1902, est difatis cumposta dae una setzione de fùbalu e de una de basket.
Istòria
S'iscuadra de fùbalu mìlitat in sa Primera División ispagnola dae cando ant creadu sa Liga, est a nàrrere dae su 1929, gasi comente su Barcellona e Athletic Bilbao. Cun 84 trofeos in dies de oe, sa formatzione madrilena est sa de duas prus binchidora in s'istòria de su fùbalu ispagnolu a pustis de su Bartzellona, e fintzassa prus titulada in is cumpetitziones UEFA pro iscuadras. Detenet su rècord de 32 tìtulos natzionales bintos, e fintzas su primadu assolutu de 11 vitòrias de sa Copa de sos Campiones/Champions League. S'iscuadra podet bantare unu de sos palmarès de importu prus mannu, chi incluit fintzas 19 Copas de Ispagna, 9 Super-copas de Lega, 1 Copa de sa Liga, 2 Copas UEFA, 3 Super-copas europeas, 3 Copas Intercontinentales, 2 Copas de su mundu pro iscuadra e 1 Copa ìbero-americana: custu nde faghet sa primu iscuadra in su mundu pro trofeos ufitziales bintos a livellu internatzionale (22). S'11 de nadale de su 2000 su Real Madrid est istadu nominadu dae sa FIFA comente mègius iscuadra de su de XX sèculu in base a unu sonagiàrgiu intre sos letores de sa chi tandofiat sa rivista istitutzionale FIFA Magazine.
In su freàrgiu 2013, a su chi at iscritu sa Deloitte Football Money League, est istadu s'iscuadra prus rica de su mundu cun 479,5 milliones de èuros de intradas, a in antis de is rivales isportivos de su Bartzellona e a su Manchester United, chi fiat abarradu su primu pro oto annos. In su 2016 est torra s'iscuadra prus rica de su praneta. Gràtzias a is capatzidades econòmicas mannas suas, sa sotziedade at pòdidufàghere duos de sos corfos de mercadu prus gastosos in s'istòria de su fùbalu: Gareth Bale, comporadu pro sa tzifra de 100 milliones de èuros dae su Tottenham in su 2013, e Cristiano Ronaldo, prelevadu gràtzias a 94 milliones de èuros dae su Manchester United in su 2009.
Est fintzas s'ùnica sotziedade isportiva de professionista in su mundu a istituire unu cursu de istùdios universitàriu post-làurea. Difatis, in su 2006, in s'Universidade Europea de Madrid, ant creadu s'iscola de Estudios Universitarios Real Madrid, sa prima iscola de ispetzializatzione pro s'isport, sa gestione sua, sa comunicatzione e sa salude. Su diretore de sa càtedra est Mario Vargas Llosa, binchidore de su Prèmiu Nobel pro sa literadura in su 2010.
2953
S'annu 2953 est un annu incomintzadu lunis a segunda de su calendàriu gregorianu.
Pedro Claver
Pedro Claver,(Verdù, Catalogna 25 de làmpadas 1581 – Cartagena, Colombia 8 cabudanne 1654).Gesuita. Dae 1615 missionariu in America Meridionale, a Cartagena in Colombia,inue arrivaiana sos ischiavos dae S'Africa a poi de unu viaggiu cun suffarentias mannas meda. Po 40 annos Claver est istadu s'apostolu de sos ischiavos. Proclamadu Santu dae Leone XIII in su 1888. Sa festa, su 9 de cabidanni.
República Catalana
Sa Repùbblica catalana, o fintzas Istadu catalanu, est una de sas denumenatziones chi at assùmidu in manera istòrica sa Catalugna comente a sugetu giurìdicu e polìticu soberanu.
Sa Repùbblica catalana est istada proclamada nessi in oto ocasiones: in su de XVII sèculu dae sos esèrtzitos generales presididos dae Pau Claris in su 1641; in su cursu de su sèculu 19° dae Napoleone Bonaparte in su 1810 e fintzas in su 1873 dae Baldomer Lostau; in su cursu de su de binti sèculos de Francesc Macià in su 1931 e de Lluís Companys, chi in su 1934 at proclamadu s'Istadu catalanu.
A sa fine, in su 2017, dae su presidente de sa Generalitat Carles Puigdemont, a sighidu de su referendum in s'indipendèntzia de sa Catalugna.
Ìsulas Åland
Sas Ìsulas Åland (in isvedesu: Åland; in finlandesu: Ahvenanmaa) sunt una regione de sa Finlàndia formada dae unu artzipèlagu chi s'agatat in s'intrada a su golfu de Bòtnia, in su mare Bàlticu. Sunt autònomas, demilitarizadas e sunt sa sola regione in ue sa limba ufitziale est petzi s'isvedesu in totu sa Finlàndia. Su cabulogu est Mariehamn.
Tenent istèrrida de 1580 km² e populatzione de unos 28.700 bividores, costituende su 0,49% de s'isterrida de s'istadu e su 0,5% de sa populatzione.
Austin
Austin (/ˈɒstɨn/ o /ˈɔːstɨn/) estuna tzitade de unos 885.000 abitantes, capitale de s'istadu federadu de Texas e sea de sa Contea de Travis, in sos Istados Unidos de America. Austin est tzentru culturale e econòmicu e pigat parte a s'àrea metropolitana de Austin-Round Rock, chi contat casi 2 milliones de residentes.
Posta in su tzentru de s'istadu, nd'est sa de 4 tzitade prus manna, sa de 11 prus populada e sa segunda prus manna capitale de istadu de totu sos Istados Unidos.
Sunt de sos annos 30 de su sèculu XIX is primas cussòrgias de sa bidda, e a pustis de s'indipendèntzia e sa proclamatzione de sa Repùblica de Texas, su vice-presidente Mirabeau B. Larmar aiat propostu de nde dda faghere capitale de sa repùblica. Su nòmene de inghitzu fiat Waterloo, ma ddi fiat pagu tempus a pustis mudadu in Austin, in onore de Stephen F. Austin, babbu de su Texas e primu secretàriu de istadu.
Austin est una de sas prus siguras tzitades de sos USA intre sas majores.
Su slogan de sa tzitade est "The Live Music Capital of the World" (Sa Capitale Bivente de sa Musica in su Mundu), in fentomu de is medas musitzistas chi s'benint de sa zona.
Phong Nha - Ke Bang
Phong Nha-Ke Bang (in Vietnambu: Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng) est unu parcu natzionale in sa 'Provìntzia de Quảng Bình est una provìntzia de sa Bac Trung Bo, in Vietnam. Su Phong Nha-Ke Bang fut creadu in su 1996 e faghet parte de sa lista de su patrimoniu mundiale de s'UNESCO.
Houston
Houston (/ˈhjuːstən/ hyoo-stən) est sa prus manna tzitade de su Texas, sea de sa Contea de Harris.
Cun prus de 2 milliones de abitantes est sa de 4 prus manna bidda de sos Istados Unidos de Amèrica. S'area metropolitana in ue pigat parte contat imbetzes prus de 6 milliones de residentes: est sa de 5 prus manna tzitade in sa natzione.
Postale
Su postale est unu beìculu motorizadu chi trasportat iscrusivamente pessones e sos bagazos pessonales issoro.
Unu postale pùbrigu podet esser urbanu o interurbanu.
Su postale chi biazat peri distàntzias longas est mutidu purma, cando chi unu postale chi trasportat turistas est unu turipostale.
In su limbazu familiare, s'impreat finas sa paraula “saìca”, dae su nùmene de sa sotziedade chi zestionaiat una bia sos trasportos pùbrigos interurbanos in Sardinna.
Unu postale timanzera, o petzi timanzera, trasportat cun regularidade passizeris dae unu puntu a un'àteru, pro narrer intre un'abioportu e su tzentru de sa tzitade.
Cunforme a sa leze italiana, si podet definire postale unu beìculu pro trasportu de pessones chi tenzat prus de otu seidorzos addae de su de su ghiadore.
2954
S'annu 2954 est un annu incomintzadu giòia a segunda de su calendàriu gregorianu.
Provìntzia de Ogiastra
thumb|right|150px| Stema de sa Provìntzia de s'Ogiastra
Generalidadis
Sa Provìntzia de s'Ogiastra o Meria de s'Ogliastra est stetia creada de pagu cun 23 comunus tiraus de sa Provìntzia de Nùgoro.
Su nòmini ufitziali est Provìntzia de s'Ogiastra.
Tenit duas capitalis: Lanusèi (auba si reunit sa Giunta) e Tortuelie (auba si reunit su Cussìgiu).
Juneau
Juneau (ˈdʒuːnoʊ) est una tzitade de unos 32.000 abitantes, capitale de s'Alaska, in sos Istados Unidos.
Su nòmene de Juneau benet de unu chircadore de oru, Joe Juneau, chi a sa fine de su seculu XIX aiat iscobertu in sa zona una vena de oru.
Santa Mònica
Monica (Tagaste, 331 - Ostia 27 de austu de su 387) est istada sa mama de Austinu de Ipona e venerada santa dae sa creja catòlica. Su chi ischimos de issa nos lu narada su fizu Austinu, in su liberu “Cunfessiones”. Ada fatu meda po cunvertire a sa fide cristiana su maridu, Patriziu, e-i su fizu. Fudi presente in Milanu a su batijimu de su fizu Austinu. Est morta a Ostia su 387. Sa festa su 27 de austu.
Dies internatzionales de Corte
Sas dies internatzionales de Corte (in corsicanu o còssu Ghjurnate Internaziunale di Corti, in frantzesu Journées internationales de Corte), naschias a su cumintzu comente dies de su populu corsicanu (in corsicanu Ghjurnate di u Popolu Corsu, in frantzesu Journées de Peuple Corse) sun occasione de atopu pro paritzos populos e movimentos regionalistas peri totu s'Europa e su mundu. Si tenen in Corte, capu de locu anticu de sa Còssiga paolina.
Winnipeg
Winnipeg est una tzitade de unos 633.500 bividores, cabulogu e bidda majore de sa provìntzia canadesa de Manitoba.
Sa metade de sa populatzione prvintziale bivete in ie.
Winnipeg est posta in s'oru orientale de sa regione de is praterias canadesas. Tenet rolu de importu in is trasportos, e est tzentru de affàrios, industriale e de educatzione in sa provintzia.
Est unu nou fundamentale in su trafficu autostradale e ferroviàriu intre estu e uestu de su Cànada, cosa chi ddi balet su nomìngiu de Portale a s'Uestu.
Limba brètone
Sos primos iscritos in brètone remontant a su de 9 sèculos. In die de oe s'istatus legale contras e s'esclusione totale de sa vida pùblica e in s'iscola sunt frenende meda sa trasmissione de sa limba. Est pro custu chi s'UNESCO cunsìderat su brètone una de sas limbas europeas in prus sèriu perìgulu dae s'ispèrdere.
Rebolussione de pannarrigada
Sa rebolussione de pannarrigada est su nùmene impreadu pro inditare su tempus de mudamentos rebolussionarios in sa Tzecuisrovàchia antiga intre su 17 de santandria e su 29 de nadale de 1.989, chi nch'aiat zutu a sa ruta de su rezìmene comunista e a s'introduidura de unu sistema polìtigu basadu in printzìpios democràtigos. Sos mudamentos narados fiant istados illestridos dae s'isfaghinzu de su brocu orientale betzu e sa crèschida de sa pessamentadura intre sa pobuladura pro sa situassione econòmiga e polìtiga de su paìsu.
2955
S'annu 2955 est un annu incomintzadu giòia a segunda de su calendàriu gregorianu.
Anchorage
Anchorage est una tzitade de unos 282.000 abitantes de sos Istados Unidos chi s'agatat in su Sud de s'istadu federadu de Alaska, in ue est sa bidda prus manna. Bi bivet prus de su 40% de is residentes de s'istadu.
Est fintzas sa tzitade cun prus de 100.000 abitantes prus setentrionale de totu su Nordamèrica.
Est sa bidda cun is tassas prus bascias de sa natzione.
Su Clima de Anchorage est - segundu sa classificatzione Köppen - sub-articu, mancari meda abonatzadu de s'efetu de su mare. In istadiale tenet temperaduras addedie intra 13°C e 26°C, in ierru intre -15°C e -1°C. Su periodu de s'annu prus proinosu est a sa fine de s'istadiale.
Tucson
Tucson est una tzitade de unos 548.500 bividores de Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Arizona, in ue est sea de sa Contea de Pima
S'àrea metropolitana imbatet a prus de unu millione de residentes.
Ana Gabriel
Ana Gabriel est su nomene de arte de María Guadalupe Araújo Yong, sa cantante messicana chi at bendidu pius discos de sempre. Binchidora de medas Latin Grammy Awards.
Alfredo Stroessner
Alfredo Stroessner Matiauda (Encarnación, 03 de santandria 1912- Brasìlia, 16 de austu 2006) est istadu unu militare, polìtigu e ditadore paraguaianu. Est istadu presidente de sa Repùbriga de Paraguay (1954-1989), in ue aiat pratigadu una ditadura chi fiat durada 35 annos.
Aiat cumìtidu crìmenes de umanidade lesiada contra a su pòbulu paraguaianu. In tempus de sa ditadura sua, bi fiant istados assassinamentos, deportaduras, impresonamentos, torturas, pessighimentos, iscumpartas fortzadas e àteros actos chi atentant contra a sos deretos umanos. Cun sa morte sua, fiat abarradu sena castigadu pro sos crìmines narados. Sa Deretura Zenerale de Beridade, Zustìssia e Reparadura de su Paraguài aiat istèrridu numerosas relatas chi denùntziant sos crìmines de sa ditadura de Stroessner.
Zhuang-zi (liberu)
Su liberu taoista Zhuang-zi (in cinesu:莊子) est istadu jamadu goi dae su nomene de s'autore Zhuang-zi, su filosofo.
Watt
Unu watt balet che 1 joule a su segundu (1 J/s) e est ecuivalente, in unidades elètricas, a unu volt multiplicadu pro ampere (1 V × A, pro s'impreu in eletrotècnica) o a 1 N × m/s (newton pro metros a su segundu).
Su watt pigat su nùmene dae James Watt pro su contributu suo in s'isvilupu de sa màchina a papore.
Su watt, una medida de potèntzia, no bolet confùndidu cun su wattora e cun is mùltiplos suos chi sunt una medida de energia (potèntzia × tempus). Custa ùrtima currispondet a s'energia prodùida dae una potèntzia de unu watt pro un'ora, duncas 3 600 joule. No apartenet a su Sistema Internatzionale, ca cuntenet sa medida de su tempus in oras. Duncas una lampadina chi impreat 100 W, in duas oras consumat 200 Wh (720000 J).
Watt tèrmicu e elètricu
Pro una tzentrale termoelètrica, siat a combustìbiles fòssiles siat nucleares, de sòlitu si distinghet su Megawatt elètricu (MWe) e su Megawatt tèrmicu (MWt).
Sunt ambas unidades de medida de potèntzia (in Watt), chi faghet a summare intre issas, ma càmbiant meda in balore segundu su rendimentu mèdiu de sa tzentrale ispetzìfica.
In àteros faeddos, una tzentrale termoelètrica de 2000 Megawatt de potèntzia tèrmica nominale, cun unu rendimentu (mèdiu) de su 50%, at a emìtere in sa retza unos 1000 Megawatt de potèntzia elètrica efetiva.
Québec (tzitade)
Québec est una tzitade de unos 522.000 bividores de su Cànada, capitale de sa provìntzia de Québec e cabulogu de sa regione Capitale-Nationale.
Fundada in su 1608, Québec est sa tzitade prus antiga de Norti-America, e bidda sola a norti de su Mèssicu chi cunserbet chinta de muros intrena.
Intre 1859 e 1865 fiat capitale de su Cànada.
S'architetura urbana tenet caràteres meda frantzesos e prus in generale eurpoeos, cosa chi nde faghet logu ùnicu intre de is tzitades canadesas e de sa parte setentrionale de su cuntinente.
Su tzentru istòricu est patrimoniu de s'UNESCO de su 1985.
S'àrea metropolitana contat unos 750.000 residentes.
Kendall Jenner
Kendall Nicole Jenner (Los Angeles, 3 Trìulas, 1995), prus connota comente Kendall Jenner, est unu personàgiu televisivu e modella americana.
Bormio
Bormio (Borm in dialetu, Worms in Veltlin in tedescu) è un comunu italianu de 4.108 chi s'agatat in provintzia de Sondrio in s'Alta Valtellina, a sos pes des sas Alpes Reticas, cun montes altos: Cima Piazzi, Ortles (3899 m), Gran Zebrù (3859),, Cevedale (3764), San Matteo e ateros. Contat fitnzas unu ghiacciau (Giacciaio dei Forni). Localidade turistica in jerru e istiu, famada po sos campos de sci in su territoriu, e po sas abbas termales. Bi passada s'istrada de Lo Stelvio, cun unu de sos passos istradales pius altos de Europa. In su centru abitadu bi passada su torrente Frodolfo, chi unu pagu a poi de Bormio si ch'ettada in s' Adda. Parte de su territorriu de Bormio faghet parte de su Parcu Natzionale de Lo Stelvio.
Lìngua turca
Su turcu (nomini in sa lingua sua Türkçe o Türk dili, Türkiye Türkçesi) fairi parti de su gruppu linguistigu de is linguas turcas, cun 77 milionis de madrelingua in Turkia, a Tzipru e in tottu su mundu.
Foghesu
Foghesu est una bidda de sa Provìntzia de s'Ogiastra, s'agatat a 600 metros in pitzu su mare e jughet 1900 bividores.
Assolu
Assou est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis, s'agatat a 255 metros in pitzu de su mare e tenet 485 bividores.
Foghesu
Perdasdefogu est unu nòmene cumpostu de tres faeddos: "Perdas de fogu", in limba sarda, bolet nàrrere siat "carbone", siat "pedras pro fàghere su fogu" o finamentas "perdas chi ghetant fogu", est a nàrrere "diamante".
Dicotomia frassa
A s'ispìssu est un'istrategìa retorica pro fortzàre un'issèperu (o chin nois o contr'a nois), ma pòdet èsser puru chi non si tènzan in cussideru sas atteras optziònes oppuru est unu modellu de realtàde ideolòzica chi non pòdet bìer atteras bìas alternativas.
Foghesu
Is abitantes, in limba issoro, tzerriant sa bidda cun su nòmene de "Foghesu". Dae custu nde benit su nòmene de is bividores : "foghesu" (masch. sing.), "foghesa" (femm. sing.), "foghesus" (masch. plur.) e "foghesas" (femm. plur.).
Dicotomia frassa
Si nde fàchet imprèu largu in sas arresonàdas politicas pro fortzare a sos àtteros a fàcher un'issèperu pro mèdiu de dìmandas retoricas, pro esèmpiu nànde "A ses chin nois o chin sos terroristas?" oppuru "Non sèzis de accòrdu chin custa liberalitzassiòne: alternativas a su sistema capitalisticu nde bolìes? Tàndo sèzis pro su sistema sovieticu!".
Foghesu
Is abitantes, in italianu, si narant "foghesi" o "foghesini"
Nòmenes de rios e bighinados de Foghesu:
Battalla de Ponte Novu
"Qui casconu u 9 maghju 1769 e milizie di Pasquale de Paoli luttendu per a libertà di a patria"
Foghesu
Piss'e Tacu, S'Argidda, Perd'e Palassiu, Sa Mura Gessa, S'Antonalai, S'Orgioledda, Su Cucuru 'e sa Furca, Is Orgiolas, Su Mont' 'e s'Argidda, Sa Serra, Maraidda, Santu Serbestianu, Santa Barbara, Su Cungiau de is Morus, Frùmini, Funtana 'e Mariarraspa, Abbamessi, Su 'runcu, Su Tac'e s'Olu, su Nuraghe Sa Domu è S'Orku, Martinusala, Sa peddi 'e cani, Tueri, Arruin'e puligi, Fumia.
Battalla de Ponte Novu
- Iscrittùra de lòsa in Ponte Novu, localidàde de Castellu di Rustinu
Sa battalla de Ponte Novu (in còssu battaglia di Ponte Novu e in frantzesu bataille de Ponte Novu) est una pelèa chi si at gherràu in dùas dìes, dae s'8 a su 9 de màju de su 1769, tra sos indipendentistas de sa Repùbrica Corsicana paolìna e sos mertzenàrios prussianos a un'ala, e a s'àttera sas armadas de su re frantzèsu Luìsu de XV, chi sos granadèris frantzesos aìant ghiau pro s'istrada de Còrte (su capu de locu de sa natzione corsicana de tando). Custa battalla, chi bìet sa definitìva bìnchida de sos ùrtimos, ponet accàbbu a sa ghèrra tra sos frantzesos e sos indipendentistas corsicanos: difàttis, su 13 de làmpadas de su 1769 Pascàle Paoli tuccàbat dae Portivèchju (còmmo Porto Vecchio) in Gran Bretagna. S'indipendèntzia de s'ìsula fit oramài accabbàda de manèra uffitziàle.
Su ponte fit derrùtu in sa secùnda gherra mundiale, ma s'ammèntu de sa battàlla est gàlu presènte mèda in sos corsicanos, mascamènte cussos natzionalistas, chi la bìent comènte un'òpera de resistèntzia eròica.
Gherra de Indipendèntzia de Istados Unidos
[[File:American Revolutionary War collage.jpg|thumb|280x280px|Pinturas de sa Gherra de Indipendèntzia de Istados Unidos In sensu de ralògiu de in artu a manca, rapresentant:
- Batalla de Bunker Hill
- Batalla de Québec
- Batalla de Cowpens
- Assìtiu de Yorktown ]]Sa Gherra de Indipendenèntzia Americana, narada fintzas Rivolutzione Americana (in inglesu American Revolutionary War o American Revolution), est istada una rebellia chi intre su 1775 e su 1783 is trèighi colònias norti-americanas ant opostu a sa Grandu Britànnia, tando pàtria issoro.
In s'inghitzu sa gherra pertocaiat petzi su territòriu de is colònias, ma s'intrusida de àteras potèntzias coloniales de Frantza e Ispagna in agiudu issoro e de Assia e Eletoradu de Hannover in agiude de is britànnicos, at tentu a cusseguèntzia s'ispaghinadura de is cumbatimentos a s'Europa, is Antillas e Ìndias Orientales.
2016
Su 2016 (MMXVI in numeros romanos) est un'annu de su seculu de XXI cumintzàu in sa dìe de chenapura.
Gherra de Indipendèntzia de Istados Unidos
Sa gherra at tentu orìgine comente rempellu de medas americanos a is tassas impostas de su parlamentu britànnicu, chi a pàrrere de issos fiant illegìtimas.
Cuntestu Istòricu
Su Parlamentu de Londra esigiat chi is sugetos americanos cuntribuirent a is pagamentas de is ispesas de s'Impèriu de Amèrica de norti. Sa gherra de is sete annos fiat finida isceti de pagu tempus e s'Inghilterra s'agataiat economicamente in aprentu mannu.
Chirchende de torrare a s'assentare aiat tando pigados duas mèdidas: su Sugar Act, chi poniat impostas pro s'importatzione de prodotos a is colònias, e su Stamp Act, chi imponiat bullos subra documentas uffitziales e giornales.
In paris tempus sa dominatzione frantzesa fiat agabbada cun sa gherra de is sete annos, chi permitiat a is colònias de non tènnere prus bisòngiu de cuss'amparu istrintu chi fintzas a tando fiat istadu resone printzipale de ligòngiu a sa pàtria.
Su debodu fiat creschende fintzas pro ite is colònos fiant delùdidas chi non ddi èsseret permìtidu de s'ispaghinare in is regiones de su cuntinente a s'estu de su Mississippi - chi cun sa gherra fiant passadas a s'impèriu britànnicu - e iscuntressados de totu is privilègios chi sa Grandu Britànnia teniat a dannu de issos.
Tributos
A custu cuadru andaiat a s'azunghere sa boluntade de su Parlamentu de ddis impònnere òbbligu de pagamenta in benes de importu pro is americanos.
AMM
Sos artes martziales ammisturadas funt sas artes martiales chi portanta aintru meda corpos e meda de luttas a terra. Su pankration fiat una betziu istile de lutta cun sos manos. Sos Gregos antigos hanno introdotu custa disciplina in sos Giogos Olimpicos in su 648 AC. Calincuna mostra pubrica de luttas est istada fata a su printzipiu de su XIX segulu. Fiant rappresentados su ju-jitsu, sa lutta gregu-romana e ateras in sos torneos europeos.
Gherra de Indipendèntzia de Istados Unidos
Tributos
Segundu is printzìpios de libertade inglesos is tassas cherint adduidas de is cuntribuentes pro èssere balidas. Is colònos, contrarios, aint postu a cunditzione de pòdere elèghere rapresentantes issoro pro su Parlamentu de Londra, o de èssere esonerados de onni tassa.
AMM
Sos artes martziales ammisturadas nascint dae sos eventes de Valetudo in Brasile, e de su Shootwrestling giapponesu.