cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mario Delitala
Biografia
A s'acabu de sa gherra si firmat in Venètzia, in ue acabat sa formatzione sua. Torradu in Sardigna in su 1922 daet inghitzu a su perìodu prus produtivu de sa produtzione sua pintende s'àula de sa Comuna de Nùgoro in su 1926, esecutende sos afriscos in sa Crèsia majore de Lanusèi intre su 1927 e su 1931, traballende in Tàtari e in medas àteras localidades isolanas. In su 1935 binchet su Prèmiu de sa Regina, ex aequo cun Stanis Dessy. A pustis de s'èssere tramudadu a Urbino, in su 1936, in sa Biennale de Venètzia, binchet su Prèmiu Presidèntzia Biennale, pighende a pustis parte a mustras in totu su mundu. A pustis de sa torrada in Sardigna in su 1945, in su 1948 lu mutint a dirìgere s'Istitutu de Arte de Palermu, in ue abarrat finas a su 1960 esecutende medas òperas in Palermu, Enna e Tràpani.
In su 1963 otenet sa pensione e s'istabilit in Tàtari sighende a pintare e realizare òperas artìsticas originales in tzeràmica e unos àteros materiales, collaborende meda cun sa decoradura de sa sede noa de su Cunvitu Natzionale "Canopoleno". Morit in su 1990 a s'edade de 102 annos.
A issu ant intituladu su litzeu artìsticu de Lanusèi.
In su 2022 su Comunu de Patiolla e s'assòtziu Casa Falconieri, chi dae trinta annos s’òcupat de difùndere s’arte in totu su mundu, ant isseberadu de li dedicare sa mustra “I luoghi del segno – Mario Delitala, Arte come progetto”.
Pisa
Faghet parte di unu territòriu metropolitanu chi di narant àrea pisana, chi cun is comunos de Calci, Cascina, San Giuliano Terme, Vecchiano e Vicopisano, arribbat a formare unu sistema urbanu de agiumai 200 000 bividores distribuidos in 475 km². In prus, Pisa acasàgiat s'aeroportu prus de importu de sa Toscana, su Galileo Galilei, chi in su 2019 at tentu unu tràficu de prus de 5 milliones de passigeris.
Intre is monumentos de sa tzitade ddoe at sa Turre inclinada, campanile de su sèculu XII, oe unu de is monumentos italianos prus connotos in su mundu.
Sa tzitade est sa sede de tres de is istitutziones universitàrias prus de importu de Itàlia e de Europa, s'Universidade de Pisa, s'Iscola Normale Superiora e s'Iscola Superiora Sant'Anna, sa sede prus manna de su Cussìgiu Natzionale de sa Chirca (CNR) e de àteros istitutos de chirca.
Su territòriu comunale s'incrarat a subra de su Mare Lìgure cun is bator fratziones suas Marina de Pisa, Tirrenia, Calambrone e San Rossore.
Farkhana
Farkhana, connota fintza comente Farẖānah e Farkhâna, est una bidda de unos 11.000 bividores de su Maroco norti-orientale chi s'agatat in sa provìntzia de Nador.
L'Unione Sarda
S 'Unione Sarda est su giornale prus antigu e ispainadu de sa Sardigna chi essat galu oe; l'ant fundadu in su 1889 e est istadu su de duos cuotidianu de su mundu a s'èssere dotadu de unu situ ìnternet, a pustis de su Washington Post, e su primu in Europa. Su situ est ativu dae su 31 de trìulas de su 1994, e in orìgine cunteniat unu resumu de sa prima pàgina de su cuotidianu cun unos cantos aprofundimentos.
Nàschida
S'Unione Sarda naschet in manera ufitziale su 13 de santugaine de su 1889, comente "Giornale setimanale polìticu, amministrativu, literàriu", pro initziativa de intelletuales e polìticos casteddajos che a Francesco Cocco Ortu, Enrico Lai, Alberto Castoldi, Salvatore Parpaglia, Antonio Cao Pinna e Pasquale Prunas-Tola. Nointames custu bi sunt registrados a su nessi tres primos nùmeros: su 6 de santugaine de su 1889 essit unu nùmeru de proa, su 13 de santugaine de su 1889 su primu nùmeru setimanale e su 17 de nadale de su 1889 su primu nùmeru cuotidianu. Chircadores medas pensant, a custu propòsitu, chi sa data de su 13 santugaine esseret fissada dae tempus meda, e chi l'apant antitzipada de una chida pro neghe de unu dirrascu chi sa die in antis aiat bisestradu su Campidanu. Nointames custu, siat sa presèntzia de un'artìculu subra custu petzi in s'ùrtima pàgina siat s'annùntziu in un'àteru giornale casteddaju, L'avvenire di Sardegna, de s'esòrdiu de s'Unione Sarda faghent supònnere chi custa siat petzi una cointzidèntzia. Pro unos cantos istudiosos annotamala su giornale diat èssere nàschidu, in realidade, petzi che a unu trastu pro sa campagna eletorale de sas cumonales de su 1890, a pustis bintas dae Ottone Baccaredda.
Comente setimanale essit sa domìniga, ma a pustis de petzi noe nùmeros, dae su 17 de nadale de su 1889, divenit cuotidianu e sighit una lìnia polìtica liberale.
Sa de una sede est in un'apartamentu minore de sa chi in dies de oe est sa carrera Gaetano Cima, in cara a sa Tipografia Timon in ue l'imprentaiant. A pustis de duos annos su giornale lu tramudant a una palatzina in sa chi oe est s'arborada reina Margherita, in ue aberit fintzas sa Tipografia de s'Unione Sarda, abbandonende sa collaboratzione cun sa tipografia Timon chi, fintzas essende istada in antis una de sas mègius tipografias italianas e una de sas prus avantzadas pro su chi pertocat a sa tecnologia, in cussos annos fiat oramai belle in istadu de abbandonu imprenditoriale: sos machinàrios o fiant betzos o fiant abbandonados, e sos propietàrios non teniant gana peruna de megiorare sas cosas. A pustis medas machinàrios e mòbiles de sa Tipografia Timon los at comporados s'Unione Sarda; in dies de oe faghent parte de sa colletzione istòrica (220 annos de imprenta in Sardigna), de su tipògrafu Mariano Deidda, chi in su 2011 ant espostu in un'ala de sa Mediateca de su Mediterràneu de Casteddu. Su cuotidianu retzit unu sutzessu de pùblicu mannu, causende sa serrada de unos àteros giornales casteddajos, intre sos cales L'Avvenire di Sardegna. In su 1903 naschet una cuntierra a intro de sa propiedade, chi at a batire a una muda manna de sa lìnia polìtica, andende contra a Cocco Ortu e apojende imbetzes Ottone Baccaredda. In su 1914 sa redatzione e sa tipografia de s'Unione Sarda si tramudant cara a sa sede istòrica de viale Regina Elena (abbandonada in su 2011), in un'edifìtziu giai sede de sa Sotziedade Tipogràfica Sarda. A s'iscòpiu de sa Prima gherra mundiale su cuotidianu presentat positziones interventistas e, cun sa fine de sa gherra e s'ispainadura de ideas sotzialistas e comunistas, antisotzialistas.
S'Unione de Sorcinelli
Sa crisi a intro de sa propiedade creschet e in su 1920 sa parte manna de sas atziones de S'Unione Sarda las còmporat s'imprendidore Ferruccio Sorcinelli, chi atzetat s'oferta de Luigi Congiu, a nùmene de sos àteros sòtzios. Propietàriu de unas cantas minieras de carbone in su Sulcis, intre sas cales sa de Bacu Abis, est istadu unu fascista de sa primu ora, e durante su fascismu su giornale s'allìniat a sa polìtica de su regìmene, assumende annotamala una lìnia antisardista e contra a su leader Emilio Lussu (est istadu Sorcinelli a definire Rossomori sos sardistas, nùmene torradu a impreare dae pagu dae sos sardistas essidos dae su Partidu Sardu de Atzione), fintzas cando fiat giai naschende su Sardufascismu, est a nàrrere sa fusione intre sardistas e fascistas. Custa lìnia editoriale, favorida fintzas dae su diretore Francesco Caput, at causadu, in su ghennàrgiu de su 1924, sa serrada de su giornale, chi at torradu a abèrrere in s'abrile 1924 a pustis de su coladòrgiu de sa diretzione dae Caput a Raffaele Contu, chi s'est alliniadu de su totu cun sa polìtica de su regìmene, mescamente a pustis de sa morte in su 1925 de Ferruccio Sorcinelli.
In su 1943, a càusa de sos bombardamentos chi ant corfidu in manera grae su cabu de logu sardu, su giornale no est essidu dae martzu a santandria, cando su Comitadu de Liberatzione Natzionale at recuisidu su giornale e at torradu a incumintzare a lu publicare. Sa diretzione, in custu perìodu, fiat afidada a Jago Siotto, abogadu sotzialista nominadu in su matessi annu segretàriu provintziale de su Comitadu de Contzentratzione antifascista. In su 1946 su cuotidianu est torradu de su totu de propiedade de sa famìlia Sorcinelli. In su 1954 divenit diretore Fabio Maria Crivelli. Sa presidèntzia de su Cussìgiu de Amministratzione l'ant afidada a su cummertzialista casteddaju Andrea Borghesan finas a sos annos noranta.
S'Unione de Rovelli
A sa fine de sos annos sessanta, in su 1967, sa famìlia Sorcinelli tzedet sas atziones suas a Giuliano Salvadori del Prato. A parre de medas, nointames custu, su propietàriu beru de S'Unione Sarda est Nino Rovelli, imprendidore de su setore petrolchìmicu chi aiat comporadu, in su matessi perìodu, s'àteru giornale sardu, Sa Nuova Sardegna, cun sa punna de si garantire s'amparu prus mannu possìbile a sas indùstrias suas. Custu monopòliu in su setore de s'editoria sarda at provocadu sa nàschida de unu cuotidianu nou, Tuttoquotidiano, chi si proponiat che a alternativa a sos duos giornales - cunsiderados de manca - promòvidu dae medas personàgios serentes a sa dereta sarda. In su matessi perìodu, a càusa de dibatas cun sa propiedade, si fiat dimìtidu su diretore Fabio Maria Crivelli.
S'Unione de Grauso
In su 1985 b'est un'àtera mudada de propiedade: su cuotidianu lu còmporat Nicola Grauso, imprendidore casteddaju giòvanu giai editore de Videolina e Radiolina, fundadas dae issu matessi unos cantos annos in antis. Fintzas essende su cuotidianu prus difùndidu de s'ìsula, S'Unione Sarda no at galu cambiadu sas maneras de imprenta betzas suas. Difatis est intre sos pagos in Itàlia chi benit galu imprentadu cun sas màchinas a prumu e sas linotypes. S'ammentant sas manos sàbias de Nunzio Costa, chi pro totu sa prima metade de su sèculu at ghiadu e formadu s'iscuadra de sos linotipistas. De issu s'ammentat un'anèddotu in època fascista: a pustis de una fura in una domo sa crònaca l'aiant imprentada iscriende chi sos ladros fiant intrados cun sos pees “fascistas” imbetzes chi “fascados”, comente s'impreaiat nàrrere a s'època. Non fiat mancadu un'inseguimentu in sas cobertas de su bighinadu de Villanova a banda de sos fascistas a contra a Costa e una ruta mala sua cun tantu de fratura de sos artos. Su fatu si fiat concruidu gasi, ca durante sa convalescèntzia, sos fascistas beniant retzidos in manera abituale dae sa mugere e dae sa connada de Costa (Marini, operajas de sa Manifattura Tabaccchi, sorrastras de sas manifestantes in s'isciòperu contra su sìndigu Bacaredda) cun curas carignosas a base de macocu e iscobas. Intro de pagu tempus su cuotidianu benit ammodernadu a fundu, cun s'eletrificatzione e sa telematizatzione de s'imprenta chi remplasat s'imprenta a prumu; benit fraigadu un'impiantu modernu in s'arborada Elmas, a curtzu a s'aeroportu, cun duas rotativas off-set in ue est possìbile imprentare su cuotidianu pro 40 pàginas fintzas a colores, e sa possibilidade de imprentare sos giornales natzionales retzìbiles in bia telemàtica. In custu perìodu creschet fintzas sa bèndida de su giornale, chi arribat a tocare sas 100 000 còpias bèndidas, collochende·si duncas intre sos cuotidianos italianos printzipales. In su 1994 S'Unione Sarda est su primu cuotidianu europeu a si dotare de unu situ Ìnternet. In su 1999 Nicola Grauso est costrintu a tzèdere S'Unione Sarda a Sergio Zuncheddu, paris cun sas àteras aziendas de su grupu, a pustis a sos fatos ligados a su secuestru de Silvia Melis. A custu propòsitu Grauso aiat decraradu<span class="chiarimento" title="Il testo selezionato deve essere comprovato da una fonte affidabile. Modifica la pagina per aggiungere fonti.">:  «Sas aziendas meas las ant cummissariadas fintzas non tenende unu decretu ingiuntivu e unu secuestru. S'atzione simpre de commissariamentu e s'intentzione de sa magistradura de mi chèrrere pigare giornale, ràdiu e tv fiant bastados a destabilizare sas aziendas e a mi fàghere pèrdere s'amparu fisiològicu de su sistema finantziàriu. Aia dèvidu bèndere pro 120 milliardos totu su grupu a Sergio Zuncheddu»  » [sena <sup class="noprint chiarimento-apice" title="Il testo selezionato deve essere comprovato da una fonte affidabile. Modifica la pagina per aggiungere fonti.">fonte].
S'Unione de Zuncheddu
In ocasione de sa Die de sa Sardigna de su 2012 s'Unione Sarda at publicadu, pro sa primu borta de semper, un'artìculu iscritu totu cantu in sardu in sa de una pàgina sua.
Unione Satira
Dae su mese de nadale de su 2006 finas a su de làmpadas de su 2007, s'Unione Sarda at istrangiadu s'insertu de sàtira "Unione Satira" prodùidu dae sa Piquiz de Silvio Camboni e dae Serena De Montis in su paginone tzentrale de su cuotidianu che a sighida naturale de sa rubrica de ispàssiu e disaogu "Gaggetta Ufficiale" publicada finas a s'annu in antis. Su paginone, ricu de vignetas e istriscias, impreat meda de sos matessi collaboradores de sa rubrica anteposta, cun s'innestu de autores noos: Ignazio Fulghesu, Francesco Artibani, Corrado Mastantuono, Lele Corvi, Cesare Dattena, Marco Meloni, Rudy Salvagnini, Stefano Intini, Gino Felinu, Bombo!, Frago Comics, Giuseppe Mazza, Luca Usai, Alessio Coppola, Piero Tonin, Andrea Pecchia, Fabio Lai, Fabrizio Lo Bianco, Paolo Madeddu, Lapix, Matteo Demontis, Eva Rasano, Roberto Barga, Antonio Vincenti, Daniele Mocci, Ursula Littarru.
Redatziones
Sas redatziones sunt in Casteddu, Nùgoro, Terranoa, Aristanis e Cuartu Sant'Aleni, e sos ufìtzios de posta in Carbònia, Igrèsias, Lanusèi, Macumere, Seddori e Roma. Su 12 de freàrgiu de su 2011 ant inauguradu, in Casteddu, sa pratza L'Unione Sarda, in su tzentru residentziale nou realizadu dae s'editore de su cuotidianu Sergio Zuncheddu.
Polìtica
S'Unione Sarda naschet comente giornale de àrea liberale. A pustis de su fascismu, durante su cale su giornale casteddaju si decrarat Cuotidianu fascista de sa Sardigna, assumet una polìtica de caràtere moderadu. Durante sa propiedade Del Prato-Rovelli su giornale benit cunsideradu de manca; custu at causadu sa nàschida de unu cuotidianu nou, Tuttoquotidiano, serente a sa destra casteddaja. Cando s'editore Nicola Grauso s'est candidadu a sas eletziones cumonales de Casteddu in antis e a sas regionales a pustis, su cuotidianu faghet una campagna forte pro isse, tantu chi a sas cumonales resesset a otènnere su 10% de sos cunsensos. In sos ùrtimos annos, però, dae cando l'at comporadu s'imprendidore edile Sergio Zuncheddu, b'at àpidu un'acurtziada forte a su tzentru-destra isolanu. In prus medas pensant chi cando fiat guvernadore de sa Regione Sardigna Renato Soru su cuotidianu apat criticadu, pagu prus o mancu in manera crara, su traballu suo: a parre issoro custu diat derivare dae su fatu chi sa Giunta ghiada dae Soru at blocadu s'achirimentu de sa Regione de ufìtzios de Zuncheddu matessi, in fàbbricu in Santa Gilla, in s'àrea de s'ex tzimenteria.
In su 2011, in ocasione de su referendum consultivu regionale in subra de su nucleare, S'Unione Sarda s'est ischierada in manera ufitziale dae s'ala de s'"Eja" contra a su nucleare in Sardigna, promovende e ativende una campagna de informatzione cun adesivos e alliongiados. Sa versione in lìnia de s'Unione Sarda imbetzes est ischierada in manera crara a manca, retzende in sos annos fintzas acusas de anti-berlusconismu: a pustis siat sa versione in lìnia chi cussa imprentada si sunt ischieradas a destra, in ocasione de sas eletziones amministrativas de Casteddu de unos cantos annos a oe, chi ant bidu a su ballotàgiu pro sa càrriga de sìndigu Massimo Zedda e Massimo Fantola, custu ùrtimu frade de su vitze-presidente de s'Unione Sarda.
In su 2014, cando fiat diretore Anthony Muroni, su giornale s'est ischieradu contra a s'ocupatzione militare de sa Sardigna, publichende artìculos in suportu de sa manifestatzione de Cabu Frasca de su 13 de cabudanni de cuss'annu, ammaniada a pustis de s'iscàndalu de su fogu chi bi fiat istadu a intro de su polìgonu pro neghe de sas esertzitatziones,     e de sas immàgines e de su vìdeu chi aiat publicadu su giornalista e deputadu Mauro Pili. Su 9 de cabudanni su giornale aiat fintzas regaladu, in paris a su giornale, unu poster cun s'iscrita "NO SERVITÙ" e su 12, sa die in antis de sa manifestatzione, una bandera cun sa matessi iscrita.
Collaboradores
Su giornale at semper impreadu collaboradores esternos, mescamente pro sa cultura e sos ispetàculos. Unos cantos collaboradores istòricos sunt, in paris a a Raffa Garzia chi nd'est istadu diretore e a Antonio Gramsci pro su primu Noighentos, Francesco Alziator, Francesco Masala, Giovanni Lilliu, Giuseppe Fiori, Giulio Angioni, Manlio Brigaglia.
Pratza L'Unione Sarda
Sa Pratza L'Unione Sarda l'ant inaugurada in Casteddu su 12 de freàrgiu de su 2011, e faghet parte de unu progetu edilìtziu, cuntestadu prus bortas, de s'imprendidore Sergio Zuncheddu. Donada a su rione e a sa tzitade de Casteddu, sa pratza est nàschida in su matessi logu de sa tzimenteria de s'Italcementi, derrùida in s'austu de su 2003, e in sos palatzos chi b'ant fraigadu s'est tramudada, dae sa die de sàbadu 26 de santandria de su 2011, sa sede de s'Unione Sarda e de Videolina.
Edade de su Ferru
S'edade de su ferru est s'ùrtimu perìodu printzipale de sa partzidura traditzionale de sas tres edades, istabilida in su 1820 dae Christian Jürgensen (chi aiat istabilidu una classificatzione segundu sos materiales impreados in cada perìodu), e benit a fatu de s'edade de su brunzu (tenet peri cumbènnidu inghitzu cara a su de 13 sèculos a.C. in su mundu mediterràneu e in s'Oriente Mèdiu; intre su de 9 e su de 8 sèculos a.C. in s'Europa setentrionale). In die de oe, su tèrmine at pèrdidu balore che a tapa istòrica de s'istòria de s'umanidade, bidu ca est petzi aplicàbile in intro de s'àmbitu europeu e mediuorientale. Su perìodu de s'edade de su ferru si partzit issu etotu in perìodu de sa cultura de Hallstatt e perìodu de sa cultura de La Tène. S'edade de su ferru si caraterizat pro s'impreu de su ferru che a metallu, impreu importadu dae s'Oriente peri s'immigratzione de tribùs indoeuropeas chi, partende dae su 1200 a.C. aiant comintzadu a arribare a s'Europa otzidentale.
Custos emigrantes indoeuropeos sunt inditados normalmente che tzèlticos mancari su pòpulu de custu nùmene fiat petzi unu intre de sos vàrios de sos chi pigaiant parte a sas emigratziones, Fiant arribados in unu perìodu longu de emigratziones de grupos diferentes meda intre issos e issos, mancari cunserbaiant tzertos elementos omogèneos comente una sèrie de limbas indoeuropeas e unas cantas costumas culturales simigiantes.
1944
S'annu 1944 (MCMXLIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sàpadu segundu su calendàriu gregorianu.
Sassònia-Anhalt
Sa Sassònia-Anhalt (in tedescu: Sachsen-Anhalt) est un'istadu federadu de Germània. Sa capitale est Magdeburgu. Fintzas su 3 de santugaine 1990, su territòriu suo faghiat parte de sa Repùblica Democràtica Tedesca. Postu in su nord-estu de sa Germània tzentrale, cun 20 454 km² est su de oto in istèrrida (de su 1996) de sa federatzione, est antimes su de deghe pro populatzione cun unos 2.245.000 bividores. Làcanat cun sa Bàscia Sassònia in su nord-ovest, su Brandeburgu in s'estu]], sa Sassònia in su sud-estu e sa Turìngia in su sud-ovest.
Manna parte de su territòriu de s'istadu est pranosa e isfrutada dae s'agricultura, ma in su sud-ovest s'agatat sa parte orientale de sos montes Harz. Su frùmene printzipale de sa Sassònia-Anhalt est s'Elba, chi iscurret in mesu a s'istadu de sud-estu a nord-ovest. Su segundu riu pro mannaria, sa Saale, est unu tributàriu de s'Elba. S'istadu fiat criadu pagu in antis de sa reunificatzione, s'atuale territòriu istatale faghiat parte de s'àrea de una regione pretzedente (1947-52) chi cumprendet s'ex Anhalt, s'ex provìntzia prussiana de sa Sassònia e carchi minores exclaves de s'ex Brunswick.
S'istadu e sas tzitades suas prus mannas ant pèrdidu populatzione partende dae su 1989, a càusa de sa migratzione cara a s'ex-Germània Ovest.
Alfred Schmidt
Alfred Schmidt (Berlino, 19 de maju 1931 – Francoforte, 28 de austu 2012) est istadu unu filosofu tedescu.
Longobardos
Is Longobardos sunt istados una populatzione germànica, protagonista intre is sèculos II e VI de una migratzione longa chi ddos aiat portados dae su cursu bàsciu de s'Elba fintzas a s'Itàlia. Sa mòvida migratòria aiat tentu cumintzu in su sèculu II, ma isceti in su sèculu IV su pòpulu in s'interi aiat lassadu s'àrea de s'Elba; durante sa tramudàntzia, acontèssida sighende su cursu de su riu, is longobardos fiant intzapados in antis a su cursu mèdiu de su Danùbiu (fine de su sèculu V), a segus a Pannònia (sèculu VI), in ue aiant afortiadu sas istruturas polìticas e sotziales cosa issoro, si fiant cunvèrtidos in parte a su cristianèsimu arianu e aiant surbidu elementos ètnicos de orìgine vària, massimamente germànicos.
Intrados in cuntatu cun su mundu bizantinu e sa polìtica de s'àrea mediterrànea, in su 568, ghiados dae Alboinus, si fiant aposentados in Itàlia, in ue aiant dadu vida a unu regnu indipendente chi aiat istèrridu in manera progressiva su domìniu pròpiu subra de sa majoria de su territòriu italianu continentale e peninsulare. Su domìniu longobardu fiat articuladu in ducados vàrios, chi gosaiant de una autonomia manna respetu a su pòdere tzentrale de is soberanos aposentados in Pavia; in su cursu de is sèculos, nointames, is gurreis chi si fiant sighidos aiant afortiadu a pagu a pagu s'autoridade issoro e duncas s'unidade interna de su regnu. Su regnu longobardu, chi intre su sèculu VII e su cumintzu de su VIII fiat arribadu a rapresentare una potèntzia de relevu europeu, aiat sessadu de èssere un'organismu autònomu in su 774, a pustis de sa derrota padèssida dae is Francos ghiados dae Càralu su Mannu.
Antine su Mannu
Flaviu Valeriu Aureliu Antine Su Mannu (Naisso, 27 de frealzu de su 274 ca. - 22 de maiu 337), est istadu un'imperadore romanu, santu pro sa crèsia orientale, cussa ortodossa e in unas cantas bidas de sa Sardigna.
Biografia
Naschidu a Naissus ( in sa Serbia de oe) dae Elena e Costantzu Cloro, fit istadu proclamadu imperadore dae sos soldados, posca de sa morte de su babbu Costantzu. Giovanu s'est postu in mustra cumabatinde contra a sos Persianos e a sos Sarmatas. Unu nemigu sou est istadu Massèntziu, chi fut puru connau sou. Sa batalla detzisiva de Antine contra a Massèntziu su 28 de santaine 312, a Saxa Rubra, afaca a Roma, e finida a Ponte Milvio subra su Tevere.
In ocasione de custa batallia si faeddat de una bisione in su sonnu, de una rughe e sas paraulas “in hoc signo vinces”, chi Antine at fatu ponnere subra sos istendardos de sas legiones. Cun s'Editu de Milanu de su 313 at dadu a sos cristianos sa libertade de praticare sa religione issoro. Antine trasferit sa capitale dae Roma a Bisàntziu e fundat una tzitade noa, Costantinopoli. Orioladu de sas divisiones in sa Creja cristiana convocat sa reunione de unu Contzìliu, a Nicea in su 325, cun 300 piscamos e issu faghet su Presidente. In su Contzìliu benit preparadu e promulgadu su “Credo”, nadu su “Credo niceno, in ue si fissant veridades importantes de sa fide cristiana. Fortzis Antine at retzidu su batijimu in natis de morrere. Sos ortodossos lu cunsiderant santu, sos catolicos no. Però custos tenent pro santa sa mama, santa Elena.
In Sardigna (in Sedilo, in Putumajore) b'est sa traditzione de currere s'Ardia, in onore de Santu Antine (o Bantine, Gantine o Costantinu in àteras biddas), pro ammentu de sa batalla de Ponte Milvio (probabile influssu de traditziones bizantinas). Est veneradu fintzas in Cossoine e Flussio.
Fnideq
Fnideq, connota fintzas comente al-Finīdiq (in ispagnolu Castillejos) est una bidda de unos 53.500 bividores de su Maroco de su norti, chi s'agatat in sa regione de Tangeri-Tétouan. Est sa bidda marochina prus a curtzu a s'exclave ispagnola de Ceuta.
Sòrgono
Sòrgono est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in su Mandrolisai, s'agatat a 700 metros subra su mare e tenet 1.549 bividores.
Su nùmene
Su nùmene de Sòrgono, a pàrrere de Sardella, paret derivare dae s’acàdicu, “Tèmpiu” o “Domo de su Deus Anu”, o segundu de àteras fontes (Raimondo Bonn) Su- orgono = “logu de abba”.
Su sartu
Sòrgono est una bidda de 1935 ànimas, a 688 metros de artària. Su sartu suo s’isterret pro 56,19 km cuadros. Est a làcana a nord cun Austis e Tìana, a est cun Tonara e Brebì a sud cun Atzara, a ovest cun Samugheo, Ortueri e Neoneli. Est unu sartu de montes (arribat a 1039 metros in Sa Serra de su Lampu) e de golleis a artària de 450 metros a fùrriu de su riu Peales. S’istrutura geològica est granìtica.
Is rios printzipales sunt Peales a làcana intre Austis e Ortueri, e a est su riu Illarè, chi si nche ghetat a su riu Arascisi. Is funtanas suas sunt: Pedra ’e Manza, Norze, Orrù Nou, Santu Màuru e in su tzentru de sa bidda Funtana Lé (de costrutzione pisana), chi pro sèculos at dadu s’abba a totu sa bidda, fintzas a cando non ant fraigadu s’acuedotu comunale; cara a s’istradone pro Atzara sa funtana de Don Batista, impreada in ocasiones de sicagna dae is biddas lacanantes puru.
Su sartu de Sòrgono resurtat partzidu in padentes de massaria, bìngias e pastura. Su padente òcupat su 60% de su sartu. Sunt medas is matas de castàngia, nughe, nutzola, mèndula. Grandu bella e ispetziale est sa variedade de orchideas. Pro su chi est de sa fàuna, b’ant gatos agrestes, ghennas de muru, astores e àteros.
Pro nche lòmpere a Sòrgono dae Casteddu si pigat sa 131 fintzas a su rugradòrgiu de Seddori, si sighit pro sa 128 cara a Làconi, e si sighit cara a Sòrgono. Dae Tàtari si pigat sa 131, cara a Abbasanta, si rugrat sa provintziale 388 fintzas a Sòrgono. Dae Aristanis si pigat sa 388 colende dae Simaghis e Fordongianus, sighende cara a Samugheo fintzas a Sòrgono. Dae Nùgoro si pigat sa SS 389 cara a Mamujada, si rugrat in sa 128, cara a Lodine, si bortat cara a Ovodda, si sighit fintzas a Sòrgono.
S'istòria
Paret chi su giassu de Sòrgono esseret istadu antropizadu dae s’Eneolìticu (3000 a.C.), e lu mustrant bator giassos: Ruinachesos, Pischina, Discolé, Biru de concas. Sitos in ue s’agatant belle e 200 menhir de granitu, bator sitos de domus de gianas monotzellulares in Santu Loisu, Perdonnigheddu, Pardu de crèsia e un’àtera a làcana cun Tonara in localidade Sauri.
S’istòria chi resurtat dae is fontes, narant chi is orìgines de sa bidda sunt nuràgicas. Uno muntone de repertos mustrant chi Sòrgono est istada de importu mannu in s'època de s’Imperu Romanu. Fontes de su Giuigadu de Arborea nos arribant pro mèdiu de Barisone de Serra, curadore de sa Regione Mandrolisai, ca Sòrgono nde fiat capitale in su 1880. Fintzas a su 1478 Sòrgono faghiat parte de su Giuigadu de Arborea; sa derruta de su marchesu de Alagon in sa batalla de Macumere, aiat decretadu sa fine de su Regnu de Arborea.
In su 1507, paris a totu is biddas de su Mandrolisai, renesset a abarrare dipendente de sa Corona. Reconnota che “Signoria ùtile”, l’ant guvernada segnores locales, eletos cada annu, e podiat presentare rechestas pro amparare sa comunidade e esertzitare sa giustìtzia segundària.
In su 1708 a Sòrgono, e a totu su Mandrolisai, suta Càralu III de Àustria l’ant infeudada e dada pro sa rèndita a su conte Giovanni Antonio Valentino Manca de Tèmpiu. In su 1718 colaiat suta su domìniu Sabàudu, in su 1807 devennet una de is provìntzias istituidas dae su Guvernu de s’ìsula.
Pustis de sa suprimida issoro at fatu parte de sa Provìntzia de Aristanis e dae su 1927 de sa provìntzia de Nùgoro.
Sa cultura
In Sòrgono sa cultura est sighida meda, in is ùrtimos annos, dae s'assessoradu de sa Comuna e dae is sòtzios presentes in sa bidda, mescamente sa Proloco Mandra Olisai e dae su sòtziu A. Gramsci. Sa proloco ammàniat unas cantas festas; si mentovat sa tùvera pro S. Antoni, su prèmiu de poesia de Santu Màuru, Autunno in Barbàgia, sa Binnenna.
A livello architetònicu sunt de mentovare sa funtana pisana de su 1600 in su bighinadu Funtana Lei, sa Domo Carta de su 1600, s'istatzione ferroviària tardogòtica, sa crèsia de Santu Màuru. Su santuàriu s'isterret in unu tretu ue b'est sa crèsia in mesu e is muristenes a fùrriu, est a belle sete chilòmetros dae Sòrgono, in s'istrada cara a Ortueri, in pee de Monte Lisai. Sas cumbessias chi acasagiaiant is istràngios formant unu bidditzolu cun sa crèsia in mesu.
Angius narat chi a canta a sa crèsia b'aiat unu monasteru benedetinu. S'istàbile paret fraigadu intre s'agabbu de su Chimbighentos e de su Seschentos; sa datatzione de su prospetu de Santu Màuru non podet, in onni modu, brincare su 1641, data chi s'agatat iscrita in sa semicolunna destra de su portale.
Un'àtera data, su 1656, a dereta de sa fatzada, in un'intzisione chi pro medas ammentat s'isòrvere de unu votu, pro àteros est presa a s'epidemia de sa peste connota intre su 1652 e su 1656, e diat cunfirmare chi in su santuàriu fiat istadu istituidu unu lazaretu.
S'edifìtziu tenet una navada ebbia. A sa crèsia si b'arribat pro mèdiu de un'iscala dae ue si podet ammirare, subra su portale, su rosone prus mannu de s'ìsula.
S'economia
S'indùstria s'est ismanniada meda in su cumpartu alimentare, de sa linna, metallùrgicu, in su fràigu de istrumentos òticos, elètricos e edile. De interessu mannu est su traballu de is maistros ispetzializados traballende sa linna e su ferru.
Su tertziàriu est caraterizadu dae una rete distribudora de balia e dae servìtzios de importu: s'ispidale, s'ufìtziu de su traballu, s'ispetoradu provintziale de s'agricultura, sa sede istacada de s'universidade de Casteddu cun su cursu de informàtica.
Sas festas
Sa festa manna est sa de Santu Màuru, tzelebrada in tres dies diversas: Santu Màuru de is dolos pro chie patiat dolores reumàticos, su primu de ghennàrgiu pro sa nàschida; Santu Màuru de is Frores, pustis de pasca pro festare su beranu; a s’agabbu de maju, Santu Màuru ricu, sa festa in su santuàriu de Santu Màuru a ue addòbiant cummertziantes, pastores e devotos de totu sa Sardigna.
Grandu sentida est sa festa de Sant’Antoni, su 17 de ghennàrgiu, cun sa professone de su santu chi bìsitat is tùveras. In custas ocasiones essint a campu is costùmenes de sa bidda.
In atòngiu si festat sa Binnenna a s'antiga. Medas viticultores de su logu, agiudados dae amigos e parentes rapresentant sa binnenna antiga dae s’incùngia a sa catziadura. De importu mannu, in carrasegare, is caratzas de s’urtzu e is arestes.
San Michele di Salvenero
Sa creja San Michele de Salvenero, Piaghe (SS), est una creja romanica fraigada dae sos mòngios Vallombrosanos, fundados in Toscana in su 1015 dae santu Giuanne Gualberto. Primu aposentamentu issoro in Sardigna s' abbatzia de Santu Michele di Plaiano in Tàtari. Fraigada cun pedra bianca intercalada cun filares de pedra vulanica niedda.
Mare Ruju
Su Mare Ruju o Mare Arrùbiu (in àrabu: البحر الأحمر, al-Baḥr al-Aḥmar; ebràicu: ים סוף, Yam Suf; tigrino: ቀይሕ ባሕሪ, Qeyḥ baḥri) est unu mare de su Oriente Mèdiu cumprèndidu intre s'Àfrica a sud-ovest e sa penìsula àraba a nord-estu, chi comunicat a nord-ovest cun su mare Mediterràneu pro mèdiu de su canale de Suez, e cun s'Otzèanu Indianu a sud-estu peri s'istrintu de Bab el-Mandeb.
Su mare est denumenadu golfu Àrabu in sa majoria de is fontes europeas fintzas a su de 20 sèculos, nùmene derivadu dae sas antigas fontes gregas. Eròdotu, Istrabone e Clàudiu Ptolemeu numenaiant custu bratzu de mare Arabicus Sinus, mentras chi reservaiant su trèmene mare de Eritrea (o mare Ruju) pro sas abbas chi isciundiant su sud de sa penìsola de Aràbia, connotas in die de oe che golfu de Aden, in s'otzèanu Indianu.
Geografia
De forma allonghiada sighende sa diretora sud-est nord-ovest, su Mare Ruju si bifurcat a norte in logu de sa penìsula de su Sìnai, dende logu a su golfu de Aqaba a levante, e a su golfu de Suez a ponente. A sud peri s'istrintu de Bab el-Mandeb tenet essida a s'otzèanu Indianu. Is istados infùndidos dae su Mare Ruju sunt:
Santu Lussurgiu/campidanesu
Lussùrgiu (Luxorius in latinu, Lussorio o Rossore in italianu; ?, sèculu III - Fordongianus, 21 de austu 304) est stau unu soldau romanu, apparator de su praeses de Sardigna, martirizau duranti is persecutzionis de Diocletzianu. Est venerau a santu de sa Crésia catòlica.
Bath
Bath  est una tzitade de s'Inghilterra, connota pro sos bagnos romanos e dae ue aiat leadu su numene, In su 2011 b'aiada unos 89 miza abitantes. In su 1987 sa tzitade est diventada parte de Patrimonios de s'Umanidade.
Santu Lussurgiu/campidanesu
Agiografia
De custu santu scieus mascamenti de sa Passio sancti Luxorii martyris de su sèculu XII: Lussùrgiu, a servìtziu de su prèsidi de Sardigna Delphinus, si cunvertit a su cristianèsimu. Agatau cristianu, est cundennau a morti e trasladau a Forum Traianii (sa Fordongianus de oi), aundi at sunfriu su martìriu de sa decolladura e est stau interrau in d-una losa aundi posca est stada fraigada sa crésia de santu Lussùrgiu. Sa traditzioni si contat chi paris cun Lussùrgiu ant sunfriu su màrtiriu puru dus giòvunus, Sessèlegu e Camerinu.
Cultu
Sa Crésia catòlica afestat a santu Lussùrgiu in su 21 de austu, data de sa morti sua, cun tìtulu de arregordu in is diòtzesis de Sardìnnia. Est patronu de Ceraxus e de Santu Lussurzu. In Sardìnnia est afestau puru in Fordongianus, Nuràminis, Romana e in àterus logus. A onori suu si currit un'àrdia in Santu Lussurzu.
Su cultu de santu Lussùrgiu est testimongiau giai in su 599 in d-una lìtera de papa Gregori Mannu a su pìscopu de Casteddu Gianuàriu, e in su Martyrologium Hieronimianum (sèculu V). Su cultu est presenti in Itàlia puru, aundi est venerau cumenti San Rossore: in Pisa si tenint unus cantus de relìcuias cosa suas, e in Pavia puru.
Catherine (videojocu)
Catherine (キャサリン Kyasarin?) est unu videojòcu a tìntas horror, platform e adventure chin carchi lèpiu elementu eroticu, postu in isvilùpu e prubicàu dae Atlus pro PlayStation 3 e Xbox 360. Su videojocu est su primu titulu de s'Atlus a èsser isvilupàu pro sa zenerassione de sete in HD (arta definissione). Sa parte anime de su jocu l'at curada su STUDIO 4°C. Su jocu l'an prubicau in Giappone in su 17 de febràrju de su 2011 e in America de su Nord in su 26 de trìbulas de su 2011. Sa Deep Silver at prubicau su jocu pro sos istados chi fachen parte de sa regione PAL (Asia, Africa, Australia, Zelanda Nova e Europa) in su 10 de febrarju de su 2012.
S'istòria zirat in tundu a Vincent Brooks, un'inzenièri de trintaduos annos chi dae càrchi tempus in su note fachet bisòs malos in ube, nànchi, est posta in arrìscu fìntzas sa bida reale sua e, comente chi non bastàret, depet fìntzas gestìre una relatzione chin duas feminas, s'una s'amoràda de semper chi si cheret cojubàda chin issu (Katherine), e s'attera un'antzèdda de bintiduos annos chi chi b'intrat comente nudda in sa bida de Brooks ponèndelu in seria difficurtade.
Yaoundé
Yaoundé est sa capitale de su Camerùn e, cun unos 1.881.876 bividores, sa segunda tzitade prus pobulada dae s'istadu a palas de Douala. Est situada in su tzentru de su Camerùn e a unos 750 metros de artària, in pitzu a una nera de montigros e montes. Est puru sa capitale de sa provìntzia de su Tzentru.
Yaoundé fiat ifundada in su 1888 a banda de cummertziantes tedescos che a base pro su cummèrtziu de su marfilu e che a istatzu de chirca agrìcula. Fiat istada ocupada dae tropas belgas durante sa Prima Gherra Mundiale e, una borta acabada sa gherra, fiat fata capitale de su Camerùn Frantzesu. A pustis de conchistare de s'indipendèntzia, at sighidu capitale de sa Repùblica de su Camerùn.
Succuba
In sa mitologia de sa Roma antica e in s'Edade de Mesu, unu/-a succubu/-a est unu dimòniu de apparentzia feminìna chi abbaràddat sos omines (mascamente sos mànagos) pro bi facher sessu, suzetos de su tottu a sa boluntade sua.
Nànchi sas succubas s'ingurtìan tottu s'energia de s'omine pro si nudricàre, protzessu chi a s'ispìssu ucchidìat s'indemoniàu. Sicund'un'attera versione de custa paristòria, sa succuba induìat sos omines a tentassione juchèndelos a su peccau. Custu contu fit pro s'ispiegàre sas pollutziònes de su note chi càpitan a sos zovanos a mannìttos.
Turìngia
Sa Turìngia (in tedescu ufitzialmente Freistaat Thüringen, traduidu Istadu Lìberu de Turìngia) est un'istadu federadu de Germània (Bundesland) chi cumponet su territòriu de sa regione istòrica de matessi nùmene. Sa Turìngia est istada un'istadu durante s'Edade Mèdia e a pustis un'istadu de sa Repùblica de Weimar, fiat a fatu divìdida in tres Bezirk (distritos) in tempus de sa Repùblica Democràtica Tedesca. Infines fiat torrada a atransare in su 1990 cun sa reunificatzione tedesca. Sa capitale est Erfurt.
Sa Turìngia tenet istèrrida de 16 172,50 km² e populatzione de unos 2.160.000 bividores. Est posta in su tzentru de sa federatzione e làcanat cun sa Bàscia Sassònia in su norte, cun Sassònia-Anhalt in su nord-estu, cun Sassònia in s'estu, cun sa Baviera in su sud e cun s'Àssia in s'ovest. S'istadu est connotu dae su de 19 sèculos che «su coro birde de Germània», a causa de sas padentes frungiosas chi si bi podent agatare. Sa capitale e tzitade prus pobulada est Erfurt.
S'istadu pigat nùmene de sos turìngios, una populatzione de orìgine germànica chi at ocupadu s'àrea cara a su de 5 sèculos. Sa Turìngia, a pustis de casi unu sèculu de regnu autònomu, in su de 6 sèculos fiat rùida in suta de sa dominatzione Franca: Gregori de Tours contat chi is res francos, Teodoricu I e su frade concoinu, Clotàriu I, in su 531 aiant invàdidu su regnu de Turìngia, depostu su re Ermanafridu e su regnu fiat annessionadu a su regnu de is Francos.
In su de 7 sèculos, segundu su cronista Fredegàriu, su re de in Francos, Dagobertu I aiat nominadu unu duca, Radulfu, a guvernare sa Turìngia, chi aiat intentadu de si rebellare ma fiat istadu derrotadu dae su re Sigebertu III, chi aiat fatu guvernare sa Turìngia a sos ducas de Würzburg.
De su perìodu a sighire, in ue sa Turìngia aiat sighidu a èssere guvernada dae sos ducas merovìngios e a pustis carolìngios, si tenent pagu novas.
Su mortorzu de Lisandru Froris
Su mortorzu de Lisandru Froris est unu fatu de cròniga niedda cun tela terrorista acontèssidu su 26 de martzu de 1971 in Zènova, chi sa bìtima, unu sardu naturale de Iscrèsias, fiat istada su trasportadore de fondos de s’Istitutu Autònomu de sas Domos Sotziales logale, ochìidu in su barigare de un’isrobatòriu de autofinantziamentu dae bandas de s’organizadura terrorista Grupu XXII de Santugaìne.
Turìngia
S'istòria documentada de sa Turìngia torrat a cumintzare a su cumintzu de su de 11 sèculos, cun sos margravos de Turìngia e a pustis faghende parte (de su 1130 unu langraviadu) de su Sacru Romanu Impèriu.
Su mortorzu de Lisandru Froris
Acuntèssidas
Duos militadores de su grupu armadu XXII de Santugaìne aiant proadu su 26 de martzu a isrobare a Froris, trasportadore de fondos de 31 annos, baghianu, chi fiat trasportende una bussa chi cunteniat dinare, obetivu de sos isrobadores. Traballaiat dae tres annos in s’IADS e fiat prepònnidu a s’iscorta in tempus de s’intrega de sos soddos e sa tirada de sos balores.
Turìngia
Durante s'edade de sa Reforma protestante, sa Turìngia est istada unu beru e pròpiu foghile de abbolotu religiosu a isfundu sotziale.
Malària
Sa malària o malàghera o malàrica est una parassitosi, maladia causada de is parassitos protozoos de su gènere Plasmodium.
Su mortorzu de Lisandru Froris
Acuntèssidas
Atacadu dae ambos òmines, su trasportafondos aiat aguantadu e aiat chircadu de brocare sa fua de sos malufaghedores agarrende-si a su burtzeddu de unu de sos duos in tempus de sa fua in lambreta. Sos isrobadores aiant reassionadu ochiende-lu cun unu tiru de pistola càlibru 38.
Turìngia
Suta de ocupatzione soviètica a pustis de su 1946, fiat divìdida in tres distritos (Erfurt, Gera e Suhl) in su 1952, a sighidu de sa ristruturatzione amministrativa de sa Germània Esta. Fiat torrada a costituire cun sa Reunificatzione de sa Germània in su 1990.
Ùteru
S'ùteru o madre est unu òrganu chi apartenet à s'aparatu riprodutore femininu. Est una busciaca meda vascularizada, chi a cara de sa chèrbica s'aberret a su canale vaginale, e chi in sa parte codiana a manu de sa busèriga, s'istringhet in duas partes isceradas chi pigant nùmene de tubas de Falloppio, chi andende s'una fache a dereta, s'àtera fache a manca de sa lìnia mediana s'aberrent a is overas.
Malària
Intre de is bàrias ispètzias de su Plasmodium, bator sunt is prus ispaniadas, ma sa prus perigulosa est su Plasmodium falciparum, chi in is sugetos imfestados dat prus artas pertzentuales de morte.
Su mortorzu de Lisandru Froris
Arrestos
In tempus de s’assione, Ilio Galletta, un’istudante universidàriu, aiat fotografadu pro casualidade su mamentu de su mortorzu: sa foto fiat istada de azudu mannu pro sas imbestigaduras, e aiat tentu ispainadura in s’imprenta nassionale e internassionale. Aiat assìstidu a s’issena finas su deretore de pessonale de s’istitutu, chi aiat dispensadu una testimonia detalliada.
Sos malufaghedores, fuìdos in motighedda, fiant istados pessìghidos. Sos duos si fiant partzidos e unu de sos membros de su cummandu, Mario Rossi, fiat istadu detènnidu dae duos brigaderis. Su segundu fiat istadu identifigadu gràssias a sa proa fotogràfiga e detentu in s’annu posteriore.
Malària
Sa malària est sa parassitosi prus ispaniada, e si manifestat cun cuadru clìnicu de maladia caraterizadu pro si presentare acutamente cun calentura e sìngias disvariadas segundu s'ispètzia infetante.
Su mortorzu de Lisandru Froris
Arrestos
Sos ligàmenes de Rossi cun sos grupos de assione partisana e su detenimentu de su segundu malufaghedore in un’apartamentu relassionadu cun su grupu nch’aiant essidu a campu un’annoditzu de acapiaduras intre s’isrobatòriu e sos moimentos terroristas “rujos”, arrimende sa teoria de s’atu criminale comente bia de autofinantziamentu.
Malària
Si podet agatare che maladia endèmica in àreas de su mundu comente Amèrica de su Sud, Àfrica e Àsia, ma fatu·fatu podet interessare fintzas paisos chi s'agatant in àreas climàticas temperadas, in ue is casos sunt dados de is mòvidas de pessones dae is àreas cun endemia.
Su mortorzu de Lisandru Froris
Protzessos
Rinaldo Fiorani, onzi unu de sos cales fiant istadu cundennadu a trinta annos.
Dae sas imbestigaduras aiant imbrotadu finas su detenimentu, e sa cundenna a 12 annos, de Diego Vandelli, pro sa responsabilidade in su sechestru de Sergio Gadolla, rebuddu de una famìlia de imprendidores logales. In s’apellu, sa cundenna de s’aporridore fiat istada minimada, cando chi a Rossi l’aiant cunfirmadu sa perpetuidade.
Mike Lindell
Michael James "Mike" Lindell (Mankato, Minnesota, 28 de làmpadas, 1961) est un'imprendidore istadunidensu.
Est connotu pro àere promòvidu a s'ex Presidente de is Istados Unidos Donald Trump finas a pigare parte a s'abbolotu acontèssidu in ocasione de sa chèscia contra a su resurtadu de is eletziones de su 2020, bintas dae s'aversàriu Joe Biden.
In prus ocasiones at cussigiadu s'impreu de un'estratu de sa pranta de olisandru comente meighina pro sa COVID-19 ponende sa comunidade sientìfica in pensamentu, pro ite ca non ddoe at peruna proa chi custu remèdiu funtzionet e s'olisandru est velenosu fintzas in cantidades piticas.
Funayūrei
Funayūrei sun, sicundu sa mitologìa giapponesa, una zenìa mala de pantàsima (yūrei) chi fit in mare, pedìnde a sa zente una trudda giapponesa particulare (hishaku). Nànchi s'ispiritu malu (onryō) de su mortu in mare, prenu de fele contra su mundu, si serbìat propriu de custa trudda pro prenare sa nave o barchitta de abba marina pro la facher affundare e nde mandare a modde tottu sos chi bi fin, affocandelos a issos puru.
Unu esempiu, bastante fentomadu in su folklore giapponesu, de Funayūrei si podet agattare in su contu de Hoichi su Chene-oricras.
Pietro Mennea
Pietro Paolo Mennea (Barletta, 28 làmpadas 1952 – Roma, 21 de martzu 2013) est istadu un’atreta italianu, campione olìmpigu (1980) e possedidore de su primadu mundiale de sos 200 metros lissos (cun su tempus de 19”72, recordu europeu atuale).
Carriera Isportiva
Mennea aiat cumintzadu sa carrera sua longa atrètiga internassionale in su 1972, addaghi si fiat istrenadu in sos campionados europeos cun unu terzu logu in su relevu 4x100 metros e unu sestu in sos 200 metros. Aiat tentu s’istrenu suo olìmpigu in Mònagu de Bavària, in sos Zogos Olìmpigos istiales de su 1972, in ue nch’aiat sizidu sa finale de sos 200 m., sa medida in ue fiat prus forte. Aiat zumbadu sa raja de arribada in su de tres logos, in palas de Valerij Borzov su sobiètigu e a Larry Black s’ameriganu. A custa diant aer sighidu àteras tres finales olìmpigas in sa matessi porfia.
In sos campionados europeos de su 1974, Mennea aiat bintu sa medalla de oro in sos 200 m. in dae in antis de su pùbrigu de domo de Roma, e fiat arribadu su de duos in sos 100 m. (in palas de Borzov, su rivale suo istòrigu) e in su relevu lestru. A pustis de unas cantas performansas desillusionadoras, in su 1976 Mennea aiat detzìdidu de no leare parte a sos Zogos Olìmpigos, peroe su pùbrigu italianu aiat protestadu e Mennea aiat mudadu de idea e fiat andadu a Montréal. Fiat resèssidu a si califigare pro sa finale de sos 200 m., peroe aiat bidu s’oro agabende a sas manos de Don Quarrie su zamaiganu, cando ch’isse no aiat resèssidu a nch’artiare a su pòdiu, crassifighende-si in su de bator logos. Su matessi resurtadu, disintzertende su brunzu pro pagu cosa, l’aiat logradu in su relevu 4x100 metros. In su 1978, in Praga, aiat defèndidu cun èsitu su tìtulu suo europeu de sos 200 m., peroe aiat amustradu sas capatzidades suas finas in sa distàntzia prus curta, binchende in ie puru. In cussu annu aiat otentu finas s’oro in sos 400 metros lissos in s’europeu suta de cobertura.
In su 1979, Mennea, istudante de sièntzias polìtigas, aiat leadu parte a sas Universiadas, chi si disputaiant in sa pista de Tzidade de su Mèssigu. Su tempus cun su cale aiat bìnchidu sos 200 metros lissos, 19”72, fiat su primadu nou de su mundu: isse aiat resìstidu pro sa fiolera de 17 annos, peroe cheret tentu in contu su fatu chi fiat istadu otentu currende a addae de duamiza metros de artària, che su recordu anteriore a s’abarru, istabilidu dae Tommie Smith, aguarmente in Tzidade de su Mèssigu (in onzi manera, cheret cussideradu chi Mennea aiat bardadu finas su primadu mundiale a su livellu de su mare dae su 1980 a su 1983 cun 19”96, tempus realizadu in sa bidda sua de nàschida, Barletta). Su recordu fiat istadu superadu dae Michael Johnson in sos trials istadunidesos pro s’Olimpiada de su 1996.
Sende possuidore de su primadu mundiale, Mennea fiat sempermai unu de sos favoritos pro s’oro olìmpigu in Musca, finas pro neghe de su boicotazu istadunidesu de sos Zogos Olìmpigos de 1980. In sa finale de sos 200 m., Mennea aiat afrontadu a Don Quarrie su campione essidore e a Allan Wells su campione de sos 100. Wells paraiat lantzadu chirru a una bintòria profunda, peroe Mennea li si fiat acurtziadu in su retilìniu e l’aiat superadu in sos ùrtimos metros, logrende s’oro pro duos chentèsimos de segundu. Aiat bintu su brunzu puru cun su relevu 4x400 metros.
Mennea, paranumenadu sa Fritza de su Suddu, in su 1981 aiat annuntziadu sa retirada sua cuntzedende-si prus tempus pro s’istùdiu. Posteriormente si fiat rebidu e s’annu in fatu aiat partetzipadu a s’europeu, porfiende belle gasi petzi in sa 4x100, in ue fiat arribadu su de bator.
Su 22 de martzu de 1983 aiat istabilidu su primadu mundiale (manuale) de sos 150 metros lissos, cun 14”8 in sa pista de s’istàdiu de Cassino: custu primadu sighit a esser insuperadu, ca su tempus de 14”35 istabilidu su 17 de maju de 2009 dae Usain Bolt in Manchester no est istadu omologadu dae sa Federadura, peri ca est istadu istabilidu in una pista retilìnia.