cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Metru cùbicu
Su metru cùbicu (fintzas naradu metru cubu) est s'unidade de medida de volùmene in su Sistema Internatzionale de unidade de medida. Pro definitzione est su volùmene inserradu ind unu cubu chi tenet sos bicos longos 1 metru.
Tenet pro sìmbulu m³ e nd est s'ispissu, in manera impròpria pro cantu riguardat sas normativas impostas dae su sistema internatzionale, abbreviadu cun sa sigla mc (o in inglesu cu.m., dae cubic meter).
Unu metru cùbicu est uguale a:
Limba amarica
S'amaricu est faeddadu finas in Egitu, in Israele, in Isvetzia e in Eritrea.
Regnu de Bulgaria
Fundatzione e forma de istadu
Unu primu ente autònomu bùlgaru in forma de printzipadu autònomu e in sinu a s'Impèriu Otomanu fiat costituidu in su 1878, mancari populatzione abbundante cunsiderada bùlgara biviat fintzas in àteros territòrios amministrados deretu dae s'Impèriu, mescamente in Matzedònia. Custa regione nointames s'agataiat chertada intre àteros istados balcànicos de costitutzione noa, chi beniant a èssere su Regnu de Sèrbia, su Regnu de Grètzia e sa matessi Bulgaria. Sa cuntierra pro su controllu de custu territòriu si fiat perlongada fintzas a sa Prima Gherra Mundiale.
Su tzar aiat agatadu manera de cuntzentrare su pòdere de prus in prus in manu sua. Dae su 1912 podiat firmare tratados internatzionales secretos sena su permissu de is Cortes bùlgaras. ​ Tambene manteniat su controllu subra sas eletziones, chi fiant acontzadas segundu is disìgios de su monarca e de su primu ministru - chi fiat isseberadu de issu etotu - in cada momentu. Su pòdere creschende de Ferdinand I non si fundaiat subra s'abrogatzione de sa Costitutzione o subra s'instauratzione formale de una ditadura reale, si nono subra s'impreu abbistu de is pòderes costitutzionales cunfèrridos a sa figura sua, in piessignu subra su deretu suo de isseberare a is membros de su Cussìgiu de Ministros. Comente in àteros paisos de sa regione, su costùmene fiat antimes de elègere a su Guvernu a traessu de sas eletziones, chi su monarca dd'isseberaret e a fatu si tzelebrarent is votatziones. Sende chi custas fiant controlladas dae su gabinetu nou, is preferèntzias de Ferdinand I nde bessiant cunfirmadas.​ Su funtzionariadu dependiat de sa cumpositzione de su gabinetu e fiat duncas dipendente in manera indereta puru de is favores de su monarca, chi aiat fatu in sa pràtica de su sistema polìticu de s'istadu in un'ispètzie de assolutismu costitutzionale.
Gherras balcànicas
In su 1911 su primu ministru Natzionalista Ivan Gešov aiat detzìdidu de formare un'alliàntzia noa cun sa Grètzia e sa Sèrbia pro atacare in s'Impèriu Otomanu, mancari is chertos territoriales intre issos e issos sighiant.
A pustis de sa vitòria de sos alliados in sa prima gherra balcànica, fiant comintzados luegus is chertos territoriales intre issos e issos. Sa Bulgaria aiat duncas pesadu gherra contra de is alliados antigos. Custu segundu cunflitu aiat cumportadu pèrdidas mannas de territòrios pro sa Bulgaria, chi aiat dèpidu intregare sa Dobrùgia Meridionale a sa Romania e giai totu sa Matzedònia, francos is territòrios a ròdiu de Strumica, mancari aiat mantentu s'atzessu in s'Egeu a traessu de una fròngia de chentu binti chilòmetros e su portu de Dedeagač. Sa Sèrbia aiat otentu giai totu su norte de sa Matzedònia, s'Impèriu Otomanu aiat coberadu torra Edirne e sa Tràtzia orientale, mentras chi sa Grètzia aiat ocupadu s'Épeiros cun Joànnina e si fiat istèrrida unos setanta-chimbe chilòmetros in su norte e est de Thessaloniki. Su Montenegro e sa Sèrbia si fiant ispartzidos su Sandžak e annotamala si fiat costituida s'Albania.
Is gherras balcànicas aiant influentzadu a fundu su cursu a sighire de s'istòria de s'Europa. S'isfaghimentu de s'Impèriu Otomanu e de sa Bulgaria aiat criadu tensiones perigulosas in su sud-estu europeu. Peristantu sa Bulgaria aiat abbandonadu s'alliantzia istrinta cun sa Rùssia chi fintzas a tando aiat mantentu, in antis de pèrdere s'apoderamentu russu in sa cuntierra serbu-bùlgara pro su controllu de sa Matzedònia ​ e aiat intentadu de otènnere tando s'apoderamentu de s'Alliàntzia Tripla pro sas aspiratziones territoriales suas. Sa Sèrbia si fiat fata s'inimigu printzipale de is natzionalistas bùlgaros sende chi aiat balangiadu sa prus parte de su territòriu de Matzedònia a chi custos punnaiant.
Prima Gherra Mundiale
Cando a sa fine de s'istiu de su 1914 fiat tzocada sa Prima Gherra Mundiale intre is blocos de paisos alliados, sa Bulgaria si fiat decrarada neutrale. Fintzas a s'intrada in gherra in s'atòngiu de su 1915, s'obietivu de su guvernu fiat istadu sa de supesare sas ofertas de s'Intesa Tripla e de sos Impèrios Tzentrales a càmbiu de su mantenimentu de sa neutralidade o de s'alliàntzia, in chirca semper de annuddare is cunsighèntzias territoriales e econòmicas de sa derrota in sa Segunda Gherra Balcànica e de su Tratadu de Bucarest.
Sa Bulgaria a sa fine aiat isseberadu de s'alliare cun is Impèrios Tzentrales siat pro sa situatzione bèllica de cussu momentu, chi pariat favorèssere una vitòria de custos, siat pro sa mègius oferta de territòrios presentada dae custos in cumparàntzia cun sa de s'Intesa. ​ A su cumintzu de santugaine de su 1915, sa Bulgaria aiat atacadu sa Sèrbia​ in coordinamentu cun sa Germània e Àustria-Ungheria, binchende in duos meses contra de sa resistèntzia de s'esèrtzitu serbu.
Cun sa derrota serba e sa rumena a fatu, in 1916-1917, sa Bulgaria aiat otentu sa manna majoria de is aspiratziones territoriales suas (Matzedònia, parte de sa costera de s'Egeu de Grètzia e territòriu rumenu), e aiat intentadu de ddas cunserbare una borta concluidos is cumbatimentos. S'impeoramentu grae de sa situatzione econòmica in su paisu e s'indebilitadura progressiva aiant fatu chi s'ofensiva vitoriosa de s'Intesa a metade de su mese de cabudanni de su 1918 cunduiret a s'isfundamentu de su fronte e a sa resa lestra bùlgara a sa fine de su mese.​ Sa derrota militare, chi aiat tragadu a mesu su restu de is paisos alliados, aiat batidu a sa pèrdida non petzi de is conchistas realizadas durante su cunflitu, si nono de parte de is territòrios chi formaiant s'istadu fintzas a su 1914.
Periòdu intre-gherras
Su perìodu de intre-gherras fiat comintzadu cun unu re nou, Boris III, fìgiu de Ferdinand I, pro su cale custu aiat abdicadu in is ùrtimas dies de sa gherra. S'iscuntentu populare aiat batidu a lestru s'Unione Natzionale Agrària Bùlgara de Aleksandăr Stambolijski - oposidore a sa gherra - a guvernare. Fintzas a sa furriadura sua in su corpu de istadu de su 9 de làmpadas de su 1923, su guvernu de Stambolijski aiat aplicadu una sèrie de riformas profùndas, favoràbiles in sustàntzia pro is messajos. Is partidos traditzionales chi aiant guvernadu durante is gherras chi aiant portadu a derrotas pro sa Bulgaria fiant abarrados dèbiles meda in su pustisgherra, in paris tempus chi creschiat s'apòmpiu de agràrios e comunistas. Sa persighida de is partidos traditzionales a banda de Stambolijski, chi aiat istabilidu unu guvernu a manu a manu prus autoritàriu, sa delusione de is natzionalistas matzèdones, iscuntentos pro sos acòrdios de su primu ministru cun is jugoslavos e su sentidu de pèrdida de pòdere de sas élites antigas aiant batidu a sa furriadura violenta de Stambolijski e is cumpàngios de partidu suos.
A su corpu de istadu contra Stambolijski fiat sighida una sèrie de guvernos autoritàrios mancari formalmente costitutzionales. In su 1931, s'efetu de sa Depressione Manna aiat batidu a s'eletzione de una coalitzione noa de partidos chi incluiat una afiladura de sos agràrios, chi no aiat logradu, comente si siat, de isòrvere is problemas econòmicos causados dae sa crisi internatzionale. In su 1934 un'alliàntzia de tecnòcrates e militares (Zveno) aiat fatu unu corpu de istadu torra chi aiat postu fine a su guvernu costitutzionale e aiat instauradu unu règimene autoritàriu cun obietivos de modernizatzione de su paisu. Fartende·ddi apoderamentu, s'annu a pustis re Boris aiat assumidu is pòderes, imbatende a controllare su paisu a solu dae tando fintzas a s'abolitzione de sa monarchia a sa fine de sa Segunda Gherra Mundiale a traessu de una sèrie de gabinetos a su servìtziu suo.
Segunda Gherra Mundiale
Boris aiat intentadu de mantènnere sa neutralidade bùlgara in sa gherra mundiale ma aiat finidu alliende·si cun s'Asse in su mese de martzu de su 1941; sa Bulgaria aiat retzidu is cumpensos territoriales pretèndidos pro sa partetzipatzione in su cunflitu.
Boris aiat mantentu su paisu istesiadu dae su cunflitu mundiale nou fintzas a su beranu de su 1941, cando s'ofensiva contra sa Grètzia e s'inclusione de is paisos a làcana in su Patu Tripartitu dd'aiat portadu a sutascrìere a isse etotu, alliende·si aici cun s'Asse. Sa partetzipatzione militare bùlgara in is campagnas militares fiat istada iscassa, serbende mescamente comente distacamentos in is territòrios tzèdidos a s'amministratzione sua (territòrios de is atuales Matzedònia de su Norte, parte de su sud de Sèrbia e sa Tràtzia).
In s'atòngiu de 1944, in antis s'arribu de s'esèrtzitu sovièticu a is fronteras bùlgaras, fiant acontèssidos càmbios de guvernu frenèticos pro intentare de apasiguare s'URSS, cun sa cale sa Bulgaria non s'agataiat in gherra formalmente. Custos tentativos aiant fallidu e cando sas unidades sovièticas fiant intradas a Bulgaria, aiant integradu su pòdere a s'oposidore Fronte Patriòticu.
Durante su pustisgherra, sa gherra pro su pòdere polìticu intre su Partidu Comunista Bùlgaru e is aversàrios suos aiat batidu intre àteras cunsighèntzias a s'abolitzione de sa monarchia e sa proclamatzione de una repùblica, controllada dae in cue a pagu dae is comunistas.
Santu Perdu
Santu Pedru (Villa San Pietro in italianu) est unu comune de 1790 persones in su Sulcis, in su meridione de sa Sardigna.
Istòria
Su territòriu fiat abitau dae s'època prenuràgica, cumente testimòniant sos domus de janas chi bi fiant in sos montes. In s'època pùnica e romana, non ci funt tràtzias de arcunu insediamentu, chi agatamus torra in s'època medievale, cumente testimòniat sa egrèsia de santu Perdu. Sa bidda fiat fratzione de Pula, e in su 1950 est dibènniu comunu autònomu.
Festas
Santu Perdu, comente narat su nòmine, est su santu de sa bidda. Issu est regordau in su 28 de trìulas e bennet fata una grande festa. In su 2 e in su 4 maju sa protzessione de Santu Efis passat in Santu Perdu.
Dakota de Sud
Su Dakota de Sud (in ingresu South Dakota/ˌsaʊθ dəˈkoʊtə/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Midwest.
S'istadu pigat nòmene de sas tribùs nativas Sioux de Dakota e Lakota. Sa capitale est Pierre e sa prus manna tzitade Sioux Falls.
Geografia
Su Dakota de sud est su de 17 istados prus istèrridos, su de 5 cun populatzione e densidade pru bàscia intre sos 50 istados federados. Est intradu in s'Unione su 2 de onniasantu 1889, impare a su Dakota de Nord.
Allàcanat in su Nord cun su Dakota de Nord, in s'Est cun su Minnesota e s'Iowa, in su Sud cun su Nebraska e in s'Ovest cun Montana e Wyoming. S'istadu est chirriadu de su frùmene Missouri in duas partes chi si distinghent siat sotzialmente siat geograficamente, naradas de sos residentes "Riba Est" e "Riba Ovest".
Clima
Su clima de su Dakota de Nord est continentale, cun frecuèntzia de proidura majore in s'Est, s'Ovest est semi-àrridu.
Istòria
Sa regione de s'istadu fiat populada de s'òmine giai de antighidade e in su sèculu XIX su pòpulu dominadore fiat su Sioux. Cussòrgias numerosas de europeos ant inghitzadu bi·nch'èssere cun sa cursa a s'oru e su fràigu de ferrovias de s'Est. S'intrusida de sos minadores in su territòriu at batidu a iscontròrios fitianos cun sos nativos, chi at tentu agabbu cun su degòlliu de Wounded Knees, in su 1890.
Economia
Sa "Riba Est" benit a èssere sa parte de istadu prus populada cun economia basada subra sa massaria, sa "Riba Ovest" bivet mascamente de turismu e de investimentos militares.
Logos de atraida
In su Sud-Ovest de s'istadu s'agatat unu cumplessu de montigros chi pigant nòmine de Black Hills, chi sunt sacras a sos nativos Sioux e in ue s'agatat unu logu turìsticu de importu: su Monte Rushmore. Àteros logos de atraida sunt su monumentu in memòria de "Crazy Horse" (Caddu Macu), su parcu natzionale de Badlands and Wind Cave, su parcu Custer State.
Curiosidades
Mancari sos rapresentantes chi su Dakota de Sud eleghet pro su cungressu siant sa prus parte de sas bortas democràticos, sa presidèntzia de s'istadu est tenta mescamente de republicanos.
Istatutos Tataresos
Istòria
De custu documentu nd'abarrant chimbe còpias, ma isceti duas còpias remontant a s'època cumonale: duos còdighes de pergaminu iscritos in iscritura gòtica, de sos cales unu est iscritu in latinu s'àteru in sardu logudoresu, in custa ùrtima còpia est aporrida sa data de su 1316. In cudd'annu a Tàtari fiat in càrriga su podestade genovesu Cavallino de Honestis.
Guijo de Santa Bárbara
Guijo de Santa Bárbara est una comuna ispagnola de 469 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de s'Estremadura. Situadu a sa cumarca de La Vera.
Quartetto Cetra
Su Quartetto Cetra, connottos finas comente I Cetra, est istadu unu quartetto vocale attivu in Italia a partire dae sos annos annos baranta. In su 1940 fit istadu fundadu in Roma dae Enrico De Angelis, Giovanni Giacobetti (nadu Tata), Iacopo Jacomelli e Enrico Gentile unu quartetto vocale, chi si jamaiada Quartetto Egie, dae sas battoro iniziales de sos nomenes de sos cumponentes.
Limba cunservatora
In limbistica, unu modu, forma o varietate cunservatora est una chi at cambiatu pacu peri s'istoria sua, o chi est resistente meta a mutare. Su cuntzettu est a sa revessa de forma o varietate innovatora, chi imbetzes at tennitu cambios metas e de importu puru.
Una limba o limbazu si narat cunservatore cando tenet pacas mutantzias, cunforma sas ateras limbas o limbazos. Fachende un'ateru esempiu, s'islandesu si assimizat de prus a su Nordicu Anticu de sas ateras limbas chi dae cue sunt naschitas, cumprendende su danesu, su norvegesu o s'isvedesu, mentras su sardu metas istudiosos lu tenent in cunsideru comente sa limba noulatina prus cunservatora. E duncas, siat su sardu siat s'islandesu si credent limbas relativamente cunservatoras. De sa matessi manera, calicunu limbazu de una limba costoit prus de un'ateru: su sardu nugoresu, pro esempru, at cunservatu de prus calicuna cosa de raichina latina cunforma su sardu logudoresu o su sardu campidanesu.
Oppuru, s'arresonu balet pro calesisiat varietate istandard, chi abbarrande in forma iscritta pro tempus meta tendet a cunservare de prus cunforma sas varietates chi non sunt istandard. Difatis, s'iscritu est prus cunservatore de s'allega. Est a narrer chi sa forma iscritta cambiat prus pacu de sa limba faeddata. Custu azuat a cumprender diferentzias in sistemas iscritos comente cussu inglesu; sicomente sa limba chistionata at cambiatu meta de prus de sa limba iscritta, in inglesu non fachet a pronuntziare sas paragulas comente sunt iscritas.
Una limba potet esser cunservatora in calicuna cosa, ma innovatora in calicuna atera. Su bulgaru e su matzedoniu, chi si assimizant meta a sas limbas islavas, sunt innovatoras pro cantu pertoccat sa formatzione de sos nomines, ca ant lassatu su sistema de casos islavu, chi est cumplicatu meta. A su matessi tempus, peròe, ant fattu meta prus diffitzile su sistema verbale issoro, chi in su prus de limbas islavas est como simpre. S'inglesu, chi est una de sas limbas prus innovatoras intra de cussas germanicas, est comuncas cunservatore in sa fonologia cunsonantica, ca tenet sonos comente (supratottu) θ and ð (th) chi su restu de limbas germanicas at mutatu in ateros.
Si credet chi sas limbas cunservatoras siant prus diffitziles (grammaticalmente o, a su mancu, morfologicamente faeddande) de cussas innovatoras. Custu dìat poter esser beru pro sas limbas indo-europeas, in ube sa limba mama tenìat una morfologia cumplicata meta e chi est divennita prus simpre. De s'ateru, metas limbazos o limbas arabas tennitas in cunsideru comente innovatoras, comente s'arabu chistionatu in Egitu, ant fattu crescher dae su sistema classicu relativamente simpre un'ateru agglutinativu de morfologia verbale bastante diffitzile.
Bissente Mura
Bissente Mura (Patada, 1.935) est un'iscritore e poeta sardu ch'istat in Tàtari. Sende meda zòvanu, a s'agabu de sos annos chimbanta de su sègulu coladu, s'est istrenadu in su domìniu de sa narrativa cun contos, noellas e servìtzios de literadura e custùmene in “La nuova Sardinna”, chi nde fiat istadu pro unos cantos annos currespondidore e cullaboradore de sa de Tres Pàzinas. At iscritu finas pro àteros ziornales, no petzi sardos, e est istadu currespondidore de su Gazzettino Sardo (RAI). Pro annos meda, at leadu parte a sa polìtiga ativa in calidade de amministradore comunale e provintziale cun diferentes incàrrigos de assessoria. Est fontomadu in s'Entzicropedia Manna de sa Sardinna.
At pubricadu sos romanzos: “Il ballo del sole”, editadu dae sa Bibriutega Internassionale, Frorèntzia 1.967, binchidore de su prèmiu literàriu “òpera prima” N. Machiavelli; La stagione delle mantidi, editadu dae Castello, Casteddu 1.996; La rivolta dei gigantiniani, editadu dae Castello, Casteddu 1.999; Su Deus Iscultzu, editadu dae Condaghes, Casteddu 2.002, binchidore de su Prèmiu de literadura sarda “Casteddu de sa fae”, Edissione 2.002. Mancari apat partetzipadu medas raras bias e petzi in custos ùrtimos annos a sas porfias poètigas bariadas de sa Sardinna, at logradu galardones importantes in diferentes cuncursos, intre sos cales su primu prèmiu in su Romàngia, in su Seunis de Tiesi de 2.009 e in su prèmiu de Poesia Sarda de sa de 2 e 3 Cumpartziduras de Tàtari in su 2.011.
Lucien Febvre
Lucien Paul Victor Febvre, nàschidu su 22 de làmpadas de 1878 in Nancy e mortu su 25 de cabudanni de 1956 in Saint-Amour, est istadu un'istoriadore modernista frantzesu chi at tentu un un'infruèntzia forte a subra de s'evolussione de custa dissiplina, in particulare peri s'iscola de sos Annales, fundada dae isse paris cun Marc Bloch.
Febvre, in su defininzu de aspetos e problemas de s'insularidade, aiat contrapostu sa Sitzìlia, “ìsula rugradorzu” chi at semper assimiladu, elaborende-nde unas cantas caraterìstigas, sas tzivilizaduras numerosas a beru ch'in undadas sighidoras si fiant assentadas in ie, a sa Sardinna, “ìsula presone”, logu de cunservadura de “rassas betzas eliminadas, de usos betzos, de formas sotziales betzas bannidas dae su continente”, unu “mundu antzestrale e fòssile, s'imàzine imparativa de sa preistòria in s'istòria”.
Pierre
Pierre est una bidda de unos 14.000 bividores, capitale de s'istadu federadu de Dakota de Sud e sea de sa Contea de Hughes, in sos Istados Unidos de Amèrica.
Fundada in su 1880 in sa riba de su frùmene Missouri, Pierre est diventada capitale de istadu in su 1889.
Aborìgenos canàrios
Sa denuminatzione de aborígenes canàrios s'àplicat genericamente a sos diferentes pòpulos de orìgine bèrbera chi biviant in is ìsulas Canàrias in antis de sa conchista de s'artzipèlagu chi fiat acontèssida intre su 1402 e su 1496. Sunt classificados che «aborìgenos», mancari sunt fintzas connotos che antigos canàrios e susetotus che guanches (lege guances), trèmene chi originalmente si referiat petzi a sos aborìgenos de etnia berbera de s'isula de Tenerife. Àteros nùmenes de impitu minoritàriu sunt indígenos canàrios.
Is aborìgenos de is ìsulas Canàrias fiant s'ùnicu pòpulu nadiu chi biviat in sa regione macaronesia, giai ca in sas ìsulas Azorras, Cabu Birde, Madeira e ìsulas Arestes no est istada constatada niuna cultura nadia in antis de s'arribbu de sos europeos a estos artzipèlagos.
Trèmenes ispetzìficos pro sos aborìgenos canàrios de cada isla
Distintas fontes sostenent ca sos bividores de cada ìsula impitaiant etònimos ispetzìficos. Noantimes, su Dotore José Farrujia afirmat chi cusso trèmenes sunt modernos o «modismos» chentza de caràtere istòricu.
Orìgine de s'antiga populatzione de Canàrias
Segundu is teorias prus atzetadas, is primos aborìgenos canàrios diant arribbare de su norte de Àfrica intre su de 5 sèculos a.C. e su comintzu de s'era cristiana. Iscobertas archeològicas reghentes fàghent creere chi su primu populamentu diat àere pòdidu tènnere logu meda in antis, in su de 10 sèculos a.C. In Tenerife, concretamente in sa zona Archològica de la Cueva de los Guanches in Icod de los Vinos, at istimadu sas cronologias prus antigas prus antigas de Canàrias cun dataduras in intorinos de su 6 sèculos a.C.
Ambrogio Fogar
Ambrogio Fogar (Milanu, 13 de austu de 1941 - Milanu, 24 de austu de 2005) est istadu unu navegadore, isproradore, iscritore e presentadore telebisencu italianu.
Vida
In su 1.978, a largu dae sas ìsulas Falkland, in su suddu de s'Otzèanu Atràntigu, s'imbarcadura sua est còrfida cun probabilidade dae unas cantas ocras a afundat in pagu tempus. Paris cun isse, b'est s'amigu e cumpanzu de biazu suo, Mauro Mancini su ziornalista. Resessint a nche zugher in fatu a sa barsa autounfràbile de sarvamentu petzi unu pagu de tzùcaru, unu cantzu de bentrighedda e duos magrones ochìidos a corfos de remos. A pustis de 74 dies, in fines, sunt logalizados e azutoriados dae una nae cumertziale grega. Sunt in cundissiones graes a beru e ant pèrdidu unos 40 chilos onzi unu, duas dies prus a tardu Mauro Mancini morit a purmonitis. Fogar resessit a subrabiver.
In sa cumpanzia de Armaduk su fidele, su cane suo de ratza Siberian Husky, arribat a pee finas a su Polu Nordu. In sos annos otanta, devenit presentadore telebisencu e divurgadore capatzu, tirende profetu dae sas capatzidades suas pròpias de isproradore, peri su programma de abentura assortadu, creatu e trasmìtidu dae isse in Retequattro “Jonathan – dimensione abentura”, antiscurridore in Itàlia de totu sa filera apressiada como subra de sos documentales e sas emissiones cun temas ambientales.
Custu disacatu non resessit a pinnigare s'ispìritu suo de abentura: in su 1997, in una cadrea de rodas basculadora, partètzipat a sa furriada a Itàlia in barca a bela. Sena tzelare mai de peleare e sena si render a sa maladia, narat: “Eo resisto ca ispero de torrare a caminare una die, de mi nche pesare dae custu letu cun sas ancas cosa mea e de abaidare su chelu...”. In cussu perìodu, est testimoniale pro sa campanna de collida de fondos de s'assòtziu de cuadriprèzigos e pro sa rugrada de Greenpeace contra a sa cassa a sas balenas. Morit su 24 de austu de 2005 a infartu de coro, discansat in su campusantu monumentale de Milanu.
Pier Lombardo
Pier Lombardo (1100 – 1160) naschidu a Novara e ada istudiadu teologia a Parigi, inue ada a poi insegnadu. Ada iscritu unu tratadu de teologia “Libri quattuor Sententiarum” e po custu est nadu su Magister Sententiarum. Su trattadu est istadu commentadu po totu su Mediovo, puru dae santu Tomasu de Aquino e dae ateros meda. Mentuadu dae Dante in su paradisu.
Sori
Sori (Söi in limba ligure) est unu comune italianu de 4.286 abitantes de sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Marcel Duchamp
Marcel Duchamp (Blainville-Crevon, 28 triulas 1887 – Neuilly-sur-Seine, 2 santuaine 1968) est istadu unu artista, pittore, iscultore e giogadore de scacchi frantzesu, naturalizzadu istatunitense in su 1955.
Est istadu unu de sos artistas pius influentes de su XX seculu, in s'attividade sua aiat partecipadu a sas currentes de pittura fauvismo e de su cubismo, est istadu unu animadore de su dadaismu e de su surrealismo, est istadu unu de sos primos artistas concettuale, e su primu chi aiat utilizzadu su ready-made e s'assemblaggiu.
Tenore de Vitzi "Mialinu Pira"
Su tenore de Vitzi "Mialinu Pira" est dedicatu a s'istudiosu e iscritore vitzichesu Michelangelo "Mialinu" Pira e naschit in su 1995.
1096
S'annu 1096 (in numeros romanos:MXCVI) est comintzadu in martis secundu su Calendariu Giulianu.
Tenore de Vitzi "Mialinu Pira"
Istoria
Su grupu Tenores de Vitzi "Mialinu Pira" est naschitu in su 1995.
2007
S'annu 2007 (MMVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu lunis a segunda de su calendàriu gregorianu.
Tenore de Vitzi "Mialinu Pira"
Chie sont e ite fachent
In su tenore cantant Omar Bandinu (bassu), Marco Serra (contra), Bachisio Pira ('oche e mesu 'oche) e Arcangelo Pittudu ('oche e mesu 'oche), cust'urtimu est intratu in su 2009 a su postu de Dino Ruiu. Fachiat puru parte de su grupu Gianfranco Cossellu chi est mortu in su 2004 pro curpa de unu 'ocu chin su cale fit gherranne in Vitzi. Su tenore Mialinu Pira at giratu meta in Europa (Frantza, Ispagna, Germània, Svizzera, Austria, Slovenia, Croazia, Bosnia, Albania, Ungheria Olanda, Belgio, Lussemburgo, Danimarca, Irlanda e Vaticano), ma puru in locos comente sa Tunisia, su Giappone, sos Emiratos Arabos e su Brasile. In su 2001 ant cantatu pro su Papa Juanne Paule II in su Vaticanu e fintzas in sa "Sala Nervi" in paris chin Randy Crawford, Dolores O'Riordan, Terence Trent D'Arby, Hevia, Tiziano Ferro, Elisa, Edoardo Bennato e Massimo Ranieri. In su 2005 sa partecipatzione a sa trasmissione de Raiuno Affari Tuoi condotta dae Paolo Bonolis, at fatu connnoschere su cantu "Mialia Vattu sa trota" a livellu natzionale, diventanne sa sigla de sa trasmissione e s'innu sardu chi sos concorrentes si fachiant ponnere pro binchere. Macari su tenore Mialinu Pira siat naschitu comente grupu de musica traditzionale orale, at semper chircatu de accurtziare su cantu a tenore sardu a sas ateras musicas, provanne a nche bocare carchi cosa de novu, collaboranne chin musicistas de ateras culturas e formatzione musicale. De ammentare sont: sa collaboratzione chin Hevia, unu sonatore de cornamusa de sas Asturias connotu in su "Concerto in Vaticano"; chin Tom Zè e s'orchestra Mediterranea de Santu Paule de Brasile (21 elementos) chin sos cales ant fatu unu CD e unu DVD in su 2005; chin su compositore Loy Wesselburg pro sa registratzione de una colonna sonora pro unu cinema tedescu in sun 2007. Su 10 de Maiu de su 2009 ant cantatu in su Concertgebouw de Amsterdam, unu de sos teatros prus connotos de su munnu; su 10 de Natale Natale in sa Basilica de sa Naschita de Betlemme.
Limba norvegesa
Su norvegesu est una limba chi pertènet a sas limbas germanicas de su nord e a sa famìlia prus manna de sas limbas indo-europeas.
Su norvegesu est una particularidàde pèri s'Europa, ca est una limba chi tènet duas formas iscrìttas (o istandard) impreàdas de manèra uffitziale in Norvegia: su bokmål e su nynorsk.
Charles de Gaulle
Charles André Joseph Marie De Gaulle (Lilla, 22 de santandria de su 1890 - Colombey-les-Deux-Églises, 9 de santandria de su 1970) est istadu unu generale frantzesu e òmine de Istadu chi at dirigidu a sas fortzas de Frantza Lìbera durante sa Segunda Guerra Mundiale. Prus a tàrdiu at fundadu sa de 5 Repùblicas Frantzesas su 1958 e at serbidu comente su primu Presidente suo 1959-1969 In Frantza, est connotu comente a Général de Gaulle o semplemente Le Général.
Est istadu unu veteranu de sa Prima Guerra Mundiale, chi in sos annos 1920 e 1930, fiat essidu a sa lughe che defensore de sa gherra cun blindados e de s'aviatzione militare, chi cunsideraiat unu mèdiu pro truncare s'istangiadura de sa gherra de trintzera. Durante sa Segunda Guerra Mundiale, aiat atzuntu a su rangu de generale de Brigada, ghiende unu de sos pagos cuntratacos de blindados cun sutzessu de su 1940 durante sa conchista de Frantza, pro organizare, a fatu, sas Fortzas Frantzesas de Liberatzione cun sos funtzionàrios frantzesos esiliados in Inghilterra. In antis de nche fuire a Inghilterra, aiat fatu unu discursu famosu pro ràdiu in su làmpadas de su 1940, esortende in su pòpulu frantzesu a aguantare a sa Germània nazista. A pustis de sa liberatzione de sa Frantza in su 1944, De Gaulle fiat fatu Primu Ministru de su guvernu provisòriu Frantzesu. Mancari s'esseret retiradu de sa polìtica in su 1946, a causa de sos cunflitos polìticos, fiat torradu a su podere cun s'apògiu militare a pustis de sa crisi de maju 1958. De Gaulle aiat dirìgidu sa redatzione de una costitutzione noa pro sa fundatzione de sa de 5 Repùblicas, e fiat istadu eleghidu presidente de Frantza.
Comente presidente, Charles de Gaulle aiat postu fine a su caos polìticu e a sa violèntzia chi aiant pretzèdidu sa torrada sua a su pàdere. Mancari a primìtziu aiat suportadu su guvernu frantzesu in Algeria, aiat detzìdidu pro una cuntzessione polèmica de s'indipendèntzia a su paisu, ponende fine a una gherra costosa e impopulare, ma lassende a Frantza divìdida. Aiat annoadu sa moneda in su ghennàrgiu de su 1960 pro cuntrollare s'inflatzione e aiat promotzionadu sa crèschida industriale. De Gaulle, aiat compudadu s'isvilupu de armas atòmicas e aiat promòvidu una polìtica èstera pan-europea, intentende de minimare s'influèntzia anglosàssone de Istados Unidos e Regnu Unidu, aiat retiradu Frantza de su cumandu de sa NATO, si fiat opostu a s'intrada de sa Bretagna Manna in sa Comunidade Europea e aiat reconnotu sa Tzina comunista. Durante su mandadu suo, de Gaulle, di fiat fintzas acaradu cun sa cuntraposidura e s'opositzione polìtica de sos comunistas e sos sotzialistas, e cun s'undada de protestas de su maju de su 1968. De Gaulle si fiat retiradu in su 1969, ma aiat sighidu essende su cabu prus influente in s'istòria moderna de Frantza.
Fiat fìgiu de unu maistru de iscola e fiat istadu educadu in una famìlia catòlica meda. Fiat de iscratza nòbile chi aproliat de Normandia e Borgogna, e unu tziu suo fiat istadu unu famadu istudiosu celtista. Aiat letu Maurice Barrès, Henri Bergson e Charles Péguy. De su 1908 a su 1912 at istudadu in s'Acadèmia Militare de Saint-Cyr e fiat istadu destinadu a su de 33 regimentos de fanteria, in ue fiat abarradu suta sos òrdines de Henri Philippe Pétain.
Loreto
Loreto est una tzitadina de 12.543 bividores de Le Marche, provincia de Ancona, a 5 km dae su mare. Loreto est mentuada po su tzelebre santuariu marianu, disegnadu dae Bramante. In su santuariu est venerada sa Santa Casa, sa domo de sa Madonna,( gai si creede) trasportada inie dae sos Anghelos (29 maju 1299). Un'atera ispiegatzione: sas pedras de sa domo de Maria, sa Madonna, sunt istadas trasportadas dae una nave chi apparteniada a sa familia De Angelis. Su santuariu est riccu de marmaru, sas portas sunt de brunzu. In sa Santa Casa istatuas de Sansovino, Sangallo, e ateros. Su santuariu est logu de pellegrinagios, tra sos pius frecuentados.
Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Bielorussia
Sa Repùbbrica Sotzialìsta Soviètica de Bielorussia (in bielorussu: Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка), connòtta fìntzas comènte RSS Bielorussa fit unu istàdu federale comunista de s'Unione Sovietica. Sa capitale sua fit Minsk.
Giuseppe Anedda
Giuseppe Anedda (Cagliari, 1 de martu 1912 – Cagliari, 30 de trìulas 1997) est istadu unu sonadore de mandolino e unu musicista.
El Paso (Texas)
El Paso est un atzitade de unos 649.000 bividores de is Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in su Texas in ue est sea de sa contea omònima.
El Paso, chi intre de is bidda de làcana est segunda isceti a San Diego pro populatzione, est posta a fache de sa tzitade messicana de Ciudad Juàrez. Is duas tzitades formant una àrea metropolitana trans-natzionale, cun nòmine de El Paso-Juarez Borderplex, chi ocntat unos 3.045.000 residentes.
Est sa de 6 tzitades de Texas e intre de is 20 prus mannas de Istados Unidos.
Coccu
Su còccu (chi, pro mòre de sa italianitzatziòne, si nàrat fìntzas cocco de manéra isbagliàda), connòschidu atteramènte comènte sa sabègia (dae su cadelànu atzabeja), est una pùnga, de pèdra tunda e nièdda, chi pertòcat sa traditziòne populare sarda. Si crèet chi si la mantènzat dae s'antigòriu, càndo galu non bi aìat sos romanos accudìdos in Sardigna. A su comìntzu sos sardos la faghìan dae una pedra iscùra naturale, comènte pinnadèllu (tantu chi in tzertos trèttos su coccu si nàrat gòi puru), òniche e pedra de tronu, fràncu poi colàre a bìdru nièddu o pasta de bìdru policromu chi bènit dae fòras, ca de materiale non si nde agattaìat meda pro bi nde fàgher àtteras; est a ammentàre, peròe, chi subratòttu in Gallura e in càlchi bìdda muntagnìna sa punga est de coràddu (tantu est bèru chi pìgat tando su nùmene de "coraddèddu de s'ogu leàu"). A dòntzi modu, sos chi nde fàghen imprèu non pènsan chi sìat su materiale su signìficu chi sa punga tènet. Difàtis, si nde fàghet imprèu ca si crèet pòdat paràre fronte a s'ògru malu chi, foras de sa famìlia, ti pòdet pigàre.
Cun s'artziàda de su cristianèsimu in s'ìsula, custu cultu pre-romanu non sìche fit mortu, ma prusaprèstu postu in sùtta de s'ala cattolica: difàtis, si crèet chi sa punga non fàgat nudda si non bi at fìde in sa persòne chi nde bòlet fàgher imprèu, àntzis cheret puru "avverbàda" (est a nàrrer, chi pro la fàgher funtzionàre bene si debìan prima resàre "sos verbos", ovverosìat pregadorìas a Dèus).
Sas criadùras tenìan su coccu in bratzòlu, mèntras chi sos prus mannìttos bi lu aìan in bùrtzu, tòttu prèsu cund unu fròccu bìrde. Sas fèminas, imbètzes, tenìan su coccu a tùju o pòstu a s'imbùstu.
Jaraíz de la Vera
Jaraíz de sa Vera est una comuna ispagnola de 6.727 abitantes (2012) de sa comunidade autònoma de s'Istremadura.
Sòndriu
Sòndriu est una comuna italiana de 21.790 abitadores e una cabitale provintziale lumbarda.
Cun unu territòriu comunale de unos 20 kmc., est sa cabitale provintziale italiana prus pagu istèrrida. Abarrat in sa Badde Tellina de mesania, in sa cropadura de su traìnu Mallero cun s'Adda, in s'intrada a sa Badde Malenco, suta de su massissu de sa Corna Mara. Sa bidda est sa leada prus importante de sa zona.
Su crima de sa bidda, che su de s'abarru de sa fundunada, est continentale, cun ierros fritos e istios incardumados.
1983
S'annu 1983 (MCMLXXXIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu sàpadu a segunda de su calendàriu gregorianu.
Sioux Falls
Sioux Falls est una tzitade de unos 142.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, in ue est sea de sa Contea de Minnehaha e tzitade prus manna, mancari non capitale de s'istadu federadu de Dakota de Sud.
Ferrara
Ferrara est una comuna italiana de 131.188 bividores, cabitale de sa provìntzia a su matessi nùmene de s'Emìlia-Romanna.
Denis Diderot
Est istadu una fregura importante in su periodo de s'Illuminismu edd'est connottu massimu pro essere istadu su cabu editore e, umpare a Jean le Rond D'Alembert, unu de sos printzipales contributores de s'Encyclopédie (Enciclopedia).
Diderot est puru connottu pro esse' s'autore de su dialogo, Le Neveu de Rameau (Su nebode de Rameau).
Ferrara
S'UNESCO l'at cuntzèdidu su tìtulu de patrimòniu mundiale de s'umanidade pro sa prima bia in su 1995 comente bidda de su Renaschimentu e, posteriormente, Ferrara at retzidu unu galardone annanghedore in su 1999 pro su Derta de su Pou e pro sas Delìtzias estensas. In prus de custu, sa bidda est una de sas bator cabitales provintziales (impare cun Bèrgamu, Luca e Grussetu) chi s'arrodu istòrigu est abarradu inghiriadu belle cumpretamente dae sa muralla chi, a bia sua, at mantentu azomài idèntigu s'assempru suo orizinale in su barigare de sos sègulos. Ferrara, cun Pisa e Ravenna, est finas una de sas primas "biddas de su mudìmine" fontomada in sas Laudes de Gabriele D'Annunzio.
Ferrara est sea antiga de universidade (Universidade de sos Istùdios de Ferrara) e sea archipiscamale (Archidiòtzesis de Ferrara-Comacchio). Istranzat tzentros curturales importantes: sa Pinacutega Nassionale de su Palatzu de sos Diamantes, sa sea de sa Fundadura Ermitage Itàlia, su Museu Archeolòzigu Nassionale, su Museu de sa Resurghèntzia e de sa Resistèntzia, su Museu de arte moderna e cuntempurana “Filippo De Pisis”, su Museu de sa Catedrale, su Museu Giovanni Boldini e numerosos àteros museos.
Sa bidda cuntempurana dependent dae un'economia basada in sa produidura agrìcula e industriale chi nde faghent una leada de primu importu gràssias a sa presèntzia de numerosas installaduras industriales in s'arzola de su petrochìmigu e de s'impresa minore e mèdia. Sos setores prus fortes sunt sos de sa chìmiga industriale, de s'indùstria metallùrziga, de s'eletrotènniga, de s'indùstria tèssile e de s'indùstria alimentària. In prus de custu, sas retzas caminale e ferruviària la ponent a intro de su tzircuitu cumertziale tantu rezionale che nassionale gràssias a sa presèntzia de infraistruturas adeguadas che s'Autocaminu A13, su transitadorzu de mercantzias de s'istassione ferruviària e sos transitadorzos portencos ubigados in Pontelagoscuro, chi aunint sa bidda cun su Pou e su Mare Adriàtigu.
Clube de Regatas do Flamengo
Flamengo (rus. Clube de Regatas do Flamengo) esti sa socedari calcistica de sa Rio de Janeiro in Brasile. È nascia in su 1895. Como 2009 istada in "Campeonato Brasileiro" e hat bintu 6 scudetos (su primmu in s'annu 1980) e 2 Coppa Brasile.
Ferrara
Ferrara, addae de custu, est unu de sos pagos sitos italianos in ue s'impreat s'enerzia zeotèrmiga pro sa produidura de aba caente e calore chi alimentat sa retza de telecaentamentu de sa bidda estensa.
Arlington (Texas)
Arlington est una tzitade de unos 371.000 bividores de is Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in sa Contea de Tarrant.
Sa bidda est istada fundada in su 1876 e su nòmine ddi fiat dadu in onore de sa Arlington House, domo de su generale famadu cunfederadu Robert Edward Lee, posta in sa chi oe est Contea de Arlington in Virgìnia.
Sa tzitade est parte de s'àrea metropolitana Dallas-Fort Worth-Arlington.
Van Jones
Van Jones (naskidu in Jackson, Tennessee in su 1968) est un'avvocadu de derettos ziviles e ambientalista in sa tzittade de Oakland, in California, chi trabagliat pro acciappare solutziones chi sian a su matessi tempus ripettosas de sa justiscia sotziale e ambientale. Jones est presidente e fundadore de sa Green For All, chi est un'organitzazione natzionale dedicada a costruire una economia ripettosa de s'ambiente e chi a su matessi tempus siat gai forte de ndi ogare sa mazore parte de sa popolatzione dae sa povertade. Custas teorias Van Jones las ada presenmtadas cun d'unu liberu intituladu The Green Collar Economy sa peraula green-collar economy cheret narrer chi sunu trabaglios chi servin a mezorare s'ambiente. In sa matessi linea s'agatan puru Nancy Pelosi,Tom Daschle e Al Gore, pro fentomare sos pius famosos. Su mese de martu de su 2009 su Presidente de sos Istados Unidos Barack Obama l'aiat nominadu cunsizeri ipeciale in su Consizu de sa White House pro sa Calidade de s'Ambiente, inue aiat tribagliadu cun varias agentzias e dipartimentos pro aumentare sas initziativas de s'amministratzione de Obama subra su clima e s'energia.
Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de s'Armenia
Sa Repùbbrica Sotzialìsta Soviètica de s'Armenia (in armenu: Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետություն), connòtta fìntzas comènte RSS Armena fit unu istàdu federale comunista de s'Unione Sovietica.
Bussa de istùdiu
Una bussa de istùdiu est unu finantziamentu de sos istùdios cuntzèdidu a istudantes meressidores, pro narrer in su casu chi non disponzant de un'arrimu econòmigu adeguadu dae bandas de sa famìlia issoro, o puru comente prèmiu pro resurtados particulares logrados in sas artes, in sas sièntzias, o àteras dissiplinas. Podet esser dispensadu dae particulares, dae fundaduras pùbrigas, o finas in forma de minimonzu de sos impòsitos de allistamentu, dae bandas de sas entidades chi zestionant sas universidades o sas iscolas.
Sos tipos de bussas de istùdiu chi esistint in su mundu sunt medas bariadas, e duncas si podent basare in sos fatores sighidores (o cumbinaduras issoro): In Itàlia e Sardinna, sas bussas de istùdiu istitussionales sunt dispensadas dae su Ministèriu de s'Edugadura, de s'Universidade e de sa Busca, e dae sas Reziones. S'Istadu tràmudat a sas Reziones sos montos apartados a su Fundu Integrativu Nassionale pro sa Cuntzessura de sas Bussas de Istùdiu. Pro cuntzeder sas bussas de istùdiu, sas Reziones impreant in prioridade sas siendas pròpias issoro, sas chi derivant dae sa coberada de s'impòsitu rezionale pro su deretu a s'istùdiu e sas de su Fundu antisfontomadu.
El Hierro
El Hierro (literalmente, "su ferru") est un'ìsula de s'artzipèlagu de sas Ìsulas Canàrias (Comunidade Autònoma de Canàrias), sa prus otzidentale de s'artzipèlagu. Sa capitale est Valverde (3.929 biv., 1996). Est de orìgine vulcànica e montosa meda, e presentat relevos formados dae conos vulcànicos e campos de lava; s'artària màssima est su pitzu de Malpaso (1.501 m). In su setore primàriu, in prus de sa pisca marìtima, b'ant cultivos de bananas, laores, bìngias epastoriu de berbeghes e crabas cun produtzione de casos. B'at su progetu de si frunire de energia cun una cumbinatzione idroeòlica.
Tlaxcala
Su Tlaxcala est unu de sos 32 istados federados de sos Istados Unidos Messicanos, In dies de oe in Trascala b'istant pagu prus o mancu 1'273'000 abitantes in 60 munitzipalidades. Sa tzidade de Tlaxcala de Xicohténcatl est su cabu de logu e sa tzidade prus manna est Santu Paolu de sa Montera.
Su Tlaxcala tenet un'àrea de 4.016 km².
Ottawa
Ottawa est sa capitale federale de su Canada. Est collocada subra s'isponda meridionale de su riu Ottawa, in sa provìntzia de s'Ontario subra sa làcana cun sa provìntzia de su Québec.
Eccellenza Sardigna 2003-2004
Custu est su girone organizadu dae su comitadu regionale de Sardigna, difatis sa prima divisione de su fùbalu sardu, bintu dae s'Alghero, sende su de bator campionados de primu livellu bintu dae custa sotziedade. .
Isparègiu logu de 13.
Nuova Monreale 1-0 Ilvamaddalena.
Peso messicanu
Su peso messicanu est sa moneda ùnica de sa federatzione messicana.
1985
S'annu 1985 (MCMLXXXV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu martis a segunda de su calendàriu gregorianu.
Marco Ferreri
Marco Ferreri (Milanu, 11 de maju 1928 – Parigi, 9 de maju 1997) fiat unu regista italianu. Su film sou pius connotu est La Grande Bouffe o La grande abbuffatta, cun Marcello Mastroianni, Michel Piccoli, Philippe Noiret e Ugo Tognazzi.
Umidade
S'umidade (o umidesa o umidori) est sa cantidade de papore de abba presente in s'àera. In su sistema internatzionale de unidades (SI) si podet espressare in grammos de abba pro metru cùbicu de àera (umidade assoluta), o in pertzentuale de s'umidade totale chi podet cuntènnere s'àera a sa temperadura ue nos agatamus (umidade relativa o gradu de umidade).
Umidade ambientale
Si nùmenat umidade ambientale sa cantidade de papore de abba presente in s'àera. Si podet espressare in forma assoluta mediante s'umidade assoluta, o de forma relativa mediante s'umidade relativa o gradu de umidade. S'umidade relativa est sa relatzione pertzentuale intre sa cantidade de papore de abba reale cuntenta dae s'àera e sa chi diat dèpere cuntènnere pro si prenare a idèntica temperadura, pro esempru, un'umidade relativa de su 70% cheret nàrrere chi su totale de papore de abba (su 100%) chi diat pòdere cuntènnere s'àera a custa temperadura, petzi tenet su 70%.
Umidade relativa
S'umidade relativa est sa relatzione de sa pressione partziale de papore de abba in un'ammisturu de àera-abba a sa pressione de papore prenadu dae abba a una temperadura prescrita. S'umidade relativa de s'àera dipendet non petzi dae sa temperadura si nono puru dae sa pressione de su sistema de interessu.
Definitzione
S'umidade relativa de unu misturu de àera-abba, est definida dae sa relatzione de sa pressione partziale de su papore de abba H2O  in un'ammisturu de pressione de saturatzione de abba  a una temperadura de misturu de àera. S'umidade relativa s'espressat normalmente comente una pertzentuale e si càrculat utilizende s'ecuatzione imbeniente:
Controllu climàticu
Controllat sa temperadura e s'umidade relativa pro su cunfortu umanu, sa salude e sa seguridade, e pro sos rechisitos tècnicos de màchinas e protzessos, in fràigos, veìculos e àteros ispàtzios tancados.
Comfort
Sos èsseres umanos sunt sensìbiles a s'àera infusta pro su fatu chi su corpus umanu utilizat sa refrigeratzione pro evaporatzione comente a mecanismu printzipale pro regulare sa temperadura. Suta conditziones de umidade, sa lestresa a sa cale s'ispaporat sa transpiratzione est minore chi in conditziones sicas.
Edificios
Temperadura est arta e s'umidade relativa est bassa, s'evaporatzione de abba est lestra e mòbiles de linna si podent arreduire. Cando sa temperadura est arta e s'umidade relativa est arta, s'evaporatzione de s'abba est lenta. Cando s'umidade relativa s'acùrtziat a su 100 pro chentu, podet produire cundensatzione a sas superfìtzies, su chi batit a problemas cun sa floridura, corrosione, peoramentu e àteras alteratziones relatzionadas cun s'umidade. Tzertos protzessos de produtzione e tècnicas e tratamentos in fàbricas, laboratòrios, ispidales e àteras installatziones rechedent livellos ispetzìficos de umidade relativa duncas, si mantenet s'impreu de humidificadors, deshumidificadors e sistemas de controllu assòtziados.
Veìculos
Sos printzìpios fundamentales de sos edificios, puru s'àplicant a sos veìculos. In prus, podet àere cunsideros de seguridade. Pro esempru, s'umidade arta a intro de unu veìculu podet cunduire a problemas de cundensatzione, gosi comente neulizatzione de parafrinas e su curtzucircuitu de sos cumponentes elètricos.
Aviatzione
S'àera infusta frita podet provocare sa formatzione de astra, su chi est unu perìgulu pro sos aeroplanos, ca tocat su profilu de sa fògia e su pesu aumentat. Motores de carburatzione tenent de prus perìgulu de formatzione de astra intro de su carburadore.
Medida
S'umidade de unu misturu de àera-papore de abba si determinat mediante s'impreu de diagrammas psicromètricos si sa temperadura de bulbu sicu (T) e sa temperadura de bulbu infustu (Tw) de su misturu sunt connotos. Custas cantidades s'otenent a discansu mediante s'impreu de unu psicròmetru. Esistent diversos currelatziones empìricas chi podent èssere utilizadas pro istimare sa pressione de papore de prenadura de s'abba comente una funtzione de sa temperadura. S'ecuatzione de Antoine est de sas de mancu complessas de custas fòrmulas, ca petzi tenet tres paràmetros (A, B, e C). Àteros apìtzigos, comente sos presentados dae sa Goff-Gratch e Tenten Magnus, sunt prus complicados, ma presentant mègius rendimentos. S'apìtzigu presentadu dae Buck s'agatat cun frecuèntzia in sa literadura e frunit un'echilìbriu resonile intre sa cumplessidade e pretzisione: Ue T est sa temperadura de bulbu sicu, espressada in grados Celsius (°C), P est sa pressione assoluta, espressada in hectopascals (hPa), e {{e^*}_w} est sa pressione de papore saturu espressadu in hectopascals (hPa).
Buck at istimadu chi sa faddina relativa màssima est de mancu de 0,20% intre -20 °C e +50 °C cando custa forma particulare de sa fòrmula generalizada s'utilizat pro istimare sa pressione de papore prenadu dae abba.
Cuntzetu isballiadu
A s'ispissu su cuntzetu de tenidura de àera in su papore de abba si presentant pro descrìere su cuntzetu de umidade relativa. Custu, però, est unu cuntzetu isballiadu. S'àera est unu misturu de gas (nitrògenu, ossìgenu, argó, papore de abba e àteros gas) e comente a gasi, sos costituentes de s'ammisturu semplitzemente faghent comente unos carradores de papore de abba, ma non sunt un'apògiu de custa.
Umidade relativa si definit in tèrmines de petzi sas propiedades fìsicas de s'abba e duncas no est relatzionada cun cuntzetu de tenidura de àera in su papore de abba. Difatis, unu volùmene de àera inferiora podet cuntènnere papore de abba e duncas s'umidade de custu volùmene si podet determinare a discansu.
Fatore de megioru
Su fatore de megioru si definit comente sa relatzione intre sa pressione de papore de saturatzione de s'abba in s'àera infusta  e sa pressione de papore de saturatzione de s'abba pura.