cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Irene Coghene
In su 2014 at retzidu unu de sos Premis d'Actuació Cívica de sa Fundació Lluís Carulla. In su 2018 est istada seberada che a presidente de sa Consulta Cívica per les Polítiques Lingüístiques del Català de l’Alguer, chi adobiat sos assòtzios tzitadinos implicados in su recùperu de s'aligheresu.
Alessandra Carboni
Alessandra Carboni (Cala Seda, 30 de austu de su 1974) est una maista de iscola e iscritora de Cala Seda in lìgure tabarchinu e in italianu.
Publicatziones
Carboni, Alessandra (2017). Racconti, fiabe e leggende di Calasetta. Ilmiolibro. ISBN: 978-8892327443.
Carboni, Alessandra (2014). A fesc-ta de san Giuanne. Ilmiolibro. ISBN: 978-8891077783.
Sardigna/nugoresu
Sa Sardigna est un'ìsula de su Mare Mediterràneu ocidentale, posta a unos 200km dae sa penìsula italiana, belle su mantessi dae sa Tunisia, unos 300km dae sa Ligùria e 500 dae s'Ispagna. Sa terra prus acurtzu est sa Còrsica, petzi 11km. Sa forma de s'ìsula est sa de unu retàngulu longu, de unus 260km in diretzione NS e unus 120 in sa EO. Sa punta a Nord est sa bidda de Lungoni (Santa Teresa de Gaddura), sa de Sud est su Capu Teulada. Sos mares chi l'inghirian sun su Mare Tirrenu a Est e su Mare de Sardigna a Ovest. Su locu est de unos 24.000km², s'oru de mare de unos 2400 km.
Sos montes sunt su 13,5 % de su locu, sos monticros su 68 % e sos pranos su 18,5 %. Su monte prus artu tirat 1834m (Punta de Lamàrmora), in sa serra de su Gennargentu, in su mesu de s'ìsula.
Su tempus tìrat a su sicu, in istiu e in iberru. Sa temperatura media est de 14-18 °C, chin cambiamentos mannos intr' 'e pranu e monte, istiu e iberru: si podet passare dae -2 o -3 a 30 °C. Su bentu podet èssere forte meda, prus de totus su bentu estu (de NO). Proghet pacu, 400-600mm a s'annu, cun diferèntzias mannas intr'e monte e pranu, oru de mare e terra 'e intro.
B'at unu lacu naturale ebbia, su lacu de Baratz, in su NO de s'ìsula, acurtzu 'e Tàtari e de S'Alighera. Sos ribos chi non si sican in istiu sun pacos: de N a S su Coghinas, su Mannu (de Tàtari), su Temu, su Cedrinu, su Tirsu, su Frumendosa, su Mannu e su Cixerri. Su ribu prus longu est su Tirsu, chi tìrat 159 km e bessit in su Mare de Sardigna a pustis de àer tocau sa tzitade de Aristanis.
Sa Sardigna est dae su 1861 in s'istadu italianu (dae su 1720 fit de sos Savoia, s'istadu Piemontesu chi a pustis che l'an mutiu italianu)e dae su 1948 est una regione autonoma. Tenet una popolatzione de 1.680.000 pessones. Sas limbas faveddadas sun s' italianu (fintzas a chimbant'annos fachet prus chi ateru comente limba de cultura e burocratica e pacu connotu dae sa parte prus manna de sos sardos fintzas a sos annos '50-'60) e su sardu, una limba connota dae sa zente in unos 350 limbazos diversos (chi si poden ischirriare in duas macrovariantes, campidanesu e logudoresu), ma sos chi ischin faveddare su limbazu issoro cumprenden totus sos ateros, ca sa sintassi est sa mantessi in totu su sardu, sa morfologia cambiat pacu e sas dierentzias prus mannas sun in sa pronuntzia chi cambiat dae una bidda a s'atera. In unas 25 biddas de su Nord de s'isula si faveddan sos limbazos sardos-corsos, chi sun limbazos a lacana tra su sardu e su corsu e si poden ischirriare in tres: su turritanu, chi est acurtzu meda a su sardu ca sas paragulas sun belle tottus sardas e si faveddat in Tàtari, Sossu e Portu Turre, su gadduresu chi s'assimizzat meda a su corsicanu ma tenet paragulas sardas meda custu puru e si faveddat in totu sa Gaddura (in paritzas biddas si faveddat mascamente su logudoresu) e s'anglonesu chi istat in mesu intr'e custos duos e si faveddat in sas biddas de s'Aglona. In S'Alighera si faveddat s' aligheresu (impare a s'italianu e a su sardu) chi est unu limbazu catalanu anticu chin influèntzias sardas; e in Carluforte si faveddat su tabarchinu chi est unu limbazu ligure. Meda zente faveddat puru s'inglesu pro traballare chin sos turistas e pro mannu nummaru de bases americanas ca bi sunt in totta s'isula.
Gherra tzivile ispagnola
Sa gherra tzivile ispagnola fit una pelea gherrada in Ispagna tra su 1936 e su 1939. A un'ala b'aiat sos Nacionales chi los apozaban sos regimes nazi-fascistas de Mussolini e Hitler, e a s'attera b'aiat sos Repubricanos chi tenian s'apozu de sos comunistas, e chi a sa fine an perdiu contr'a sos primos. S'acabada de custa gherra at sinzau s'incumintzu de sa dittatura de Francisco Franco, durada fintzas a sa morte sua in su 1975. Sa gherra, in prus de facher unu numeru de isperdios tra 500.000 e unu milione, at custrintu zente meda a s'esiliu.
Abrile
Abrile est su de bator mese de s'annu secundu sa calendàriu gregorianu, su de chimbe in su pretzedente calendàriu Giulianu, su primu de is bator meses cun una durada de 30 dies, e su secundu de chimbe meses ca tenent una durada de mancu de 31 dies.
Aprile est comunemente assotziadu cun s'istagione de s'atongiu in s'emisfèriu sud, e su beranu in s'emisferu nord in ue est s'ecuivalente istagionale de mese de ladàmine/Santu Gaine in s'emisferu Sud e a s'imbesse.
Istòria
Is romanos aiant donadu a custu mese su nòmene de "Aprilis" ma sa derivatzone de su nòmene suo est disconnota. S'etimologia traditzionale nde benit de su verbu "aperire" (abèrrere) alludende a s'istagione de s'annu cando is frores e is matas cumintzant a s'abèrrere ca est suportadu cun sa cumparatzione cun s'impreu de su grecu modernu de άνοιξη (ánixi) (aberrende) pro "beranu". Si comente calincunu de is mese romanos nde benint de is nòmenes de divinidades, e Abrile fiat consacradu a sa dinindade Venus, sa Veneralia sua si teniat in sa primu die de su mese, est istadu inditadu fiat in origine su mese suo Aphrilis, de s'ecuivalente divinidade greca Aphrodite (Aphros), o de su nòmene etruscu Apru. Jacob Grimm at inditadu su nòmene de un'ipotèticu deus o eroe Aper or Aprus.
Aprile fiat su secundu mese de su pretedente calendariu romanu, prima de Ianuarius e Februarius sunt istados annantos de Numa Pompilius prus o mancu in su 700 a innantis de Cristu. Est diventadu su de bator mese de s'annu (s'annu ca is doighi meses sunt istados postos in ordine) durante su tempus de is decemvirs prus o mancu in su 450 a.C. cando a issu puru sunt istados donados 29 dies. Sa de trenta die est istada annanta durante sa riforma de su calendàriu sutascrita de Giuliu Cesare in su mesu de is annos 40 a innantis de Cristu, ca at prodotu su calendàriu Giulianu.
Is anglosassones ainat mutidu Abrile ēastre-monaþ. The santu Bede in s'opera sua "The Reckoning of Time" (su còmputu de su tempus) aiat iscritu ca custu mese fiat s'arrighinade su faeddu "Easter" (Pasca). In annanta aiat declaradu ca su mese fiat istadu nominadu in onore a sa divinidade ''"Eostre" ca sa pichetada o festa sua fiat uin cussu mese. Custu est atestadu puru in su traballu de'' Einhard "Vita Karoli Magni".
Sa die de Santu Giorgiu est su 23 de custu mese e sa vigilia de Santu Marcu cun sa superstitzione sua ca is pantàsimas de cussos chi sunt cundannados a si nche mòrrere entru s'annu ant a èssere bitos passare in is crèsias, ruet su 24.
In Tzina s'aradu simbòlicu de sa terra de banda de s'imperadore e de sa principessa de sàmbene fiat fatu in de tres mese de s'annu, ca frecuentemente currespindet a Abriletook place in their third month, which frequently corresponds to April. In Finlandesu Abrile ddu narant huhtikuu, ca bolet nàrrere sega e brugia.
In Slovenia, su nòmene traditzionale prus difùndidu est "mali traven", ca bolet nàrerre cando is matas cumintzant a crèschere. custu est istadu iscritu pro sa primu borta in su 1466 in sumanuscritu "Škofja Loka".
Su mese de Abrile tenet 30 dies; Numa Pompilius dd'aiat fatu de 29 dies; a sa fine sa reforma de su calendàriu de Giuliu Cesare nche dd'at torradu a 30 dies ca no est cambiadu in sa reforma de su calendàriu giulianu fata de su cesare augustu in s'8 a.C. In annanta in is colonias ispagnolas is isulas filipinas su mese de abrile tenet unu significadu paticulare pro is nativos ca est assotziadu a s'influentzia de is tzinesos in su periodu coloniale ispagnolu. S'importatntzia de custu aspetu pro is nativos fiat assotziadu cun un eventu mutidu "Abril na Ikaw" ca est collegadu cun su famadu mercanet, April Yu.
In s'antig Roma su festival de Cerealia fiat tentu pro ste dies de sa metade fintzas a sa fine de Abrile ma is datas tzertas sunt disconnotas. Feriae Latinae puru si teniat in cistu mese, cun sa data chi no fiat fissa. Ateras osservantzias romans includiant Veneralia (primu de Abrile), Megalesia (10–16 abrile), Fordicidia (15 de abrile), Parilia (21 de abrile), Vinalia Urbana, Robigalia, and Serapia tzelebradas su 25c de abrile. Floralia fiat tenta su 27 de abrile in s'era republicana, o su 28 in su calendàriu giulianu, e duraiat fintzas a su 3 de maju. Comuncas custas datas no currespundint a su calendàriu Gregorianu modernu.
Sa ruta de is meteoras "Liridi" apparit de su 16 a su 26 de abrile ogni annu, cun su picu ca a s'ispissu arribbat su 22. Sa ruta de is meteoras "Eta Aquaridis" puru nde arribbat a abrile. Est visìbile de abrile 21 fintzas a su 20 de maju cun su picu de atividade su ses de maju o in cussas dies. sa ruta de is meteoras de is "Virgines" nde arribbat a diferentes datas a Abrile.
Is "Dies de Abrile" (journées d'avril) est su nùmene donadu in s'istòria frantzaesa pro una serie de insurretziones a Lione, Parigi  and in àteras bandas, contra a su guvernu de Luigi Filipu in su 1834, chi at portadu a mesuras repressivas e a unu famadu protzessu mutidu procès d'avril.
Sahara Otzidentale
Su Sahara Otzidentale (in àrabu: الصحراء الغربية‎‎ aṣ-Ṣaḥrā’ al-Gharbīyah; in bèrberu: Taneẓroft Tutrimt; in ispagnolu e frantzesu: Sahara Occidental) est unu territòriu perricadu de sa regione de Maghreb, in Àfrica de su Norte, partzialmente cuntrolladu dae s'àuto-proclamada Repùblica Democràtica Àraba de Sahrawi e partzialmente ocupada dae su Marrocu.
Geografia
Fàghet làcana in su norte cun su Marrocu, in su norte-estu cun s'Algeria, in s'estu e in su sud cun sa Mauritània e si ghetat in s'Otzèanu Atlànticu in s'uestu. Tenet subrafache de unos 266.000 km cuadrados, e populatzione de unos 540.000 bividores, chi nde fàghent unu de is istados prus pagu populados in su mundu, cun territòriu chi cunsìstet in manna parte de desertu. Sa majoria de sos bividores s'agatat in El Aaiún, sa prus manna tzitade de su Sahara Otzidentale.
Istòria
Ocupadu dae s'Ispagna fintzas a sa segunda metade de su de 20 sèculos, su Sahara Otzidentale est istadu in sa lista de sos territòrios no àuto-guvernados dae su 1963 a fatu de sa dimanda posta dae su Marrocu. Est su territòriu prus populadu chi s'agatet in custa lista, e chene duda peruna su prus istèrridu. In su 1965, s'Assemblea Generale de sas Natziones Unidas at adotadu sa prima resolutzione subra su Sahara Otzidentale, pedende a s'Ispagna de decolonizare su territòriu. Un'annu a pustis, una resolutzione nia fiat aprovada dae s'Assemblea Generale rechedende chi unu referendum pro s'àuto-determinatzione esseret tentu dae s'Ispagna. In su 1975 s'Ispagna aiat tzèdidu su controllu amministrativu de su territòriu a una amministratzione annata dae Marrocu (chi aiat formalmente pretentu su territòriu dae su 1957) e Mauritània. Fiat duncas iscopiada una gherra intre custos duos istados e su movimentu natzionalista Sahrawi, su Fronte Polisàrio, chi aiat proclamadu sa Repùblica Democràtica Àraba de Sahrawi (RDAS), cun guvernu in disterru in Tindouf, Algeria. Sa Mauritània aiat retiradu is pretesas suas in su 1979, e su Marrocu si fiat cussighentemente asseguradu su cuntrollu de facto de su territòriu, incluidas sas tzitades majores e is resursas naturales. Sas Natziones Unidas cussìderant su Fronte Polisàrio rapresentante legitimadu de su pòpulu Sahrawi, e mantènet firmesa subra su fatu chi sis Sahrawis tenent deretu de s'àuto-determinare. A partire dae s'acòrdiu pro su tzessade-su-fogu sustentu dae sas Natziones Unidas in su 1991, sos de tres duos de su territòriu (chi bennent a èssere sa prus parte de sa costera atlàntica - sa sola parte de costera foras de su muru marrochinu s'agatat in s'istermu sud - contende fintzas sa penìsula Ras Nouadhibou) sunt istados amministrados dae su guvernu marrochinu, cun su suportu mùdulu de Frantza e Istados Unidos, e su chi abarrat de sa RDAS apoderadu dae s'Algeria. Internatzionalmente, istados comente Rùssia ant pigadu una posidura generalmente ambìgua e neutrale subra sas pretesas de cada parte, e ant apressadu chi ambas sas partes agatent una atrèmenu paghiosu. Siat Marrocu, siat Polisàriu ant chircadu de afortiare is pretesas issoro pinnighende reconnoschimentu formale, essentzialmente dae istados in isvilupu africanos, asiàticos e sudamericanos. Su Fronte Polisàrio at balangiadu reconnoschimentu formale de 37 istados, e est istadu azuntu a sos membros de s'Unione Africana. Su Marrocu tenet suportu pro is posiduras suas de medas guvernos africanos, de sa majoria de su mundu musulmanu e de sa Liga Àraba. In ambaduas is istàntzias, durante sas ùrtimas duas deghinas de annos is reconnoschimentos sunt istados istèrridos o retirados segundu sas impunnas internatzionales
Cunforme a su 2017, perunu àteru istadu de sas Natziones Unidas at reconnotu ufitzialmente sa soberania marrochina subra partes de su Sahara Otzidentale. Nointames unu tzertu nùmeru de paisos at ispressadu su suportu pro unu reconnoschimentu benidore de s'annessionadura marrochina de su territòriu che parte autònoma de su rènniu. In generale, in sa comunidade internatzionale s'annessionadura no at balangiadu su matessi incuru de àteras annessionaduras perricadas.
Rovigo
Rovigo  ([roˈviːɡo], Rovigo in vènetu, Ruig in dialetu ferraresu)est una comuna e cabitale provintziale italiana de 53.319 abitadores situada in su Bènetu.
Sa comuna de Robigu s'isterrit intre s'Àdize a su nordu e su Canalbianco a su suddu, cun sa dèroga de su trighinzu de Fenil del Turco, chi s'agatat intre su Canalbianco e s'iscoladorzu Zucca: est posta a unos 41 km. dae sa costera de su Mare Adriàtigu.
Su territòriu est istremamente parisincu e s'artària bàriat intre 5 e 8 metros in subra de su livellu de su mare. Est rugradu dae s'Adigetto e dae numerosos canales artifitziales chi servint siat pro sa bonifigadura idràuliga siat pro s'arrosiadura. Intre custos, su Ceresolo, su Rezzinella, su Valdentro, s'Adigetto, su Canalbianco, su Pontecchio e su Zucca marcant, in unos cantos arrogos, sas làcanas comunales; su coletadore padanu-polesanu rugrat su trighinzu de Fenil del Turco.
Luigi Miraglia (latinista)
Luigi Miraglia (Nàpoli, 28 de Santu Gabine de su 1965) est unu latinista e filologu classicu italianu.
Rovigo
Sa comuna de Robigu faghet làcana (in su sentidu de sas fritzigheddas de su relozu): a su nordu cun sas comunas de Barbona, Vescovana, Boara, Pisani e Anguillara Veneta; a s'estu cun sas comunas de San Martino di Venezze, Villadose e Ceregnano; a su suddu cun sas comunas de Crespino, Pontecchio Polesine e Bosaro; a s'uestu cun sas comunas de Arquà, Polesine, Costa di Rovigo, Villanova del Ghebbo e Lusia. Cateogria:Tzitades de s'Italia
Luigi Miraglia (latinista)
Sicundu a su paperi The New Yorker, isse est s'omine chi faveddat sa limba latina cun prus abbilesa in su mundu.
Vita
Isse est de s'ereu de Luigi Miraglia, filosofu de su deretu e sindicu de Napoli in su 1901. A pustis de picare sa maturitate classica in su litzeu Umberto I de Napoli, in sa matessi tzitate attendet su cursu de lìteras classicas in s'universitate Federico II, in ube at tentu sa laurea cund una tesi iscrita totu in latinu; dapoi est resessitu a tenner su dottoratu de chirca in filolozìa classica in s'universitate de sos istudios de Salerno.
In su 1986 est bènnitu a èsser direttore de su fozu Il trifoglio e, in su 1989, consulente didatticu pro su European Language Institute de Recanati.
Dae su 1996, est direttore de s'Accademia Vivarium Novum, chi a primu tenìat sea in Montella (Avellino) e, dae su 2009, in Roma. In sa tzitate irpina, in prus, at imparatu italianu e latinu a sos dischentes de su litzeu issientificu "Rinaldo d'Aquino". At ammanizatu prus bortas e direttu cumbènnios internatzionales in supra de comente si imparen sas limbas classicas, de s'umanesimu e de su sinnìficu e balore issòro in die de como.
Nitza
Nitza (in frantzesu: Nice [nis]; in otzitanu: Niça; in nitzardu: Nissa; in italianu: Nizza) est una tzitade de unos 348.750 bividores de sa Frantza posta in sa regione Provence-Alpes-Costera Asula, cabulogu de su dipartimentu de Alpes Marìtimas. S'àrea urbana lòmpet a prus de 1 millione de residentes.
Est unu de sos tzentros printzipales de sa Costera Asula, e sa prus manna bidda frantzesa a curtzu de sa làcana cun s'Itàlia chi istat a petzi 30 km de in ie. Nitza est difatis posta a tesu dae 195 km de Gènova e dae 215 km de Torino, contra 230 km dae Marseille (chi est capitale de sa regione) e 960 km dae Parisi.
Nitza est sa capitale istòrica de sa contea omònima, e est istada parte de su Rènniu de Sardigna fintzas a su 1860, candu fiat tzedida a sa Frantza de sos Savojas in cambiapare de s'agiudu rètzidu in sa segunda gherra de indipendèntzia italiana. Una parte de sa populatzione cunserbat su dialetu nizardu chi est una bariedade de su lìguru fortemente influentziada de s'otzitanu.
Nitza est tzitade nadia de Giuseppe Garibaldi.
Luigi Miraglia (latinista)
Vita
Nche at fatu intrare in Italia e fatu pro su grecu anticu puru su "metodu natura" de Hans Henning Ørberg pro s'imparu de su latinu.
Gàlliu
Su gàlliu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 31 e sìmbulu Ga. Est unu metallu raru, modde e de colore de prata. Su gàlliu est meda fràgile a temperadura ambiente e su puntu de fusione est de 29,76 °C, duncas podet fùndere chi sa temperadura de s'ambiente in ue s'agatat est de unos 30 grados o si tentu in manu. Cando fundet bàsciat de volùmene e tando creschet de densidade. Si nd'agatat rastas in sa bauxite e in minerales de zincu. S'arseniuru de gàlliu est un'importante semicondutore impreadu in medas dispositivos eletrònicos, mescamente in sos dìodos LED.
Produtu Internu Brutu
In economia, su produtu internu brutu  (incurtzadu PIB) est una mannària macroeconòmica chi mesurat sa bàlida agregada, a prètzios de mercadu, de totu is benes e is servìtzios finales (est a nàrrere bogados is produtos intermèdios) prodùidos in su territòriu de un'Istadu in unu perìodu temporale dadu (normalmente s'impreat a riferimentu s'annu solare, ma sunt impreados fintzas unos àteros arcos temporales). S'est balangiadu una posidura de primore a pitzu de sa capatzidade sua de espressare o simbolegiare su benistare de una colletividade natzionale relativamente a su livellu suo de isvilupu o progressu.
Su tèrmine internu inditat ca custa variàbile cumprendet is fainas econòmicas acumpridas a s'internu de s'Istadu, escluende duncas is benes e servìtzios prodùidos dae sas impresas, de is traballadores e de unos àteros operadores natzionales in s'èsteru (sunt esclùdidas fintzas is prestatziones a tìtulu gratùitu o s'autoconsumu), mentras sunt apo inclùdidos is produtos realizados dae operadores èsteros a s'internu de s'Istadu. Su trèmene brutu inditat imbetzes ca sa bàlida de sa produtzione est a su totale de sos ammortamentos, overas de sa naturale depretziadura de su stock de capitale fìsicu intervènnidu in su perìodu; custa depretziadura cumportat chi, pro non reduire tale dotatzione a disponimentu de su sistema, parte de su produtu depat èssere destinada a s'integru torra suo. Sutraende de su PIB is ammortamentos, s'otenet su PIN (Produtu Internu Netu).
Gherra tzivile inglesa
Pro gherra tzivile inglesa si intendet una pelea chi b'andat dae su 1639 a su 1651. Fit una gherra tzivile chi poniat cuntrappostos a un'ala sos Realistas e sos Parlamentaristas, ponendeche in mesu sas tres nassiones de Inghilterra, Iscotzia e Irlanda.
Joan Fuster
Joan Fuster i Ortells (Sueca, 23 santandria 1922 - Sueca, 21 làmpadas 1992 est stadu un'iscrittore valentzianu in limba cadelana.
Virna Lisi
Virna Lisi (Ancona, 8 de santandria 1936 – Roma, 18 de nadale 2014) est istada una attrice italiana.
Uruguay
Uruguay (nomene uffitziale: Repúbbrica Oriental del Uruguay (Repubbrica Orientale de s'Uruguay) est una natzione collocada in sa parte sud est de su Sud America. Ada unos 3.5 milliones de abitantes, de sos cales unos 1,4 milliones vivene in s'area metropolitana de sa capitale Montevideo. S'istimada chi s'88% de sa populatzione est de origines europeas.
Emanuela Loi
Cummenti parti de sa scorta de Paolo Borsellino, est morta in s'Istragu de Via d'Amelio in pari cun issu e atrus cuatru agentis de sa scorta. Est stètia sa prima agenti fèmmia de Politzia a morri in su cumprimentu de su servìtziu in Itàlia.
Mazzarino
Mazzarino est unu comunu de 12.231 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Emanuela Loi
Biografia
In su 1989, a pustis de ai otènniu su diploma magistrale, est intrada in sa Politzia de Istadu. Duus annus a pustis, dd'ant trasferida in Palermu, innui at pigau parti a sa guàrdia in domu de Sergio Mattarella, a sa scorta de senadora Pina Maisano Grassi e a sa bada de su boss Francesco Madonia. In su mesi de làmpadas de su 1992 est intrada in sa scorta de Paolo Borsellino. Est morta in Palermo su 9 de argiolas 1992 in s'Istragu de Via d'Amelio po òpera de sa màfia. Cun issa funt mortus Paolo Borsellino e atrus cuatru agentis: Walter Eddie Cosina, Agostino Catalano, Claudio Traina e Vincenzo Li Muli.
Gherra tzivile russa
Sa gherra tzivile russa fit iscopiada deretu deretu a pustis chi sos bolscevicos (muttios "rujos") aian picau su potere in su mese de Sant'Andria de su 1917, e aiat bidu a issos cuntrappostos a sos chi si opponian a sa Revolussione, muttios "arbos". Sa gherra tzivile est durada fintzas a su 1921, cando sos rujos aian bintu.
Cabidanni
Cabidanni est su de noe meses de su calendàriu gregorianu.
Tungstenu
Su tungstenu o wolfràmiu est s'elementu chìmicu chi tenet nùmeru atòmicu 74 e sìmbulu W.
Est unu metallu de transitzione tostu, grae, de colore dae biancu a murru-atzàrgiu, nòdidu pro sas bonas propiedades suas reològicas. S'agatat in numerosos minerales, intre chi sa wolframite e sa scheelite.
In su 1961 sa IUPAC at decraradu ammissìbiles ambos nùmenes (cuddu de wolfràmiu preferìbile in sos cumpostos).
In forma pura agatat ampru impreu in aplicatziones elètricas e sos cumpostos suos sunt ampramente impreados in s'indùstria. S'esmepru prus notàbile de s'usu suo est sa produtzione de sos filamentos de sas làmpadas a infogadura (e custu est dèpidu a su fatu chi siat su metallu cun su prus artu puntu de fundidura), ma sas ligas suas sunt impreadas fintzas in s'indùstria aerospatziale.
Noam Chomsky
Avram Noam Chomsky (Filadelfia, 7 de nadale 1928) est unu filosofu, linguista e iscientziadu americanu.
Professore eméritu de linguistiga in su Massachusetts Institute of Technology (MIT) inue issu ad insinzadu durante totta sa carriera, est connottu in su mundu iscientifigu comente su chi at fundadu sa linguistiga generativa. Est finas connottu in tottu su mundu pro sos iscrittos politigos e pro sas convintziones anarchicas.
Sardu nugoresu
Su nugoresu est su limbazu de sa limba sarda chi si faveddat in sa tzitade de Nùgoro.
Ischirriande su sardu in duas macrovariantes, su nugoresu diat a essere unu limbazu logudoresu, mancari b'apat fenòmenos morfolòzicos e fonèticos chi l'acùrtziant fintzas a su campidanesu, e in su lèssicu nugoresu b'at paràgulas medas chi bi sunt in campidanesu puru. Mancari Nùgoro siat in Barbàgia, su nugoresu no est unu limbazu barbaritzinu, comente sunt imbetzes sos limbazos de sas biddas chi sunt a làcana a meridione: su mamujadinu, s'uljanesu e s'orgolesu.
Sos limbazos chi s'assimizant de prus sunt sos de sas biddas a Ponente: Oroteddi, Onjeri, Orane e Sarule, sas diferèntzias de pronùntzia chin custos limbazos sunt pacas. In sas biddas chi a Nord-Ovest, Benetuti, Nule e gai sichinde si faveddat su "costerinu", chi est a midade intra nugoresu e logudoresu. A nord b'est Orune, chi tenet unu limbazu totu suo chin una pronùntzia diversa dae sas àteras biddas chi tenet a curtzu, ma b'at cosas chi s'assimizant a su nugoresu, a su costerinu e a su bitichesu.
Sas àteras biddas chi bi sunt a nord e a nord-est tenent limbazos chi s'assimizant intra de issos: su bitichesu, su luvulesu, s'onaniesu, su "ludinu" e poi sos limbazos baroniesos.
A oriente b'est su durgalesu chi tenet cosas chi s'assimizant a su baroniesu, a su nugoresu e a su barbaritzinu.
Carchi linguista cussiderat custos limbazos comente chi siant un'ùnica macrovariante, chi mutint "nugoresu".
Carchi regula de fonosintassi
In totu sos limbazos sardos sunt importantes meda sos fenòmenos fonosintàticos. Est a nàrrere, totu cussas règulas chi fachent mudare su sonu in s'incomintzu e in s'acabu de una paràgula a secunda de cale sonu b'est in sa paràgula prima e in sa chi b'est a pustis.
Est de importu meda a ammentare chi custas sun règulas chi azudant a faveddare e leghere benem ma non balent cando semus iscrivende!
EST + vocale* = EST; esèmpju: est issu (si leghet est issu)
EST + cunsonante* (francu sas serradas surdas C, P, T; e francu sa S) = ER; es: est bellu ( si leghet er bellu)
EST + cunsonante C, T, P, S = ES; es: est pacu ( si leghet es pacu)
EST ( prima de una pausa, o acabbande un'arrèjonu)= ESTE; es: issu est, ( si leghet issu este)
Pro sa mantessi resone, sas paragulas chi acabbant chin S, cando a pustis atzapant una consonante (francu C, T, P, S) mudant sa S in R: - cando a pustis atzapan una de sas cunsonantes P, T, C, S o una vocale > sa S abbarrat S:
E gai sichinde...
In sas paràgulas chi acabant chin T, cando a pustis atzapant una cunsonante calesisiat, sa T non si leghet; si leghet petzi cando a pustis b'at una vocale.
Cando una paràgula acabat chind una cunsonante, si a pustis b'at una pausa o finit s'arrèjonu, si nat una vocale in prus chi est uguale a s'urtima vocale de sa paràgula.
In sos ateros limbazos sardos, campidanesos e logudoresos, cando una cunsonante serrada surda adòbiat una vocale, mudat ind una cunsonante aprossimante sonora. In custa manera: C>G; T>D P>B. es. in campidanesu "su pani" si narat su bani ( ma abbarrat uguale a pustis de cunsonante es. is panisi). es. in logudoresu "su cane" si nat su gane ( ma abbarrat uguale a pustis de cunsonante es. sos canese) es in campidanesu e in logudoresu "sa terra" si leghet sa derra (ma abbarrat uguale a pustis de cunsonante es. sas terrasa o is terrasa) es. in logudoresu "cras torrat" si leghet "cras torrada".
Infinis, tocat a ammentare chi in Nugoro e in sas biddas a curtzu, C, P, e T si leghent semper comente sunt iscritas.
Confutziu
Confùtziu (Kǒngzǐ, 孔子 o Kǒng Fūzǐ, 孔夫子 - Mastru Kong) (551 a.C. – 479 a.C.) est istadu unu filosofu tzinesu. Sa filosofia sua at dau bida a una traditzione culturale, su Confucianesimu (Rújiā 儒家): sos insinzos suos an influentzadu a fundu su pensamentu e s'istiliu de vida de sos cinesos, coreanos, giapponesos e vietnamitas.
Sestri Levante
Sestri Levante (Sèstri in limba ligure) est unu comune italianu de 18.794 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Francesco Guardi
Francesco Guardi (Venezia 1712-1793) pintore "vedutista", reconnottu comente " bonu iscolaru de Canaletto": in sos quadros suos sa lughe at una parte determinante.
Bidru
Su bidru est unu materiale duru, trasparente e frazile, impreadu meda. Est a base de silicio, po su mediu de una fusione. Esistidi su 'idru comune e de custu sunu fatas sas tazzas, de ogni fromma, lastras, lampadinas; b'est su idru po ampullas, biancas o iscuras. Tra sos bidros b'est su cristallu, chi est lughidu e prejadu ( de valore su gristallu de Boemia). Prejadu meda est su idru de Murano (bidru trabagliadu, suladu, lampadarios ). De idru ispetziale sunu sas lentes de sos occhiales. Ispantosas sunu sas vetradas in meda crejas e cattedrales de seculos passados.
Yume Nikki
Yume Nikki (ゆめにっき, a sa lìttera Dìariu de Bìsu) est unu videojòcu indie a tìntas horror-psicologicas de su 2004 fattu pro su PC dae s'isvilupadòre giapponesu Kikiyama. Su jocu l'at fattu fachènde imprèu de RPG Maker 2003, ma de RPG tènet pacu e nudda.
Su jocadòre biàzat pèri sos bìsos de sa protagonista Madotsuki, una pitzìnna hikikomori chi tènet tìmmoria a b'essìre foras de dommo.
Su jocu at tèntu unu tzertu sutzèssu, tantu chi b'at àpia cosa meda de bènder in supra de su jocu e an annuntziàu de bi fàcher fìntzas una light novel e manga.
Straub e Huillet/campidanesu
Jean-Marie Straub, nasciu su 8 Gennaio 1933 a Metz (Moselle) e Danièle Huillet, nascia su 1936 a Parigi e motta su 10 Ottobre a Cholet (Maine-et-Loire) funti duas registas franzesus. Funti stettius mulleri e pobidu finzas a sa morti de sa Huillet e anti trabbalau sempri impari.
Gherra de Corea
Sa gherra de Corea est durada tra su 1950 e su 1953 e bidiat cuntrappostas sa Corea de su Nord comunista, chi la sustenian sa Cina e s'URSS, e sa sorre de su 38° parallelu Corea de Sud, chi la sustenian sos Istados Unidos paris chin sas ateras potentzias occidentales.
Est acabbada ind un'empasse e chin sa fundada de unu zassu de cuntrollu demilitaritzau.
Sadaf Taherian
At pigadu parte a tzìnemas e sèries TV iranianas. A pustis de èssere essida dae su paisu suo, at incumentzadu sa carriera de modella pro unas cantas aziendas de produtos de bellesa e incuru de sa salude.
Su guvernu iranianu l'at revocadu su permissu de tribàlliu pro àere publicadu fotografias chene sa bestimenta traditzionale, sa hijab.
Gherra de sos Sete Annos
Sa Gherra de sos Sete Annos est istadu unu cunflitu armadu acontèssidu intre sos annos 1756 e 1763 pro determinare su controllu de s'Islèsia in Europa aici comente sa primatzia coloniale in s'Amèrica de su Norte e in s'Ìndia. Sa gherra puru aiat tentu comente a iscenàrios sa costera de Àfrica, sos Caràibes e sas Filipinas. Bi aiant partetzipadu Prùssia, Hannover, su Regnu de Portugallu e s'impèriu coloniale de su Regnu de Bretagna Manna dae unu cantone, e s'Eletoradu de Sassònia, s'Archiducadu de Àustria, su Regnu de Frantza, Rùssia —fintzas a s'annu 1762—, Isvètzia —dae su 1757 fintzas a su 1762— e Ispagna —partende dae su 1761—, de s'àtera. Custa gherra aiat provocadu prus de 100.000 mortos e fiat istada cunsiderada dae carchi ispetzialista comente una prima Gherra Mundiale a totu sos efetos.
Classificatzione sientìfica
Ne is sièntzias biologicas sa classificatzione est una manera cun su cale is biòlogos amuntonant, assestant e classìficant diferèntes ispètzias de organismos biventes o fòssiles. Sa classificatzione biològica est una forma de tassonomia sientìfica.
Su primu a chircare de atrumare is ispètzias segundu caraterìsticas morfològicas similares est istadu Carolus Linnaeus chi aiat creadu unu sistema de classificatzione pubricadu in su 1753 cun su nòmene Systema naturae. Custa est istada riesaminada e rimanegiada de sighidu fintzas a sa nàscita de sa teoria evolutzionista de Charles Darwin. Sa classificatzione sientìfica est s'arresultadu de is sièntzas evolutzionistas e derivat meda dae sa tassonomia e sa sistematica a prus chi totus is istùdios e is chircas fatas a pitzu de is biventes, siat dae sa biologia siat dae is àteras sièntzias.
Segundu sa classificatzione sientìfica, sas ispètzies sunt agrupadas in gèneres, sos gèneres in famìlias, sas famìlias in òrdines, sos òrdines in classes, sas classes in phylum, sos phylums in regnos e sos regnos in domìnios.
Esèmpios
Classificatziones imperadas de sòlitu pro s'amostamentu de tres ispètzias: su muschitu de sa fruta (imperadu meda in is traballadorios de genètica), s'òmine e sa Magnolia virginiana.
Magnolia virginiana
Cunsiderende cust'ùrtimu esèmpiu bidemus chi medas de is taxon tenent su nòmene de sa gènia Magnolia (Magnoliophyta, Magnoliales etc.).
Sa Magnolia virginiana est istada sa prima ispètzia de-i custa gènia nomenada e rapresentada, a prus chi sa ispètzia tìpica de custa gènia.
Sufissos de is trumas
Is taxon subra sa gènia tenent de sòlitu unu nòmene chi benit dae sa gènia etotu. Is sufissos imperadus pro formare custos nòmenes benent dae su rennu, e, in unos casos fintzas dae su phylum e dae sa classe, a sa manera de sighidu:
Louisville (Kentucky)
Louisville est una tzitade de unos 557.800 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in s'istadu de Kentucky, in ue est sea de sa Contea de Jefferson. Est sa tzitade prus manna de s'istadu.
Pigat nòmine de Re Luisu su XIV de Frantza.
Cobaltu
Su cobaltu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 27 e su sìmbulu est Co.
Su nùmene derivat cun probabilidade de su gregu kobalos, traduìbile cun duendu (ma biere fintzas coboldu), "kobolt" in tedescu, dadu dae sos minadores tedescos chi curpaiant sos duendos de fàghere issos agatare unu metallu inùtile in logu sa prata.
Tantàliu
Su tantàliu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 73 e su sìmbulu suo est Ta. Est unu metallu de transitzione tostu e brandu, lùghidu, de colore biaitu-murru, meda resistente a sa corrosione, mescamente a s'atacu de sos àtzidos, e est unu bonu allogaderi de calore e eletritzidade. Est prusaprestu raru in natura e s'agatat in su minerale tantalite. Su tantàliu tenet medas aplicatziones: s'impreat in ainas chirùrgicas, in sos imprantos de protesis intracorpòreas, pro ite non reagit cun sos flùidos de su corpus, ma fintzas in sa realizatzione de cundensadores de dimensiones minores pro su mundu de s'eletrònica de consumu e sa telefonia mòbile. Est annotamala impreadu in s'arta relogeria pro sa produtzione de càscias pro relògios de burtzu.
Tàtari/campidanesu
Tàtari o Thàthari (in italianu e tataresu Sassari, in catalanu Sàsser), est una citadi de 130.000 ab. in su Cabu 'e susu de sa Sardinia, sedi de sa Provìncia de Tatari. Sedi de pìscobu (seu de Tàtari) e de tribunali. Est sa secunda citadi de sa Sardigna.
Tzinismu
Su tzinismu o iscola tzìnica est una currente filosòfica chi si fiat isvilupada in sa Grètzia antiga in su de 4 sèculos a.C. S'iscola tzìnica (de su gregu κυων kyon, cane) retzit custa denominatzione despetiva pro su tipu de vida frugale chi susteniant sos sighidores suos, e pro s'atitudine sua a s'ispissu anti-cunventzionale e istravagante. Calicunos cumparant a sos tzìnicos cun sos canes pro su caratere alligru e simpre issoro. Antìstene de Atene fiat istadu su fundadore de s'iscola tzìnica e Diògene de Sìnope unu de sos rapresentantes prus connotos.
Cun connotatzione fatu·fatu negativa, su trèmene "tzìnicu" est però impreadu in època cuntemporànea mescamente, bolende indicare chi ammostat disprètziu e indiferèntzia befadora cara a ideales o cunventziones de sa sotziedade in ue bivet (caraterìstica fatu·fatu manifestada fintzas dae sos filòsofos tzìnicos), s'ispissu cun sarcasmu isfatzidu, nichilismu e disincantu, o cun discunfiantza.
Vientiane
Vientiane (in laotianu ວຽງຈັນ, trasliteradu Vìangciàn) est sa capitale de su Laos, chi s'incarat a su riu Mekong, a su tzentru de una pranura manna coltivada a arrosu.
S'istimat ca sa populatzione de sa tzitade siat de unos 200.000 bividores a su 2005 mentras sa populatzione chi bivet in s'àrea metropolitana (totu sa prefetura de Vientiane est parte de sa provìntzia de Vientiane) est de unos 730.000 bividores.
Universidade Federal da Bahia
Sa Universidade Federal da Bahia, jamada comunemente UFBA, est una universidade cun sa sede in Salvador, in Bahia, in so Brasile.
S'universidade fit istada fundada in su 1946.
Ragtime
Su Ragtime est unu genere musicale naskidu in sos Istados Unidos e chi at appidu sa mazore popularidade dae su 1897 e su 1918. Su carattere printzipale de i custa musica est su ritmu sincopadu o (in inglesu "ragged"). Custa musica, prima de esse' publicada in ipartidos pro pianuforte, aiat cominzadu a essere de ballu in sas tzitades de St. Louis e New Orleans.
Su ragtime fidi una rielaboratzione de sa marcia chi fit istada resa populare dae John Philip Sousa, cun s'aggiunta de poliritmos de origine Africana. Su cumposidore de ragtime Scott Joplin fit diventadu famosu poi e sa publicazione in su 1899 de "Maple Leaf Rag" unu pezzu chi ada influenzadu tottu sos cumposidores de ragtimes chi sun bennidos poi.
Kansas
Su Kansas (/ˈkænzəs/ kan-zəs) est unu istadu de is Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Midwest. Sa capitale est Topeka, sa tiztade prus manna Wichita.
Pigat nòmine de sa tribù nativa de Kansa chi bi biviat unu tempus. Su faeddu originale (pronuntziadu kką:ze) est fitaniamente traduidu gentes de su bentu de sud, ma est dàbile chi non siat custu su significadu beru.
Su nomìngiu est "The Sunflower State" (S'Istadu de is Girasoles). Est fintzas naradu "The Wheat State" (S'Istadu de su Trigu).
Giorgia Loi
Giorgia Loi est una cantadora sarda. At fatu parte de is trumas musicales Tanca Ruja e Andhira. Dae su 2008 faghet parte de Dr. Drer & CRC posse, cun sos cales at publicadu tres CD e at bintu su SUNS fèstival de sa cantzone in limba minoritària (Udine, cabudanni 2009) e su LIET Fèstival Europeu de Mùsica in is Limbas Minoritàrias (santugaine 2009).
Kansas
Geografia
Su Kansas est su de 34 prus populados e su de 15 prus istèrridos istados de is 50 de sa federatzione.
Istòria
Su territòriu est istadu bìvidu de nativos pro sèculos. Is tribùs chi biviant in s'estu istaiant in cussòrgias a longu de is baddes de frùmenes, is chi istaiant in s'uestu, fiant semi-nòmades e biviant de cassa de bisontes.
Is primos europeos aiant imcomintzadu a dd'ocupare in is is annos 30 de su sèculu 19 e fiant crèschidos in nùmeru de is annos 50 de su sèculu matessi, intre tensiones polìticas semper prus graes in chistione de iscravidade.
Cando fiat autorizada uffitzialmente s'ocupatzione, in su 1854, bi fiant lompidas trumas de colonizadores siat de sa Noa Inghilterra chi fiant abolitzionistas, siat de su Missouri, chi dd'istaiat in sa làcana de estu e chi fiant antimas a favore de s'iscravidade. Nde fiat cunsighidos disòrdines e violèntzias, chi aiant tentu agabbu isceti su 29 de ghennàrgiu 1861, cun prevalessa de is abolitzionistas e intrada in s'Unione. A pustis de sa gherra tzivile, sa populatzione est crèschida meda in presse.
Economia
In die de oe s'economia est acapiada mescamente a sa massaria, chi produit trigu, mèlica e ressole.
Nàpoli
"Cust'est su logu 'e su sole, cust'est su logu 'e su mare, cust'est su logu inue sas peraulas, sian durches o amaras, sun sempre peraulas de amore!"
- Libero Bovio, D'Annibale, "'O paese d' 'o sole"
Istorbu de personalidade
In psichiatria su istòrbu de pessonalidade inditat sos chi tenen, appuntu, una pessonalidade non elastica cuffòrma a s’ambiente sotziale chi los inghìriat, cosa chi podet trisinare impare siat su campu cognitivu, siat cussu affettivu, siat cussu interpessonale e goi sichinde. No est un’istorbu de conca, ca cussu de pessonalidade est in genere prus lepiu, ma sichit a si afforticare in su tempus sende egosintonicu (chi sa pessone etottu non si nd’abbizzat e antzis lu atzetat) e a su matessi tempus alloplasticu (cambiat s’ambiente in ube sa pessone zirat, ma non a issa).
Nàpoli
Nàpoli (in gregu: Νεάπολις; in napolitanu: Napule, IPA: oppure ) est una tzitade italiana edd'est su capoluogo de s'omonima provintzia e de sa Campania. Cun 963.522 bividores est sa terza tzitade italiana prus populada. Sa tzitade de Napoli est situata subra su mare in su zentru de s'omonimu golfo, intre su Vesuvio e s'area de sos Campi Flegrei. Pro su patrimoniu artisticu e arkitetonicu mannu est tuteladu dae s'UNESCO, difatis dae su 1995 su zentru istoricu de Napoli est istadu cunsiderau patrimoniu mundiale de s'umanidade.
Istorbu de personalidade
Descritzione
S’istorbu de pessonalidade paret b’essinde in su pitzoccu a s’acabbu de pitzinnia, cando cumintzat a bènner mannìttu, ma custa zenìa de istorbu podet essere a diversu cufforma a sos mannos. Su faveddu de “istrobu de pessonalidade” si atzapat pro sa prima bìa in su DSM-IV, mancari chi cussos apan una descrizione ja in su DSM III. Unu istorbu de pessonalidade est unu modellu de isperientzia o cumportamentu chi differit meda dae sa curtura chi at pàschiu sa pessone, e si presentat làdinu in su campu affettivu, cognitivu e comportamentale. Su cuntzetu de “istorbu” paret belle brincau a die de oje: sicomente naschit dae sende minore, est a unu modellu de pessonalidade chi nos depimus refèrrer, nandeli “tipu" e nono “istorbu”, pro esempiu, de pessonalidade istrionica.
GRUPU A
Su grupu A presentat cumportamentos cussideraos “istranos” in ube su sozetu siche abbandiat pro diffidentzia.
GRUPU B
Su grupu B presentat cumportamentos cussideraos “teatrales” e “drammaticos”, in prus a peruna empatìa de su sozetu.
Ciutadella de Menorca
Ciutadella de Menorca o Ciudadela de Menorca est sa segunda tzittadi prus importanti de Minorca, in is Balearis, et seu de s'obispau de s'isula; fintzas a su 1714 est istada residentzia de su guvernadori de s'isula aicí comenti de s'Universidadi Zenerali de Minorca.
Festa Manna
"El senyor des bè" et "els caixers" (is casceris) caixer fabioler, caixer fadrí (cust'urtimu bettit sa bandera), caixer casat (casceri cojau), caixer pagès de tramuntana (casceri massaju de su nord), caixer pagès de mitjorn (casceri massaju de su sud), el caixer senyor ca est puru su caballeri su prus importanti de totus et sa capellana chi du accumpanjat. Impari passant de domu in domu po tota sa die, fendi brullas. Po tota sa die, pipius et pipias cdus sighint et dus toccant.
Kuwait
Unu 80% de sa populatzione est de etnia àraba, sos immigrados sunt mescamente egitzianos e pròfugos chentza de tzitadinàntzia peruna (bidun). Sa limba ufitziale est s'àrabu ma est meda connotu fintzas s'inglesu.
Massachusetts
Pigat làcana a Sud cun is istados federados de Connecticut e Rhode Island, a Ovest cun su de New York, a Nord cun is de Vermont e New Hampshire, a Est si ghetat in s'Ocèanu Atlanticu.
Su Massachusetts est su de 7 istados prus pitios de sa federatzione, ma su de 14 in bividores e su 3 in densidade. Est su prus populosu istadu de sa Noa Inghilterra e su de 6 prus ricu de is Istados Unidos.
Si podent iscerare duas àreas metropolitanas pretzisas: Greater Boston a s'Est in ue bivent is duas partes de tres de sa populatzione de s'istadu, e s'àrea metropolitana de Springfield in s'Ovest. Medas tzitades, biddas e conteas in su Massachusetts tenent metessi nòmene de àteras in Inghilterra.
In s'istòria americana at giogadu unu rolu meda importante, siat pro is acuntèssias istòricas siat pro cultura e cummèrtzios.
Plymouth est su logu de sa colònia fundada de is pilligrinos in su 1620; s'Harvard University, fundada in su 1692 est sa prus antiga universidade de sos Istados Unidos.
In su 1692 in sa bidda de Salem e intòrinos at tentu logu unu famosu protzessu pro brusceria. A sa fine de su seculu XVIII, sa tzitade de Boston fiat nodia comente "bàntzigu de Libertade" pro sas rebellias chi ant pois betidu a sa Rivolutzione Americana e a s'indipendèntzia de is colònias de su Rènniu Aunidu. In su 1777, su Generale Henry Knox aiat fundadu s'Armeria de Springfield, chi at permìtidu de faghere importantes avantzamentos tecnològicos cun sa rivolutzione industriale. In 1786, sa Rebellia de Shays, at betidu a sa Cunventzione Costitutzionale de sos Istados Unidos.
In antis de sa Gherra Tzivile Americana, su Massachusetts fiat s'istadu de is movimentos moralistas e abolitzionistas.
In su 1837, su Mount Holyoke College, fiat abertu su primu college pro fèminas. In su 2004 su Massachusetts fiat su primu istadu in sa federatzione a reconnòschere sa cogiada intre pessones de paris sessu. Su Massachusetts est fintzas s'istadu de in ue benint importantes figuras polìticas de is Istados Unidos, comente sa famillia Kennedy.
S'economia de su Massachusetts s'apoderat subra de s'arta educatzione, sas tecnologias sanitàrias e servìtzios finatziàrios.
Gerusalemme Est
Gerusalemme Esta o Gerusalemme Orientale (in àrabu: القدس الشرقية‎, al-Quds; in ebràicu: מזרח ירושלים‎), capitale proclamada de s'Istadu de Palestina, est sa parte orientale de Gerusalemme, unilateralmente annèssida dae Israele in su 1967 a pustis de sa Gherra de is Ses Dies.
Sa parte orientale de sa tzitade incluet sa Tzitade Betza de Gerusalemme e unos cantos logos cunsiderados santos de is religiones abramìticas (ebraismu, cristianèsimu, islam), cales su Monte de su Templu, su Muru Otzidentale, sa moschea al-Aqsa, sa basìlica de su Santu Sepulcru. Pro "Gerusalemme Esta" faghet a intèndere tantis sa zona in suta de su domìniu giordanu in su perìodu 1949-1967 (istèrrida subra 6,4 km²), cantu totu sa zona a pustis annèssida dae Israele (istèrrida subra 70 km²).
Segundu su pranu de partzidura de s'ONU de su 1947 totu Gerusalemme diatdèpere costituire unu territòriu internatzionalizadu, enclave in s'internu de s'Istadu àrabu. Israele at firmadu su pranu de partzidura, ma is àrabos dd'ant refudadu. A fatu de sa gherra àrabu-israeliana de su 1948, Gerusalemme s'at agatadu dividida in duas zonas: cussa otzidentale, bìvida mescamente de populatzione ebràica, guvernada dae Israele; cussa orientale, bìvida mescamente de populatzione àraba, guvernada dae sa Giordània. Is àrabos chi biviant in is trighìngios de sa zona otzidentale, comente a Katamon e Malha, s'ant dèpidu fuire; su matessi est acontèssidu a is ebreos chi biviant in sa zona orientale, comente in sa Tzitade Betza o sa Tzitade de David. S'ùnica zona orientale chi Israele at mantentu durante is 19 annos de su domìniu giordanu est istada su monte Scopus, in ue est posta s'Universidade Ebràica de Gerusalemme, chi at costituidu un'enclave e duncas no est cunsiderada parte de Gerusalemme Esta.
In su mese de santandria 1967 su Cussìgiu de Seguresa de is Natziones Unidas aiat aprovadu sa risolutzione 242, non vinculante, chi pediat su «retiru de is fortzas israelianas de territòrios ocupados in su cursu de sa reghente cuntierra».
In su 1980, su parlamentu israelianu aiat aprovadu sa gai narada "lege fundamentale" chi proclamaiat unilateralmente «Gerusalemme, unida e indivìdida […] capitale de Israele». Su Cussìgiu de Seguresa de s'ONU in sa resolutzione 478 de su 1980, non vinculante, aiat definidu sa "lege fundamentale" «nulla e priva de balidesa», «una violatzione de su deretu internatzionale» e unu «sèriu ostàculu a sa resèssida de sa paghe in Mèdiu Oriente».
Belize
Su Belize (/bəˈliːz/) est unu istadu chi s'agatat in sa costera esta de s'Amèrica Tzentrale. Est solu a tènnere s'inglesu a limba uffitziale; su crèolu, su Kriol e s'ispagnolu bi sunt noantamas comunemente faeddados. Sa capitale est Belmopan, sa bidda prus manna Belize City.
Su Belize tenet istèrrida de 22.966 km² e populatzione de unos 340.000 bividores. Est s'istadu cun densidade prus bàscia de s'Amèrica Tzentrale, ma su carculu de crèschida est de su 1,97% a annu, chi est su segundu prus artu de sa regione e unu de is majores de s'emisfèriu Otzidentale. Allàcanat in su norti cun su Mèssicu, in su sud cun su Guatemala e in s'estu tenet bessida in su mare de is Caràibes.
Sa sotziedade est disvariada, cun medas culturas e limbàgios. Sende chi in orìgine fiat parte de s'Impèriu Britànnicu, cundivìdet istòria coloniale cun àteros istados anglòfonos de is Caràibes. De su 1862 a su 1973 at tentu nùmene de Honduras Britànnicu. Est istadu indipendente de su 1981, ma su cabu de s'istadu sighit a èssere su soberanu britànnicu.