cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Giovanni Palatucci
Giovanni Palatucci (Montella, Avellino 29 de maiu 1909 – Dachau, 10 de frealzu 1944), Funzionariu de Politzia, su 15 de santandria 1937, benidi mandadu a sa Questura de Fiume, comente Responsabile de s'Ufficiu Istranieros. Cun perigulu mannu po isse, po 7 annos, agiuadu dae una isquadra de politzottos, e puru dae unu tiu Piscamu e dae ateros cristianos, est resessidu a salvare 5000 ebreos, fintzas a cando l'ana arrestadu e garrigadu subra unu trenu chi l'at giuttu a Dachau (matricola 117826) inue est mortu su 10 de frealzu 1944. Medaglia de oro a sa memoria dae parte de sas Comunidades Ebraicas Italianas. Su 1990 proclamadu “Giusto tra le nazioni”. Su nomene sou est iscrittu in sas lapides de su Yad Vashem de Gerusalemme (Istitutzione Memoriale Ebraico). L'ana dedicadu una istrada de Tel Aviv. Est incomintzadu su processu po lu proclamare Santu.
Beirut
Mancari una diversidade religiosa inusuale in s'Oriente Mèdiu, cun cunbivèntzia de cristianos (maronitas, ortodossos gregos, ortodossos armenos, catòlicos armenos, catòlicos romanos, protestantes), musulmanos (sunnitas e sciitas), ebreos e drusos, sa tzitade s'agatat divìdida intre unu cantone estu cristianu e unu de ovest musulmanu che cunsighèntzia de sa gherra tzivile su 1975. Sa majoria de is ebreos nde sunt fuidos.
Johannes Kepler
Àteras chircas
In su logu suo, at dirigidu s'atentzione a sa cronologia e a s'"armonia", sas relatziones numerològicas intre sa mùsica, sas matemàticas e su mundu fìsicu, e sas cunsighèntzias astrològicas suas. Assumende chi sa Terra possediat un'ànima (una propiedade chi prus a tardu at invocadu pro ispiegare comente su sole dirigit su movimentu de sos pranetas) at istabilidu unu sistema ispeculativu chi connetiat aspetos astrològicos e sas distàntzias astronòmicas cun su clima e àteros fenòmenos terrestres. In su 1599, però, est torradu a sentire sas limitatziones de su traballu suo pro s'impretzisione de sos datos disponìbiles; fiat fintzas presente cussa creschente tensione religiosa chi minetzaiat sa continuidade sua in su càrrigu a Graz. Su nadale de cuddu annu, Tycho at cumbidadu Kepler pro chi bisitaret Praga. Su 1 ghennàrgiu de 1600 (in antis agiomai de retzire su cumbidu), Kepler est partidu cun s'ispera chi s'amparu de Tycho podiat isòrvere sos problemas filosòficos suos, gasi comente sa situatzione sotziale e finantziera sua.
Sutzessore de Tycho Brahe
In su 1600 est istadu cramadu dae s'astrònomu imperiale Tycho Brahe, chi tando aiat montadu su tzentru mègius de pompiadura astronòmica de s'època sua. Su 1602, in sa morte de Tycho, est istadu numenadu astrònomu imperiale e podiat tènnere atzessu a totu sos datos compilados dae Tycho, datos meda de prus pretzisos de sos utilizados dae Copèrnicu. A sa vista de s'informatzione, mescamente sa chi faghiat riferimentu a su movimentu retrogadu de Marte, s'est abbigiadu chi su movimentu de sos pranetas non podiat èssere ispiegadu dae su modellu suo de sos poliedros perfetos e pro s'armonia de sas isferas. Discapassu de atzetare chi Deus non nch'aeret dispostu chi sos pranetas ant descritu figuras geomètricas simpres, s'est dedicadu cun redortùmine illimitada a proare cun totu casta de cumbinatziones cun chircos. Cando s'est cumbintu de s'impossibilidade de l'otènnere cun chircos, at usadu ovales. In faddire puru cun issos, «petzi mi est restadu una carreta de ledàmene», at impreadu ellisses. Cun issas at iscobiadu sas suas importantes tres leges, publicadas su 1609 in sa sua òpera Astronomia noa, chi descrient su movimentu de sos pranetas, leges chi ant ispantadu su mundu, l'ant iscobiadu comente s'astrònomu mègius de s'època sua, mancari issu no at dassadu de las bìvere comente unu fallimentu tzertu de sa primitiva intuitzione sua de semplitzidade ("comente ellisses?, aende·nche chircos..."). Sende gasi, tres sèculos a pustis, s'intuitzione sua s'est bida cunfirmada a cudda ala de totu s'immaginàbile, cando Einstein at mustradu in sa teoria sua de sa relatividade generale chi in sa geometria tetradimensionale de s'ispatziu-tempus sos corpos de su chelu sighint lìnias deretas. E est chi galu b'aiat una figura prus simpre de su chircu: sa reta.
Tabulae rudolphine e sos annos ùrtimos
In su 1623, Kepler, a ùrtimu acabat su Tabulae rudolphine (tàulas rudolfinas), chi in su tempus suo est istada cunsiderada s'òpera sua prus importante. Sende gasi, a causa de sos rechisitos de publicatzione de s'imperadore e sas negotziatziones cun sos eredes de Tycho Brahe, s'òpera non s'est imprentada finas a su 1627. In s'interi, sa tensione religiosa, sa gènesi de sa contina Gherra de sos Trinta annos, galu una borta, at postu Kepler e sa famìlia sua in perìgulu. Su 1625, agentes de sa Contrariforma catòlica ant postu sa parte majore de sa colletzione de Kepler in unu subra bulladu, e su 1626 sa tzitade de Linz est istada arrodiada. Kepler s'est tramudada a Ulm, ue s'est incarrigada de s'impressione de sas tàulas rudolfinss a sas suas ispesas.
Su 1628, a pustis de sos èsitos militares de sos esèrtzitos de s'imperadore Ferrante II, suta su cumandamentu de su generale Albrecht von Wallenstein, Kepler s'est cunvertidu in assessore ufitziale de Wallenstein. Mancari, propriamente, non fiat s'astròlogu de sa corte, Kepler ant presentadu sos càrculos astronòmicos pro sos astròlogos de Wallenstein e, cando non cando, issu matessi elaboraiat sos oròscopos. In sos ùrtimos annos suos, Kepler at dedicadu una parte manna de su tempus suo biagende dae sa corte de Praga a Linz e Ulm, cun una residèntzia temporale a Sagan (oe Żagań) e, a sa fine, a Ratisbona (Regensburg). Pagu a pustis de arribare a Ratisbona, Kepler si fiat ismalaidadu. Est mortu su 15 de santandria de su 1630, e est istadu interradu in cue. Sa tumba sua s'est pèrdida a pustis chi s'esèrtzitu de Gustau II Adolf de Isvètzia isperderet sa crèsia pagu de tempus a pustis in unu de sos episòdios de sa Gherra de sos Trinta annos. Petzi si nd'est cunservadu su rètulu, iscritu dae su matessi Kepler:
Sas tres leges de Kepler
Durante sa firmada sua cun Tycho, l'est istadu impossìbile atzèdere a sos datos de sos movimentos aparentes de sos pranetas, dae chi Tycho si negaiat a dare custa informatzione. Giai in su letu de morte de Tycho e a pustis pro sa famìlia sua, Kepler at atzèdidu a sos datos de sas òrbitas de sos pranetas chi durante annos si fiant andados ammuntonende. Gràtzias a custos datos, sos prus pretzisos e bundantes de s'època, Kepler at pòdidu andare deduinde sas òrbitas reales planetàrias. In manera ditzosa Tycho s'est cuntzentradu cun Marte, cun un'ischìssiu meda mannu, de un'àtera manera l'esseret istadu impossìbile a Kepler s'abbigiare chi sas òrbitas de sos pranetas fiant ellìticas. A sas primas Kepler at intentadu su chircu, pro èssere sa prus perfeta de sas paràbulas, ma sos datos osservados impediant un'adatamentu curretu, cosa chi at intristidu Kepler, ca non si podiat brincare una faddina contìnua de oto minutos de arcu. Kepler at cumpresu chi depiat abbandonare su chircu, cosa chi implicaiat abbandonare s'idea de unu "mundu perfetu". De fungudas creèntzias religiosas, l'at costadu arribare a sa congruida chi sa Terra fiat unu praneta imperfetu, umiliadu dae sas gherras, in custa matessi missiva includet sa tzita crae: "Si sos pranetas sunt logos imperfetos, pro ite no ant l'èssere sas òrbitas suas?". A sa fine at utilizadu sa fòrmula de s'ellisse, una rara figura descrita dae Apolloni de Perge in una de sas òperas sarbadas dae sa distrutzione de sa biblioteca de Alessàndria. At iscobertu chi currispondiat perfetu in sas medidas de Tycho.
Aiat iscobertu sa prima lege de Kepler o sa lege de sos ellisses:
Linton Kwesi Johnson
Linton Kwesi Johnson est unu poeta dub. Est su segundu poete vivente a esse pubblicadu dae sa Penguin Booksin sa collana de sos classigos. Sas poesias suas issu la reditada cun accumpagnamentos de mùsica dub e reggae, in genere iscrittas in collaboratzione cun su produttore reggae Dennis Bovell.
Dèsulu
S'economia
Manna est in Dèsulu sa traditzione de traballare sa linna e sa de s'intàlliu: numerosas sunt is butegas chi produint mòbiles, ma peri turras, tageris e àteros trastes chi in su tempus coladu si impreaiant in is cuiles.
De importu sunt peri is trabados de su ferru, de is durches e de is salùmenes. Is desulesos ant fatu a manera chi dae custas atividades b'aerent pòdidu balangiare.
Pudassa
Sa pudassa o su potàssiu (dae su latinu sientìficu potassium, derivadu issu matessi de potassa) est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 19. Su sìmbulu est K e derivat de sa lìtera de inghitzu de su nùmene latinu kalium. Est unu metallu alcalinu modde, biancu-prata chi s'agatat in natura cumbinadu cun unos àteros elementos siat in s'abba de mare siat in medas minerales. S'òssidat in manera lestra a s'ària e est meda reativu, mesches cun s'abba; assimìgiat meda a su sòdiu pro su cumportamentu chìmicu. Est un'elementu fatzile a s'allumare e corrosivu.
Dèsulu
S'economia
De importu mannu est su setore turìsticu. Sunt presentes difatis diferentes istruturas de retzidura turìstica.
Festas e persones de importu
Sas festas prus de importu sunt:
Intre sas persones de importu ammentamus:
Montana
Su Montana (/mɒnˈtænə/) est unu istadu de s'Ovest de sos Istados Unidos. Su nòmene benit de su faeddu ispagnolu de montaña, chi cheret nàrrere monte. Sa capitale est Helena ma sa tzitade prus manna est Billings.
Johannes Kepler
Sas tres leges de Kepler
A pustis de custu brincu importante, in chi sa prima bia sos fatos s'anteponiant a sos disìgios e sos pregiudìtzios subra sa natura de su mundu, Kepler s'est dedicadu semplitzemente a osservare sos datos e nde bogare congruidas sena peruna idea precontzetas. At averguadu sa lestresa de sos pranetas pro sas òrbitas suas e aici at iscobertu sa segunda lege de Kepler o sa lege de s'egualidade de sas àreas:
Durante a longu, Kepler at pòdidu petzi cunfirmare custas duas leges pro su restu de sos pranetas. Aici e totu est istadu un'èsitu ispetaculare, ma fartaiat relatzionare sas paràbulas de sos pranetas intre sese. A pustis de diversos annos, at iscobertu s'importante a beru de tres lege de Kepler subra su movimentu planetàriu:
Montana
Allàcanat in su Nord cun is provìntzias canadesas de (andende de s'Est a s'Ovest) Saskatchewan, Alberta e Colùmbia Britànnica, in s'Est cun is istados federados de Dakota de Nord e Dakota de Sud, in su Sud cun su Wyoming e in parte cun su Dakota de Sud, in s'Ovest cun su Idaho.
Ardecore
Ardecore est unu progetu musicale naschidu de s'incontru artisticu aintru de sa band post-rock de is Zu, su cantautori Giampiero Felici e su chitarrista americano Geoff Farina, ex-frontman de is Karate. S'intentzioni de su grupu musicale est cussu de elaborare torra in crai moderna is cantos de sa traditzione popolare romanesca, arrispettendi is particolaritadis stilisticas de custu stile.
Biografia
S'idea de sa collaboratzioni nascidi in su 2002 candu nci fiat su tour europeu: is Karate de Geoff Farina aiant fattu cun is Zu e is Blind Loving Power (Felici) comente gruppos chi operrianta su cuntzertu. Donzi cuntzertu beniat aberridu e serradu cun discos de betzos istornellos romanos. Da inoghe nascheit s'idea de tribagliare umpare pro torrare a bisitare sa musica traditzionale romanesca in crae moderna. b'an a cherrer duos annos prima chi su progettu si cuncretizet ei su primu discu,omonimu,bessit in su 2005,pro sa collana Il manifesto.
su filu conduttore de sas nobe cantzones chi cumponint s'album est bighinu a s'ala piùs iscura e trista de sa traditzione popolare romana. Sos temas printzipales,duncas,sun s'amore, in sa bisura pius tragica, sa morte,sa traittoria; sas insidias de su Tevere ei sa presone.
In su 2007 est bessidu su segundu discu issoro, Chimera semper pro sa collana Il Manifesto: tonos pius allirgos de su de prima,ei,atera cosa noa rispettu a su primu lp, tres cantzones originales.
Montana
Su Montana est su de 4 istados federados in istèrrida ma su de 44 in populatzione e de 48 in densidade. Sa regione otzidentale de tres est rica de montes chi pigant parte a sa catena de is Montes Rocosos. Bi sunt parcos naturales comente su Glacier National Park e su Yellowstone National Park.
Su clima est meda bàriu, sende chi s'istadu tenet istèrrida manna e artàrias intre de 600 m e prus de 4.000 m. Is temperaduras a de die andant de una mèdia de -2°C in ghennàrgiu e una de 29°C in trìulas.
S'econòmia est prusatotu basada subra sa massaria. Àteras fainas sunt su petròliu, su gas, is minas de carbone, su linnàmene e su turismu. Fintzas su servìtziu de sanidade est de importu in s'econòmia.
Su Montana tenet medas nomìngios comente "Big Sky Country" (Terra de su Chelu Mannu) e "The Treasure State" (S'Istadu Pòsidu), e slogans comente "Land of Shining Mountains" (Terra de is Montes Lughentes) e "The Last Best Place" (S'Ùrtimu Megius Logu).
Est su primu istadu chi at tentu una fèmina a ddu rapresentare in su Cungressu.
Johannes Kepler
Sas tres leges de Kepler
Custa lege, numenada puru lege armònica, giunta cun sas àteras leges giai permitiat de aunire, annuntziare e cumprèndere totu sos movimentos de sos astros. Marchende un'impresa in s'istòria de sa sièntzia, Kepler est istadu s'astròlogu ùrtimu e s'est cunvertidu in su primu astrònomu refudende sa fede e sas creèntzias e ispieghende sos fenòmenos dae sa pompiadura mera (cun totu chi at dèpidu traballare comente a astròlogu in diversas ocasiones pro problemas econòmicos).
SN 1604: s'isteddu de Kepler
Su 17 de santugaine de su 1604 Kepler at osservadu una supernoa in sa galàssia nostra, su Caminu de sa paza, a sa chi prus tardu si li diat nàrrere s'isteddu de Kepler. S'isteddu fiat istadu osservadu dae àteros astrònomos europeos sa die 9, comente pro esempru Brunowski in Praga (chi at iscritu a Kepler), Altobelli a Verona, Clavius in Roma e Capra e Marius in Pàdova. Kepler, ispiradu dae su traballu de Tycho Brahe, at realizadu un'istùdiu miradu a sa minuda dae s'aparitzione sua. S'òpera sua De stella nova in pede Serpentarii ('S'isteddu nou in pedes de Ophiuchus') fruniat proas chi s'universu non fiat istàticu e giai assuzetadu a importantes cambiamentos. S'isteddu at pòdidu èssere osservadu a ogru nudu durante 18 meses a pustis de s'aparitzione sua. Sa supernoa s'agatat a petzi 13.000 annos lughe de nois. Peruna supernoa posteriore no est istada osservada in tempos istòricos intro de sa galàssia nostra. Dada s'evolutzione de su lugore de s'isteddu, oe in die si suspetat chi si tratat de una supernoa de tipu I.
Ice Cube
Es naschiu cummente rapper, fiada in sos N.W.A. in su 1988 ma in su 1989 è diventau solista.
Senegal
Su Senegàl, ufitzialmenti Repùblica de Senegàl (in frantzesu République du Sénégal, in wolof Réewum Senegaal) est unu stadu de s'Àfrica otzidentali, cun capitale Dakar. Funt lìnguas ufitzialis su frantzesu e su wolof e is atras lìnguas natzionalis: Jola; Mandinka; Pulaar; Serer; Soninke.
Su territòriu si sterrit po 196 722 km² in sa parti otzidentali estrema de s'Àfrica sudanesa, a manca de su frùmini omònimu e in is bassinas idrogràficas de unus cantus rius piticheddeddus; a ovest si ghetat a su ocèanu Atlànticu. Su territòriu si scàmpiat in s'aici narau Sahel, sa zona de transitzioni intra de is regionis àrridas saharianas e cuddas ùmidas de s'Àfrica guineana. Su clima est tropicali, cun una stasoni sica de ierru e una stasoni ùmida de istadi sa cali durada crescit procedendi de norti (unus 3 meses) faci a sud (6-7 mesis); s'ammuntadura vegetali prevalenti in su paisu est duncas sa de sa savana, in unas cantas àreas alteradas po nexi de sa presèntzia umana. Ingiriat giai de su totu su stadu anglòfonu de su Gàmbia, chi si sterrit a longu a longu de su omònimu riu.
De su puntu de bista econòmicu, su Senegàl cumparit che a una de is natzionis africanas prus pagu fràgilis, cun unu discretu livellu de isvilupu de su setori indùstriali (indùstria manifaturiera e estrativa) e de is serbìtzius (in Senegàl tenint sedi istitutzionis finantziàrias africanas medas). Sa messaria, chi òcupat sa prus parti de sa populatzioni ativa, est bastanti diversificada e eficienti fintzas chi s'osservat ancora una dipendèntzia esagerada de sa coltura de su pistàciu de terra, eredadi de su passau coloniali.
De su puntu de bista de s'ordinamentu de su stadu, su Senegàl est (de su 2019) una repùblica presidentziali (càstia democratzia islàmica).
Elini
Est posta a un'artària de 472 metros in pitzu de su mare. Est sa bidda prus pitica de s'Ogiastra. In mesu bidda s'agatat s'istatzione de is trenos, chi immoe portat is turistas de su "Trenino Verde". Su sartu suo, ricu de ulivàrios e èlighes betzas, tirat pro 11 ha e inserrat peri su giassu naturalìsticu de su Parcu de su Cramu. Est a làcana cun Arthana, Irbonu, Lanusè, Loceri, Barì e Tortuelie. In bidda b'est peri una sea ischiliada de sa facultade de Giurisprudèntzia de s'Ateneu de Tàtari. Sa funtana mutida Funtana manna bogat a totu annu su matessi tzurru de abba.
A Manca pro s'Indipendèntzia
A Manca pro s'Indipendèntzia fiat un'organizatzione comunista indipendentista sarda. In su 2015, est agabbada.
Gilbert Bécaud
Gilbert Bécaud est su numene de arte de François Gilbert Silly (Tolone, 24 santugaine 1927 – Parigi, 18 nadale 2001) est istadu unu cantante, pianista e composidore frantzesu.
Henry Kissinger
Henry Kissinger (a s'anàgrafe Heinz Alfred Kissinger) (Fürth, Germània 27 de maju 1923) est unu polìticu istadunidensu de orìgini tedesca. Est stetiu su de 56 Segretariu de Istadu de is Istadus Unìus durante is presidèntzias de Richard Nixon e de Gerald Ford. At bintu su Nobel po sa paxi in su 1973.
Biografia
Nascit in-d una famìlia ebràica tedesca originària de Bad Kissingen, lassat sa Germània in su 1938 in fatu a is persecutzionis antisemitas de is nazistas e s'istabiliscit in New York, in Washington Heights (Upper Manhattan); innoi po sighiri cun is istudius a su merì de ingresu, a su mengianu traballada cumenti operaiu. Kissinger, chi no at a pèrdiri a pustis su marcau atzentu tedescu...
Yvan Colonna
Yvan Colonna (nàschiu in su 7 de aprìle de su 1960 in Ajacciu (Còssiga) – mortu in Marsìllia su 21 de martzu 2022 ), est istadu un'indipendentista còssu militante, postu a cundànna ca dìat pòder àer mortu a su prefettu frantzesu Claude Érignac in su 6 de febràrju de su 1998 in Ajacciu.
Bìda
Bènniu a luche in Ajacciu, chin sa famìlia sua si mòghet a Nitza, in ube Jean-Hugues Colonna - babbu suo, chi fit deputàu de su Partidu Sotzialista Frantzèsu - tando issinzàbat educassione fisica. Pùstis chi si at picàu su dipròma, a prìmu Yvan Colonna sìchit a istudiàre pro fàcher su matèssi traballu de babbu suo, fràncu poi lassàre tottus sos istùdios e torràre in Còssiga in su 1981.
Zendarmerìa de Pietrusedda
Yvan Colonna dèpet respònder de assòtziu a delìncuere a iscòpu terrorìsticu pro s'attàccu de su 1991 a sa zendarmerìa de Pitrusedda, in Còssiga de zòsso, in ube aìat picàu dae cùghe s'arma pro uchìder a su prefettu frantzesu Claude Érignac.
Gravidade
Sa gravidade est sa fortza de atratzione mùtua chi isperimentant duos ogetos cun massa. Si tratat de una de sas bator fortzas fundamentales osservadas fines tando a sa naturaleza: sa fortza electromagnètica, sa fortza nucleare dèbile, sa fortza nucleare forte e sa fortza de sa gravitat.
Fustialvu
Su Fustialvu (Populus alba) est un arvure de sa famìlia de sos Salighes. Arvure chi creschet altu, cun su truncu grigiu e rugosu. Fozas birdes giaras, unu pagu a triangulu, cun tenaju longu, e chi tremulana a ogni entu. Faghet semenes lanidos, chi bolant in s'aria. In atunzu cust'arvure catzat un'ìspetzia de lanivitu chi calat a terra. Cust'arvure benit cultivadu in logos umidos, po sa linna, chi benit impreada po imballaggios.
Fronte de Liberassione Natzionale Corsicanu
Su Fronte de Liberassione Nassionale Corsicànu, o incurtziàu chin sa sigla FLNC (Fronte di Liberazione Naziunale Corsu in corsicanu de sùsu o Fronti di Libarazioni Naziunali Corsu in corsicànu de zòsso), est unu assòtziu militante de nassionalistas chi ghèrrat pro s'indipendèntzia de s'ìsula de Còssiga dae sa Frantza.
Istòria
Su FLNC fit nàschiu dae s'aunimèntu de sos grùstios Ghjustizia Paolina e Fronte Paesanu Corsu di Liberazione.
In passàu bi aìat abbolòttu e fìntzas bocchidùras tra su FLNC e atteros nassionalistas corsicànos, chi an costàu sa bìda a parìtzos gherradores e militantes. Como de custas cosas non bi nd'at prus, ca sas fatziones si an appachiàu ponèndesi de accordu e, commo, ghèrran in pare pro s'obiettivu ebbìa chi bi pùnnan, s'indipendentzia.
Su FLNC est a cùrtzu de su partìdu politicu A Cuncolta Independentista chi còllit cunsènsu tra sa populassione, tantu chi in su cunsìzu de s'isula tènet rappresentàntzia.
Zircòniu
Su zircòniu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 40 e sìmbulu Zr. Est unu metallu de transitzione biancu-murru, tostu, su cale aspetu ammentat su de su titàniu. Est otentu pro s'in prus de su zircone e est meda resistente a sa corrosione. Sas ligas metàllicas de zircòniu sunt ampramente impreadas in sos implantos nucleares a càusa de sa bàscia setzione de surbidura pro sos neutrones, siat che rivestimentu de su combustìbile nucleare siat in sas istruturas de amparu de su chiu, e annotamala pro sa resistèntzia a sa corrosione in abba.
Fronte de Liberassione Natzionale Corsicanu
Istòria
Ind una cunfèrentzia tènta s'ùndichi de jannàrju de su 1996 in sa bidda de Tralonca, bi fin 600 a militare in s'assòtziu.
Su gubernu frantzèsu, tèntu contu de s'obiettivu suo e de sos mèdios chi imprèan, cussìderat su FLNC unu assòtziu terrorista.
In su 2014 an decraràu de lassare sas armas; nachi su fronte si at iscontzàu pro poder lòmper a s'indipendentzia de s'isula de attera manera, in pache.
Helena (Montana)
Helena (/ˈhɛlɨnə/) est una tzitade de unos 28.000 abitantes de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu de Montana e sea de sa Contea de Lewis e Clark.
Helena est su tzentru printzipale de una area metropolitana de unos 77.000 residentes.
Sardigna de Lacon
Sardigna de Lacon (XI sèculu p.C - XI o XII sèculu p.C) est istada una nòbile e badessa sarda de su Rennu de Arbaree, amministradora e responsàbile de sa fraigadura de sa crèsia de Santu Perdu de Zuri, in Ilartzi, pro contu de su giùighe Marianu IV.
Biografia
Non s'ischit meda, in dies de oe, de sa bida de custa custa fèmina, e difatis non connoschimus nemmancu sas dies de nàschida e de morte suas. Dae su sambenadu, però, podimus cumprèndere chi fiat de famìlia de nobiltade arta, probabilmente fintzas reale, ca dae sa dinastia de sos de Lacon sunt bènnidos sos chi ant guvernadu totu sos giuigados sardos pro sèculos. Totu sas informatziones chi tenimus in subra de issa benint dae s'epìgrafe de su 1291 chi podimus agatare in sa fatzada de sa crèsia romànica de Santu Perdu de Zuri (pronùntzia: Tzuri) in Ilartzi, chi narat:
In custu testu b'est iscritu chi Sardigna de Lacon fiat "operaja" de sa fàbrica, ma su significu de "operaja" tando non fiat su matessi de oe. Sos operajos, in sas fàbricas de architetura de s'edade de mesu, fiant amministradores e organizadores de totu sas òperas. Sardigna de Lacon rapresentaiat su giùighe amministrende su dinare e sos traballos, e fiat sa persone "de fidùtzia" de Marianu IV chi teniat s'onore, e s'ònere, de fàghere in manera chi totu aeret andadu in antis chene problemas. Pagaiat sos istipèndios e sos frunidores, isseberaiat chie mutire pro sos traballos e chie nono e medas àteras cosas. Su de èssere operaja, in sos tempos de s'edade de mesu, fiat una cosa rara pro una fèmina, e custu ponet sa figura de Sardigna de Lacon in una positzione de etzetzionalidade. S'importàntzia sua podet dare chi siat visìbile fintzas in s'architrave decoradu de sa crèsia, ca b'est chie pensat chi sa figura in su tzentru de su bassurilievu, inghenugrada cara a Santu Perdu, siat issa. Custu diat èssere unu sinnu mannu de s'importàntzia de s'amministradora, ca cussu fiat su logu chi beniat, de sòlitu, riservadu a sos cummitentes de sas òperas.
Coimbra
Coimbra est una bidda portughesa, cabitale de su distritu numenale, de sa rezione Tzetru de su Portugallu e de sa sutarezione de su Baixo Mondego, e contat cun unos 143.396 abitadores. Sende sa leada prus manna, est su tzentru de referèntzia de sa rezione de sas Beiras, chi s'agatat in sa mesania de su Portugallu e tenet prus de duos milliones de abitadores.
Est una bidda istorigamente universidària, in bista de s'Universidade de Coimbra, fundada em 1.290, chi tenet in s'atualidade a inghìriu de 30miza istudantes.
Abada dae su riu Mondego, Coimbra est sa sea de una comuna de 319,4 km2 de superfìtzie, partzida in 18 trighinzos.
Sa festa comunale s'isvilupat su 4 de triulas, in memòria de Santa Isabel Reìna, patrona de sa bidda.
Est istada cabitale nassionale de sa curtura in su 2.003 e est una de sas logalidades prus antigas de su paìsu, sende istada cabitale de su rennu. Su frore e sa mantega de Coimbra sunt rapresentados dae s'universidade sua, sa prus antiga de su Portugallu e de sos paìsos de limba portughesa, e una de sas prus antigas de Europa.
In sa data de 22 de làmpadas de 2.013, sa Unversidade de Coimbra est istada decrarada patrimòniu mundiale dae s'UNESCO.
Vienna
Iscolas
Vienna est sa tzitade de s'Austria chi est sede de sas printzipales istitutzione iscolastigas e universidades.
Materia oscura (documentariu)
Materia oscura est unu documentariu de su 2013 dirigidu dae Massimo D'Anolfi e dae Martina Parenti. Su tema est cussu de sos esperimentos de gherra de sas fortzas armadas in su territopriu de su Poligono Sperimentale del Salto di Quirra in Sardigna e sas relatziones cun sos abitantes de su logu.
Su poligono est istadu costruidu in su 1956 in s'area de Quirra; e dae tando in cust'area sun istada isperimentadas diversos tipos de armas. Pro cussu motivu b'at finas una indagine giudiziaria, dirigida dae su magistradu Domenico Fiordalisi, pro dannos provocados a parte de sa populatzione a causa de s'usu de materiales dannosos pro su saludu.
Frank Lloyd Wright
Frank Lincoln Wright (Richland Center, Wisconsin 8 June, 1867 – 9 April, 1959), prus conotta comente Frank Lloyd Wright, fue unu architect americanu.
Tolone
Tolone (fr.: Toulon) est una tzitade de su sud est de sa Frantza, capitale de su dipartimentu de su Var, in sa regione Provenza-Alpi-Costa Azzurra. A oe est su printzipale portu de sa marina militare frantzesa. In su 2006 aiat 167.816 abitantes mentre in su 2009 s'area metropolitana b'at 500.000 abitantes.
Su portu de Tolone umpare a su 'e Marsiglia fin sos approdos printzipales de su cummerciu sardu in su XIX seculu.
Movimentu
Su movimentu de unu corpu, in fìsica, est su mudare de su logu in su colare de su tempus. Est unu de sos contzetos pius fàtziles e printzipales de sa mecànica. A segunda de sa fromma e de sa proportzione intro de logu e tempus bi sunt tipos divressos de movimentos. Sos chi ant dadu s'azudu pius mannu a sa formulatzione de sos movimentos (e de sa mecànica) fint prima Galileo Galilei, a pustis Isaac Newton e sas lezes suas de sa dinàmica.
Intra sos movimentos clàssicos, bi sunt:
Est importante meda finas su movimentu armonicu chi pro sa lezes de sa mecànica est acumonadu a su movimentu tzirculare.
Billings (Montana)
Billings est sa prus manna tzitade de s'istadu federadu de Montana, in sos Istados Unidos, sea de sa Contea de Yellowstone. Tenet unos 102.000 abitantes e est sa bidda printzipale de una area metropolitana de 165.361 residentes.
Su nomìngiu est "Magic City" (Tzitade Magica).
Marsìllia
Marsìllia o Marsìglia  (in frantzesu: Marseille, in otzitanu: Marselha) est una tzitade de su Sud-Est de sa Frantza, capitale de sa regione Proventza-Alpes-Costa Asula. Fundada in su 600 a. C. dae marinajos grecos originarios de Focea in s' Asia Minore. Su 'e Marsìglia est su primu portu frantzesu e de su Mediterràneu e su de bator portu europeu.
Antropologia
S'antropologia (de su gregu άνθρωπος, anthropos, èssere umanu, e -λογία logos, istùdiu), est s'iscièntzia chi istudat s'èssere umanu de forma olìstica. Cumbinende in una sola ditziplina sos atzessos de sas iscièntzias naturales, sotziales e umanas, s'antropologia est, subra totu, un'iscièntzia integradora.
Bi sunt meda subdisciplinas, a esèmpiu, s'antropologia urbana.
Fondo Ambiente Italiano
Su Fondo Ambiente Italiano (connuttu finas cun sa sigla FAI) est una ONLUS italiana fundada in su 1975 e at sede in Milano, e at su fine de tutelare, mantennere in funzione e contivitzare partes de su patrimoniu artistigu e naturale italianu  chi at rezidu in donazione, eredidade o comodadu. S'associatzione curat finas s'educatzione e sa sensibilitzazione de sa collettividade a sa connoschentzia, su rispettu e contivitzu de i cussos benes finas cun interventos in sos varios territorios pro difende' su paesaggiu e sos bene culturales.
Istoria
Sa idea de sa fundatzione de una ispecie de National Trust italianu proveniat dae sa cultura liberale in sa persone de Elena Croce. Su fundu fit naschidu dae ideas condivisas dae Renato Bazzoni, Giulia Maria Mozzoni Crespi, Franco Russoli e Alberto Predieri.
Limba basca
Sa limba basca (euskara in limba basca) est una limba pre-indoeuropea faeddada in su Paisu Bascu (Euskal Herria). La faeddant unos 1.033.900 pessonas in sa Comunidade Autònoma de Paisu Bascu e Navarra (Ispagna) e Paisu Bascu frantzesu (in su dipartimentu de sos Pireneos Atlànticos, Frantza). Est ufitziale in sa Comunidade Autònoma de Paisu Bascu e in su nord de sa Navarra.
Limba basca unificada
Sa Limba basca unificada o Euskara batua est sa limba regulada dae Acadèmia de sa Limba Basca (Euskaltzaindia)
Comunidades autònomas de s'Ispagna
Sa Comunidade Autònoma (Comunidad Autónoma in ispagnolu) est su nomene de sas suddivisiones de su territoriu de s'Ispagna.
Sun 17: Andalusìa, Aragona, Asturias, Baleares, Canarias, Cantabria, Castiglia-La Mancha, Castiglia e Leon, Catalogna, Comunidade Valentziana, Estremadura, Galitzia, La Rioja, Comunidade de Madrid, Navarra, Paisu Bascu, Rezone de Murcia.
B'istan peri 2 tzitades autònomas: Ceuta e Melilla.
National Trust
Su National Trust for Places of Historic Interest or Natural Beauty (nodidu finas comente National Trust) est una fundatzione de su Rennu Unidu fundada in su 1895 e at sede in Swindon (Inghilterra), e at su fine de tutelare, mantennere in funzione e contivitzare partes de su patrimoniu artistigu e naturale de s'Inghilterra, su Galles e i s'Irlanda (de su Nord).
Omid Djalili
Omid Djalili (Chelsea, London, 30 de september, 1965), est unu còmicu e attore americanu.
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
S'istòria de Sardigna sennorile e comunale si referit a cussu perìodu de s'istòria de Sardigna chi at tentu incumentzu in sa segunda metade de su de 13 sèculos cando, a sighidu de sa ruta de sos giuigados de Càlaris (1258), Torres (1259) e Gaddura (1288), in is ex-territòrios giuigales suta de s'influèntzia pisana e genovesa, si fiat aberta una fase istòrica noa caraterizada dae unu assètiu polìticu-amministrativu sennorile e comunale nou ispiradu a is modas in vigore in s'Itàlia tzentru-setentrionale. Custa fase istòrica si fiat portada a in antis fintzas sa cumpleta conchista aragonesa de s'ìsula e a sa cunsighida unificatzione de su regnu de Sardigna. Is àteros ex-territòrios giuigales rùidos suta de s'influèntzia de su giuigadu de Arbaree aiant mantentu intames istitutziones simigiantes a is de is istados pretzedentes, in custu casu puru fintzas a sa conchista aragonesa.
Is Dòrias
Is Dòrias, chi bantaiant carchi ligàmine de erèntzia cun sos giùighes de Torres, a pustis de s'iscontzu de su giuigadu turresu si fiant partzidos, impare a su giuigadu de Arbaree, manna parte de is curadorias suas. Aiant otentu s'Anglona, sa Nurra, Nuluaro, Nurcara, Caputabbas, Meilogu-Oppia e Nughedu.
Sas biddas prus importantes in possessu issoro, comente Casteddugenovesu, fiant dotadas de Istatutos o Breves. Custas biddas fiant ghiadas dae podestades cun sa curte issoro, chi rapresentaiant su sennore locale.
Su territòriu fiat amparadu dae unu sistema de afòrtios efitzentes costituidu dae una retza de casteddos e roca afortigadas comente S'Alighera.
Is avolotos antiaragonesos de is Dòrias
In su 1323 is Dòrias fiant fatos vassallos de su re de Aragona Giagu II, a pustis de àere firmadu un'atu cun s'infante Alfonsu, chi aparitzaiat sa conchista de is territòrios pisanos de Sardigna pro dare vida a su regnu de Sardigna e Còrsica, infeudadu a sos aragonesos de Paba Bonifàtziu VIII in su 1297.
In su 1376 Brancalione Dòria si fiat cojuadu cun Elionora de Arbaree, uniende is possedimentos suos cun is arbaresos. A pustis de vàrias batallas fiat resissidu a conchistare manna parte de Sardigna, lassende a sos aragonesos petzi sa tzitade de Casteddu de Castru e S'Alighera. A sa morte sua in su 1409, su poderiu de is Dòrias sardos si fiat fatu progressivamente semper prus dìbile a avantàgiu de is aragonesos chi aiant torradu a conchistare manna parte de is territòrios pèrdidos.
S'ùrtimu de is Dòrias sardos fiat Nicolau Dòria, fìgiu de Brancalione, chi aiat sighidu sa gherra contra de is aragonesos ma fiat derrotadu e ochidu in su 1448 a pustis de chi aiat chircadu aprigu in Casteddugenovesu, torrada luegus a numinare Castedduaragonesu.
Is Malaspinas
Is marchesos de Mulazzo, de s'antigu ereu de sos Malaspinas, de iscratza de Alberto Malaspina, Sennore de Bosa Noa, a primìtziu de dughentos fiant propietàrios partzellares in su giuigadu de Torres de sa curadoria de Pianarza cun Bosa, de sa de Montes cun Òsile puru de parte de is curadorias de Costabadde, Coros e Figulina.
Aiant bèndidu in su 1308 parte de is propiedade issoro (sa Pianarza, Bosa e Costabadde) a sos giùighes de Arbaree e in su 1309 si fiant fatos vassallos de is Aragonesos (atu chi fiat istadu a fatu retificadu in su 1323, cando s'infante Alfonsu giat assitiende Vidda de Crèsia).
In su 1343, a sa morte chene fìgios de Giuanne Malaspina de Biddafranca, totus sos possedimentos sardos de is Malaspinas fiant passados pro testamentu a Pedru IV de Aragona, chi ddos aoat annàghidos a su regnu de Sardigna.
Is Della Gherardesca
"Bois chi res seis in Sardigna e in Pisa tzitadinos"
- Giosuè Carducci, Disamistade de Comunu
Edimburgu
Edimburgu ( / <span tìtulu="/ˈ/: primary stress follows">ˈ <span title="/ɛ/: 'e' in 'dress'">ɛ d <span title="/ɪ/: 'i' in 'kit'">ɪ n b ( <span title="/ə/: 'a' in 'about'">ə  )  r <span title="/ə/: 'a' in 'about'">ə  /   , Dùn Èideann (ˈt̪uːn ˈeːtʲən̪ˠ) in gaèlicu iscotzesu e Edinburgh in Scots) est sa capitale de s'Iscòtzia. S'agatat in su Lothian, in sa riva sud de su Firth of Forth.
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Is Della Gherardesca
Ugolinu e Gherardu Della Gherardesca, contes de Donoràticu, a pustis de sa fine de su giuigadu de Càlaris in su 1258 aiant otentu, pro mèritos militares, su de tres unu de su territòriu giuigale chi currispondiat a is curadorias sud-otzidentales de su Cixerri, Sulcis, Dèximu e Nora. Custu "de tres unu" fiat istadu a pustis fratzionadu in su 1282 in duos "de ses unu", su Cixerri fiat andadu a Ugolinu Della Gherardesca mentras is curadorias chi abarraiant fiant passadas in sas manos de sos erederis de Gherardu Della Gherardesca, giustitziadu in Nàpoli in su 1268. Prus pretzisamente a su brancu de ugolinu fiant andados is territòrios de su Cixerri in su norte de su riu omònimu prus Teulada, Nuxis, Gibba, Pula e unos àteros possedimentos mentras a su brancu de Gherardu su Sulcis, de su riu Cixerri a su riu Palmas, Santu Pedru, Dèximu Mannu, Solanas e sa zona de s'atuale Crabonaxa.
Tilia
Su tigliu o tilliu (Tilia) est una gènia de arvure de sa Familia Tigliaceae. Arvure robustu, cun fozas mannas, a fromma de coro. S'agatat in viales e in parcos. In beranu e in istiu ramos e fozas, creschent puru dae su pe de s'arvure, dae raighinas superficiales.
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Is Della Gherardesca
In su Cixerri, ricu de minas de prumu e prata, su conte Ugolinu aiat promòvidu sa nàschida de una tzitade noa chi diat assùmere nùmene de Bidda de Crèsia, s'atuale Igrèsias. A pustis de sa morte de su conte Ugolinu acontèssida in su martzu de su 1289 in sa turre de sa Muda de Pisa, in ue fiat istadu impresonadu s'istiu de su 1288 pro neghe de s'acusa de seditzione e arta traitoria, is possedimentos sardos suos de su Cixerri fiant istados eredados dae su fìgiu Guelfu Della Gherardesca chi, iscampadu a s'autoridade de Pisa in su 1288, si fiat istabilidu in Bidda de Crèsia. Guelfu aiat condùidu a primu una polìtica de disamistade cara a su podere tzentrale de sa [Repùblica de Pisa|repùblica]] e aiat coniadu in zeca noa de Bidda de Crèsia una moneda pròpia in prata in ue s'agataiat s'iscriidura : A segus aiat intentadu de si fàghere mere cun sa fortza de su "de ses unu", curadorias de su Sulcis, Nora e Dèximu, chi a pustis de sa partzidura de su 1282 fiat passadu a Gherardu Della Gherardesca, ocupende su casteddu de Gioiosaguàrdia, a curtzu de Biddamatraxa. Sa resposta de Pisa non fi fiat fata abetare e in su 1295 sas tropas de sa repùblica ghiadas dae su tziu aversàriu Ranieri Della Gherardesca e de Lupu Villani e afortiadas de sas fortzas de Marianu II de Arbaree aiant afracadu Bidda de Crèsia e dd'aiant conchistada.
Tilia
Ispètzias
Lista de sas ispètzias de tilia:
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Is Della Gherardesca
Guelfu fiat feridu dae una verga sardesca in in intorinos de Domunoas e aiat intentadu tando de si fuire cara a Tàtari ma fiat mortu a càusa de un' infetzione in s'ispidale de Santu Lenardu de Seis Funtes postu in su territòriu de su giuigadu de Arbaree. Bidda de Crèsia fiat amministrada pro unu tempus curtzu de is arbaresos pro passare a fatu suta de su cuntrollu firmu de sa comuna de Pisa intre su 1301 e su 1302.
Edimburgu
Reconnòschida comente capitale de s'Iscòtzia dae su XV sèculu, est sa sede de su Guvernu Iscotzesu, su Parlamentu Iscotzesu e sa Corte Suprema Iscotzesa. Su Palatzu de Holyroodhouse est sa residèntzia ufitziale de sa Monarchia Iscotzesa. Sa tzitade est istada a longu unu tzentru de imparu, ispetzialmente in meighina, diritu iscotzesu, literadura, sièntzias e ingegneria. Est su segundu prus mannu tzentru econòmicu de su Rennu Unidu (a pustis de Londra) e sas atratziones turìsticas e culturales l'ant fata divènnere sa segunda destinatzione turìstica prus famada de su Rennu Unidu, atirende prus de unu millione de visitadores cada annu
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Is Della Gherardesca
Is àteras curadorias in manu a is Della Gherardesca de cosa de Gehrardu fiant abarradas in possessu issoro fintzas a su 1355 cando a sa morte de s'ùrtimu erederi Gherardu su Giòvanu is territòrios fiant cunfiscados dae is aragonesos e atacados a su regnu de Sardigna.
Edimburgu
Edimburgu est sa segunda tzitade prus populosa de su Renniu Unidu.
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Casteddu de Castru
Castel de Castru fiat fraigada dae is mercantes pisanos in su 1216-17 in su montigru a estu de Santa Igia, capitale de su giuigadu de Càlaris, tzèdidu cun sa fortza de Beneita de Casteddu a Lambertu Visconti de Eldizio, giùighe de Gaddura. In su 1258 issa, a sighidu de s'iscagiamentu de Santa Igia, fiat fatu su primu possedimentu de sa Comuna de Pisa in Sardigna. In sa segunda metade de su de 13 sèculos Casteddu de Castru contaiat unos 12.000 bividores, e fiat costituida dae is chi sunt oe is bighinados istòricos pro primore de Casteddu, est a nàrrere su Casteddu, sa Marina cun suo porridu, su burgu de Stampaxi e su burgu de Viddanoa. Mentras in Casteddu e in sa Marina biviant massimamente pisanos, Stampaxi e Biddanoa fiant istadas pobuladas dae sos pròfugos de Santa Igia e de sos sardos aproliados de su restu de su distretu de su Càlaris chi cumprendiat, franca Casteddu de Castru, sas Biddas de Cuartu, Ceraxus, Sestu e Assémini.
Edimburgu
Sa tzitade acasàgiat cada annu s'assèmblea generale de sa crèsia de Iscotzia. Est sede de istitutziones natzionales comente a su Museu Natzionale de Iscòtzia, sa Libreria Natzionale de Iscòtzia e sa Galleria Natzionale Iscotzesa. S'Universidade de Edimburgu, fundada in su 1582 e como una de sas bator presentes in tzitade, at balangiadu sa 23èsima positzione in su QS World University Rankings in su 2018. Sa tzitade est fintzas famada pro su Fèstival Internatzionale de Edimburgu e su Fringe, su fèstival de arte internatzionale annuale prus mannu de su mundu. Sos giassos istòricos cumprendent su Casteddu de Edimburgu, su palatzu de Holyroodhouse, sas crèsias de San Giles, Greyfriars e Canongate, e sa Georgian New Town, costruida in su XVIII sèculu. Ambas s'Old Town e sa New Town figurant tra sos sitiados Patrimoniu de s'Umanidade UNESCO.
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Casteddu de Castru
Sa tzitade contrasemper de is comunas de s'època non fiat guvernada dae unu podestade ma de duos "castellanos" nominados de annu in annu de sa comuna de Pisa, agiudados de una sorte de parlamentu populare naradu "Cussìgiu de sos mannos". Sa lege fiat regulamentada dae su "Breve de Castel de Castru", unu còdighe amministrativu-legislativu e de su "Breve de su Portu Cagliaritano" emanadu su 15 martzu 1318, chi regulamentaiat is atributziones cumertziales .
Edimburgu
Etimologia
"Edin", sa raighina de su nùmene de sa tzitade benit de seguru dae orìgines tzèlticas, dae sa limba cumbrica o dae una variante chistionada sua de sos primos pòpulos abitantes de s'àrea, una tribù connota dae sos Romanos cun su nùmene de Votadini, e prus a tardu comente a Gododdini. Paret chi derivet de su nùmene de Eidyn, logu mentovadu in su poema èpicu iscritu in gallesu antigu Y Gododdin.
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Casteddu de Castru
Fia conchistada dae sos catalanu-aragonesos in su mese de làmpadas de su 1326.
Edimburgu
Etimologia
Su poema tzitat Din Eidyn, unu fortinu in unu cùcuru in su territòriu de su Gododdin. Sa mudada in sa nomenclatura dae Din Eidyn a Edimburgu ispricat comente a sa limba locale est colada dae su Cùmbricu a s'Inglesu Antigu, sa limba germànica de su regnu de sa Bernicia chi s'at difùndidu in s'àrea in sa metade de su VII sèculu e si pessat chi fiat s'antepassadu de s'Iscotzesu modernu. S'elementu tzèlticu Din est rùidu pro bènnere sostituidu dae cuddu de s'Inglesu Antigu Burh. Sa prima proa documentada de su burgu medievale est una documentu reale de su Rei Davide I, datada belle 1124-1127, cun sa cale cuntzedet una fatoria in burgo meo de Edenesburg a su Priore de Dunfermline.
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Tàtari
Galu non s'ischit cun tzertesa in cale annu Tàtari, tzitade a su tempus de unos 15.000 bividores e fortzis sa prus manna de s'ìsula, si fiat fata autònoma e lìberu comunu medievale. Cun probabilidade custu fiat acontèssidu giuridicamente a pustis de sa morte de s'ùrtimu giùighe turritanu Èntziu de Sardigna in su 1272, ma giai de annos su guvernu de sa zona fiat istadu afidadu a Mighele Zanche.
Edimburgu
Etimologia
In su Gaèlicu modernu sa tzitade est mutida Dùn Èideann (narada Dunedin dae sos faeddadores inglesu).
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Tàtari
Sa tzitade, chi si fiat dada unu istatutu de cosa sua in su 1283, fiat amministrada a comintzu de podestades pisanos ma a pustis de sa batalla de sa Melòria fiant istados remprasados dae podestades genovesos.
Edimburgu
Edade antiga
S'insediamentu umanu prus antigu in s'àrea de Edimburgu est istadu iscobertu a Cramond, in ue sunt istados agatados repertos de un'acampamentu mesolìticu chi torrat a artziare a su 8500 a.C. Sunt istados agatados repertos de s'ùrtima Edade de su Brunzu e de su Ferru a Castle Rock, Arthur's Seat, Craiglockhart Hill e Pentland Hills.
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Tàtari
Dae su martzu de su 1294 sa comuna de Tàtari difatis, pro mèdiu de unu tratadu, fiat fatu comunu cunfederadu (pazionato) de sa repùblica de Gènova. Is podestades imbiados dae sa tzitade lìgure si depiant impinnare a respetare s'istatutu, abarraiant in càrriga pro unu tempus dislindadu, probabilmente un'annu pro evitare fenòmenos de corrutzione, e evitaiant, essende foras de is potentados tzitadinos, su s'instaurare de brigas pro su controllu de su pòdere a banda de is fatziones locales.
Edimburgu
Edade antiga
In su 638 sa fortilesa de Gododdin fiat acometada dae s'esèrtzitu de Re Osvaldo de Nortumbria, tando su controllu de su Lothian est coladu a sos Anglios. S'influèntzia issoro at duradu pro sos tres sèculos imbenientes, finas a su 950 cando in suta de sa regèntzia de Indulf, fìgiu de Costantinu II, su "burh" (fortilesa) est istadu abbandonadu dae sos Iscotzesos. De cussu momentu a pustis est abarradu in suta de su controllu issoro.
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Tàtari
Sa Comuna de Tàtari aiat acabadu de esìstere comente si fiat alliada in su 1323 cun sos catalanu-aragonesos, costituende paris cun unos àteros territòrios su primu nùcleu de su regnu de Sardigna.
Is acòrdios cun Giagu II de Aragona prebidiant su deretu de mantènnere sos istatutos de cosa sua, mancari custos fiant mudados in s'estensione de is privilègios bartzelloneses. Annotamala s'arribu de sas milìtzias aragonesas, s'istitutzione de sa figura de su vicàriu chi aiat limitadu sa giurisditzione, chi fiat pagadu de sa Corona e numenadu a tempus indeterminadu, aiat batidu a unu càmbiu generale de su deretu locale a lùcuru de cussu istràngiu.
Edimburgu
Edade antiga
Su burgu reale est istadu fundadu dae su re David I in su primu cantu de su XII sèculos in su territòriu de propriedade de sa Corona, ma sa data pretzisa no est connota. Dae metade de su XIV sèculu, s'istòricu frantzesu Jean Froissart l'at descrita comente a sa capitale de s'Iscòtzia (belle su 1365) e James III (1451-88) l'at definida in su XV sèculu "su burgu printzipale de su regnu Nostru". Nointames sa destruidura causada dae un'atacu de sos Inglesos in su 1544, sa tzitade a bellu est torrada sa chi fiat e est istadu su tzentru de sos eventos de sa Reforma Iscotzesa in su de XVI sèculu e de sa gherra de sos Covenant in su de XVII sèculu.
Sciara
Sciara est unu comunu de 2.712 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Edimburgu
XVII sèculos
In su 1603 Re James VI de Iscòtzia est artziadu a su tronu, uninde sos regnos de Iscòtzia e Inghilterra, ma s'Iscòtzia est abarrada a totu sos efetos unu regnu separadu. In su 1638 su tentativu de Charles I de introduire sa reforma de sa Crèsia Anglicana in Iscòtzia at adobiadu un'opositzione tosta presbiteriana, culminende in sas cuntierras de sa Gherra de sos Tres Regnos. Su suportu iscotzesu a sa restauratzione de Charles Stuart in su tronu de Inghilterra s'at risòlvidu in s'ocupatzione de Edimburgu pro more de s'armada Inglesa de su Commowealth, promòvidu dae Oliver Cromwell in su 1650.
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
Tàtari
Nointames Tàtari fiat fata gai cabulogu de s'intreu cabu in subra de s'ìsula, essende sede de su Guvernadore. In su 1331 Tàtari at otentu su tìtulu de Tzitade Règia. S'alliàntzia non fiat durada, tantis est chi is tataresos si fiant rebellados fatu·fatu, is aragonesos aiant fraigadu su casteddu de Tàtari pro s'amparare de is matessis bividores e sa tzitade in su 1410-20 fiat fata ùrtima capitale de su giuigadu de Arbaree.