Regnu_de_Sardigna_(1324-1720)
S'unificatzione de su Regnu
Durante su de 13 sèculos, a su tempus de Pedru III de Aragona, sa corona de Aragona fiat incarada a un'ispaniadura polìtica e mercantile protuda subra totu s'àrea mediterrànea, in crara cuncurrèntzia cun sas marinerias pisanas, genovesas e venetzianas a sas cales cuntierraiat su cumandu in sos ricos mercados orientales. Gràtzias a una rota de altura narada ruta de las islas, pro mèdiu de sas ìsulas Baleares, sa Sardigna, sa Sitzìlia, sa Grètzia e Tzipru, e pro mèdiu de empòrios a longu a longu de custas tapas intermèdias, sos catalanos resissiantant a ismesare sos tempos de caminu de sas naes mercantiles, cun unu aorru mannu de costos in sa trata dae Bartzellona a Beirut. Sa Sardigna, pro more sa positzione istratègica sua, fiat una base indispensàbile pro custu progetu in cantu sos portos suos costituiant un'aprodu ideale pro sas naes chi cursaiant cussas rotas. De cando Giagu II de Aragona, retzida sa corona de su regnu de Sardigna e Còrsiga, si fiat agatadu in sa cunditzione de non pòdere sustentare economicamente sa conchista militare gastosa e si fiat agatadu in apretu de invocare s'agiudu de sos sùdditos suos, tando s'Ìsula aiat rapresentadu pro sos catalanu-aragonesos una terra chi promitiat fàtziles arrichimentos.Respondende in manera positiva a soberanu issoro, aiant contribuidu in prima persone a su finantziamentu de sos imbios militares, ispintos dae sa tzertesa de unu acumpensu mannu. A conchista acontèssida, difatis, su Re aiat cumpensadu e aiat premiadu generosamente chi aiat contribuidu a sa resessida, distribuende càrrigas, prebendas, terras e privilègios. Sa pigada de possessu de su Regnu – comente costumadu a cussos tempos – fiat istada duncas un' operatzione militare bera e pròpia e fiat acontèssida isceti in su 1324, sutraende sos territòrios de sa Gaddura e de su Casteddaju a sos Pisanos. In cuss'annu, in sos intòrinos de s'atuale Casteddu, fiat naschidu su primu nùcleu territoriale de su regnu de Sardigna. Sas duas ìsulas in realidades fiant giai istàbilmente cunformadas polìticamente e fiat istadu in totale disprètziu de s'autonomia issoro chi su paba aiat dadu a su re de Aragona prena licentia invadendi, est a nàrrere su permissu de ddas ocupare in militarmente pro dare vida a su regnu de Sardigna e Còrsiga. Sos giuigados de Càlaris, de Arbaree, de Torres e de Gaddura fiant istados soberanos, cada de sos cales superiorem non recognoscens, sende chi si fiant formados a cunsighèntzia de s'isulamentu achi fiat istada custrinta s'Ìsula a fatu a s'ispaniadura islàmica in su Mare Mediterràneu, intre su de 8 e su de 9 sèculos, e a su cunsighente retiru a banda de sos Bizantinos. A pustis de sa conchista àraba de sa Sitzìlia, su territòriu sardu s'agataiat giai divìdidu in prus entidades autònomas, in s'ormina de sa partzidura amministrativa bizantina. Meda in presse custas entidades amministrativas aiant pigadu fisionomia in bator regnos indipendentes e sos rispetivos territòrios issoro currespondiant a sos de sos bator lociservatores chi s'amministratzione bizantina aiat lassadu in eredade. S'orìgine istòrica de sos regnos sardos medievales diat a depèndere, tando, dae s'evolutzione de sas antigas tzircuscritziones bizantinas in entidades soberanas autònomas. Sas repùblicas marineras de Pisa e de Gènova aiant agiudadu sos sardos a si liberare de sas bardanas barbarescas, ma s'agiudu imprestadu aiat tentu a cunsighèntzia semper prus mannu intremesu, fintzas a cando no dd'aiant ocupados militarmente e si fiant partzidos tres de sos bator regnos, fintzas a tando abarrados indipendentes: su Giuigadu de Càlaris, su de Gaddura e su de Torres. Àreas istèrridas a longu a longu de totu sa costa orientale, dae su Càlaris fintzas a Gaddura costituiant imbetzes sos territòrios ultremarinos de su Comunu de Pisa, mentras mannos fiant sos possedimentos de sas ricas famìlias de sos Dòrias, de sos Malaspinas e de sos Donoraticos in su chirru nord-otzidentale. Sa Còrsiga, dae su 1299 perteniat in manera istàbile a sa Repùblica de Gènova e, cun totu de sos vàrios tentativos de invasione, no fiat istada mai conchistada.