cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Piero Angela
Spainadura sientìfica
At descritu in s'autobiografia sua is circustàntzias chi ant portau a sa nàscida a Superquark, candu po cuntrastai sa cuncurrèntzia cun Mediaset fiat tocau a tenni me in sa primu serada unu programa forti chi arribessit finas a su Telediàriu de su noti: «Calincunu programa "pigatotu" fiat giai incumentzau de diora e Brando Giordani, tandus diretori de Rai 1, m'at telefonau pedendi-mì de fai unu "Quark" de duas oras, intamis de una.»
In su 1995 est nàsciu difatis Superquark, chi su 4 de làmpadas 1999, at festau su de duamilla episòdius de su Progetu Quark e e derivaus. Cuss'annu etotu funt bessius is Speciali di Superquark, seradas monotemàticas asuba de argumentus de interessu mannu sotziali, psicològicu e sientìficu. In prus, Piero Angela at tentu una rubrica dedicada a sa cultura in su programa Domenica In.
A ùrtimu, in su 2000 Piero e Alberto Angela funt autoris de Ulisse, programa a episòdius monogràficus chi pertocant scobertas stòricas e sientìficas.
Stili e ruolu de sa spainadura
In prus, at spricau chi :
Po comunicai, sighit Angela, sa spainadura depit sciri afrontai unus cantu problemas : E agiungit :
Su CICAP
In su 1989 est stètiu unu de is fundadoris de su CICAP, assòtziu pro s'averiguu apitzus de is pseudosièntzias, nàsciu po promovi s'imparu sientìficu e su spìritu crìticu, e puru po imbistigai s'esistèntzia de is fenòmenus paranormalis. Unu slogan de s'assòtziu, «Tocat a tenni sèmpiri una menti aberta, ma no aici meda aberta chi su cerbeddu arruat a terra», dd'ant a fitianu atribuida a Piero Angela, mancai siat in realidadi unu modu de nai giai atribuiu a àteras personalidadis famadas.
In su maju 2016 dd'ant nominau Presidenti onoràriu de s'assòtziu.
Sa tzita de pretu po infamamentu
In su 2000 Piero Angela est stètiu tzitau in corona po infamamentu de duus assòtzius omeopàticus (sa FIAMO e sa SIMO in una càusa civili e una penali), pustis de sa trasmissioni de Superquark de s'11 de argiolas 2000 innui si fiat nau chi sa meixina omeopàtica no tenit fundamentu sientìficu seguru. Angela, amparau de is abogaus Giulia Bongiorno e Franco Coppi, est stètiu assòlviu in ambas càusas e su giugi at reconnotu sa non sientificidadi de sa disciplina.
Alcalá de los Gazules
Alcalá de los Gazules est una comuna ispagnola de 5.735 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de s'Andalusia, a su tzentru de sa provìntzia de Cádice.
Geografia fìsica
Assetiadu a su tèrmine de sa sierra de Cadice, format ala de sa gai narada bia de su Toru. S'agatat a tesu 70 km de Cadice, 56 de Algeciras e 25 de Medina. Est postu a su tzentru de sa provìntzia de Cadice in sa Campiňa de Medina intro su Parque Natural de los Alcomocales.
Istòria
De sos grafitos rupestres de sa Lajà de los Hierros e de unos àteros acatamentos archeològicos, si deduit chi remontant a su Paleolìticu sas primas presèntzias umanas in sa zona.
Sa prima notizia istòrica de aposentadas istàbiles, est de su 189 a.C. durante sa colonizatzione romana. A sos Romanos aiant sighidu in antis sos Vàndalos e poi sos Visigotos, e de su de 8 sèculos aiat devènnidu ala de a Al Andalus.
S'etimologia de su nùmene remontat a sa dominatzione musulmana e totu, cando sa localidade aiat incumentzadu a si mutire Qalat at Yazula, o Castillo de los Gazules. Su re de Castìglia Alfonso X, naradu su Sàbiu in una crònaca sua in sa rieconchista in su 1264 la fentomat giai cun su nùmene atuale suo Alcalà de los Gazules.
Sa bidda fiat finida a fatu a suta de sa segnoria de sos Ribera ducas de Alcalà. In sos de 17 e de 13 sèculos s'aiat arricadu de edifìtzios religiosos e tziviles chi faghent su complessu urbanu meda agradàbile, cunsideradu esèmpru tìpicu de tzentru de s'Andalusia, paris in custa bisura a su chi faghet fintzas su famadu poeta e drammaturgu andalusu García Lorca (1898-1936) chi in unu iscritu suo la ponet a impare cun sas prus nòdidas e famosas tzitades de s'Andalusia. A sos cumintzos de su de 19 sèculos Alcalà aiat aguantadu sas ladronerias e sas angarias de sas tropas de Napoleone chi aiant fatu fintzas brincare in ària su Casteddu de fàbricu àrabu subra fondamenta romana de su cale oe no abarrat àteru chi no sa Torre de Homerias e carchi turrione.
In su 1876 su re Alfonso XI cuntzedet su tìtulu de tzitade cun sa possibilidade de nominare unu cussìgiu chi la guvernet. In su 1905 su casco antiguo, est a nàrrere su tzentru istòricu, est declaradu Conjunto historico-artìsticu cun s'avvincu de sa cunservatzione.
Economia
Sas majores intradas suas sunt su turismu e s'agricultura. S'artesania tìpica est cudda de sas cadiras de linna e de sa traballadura de sas pramas pro sa produtzione de crobes, bursas, corbulas, istoas etc.
Festas
Sa festas prus importantes sunt cussas de sa Chida Santa in ue in sa domìniga de sas pramas sos pipios bestidos cun bestires de assemprat ebràica antiga e poi in sas dies imbenientes sas professones cun sos pasos de sas vàrias gufrarias in cale sos partetzipantes bestint tùnica, chintzu, mantelddu e cuguddu de sos colores de sa traditzione pro sa gufraria matessi. Su mudìmene de sas professones est interrùmpidu solu de sas saetas invocatziones de amore pro Gesùs e sa madonna moduladas segundu su cante jondo de sos cantadores ispetzializados. Sa festa segundu s'impreu de Ispagna sighit sa romeria de N.tra S.ra de los santos, peregrinàgiu a s'ermita chi posca sos ritos religiosos si trasformat in una iscampirrada cun pràngiu colletivu a s'abertu, mùsica, dansas e giogos. S'acumprit annotamala sa Festividad de sos San Jorge in cale s'ammentant Santu Giorghi e s'intrada in tzitade de Alfonso X in sas dies 22,23,24 de abrile cun tzerimònias religiosas e rapresentatziones de s'avenimentu. Annotamala b'ant sa Feria de Austu, su Fèstival Internacional de Mùsica de A su-Kalat e su Mercado Andalusi su primu de s'Andalusia in sas dies de su 11 a su 14 austu cun oràriu de sas bintun'a su una de su note.
Vichingos
Sos vichingos (in norvegesu e danesu: vikinger; in isvedesu e nynorsk: vikingar; in islandesu: víkingar), de su nòrdicu antigu víkingr, sunt istados mescamente navigadores nòrdicos, chi assachigiaiant e cummertziaiant cun diversas partes de Europa dae Iscandinàvia dae su de 8 sèculos fintzas a sa fine de su de 12 sèculos. In die de oe su trèmene s'impitat erroneamente pro definire sos diversos pòpulos nòrdicos chi biviant in Iscandinàvia durante custu perìodu connotu che època vichinga. Custu perìodu de ispaniadura militare, demogràfica e mercantile nòrdica costìtuit un'elementu de importu mannu meda in s'istòria de printzìpiu de Iscandinàvia, de sas Ìsulas britànnicas, de su norte de s'Europa otzidentale, de sa Sitzìlia e de sa Rus de Kiev.
Sos vichingos non fiant unu grupu ètnicu, si nono una professione derivada dae sas cunditziones tostas de vida de sas terras iscandìnavas, in ue sa massaria fiat limitada meda, fatu chi fortzaiat parte de sa populatzione, durante tzertas èpocas de s'annu, a si dedicare a s'ívíking, est a nàrrere, cummertziare cun àteros territòrios, e a s'ispissu assachigiare o faghere bardanas. Cheret naradu, ca mancari in pràtica totu sos vichingos fiant de orìgine nòrdica, non totus sos chi si nche dedicaiant fiant nòrdicos, ca puru intre cuddos s'agataiant frisos, francos e sàssones.
Gràtzias mescamente a sa mobilidade marìtima sua, sas atziones de sos vichingos si fiant istèrridas fintzas a su Mediterràneu, su Nordàfrica, s'Oriente Mèdiu e s'Àsia tzentrale. Durante diversas fases de esploratzione e aposentamentu, s'agataiant comunidades vichingas chi si fiant istabilidas in su norte de s'Europa, in sas ìsulas de su nord de s'Atlànticu e pro fintzas a sa costera de Amèrica de su Norte. Custu perìodu de espansione at provocadu s'isparghidura de sa cultura nòrdica in paris tempus chi introduiat elementos istràngios in sa cultura iscandìnava.
Su perìodu cumprèndidu intre su 793 e su de 13 sèculos est connotu che s'època vichinga in s'istòria iscandìnava. Custu perìodu cumintzat cun sa bardana de su monastèriu de Lindisfarne in su 793 e si dat pro concluidu in su de 13 sèculos: in Inghilterra acabat cun sa derrota de Harald III in sa Batalla de Stamford Bridge, in su 1066; in Irlanda acabat cun sa conchista de Dublinu in su 1171 pro parte de Richard de Clare (numenadu Strongbow); e in Iscòtzia si cunsìderat finida cun sa derrota de Hákon Hákonarson in sa Batalla de Largs su 1263. S'Iscòtzia atuale pigat forma intre su de 13 e de 15 sèculos cun sa reconchista de su territòriu pèrdidu a sos nòrdicos. S'ìsula de Man e sas Èbrides esteriores fiant abbarradas suta autoridade iscandìnava fintzas a su 1266. Sas Òrcades e sas Shetland funt pertentas a su re de Norvègia fintzas a su 1469. In Iscandinàvia s'època vichinga si cunsìderat finida cun sa costitutzione de sos regnos iscandìnavos e de su cristianèsimu che religione dominante. Si cumbenet a situare a inghìriu de su de 11 sèculos sumentzu de sos tres regnos iscandìnavos. In Norvègia s'època vichinga si cunsìdera pro cunvnetzione agabada cun sa Batalla de Stiklestadin in su 1030.
Istòria de Sardigna aragonesa
Invasione de Sardigna
Dae cando duncas Giagu II de Aragona, retzida sa corona de su regnu de Sardigna e Còrsica, si fiat agatadu in sa cunditzione de non pòdere sustentare economicamente sa conchista militare gastosa e si fiat agatadu in sa netzessidade de pedire s'agiudu de is sùdditos suos, s'ìsula aiat comintzadu a rapresentare pro is catalanu-aragonesos una terra chi promitiat arrichimentos fàtziles. Respondende in manera positiva a su soberanu issoro, aiant contribuidu in prima persone a su finantziamentu de sos imbios militares, intzullados dae sa tzertesa de un'acumpensu abundante. A conchista acontèssida, difatis, su re aiat premiadu generosamente chie aiat contribuidu a sa resessida, ispartzende càrrigas, prebendas, terras e mandos. De is famìlias cadalanas chi si fiant aposentadas in cussu perìodu, oe unas sunt ancora presentes in s'ìsula, comente sos Aymerich, is Canelles e is Sanjust.
Naschimentu de su Regnu de Sardigna
Sa pigada in possessu de su Regnu - comente acostumadu in cussos tempos - fiat istada un' operatzione militarea diaderus e fiat acontèssida isceti in su 1324 sutraende is territòrios de Gaddura e de su Càlaris a is pisanos. In antis de invadire sa Sardigna, Giagu II su Giustu, si fiat alliadu cun is Malaspina, cun is Dòria e cun Ugone II de Arbaree. Imbrotadu dae unu càrculu polìticu erradu, su contributu militare dadu dae is sardos arbaresos a sa realizatzione de una conca de ponte in s'ìsula, pro contu de su regnu de Sardigna e Còrsica, fiat istadu determinante. Ugone II difatis si fiat alliadu cun Giagu II de Aragona cun s'intentzione a pustis de si fàghere suo logutenente in is territòrios conchistados a sa Comuna de Pisa. Mancari giai legìtimamente soberanu de su regnu suo, punnaiat a guvernare deretamente e inderetamente totu sa Sardigna e sa Còrsica. Galu in antis de s'arribu de is cadalanu-aragonesos, su 11 de abrile 1323, is tropas suas aiant atacadu autònomamente is pisanos in is intòrrios de Seddori. Aiat pedidu a fatu agiudu a su re de Aragona chi in manera pronta su 15 de maju aiat imbiadu a s'ìsula tres naes càrrigas de sordados a su cumandu de Gherardu e Dalmau de Rocabertì. Custas tropas costituiant s'avanguàrdia de sa chi diat èssere istada sa fortza de invasione a berus, formada dae 53 galeras e undighimìgia sordados, chi fiant isbarcados in Prama de Sulcis su 13 de làmpadas e aiant assitiadu Bidda de Crèsia. Sa tzitade si fiat difèndida cun totu is fortzas e si fiat rèndida isceti a pustis de sete meses de resistèntzia. Su 13 de freàrgiu de su 1324, is catalanu-aragonesos e is tropas arborenses aiant assitiadu Casteddu de Càlaris e su 29 de su matessi mese aiant tzocadu in una batalla meda violenta cun s'esèrtzitu pisanu imbàtidu a liberare sa tzitade assitiada. Is ibèricos aiant bintu cun dificultade, padessende pèrdidas mannas; semper sa matessi die s'ammiràlliu Frantziscu Carros aiat iscagiadu is naes pisanas in is abbas de su golfu de Casteddu. In su tratadu de arrenda, sutascritu in calidade de binchidore fintzas dae Ugone II, is pisanos aiant intregadu a su regnu de Sardigna e Còrsica totu is possedimentos issoro in su Càlaris e in Gaddura, mantenende però sa tzitade de Casteddu. Is iscontròrios fiant acabados su 19 de trìulas de su 1324 cun sa conchista de Casteddu e sa cuntzessione sua in feu a is Pisanos etotu. In cuss'annu, in is intòrrios de s'atuale Casteddu, fiat naschidu su primu nùcleu territoriale de su regnu de Sardigna. S'ispartzidura de is territòrios conchistados fiat acontèssida luegus. Is tzitades e unas cantas biddas fiant lassadas a sa Corona de Aragona e fiant fatas Tzitades e Biddas reales, is sartos fiant infeudados intrende s'istitutu de su feudalèsimu. Is territòrios gai assignados fiant fatos conteas e marchesados. Sa Marmidda de su Càlaris, colada a Casteddu in su 1206, fiat assignada in feu a Ugone II de Arbaree chi giai dd'aiat possèdida. Ugone fiat abarradu fiele a sa corona, aiat acordadu is fìgios cun una polìtica matrimoniale e aiat costrintu is fìgios Marianu e Giuanne a retzire un'annestru cadalanu.
Is bator regnos giuigales
In Sardigna s'agataiant unas istitutziones istatales istàbilmente cunformadas a livellu polìticu, is Regnos giuigales o Giuigados. A su tempus de s'afeamentu però nd'abarraiat isceti unu, su Giuigadu de Arbaree, essende is de Càlaris e Gaddura derrotados manu militari dae is àteros Giuigados e dae sa Repùblica de Pisa, e su de tres de Torres ispèrdidu a sighidu de sa crisi dinàstica a pustis de sa morte de s'ùrtima giuighissa, Adelàsia de Torres, e de su vicariadu de Mighele Zanche. In logu suo aiant pigadu postu is sennorias de is Dòria e de is Malaspina e su lìberu comunu de Tàtari. Su Paba aiat dadu difatis a su re de Aragona licentia invadendi prena, est a nàrrere su permissu de ocupare militarmente is duas ìsulas pro dare vida a su Regnu de Sardigna e Còrsica, cun su fine de annichilire sa potèntzia ghibellina de Pisa.
Is Regnos de Càlaris, de Arbaree, de Torres e de Gaddura fiant istados soberanos, formados a fatu de s'isulamentu in ue fiat custrinta s'ìsula a cunsighidu de s'ispaniadura islàmica in su Mare Mediterràneu, intre is sèculos VIII e IX, e a su retiru a banda de is Bizantinos a cunsighidu suo. Ma sas ideologias polìticas opostas de s'època, segundu is cales sa soberania suprema parteniat a su Paba o a s'Imperadore de su Sacru Romanu Impèriu, fiant premissa pro s'intrusida de custos pòderes in sa polìtica de s'ìsula. Tantis prus ca is Giuigados, in cantu erederis de s'amministratzione bizantina e influentzados dae sa cultura religiosa grega cun sa cale su Papadu aiat definitivamente segadu ogni ligàmene cun s'iscisma de su 1054, non fiant in giuridicamente incuadrados bene in is organizatziones polìticas de s'otzidente. Giai su giùighe Barisone II de Arbaree "aiat achiridu" su tìtulu de Re de Sardigna dae s'Imperadore Fidericu Barbarossa in su 1164 ma non fiat resissidu a realizare s'impresa de unire sa Sardigna suta de su pòderiu suo.
Mérida (Ispagna)
Mérida est una comuna de unos 57.800 bividores de s'Ispagna, cabulogu de sa comunidade autònoma de s'Istremadura.
Istòria de Sardigna aragonesa
Is bator regnos giuigales
A pustis de sa conchista àraba de Sitzìlia, su territòriu sardu cun probabilidade si fiat organizadu a primìtziu in unu Giuigadu solu, cun sede in Càlaris, in is manos de duas famìlias, Làcon e Gunale, e fiat cun probabilidade giai partzidu in prus entidades amministrativas locales, in s'ormina de sa partzidura amministrativa bizantina. Ma s'atacu de Musetu, cara a su 1015, aiat segadu is echilìbrios de s'ìsula cun derrotas medas de is sardos, ma gràtzias a is imbios pisanu-genovesos pro sa Sardigna e a pustis de annos de gherra, fiat agatada manera de liberare s'ìsula de sa minetza de is musulmanos. Su pòdere de giùighe de Càlaris nde fiat essidu meda indebilitadu e, forsis fintzas pro neghe de perricas e mandos a s'internu de sa famìlia reale, puru pro more de s'influèntzia de is repùblicas marineras semper prus poderosas, in pagu tempus is entidades amministrativas aiant pigadu fisionomia in bator regnos indipendentes e is rispetivos territòrios issoro currespondiant a is de is bator lociservatores chi s'amministratzione bizantina aiat lassadu in eredade. S'orìgine istòrica de is regnos sardos medievales diat istare, tando, in s'evolutzione de is tzircuscritziones bizantinas antigas in entidades soberanas autònomas. Segundu una teoria tramandada in su condaghe de S. Gaine, fonte chi diat artziare torra a sa fine de su de 12 sèculos, intradu in crisi su podere bizantinu bi diat èssere istada sa pigada de pòdere a banda de is donnos, is titulares de su pòdere econòmicu. A fatu un'esponente de sa categoria diat èssere istadu numenadu giùighe cun càrriga annuale. Infines sa càrriga diat èssere divènnida a vida.
Perù
Tenet una geografia cumplessa dominada mescamente dae sa serra de sos Andes e sas currentadas de su Patzìficu, chi li dant climas e paesàgios variados meda, de una costera desèrtica a sa Puna de sos Andes o a sa padente tropicale de su lutone de su Riu de sas amàtzones.
Istòria de Sardigna aragonesa
Inflèntzia pisana e genovesa
Is repùblicas marineras de Pisa e de Gènova aiant agiudadu is sardos a si liberare de is bardanas saraghinas e sarbende·ddos cun probabilidade dae s'espansione islàmica, ma s'agiudu prestadu aiat tentu a cunsighèntzia una intrusida de issas semper prus manna, fintzas a cando no dd'aiant ocupadu militarmente e si fiant ispartzidas tres de is bator regnos, fintzas a tando abarrados indipendentes: su Giuigadu de Càlaris, su de Gaddura e su de Torres. Zonas mannas de costera, a longu de totu sa costa orientale, de sa zona de su Càlaris fintzas a Gaddura, costituiant imbetzes is territòrios ultramarinos de sa Comuna de Pisa, mentras ca is possedimentos de is famìlias ricas de is Dòria, de is Malaspina e de is Donoràtico in su chirru nord-otzidentale fiant istèrridos meda. Unos àteros territòrios, comente Tàtari, Igrèsias e Casteddu, si fiant costituidos a lìberos comunos cun alliàntzias vàrias, e istatutos cosa sua iscritos in latinu medievale, toscanu e sardu. Sa Còrsica, dae su 1299 parteniat in manera istàbile a sa Repùblica de Gènova e, mancari is tentativos de invasione, no fiat istada conchistada mai.
Mérida (Ispagna)
Est sa de tres biddas prus mannas de sa regione a fatu de Cáceres e Badajoz. Mérida est posta a s'oru de dereta de su frùmene Guadiana e a artària de 217 metros subra su mare.
Istòria de Sardigna aragonesa
Su regnu de Arbaree
A pustis de sa peste niedda e ulteriores cuntierras comente sa batalla de Àidu de Turdu, in su 1353-54 is arbaresos aiant segadu su vassallàgiu cun sa Corona de Aragona, e si fiant alliados cun is Dòria genovesos, batende a deghe de annos de gherras sighidas pro s'unificatzione de s'ìsula, in is cales su Regnu de Sardigna fiat istadu in prus furriadas reduidu in a petzi is tzitades afortigadas de Casteddu e de S'Alighera, mentras totu su territòriu isulanu chi abarraiat s'agataiat in manu arbaresa. Nointames in su 1409 a pustis de sa derrota in sa Batalla de Seddori, is Arbaree aiant tramudadu sa capitale a Tàtari, e a pustis de ulteriores fallimentos militares ant tzèdidu is deretos subra is territòrios abarrados pro 100.000 florinos de oro in su 1420. A resistire in s'ìsula fiant abarrados isceti is Dòria, sa cale tzitade de Casteddu Sardu fiat ruta isceti in su 1448. Intre su 1470 e su 1478 duas personalidades de s'ereu de is Arbaree fiant torrados a gherrare pro is deretos subra su Marchesadu de Aristanis.
Perù
Su territòriu peruvianu est istadu su logu de sa tziviltade de su Norte Chico, una de sas prus antigas de su mundu, e a pustis de l'impèriu Inca, s'istadu prus mannu de su Sudamèrica precolombianu. S'impèriu ispagnolu at conchistadu su territòriu durante su de 16 sèculos e nch'at istabilidu unu visurènniu peri su cale s'est guvernadu, pro una iscurta de tempus, totu su subcontinente. A pustis de otènnere s'indipendèntzia, su Perù at bìvidu perìodos de instabilidade polìtica e econòmica, interverados cun perìodos de crèschida e prosperidade econòmica.
Mérida (Ispagna)
Est sa bidda prus rica de monumentos romanos de s'Ispagna, resone pro chi est fatuvatu narada fintzas Roma de Ispagna.
Istòria de Sardigna aragonesa
Is gherras contra de su Regnu de Arbaree
Is annos chi fiant sighidos a s'isbarcu aragonesu in s'ìsula fiant istados meda turmentados. In su 1347, cun s'artziada a su tronu de Marianu IV de Arbaree, fìgiu de Ugone II Capai de Baux e frade di Pedru III chi dd'aiat pretzèdidu in su tronu, aiat incumentzadu unu perìodu longu de gherras acumpangiadu dae epidèmias terrorosas de peste. Sa gherra fiat decrarada dae sa Corona de Logu in su cabudanni de su 1353. S'esèrtzitu suo at invàdidu su Càlaris, aiat caturadu in un'iscontròriu Gherardo Della Gherardesca, cumandante de is Catalanu-Aragonesos e aiat acometadu Casteddu de Càlaris chena de ddu pòdere conchistare. In su norte de s'ìsula is tropas suas, paris cun cussas alliadas de is Dòria, fiant resissidas imbetzes a pigare S'Alighera e aiant postu in suta de assìtiu sa tzitade de Tàtari. Su re Pedru su Tzerimoniosu aiat reagidu mandende a Sardigna un'imbiu militare. Mancari unu tentativu de risòlvere pro bia diplomàtica is pretos cun s'elementu locale tràmite sa realizatzione de su Primu Parlamentu Sardu, sa missione militare aiat fallidu in s'obietivu de firmare a is Sardu-giuigales. Su 11 de trìulas de su 1355 fiat firmada sa paghe de Seddori: S'Alighera fiat torrada a dare a su re de Sardigna e Còrsica. A pustis de unos deghe annos de paghe Marianu IV, apoderadu dae una licentia invadendi emìtida dae su paba Urbanu V (sende chi su re de Aragona non pagaiat a sa Crèsia in tzensu cuncordadu a s'ora de sa coronadura), su 18 de santugaine de su 1365 aiat torradu a cumintzare sa gherra semper prus detzìdidu a unificare s'ìsula pro si nde fàghere s'ùnicu soberanu. Pro acarare sa minetza noa, Pedru su Tzerimoniosu aiat allistridu unu imbiu militare nou a su cumandu de sa cale aiat postu Pedro Martinez de Luna. Isbarcados in s'ìsula, a pustis de una batalla furiosa e sambenosa in is intòrrios de Aristanis, in su mese de làmpadas de su 1368, is ibèricos fiant istados derrotados de manera tosta. Comomai mere de Sardigna, aiat portadu a in antis su disinnu suo unificadore, aiat sighidu sa gherra e aiat postu suta de assìtiu sa tzitade de Tàtari, custa borta conchistende·dda. A su Regnu de Sardigna e Còrsica no abarraiant àteru si non is solas tzitades de Casteddu e de S'Alighera, chi resistiant ancora, frunidas bia mare. No aiat pòdidu però coronare su bisu suo: pròpiu mentras fiat a puntu a dare su corpu de pala finale, in s'istiu de su 1376, a s'edade de 57 annos fiat mortu de peste.
Perù
Su Perù in s'atualidade est una repùblica democràtica e rapresentativa dividida in bintighimbe regiones. Est unu paisu in bia de isvilupu cun un'ìnditu de isvilupu umanu mèdiu e cun un'arta disugualidade econòmica. Sas atividades econòmicas printzipales sunt sa massaria, sa pisca, sa mina e sa manìgiu de tèssiles. Sa populatzione peruana, istimada a 28 milliones, est multiètnica, basada subra sos pòpulos indìgenos, ma tenet fintzas influèntzia europea, africana e asiàtica. Sa limba printzipale est su castillianu, mancari una pertzentuale significativa de sa populatzione faeddat su chècua o àteras limbas ameríndias nadias. Custa cumbinatzione de traditziones culturales tenet a resurtadu una diversidade manna de espressiones in campos comente s'arte, sa coghina, sa literadura e sa mùsica.
Mérida (Ispagna)
S'economia s'apoderat mescamente subra massaria, indùstria, serbìtzios e turismu.
Hereros
Is hereros sunt unu pòpulu africanu chi pertenet a su grupu ètnicu de sos bantùs. Sunt unos 120.000 persones, sa majoria de sos cales bivet in Namìbia, cun grupos minores in Botswana e Angola.
Sa majoria de is hereros traballat in is fatorias mannas, o si dedicat a su cummèrtziu in is tzitades. S'etnia herero cumprendet diversos sutagrupos, intre cales is Tjimba e is Ndamuranda (Kaokoland), is Maherero (zona de Okahandja), is Zearaua (zona de Omaruru), is Mbanderu (Hereroland) e is Kwandu, chi comente chi siat si cunsiderant totu "Herero". Unu grupu istrintamente curreladu, chi orìginat de unu grupu de herero fuidu a Angola a primìtziu de su de 20 sèculos, est su de is Himba.
Maria Del Zompo
Maria Del Zompo (Casteddu, 21 de abrile 1951) est una meiga, dotzente universitària, diretora de su dipartimentu de Sièntzias Biomèdicas e, dae su 2015, retora de s'Universidade de Casteddu, prima fèmina elèghida a custa carriga in s'istoria de s'Ateneu.
Nuraghe Arrubiu
39.6624°N, 9.2974°W
Su Nuraghe Arrubiu est unu de is prus mannus nuraghi de Sardinnia. S'agattatr aintru e su comun de Arroli, in provintzia de Sud Sardigna. Bolendu tradusci su nomini de su nuraghe de sa limba sarda a s'italianu bolit nai "nuraghe rosso", poitta sa pedra de basaltu con cui est stetiu fattu est de cabori arrubiu.
Mérida (Ispagna)
Mérida est sede de bìscamu e de universidade.
Nuraghe Arrubiu
Su nuraghe
Su nuraghe est stetiu fattu in su cuindicesimu seculu prima de Cristu, sa turri principalli (su mastio in italianu) me in primus tempus arricciada s'alteza de binticincue metrus e prus, aici dae ddu fai diventai sa prus arta struttura megalitica in tottu s'etadi de su Bronzu Antigu europeu. Su nuraghe insei contàt cincu turris e est protettu da ddu murus secondarius, ma podeus contai bintunu turris a giru de struttura. In tottu, sa superfici de su Nuraghe arribàt a prus de trèmila metrus quadraus.
Laboratoriu Eneologicu
S'agatànt duus de custus laboratorius. Su primu, d'etadi romana, est in meso de sa turri E e D; presentada una forma cuadrangolari non regolari adibida po attivitadi agricula, cambiendi s'ambienti in d'una villa rustica.
Invecias, su segundu s'agatàt in sa pratza centrali B, cun istessas caratteristicas.
In d'onnia laboratoriu bi funt vascas usadas pro binennai.
Pratza X
Est sa prus manna de su situ innoi si podìt biri bona parti de is rilievus archeoligusu ca ammostant sa tecnica de costruizioni megalitica: ponendi una asuba de s'artra pedras mannas e tuppendi su spatziu biudu cun artras pedras prus pitticas.
Maria Del Zompo
Biografia
Nàschida in Casteddu, Maria Del Zompo cunsighet sa maduresa clàssica in su 1969 e sa Làurea in Meighina e Chirurgia in su 1975 in s'Universidade de is Istùdios de Casteddu. Intre su 1976 e su 1979 traballat che assistente incarrigada in sa Clinica de Maladias Nervosas e Mentales Universitària e in su 1980 s'ispetzializat in neurologia.
Nuraghe Arrubiu
Pratza X
In custa area nc'est su mastiu centrali (Turri A): arriciada un'artesa casi de 30 m e si pentzada ca siad sa prus arta mai connotta.
Maria Del Zompo
Biografia
Traballat comente borsista in su Biological Psychiatry Branch, NIMH, Bethesda, MD (USA) suta diretzione de su professore Robert M. Post fintzas a su 1982.
Nuraghe Arrubiu
Pratza X
Su turri G invece est s'unica a no essi collegada cun sa pratza, invecias sa turre F presentada un aspettu unicu: sa pedra oblicua est arrogada e chenza unu bloccu chi poderàt su pesu. Una modifica ca si pentzas est stettia fatta in etadi romana.
Istòria de Sardigna aragonesa
Batalla de Seddori
A manu de sa fine de su de 14 sèculos e cumintzos de su de 15 sèculos, sa Sardigna aiat padèssidu is efetos devastadores de sa peste niedda chi giai aiat semenadu mortes in totu Europa. S'epidèmia si fiat ispaniada a totu s'ìsula deghinende tzitades e biddas giai postas a sa proa dae is gherras estenuantes. In totue regnaiat morte e disisperu e in custu iscenàriu apocalìticu fintzas is operatziones militares aiant paradu. Fiat morta Elianora, fiat mortu fintzas su fìgiu Marianu V chentza de lassare erederis.
1909
S'annu 1909 (MCMVIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Nuraghe Arrubiu
Pratza K1
Est su logu abini s'agàtant is laboratorius eneologicus e sa capanna tzerriada Capanna delle Riunioni: sa prus manna, nuragica, chi tenìt aintru unu sedile e in mesu sa basi de un focu.
Pratza B
Est visibili unu sistema de canalettas po s'acua piovana ca permittiada de d'arreguai aintru de una cisterna. A custu locu funt collegadas a cuatrus turris (C-D-E-F) prus cussa centrali A.
Turri A
In s'antighidadi fiàt arta tres pianus, ma oi si podit biri scetti su primu. Aintru nc'est sa copertura a Tholos, una copertura circolari a falsa cupola otennia cun d'unu restringimentu progressivu de su cerchio de pedras ca format sa crabettura.
Turri C
Connota cun su nomingiu de Turri de is femmias, aintru funt istettius agattaus ogettus de usu femminili: po tessi e arrepuntai, macinas po ceralis e puru corteddus. Puru custa turri pottada una crobettura a Tholos.
Is scavus
Fintzas de su 1960 su situ est stetiu scavau e si pentzada ca metadi de sa area bandìt scavada ancora. Gratzias a scavus continuus, de su 2012 a oi is archeologus funt arrenesciu a riprodusci sa s'ambienti paleoambientali de su situ.
Curiosidadi
S'area accanta de su nuraghe est prena de capannas nuragicas (cancuna cun rappresentazioni ipoteticas) e una tomba dei giganti, Sa Tumba de sa spada chi ancora est in fase de iscavu.
Istòria de Sardigna aragonesa
Batalla de Seddori
A sa Corona de Logu no fiat abarradu àtera cosa chi non fidare su Regnu a sos erederis de Biata Cappai de Baux, fìgia de Marianu IV e mugere de Aymerich VI, visconte de Narbona; su nebode suo, Gullielmu III de Narbona, fiat istadu tando designadu giùighe. Peristantu, aprofitende de is problemas de sutzessione a su tronu arbaresu, su 6 santugaine de su 1408, un'esèrtzitu pòderosu, a su cumandu de Pedru Torrelles, generale de Martine I su Giòvanu, re de Sitzìlia e erederi a sa corona de Aragona, fiat isbarcadu a Casteddu. Su 8 de nadale fiat arribbadu in s'ìsula fintzas Gullielmu III de Narbona e su 13 ghennàrgiu 1409 fiat istadu incoronadu in Aristanis re de Arbaree.
Gherra sighida
Bintighimbe dies a pustis de sa batalla, Martine su Giòvanu fiat mortu de repente de malària e in logu suo, Pedru Torrelles, giai logutenente suo, aiat sighidu sa gherra. Su 17 de austu de su 1409, in is instòrrios de Santa Justa, fiat acontèssida sa segunda batalla e custa borta fiant istados is catalanu-aragonesos a padèssere pèrdidas graes meda. In su campu aiant lassadu prus 6.500 mortos. Ma nointames, Lenardu Cubeddu, cumandante de sos arbaresos in logu de de Gulliermu de Narbona - andadu a Frantza pro chircare afortzios - no aiat isfrutadu a prenu s'avantàgiu militare achiridu e si fiat retiradu in Aristanis. Peristantu acudiant afòrtzios de Ispagna e in pagu ora, torrados a s'organizare, is ibèricos aiant conchistadu Bosa e aiant postu suta de assìtiu a Aristanis.
A custu puntu de sa gherra, pro resones disconnotas, Lenardu Cubeddu, su 29 martzu 1410, si fiat rèndidu chentza de cumbàtere. Istòricos medas pensant a unu acòrdiu trasseri cun s'inimigu, fintzas pro ite de in cue a pagu, diat retzire in feu - dae su re de Sardigna - su Marchesadu de Aristanis.
Sa resistèntzia arbaresa
Su regnu de Arbaree, mancari aiat pèrdidu sa capitale e is territòrios istòricos, fiat galu biu e cuntrollaiat totu sa Sardigna nord-orientale. Sa capitale fiat tramudada a Tàtari e Gulliermu III de Narbona, torradu in s'ìsula, manteniat bia sa cuntierra, agiudadu dae is genovesos e de Nicolau Dòria, fìgiu de Brancalione Dòria. Aiat conchistadu su casteddu de Lungoni e pustis aiat minetzadu Aristanis etotu. Su 6 maju 1412, aiat chircadu de conchistare S'Alighera a su cumandu de un'esèrtzitu cumpostu dae frantzesos e tataresos, ma is catalanos ddos ant reusados. Cun su colare de su tempus su regnu s'aviaiat cara a un'inesoràbile decaèntzia. Abbaidadu male dae is sardos giuigales e discunfiadu, su 25 maju 1414, Gullielmu III at chircadu un'acòrdiu cun su Re de Sardigna. Ddi fiant apòrridos 100.000 florinos de oro. Totu a una borta però Ferdinadu I de Aragona fiat mortu in antis de arribbare a una congruida. In logu suo fiat artziadu a in su tronu de sa Corona su fìgiu Alfonsu IV de Aragona. Cun issu a su pòdere sa corona fiat arribbada a istèrrida màssima e aiat cunsideradu a sèriu s'idea de unificare definitivamente totu is territòrios de su regnu de Sardigna e Còrsica. Dae diora in Ispagna si fiat allistrende una flota poderosa pro invàdere sa Còrsica. Sena de istentare, aiat segadu unilateralmente sa paghe cun Gènova e is tratados vàrios sutaiscritos. At bòlidu comente si siat leare a trèmene is tratativas - giai postas in sa mesa dae su babbu - pro s'achistu de is deretos in sa corona de Arbaree. Su 17 de austu 1420, in S'Alighera, a pustis de prus de chimbe sèculos, pro 100.000 florinos de oro fiat finidu pro semper su Regnu de Arbaree. De in cue a pagu, peristantu, s'imbiu contra sa Còrsica fiat istadu unu fallimentu cumpretu.
S'avolotu de Lenardu de Alagòn
A pustis de sa morte de Lenardu Cubeddu, marchesu de Aristanis e conte de Costera, e de su fìgiu Sarbadore, su Marchesadu fiat istadu pretèndidu dae Lenardu de Alagòn in cantu de pesada dae parte de mama de is Cubeddu. Sa pretesa de Lenardu, però, aiat agatadu s'opositzione de su visurrei Nicolau Carros, de pesada de Ugone II de Arbaree pro parte de mama. A càusa de custas tensiones intre fatziones opostas, in Aristanis aiat tzocadu un'avolotu cumandadu dae Lenardu de Alagòn. Su 14 abrile 1470, s'esèrtzitu de su Visurrei - chi fiat pro ocupare sa tzitade e ammortiare sos iscussertos - fiat istadu derrotadu dae is rebelles in sa batalla de Uras. Nicolau Carros at relatadu a su Re de Sardigna de su perìgulu chi Lenardu de Alagòn poderet iscadenare un'avolotu generale subra totu s'ìsula. Giuanne II tando, a pustis de àere cuntzèdidu a Lenardu s'imbestidura de su marchesadu, allarmadu, aiat sententziadu in is cunfrontos de totu sa famìlia de Alagòn una cundenna a morte e sa cunfisca de totu is benes cuntzèdidos. A cussu puntu in su 1475, s'avolotu si fiat allargadu in manera ulteriore e Lenardu de Alagòn aiat regortu totu is populatziones de s'ìsula chi non suportaiant de su domìniu istràngiu.
Dae s'Ispagna e dae unos àteros istados de sa Corona fiant istados imbiados afòrtzios, mentras ca in s'ìsula una epidèmia violenta de peste niedda bisestraiat is biddas e is tzitades. Si fiant furriados contra de su regnu de Sardigna is regiones de Barbàgia, de Costera, de Màrghine, de Mandrolisai, is Campidanos, e totu s'ìsula fiat istada isciumbullada dae trumbullos violentos.
Sa batalla de Macumere
Sa batalla detzisiva fiat istada pretzèdida dae cumbatas sambenosas in mores Mores e in Àldara. Su 19 de maju de su 1478, s'esèrtzitu de su Visurrei aiat afracadu is sardos rebelles acanta de Macumere. Sa gherra fiat istada tosta forte. Lenardu de Alagòn fiat derrotadu dae fortzas aragonesas formadas dae contingentes de espingarderos e armadas cun artillierias poderosas lòmpidas dae Sitzìlia. Artale, su fìgiu de Lenardu fiat mortu gherrende. In su campu fiant mortos intre 8.000 e 10.000 òmines.
Is regnantes catalanu-aragonesos de su Regnu de Sardigna
In su 1336 fiat mortu Alfonsu su Benignu, chi aiat lassadu su tronu a su fìgiu Pedru su Tzerimoniosu. Fiat istadu su soberanu chi aiat tentu relatos cun casi totu is Giùighes de Arbaree de su de 14 sèculos: Ugone II, Pedru III, Marianu IV, Ugone III, Fidericu Dòria Capai de Baux e Elionora cando fiat regidora de su fìgiu Fidericu. Petzi Marianu Doria Capai de Baux e Gulliermu III de Narbona no aiant tentu perunu cuntatu cun Pedru su Tzerimoniosu, chi fiat mortu in su 1387.
Giuanne su Cassadore (1387-1396) aiat tratadu cun Elionora, chi fiat regidora pro Fidericu, e Martine su Betzu (1396-1410) aiat tratadu cun Fidericu, cun Marianu e aiat bintu in Seddori cun Gulliermu III de Narbona su 30 làmpadas 1409. In su mese trìulas fiat mortu Martinu su Giòvanu e s'annu a fatu fiat mortu fintzas Martine su Betzu, mentras chi is logutenentes pigaiant Aristanis e dda trasformaiant in Marchesadu su 29 martzu 1410.
Cun su cumpromissu de Caspe artziaiat a su tronu Ferdinandu de Antequera (1410-1416), unu Trastámara castillianu. Dd'aiat sutzèdidu Alfonsu V su Mannànimu (1416-1458) a pustis de cuntzèdedere sa Marmidda de su Càlaris a Lenardu Cubeddu in su 1416 pro sa summa de 25.000 frorinos de oro e sa Marmidda giuigale a Berenguer Carròs, guvernadore de su Cabu de Casteddu e Gaddura e capitanu generale de s'esèrtzitu aragonesu in Sardigna, marchesus de Chirra e barone de Santu Mighele.
Is cunditziones sotziales
Alfonsu V aiat cunvocadu su primu Parlamentu de is tres istamentos o bratzos. S'ìsula fiat ispopulada dae 60 annos de gherra, pro neghe de inundamentos, pistulèntzias, curreras e brigantàgiu. Casteddu aiat megioradu sa situatzione sotzio-econòmica e culturale. Is iscolas fiant in manu a is religiosos, is artes si fiant isvilupadas pro more de artistas locales e istràngios. A sa segunda metade de su Batorghentos parteniant is retàulos de su Maistru de Casteddu Sardu e de su Maistru de Otieri. Bi fiant istados intzisores medas, prateris e giojeris. In is tzitades règias si fiant annoditzados megioros fortes.
Is tributos vàrios
Sa situatzione aiat peoradu in is sartos in ue fiat aplicadu su feudalèsimu fintzas in is ex territòrios de s'Arbaree. Is bividores sighiant una vida mìsera e dolorosa, sutapostos a is prepotèntzias e a sos abusos de is sennores locales e de is procuradores issoro (podatàrios), sende chi is titulares biviant in territòriu ibèricu. Is tributos fiant numerosos e ingrabiosos, su prus importante fiat su Fogàdigu o Feu, pagadu in manera colletiva e partzidu dae sa comunidade intre is famìlias sìngulas. Sighiat su Llaor chi agrabiaiat subra is semenados e no subra su regortu. Su deretu de Pàgia si pagaiat in trigu e òrgiu pro mantènnere is caddos de su visurréi. Is Dègumas fiant pagadas a sa Crèsia pro mantènnere is prelados, is pàrracos e is visupàrracos. Fintzas su bestiàmene fiat tassadu. Si pagaiat su 10% de su mele e de sa chera e una pertzentuale pro su binu bèndidu. A totu s'agiunghiat sa Roadia (prestatziones de badas pro su sennore e trasportu de badas fintzas a Casteddu de is tassas cobradas in natura), is Silvae, su Presènti, is Corvées. Si pagaiat pro sa Iscorca (servìtziu de politzia), pro sa Cùria (tribunale de prima rechesta), pro su mantenimentu de is presones e pro su mèdiu postàticu (trasportu de sa posta).
Alfonsu su Mannànimu fiat mortu in Nàpoli in su 1458. At lassadu su tronu a su frade Giuanne II de Aragona. A pustis de sa gherra tzivile de su 1468 fiat arribadu a un'acòrdiu in su 1469, istabilende sa coja intre s'erederi a su tronu catalanu-aragonesu e sa castilliana. A sa morte de Giuanne II fint artziados a su tronu Ferdinandu II de Aragona e Isabella de Castìllia (1479-1516) dende orìgine a su regnu de Ispagna e ponende fine a s'Edade Mèdia sarda in su 1479. Un'annu in antis finiat su Marchesadu de Aristanis cun sa derrota de Lenardu de Alagòn, ma non su tìtulu chi fiat coladu a su re ispagnolu e a pustis a is Savoja chi dd'aiant eredadu e dd'aiant cunservadu fintzas a pustis de sa unidade de Itàlia acontèssida su 17 martzu 1861.
Maria Del Zompo
Biografia
Torrada a Casteddu sighet comente chircadora in s'Universidade de Casteddu in s'Istitutu de Farmacologia fintzas a su 1986 e in su Dipartimentu de Neurosièntzias “B.B. Brodie” fintzas a su 1993, cando est nùmenada responsàbile de sa Setzione de Farmacologia Clinica de su Dipartimentu matessi, torradu a denumenare Dipartimentu de Sièntzias Biomèdicas. In s'intertantu est fintzas nùmenada professora assotziada de Farmacologia.
Dae su 1995 est responsàbile de su Tzentru de Psicofarmacologia Clìnica e de su Tzentru Tzefaleas Primitivas, de su Dipartimentu de Sièntzias Biomedicas Universitàriu. Dae su 1999 est Dotzente in su Dotoradu de Chirca in Neurosièntzias de s'Universidade de Casteddu.
A partire dae su 2000 est professora ordinària de Farmacologia pro sa Facultade de Meighina de Chirurgia de s'Universidade de Casteddu, Diretora de s'Unidade Complessa de Farmacologia Clìnica in AOU de Casteddu.
Dae su 2002 est Cumponente de su Tzentru de Etzellèntzia pro sa Chirca “Neurobiologia de is Tossicodipendèntzias”. Dae su matessi annu a su est annotamala diretora de s'Iscola de Ispetzializatzione in Farmacologia de sa Facultade de Meighina e Chirurgia, fintzas a su 2012 est responsàbile de su Servìtziu de Informatzione e Formatzione de su Fàrmacu.
Intre su 2007 e su 2011 est Diretora de su Dipartimentu de Neurosièntzias “B.B. Brodie”.
Dae su 2011 est assotziada a s’Istitutu de Neurosièntzias de su CNR relativamente a sa Commessa “Neurobiologia de is Dipendèntzias” e dae su 2012 est Diretora de su Dipartimentu de Sièntzias Biomèdicas.
Santu Marinu diàconu
Marinu diàconu, santu (III-IV seculu, a su tempus de Diocletzianu). Fudi unu piccapedreri cristianu e ada trabagliadu a Rimini po immanniare su portu. A poi, cun unu cumpagnu, Leo, s'est fattu eremida subra su Monte Titano. Si raccontat de unu monasteru fundadu dae Marinu e de una comunidade cristiana chi est a s'origine de su Castellum santi Marini. Patronu de sa Repubblica de San Marino, unu de sos istados pius minores chi esistini. Sa festa, chi est puru festa natzionale de san Marino, su 3 de cabidanni.
WWE
Sa WWE (World Wrestling Entertainment) connotta finas comente WWE Inc., est un'asienda americana, in actividade dae su 1952, e chi operat in su campu de s'isport, massimu in su wrestling, e ada finas attividades culleagdas cun su cìnema, sa mùsica et sos videojogos. Su nomene sou est'istadu cambiadu meda ortas, dae World Wide Wrestling Federation (WWWF), a World Wrestling Federation ancora a su nomene de oe, chi tenet dae su 2002. Meres suos so su wrestler Triple H e su muzzere, Stephanie McMahon. Su mere pretzedente fit su sogru de HHH, Vince McMahon, chi at fatu connòschere s'azienda in tottu su mondu (cun su share chi ch'est pigadu subratottus in sos annos dae su 1996 a su 2003). Sos ispectaculos suos si naran SmackDown et Raw e, in precedentzia, (pro sa pretzisione dae su 2006 a su 2010) sa federatzione tenìa finas sa ECW, primma un'attera promotzione.
Elianora de Arbarèe
Elianora de Serra-Bas (Molins de Rei, Cadalunnia, 1347 – Aristanis, làmpadas de 1403 ), segunda filla de su gìuighe Mariane IV, Judikessa de Arborea.
Biografia
De sa pitzinnia sua ischimus pagu e nudda. Sa midade de su sèculu XIV est tempus de gherras e pestilèntzias. Sa peste niedda est arribada in Europa in su 1348 e dae tando non b'at rennu o provìntzia chi non la connoscat. In cuddos annos matessi, su giuigadu de Arbarèe, segada s’alleàntzia cun sos aragonesos de su rennu de Sardigna, chircat non solu de abarrare indipendente, ma pèri de conchistare totu s’ìsula, ca su domìniu aragonesu, in sas zonas ue giai lu connoschent, est malu a aguantare pro sos sardos.
Elianora creschet in sa corte aristanesa e, a una edade chi non est prus gai birde, finit cojuada cun Brancaleone Doria, su sennore de sos Doria sardos. Paris cun issu si nch’andat a bìvere in Genova e inie diat abbarrare pro semper, si frade suo Ugone su de tres, gìuighe in Aristanis a pustis de babbu issoro Mariane, no esseret bocchidu in d-una reberdia populare, in su 1383. Custu podet esser fatu, ca in sos giuigados sardos su pòpulu at semper àppidu su deretu de bocchire su re traitore.
A sa morte de frade suo, Elianora devet ghirare in Sardigna, ca su gìuighe nou, numenadu dae su parlamentu de sa Corona de Logu, est fìgiu suo Federicu. Sende issu minore, però, su rennu devet esser poderadu dae calicun’àteru. Sa Corona de Logu issèperat issa matessi, pro custu incàricu.
Duncas Elianora non est reina, ma rezidòra de su rennu a contu de fìgiu suo. Brancaleone Doria, su maridu, tando cheret astringhere sa paghe cun sos Aragonesos e custa idea non bi dispiaget a Elianora puru. Pro more de custu intendimentu, imbiat Brancaleone matessi a sa corte aragonesa, in Ispanna.
Basilicata
Sa Basilicata in passadu Lucània (cust'ùrtima est istada sa denumenatzione in impreu dae su 1932 a su 1947, mancari custu tèrmine identìfichet una regione istòrica de làcanas diferentes), est una regione italiana a istatutu ordinàriu de s'Itàlia meridionale cun istèrrida 10 073,32 km² e unos 558.419 bividores. Su cabulogu est Potenza.
Elianora de Arbarèe
Biografia
Sos aragonesos, cuntentos de custu regalu, cund una trampa, ghettant Brancaleone in presone e pedint a Elianora de acabare totus sas operatziones militares contras a issos e de torrare totus sas terras leadas finas a cuddu mamentu, chi fiant belle tottu s'ìsula. Elianora finit chi a mala gana devet narrer chi eja a custa pretesa, ma decrarat chi lu podet fagher solu cun sa cunfirma de totus sos sùdditos suos. Dae custu patu naschit sa paghe de su 1388. Su documentu chi la cuntenet mustrat sas firmas de sos rappresentantes de cada bidda de Sardinna: est unu documentu unicu e pretziosu meda.
Basilicata
Allàcanat a norte e a est cun sa Pùglia, a norte e a ovest cun sa Campània, a sud cun sa Calàbria, a sud-ovest si ghetat in su mare Tirrenu e a sud-est de su mare Jòniu, cumprendende sa provìntzia de Potenza e sa provìntzia de Matera, mentras àteros tzentras printzipales, ultres a sos duos cabulogos Potenza e Matera, sunt Policoro, Melfi e Pisticci.
Elianora de Arbarèe
Biografia
Mancari sa bona voluntade de Elianora, sos aragonesos, chi ant suspetu de su chi podet capitare, lassant andare Brancaleone petzi tres annos prus a tardu, in su 1391. Ma Brancaleone no est galu ghiradu a domo sua, chi sas curadorias torradas a sos aragonesos pagu tempus innantis, los catzant a fora deretu e si nche ponent torra suta sas panderas de Arbarèe.
Basilicata
Sa populatzione est cuntzentrada pro s'in prus in is tzentros mannos, difatis su 56% bivet in is 12 tzentros prus mannos de sa regione, su 27% imbetzes bivet in is tzentros mèdios, est a nàrrere sos cumprèndidos intre sos 5.000 e sos 9.999 bividores, e su 17% chi abarrat bivet in is comunos minores. Est in atu imbetzes un'ispopulamentu forte de sas comunas de s'internu, mescamente in su materanu, difatis unas cantas comunas chi oe trinta annos arribaiant a uno 10.000 bividoes ant pèrdidu dae su 25 a su 40% de sa populatzione originària; però a s'imbesse de sa provìntzia de Potenza, sa populatzione cumplessiva est aumentada in comunas comente Matera, Bernalda, Policoro chi in s'annu 2010 ant registradu un'aumentu de 456 unidades.
Elianora de Arbarèe
Biografia
Sas atziones militares, a custu puntu, sighint cun sa ghia de Brancaleone matessi. Issu, iscaddadu dae su tratamentu appidu, at lassadu a una banda su disìgiu de paghe e amistade cun sos aragonesos e como est su pejus inimicu issoro. Mentras chi Brancaleone ponet s'assediu a sas tzitades de Casteddu e de s'Alighera, sas unicas tentas dae sos inimicos, Elianora bogat a campu torra sas leges de su giuigadu, giai fatas iscriere dae babbu suo Mariane carchi annu innantis. Su rennu est prus mannu, duncas b’at bisòngiu de acontzare sas leges pro las fagher cuncordare cun sa situatzione noa.
Basilicata
Sa Basilicata, isvantagiada dae sa costitutzione morfològica e emarginada pro longu tempus dae sos investimentos, annotamala galu chentza de importantes bias de comunicatzione, est una de sas regiones prus pagu isvilupadas de Itàlia: su rèditu suo peròmine si còllocat a su de 16 postos in su panorama de sas regiones italianas, ma, dae su 2001, in su cuadru de su Mesudie e Ìsulas est su prus artu a pustis de Abrutzu, Sardigna e Molise.