cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Limba sarda/logudoresu
Documentos in sardu anticu
Attu tra Bernardu, su piscamu de Civita (oje narada Terranoa), e Beneittu, aministradore de s'Opera 'e sa Sea in Pisa (1173, logudoresu): "Ego Benedictus operaius de Santa Maria de Pisas Ki la fatho custa carta cum voluntate di Domino e de Santa Maria e de Santa Simplichi e de indice Barusone de Gallul e de sa muliere donna Elene de Laccu Reina appit kertu piscupu Bernardu de Kivita, cum Iovanne operariu e mecum e cum Previtero Monte Magno Kercate nocus pro Santa Maria de vignolas... et pro sa doma de VillaAlba e de Gisalle cum omnia pertinentia is soro.... essende facta custa campania cun sii Piscupu a boluntate de pare torraremus su Piscupu sa domo de Gisalle pro omnia sua e de sos clericos suos, e issa domo de Villa Alba, pro precu Kindoli mandarun sos consolos, e nois demus illi duas ankillas, ki farmi cojuvatas, suna cun servo suo in loco de rnola, e sattera in templo cun servii de malu sennu: a suna naran Maria Trivillo, a sattera jorgia Furchille, suna fuit de sa domo de Villa Alba, e sattera fuit de Santu Petru de Surake ....... Testes Judike Barusone, Episcopu Jovanni de Galtellì, e Prite Petru I upu e Gosantine Troppis e prite Marchu e prite Natale e prite Gosantino Gulpio e prite Gomita Gatta e prite Comita Prias e Gerardu de Conettu ........ e atteros rneta testes. Anno dom.milles.centes.septuag.tertio"
Sa segunda Carta in campidanesu, cunservada in Frantza, chi risalit a su 1190-1206: "In nomine de Pater et Filiu et Sanctu Ispiritu. Ego iudigi Salusi de Lacunu cun muiere mea donna (Ad)elasia, uoluntate de Donnu Deu potestando parte de KKaralis, assolbu llu Arresmundu, priori de sanctu Saturru, a fagiri si carta in co bolit. Et ego Arresmundu, l(eba)nd(u) ass(o)ltura daba (su) donnu miu iudegi Salusi de Lacunu, ki mi illu castigit Donnu Deu balaus (a)nnus rt bonus et a issi et a (muiere) sua, fazzu mi carta pro kertu ki fegi cun isus de Maara pro su saltu ubi si (.... ....)ari zizimi (..) Maara, ki est de sanctu Saturru. Intrei in kertu cun isus de Maara ca mi machelaa(nt) in issu saltu miu (et canpa)niarunt si megu, c'auea cun istimonius bonus ki furunt armadus a iurari, pro cantu kertàà cun, ca fuit totu de sanctu Sat(ur)ru su saltu. Et derunt mi in issu canpaniu daa petra de mama et filia derectu a ssu runcu terra de Gosantini de Baniu et derectu a bruncu d'argillas e derectu a piskina d'arenas e leuat cabizali derectu a sa bia de carru de su mudeglu et clonpit a su cabizali de uentu dextru de ssa doméstia de donnigellu Cumitayet leuet tuduy su cabizali et essit a ssas zinnigas de moori de silba, lassandu a manca serriu et clonpit deretu a ssu pizariu de sellas, ubi posirus sa dìì su tremini et leuat sa bia maiori de genna (de sa) terra al(ba et) lebat su moori (...) a sa terra de sanctu Saturru, lassandu lla issa a manca et lebat su moori lassandu a (manca) sas cortis d'oriinas de(....)si. Et apirus cummentu in su campaniu, ki fegir(us), d'arari issus sas terras ipsoru ki sunt in su saltu miu et (ll)u castiari s(u) saltu et issus hominis mius de Sinnay arari sas terras mias et issas terras issoru ki sunt in saltu de ssus et issus castiari su saltu(u i)ssoru. Custu fegirus plagendu mi a mimi et a issus homi(nis) mius de Sinnay et de totu billa de Maara. Istimonius ki furunt a ssegari su saltu de pari (et) a poniri sus treminis, donnu Cumita de Lacun, ki fut curatori de Canpitanu, Cumita d'Orrù (.......)du, A. Sufreri et Iohanni de Serra, filiu de su curatori, Petru Soriga et Gosantini Toccu Mullina, M(........)gi Calcaniu de Pirri, C. de Solanas, C. Pullu de Dergei, Iorgi Cabra de Kerarius, Iorgi Sartoris, Laurenz(.....)ius, G. Toccu de Kerarius et P. Marzu de Quartu iossu et prebiteru Albuki de Kibullas et P. de zZippari et M. Gregu, M. de Sogus de Palma et G. Corsu de sancta Ilia et A. Carena, G. Artea de Palma et Oliueri de Kkarda (....) pisanu et issu gonpanioni. Et sunt istimonius de logu Arzzoccu de Maroniu et Gonnari de Laco(n) mancosu et Trogotori Dezzori de Dolia. Et est facta custa carta abendu si lla iudegi a manu sua sa curatoria de Canpitanu pro logu salbadori (et) ki ll'(aet) deuertere, apat anathema (daba) Pater et Filiu et Sanctu Ispiritu, daba XII Appostolos et IIII Euangelistas, XVI Prophetas, XXIV Seniores, CCC(XVIII) Sanctus Patris et sorti apat cun Iuda in ifernum inferiori. Siat et F. I. A. T."
Sa fentomada Carta de Logu de su Zudicadu de Arborea (1355-1376): "XXI CAPIDULU
De chi levarit per forza mygeri coyada.
Volemus ed ordinamus chi si alcun homini levarit per forza mugeri coyada, over alcun'attera femina, chi esserit jurada, o isponxellarit alcuna virgini per forza, e dessas dittas causas esserit legittimamenti binchidu, siat iuygadu chi paghit pro sa coyada liras chimbicentas; e si non pagat infra dies bindighi, de chi hat a esser juygadu, siat illi segad'uno pee pro moda ch'illu perdat. E pro sa bagadìa siat juygadu chi paghit liras ducentas, e siat ancu tenudu pro leva­rilla pro mugeri, si est senza maridu, e placchiat assa femina; e si nolla levat pro mugeri, siat ancu tentu pro coyarilla secundu sa condicioni dessa femina, ed issa qualidadi dess'homini. E si cussas caussas issu non podit fagheri a dies bindighi de chi hat a esser juygadu, seghintilli unu pee per modu ch'illu perdat. E pro sa virgini paghit sa simili pena; e si non hadi dae hui pagari, seghintilli unu pee, ut supra."
In su chimbichentos e seschentos, su sardu diat aer appidu faeddos medas chi beniant dae su catalanu e ispagnolu, pro more de sa dominadura. Gai puru est capitadu in cussa piemontesa pro sos faeddos italianos, e ancora in su periodu addurande a oe.
Vocabolarieddu
Inoghe si podet ghettare un'ograda a carchi vocabolu a manera de lu ponner a cunfrontu in sas limbas romanzas.
Arruinas
Arruinas est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis. S'agatat a 365 metros in pitzu de su mari e teidi 825 bividorisi. Ruinas est' u idda situada in sa regione storica de sa Barbaxiana. Sa cultura Arruinesa e'prossima a cussa de sa Barbagia(Barbagia-Mandrolsai. Cun Samugheo funti i biddasa de su cunfini naturalli de sa provizia de oristanisi .Sa limba e' de su centru de sa Sardignia, cun appartenenzasa a su Barigadu.Sa idda prusu accanta esti Samugheo.
Tresnuraghes
Tresnuraghes est una bidda de 1.296 tzitadinos, situada in sa Provìntzia de Aristanis.
Anton Checov
Antoni Pavlovich Checov (in russu Анто́н Па́влович Че́хов) est istadu un iscritore de romanzos e autore de teatru.
Margaret Thatcher
Margaret Hilda Thatcher, Baronissa Thatcher, nàschida Roberts su 13 de santugaìne de 1925, est una polìtiga britànniga, su primu ministru de su Rennu Aunidu chi est abarradu prus longamente in servìtziu (dae su 1979 a su 1990) in tempus de su de 20 sègulos, gasi comente s'ùniga fèmina chi at tentu cussa funtzione finas a como. Unu ziornalista de s'Unione Soviètiga antiga l'aiat paranumenada "dama de ferru", unu zistru assotziadu cun sa polìtica sua sena cumpromissos e s'istilu suo de lìderu. Comente primu ministru, aiat aprigadu polìtigas cunservadoras devènnidas cunnotas cun su nùmene de Thatcherismu.
Atore
Istòria
Sa prus fonte istòrica antiga a pitzu de sos atores est ligada a unu testu de sos Veda chi frunit racumandatziones de ritu a unu grupu de atores-satzerdotes chi rapresentaiant su teatru primitivu indianu. Su primu casu documentadu de retzitatzione in su mundu otzidentale fatu dae un'atore torrat a su 530 a.C., cun probabilidade su 23 de santandria, (cando chi sas mudas in su calendàriu in sos annos faghent in manera chi siat difìtzile determinare sa data bera) cando s'atore gregu Tespi est artziadu in su palcu in su Teatru de Atene in ocasione de sas festas de Diònisu e fiat devènnidu su primu a faeddare comente a unu personàgiu in una rapresentatzione. Sos ispidientes de sa narratzione sunt istados deretu rivolutzionados. Prima de s'imbentu de Tespi, sas istòrias beniant tramandadas cun poemas, mùsica e dantza ma cun narratzione in sa de tres persones: nemos aiat assùmidu s'ala de su personàgiu de s'istòria. In onore a Tespi, sos atores sunt istados mutidos Tespiani. Galu oe, in sensu metafòricu, si narat "artziare in su carru de Tespi" referende·si a chi printzìpiat sa carriera de s'atore. Unu mitu de su teatru tramandat finas a oe chi Tespi esistat comente a ispìritu malu e sos disastros in su teatru a bortas si pensat chi siant cunsighèntzia de s'interventu ispiritescu suo.
Limba araba
Su arabu (in arabu: لغة عربية) est una limba afroasiatica chi fachet parte de sas limbas semiticas.
Cun s'ispaniada de s'imperiu islamicu in su seculu de VII, fintzas s'arabu est a commo una limba isparghinada meda, chi tuccat dae s'Arabia fintzas a Marocco, Pakistan e Turchia.
Cthulhu
Cthulhu est una entitadi cosmica inventada de su iscritori americanu de horror H. P. Lovecraft e introdutta in su raccontu pitticcu Sa tzerriada de Cthulhu (The Call of Cthulhu), publicara in su pulp magazine Weird Tales in su 1928. Cthulhu est considerau unu de is Mannus Beccius (Great Old Ones) de su pantheon de deus lovecraftanus. Immoi sa creatura est mera famosa in sa cultura populari. Cthulhu est una entitadi giganti parti prupu, parti omine e cun alas de dragu e che bivviri in sa tzittade a sutta de su mari R'Lyeh. Cthulhu est parti de sa colletzioni de raccontus che si tzerriant mitos de Cthulhu (Cthultu mythos).
Pane pùrile
Su pane pùrile (dae su gregu ἀζύμη = sena fermentu) est unu tipu de pane amaniadu cun farra de tzereales e aba, che totu sos àteros panes, belle gasi sena esser sutapostu a unu protzessu de ammadrigadura e sena annanghedura de fermentu.
Sàgama
Sàgama est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis in sa Planargia, s'agatat a 347 metros subra su mare e jughet 204 bividores.
Pane pùrile
Istòria
Pro meda tempus, su pane pùrile est istadu s'ùnigu cunnotu dae s'umanidade. S'amaniaiat cun ispoddiadura de farra e si coghiat ponende sa cumassa a subra de pedras abrigadas o chinisa caente. In fatu, s'amaniadura de su pane si fiat evoluìda finas a produer sas numerosas bariedades de pane cunnotas.
S'evolussione si fiat incaminada gràssias a s'imbentu de sos forros, a s'iscoberta de su fermentu, a sa bogadura de farra e, probabirmente, a s'annanghedura de àteras sustàntzias che ozu, butiru, ispètzias, eac. Sende gasi, medas pessones sighint a amaniare su pane pùrile siat pro motivos de pratigalidade, benende mezus su pane pùrile a amaniare, siat pro motivos reliziosos e dietètigos. Pro custa resone, su pane pùrile est impreadu de pane tradissionale in medas logalidades e finas in Itàlia: in prus de custu, s'utilizat in sos casos in ue fagat bisonzu una casta de pane chi devat esser cunservadu pro tempos longos.
Sos zudeos màndigant pane pùrile in tempus de sa chida pascumannale, tzelebrada in amentu de s'essida de su pòbulu israelita dae s'Ezitu, cunforme a sa prescritura cuntènnida in su de XII cabìtulu de s'Èsodu; s'amaniadura de su pane pùrile tocaiat a sos levitos. Unas cantas cunfissuras reliziosas cristianas, in particulare sa Crèsia catòliga, impreant pro s'eucarestia unu tipu particulare de pane pùrile de forma retunda, s'òstia.
Bumbe Orchestra
Sa Bumbe Orchestra est unu grupu musicale sardu, fundadu in su 2014.
Istòria
Fundadu dae su musitzista e cantautore meanesu Emanuele Pintus, su grupu faghet mùsica ligada mescamente a sos gèneres de s'indie rock e de su rock alternativu, ma collaborende fintzas cun artistas de rap e àteros gèneres musicales.
Sa prima publicatzione issoro est s'EP "Isus", de su 2014, ma su primu album est "A Chitzi Intendo su Sabore Tua" de su 2016 , cun s'eticheta MSound Records, in collaboratzione cun artistas medas: Gibe a su bassu, Mavo a sa de duas chiterra, Cinotz in sos branos Civiltadi e Mantènnere, Marisa Sotgiu in Civiltadi, Luca Cadeddu Palmas in Zombie Walk, Antonio Matzeu in Aragone e Antioco Milia in Beranu. In antis de su discu fiat essidu su sìngulu Sa Fossa
Tonara/campidanesu
"O gentile Tonara, terra de musas, santa e beneitta, patria mia cara, cand'est chi b'apo a benner in bisita? E m'as a dare sa giara abba de Croccoledda tantu fritta? A cando 'ider sas nies, sas ch'apo apetigadu ateras dies?"
Bumbe Orchestra
Istòria
In su 2015 pigant parte a su SUNS Sardigna, fèstival dedicadu a sa mùsica in sas limbas de minoria.
Tonara/campidanesu
- Peppinu Mereu, A Tonara
Bumbe Orchestra
Istòria
In su 2019 pùblicant su sìngulu nou "Ludu", in collaboratzione cun Cinotz e Tunno e binchent su de XVI Prèmiu Literàriu “Anselmo Spiga” de Santu Sparau in su fèstival Cuncambias, cun sa cantzone Guetos de santu trabadore.
Tonara/campidanesu
Tonara est una bidda de sa Provincia de Nuoro in sa Barbàgia de Brevìe e de su Mandrolisai, s'agatat a 950 metrus a susu de su mari e contat 2.397 bividoris. In Tonara est nasciu su poeta Peppinu Mereu e s'avvocau e rivolutzionariu in Casteddu in su 1732 Vicenzo Cabras. Est connotta po sa produtzioni de su turroni e de is sonaggius.
Bumbe Orchestra
Istòria
In su 2020 essit su de duos albums, "Tempus Connotu", pro s'eticheta Atlantide dischi, cun unos cantos membros noos (Roberto Fiorentino e Andrea Fulghesu a is chitarras, Claudio Orefice a su bàsciu e una pariga de bateristas (Mauro Frau, Roberto Fulghesu e Vassili Casula). Fintzas in custu discu, registradu dae Fabio Demontis, non mancant sas collaboratziones cun àteros artistas: Antioco Milis in sos coros, WhiteFang in Togo Togo, Tunno e Cinotz in Ludu e Frantziska Cavada in Ballerina.
In s'abrile de su 2020 sa Bumbe Orchestra at rapresentadu sa Sardigna in Aabenraa, in Danimarca, in su Liet International Festival àteru festival musicale de importu mannu dedicadu a sas limbas de minoria.
Tonara/campidanesu
Bividoris
Is bividoris de Tonara, in totu 2.145 in su 2010, si muttint tonaresos (camp. tonaresus).
Dialettu
Su dialettu de sa lingua sarda fueddada in Tonara assimigiat a su de is biddas lacanantis comenti Dèsulu, Aritzu, Brevìe.
Economìa
Tonara est famada po sa produtzioni de su turroni e de is sonaggius. Mancari ca sa bidda siat inghirada dae arburis de castagnas e de nitzolas, custus no funt isfrutaus a scopu economicu.
Territòriu
Tonara comenti dda connoscius immoi est dividida in tres rionis antigus: Arasulè, su prus mannu po bividoris e tirada, Toneri chi conservat galu domus antigas comenti sa "Domo de is Porru" e Teliseri (o Taliseri) su prus piticcu. S'urtimu rioni, su Pranu, fiat costruiu in su 1900.
Preistoria
Su nomini Tonara est antigu meda e fortzis benit dae su gorropu de carcari de su Toni, o fortzis dae una peraula accadica chi inditat is funtanas (chi funt medas in Tonara). In su sartu s'agattant sa domu de janas de Is Forreddos (3200-3000 a.C.) e sa losa in sa ruta de Pitzu 'e Toni. In Tonara s'agattant is arruinas de una antiga bidda de su periodu nuragicu in Idda intr'Errios, Tracullau, Trocheri e Gonnalè.
Arte e curtura
In Tonara c'ant is domus de janas de "is Forreddos" ( 3200-3000 a.C.), sa Cresia de Santu Crabiele (su patronu) costruida in su XVII e ricostruida in su XIX. Atras cresias funt Sant'Antoni, Santa Maria, Santu Giaccu, Santu Trebestianu e Sant'Anastasia.
Costumini de sa femmina
Su tzippone
S'abratzeddu de furesi orrubia
Sa chinta de furesi o panno orrubiu fattu bellu cun s'arreffettu e s'orrolu
Costumene de su mascu
Sa berritta longa de pannu nieddu
Sa camisa de tela o linu
Su zippone de furesi orrubia
Sa este 'e pedde de agnone o de crabittu nieddu
Sa cardagula de furesi niedda
Sos carzones de linu arbu
Sas carzas de furesi niedda
Istòria de Sardigna vàndala
S'istòria de Sardigna vàndala at tentu cumintzu in cointzidèntzia de s'epìlogu de sa dominatzione romana in Sardigna, in sa metade de su de 5 sèculos, cando s'ìsula fiat istada conchistada dae is Vàndalos, populatzione germànica chi si fiat istabilida in su Nordàfrica. Sa Sardigna fiat abarrada vàndala pro unos otanta annos, de su 456 a su 534.
Sa conchista
Sa conchista de s'ex provìntzia de Sardigna e Còrsica a banda de is Vàndalos currespondet a unu perìodu cumprèndidu intre su 456 e su 476 tzirca. Sa prima ocupatzione acontèssida in su 456 p.C. fiat istada un'ocupatzione isceti partziale e dislindada probabilmente a unas cantas tzitades de costera, tantis est chi in su 466 su conte romanu Martzellinu - fortzis incoragidu dae paba Ilàriu - fiat resissidu pro unu breve perìodu a pigare possessu torra de s'ìsula. Nointames intre su 474 e su 482 sa Sardigna fiat torrada a rùere suta de su domìniu de is Vàndalos, ghiados fortzis de Gensericu o de su fìgiu Unericu.
Durante custas campagnas de conchista, de is cales non pro àteru si disconnoschent medas minudas, Terranoa, una de is tzitades sardas prus pròsperas, fiat atacada cun violèntzias dae mare e su portu distrùidu.
Su possessu de Sardigna afiantzaiat a is Vàndalos sa seguresa in is bias cumertziales marìtimas intre Àfrica setentrionale e su restu de su Mediterràneu e s'ìsula e totu, limes marìtimu de su regnu vàndalu, assumiat unu rolu istratègicu de importu.
Amministratzione vandàlica
Su sistema amministrativu vandàlicu non diferiat meda de su de su perìodu romanu. Sa Sardigna fiat dirìgida dae unu guvernadore naradu praeses, seberadu intre is òmines de cunfiàntzia de sa famìlia reale vàndala e residente in Càralis, chi teniat siat funtziones tziviles siat militares; issu fiat assistidu dae unu pore de funtzionàrios ausiliàrios intre chi is procuratores (procuradores), addetos a sa coberantza de is tributos, e is conductores (allogaderis), economos de is possedimentos reales.
Su territòriu isulanu fiat istadu partidu in vàrios cleroi (lotos) chi fiant istados assignados in parte a sa corona e in parte a is gherreris. Is propietàrios de terras sardu-romanos fiant resissidos in carchi casu a cunservare is latifundos de cosa issoro in càmbiu de sa pagamenta de tassas meda salidas.
Sa Barbàgia, territòriu montosu in su chirru tzentru-orientale de s'Ìsula, fiat abarrada intames unu ducadu semi-indipendente aici comente fiat acontèssidu in su pretzedente perìodu romanu e a pustis fintzas in sa prima parte de su bizantinu chi fiat sighidu. A s'acabu de sa dominatzione vandàlica in is montes de is Barbàgias o de su Gerrei aiant chircadu aprigu fintzas cussos grupos de Maurros fentomados dae Procòpiu de Tzesarea, imbiados a s'ìsula de is Vàndalos, chi, aposentados in a primu in agru de Càralis, si nche fiant a pustis fuidos a manu de is montes de s'internu dae in ue in perìodu bizantinu acumpriant curreras a dannu de Forum Traiani (Fordongianus). Contra de issos su generale bizantinu Salomonas aiat organizadu un'imbiu militare in s'ierru de su 537.
Su regnu sardu de Goda
In su 533, fortzis aprofetende de un'autonomia manna, Goda, guvernadore vàndalu de Sardigna (s'ùnicu de chie si connoscat su nùmene) de orìgine gota, si fiat autoproclamadu re (rex) de s'Ìsula, coniende monedas pròpias in brunzu, intre chi una chi afiguraiat in su deretu su bustu suo e in su revessu sa figura de su Sardus Pater. E est istadu aici chi «in Sardigna si fiat formadu pro sa prima borta un'istatualidade, mancari limitada a is territòrios cuntrollados dae is Vàndalos e pro pagos meses.».
Justinianu, Imperadore de Oriente, fortzis tzerriadu in agiudu de Goda, aiat detzìdidu de intervènnere e aiat imbiadu un'esèrtzitu cumandadu dae su Generale Belisàriu, agiudadu dae su Duca Tzirillu. Su corpus de imbiu bizantinu dirìgidu dae Belisàriu fiat cumpostu dae 16.000 sordados e 600 naes e fiat mòvidu cara a Àfrica mentras su Duca Tzirillu cun carchi nae cun a bordu 400 òmines fiat mòvidu in unu primu tempus cara a Càralis.
Peristantu su re de is Vàndalos Gelimeru, cun totu chi depiat acarare un'avolotu in Tripolitània, aiat mandadu su frade Tata cun unu cuntingente mannu de 120 naes e 5000 òmines a Sardigna pro firmare s'avolotu ghiadu dae Goda. Tata aiat pigadu meda in presse Càralis (in ue aiat lassadu unu cuntingente minore) aiat giustitziadu su traitore Goda e fiat torradu deretu a Cartàgine, in ue in s'impertantu fiant isbarcados is bizantinos. Belisàriu aiat derrotadu, su 30 austu de su 533 Gelimeru e aiat ocupadu Cartàgine, sighidu dae su Duca Tzirillu chi no fiat prus agiuntu a Sardigna. Tata e Gelimeru, riunidos cun su chi abarraiat de s'esèrtzitu, aiant martzadu contra de is Bizantinos ma fiant istados derrotados torra in Tricamari (a 30 km de Cartàgine). Tata fiat istadu ochidu mentras Gelimeru, iscapuladu a sa cassa, si fiat rèndidu carchi mese a pustis. Su Duca Tzirillu fiat mòvidu tando a Càilaris in ue aiat ammustradu a is Vàndalos de su presìdiu sa conca trinchiada de Tata, impalada in una pica, custu ingestu fiat bastadu a fàghere renuntziare is difensores e ddos fàghere rèndere. In su 534 in Sardigna finit tando s'època vandàlica e incumentzat sa bizantina.
Religione
Is diòtzesis sardas de su perìodu romanu de Càralis, Forum Traiani, Sulci, Turris e Sanafer (fortzis Cornus) fiant abarradas operativas fintzas suta de is vàndalos.
Sa crèsia sarda no fiat istada pessighida e no fiat custrinta a s'Arianèsimu mentras fiant istados castigados cun su cunfinu in s'ìsula is pìscamos catòlicos africanos in is momentos de prus tosta contraposidura intra is matessis catòlicos e is Vàndalos, de religione ariana. Custu fatu aiat tentu pro sa Sardigna cunsighèntzias fintzas positivas, pro ite is èsules nd'aiant arrichidu, durante sa presèntzia issoro, sa vida culturale e religiosa (importatzione de su monachèsimu). Intre is pìscamos deportados a s'ìsula de is Vàndalos cherent ammentados su pìscamu de Cartàgine Fulgèntziu (a coa Santu Fulgèntziu), e Felitzianu, pìscamu de Ipona, chi aiat batidu cun sese is ossos de Santu Austinu (oe cunserbadas in Pavia). Fiat istadu in custu perìodu chi duos Sardos fiant artzados a su sòliu pontifìtziu: Paba Ilàriu e Paba Sìmmacu.
Architetura funerària
Su passàgiu issoro est documentadu dae sa presèntzia de unas cantas necròpolis e interros sìngulos bènnidos a sa lughe in diversas localidades isulanas. Is testimonias prus significativas acudint de sa necròpoli de Cornus-Columbaris, cumposta dae 22 tumbas chi ant dadu una cantidade abundante de repertos de modellu ammesturadu germànicu-africanu. DIant partennere a s'edade vandàlica fintzas sa àrea de Santa Imbènia a curtzu de S'Alighera, sa sepultura in localidade Ispina Santa in is intorinos de Tàtari e sa tumba iscoberta in Santu Antiogu in ue fiat sepultadu un'òmine impare a su caddu suo.
S'istòricu Alberto Boscolo atibiat a is Vàndalos is tumbas cun bòvida a carrada iscobertas in vàrias localidades isolanas e massimamente in su sud Sardigna. S'istudiosu ddas identificaiat comente tumbas elitàrias germànicas nointames segundu unos àteros istudiosos diant èssere intames de pònnere in cronologia in su perìodu bizantinu. De reghente est istada atzapada una de custas necropoli in òtimu istadu de cunservatzione in is intòrrios de Samassi, in su montigru in ue est posta s'atuale crèsia de Santu Geminianu. Sa necròpoli est costituida dae carchi tumba a càmbara realizadas cun blocos de trachite iscuadrados de mannària notàbile cun bòvida a carrada, serrada in su tzentru cun una lastra a crae de bòvida.
Bestimentas
In edade vandàlica fiant intradas unas cantas innovaduras in s'ìsula pro cantu pertocat sa bestimenta comente a is arreos in metallu cales fìbulas e tzìbias e is prendas comente is lòrigas a poliedru, originàrias de s'àrea germànica.
Arcidanu
Arcidanu (fintzas Acidrànu), in italianu San Nicolò d'Arcidano est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis e tenet 2.912 bividores.
Tzitadi metropolitana de Casteddu
Sa Tzitadi metropolitana de Casteddu (Tzitade metropolitana de Casteddu pro sa Regione Autònoma de Sardigna ), est una tzitadi metropolitana de sa Sardinnia chi at postu su DDL n. 176 de su mesi de gennàrgiu de su 2015, presentàu de sa Giunta regionali. In totu, ìat a contài una superfitzi de 1 114 km², e una populatzioni in ui bivint 422.308 personas; de custas, su 36,53% ìant a istài in Casteddu.
Tzitadis e biddas
Is comunus chi ìant a fài parti de sa tzitadi metropolitana de Casteddu funt, in prus de su cabu de logu etotu, Quartu Sant'Aleni, Assèmini, Su Masu, Quartùcciu, Pauli, Ceraxius, Cabuderra, Sestu, Sètimu, Pula, Maracalagonis, Santu Perdu, Sarroccu, Deximumannu e Sìnnia. (1) - Datus ISTAT pigàus a s'agabbu de Sant'Andria / Donniasantu in su 2013
Protzessu de istitutzioni
Sa tzitadi metropolitana de Casteddu est unu de is 15 tretus metropolitanus de su stadu italianu chi bolit sa Lei n. 142 de s'otu de làmpadas de su 1990. Fiat sa regioni autonoma de Sardinnia chi dda aìat a depi fraigài, sighendi s'artigulu 17 de sa propiu lei.
Sa riforma costitutzionali italiana de su 2001 bolìat s'area metropolitana a si pigài totu is funtzionis de sa provìntzia, candu si aìat postu lacana a su trettu.
Economia
In intru de sa tzitadi metropolitana de Casteddu, si podint agatài tres agorrus industrialis de importu: Is printzipalis industrias pertocant sa petrolchimica, sa chimica de basi, sa mecanica fini, sa buttega de maistu de carrus metalliga, is serbìtzius a s'industria, s'industria manifatturiera (traballu de sa linna, màrmuri e pràstigas) e industria a spetzializatzioni tecnologiga arta.
Demografia
Sigundu unu tzensimentu de su 2001, sa populatzioni de sa tzitadi metropolitana de Casteddu fiat de 408.157 personas, ma in su 2013 ndi at lompiu a 419.466, faendi registrài una créscida de 11.309 unidadis. Casteddu e Pauli funt is unicus comunus in ui sa populatzioni est in falada, ca is copias giovunas si ndi preferint andài a is biddas a curtzu (in is urtimus tempus, po sa prus parti, conca a Cabuderra e Sestu) po agatài una domu prus a baratu. Custu crescimentu, tandu, si depit subratotu a genti acudida, siat in intru de sa Sardinnia siat in foras.
Benedicta Boccoli
Benedicta Boccoli (Milanu, 11 onniasantu 1966) est un'atora de teatru italiana.
Biografia
Benedicta Boccoli est nàscia in Milanu s'11 de onniasantu de su 1966.
At incumenzau a traballai in televisioni in su programma Pronto chi gioca? in sa metadi de is annus 80, e est stètia atora de film. In is ùrtimus cuìndixi annus s'est dedicada a su teatru.
Elvira Sellerio
Elvira Giorgianni, custu fit su numene sou de naskida, est istada sa chi aiat fundadu sa casa editrice Sellerio Editore, tra sos promotores de custu progettu ambitziosu bi fit s'iscrittore Leonardo Sciascia.
Modane
Modane est una bidda de sa Frantza de 3.830 abitantes posta in su departamentu de sa Savoja in sa rezione de Ròdanu-Arpes, in s'essida de su tunnel de su Frejus chi separat sa Frantza dae s'Itàlia.
H. P. Lovecraft
Howard Phillips Lovecraft fiara unu iscrittori americanu (naschidu e mortu a Providence, Rhode Island, Istados Unidos su 20 Agustu 1890 - 15 Martzu 1937) diventadu importanti a pustis de sa morti po suu traballu con is raccontus de horror, printzipalmenti po is mitos de Cthulhu. Su raccontu prus famosu est Sa tzerriada de Cthulhu (The call of Cthulhu) de su 1926, pubblicau in su pulp magazine Weird Tales.
Modane
Comuna de su badde de sa Maurienne, Modane pertenet aguarmente a su parcu nassionale de sa Vanoise.
Bèlgiu
Su Bèlgiu (in olandesu: Koninkrijk België; in frantzesu: Royaume de Belgique; in tedescu: Königreich Belgien) ufitzialmente: Rennu de Bèlgiu, est unu istadu de s'Europa otzidentale chi faghet parte de s'Unione Europea. Sa capitale est Bruxelles.
Butiru
Su butiru est sa parte rassa de su late, separada dae su soru e cundensada. Su resurtadu de su protzedimentu est un'emursione, mescamente de aba, in ue resurtant dissòrvidos tzùcaros e proteìnas, in sas rassuras, ch'in sa fase fruida cristallizant in parte. Est chistione de unu fruidu cun puntu de amoddamentu probianu a sa temperadura ambiente, de assempru sòlidu e cunsistèntzia modde cun unu colore bariàvile dae arbu làtinu finas a grogu forte, bogadu dae sa parte lipìdiga de su late de diferentes animales peri inversura de sa mantega e fermentadura eventuale, in sa tradissione europea continentale, o salidura, in sos paìsos angrosàssones. Est impreadu de cunfetu e in sa coghina, in manera assimizadora a sos ozos bezetales e a s'istrutu. A bandas de s'impreu alimentàriu, s'utilizat comente ingrediente in cosmètigos, meigamentos e inrassadores.
Bèlgiu
Tenet làcanas a nord cun sos Paisos Bassos, a est cun sa Germània e cun su Lussemburgu, a sud e sud-ovest cun sa Frantza e a norte-ovest bessit in su Mare de su Nord. Tenet istèrrida de 30.536 km2 e populatzione de unos 11.240.000 bividores.
Butiru
In sos crimas temperados, cun temperadura ambiente, su butiru est modde ca gràssias a unu puntu de fusione incrùdidu intre 28 e 33°C s'issorvit cun fazilidade.
Bèlgiu
In Bèlgiu si faeddant tres limbas uffitziales: s'olandesu, faeddadu in su nord-est (56% de sa populatzione totale), su frantzesu, faeddadu in su sud-ovest (41% de sa populatzione totale) e su tedescu, faeddadu in pagos comunos a sa làcana cun sa Germània.
Butiru
Avesarmente, est de colore grogu ammitalladu, e podet bariare dae grogu intensivu a belle arbu. Orientativamente, pro su chi pertocat su produtu naturale e in sas produiduras chi derivant dae late de animales e alimentadura frisca, est arbu a s'ierru e prus grogu a s'istiu, pro more de sa cunseghèntzia diferente de arteraduras, de s'asseonzu finas a s'aumentu eventuale de sa càrriga batèriga retzida, pro neghe de unu perìodu de tempus relativamente longu barigadu intre sa murghidura e sa butiradura, in prus de custu podet esser coloradu in modu artifitziale cun carotenu e àteras sustàntzias. Su colore arbu, intames, si podet torrare a lograre peri protzedimentos industriales de refusione.
Cunforme a sa leze italiana (L 202/83), sa numenadura sena azetivos de “butiru” est reservada a su produtu logradu dae sa crema bogada dae su late de baga e a su produtu logradu peri su soru de late de baga e non podet cuntenner rassuras diferentes annantas; b'at bariedades de butiru de àteras orìzines. Su butiru de bùfala (Bubalus Bubalis), pro narrer, est unu produtu tìpigu campanu, su butiru de yak (Bos grunniens) est un'ingrediente tradissionale de pratos e bufaduras tibetanas, che sa tsampa, e s'annanghet a su te custuituende sa bufadura printzipale de su paìsu, su butiru de cabra est galu como unu produtu de tradissione arpesa.
Bruxelles
Sa tzitade s'agatat in sa regione de Bruxelles-Capitale, chi contat prus de unu millione de bividores e chi est a majoria frantzesa.
Gavinu De Lunas
Gavinu De Lunas (Padria 1895- Roma 1944) fit unu cantadore 'e musica sarda. Est istadu un'antifascista padriesu, mortu in Roma in sas connotas "Fosse Ardeatine".
Ikurrina
S'Ikurrina (in ispagnolu Ikurriña) est sa bandera creada in su 1894 dae sos frades Luis e Sabino Arana (fundadore de su PNB, Partidu Natzionalista Bascu), comente sìmbulu de su Paisu Bascu (Euskal Herria in bascu) de Ispagna e Frantza e chi in comintzu s'identificaiat in sa provìntzia ispagnola de Biscaglia.
Brockton (Massachusetts)
Brockton est una bidda de unos 93.500 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in Massachusetts. Est sea de sa Contea de Plymouth cun Plymouth.
Ikurrina
Segundu una àtera interpretatzione sa rughe birde dat rapresentare s'Àrbore de Guernica e s'ammenta de sas lìnias orizontales, verticales e diagonales subra fundu ruju s'iscudu de Navarra.
Puru sa paràula ikur'ina est una creatzione de sos frades Pérez de Arana, unu neologismu chi etimologicamente deriva dae ikur (sìmbulu), intesu comente tradutzione basca de bandera.
S'ikurrina, ispodessande sìmbulos antigos comente s'àbbila niedda de su Regnu de Pamplona (arrano beltza) est istadu adotada comente istemma ufitziale dae su partidu indipendentista in su 1934 e comente sìmbulu de sa regione ispagnola de sos Paisos Bascos in sos annos setanta.
S'ikurrina est puru unu de sos sìmbulos chi aparet in sa bandera de Saint-Pierre e Miquelon, comunidade frantzesa in Amèrica Setentrionale, a testimonia de s'eredade culturale basca.
Plymouth (Massachusetts)
Plymouth est una bidda de unos 57.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Massachusetts. Impare a Brockton est sea de sa Contea de Plymouth.
Rivolutzione frantzesa
"Libertade, Paridade, Fraternidade"
Plymouth (Massachusetts)
Sa bidda est famada ca pro ite est su logu in ue sos Babos Pillingrinos chi ant fundadu sas primas colònias americanas fiant isbarcados cun sa nave Mayflower.
Rivolutzione frantzesa
S'inditat su periodu istoricu de sa Frantza ch'andat dae su 1789 a su 1799, de importu mannu pro tottu su mundu: difatis si boltulat s'anticu rezimene a s'acabu de sa monarchia e incumintzat sa repubrica. S'eco de sa revolutzione frantzesa s'isparghet peri totu s'Europa, in Sardigna sa situatzione sotziale difitzile meda, pro neghe de sa dominatzione piemontesa, diat aer dadu comente cunseguentzia sos motos revolutzionarios sardos.
Tomb Raider: The Last Revelation
Tomb Raider: The Last Revelation est su capitulu de battor de sa seria fentomada Tomb Raider. Postu in isvilupu dae Core Design e prubicàu dae Eidos Interactive, su videojocu est essìu a campu pro Pc, PlayStation e Sega Dreamcast respettivamente in su 31 de Santu Gabine de su 1999, in su 22 de Sant'Andrìa de su 1999 e in su 13 de aprile de su 2001.
Dae su 26 de jannarju de su 2011, su videojocu si podet iscarricare, fìntzas si est petzi in limba inglesa, pro PlayStation 3 e PlayStation Portable pro mediu de PlayStation Network. Si podet peri atzappare pro Pc in zassos in lìnia comente Steam e GOG.
Lingua Franca Nova
Sa Lingua Franca Nova (abbreviada in LFN, e narada in manera informale elefen ) est una limba ausiliare internatzionale, creada in 1998 da Cornelis George Boeree.
Est progetada pro èssere simpre a beru, regulare e discansosa de imparare pro is comunicatziones internatzionales. Tenet unos cantos piessìnnios:
Sa Lingua Franca Nova in Wikia
Sa Lingua Franca Nova tenet tambene sa Wikipedia sua
Pintxo
Pincho o pintxo (in limba basca) est unu tèrmine usadu in su tzentru-Nord de s'Ispagna, pro sa pretzisione in su Paisu Bascu, in Navarra e in Castiglia e León, pro identificare unu petitu chi acumpàngia s'aperitivu. Sos pinchos sunt paragonabiles a sas tapas ispagnolas e sunt in totu simigiantes a sos cicheti venetzianos. Su pincho est costituidu dae una fita de pane cun subra unu o prus ingredientes (sos prus difùndidos sunt presutu, casu, pische, olias, tortilla de patatas, piberones, etc.).
Su nùmene derivat dae su fatu chi traditzionalmente su pincho fiat tentu impare dae unu ispuligadentes mancari oe custa caraterìstica no est semper rispetada. Sos pinchos sunt unu pratu tìpicu de s'arte de coghinare basca e si tastant comente aperitivu acumpangados cun una tassa de binu nieddu (naradu txikito in limba basca) o de birra (zurito in limba basca).
Octopoda
S'Octopoda est un'òrdini de cephalopoda, chi ddi narant purpu. Su purpu tenit duus ogus e cuàturu parigas de bratzus, unu bicu e sa buca est in su centru de is bratzus. No portat ischèletru a intru o a fora de su corpus. Bivit in totu is otzèanus de su mundu aundi papat càvarus e àterus molluscus.<div data-template-mapping="{"targetname":"Reflist"}" class="reflist columns references-column-width" style="-moz-column-width: 30em; list-style-type: decimal;">
Pintxo
Sos pinchos, a s'ora de s'aperitivu, sunt espostos longu totu su bangu de su bar, de manera chi ogni cliente potzat pigare su chi bolet, in manera anàloga a comente sutzedit in sos bacari de Venètzia e a sas àteras tapas ispagnolas. Curiosu est su fatu ca in locales medas si pagat su contu in base a su nùmeru de ispuligadentes abarrados subra de su pratu cun su chi sos pinchos benint batidos a sa mesa.
Radio Televisione Sarda
Istòria
Nàschida in su 2021, dae sa collaboratzione intre s'Assòtziu Culturale Torretonda de Tàtari, EjaTV, Terra de Punt, SardegnaEventi24, Produzioni Sardegna e Assòtziu Babel, e comente evolutzione de Telesassari.tv , at incumintzadu a trasmìtere in su digitale terrestre in su canale 79, impreende sos materiales e sas trasmissiones creadas dae custos assòtzios. In su ghennàrgiu de su 2022 at incumintzadu fintzas a trasmìtere in direta in ìnternet, in su situ e in su canale de YouTube suo.
Birdura
Una categoria de acrarai funt is froris de papai, integraus in sa gastronomia ma no cunsideraus (cun càncua ecetzioni) ni birduras ni ortalìssias.
Santa Justa
Santa Justa est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis in su Campidanu e tenet 4.408 bividores.
Deretos de sa fèmina
Sa pretesa pro is fèminas de sos deretos tziviles, de sa cunditzione econòmica feminina e de is deretos polìticos (sufràgiu femininu) comente fintzas de unu megioru de sa cunditzione feminina costituint sa base de su feminismu partende dae su sèculu XIX a traessu de sa prima undada feminista e chi s'est isvilupada in su cursu de su sèculu XX
Istùdiu subra sa situatzione atuale pro paisu (2011)
Su 26 de cabudanni de su 2011 sa rivista Newsweek ​ aiat publicadu un'istùdiu subra is deretos e sa calidade de sa vida de is fèminas in paisos vàrios de su mundu. Is fatores chi si fiant tentos in contu fiant istados sa situatzione legale, salude e cunditziones sanitàrias, educatzione, sèberos econòmicos e pòdere polìticu. Sa classìfica si fiat fata cun istatìsticas e critèrios uniformes. ​ Segundu custu istùdiu, is mègius e peus paisos pro èssere fèmina fiant is chi sighent:
Tostoine de Hermann
Su tostoine de Hermann (Testudo Hermanni) est unu rettìliu de sa zenìa Testudo. Est unu tostoine de terra, chi agatamus subratottu in Italia, in sa Frantza de sud, in Còssiga, in Sardigna, in Catalogna, in sas Baleares e in Sitzilia. Su colore chi tenet est nieddu e groghìttu. Su tostoine de Hermann est un'animale chi podet campare a longu: a su solitu bivet pro ottant'annos, ma si nde contan fìntzas de esemplares chi bìven pro chent'annos. S'ònus (pèsu) sou b'andat dae s'unu a sos tres kilos. Si ponet a fizàre in berànu (martzu o aprile) o a s'accabbu de istìu (Cabidanne e Santu 'Aine).
Browsh
Browsh est unu navidadori web chi podit essi esecutau in unu terminali a lìnia de cumandu, fintzas a traessu de protocollus comenti ssh o Mosh. Arrapresentat totu is elementus de is pàginas web, màginis e vìdeus includias, comenti testu.
Tostoine de Hermann
Su tostoine de Hermann est unu de sos rettìlios chi prus sun suzetos a minètta a libellu europeu, subratottu pro s'attividade mala de s'omine comente sos fogos, sa cassa a fura proibìda, s'enorme fraigamèntu de domos accurtzu a su mare e s'isparèssida de sa massaria traditzionale. Bi nd'at semper prus pagos in Ispagna, Italia e Frantza, mentras chi in Còssiga e Sardigna si mantenet prus o mancu arranchende.
Browsh
Tecnologia
Candu Browsh est esecutau, circat unu navigadori cumpatìbili (a oi, Firefox sceti) e ddu ponit in esecutzioni chena sa parti gràfica. Custu navigadori cuau torrat sa pàgina pedia de s'usuàriu a Browsh chi dda ligit e dd'amostat impreendi caràtiris de testu sceti. Is elementus gràficus funt creaus impreendi su mesu-blocu UTF-8 (▄) chi permitit de amostai duus coloris (sa parti assusu comenti colori de fundu e sa parti abàsciu comenti colori de su testu). S'arresurtau est chi sa pàgina est amostada comenti est, mancai cun d-una gràfica simplificada meda, impitichendi sa cantidadi de datus de imbiai a su terminali (de una mesura fata in su 2018, una pàgina de 3MB at arrechetu sceti 15KB).
Parris
Calincunu biit custu navigadori comenti unu càmbiu modernu po navigadoris a testu, comenti Lynx. Àterus pensant chi custa solutzioni siat pagu pràtica.
Cuntrolladorzu
Unu cuntrolladorzu o barrera de cuntrollu o puntu de cuntrollu est un'impostadorzu o logu in ue sos transitadores e sos beìculos sunt arressados in manera obrigadòria pro berìfigas e cuntrollos dae bandas de fortzas de seguràntzia o militares. Si s'agatant in sas làcanas nassionales, sunt narados finas zumbadorzos de làcana e s'impreant pro su cuntrollu de mercantzias e pessones transitende, pro sa berìfiga de su respetu de sas regulativas immigradòrias, fisgales e izènigu-sanidàrias.
In Itàlia, in intro de su territòriu tzivile, sos cuntrolladorzos sunt ammanitzados dae bandas de sas fortzas de seguràntzia in casos istraordinàrios, pro narrer cando s'est in busca de unu bandidadore perigulosu o in àteras situassiones graes e istraordinàrias. Si su cuntrolladorzu est formadu dae fortzas de seguràntzia, in zenerale, issas impreant bandas cravadas, ònzulos o conos pro s'assegurare de s'illenamentu progressivu e de s'arressada de totu sos beìculos.
Bruno Soriano
Bruno Soriano Llido (Artana, 12 de Làmpadas 1984) est unu giogadore de pallone spannyolu.
Giuseppe Brotzu
Giuseppe Brotzu (Casteddu, 24 ghennàrgiu 1895 – Casteddu, 8 abrile 1976) est istadu unu mèigu, farmacòlogu e polìticu sardu e italianu, famadu pro is contributos importantes a s'iscoberta de is tzefalosporinas.
Biografia
"Òmine temperadu, sàbiu, de ànimu semper uguale, berdaderu, ischidu, garbosu e modestu" l'aiat descritu su dischente e amigu Antonio Spanedda.
Gioventude e formatzione
Giuseppe fiat naschidu de Luigi Brotzu e Maria Castàngia. Fiat de famìlia mèdiu burghesa de mèigos, su de tres mèdicos in domo, a pustis de su babbu, ufitziale sanitàriu in su comunu de Casteddu e su jaju, mèigu giutu in Bilartzi.
Si fiat laureadu in meighina in s'Universidade de Casteddu in su 1919, fiat istadu esoneradu dae su servìtziu militare de manera de pòdere assùmere sa diretzione de sos ambulatòrios antimalàricos de Casteddu. A pustis de esertzitare pro unos cantos annos sa professione aiat incumentzadu a frecuentare s'Istitutu de Igiene, in ue collaborende cun su professore Donato Ottolenghi, famadu istudiosu de Igiene, si fiat interessadu a sa matèria e cun issu fiat mòvidu in antis a Siena e a fatu a Bologna.
In Siena aiat connotu Maria Castellani, giòvana chìmica chi traballaiat che a potegària in s'ispidale de Siena, cun sa cale aiat istudiadu semper, de issa fiat istadu atèndidu cando si fiat malaidadu de calentura maltesa e in su 1926 nde fiat devènnida sa mugere. Mancari in su 1932 aiat bintu sa càtedra de microbiologia in s'istitutu de Igiene de Mòdena, atacadu a sa terra e a sa tzitade cosa sua, in su 1933 Brotzu si fiat tramudadu a Casteddu e in su 1934 fiat istadu incarrigadu de sa diretzione de s'istitutu de Igiene de sa tzitade. Fiat istadu prèside de sa facultade de Farmatzia in s'annu acadèmicu 1934-1935, de sa de Meighina in s'annu 1935-1936 e a coa retore de su 1936 a su 1943, annos in is cales fiant istituidas is facultades de Ingegneria minerària e de Magistèriu. A pustis de sete annos longos aspetende, in su 1933 fiat nàschida Maria Vittoria, chi subra de su finire de s'annu fiat rùidu malàida, s'annu sighente fiat naschidu Nanni e a pustis unos àteros tres fìgios.
Carriera acadèmica, sotziale e polìtica
In su 1945, a pustis de annos de istùdios e de chirca, fiat arribbadu a s'iscoberta de is tzefalosporinas. In su matessi annu fiat suspèndidu dae su servìtziu pro àere collaboradu, in calidade de retore de s'universidade, cun su regìmene fascista fintzas in su perìodu a pustis de su 8 cabudanni 1943. Su providimentu de tasidura fiat a fatu annulladu de s'in totu.
De tiradura cristiana (rapresentante de sa Democratzia Cristiana), aiat amministradu  diversos annos su catòlicu "Quotidiano Sardo", giornale chi aiat bidu sa lughe in Aristanis in su 1947 e fiat istadu a pustis trasladadu a Casteddu, cuntemporàneu a "L'Unione Sarda" e a "La Nuova Sardegna". Su cotidianu, cun totu ca su professore Brotzu aiat fatu sacrifìtzios personales, si fiat esauridu in s'arcu de unos deghe annos. Impinnadu de sighidu in su sotziale, diat a assùmere unu rolu detzisivu in sa campagna de sa Fundatzione Rockefeller contra de sa malària, dimustrende "un'interessamentu umanu prus chi no iscientìficu a su problema".
Segundu un'istudiosu inglesu, chi aporrit istùdios italianos , Brotzu padessiat in sa tzitade de fama mala che a pindatzadore,pro neghe de su costumene de si bestire semper de nieddu, mancari is temperaduras mèdias elevadas meda de Casteddu.
Ùrtimos annos de vida
Lassadu s'annestru in su 1965 antzianidade, aiat sighidu a abitare s'Istitutu de Igiene fintzas a edade de prus de otanta annos, cando fiat fèrridu dae un'ictus tzerebrale chi, puru permitende·ddi sa faina mentale prena, dd'aiat cumpromìtidu in manera grae de su puntu de bista fìsicu. Fiat mortu in Casteddu su 8 abrile de su 1976.
A isse est dedicada s'istrutura sanitària prus manna e importante de Casteddu e de Sardigna, s'Azienda ispedalera "G. Brotzu".
Non spingete scappiamo anche noi
Non spingete scappiamo anche noi est una cantone de I Gufi iscritta dae G. Lunari e Lino Patruno in su 1969, bessida in s'omonimu album. Est una cantone satirica contra a de sa gherra.
Sas peraulas
Non spingete, scappiamo anche noi! Alla pelle teniam come voi. Meglio esser becchi e figli di boia che far l’eroe per casa Savoia.
E Muzio Scevola abitava a Roma, era nipote di Romolo e Remo; io sono di Forlì ma non sono mica scemo, le braccia mie le adopero per abbracciare te. Oh sì sì, Maria, Marì dagli occhi azzurri e dai capelli neri vo’ vivere con te senza pensieri e bim e bum e bom senza il rombo del cannon.
E Pietro Micca è saltato in aria, per salvare la Fiat di Torino: io invece sono all’Alfa ma non sono cretino e i salti miei li faccio su un letto insieme a te. Oh sì sì, Maria, Mari dagli occhi azzurri e dai capelli neri vo’ vivere con te senza pensieri e bim e bum e bom senza il rombo del cannon.
E Pier Capponi con il batacchio svegliava tutti a suon di campane io suono la chitarra non sono un salame e adopero il batacchio per scampanare te. Oh sì sì, Maria, Marì dagli occhi azzurri e dai capelli neri vo’ vivere con te senza pensieri e bim e bum e bom senza il rombo del cannon.
Testughine grecu
Su testùghine grecu (Testudo Graeca) est unu rettìliu chi fachet parte de sa famìlia Testudo.
Areale de s'ispètzia
Su testughine grecu est un'ispetzia paleartica otzidentale, chi in Europa si atzàpat in Italia, Grèghia orientale, Ispagna, Turchia europea, in càrchi ìsula de su Mare de Mesu (Sardinna cumpresa) e in sas costèras bulgaras e rumenas de su Mare Nigheddu. In Asia b'est meda in Turchia, unicu trettu in ube s'esistentzia sua no est in arrìscu, Asia Minore, Iran fìntzas a arribare a làcana chin su Pakistan. In s'Africa de su Nord est meda a comùnu in Maroccu, Algeria, Tunisia e Libia.
In Sardinna
In Sardinna custa ispetzia che l'an battìa in epoca istorica. Sa suttispètzie chi si atzapat de prus est cussa tunisina (mancari chi su fenotipu suo non si podat pònner a pare chin cussa de Tunisia, bìdu chi galu isètat de esser reconnòttu), chi tenet su lùmen issientìficu de Testudo Graeca Nabeulensis. S'isolamentu in su tempus l'at fatta bènner a divèrsu dae su fradìle africanu, sènde prus manna (podet cròmper fintzas a bìndichi - decheòto chentìmetros).