cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Portalegre (Portugallu)
Est un' animada tzitadina de s'Artu Alentejo, famosa pro sa produtzione de sidis e aratzos. Est situada a sos pees de sa Serra de São Mamede, non atesu de sa làcana ispagnola. Est sede obispale cun Castelo Brancu. Interessante est sa Manifactura de Tapeçarias situada in un'antigu cunventu gesuita trasformadu in su XVIII sèculu in unu lanificiu pro more de  Sebastião José de Carvalho e Melo, marchesu de Pombal, onnipotente ministru de su rei dom José I, chi aiat espèllidu sos Gesuitas de su territòriu metropolitanu e coloniale cunfischende·nde sos benes. In su 1949 s'edifìtziu est istadu impreadu a manifattura de aratzos, visitabile, chi impreat betcios telàrgios cun unu protzedimentu esclusivu e produet cantos ùnicos o mùltiplos numerados subra cartones de pintores de totu su mundu.
Sitzilianos
Sos sitziliànos sunt sa populatzione chi bivet in s'isula de Sitzìlia, regione chi est oe in die italiana a istatutu ispetziale numenada a manera ufitziale Regione Siciliana (in sardu "Regione Sitziliàna").
2935
S'annu 2935 est un annu incumentzadu chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Moni Ovadia
Salomon Ovadia nadu Moni (in bulgaru Мони Овадия) (Plovdiv in italianu Filippopoli, Bulgaria in su 1946) naskidu in d'una familia ebrea est un attore, cantante e iscritore italianu oriundu de Bulgaria.
Mèssicu (istadu)
Su Mèssicu est unu de is 31 istados federados chi faghent parte de is Istados Unidos Messicanos, in paris cun sa Tzidade de su Mèssicu. Tenet una populatzione totale de 16'187'608 bividores in 125 comunos, sa tzidade Toluca de Lerdo est su cabu de logu e sa tzidade prus manna est Ecatepec.
S' istadu de Mèssicu tenet una mannària de 22'499'95 km².
Kingston (Giamàica)
Kingston est una tzitade de unos 937.000 bividores, capitale e portu printzipale de sa Giamàica.
Sa bidda s'agatat a pedes de is Blue Mountains, a cara de sa costera sud-esta de s'ìsula.
Est sa tzitade in su mundu cun is prus artos peschentos de bochiduras. Comente in su restu de s'istadu sa criminalidade est meda ispainada.
Indian Wells
Indian Wells est una tzitade de s'istadu de sa Califòrnia in sos Istados Unidos.
2936
S'annu 2936 est un annu incomintzadu domìniga segundu su calendàriu gregorianu.
Fabio Rovazzi
Fabio Rovazzi est unu cantadori i youtuber italianu. Est mera conottu po ai cantau cantzonis commenti: "Andiamo a comandare" (Ajò a cumandai), "Tutto molto interessante" (Tottu mera interessanti) i "Volare" (Bolai).
Prince of Persia 2: The Shadow and the Flame
Su printzipe de Persia 2: S'Umbra e sa Framma (Prince of Persia 2: The Shadow and the Flame in limba orizinale) est unu videojocu platform chi Brøderbund aiat prubicau in su 1993. Est su sichidore ufitziale de su primu capitulu, e su printzipe, pro more de una maghìa de Jaffar, a pustis de unu isposònzu addurau ùndichi dies est custrintu a che torrare in esìliu ind un'isula misconnotta. In su biazu chi at a fachere, peròe, at a iscopèrrere fintzas sa regale identitade sua...
Gameplay
Sas diferentzias abberu de importu sun sa possibilidade de sarvare sa partita in deche slot e su limite de tempus chi su jocu imponet pro lu acabbare (75 minutos imbetzes de un'ora ebìa). De annotare fintzas su fattu chi b'at trapolas novas e sos inimicos, chi poden essere prus de unu in s'ischermu, sichin su printzipe brincande fintzas sos trèmenes che a issu, si provat solu a si che fughìre. Sa fase de pelea si intendet meda de prus e est belle un'òbricu a buffare cantas prus potziones si podat, pro bi la fachere.
Gherra pro procura
Una gherra pro procura (proxy war in inglesu) est unu chertu armadu intra duas natziones, in ue s'una no chertat cun s'atera de manera direta.
Mancari custu cuntzetu podat indittare paritzas situatziones de cunfrontu armadu, bolet narrer una situatzione in ue duas unidades politicas (comente istados) in disamistade approfettan de una gherra esterna, fata a foras de sa lacana insoro, pro si negher in calicuna manera, pro esempiu faghende s'una dannu a s'interessu natzionale de s'atera giogadu in cussu tretu.
Custu tipu de chertu, a s'ispissu, mustrat una situatzione in ue sas duas natziones attacan s'alliadu de s'inimigu propiu, o/e assistin e azudan s'inimigu de s'alliadu propiu.
Sa pratica de fagher una gherra pro procura est bennida a cosa non rara dae cando, in su segulu de XX, est agabbada sa segunda gherra mundiale e fit cumintzada sa gherra fritta, e fit un'aspetu in ue sas duas superpotèntzias (Istados Unidos e Unione Sovietica) definian sos rapportos de fortza insoro. Si faghiat custu tipu de gherra, ca si timiat una gherra nucleare in casu de cunfrontu diretu. Bi aiat fintzas ateras resones pro s'artziada de numeru de gherras pro procura in su cuntestu mundiale. In sos annos tardos de sa gherra fritta, pro s'Unione Sovietica fit meda prus pagu costosu a armare o assistire sas fatziones inimigas de sa NATO, in logu de unu interventu diretu. In prus, su media televisivu aiat fatu bier a su publicu americanu su costu umanu e economicu de una gherra, cambiende su pensamentu insoro a pitzus de ponner a arriscu sa bida de soldados americanos.
Totu custu at giuttu a sa pratica de armare, in funtzione istrategica, fatziones in ateru logu chi fin in abbolotu: si penset a s'amparu chi sos Istados Unidos an donadu a sos jihadistas (Mujahideen) in sa gherra russo-afghana.
Una gherra pro procura podet naschire puru dae una gherra interna chi, pro more de s'interventu de potere esternu, diventat de custa manera internatzionalitzàda. Pro esempiu, sa gherra tzivile ispagnola fit cumintzada comente una gherra interna tra sos Natzionalistas filo-fascistas e sos Republicanos. Peroe, fit diventada a totu titulu una gherra pro procura cando sa Germania nazista (e alliados suos) aiat donadu amparu a sa fatzione natzionalista, e s'Unione Sovietica, su Messicu e ateros atores internatzionales lu aian invetzes donadu a cussa republicana.
Dr. Drer & CRC posse
Is CRC posse o Dr. Drer & CRC posse sunt una truma musicale sarda ativa dae su 1991, cunsiderada una de is posse prus antigas in s'Istadu italianu, e fintzas artistas de ispicu de su panorama sardu.
Casteddajos, sunt intre is grupos musicales sardos prus connotos pro more de s'impreu de sa limba sarda. Sa mùsica issoro est un'ammisturu de rap, reggae e sonos traditzionales sardos. In orìgine, sa banda fiat formada dae is tres rappers Michele Atzori, Mauro Mou e Silvestro Ziccardi e su Dj Alessandro Pintus, in arte Alex P. Sunt istados ativos meda in sa prima metade de is annos 90 in Sardigna in festas, cuntzertos e sound system durante manifestatziones de pratza, e ant tentu carchi annu de pàusa intre su 96 e su 98. Posca, est Michele chi, pighende su nòmine Dr. Drer de solista, e paris cun Alex P., torrat a cumintzare s'atividade cun s'àuto-produtzione Ajò!. Sa truma si ricomponet in su 2001, in unu cuntzertu istòricu in s'Universidade de Casteddu, paris cun is Ratapignata, pro finantziare su biàgiu a Gènova de is manifestantes casteddajos a su G8.
A pustis de unu segundu CD, Sega sa cadena, àuto-prodùidu in duamìgia còpias e àuto-distribuidu, sa truma càmbiat formatzione in su 2008: Silvestro essit de sa truma e intrant Giorgia Loi, giai cantante in is Tanca Ruja e in is Andhira; Giovanni Siccardi a sa boghe, cun esperièntzias hardcore e combat folk che a baterista, e Riccardo Dessì (nòdidu comente Frichi) comente a bassista elètricu.
Sa truma, cun una formatzione e una direta rinnovadas, produet duos CD (In sa terra mia in su 2010 e Cosa bella frisca in su 2012), partetzipende a vàrios fèstivals, e collaborende cun paritzos mùsicos, sardos e no. Tra is prus nòdidos is Assalti Frontali in sa cantzone "Pulima" e Enzo Saporito de is Kenze Neke in sa cantzone "In sa terra mia". Su discu de su 2012 imbetzes est caraterizadu in carchi ala dae su mutetu, e fintzas dae is contributos de mùsicos de sa traditzione isolana: Francesco Capuzzi, inventore de sas "elettroneddas" (launeddas eletrònicas), Mondo Usai (costruidore e re-inventore de istrumentos traditzionales sardos), su giòvanu Andrea Pisu, afirmadu sonadore de launeddas, Tore Agus, fisarmonitzista traditzionale.
Fintzas si ant dae semper prodùidu is pròpios CD, si sunt fatos connòschere in s'Istadu italianu e a s'èsteru, e ant bintu su SUNS fèstival de sa cantzone in limba minoritària de Udine in su cabudanni 2009, e su LIET Fèstival Europeu de Mùsica in is Limbas Minoritàrias in su santugaine 2009.
A freàrgiu 2013, cun sa cantzone "Casteddu 43", realizant sa sigla de su documentàriu Rai Cagliari 1943. Quando scappavamo col cappotto sul pigiama.
In austu 2013 partètzipant a su tour Abbacua, subra de is temas de s'abba, cun Papet J de is Massilia Sound System.
In abrile 2017 essit su CD Cabudanni, chi benit emìtidu in prus de 40 ràdios de 15 paisos de tres continentes.
Die de su Hobbit
Sa Die de su Hobbit est su nùmene impreadu pro su 22 de cabudanni, referende·si a sa die de is annos de is hobbit Bilbo e Frodo Baggins, duos personàgios de is libros Su Hobbit e Su sennore de sos aneddos de J. R. R. Tolkien.
A sa chida chi cuntenet sa Die de su Hobbit ddi narant Chida de Tolkien.
Osservadura
Su Sòtziu Tolkien Americanu at proclamadu pro sa prima borta Sa die de su Hobbit e sa Chida de Tolkien in su 1978. De issas narant: "osservamus sa Chida de Tolkien, ca sa chida de su calendàriu cuntenet su 22 de cabudanni, chi est sa Die de su Hobbit", ispetzifichende puru chi sa Die de su Hobbit esistiat giai in antis de sa proclamatzione issoro.
Pro neghe de sa discuncòrdia intre su Calendàriu de sa Contea e su calendàriu gregorianu, ddoe at carchi cuntierra a pitzus de sa die pro tzelebrare sa Die de su Hobbit, sende chi sa die bera diat èssere intre su 12 e su 14 de cabudanni in su calendàriu gregorianu, comente ispricadu fintzas in s'apenditze de Su Sennore de sos Aneddos.
Tzelebratzione
Sa Cumpangia de s'Aneddu incumentzat cun sa festa de is annos de Bilbo. Est una festa manna cun màndigu, fogos de artifìtziu, ballos e ispàssiu meda.
Unos cantos amantiosos de Tolkien dd'afestant pighende is festas de is Hobbit comente a esempru. Àteros andant a pees iscurtzos pro onorare is Hobbit chi non portant crapitas.
Unas cantas iscolas impreant custa ocasione pro pesare s'interessu a pitzus de Tolkien assetiende ammustras e àteros eventos.
Cunforma a is apenditzes de Su Sennore de sos Aneddos, "Non ddoe at rastru de festamentos de sa gente de sa Contea in is dies de 25 de martzu e de 22 de cabudanni; ma in su Trighingiu Ovest, mescamente in su sartu a inghìriu de su montigru de Hobbiton, fiat crèschida sa costumàntzia de fàghere festa e de ballare in su Campu de sa Festa, cando su tempus ddu permitiat, su 6 abrile." In Gondor, comente si siat, "in onore de Frodo, Yavannie 30, chi currispondet cun su 22 de cabudanni, sa die de is annos suos, ddoe fiat una festa, Cormare o Ringday, e s'annu bisestu fiat istadu prevìdidu addopiende·dda."
Dies curreladas
Un'àtera die tzelebrada dae is amantiosos est su 25 de martzu, die de sa derrota de Sauron. Dae su 2003 sa die est connota comente sa Die de lèghere a Tolkien, acuntessimentu pro incoragire s'impreu de s'òpera de Tolkien in s'imparu e in is grupos de letura.
Damnatio memoriae
Damnatio memoriae est unu faveddu latinu chi, a sa litera, bolet narrer "cundanna de ammentu". In derettu romanu fit una pena chi nde iscantzellabat s'ammentu de una persone, bocandeche calesisiat ormina chi nde lu podiat battire a sos atteros chi benian a pustis. Fit una pena anneosa meda pro sos gai naraos hostes, est a narrer sos inimicos de sa tzittade. A s'imbesse est imbetzes s'apoteosi, chi bidiat sa persone picande onores de deus.
Orizine
Sa damnatio memoriae iscantzellabat cada sinzu de una persone, comente chi issa non esseret mai esistia, pro mantenner s'onore de sa tzittade. Sa pena fit galu prus leza si si tenet in contu s'importu chi sos latinos daban a s'immazine sotziale e sa fieresa de esser tzittadinos romanos. Sa pena funtzionabat bene meda, ca sas fontes istoricas fin tando malas a atzappare.
Repubrica
In Roma custa cundanna fachiat parte de sas penas chi si podian emitter contr'a una maiestas e prebidiat sa abolitio nominis: su praenomen de su cundannau non bi diat esser istau prus prus in sa familia e che fit bocau dae tottus sos iscrittos. In prus, si nde iscantzellaban tottus sos retrattos e freguras.
A bortas sa pena, si bi aiat votu positivu dae su Senadu, la sichiat sa rescissio actorum ("annuddamentu de sos attos"), est a narrer sa destruida de tottu su traballu chi su cundannau aiat fattu in carrica, ca dae tando in susu sa zente lu teniat in cunsideru comente unu tzitadinu pessimu. Si custa cosa capitabat in bida sua, tando fit comente chi esseret decrarada una morte tizivile.
Imperiu
Sa damnatio memoriae fit falande in bassu, lompende a corfer fintzas sos imperadores mortos o ruttos e catzaos dae tronu issoro. Sa cundanna bidiat s'iscantzellamentu de su lumen de tottus sos monumentos prubicos e s'imbruttamentu de sa cara in sos soddos fattos imprentare.
2938
Su 2938 est un'annu de su seculu de XXI cumintzàu in sa dìe de mèrcuris.
Oktoberfest
"O'zapft is! (Istuppàda est!)"
Su Oktoberfest (Festa de Capidànne, in tedescu bavarèsu a s'ispìssu  d' Wiesn ) est una festa populàre chi si tènet cada annu in Monacu de Baviera (München), in Germania, a sos ùrtimos dùos accàbbos de chìda in Capidànne e in su prìmu de Santu Gabìne. Est s'avvenimèntu prus fentomàu de sa tzittàde, in prus de èsser sa fiera prus de impòrtu pèri su mundu, chin ses miliònes de zènte chi bi accùdit dòntzi annu e chi, in su 2011, fìn bèlle sète miliones chind unu cossùmu de 7,5 broccàles de birra. Su sutzèssu est gòi mannu, chi fìntzas in atteras tzittàdes pèri su mundu commo si tènet "unu" Oktoberfest.
A chìrriu de Theresienwiese, chin 42 ettaros de istèrria, si ammanìzan unu luna park mannu e sos stand (Festzelte) in ube si pòden buffàre sas ses birras istòricas de Monacu de Baviera (est a nàrrer, Paulaner, Spaten, Hofbräu, Hacker-Pschorr, Augustiner e Löwenbräu). Cadaùnu de sos 14 stand prus mannos est capàssu de bi tènner in intro prus de 5000 pessònes, fìntzas a nde pòder collìre 10.000; in cada stand bi at unu palcu tzentràle in ube sònan sas bandas musicales in s'istìle tradissionàle schlager.
Ligòngiu ipertestuale
In informàtica, unu ligòngiu ipertestuale (fintzas ligàmene, acàpiu o collegamentu, connotu comente a link puru, dae s'inglesu hyperlink) est unu rinviu de un'unidade informativa (documentu, immàgine, etz.) subra unu suportu digitale a una àtera. Est su chi caraterizat sa non linearidade de s'informatzione de un'ipertestu.
Paul McCartney
Paul McCartney est unu cantante e composidore inglesu. Est istadu unu componente de sos Beatles.
Ligòngiu ipertestuale
Unu ligòngiu ipertestuale serbit a giùghere a àteras unidades informativas partende dae una cale si siat unidade a issas currelada.
Pro pòdere èssere notadu dae su letore, unu ligòngiu ipertestuale de sòlitu est distintu cun calicuna peculiaridade gràfica: sa prus tìpica est sa sutaliniadura (bide immàgine). S'ativatzione de unu collegamentu est fata pro mèdiu de unu clic de su sòrighe o tap subra s'ischermu a tocu, sighidu dae sa visualizatzione de sa destinatzione de su collegamentu.
Fusile
Su fusile est un'arma de fogu longa de casta cumbentzionale, prozetada pro tirare sende imbarada a una pala.
Ligòngiu ipertestuale
Ligòngios in su World Wide Web
Is ligòngios sunt istados cuntzepidos in sos annos sessanta de su de XX sèculu cun s'idea de s'ipertestu ; sa renèssida bera est però arribbada cun s'espansione de Internet e de su World Wide Web, in ue sos collegamentos unint comente a una miriade de filos sos medas giassos de sa retze. Sena sos ligòngios, difatis, un'ala manna de sa funtzionalidade e pratichesa de Internèt diat mancare, istesiende sos impitadores prus pagu pràticos.
Fusile
Si diferèntziat dae sas armas curtas (che sa pistola) pro sa presèntzia de una culàrtziga e de una canna prus longas. Tennigamente diant esser definidas comente “fusiles” petzi sas armas probidas de “fosile”, est a narrer cun unu mecanismu de tiru peri pedra ischintiddadorza. Belle gasi, su tèrmine in sardu, che s'echibaledore suo italianu “fucile”, at assuntadu una semantizadura ampra a beru, devenende sinònimu de totu sas armas de fogu longas, siat cun canna riada, siat cun canna lissa, e incruende finas sas cun mertze o roda.
Ligòngiu ipertestuale
Ligòngios in su World Wide Web
Cun sa difusione de Internet, is ligòngios ipertestuales sunt istados assotziados a su tag <a>, chi s'impreat in su limbàgiu HTML pro ddos generare in unu navigadore, comente in custu esèmpiu: chi, candu s'impitadore fàghet clic subra a issu, giughet a sa risursa indicada dae s'indiritzu http://it.wikipedia.org
Su testu chi cuntenet unu collegamentu a un'àtera pàgina est denominadu testu-àncora. De sòlitu is motores de chirca ddos tenent meda in contu. Is tèrmines chi faghent de àncora sunt cunsiderados belle comente chi esserent paràulas crae.
Un'esèmpiu de còdighe html chi potzat fàghere cumprèndere su testu àncora est su sighente: In sa pàgina aparit tando «Pàgina printzipale de Wikipedia» de sòlitu ma non semper, de colore biaitu sutaliniadu chi at a aporrire comente a in s'esèmpiu a sa pàgina internèt indicada in s'indiritzu web. Est de importu e de regordare chi sos motores de chirca no amant paràulas genèricas meda, longas o inganneras in s'àncora.
Is ligòngios sunt fintzas un'unidade de medida de sa notoriedade de unu giassu (nominàntzia de su ligòngiu): prus ligòngios ipertestuales giughent a unu situ, prus arta depet èssere sa calidade sua, mancari chi oe in die is chircadores prus modernos issèberant tècnicas prus rafinadas.
Cun sa difusione de giassos amatoriales o pro organizatziones sena fine de lucru, chi non si podent permìtere publitzidades caras ma chi depent sustentare sos gastos de mantenimentu de su situ matessi, s'est difùndida sa pràtica de s'iscàmbiu de ligòngiu: duos o prus sitos, a s'ispissu cun temàticas comunas, si faaghent publitzidade s'unu cun s'àteru, pro de badas; su fine de custu est su tentativu de cumpartzire is bisitadores, chi podent aici essire impitadores siat de unu siat de s'àteru situ.
Ligàmene profundu (deep linking)
Sa tècnica, difùndida meda, de publicare in unu situ ligòngios dirìgidos a pàginas internas de un'àteru situ est naradu ligàmene profundu, e non semper est pràtica permìtida: ddoe at carchi situ chi vedat is ligòngios profundos, costringhende tando sos bisitadores a chircare sa pàgina chi diant dèpere segudare cun su ligòngiu, partende dae sa pàgina printzipale.
Is motivos de custu tipu de proibitzione podent èssere de natura econòmica, ca un'impitadore, si costrintu a agatare un'artìculu in unu giassu (imbetzes de tènnere su collegamentu giai prontu), at a bìdere cun probabilidade prus pàginas de cussu situ e tando prus publitzidade, cumportende tando prus balàngios pro su gestore de su situ chi cuntenet sa pàgina disigiada.
Savina Dolores Massa
Savina Dolores Massa (Aristanis, 16 de cabudanne 1957) est una iscritora, poeta, atora e drammaturga sarda e italiana.
Biografia
Savina Dolores Massa est cunsiderada una de is boghes prus interessantes de sa gai narada "noa literadura sarda". S'esòrdiu suo acontesset cun “Undici” (Ùndighi), romanzu chi resurtat finalista a su prèmiu Calvino in su 2007. Su romanzu “Mia figlia follia” (Fìgia mia ammàchiu) est traduidu in frantzesu. Is òberas de Savina Dolores Massa sunt ogetu de istùdiu e de anàlisi crìtica, intre is àteras cosas, pro is solutziones narrativas e s'introspetzione ìntima de is pessonàgios  Est autora de 5 romanzos e una regorta de poesias. Numerosas is partetzipatziones suas a antologias e regortas de contos e poesias. Totu is libros suos sunt imprentados dae sa domo editora Il Maestrale de Nùgoro. Savina Dolores Massa est atora e coautora de is ispetàculos de sa cumpangia Hanife Ana Teatru Jazz de chi est cofundadora. Bivet in Aristanis.
Alice in den Städten
Alice in den Städten in italianu Alice nelle città (puru si su film non est istadu mai doppiadu) est unu film de su 1974 direttu dae Wim Wenders.
Filmadu in bianco e nero, est su primu film de sa "trilogia de s'istrada" chi cumprendiat puru sos films Falsche Bewegung (Falso movimento) (1975) e Im Lauf der Zeit (In su passare de su tempus)(1976).
Sa trama
Philippe Winter est unu giornalista tedescu, chi fit andadu in sos Istados Unidos pro battor chidas pro isciere unu articulu subra su paesaggiu americanu. Una olta in cue pero aiad appidu problemas de identidade, tando invetzes de iscriere at leadu chentinarias de fotografias cun d'una Polaroid. A unu zertu puntu tevet drientrare in Germània pruite at finidu su inari. In s'aereoporto de New York, connoschede una femina, Lisa, e sa fiza Alice, de noe annos. Non b'at pius bolos pro sa Germania e tando dezidini de aisettare umpàre. Su manzanu poi, intantu, Lisa est iparida, lassende solu unu bigliettinu preguntende a Philipp de accumpagnare Alice à Amsterdam inue issa pensat chi l'ad a raggiungher dai gue a calchi die.
Arrividos à Amsterdam, Philipp e Alice aisettan in debadas a Lisa. Tando dezidini de partire pro chircare sos nonnos de Alice chi abitana a Wuppertal in Germania, segundu su chi s'ammentaiada Alice. Sigomente sa pizinna non s'ammentaiat su nomene de sa nonna continuan a chircare cun s'unicu ajudu de una foto de sa domo. Intantu girende girende connoschene una femina chi passat una notte cun Philippe. Iscoragiados dae su vanu chircare, e sigomente Philippe non podet pius baliare su carattere meda forte de sa pizinna, la lassada ind'una istazione de polizia. Ma sa pizinna resessidi a fuire e acciappat torra a Philippe chi azzetat de continuare a chircare sa famiglia de Alice. A sa fine tottu si risolvat positivamente.
Ajó
Ajó (in s'allèga antica si narabat fìntzas ajóni o ajònne ) est unu favèddu carateristicu de su sardu e de su cossu chi totu sa Sardinna e sa Cossiga puru connòschet, e sos sardos e corsicanos lu usant a s'ispìssu fìntzas cando chistionant in italianu e frantzesu.
Si imprèat in parìtzas manèras, ma in sa prus parte est unu cùmbidu a si mòver o facher calicuna cosa, unu incorazamèntu pro nde aforticàre su sentìdu, opuru unu modu ironicu pro facher chistiòne de carchidùna cosa e intrare in cuntièrra chin calicùnu cando non si est de accordu chin su chi nàrat.
Amministratzione militare in sa Polònia ocupada
S'Amministratzione Militare in Polònia (in tedescu: Militärverwaltung in Polen) si referit a s'autoridade de ocupatzione militare istabilida in su perìodu breve durante e luegus a pustis de s'invasione tedesca de Polònia (cabudanni-santugaine de su 1939), in sa cale is territòrios polacos ocupados fiant amministrados dae sa Wehrmacht. Ddi fiat sighida s'amministratzione tzivile de su Generalgouvernement.
Amministratzione militare
Sa majoria de is logos ocupados teniant carchi amministratzione polaca, fatu·fatu ad hoc, criada a pustis de s'isfollamentu de su personale ufitziale. Custos fiant iscontzados a lestru dae is tedescos, e su controllu temporale subra custos territòrios fiat istadu dadu a is cumandantes militares de iscorta (Korück, Kommandant dias rückwärtigen Armeegebiets). Is funtzionàrios tziviles (landrats) fiant istados assignados a sa lestra a su guvernu de is powiats polacos o grupos de issos; in is tzitades e biddas otzidentales, is tedescos fiant istados numenados sìndigos e vogts, in su tzentru e in s'estu fiant atzetados is polacos.
Hitler aiat emìtidu is primas istrutziones subra s'amministratzione de s'ocupatzione su 8 de cabudanni. Su 8 e 13 de cabudanni de su 1939, su distretu militare tedescu in s'àrea de Poznań fiat torradu a numenare "Posen", cumandadu dae su generale Alfred von Vollard-Bockelberg, e "Westpreußen" (Prùssia Otzidentale), cumandada dae su generale Walter Heitz, si fiant istabilidos in su territòriu conchistadu dae sa Polònia Manna e Pomerèlia, respetivamente. De acòrdiu cun is leges de su 21 de maju de su 1935 e de su 1 de làmpadas de su 1938, s'esèrtzitu tedescu, sa Wehrmacht, aiat delegadu pòderes amministrativos tziviles subra is "Cabos de s'Amministratzione tzivile" (Chefs der Zivilverwaltung, CdZ). Su ditadore tedescu Adolf Hitler aiat numenadu a Arthur Greiser pro èssere in su CdZ de su distretu militare de Posen, e a su Gauleiter Albert Forster de Danzig pro èssere in su CdZ de su distretu militare de Prùssia Otzidentale. Su 3 de santugaine de su 1939, is distretos militares "Łódź" e "Krakau" (cuntzentrados in Łódź e Kraków, respetivamente) fiant istabilidos suta su cumandu de is generales printzipales Gerd von Rundstedt e Wilhelm List, e Hitler aiat designadu a Hans Frank e Arthur Seyß-Inquart a Cabos tziviles. Aici, su totale de sa Polònia ocupada fiat divididu in bator distetos militares (Prùssia Otzidentale, Posen, Łódź, Krakau). Frank fiat istadu in su matessi tempus numenadu "amministradore cabu supremu" pro totu is territòrios ocupados.
Fan service
Fan service (in giapponesu simpremènte saabisu, «service») est unu favèddu tìpicu de anime e manga giapponèsos chi in sardu est a bortàre, a sa lìtera pro nde cumprènder mènzus su sinnìficu berdadèru, comènte "servìtziu pro sos amantiòsos". Su vocàbulu si imprèat pro inditàre tzèrtos particulàres e bisùras, chi si dìan atteramènte pòder lassàre de su tottu a bànda ma sos produttòres che pònen pètzi pro suddisfàcher a unu tzèrtu tìpu de prùbicu, chi lis sèrbit de target (mescamènte semus arresonànde de otaku).
A su sòlitu, càndo si chistiònat de fan service nos riferìmus a cussu sessuale, ma bi nd'at de àtteras càstas, comènte a violèntzia ammustràda de bàdas o sapidorìa tecnica; sicùndu de càrchi crìtica fìntzas sos cameos, sos omàjos, sas tzitadùras e guest star sun in custa categorìa.
Su favèddu tènet a s'ispìssu, connotassiòne negatìva, ma non sèmper: su fan service est una cosa mala a no nche pònner, cando su trabàllu si fàchet pro unu prùbicu ampru; ammustràre su valore de un'autòre est a lu ischìre usàre.
Carbònia
Carbònia(in italianu Carbonia) est una citadi sarda, uficialmenti comunu o municìpiu italianu cun 28.000 bividoris, posta in sa parti meridionali e ocidentali de sa Sardigna. Su nomini suu inditat su logu o sa terra de su carboni, testimòngiu de sa vocatzioni mineraria sua.
Sa citadi est nàscia in su 1938, a 65 km a ocidenti de Casteddu Mannu, po mori de s'atividadi minerària aviada dai su regimi fascista in is annus de s'autarchia. Carbònia fiat pesada acanta a sa Minera de Serbariu ponendi asuta de s'amministratzioni sua su comunu omònimu istituidu in su sèculu XIX, chi immoi est unu cuartieri meridionali e orientali de sa citadi. Arrutu su regime fascista e spaciada s'atividadi minerària Carbònia est dibentada unu centru de servibítzius po su territòriu, ponendi in sa basi de s'economia sua pruscatotu is setoris tertziàriu e industriali, donendi traballadoris medas a sàrea industriali de Portuvesme, in su Comunu de Portuscusi.
Sa geografia fìsica
Carbònia est situada in sa parti meridionali e occidentali de sa Sardinia, in sa stòrica regioni de sa Maurreddia, aundi est su principali centru urbanu, posta casi a 65 km a ponenti de Casteddu, in un area unu tempu paludosa e pustis bonificada in su periodu de sa costruzioni de sa cittadi. Sa morfologia de su territòriu est in bona parti cun pranus, cun pagus rilievus de altitudini modesta (inferiori a is 300 metrus), de custus monti Sirai (de aundi si podit ammirai unu panorama de sa baia de s’Ìsula de Sant'Antiogu), monti Crobu, monti Lioni e monti Rosmarinu. Su monti prus artu in su comunu est su monti de Santu Miali (in italianu: San Michele Arenas), artu 492 m s.l.m.. De custu monti, accanta de i ruinas de sa cresiedda de Santu Miali, forzis cun origini bizantina ma de giai scumparia, si podit ammirai un mannu panorama cun casi tottus is comunus de sa Maurreddia, eccettu Gonnesa e Teulada. Carbonia, po cumenti est posta geograficamenti, donat puru sa possibilidadi de arribai in is logus de su mari in 15 minutus scetti.
Istòria de Carbònia
S'istòria de Carbònia est s'istòria de is menas o mineras de craboni e de is minadoris. Carbònia est stètia costruida in dus annus, scetti po recabai, da is mineras de sa zona, sa prus manna parti possìbili de craboni. Sa minera prus importanti, cudda de Serbariu, est stètia imperada po tottus is annus de sa Segunda Gherra Mundiali e fintzas in is primus annus a pustis de sa gherra. Cun su passai de is annus su craboni est stètiu imperau sèmperi prus pagu, fintzas a candu sa minera de Serbariu est stètia serrada in su 1964. Una borta serrada, sa Minera de Serbariu est stètia abbandonada e tottus is edifìcius e is istrumentus si funt arruinaus. Po meritu de is finantziamentus donaus dae sa Unioni Europea, sa Minera de Serbariu est torrada hat essi cumenti fiat e oi si tzerriat Centru Italianu de sa Cultura de su Carboni. Aintru de sa minera oi s'acattant: su Museu de su Carboni e su Museu Paleontologicu Paleo Ambientis Sulcitanus o de sa Maurredia, aundi funt espostus medas repertus de su tempus antigu. A Crabònia ci funt puru su Museu Archeologicu de Villa Sulcis, de pagu tempus torradu a nou, e su Parcu Archeologicu de Monti Sirai chi donant sa possibilidadi de conòsciri sa civilidadi fenìcia e cudda pùnica. Ma s'istòria de Carbònia est prus antiga puru. Is repertus accattaus a Su Carroppu de Sirri, cumenti puru cuddus de is Domus de Janas de Cannas de Sutta, in sa localidadi Medau sa Grutta a pallas de Cursu Iglesias, Monti Crobu e Cortoghiana, faint pensai ca s'hòmini hat bìviu in su territòriu de Carbònia giai da su VI millènniu innanti de Cristu. Po cuddus chi aggradessint s'istòria prus recenti, si cunsillat de andai a biri sa cittadi, chi est unu bellu esèmpiu de s'Architettura Ratzionalista de su 1900, cumenti demostrant is edificius postus in Pratza Roma, comenti sa Crèsia, su Comunu, su campanili is attrus ancora. A urtimu, regordaus is importantis strutturas nàscias po hospitai is attividadis sportivas, cumenti su Palazzettu de su Sport, sa Piscina e is attrus logus a su sport dedicaus. A Carbònia ci funt puru medas logus dedicaus a sa cultura, cumenti su Teatru Centrali, sa biblioteca, sa mediateca e attrus logus puru, chi fainti de Carbònia una cittadi culturalmenti ricca. Carbònia tenit puru una ricca traditzioni enogastronomica, chi mesturat is traditzionis de sa pastorìtzia e de sa pisca. Non si podit scarèsciri, nimancu, su binu bonu de sa Sardigna, comenti su Carignanu o Carinianu.
Onorificientzas
Corona de cittadi
Medaglia d'argentu o pratta a su mèritu civili
Museu archeològicu comunale Giovanni Marongiu
Su museu archeològicu comunale Giovanni Marongiu de Crabas, in sa provìntzia de Aristanis, est un'istrutura inaugurada in su 1997, chi tenet in ammostu una campionadura manna de repertos archeològicos agatados in is sitos bàrios de su territòriu de sa penìsula de su Sinnis chi faghent parte de su comunu.
Su museu est intituladu a su professore crabarissu Giovanni Marongiu, amministrativista e dotzente a manu de istitutos universitàrios importantes (LUISS, Universidade de Tor Vergata in Roma, Iscola superiore de sa pùblica amministratzione), membru de su cunsìgiu de amministratzione de sa Cassa del Mezzogiorno dae su 1963 a su 1971, presidente pro tempus longu de su FORMEZ e de sa Fundatzione Giulio Pastore; fiat ministru pro is Cumbènnidos istraordinàrios de su Mezzogiorno in s'ùrtimu guvernu Andreotti.
Assètiu
S'allistramentu de su museu est partzidu in setziones diferentes:
Acàpios forànios
Museu archeològicu comunale Giovanni Marongiu
Sa Spendula
Sa spèndula de Biddexidru rapresentat un’atratzioni turìstica de importu pro sa bidda Biddexidru.
Cumposta de tres brincus, est formada de su traìnu Coxinas, chi apustis pigat su nòmini de Riu Seddanus. Su logu fiat istadu arremonau in d'una poesia de Gabriele D’Annunzio me in s'interis ca si ddoi agatat in sa bidda sarda. Asurta si podit ligi una tradusioni de sa poesia iscrita de D'Annunzio, in lìngua sarda:
‘Ntipias de luas, unu padènt’’e spina mi ndi ‘èssint is arrocasa de ananti che unu pòpulu stranu de gigantis furriau a pèrda po matzina o incantu.
Trèmit sa murta aresti me in su bentu e s’incrubat in s’aqua su leunaxi che unu populu birdi: in mes’’e is perdas ndi sciorrocant is aquas de Sa Spéndula.
Asuba s’àiri è ingruìu, e in s’umidori de s’aqua ndi ‘éit u’’argur’’e milla fragus de sa murta, de tumbu e nebidèdda.
In s’isca totu birdi su pastòri che una statua de brunzu me in su mònti mirat citìu imbuscinau in sa bésti.
(Reinterpretazioni in sardu de Salvator Angelo Spano (Bentus de su Cramu), 1882)
Acanta de s’artupranu de Oridda e su monte Linas, abarrant àteras tres ispèndulas, sa de su Riu Linas, sa de Piscina de Irgas e sa de Muru Mannu, posta me in d'unu tretu de birdi connotu comenti monte Mannu. S’ispèndula de Muru Mannu, assotziat a su territòriu de Biddexidru, est aintru de su territòriu comunali de Gonnosfanàdiga.
2939
Su 2939 est un'annu de su seculu de XXI cumintzàu in sa dìe de jobia.
Istoria de Sardinnia
Sa istoria de sa Sardìnnia pertocat su chi est sutzedidu a s'isula de Sardìnnia.
Posta in su Mare de Mesu otzidentale, sa Sardìnnia dae s'antigorju est istada unu logu de bisita pro chie si poniat a naigare dae un'ala a s'atera de su Mediterraneu, in sa chirca de si pigare materias primas e de cummertziare.
Rica de materias primas e de abba, sa Sardinnia est semper istada logu favoridu pro la populare. Fit in custa manera chi pro s'isula, in s'istoria sua, fit de profetu s'insularidade propia e su logu istrategicu in ue fit posta. Sa sienda istorica e culturale sarda tenet medas riferimentos a culturas chi fint naschidas in logu, ma fintzas a cussas de sos meres coloniales chi si ant leadu sa Sardinnia in su tempus.
Sigundu a una tesi de s'istudiosu fentomadu sardu Juanne Lilliu, s'istoria sarda tenet comente carateristica su chi issu li naraiat una "costante resistentziale", est a narrer sa pelea de sa zente sarda contra a sos imbasores: cando sa Sardinnia patiat sa tirannia coloniale, sos muntagninos in particulare ant mantennidu sa cultura sarda chi est arribada a nois puru, oe in die.
Preistoria
S'olmina umana prus antiga in Sardinnia est de una muninca nada Oreopithecus bambolii, chi at bividu unos 8,5 miliones de annos faghet. In su 1996 ant iscobertu unu poddighe umanu, chi benit dae su 250.000 AC, in sa regione de su Logudoro.
Umanos modernos fint cumpartos in su Paleoliticu superiore: un'ossu de poddighe ant atzapadu in sa gruta de Corbeddu, a chirriu de Ulìana. Ant agatadu restos umanos de su Mesoliticu in sa gruta de Su Coloru, in su Laerru.
Giai in s'edade de pedra, Monte Arci at tentu un'importu mannu. Su vulcanu antigu fit unu de sos puntos in ue prus si podìat agatare pedra de tronu (ateramente nada "ossidiana"), chi si podiat impreare pro fagher trastos pro segare, in prus de punta de fritza. De pedra de tronu si nde podet agatare como puru.
Su Neoliticu est cumintzadu in Sardinnia in su millenniu de ses AC, cun sa cultura de sa tzeramica cardiale. A pustis, cun su fenomenu megaliticu si aìant isvilupadu in su matessi tempus culturas de importantzia manna, comente cussa de Otieri e de Altzaghena in su Neoliticu tardu e cussa de Abealzu-Filigosa e Monte Claro in su Calcoliticu.
Sa cultura de sos dolmen, cumintzada a s'agabbu de su millenniu de tres AC, fit cumparta cun elementos tipicos de s'Europa otzidentale.
Fraigamentos preistoricos e prenuraghesos chi sunt tipicos de sa Sardinnia sunt sas domus de Janas, sas istatuas a tipu Menhir e sos dolmen.
Epoca nuraghesa
S'edade de brunzu in Sardinnia tenet comente caratteristica su fraigamentu de istruturas connoschidas comente nuraghes: in Sardinnia si nde podent agatare galu prus de 7000. Su nuraghe prus fentomadu est cussu de Barùmini in sa provìntzia de su Campidanu de Mesu. Sos sardos antigos aìant fraigadu sos nuraghes ind unu tempus chi andat dae su 1800 a su 1200 AC, ma medas los ant impreados fintzas a cando fint bennidos sos romanos. Carateristicas de custu periodu sunt fintzas sos putos sacros (pro esempiu in Santa Cristina, Sàrdara) e sas losas de sos zigantes.
Semus a connoschentzia chi sos sardos fint in cuntatu cun sa zente de Mitzène, chi si poniat a cummertziare cun s'ala otzidentale de su Mare de Mesu. Ateros cuntatos cun tzitades cretesas, comente Kydonia, sunt làdinos pro more de sas iscobertas archeologicas fatas in Sardinnia. S'arresonu chi sos sardos podiant esser sos Shardana, unu de sos populos de mare chi aìant postu a ferru e a fogu s'Egitu e ateros tretos de su Mediterraneu orientale, est unu fatu pro calicunu istudiosu, comente a Giovanni Ugas de s'Universidade de Casteddu, ma est a lu refudare pro calicunu ateru.
Novara
Novara (Noara in peemontesu) est una comuna italiana de 105.574 abitadores, cabitale de sa provìntzia peemontesa a su matessi nùmene. Est sa de duas comunas de sa rezione pro pobuladura a pustis de Turinu e rapresentat un'agrugadorzu de tràfigos cumertziales importantes intre sos aunidorzos caminales chi cunzunghent Milanu a Turinu e Zènova a s'Isvìtzera. Su sìmbulu de sa bidda est sa cùpula de sa Basìliga de Santu Gaudèntziu, chi tirat 121 metros.
Istoria de Sardinnia
Apoderamentos fenitzios
Dae su segulu de oto AC, sos fenìtzios ant fundadu paritzas tzitades e colonias in s'ala de josso de sa Sardinnia; Tharros, Bithia, Sulcis, Nora e Karalis (Casteddu ). Nanchi sos fenitzios benìant dae sa regione chi est oe su Lebanu e in su Mare de Mesu fentomada fit s'atividade issoro de mercadores.
Sa Sardinnia fit ind unu logu istrategicu meda, ca fit in mesu intre Cartàghine, Ispagna, su rìu Rodanu e su tretu italianu de tziviltade etrusca. In prus, su sartu a chirriu de Iglesias fit de importu mannu pro sa presentzia de metaddu e zingu. Sas colunias las aìant fundadas in puntos istrategicos, a s'ispissu penisuleddas o isulas chi fit fatzile a defensare.
A pustis de sos fenitzios, bennidos sunt sos Cartaghinesos, chi si aìant conchistadu cussa parte de su Mediterraneu a curtzu de su 550 AC. Ant sighidu a isparghinare s'influentzia issoro a s'ala otzidentale e meridionale de sa Sardinnia, dae Bosa a Kalaris. Aìant appenas fatu un'imperju. Plenipotentziarios, nados Sufetes, fint postos a gubernu de sas tzitades, ponende a cultibu campos de trigu e ateros tipos de laore.
Imperju romanu
In su 240 AC, in sa prima gherra punica, sos sordados cartaghinesos aìant pesadu un'abbolotu. Custu at dadu a sos latinos, chi calchi annu a innantis aìant bintu a sos cartaghinesos in su mare a curtzu de Terranoa e ocupadu Sulcis, s'ocasione zusta pro conchistare sa Sardinnia e nde fagher una colonia issoro. In su 238 AC, sos romanos aìant ocupadu s'isula intrea chene resistentzia peruna. Si aìant postu in logu de sos cartaghinesos a cuntrollare un'infrastruttura giai isvilupada e urbanizada (a su mancu in sos pianos). Paris cun s'isula de Còssiga, sa Sardinnia fit una provintzia in suta de unu pretore. Impare a sa Sitzìlia e a s'Afriga de su Nord, sa Sardinnia fit sa luscia prus manna de Roma, fintzas a cando sos romanos no aìant conchistadu peri s'Egitu in su primu segulu AC.
Che est pesadu un'abbolotu, chi nde fint a ghia duos nobiles sardo-punicos, a pustis de sa derrota manna romana in Cannae (216 AC). Un'esertzitu romanu de 23.000 sordados, in suta de Titu Manliu Torcuatu, aìat bintu a sas fortzas sardo-punicas in alliantzia bochinde a 12.000 omines. Sos gai nados Sardi Pelliti (sardos cun manta de pedde ), chi bivìant in logu de muntagna, aìant fatu resistentzia pro prus de unu segulu, e nànchi Marcu Tzetziliu Metellu los aìat bintos petzi in su 127 AC. In suta de su dominiu romanu, su latinu fit bennidu a limba de su prus de sa zente, diveninde su chi est como su sardu modernu. Sa cultura punica fit comuncas forte meda, a su nessi fintzas a su primu segulu DC. Tharros, Nora, Bithia, Antas e Monte Sirai sunt como monumentos archeologicos de importu.
Su zeografu Tolomeu aìat iscritu chi in Sardinnia istaìant paritzas tribù. In su 212 dontzi abitadore de s'imperju, e duncas sos sardos puru, divenìant tzitadinos romanos cun s'editu de Caracalla. Tando su prus de sos sardos, chi faghiant parte de Municipia e Coloniae, lu fint giai, francu sos muntagninos de Barbaza. In s'imperju de Diocletzianu, in s'annu 286 sa Sardinnia faghiat parte de sa diotzesi italiciana, e de sa diotzesi suburbicaria italiciana in suta de s'imperadore Costantinu, in s'annu 324. Custu fintzas a cando sos vandalos non si ant pigadu s'isula issos puru, in su 456.
Zente vandala, gota e bizantina
A pustis chi s'Imperju Romanu de Ponente fit rutu in disgrassia, sa Sardinnia fit leada paritzas bortas. In su 456 sos Vandalos, una tribù germanica orientale chi benìat dae s'Africa de susu, aìat ocupadu sa costera de s'isula. Sos de s'Imperju Romanu de Oriente si la aìant torrada a pigare, ma no fit coladu tempus meda chi sos Vandalos aìant impostu su poderiu issoro peri totu s'isula. In su 553, sa Sardinnia si torrat a pesare cun Goddas, unu gotu.
In su 534, sas fortzas vandalas, chi fint minoreddas, si arrendent de sighida a sos Bizantinos; tando, s'isula divenìat parte de s'Imperju Bizantinu, e cumprendida comente provintzia in sa meria pretoriana de Africa. Su gubernadore de su logu fit in Calari. In sas gherras goticas, s'isula fit colada deretu in manu de sos Ostrogotos, ma un'esertzitu chi benìat dae Cartaghine e sa derrota de sa resistentzia germanica in continente aìat torradu a affirmare su cuntrollu bizantinu. In cussu annu, sa Sardinnia faghiat parte de s'Esarcadu de Africa, fintzas a s'agabbu suo pro more de sos Àrabos in su 700.
Unu de sos pagos sardos chi si benit a ischire in custu periodu est Ospitone, chi fit a cabu de sos muntagninos o barbaritzìnos (zente de Barbaza). Sigundu a calchi litera de papa Gregorju Primu, in Sardinnia bi aìat sa cunvivèntzia de sardos latinizados e cristianizados (sos "provintziales" o provinciales) e de sardos chi galu mantenìant cultura pagana (gens barbaricina). Ospitone, cumbertidu a sa Cristianidade in su 594, aìat fatu a manera de cumbertire peri a sos ateros muntagninos. Sa cristianitzazione, de cada manera, fit a longu posta in suta de s'influentzia de sa cultura bizantina.
Iscurreras saraghinas
Dae su 705-706 in susu, sos Saraghìnos de s'Africa de susu (chi sos Arabos aìant conchistadu de pag'ora) aìant cumintzadu a dare infadu a sa zente chi bivìat accant'e mare. Particulares a pizu de sa situatzione politiga de sa Sardinnia, in sos segulos a sighire, fartant meda. Pro more de sos atacos saraghinos, in su segulu de noe sos sardos aìant lassadu Tharros a favore de Aristanis, a pustis de prus de 1800 annos de ocupadura; Calari, Portu Turre e ateras tzitades aìant fatu sa matessi fine. Bi aìat nova de un'atera bardana saraghina in su 1015-1016 dae sas Baleares, e chi nde fit a cumandu Mujāhid al-ʿĀmirī (latinizadu in "Musetu"), ma s'imbasione la aìant firmada sos Judicados sardos cun s'amparu de sa flota pisana e genovesa, chi aìat cramadu papa Beneìttu VIII.
Judicados sardos
Dae su segulu de ùndighi fit cumparta un'istitutzione nada "Judicadu" (dae su latinu jūdicātus). Su titulu de "judiche" (judex) collìat s'erentzia de su gubernadore bizantinu a pustis de s'Esarcadu africanu de su 582. In su segulu de oto e de noe sas bator alas, chi dipendìant dae Calari, fint semper prus indipendentes, e sos Bizantinos si bidìant atesu dae su Mare Tirrenu cando sos Arabos aìant conchistadu sa Sitzilia in su 827. Una litera de papa Nigola Primu, in s'864, faghet tzinnu de sos judiches sardos, e s'indipendentzia issoro la at a abberguare un'atera litera de papa Juanne VIII, chi lis naraìat "prìntzipes". A su cumintzu de s'epoca de sos Judicados, in Sardinnia bi aìat 330.000 persones, e de custas 120.000 fint liberas. Custas fint in suta de sos curadores (funtzionarios de su logu), chi fint issos puru suzetos a su judiche, amministradore de sa justìssia e cumandante de s'esertzitu. Péri sa cresia fit potente, e tando aìat lassadu de su totu su ritu orientale. S'arribu, in su segulu de undighi, de mànagos comente a sos benedetinos, camaldolesos e ateros chi accudìant dae su Mezzogiorno italianu, dae sa Lombardia e dae sa Proventza (mescamente sos de Montecassino, Saint-Victor de Marseille and Vallombrosa), aìant mezoradu sa laurera chi fit tando profundamente sutisvilupada. Sos condaghes de sos monasterios, chi tenent contu de cambios de propiedade, sunt una fonte de importu mannu pro s'istudiu de s'isula e de sa limba sua in sos segulos de undighi e de dòighi. A pizu de sos fizos de tzeraccos, sos condaghes de Santu Pedru de Silki, in Tàtari, e de Santa Maria de Bonaccattu ammustrant differentzias tra regiones sardas chi dìant àer influentziadu su tassu de supravivèntzia de sas feminas, mancari bochinde a sas pitzinnas. Su monasteriu de Bonacatu fit ind unu logu in ue su pastoriu fit s'atividade prus importante, e duncas in ue sas feminas fint de pagu profetu; in cussu sartu, su tassu de genere est a favore de sos omines. Peròe, in sa regione de Santu Pedru de Silki, in ue s'economia non ziraìat petzi cun sos pastores, su tassu de genere est normale.
Bi aìat chimbe Judicados, pro su chi nde podimus ischire: su de Agugliastra (Ozzastra), Torres (Logudoro), Calari, Arbaree e Gallura. Su Judicadu de Agugliastra si lu aìat papadu chito cussu de Casteddu, e cussos de Arbaree e Logudoro (e mancari Gallura) fint impare in su segulu de undighi. Sos riformadores gregorianos aìant ispinghidu a unu cuntatu prus mannu tra sa Sardinnia e sa penisula italiana, de manera ispetziale ca sos judiches bolìant fraigare monasterios cun managos continentales. In su segulu de doighi, sos judicados sardos aìant juradu fidelidade a su papa, chi los at postos in suta de s'Artzidiòtzesi de Pisa, arribande a brincare fintzas cussa de Casteddu.
Sos judicados fint a s'ispissu brigande s'unu cun s'atteru, e aìant fatu medas cuntzessiones de cummertziu cun sos Pisanos e Genovesos. Sas Republicas Marinaras italianas, in pagu tempus, fint divènnidas su mere de s'economia sarda.
In su segulu tardu de doighi e in cussu de trèighi, sos bator Judicados fint colados in manu a familias istranzas, e cussas sardas fint impare a issas. Arbaree fit colada a sa familia cadelana de Cervera-Bas in su 1185; in su 1188, Casteddu si la aìat pigada sa familia Massa de sa Republica de Pisa; sa Gallura, cund una coja (tando bi aìat una femina, Elena), fit dominiu de un'atera familia pisana, Visconti, in su 1207. Petzi su Judicadu de Torres fit totu de familias sardas abberu, ma fit agabbadu in su 1259 cun sa morte de s'urtima judichessa sua, Adelasia. Un'annu a innantis, in su 1258, sos ateros Judicados e sos Pisanos che aìant bogadu s'urtimu judiche de Calari. Su judicadu de Gallura at bividu unu pagu prus a longu, ma zente inimiga a sos de Visconti, in Pisa, in su 1288 che aìat bogadu a fora s'urtimu judiche galluresu, Nino, amigu de Dante Alighieri.