cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lester Bowie
Biografia
In su 1966 si fit trasferidu a Chicago, inue at tribagliadu comente musicista de sala de incisione, e aiat incontradu Muhal Richard Abrams e Roscoe Mitchell edd'est diventadu unu membru de su AACM. In su 1968 aiat fundadu s'Art Ensemble of Chicago umpare a Mitchell e Abrams e cun Joseph Jarman e Malachi Favors. At vividu e tribagliadu in Jamaica e in Africa.
In su 1984 aiat formadu sa Lester Bowie's Brass Fantasy, una orchestra de ottones cun s'aggiunta de su percussionista Don Moye. Cun custu gruppu, oltre a su reprtoriu jazzistigu, aiat realizzadu covers de cantones populares famosas de cantantes comente Whitney Houston, Michael Jackson, Marilyn Manson e sas Spice Girls.
Bowie fit unu musicista eclettigu chi usaiat diversas tecnicas leende dae sa traditzione de sa trumba jazz, ma finas de su Reggae e de su Ska, in pius tottu fit caratterizzadu dae su modu sou ironicu de sonare.
Lanzarote
Lanzarote est una de sas ìsulas de s'artzipèlagu de sas Canàrias. Paris cun sas ìsulas de Gran Canària, Fuerteventura e La Graciosa format sa provìntzia de Las Palmas (in sa Comunidade Autònoma de sas Canàrias), in s'Otzèanu Atlànticu, in antis a sas costeras de su sud de su Marrocu. Sa capitale est Arrecife; portu naturale, e tzentru agrìculu e industriale. Sa populatzione est connota cun nùmene de lanzaroteños o conejeros (conilleris).
Lester Bowie
Biografia
Diffattis Bowie aiat unu atteggiamentu avventurosu e umorale verso sa musica, a differentzia presempiu de Wynton Marsalis chi aiat unu approcciu conservativu a sa traditzione de su jazz.
Lanzarote
Depet su nùmene a s'italianu Lancellotto Malocello, chie l'aiat bisitada in su de 14 sèculos. No fiat istada conchistada fintzas a s'ispeditzione de Jean de Béthencourt (1402), chi diat acabare amparende·si de totu s'artzipèlagu.
Lester Bowie
Biografia
Bowie est mortu in su 1999 de cancro a su fidigu.
Lanzarote
Est dividida in 7 munitzìpios: Arrecife, Haría, San Bartolomé, Teguise, Tías, Tinajo e Yaiza. Cun 141.938 bividores e istèrrida de 791 km², Lanzarote est sa de tres ìsulas prus pobuladas dae sas Canàrias, a pustis de Tenerife e Gran Canària e sa de bator pro tirada a fatu de sas duas fentomadas e de Fuerteventura. In su tzentru-sud-ovest de s'ìsula b'at su Parcu Natzionale de Timanfaya, chi est una de sas printzipales atratziones turìsticas de Lanzarote. Totu s'ìsula est dae su 1993 Reserva de sa Bioisfera de s'UNESCO.
Lester Bowie
Agganzos dae fora
| Musica, concertos e fotos de Lester Bowie
Limba italiana
S'Italianu (italiano [itaˈljaːno] o lingua italiana [ˈliŋɡwa itaˈljaːna]) est una limba romanza de sa famiglia europea de is limbas indoeuropeas. S'italianu derivat de su latinu volgare de s'imperu romanu e, in paris a su sardu, est sa limba chi prus s'acostiat a issu. S'italianu est sa limba ufitziale in Itàlia, In Isvìtzera (in ue est sa limba prìntzipale de su Ticino, is baddes Graubünden de Calanca, Mesolcina, Bregaglia e val Poschiavo ), Santu Marinu e sa tzitade de su Vaticanu. Tenit unu status de limba minoritaria in Ìstria (Croàtzia e Islovènia). Formalmente tenit status ufitziale in Albania, Malta, Mònacu, Montenegro (Kotor) e Gretzia (Ìsulas Ionicas e de su Dodecanesu), e est cumprèndida in Còrsica (custu derivat de su fatu ca su Corsu tenit una relata strinta cun s'italianu) e Savoja. Fiat puru limba ufitziale in partes de su Nord-Africa (Lìbia) e Àfrica orientale (Eritrea, Somàlia e Etiòpia), in ue galu est impreada in diferentes setores. S'italianu est faeddadu puru de meda comunidades emigradas in Amèrica e Austràlia. S'italianu est puru inclùdidu asuta is limbas s'atu costitutivu de is limbas de minoria in Bòsnia e Erzegòvina e in Romania, mancari in custos Paisos s'italianu no est né una limba co-ufitziale né una limba amparada che minoria. Meda faeddadores de s'italianu sunt bilingue in italinanu (in s'istandard o in is variedades regionales) e in is limbas regionales.
S'italianu est una de is limbas prus difùndidas de s'Europa, essende una de is limbas ufitziales de s'Organizatzione de sa seguresa e de sa cooperatzione in Europa e un ade is limbas de traballu de su Consigiu de Europa. Est sa secunda limba prus faeddada in s'Unione Europea cun 67 miliones de faeddadores (15% de sa populatzione de s'UE), e est faeddada comente secunda limba de 13.4 miliones de tzitadinos de s'UE (3%). Tenende contu de is faeddadores de s'italianu in Paiosos non UE (comnete s'Isvìtzera,s' Albania e su Regnu Unidu) e is àteros cuntinentes, su nùmeru totale de faeddadores est prus o mancu de 85 miliones. S'italianu est sa limba ufitziale de sa Santa Sede, chi serbit puru comente lingua franca in sa gerarchia ecclesiastica aici comente est sa limba ufitziale de s'Ordine soberanu de Malta. S'Italianu est connotu che limba de sa musica pro s'impreu suo sa terminologia musicale e in s'òpera. S'influentzia sua est difùndida puru in is artes e in su mercadu de is benes de lussu.
S'Italianu est istadu adotadu de s'Istadu a pustis de s'unificatzione de s'Itàlia, essende istadu prima una limba literaria basada a pitzus de sa faeddada toscana de is classes artas de sa sotziedade fiorentina. S'isvilupu suo est istadu influentzadu puru de àteras limbas italianas e in misura minore de is limbas germànicas de is invasores a pustis sa rura de s'imperu romanu de otzidente. S'incorporatzione de faeddos cultos de su latinu est un'àtera frma de prestitu lessicale atressu s'influentzia de sa limba iscrita, de sa terminologia iscientifica e de su latinu eclesiasticu. Atessu su mesuevu e su primu pèriodu modernu meda literados italianos fiant literados in latinu purue aici issos ant adotadu meda faeddos in is iscritos issoro e mancari cando faeddaiant puru in italianu. s vocales suas sunt is secundas prus a su costadu de su latinu a pustis de su sardu .Comente in meda limbas romanzas s'atzentu est peculiare e a s'imbesse de àteras limbas neolatinas s'italianu mantenit sa diferentzia intra vocales curtzas e longas. Belle totu is faeddos e is sillabas in italianu acabbant cun vocales puras, fatore ca portat a impreare is faeddos italianos in sa poesia cun fatzilidade manna. S'italianu tenet unu sistema de vocales cun 7 sonos ('e' e 'o' tenint sonos mesubascios e mesuartos); su latinu clàssicu nde teniat 10, 5 curtzas e 5 longas.
Orìgines
S'istandard italianu tenit un'origine literaria e poetica de is iscritores tiuscanos de su de doighi sèculu, e mancari su coro de sa grammàtica e de su lèssicu sunt basicamente is matessi de cussos impreados a Firentze in su de treighi sèculu[ ] s'istandard modernu de sa limba est istadu fraigadu de eventos retzentes. Comuncas su latinu vernaculare che limba faeddada in sa peninsula tenet un'istòria longa meda. Difatis is primos testos chi nos sunt arribados ca podent de seguru èssre mutidos vernaculares (est a nàrrere distintos de su latinu volgare) sunt formas legales connotas comente Placiti Cassinesi de sa provìntiìzia de Benevento ca arribant de su 960–963, mancari s'indevingiu Veronese, nde benit meda proabilmente de su de oteo o s'inghitzu de su de noe sèculu cuntenit una forma de vulgare latinu ca podet èssre bitu che unu primu tipu de dialetu vernaculare italianu[ ].
Sa limba chi at a èssere cunsiderada comente italiana si fiat isvilupada in sa Tuscana tzentrale e est istada pro sa primu borta formalizada a s'inghitzu de su de batordighi sèculu atressu su traballu de s'iscritore toscanu Dante Alighieri, iscritu in sa limba nativa sua fiorentina. Is poemas èpicos de Dante, connotos colletivamente comente sa Commedia, a sa cale a pustis su'iscritore Tuscanu Giovanni Bocaccio aiat postu su tìtulu de Divina fiat lèghidu apetotu in sa penìsula e est diventadu s'istandard canònicuu ca totu is italianos istruidos podiant cumprèndere. Dante est como creditadu comente s'istandardizadore de sa limba italiana. In annanta a s'espositzione guadangiada, su dialetu fiorentinu aiat guadangiadu prestigiu gràtzias a su balore polìticu e culturale de Firentze a su tempus e su fatu ca linguisticamente fiat unu pnte intra is dialetos setentrinales e cussos meridionales[ ]. aici su dialetu de Firentze est diventadu sa base pro sa limba ufitziale de s'Italia.
S'italianu est istadu adotadu progressivamente comente limba ufitziale de meda de si istados italianos antitzipende s'unificatzione e a bellu a bellu pighende su postu de su latinu puru cando sunt istados dominados de potentzias furisteras (comente s'Ispagna in su regnu de napoli o s'Austria in su lombardu-venetu), ,mancari is massas ant sighidu a chistionare sa limba vernaculare issoro.S'italianu fiat puru una de is meda limbas reconnotas de s'imperu austro-ungaricu.
S'Italia belle semper at tentu unu dialetu distintivu pro ogni tzitade ca is tzitades fiant pensadas francu eventos retzentes che tzitade istados. Cussos dialetos immoi ant influentzadu s'italianu cun meda carateristicas produtzende is italianos regionales. Is diferentzias prus mannas intra u'italianu de roma e cussu de Milanu sunt pro esempru sunt is geminatziones de is cunsonantes initziales e sa pronuntzia de is "e" atzentadas, e de is "s" in calincunu casu: e.g. va bene "andat bene" est pronuntziadu [vabˈbɛːne] de unu Romanu (e de cale si siat italinau ca faeddat s'istandard), [vaˈbeːne] de unu Milanesu (e de cale si siat faeddadore in ue su dialetu nativu istat in susu de sa Linia La Spezia–Rimini); a casa "a domo" est [akˈkaːsa] pro unu romanu, [akˈkaːsa] o [akˈkaːza] pro s'istandard, [aˈkaːza] pro unu milanesu o in generale de su nord[ ].
A s'imbesse de is limbas Gallo-Italicas de su nord-Italia, s'italo-dalmata Napolitanu e is dialetos correlados sunt abbarrados a foras de s'influentzia franco-otzitana introdusidos in nord italia de is poetas franco-proventzales in su mesuevu, ma a pustis sa cunchista normanna de su sud-Italia, sa Sitzilia est diventada sa primu terra italian a adotare sa metrica lirica ( e is faeddos) in poesia.adopt Occitan lyric moods (and words) in poetry. Ma in su casu de is limbas italianas de su nord-Italia, is academicos donant conca a no sobravalutare is efetos istrangios a pitzus de s'isvilupu de is limbas.
Su potere econòmicu e s'isvilupu relativamente avantzadu de sa Tuscana a su tempus (taru mesuevu) ant donadu importantzia a su toscano mancari su venetu est abbarradu comente limba de su commertziu e su genovesu est abbarradu che limba de su commèrtziu in totu su Mediterràneu. S'influentzia semper prus manna de Firentzedurante su perìodu de sa famiglia Medici, s'umanismu e su rinascimentu ant fatu de su daletu suo o prus chi no àteru de una versione rafinada de custu, unu istandard in is artes.
La Palma
La Palma, su cale nùmene istòricu est San Miguel de La Palma, est un' ìsula de s'artzipèlagu de sas Canàrias (Ispagna) chi s'agatat 80 km a ovest de Tenerife. La Palma, cun unos 82.346 bividores (2015), est sa de chimbe ìsulas prus populadas de sas Canàrias e tirat a 708,32 km² (unos 40 km pro 20 km) chi nde faghent sa de chimbe fintzas pro istèrrida. Sa capitale de s'ìsula est Santa Cruz de La Palma.
In su tzentru de s'ìsula s'agatat su Parcu natzionale de sa Caldera de Taburiente, chi est unu de sos bator parcos natzionales presentes in s'artzipèlagu. In su 2002 s'ìsula est istada decrarada Reserva de sa biosfera de s'UNESCO. atratziones turìsticas de Lanzarote. Totu s'ìsula est dae su 1993 Reserva de sa Bioisfera de s'UNESCO.
Saint Vincent e sas Grenadinas
Saint Vincent e Grenadinas est unu istadu de sos Caràibes, in Amèrica, costituidu dae s'ìsula de Saint Vincent e pro sa metade nord de de sas Grenadinas. Tenet làcanas marìtimos cun Saint Lucia, in su nord-estu, e cun Grenada, in su sud-ovest, e est unu de sos istados prus a curtzu de Barbados. Sa capitale est Kingstown.
San Vincent e sas Grenadinas s'agatat intre Saint Lucia e Grenada in sas Ìsulas de Subrabentu de sas Antillas Minores, un'arcu insulare de su Mare de sos Caràibes. Sas ìsulas de Sant Vincent e sas Grenadinas incluent s'ìsula printzipale de Sant Vincent (344 km²) e sas de tres duas partes de sas Grenadinas de su nord (45 km²), una cadena de ìsuleddas tirendei conca a su sud dae Sant Vincent fintzas a Grenada.
San Vicente e sas Grendinas est una democratzia parlamentare intro de su Commonwealth de sas Natziones. Su soberanu de Regnu Unidu est cabu de Istadu e est rapresentadu in s'ìsula dae unu Guvernadore Generale.
Talking Heads
Sos Talking Heads sun istados unu gruppu musicale anglo-americanu de "avanguardia-pop" cun isperimentatziones in sa new wave, in su Avant-garde, su post-punk, su funk, naskidos in New York in su 1974 e attivos finas a su 1991. Sos cumponentes fini David Byrne, Chris Frantz, Tina Weymouth e Jerry Harrison.
Saṃsāra
Su fueddu Samsara (de su sanscritu "iscùrriri imparis") indicat, me is religionis de s'India commenti s'Induismu, su Buddhismu e su Giainismu, su ciclu de vida, moti e arrenàscida (torradura a vida) nau puru, mancai impropriamenti, ciclu de trasmigratzioni de is animas. Est meda botas rafigurau commenti un' arroda.
In su sensu no literàriu podit indicai puru s'oceanu de s'esistèntzia, sa vida in terra, su mundu materiali, ca est prenu de daori e de sunfrimentu, i est, innantis de totu, privu de sustàntzia: su mundu commenti nosu ddu bideus, e innui bivveus, no est atru ca unu mistérimentu, una chimèra māyā. Aciufau in custa chimèra, s'omini est afrìgiu duncas de una genia de ignoràntzia metafisica (avidyā), est a nai de una bisioni no adeguada de sa vida in terra e de cussa a pustis: custa ignoràntzia condusit s'omini a si movviri tratenendi•ddu aici in su Saṃsāra. In sa vida onnia indivìduu depit netzessariamenti fai sa esperièntzia sua, po podiri acoa lompiri a sa liberadura definitiva (Mukti o Mokṣa: su fueddu sanscritu bolit nai, literalmenti, strobeddadura), ca est su fini de is religionis e de is filosofias de s'India cun s'ecetzioni de is iscollas materialistas (ca repudiant custa dotrina).
Induismu
Su ciclu de is arrenàscidas, e de is motus ca si ripetint, est unu de is pagus concetus innui cuncordant casi totugantas is iscollas de s'Induismu. Su motori de custu ciclu est connotu in su karman (atzioni; in manera po nudda giusta, is prus de is botas, su fueddu benit iscritu karma). Sigundu sa dotrina de su karman, calisisiat atzioni, e calisisiat cosa chi bolit sa voluntadi, generat commenti efetu s'ammuntonamentu de karman, chi andat cracullau in proportzioni a totu su chi at fatu s'omini in s'esistèntzia, in su beni commenti in su mali. Custu cumportat chi, candu morreus, s'elementu individuali siat custrintu a torrai a nasciri una atra bota, in forma umana, divina, arimai, vegetali, o de su dimoniu puru. In s'esistèntzia noa s'indivìduu si at a agatai in una conditzioni mellus o peus de sa de innantis a sigundu de sa cantidadi morali de su karman ammuntonau. Cumportendi•si in manera giusta, s'indìviduu nou s'at a guadangiai sa possibilidadi de scrufiri una arrenàscida prus bella; in s'ipòtesi cuntraria, at a torrai a nasciri in una conditzioni peus. Su fini urtimu est su de estinghiri su propiu depidu karmicu fintzas a sodighiri su Mokṣa, sa liberadura, est a nai sa definitiva bessida de su Saṃsāra.
Lorenzo Rocci
Lorenzo Rocci (Fara in Sabina, 1864 - Roma 1950), grecista, gesuita. Ada iscritu una grammatica grega chi at tentu 39 editziones, e su Ditzioneriu Gregu -Italianu, chi po 40 annos est istadu fortzis su pius usadu in sas iscolas italianas.
Saṃsāra
Induismu
Si abarrat duncas presoneris in su Saṃsāra po unu numeru indefiniu de botas, fintzas a spaciai in manera cumpleta s'ammuntonamentu karmicu propiu. Is arrugas (mārga) chi podint essiri sighias po lompiri a tali obietivu funt tres: s'arruga de su sacrifìtziu rituali (karma-mārga), s'arruga de sa connoscèntzia (jñāna-mārga) e s'arruga de sa deditzioni amorosa a unu Deus (bhakti-mārga). Su Mokṣa est de costuma descritu commenti una genia de conditzioni indistinta (est a nai unu istadu de innui no est possibili giai una definitzioni positiva) innui no si provat prus ni prexu ni daori. Sa pati manna de is iscollas devotzionalis, ca sighint sa currenti religiosa de sa bhakti, identificat sa liberadura commenti su de s'aciufai po sempri in sa perfeta e biada unioni cun su Deus amau.
Buddhismu
Po is iscollas de su Buddhismu Mahayana no ddui est diferèntzia a intru de samsara e nirvana. Est in su rennu innui sa vida torrat a nasciri ca si realizat su nirvana, tot'e duus is mundus funt sbudius (sunyata) de calisisiat propriedadi inerenti. Sa realizatzioni de custa profunda beridadi potat a sa liberadura cumpleta (bodhi). Aici Nagarjuna:
"No ddui est sa prus pitica diferèntzia a intru de samsara e nirvana, ni sa prus pitica diferèntzia a intru de nirvana e samsara"
- Madhyamakakarika, XXV, 19
Nihòniu
Su nihòniu (pretzedentemente nòdidu cun su nùmene sistemàticu temporale unùntriu, o eka-tàlliu) est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 113. Est un'elementu supergrae sintèticu de sa tàula periòdica. Su nùmene Nihonium (in inglesu) e su sìmbulu Nh sunt istados propostos dae sos iscoberidores. S'elementu est istadu introduidu in sa tàula periòdica ufitziale de sa IUPAC su 30 nadale 2015, paris cun sos elementos cun nùmeru atòmicu 115, 117 e 118, andende gai a cumpletare su de sete perìodos de sa tàula.
Baden-Württemberg
Su Baden-Württemberg est unu de sos 16 istados federados o Land de sa Germània. Ada una istèrrida de 35.750 km² inue b'ada 10,7 milliones de abitantes. Sa capitale est Stoccarda.
Casteddu de Matsue
Su Casteddu de Matsue (松江城, Matsue-jō) est unu casteddu feudali in Matsue in sa prefettura de Shimane, in Giapponi.
Larry Speakes
Larry M. Speakes (13 de cabidanni de 1939 – 10 de bennàlzu 2014) est istadu unu bogheri de sa Domo Arba in tempus de sa presidèntzia de Ronald Reagan, mantende sa posissione narada dae su 1981 a su 1987.
Speakes est nàschidu in Cleveland, Mississippi, e est cojuadu cun Laura Crawford, chi l’at dadu tres fizos.
Northstar
Northstar, ma su beru nomini est Jean-Paul Beaubier, est unu personaggiu de is fumettus criau de Chris Claremont (testus) e John Byrne (pitturas) in su 1979, pubblicau de sa Marvel Comics. Bessìu po sa prima borta in su numeru 120 de Uncanny X-Men (abrile 1979).
Est unu supereroe mutanti membru inantis de s'Alpha Flight e a pustis de is X-Men.
Custu personaggiu est stettiu su primu supereroe Marvel a nai in pubbricu (in sa fintzioni letterara) d'a d'essi omosessuali in Alpha Flight n. 106, 1992.
Lima
Lima este sa capitale e sa tzitade piùs populada de su Perù e su centru culturale, industriale, finanziariu de s'istadu Sudamericanu. Sa tzitade est ind'una adde criada dae su riu Rímac e in sas rivas de s'Oceanu Pacificu.
Organizatzione de sas Natziones Unidas pro sa Massaria e su Nudriamentu
S'Organizatzione de sas Natziones Unidas pro sa Massaria e su Nudriamentu (FAO, sigla de Food and Agriculture Organization) est un'organizatzione ispetzìfica de s'ONU, criada su 16 de santugaine de su 1945, in sa tzitade de Québec. Sa FAO cunsistet de 188 membros (187 istados prus s'Unione Europea). Su lemma suo est «Agiudare a costruire unu mundu chene fàmine» e sa sede sua est in sa tzitade de Roma, Itàlia.
Sa FAO realizat programmas pro artziare sos livellos de nudriamentu e de vida, megiorare s'atòliu de sa produtzione, elaboratzione, cummèrtziu e distributzione de sos alimentos e produtos agrìculos de fatorias, forestales e de pisca, promovende s'isvilupu e megioriu de sa populatzione rurale.
Custu organismu preparat a sas natziones in isvilupu a fàghere fronte a situatziones de emergèntzia alimentare e, in casu netzessàriu, prestat agiudu de urgèntzia. Promovet investimentos in sa massaria, su perfetzionamentu de sa produtzione agrìcula, sa pesadia de bestiàmene e su trasferimentu de tecnologia a sos paisos in isvilupu. Puru favoresset sa cunservatzione de sas risursas naturales istimulende s'isvilupu de sa pisca, pischicultura e sas fontes de energia rennovàbiles.
Dae su 1981 si cunsìderat su 16 de santugaine comente Die Mundiale de s'Alimentatzione.
WikiLeaks
WikiLeaks (oburu Wikileaks) est una organizatzione internatzionale chi publicat contributos anonimos e fugas de notiscias (in inglèsu:Leaks) o ateros documentos no diponibiles mantenzende s'anonimadu de sa fontes. S'organitzazione si occupat de verificare s'autenticidade de i su materiale e poi lu pubblicat cun sos server chi s'agatan in Belgio e Isvetzia. Wikileaks cheret esse' una versione de Wikipedia, ma chi non lassat istigas, in modu chi potat essere pubbricada e analizada dae tottu sas documentatziones riservadas. E diffattis custu constituidi pius trasparentzia dae partes de sos guvernos, pius garantzias de justiscia, de etica, e consolidat sa demograzia. Su fundadore de custa organizatzione est Julian Assange.
Limba romuna
Sa limba rumana (in rumanu: limba română, IPA ['limba ro'mɨnə]) est una limba indoeuropea chi pertènnet a su grupu orientale de sas limbas romanzas e limba mama de sa majoria de sos bividores de Romania e Moldàvia. In medas àteras isulas limbisticas de minoria in totu sa penìsula Balcànica, si faeddant àteras limbas chi tenent relatos meda istrintos cun su rumanu.
Intre sas limbas romanzas ocupat sa de 5 posiduras pro nùmeru de faeddadores in s'Unione Europea, a fatu de ispagnolu, portughesu, frantzesu e italianu. Pro resones de diferentziatzione tipològica, sa limba rumana est narada fintzas dacorumanu, mentras pro resones polìticas sas autoridades de sa Moldàvia impitant sa denominatzione de moldavu pro si refèrrere a sa limba faeddada in ie, mancari b'apant bellas che pagas diferèntzias intre sas duas, chi pro manna parte pertocant s'atzentu prus chi no àteros aspetos.
Sa limba rumana est faeddada de unu nùmeru aprossimadu de 28 milliones de pessones de sas cales, prus de 20 milliones bivet in Romania, in ue est sola limba ufitziale e, annotamala, segundu sos datos de su 2002, limba mama pro su 90% de sa populatzione. Fintzas in Moldàvia est limba ufitziale, mancari suta nùmene de moldavu, e limba mama de unu 80% de sa populatzione.
Chene contare sos istados mentovados, est una de sas ses limbas ufitziales de sa provìntzia serba autònoma de Vojvodina. Est una de sas limbas ufitziales de s'Unione Latina e de s'Unione Europea. Non Prus, si faeddat in sas comunidades de emigrantes rumanos in Germània, Istados Unidos, Frantza, Israele, Rùssia e prus de reghente Ispagna e Itàlia (sa presèntzia de s'allega rumana in Itàlia est redundante, giai ca a fatu de Romania e Moldàvia in ie b'ant casi 2 milliones de rumanofonos), intre àteros.
Lèssicu
Una anàlisi istatìstica, chi partzit sos faeddos rumanos pro orìgine etimològica e conduida dae Dimitrie Macrea (1961) e basada subra su Ditzionàriu de sa Limba Rumana Moderna (49.649 faeddos) at relevadu sa cumponidura sighente:
Chi s'anàlisi s'istrighet a su vocabolàriu bàsicu de 2.500 faeddos fitianos, semanticamente ricos e protutivos, s'eredade latina passat in antis, sighida dae neologismos romanzos e de su latinu clàssicu, mentras ca sos imprèstidos islàvicos arribant a coa. Su lèssicu rumanu assimìgiat pro su 77% a s'italianu, pro su 75% a su frantzesu, pro su 74% a su sardu, pro su 73% a su catalanu, pro su 72% a su portughesu e a su reto-romanzu, pro su 71% a s'ispagnolu.
Amaro
Amaro (Damâr in friulanu) est unu comunu de 801 abitantis de sa Provìntzia de Udine.
Nora
Pausania atribuit sa fundadura sua a Noratze s’eroe epònimu, chi ghiaiat sos Ìberos. Solinu su prus tardiu atribuit a Noratze un’aproghilamentu dae sa bidda mitiga de Tartessu.
Sunt istadas imbènnidas istigas de sa presèntzia nuràghica, chi atestant una frechentadura de su situ in s’edade de su brunzu (in particulare in unu putzu nuràghicu inche sos “Banzos de Mare” e in sos maniestos de importadura de su mitzènigu III b, datàbile a s’edade nuràghica prena). In su territòriu inghiriadore, sunt atestados unos cantos nuraghes (Nuraghe “Sa Bàrdia Mongiasa” in s’ùniga artària modesta de s’internu terrenu immediatu; Nurage “Antigori” de Sarrocu, prus a tesu, in ue sunt istadas imbènnnidas tzeràmigas mitzènigas).
Istigas de sa repobuladura nuràghica-fenissa si referint a su de VIII sègulos in antis de s’era nostra (Istele de Nora, cun iscritura in un’arfabetu assimizadore a su fenissu, cun s’atestadura prus antiga de su nùmene de sa Sardinna), cando chi sos abarros prus antigos imbènnidos si referint a una necròpolis cun tumbas datàbiles intre s’agabu de su VII e su cumintzu de su de VI sègulos in antis de s’era nostra.
Manuel Lanzini
Manuel Lanzini (Ituzaingó, 15 de freàrgiu 1993) est unu giogadore de pallone argentinu.
Julian Assange
Julian Assange est connottu pro s'impignu sou in WikiLeaks e comente su presidente de su Consizu de amministratzione de s'organizatzione. Issu est su personaggiu pius connottu de s'organizatzione edd'est su responsabile de su situ web de WikiLeaks e su fundadore.
Assange at rezidu diversos premios fra totu:
Presutu ibericu
Su Presutu ibericu (ispagnolu: jamón ibérico, portughesu: presunto ibérico), o pata negra, o carna negra, est unu tipu de presutu bènnidu de porcu de ratza ibèrica, meda apretziadu in sa coxina ispagnola e in sa coxina portughesa, ue est cunsideradu unu produtu de arta coxina. Pro sa produtzione sua, e pro pòder ponner custu nùmene, sa petza depet benner de esemplares  chi de su puntu de bista genèticu, cun a su mancu cun su 50% sa ratza ibèrica.
Caraterìsticas prus importantes
Classificatzione ufitziale de su presutu ibèricu pata negra  cun sa lei noa pro su presutu ibèricu ispagnolu pata negra de su 12 ghennàrgiu 2014. In òrdine decrescente, de sa mègius calidade a cussa prus bassa: Riepilogo de sas mudadas acontèssidas cun sa noa lege:
Denominatziones de Orìgine Cuntrollada (DOC)
Onnia Denominatzione de Orìgine Compidada garantit sa calidade de is presutos suos e amparat su consumadore finale. In su setore esistent bator Denominatziones de Orìgine Compidada:
Produtzione
Datos relativos a sa produtzione pro su 2014:
Segamanu
Su segamanu (fintzas segadidus e priorissa) est unu insettu de sa familia Mantidae. Conca minore, cun ojos tundos; sa ucca cun barras fortes. Parte de su corpu est longa e istrizile, e tenet alas. Sas ancas desegus  sunu longas, sas ancas  denanti longas e cun dentes chi servini po afferrare. Est comune in sos logos nostros (mantis religiosa). Mandigat insettos. Sa femina divorat su masciu a poi de s'accopiamentu. Vivet subra sas piantas o in mesu a s'erva.
Saint Kitts e Nevis
Saint Kitts e Nevis, o Santu Cristolu e Nies, est un'istadu insulare de s'Amèrica Tzentrale chi currespondet a unu artzipelagu minore formadu dae duas ìsulas de sas Antillas Minores, Saint Kitts (o Saint Christopher) e Nevis. Sa capitale est Basseterre. Si bi faeddat sa limba inglesa e sunt presentas crèsias siat anglicanas siat catòlicas.
In su 1623, britànnicos e frantzesos fiant isbarcados in s'ìsula, chi pro unos 40 annos aiat fatu parte de s'Impèriu Coloniale de Sua Magestade Britànnica e de sos possedimentos de sas Compagnies des Indes Occidentales frantzesa. In sos annos '60 de su de deghessete sèculos, sa corona britànnica aiat bogadu sa comunidade francòfona e sos agentes de sa Cumpangias.
A pustis de àere assùmidu in su 1967 sa cunditzione de istadu assotziadu, in su 1983 est divènnidu un'istadu indipendente membru de su Commonwealth britànnicu.
Ìsula Baker
S'ìsula Baker' (in inglesu Baker Island) est un'atollu ispopuladu postuu in s'otzèanu Patzìficu pagu a norte de s'Ecuadore, unos 3.100 km a sud-ovest de Honolulu, aprossimadamente a metade caminu intre Hawaii e Austràlia.
S'ìsula prus pròssima est s'Ìsula Howland (issa matessi ispopulada) unos 68 km a nord-ovest. Ambas sunt istadas pretèndidas a Territòrios de sos Istados Unidos de Amèrica dae su 1857, mancari su Regnu Unidu ddas cunsideraret partes de s'Impèriu britànnicu intre su 1897 e su 1936.
S'ìsula tenet istèrrida de 2,1 km² cun 4,8 km de costa. Su clima est ecuatoriale, cun pagas proiduras, bentu costante e sole meda forte. Su terrenu est bàsciu e arenosu: un' ìsula coraddina inghiriada dae un'istrinta Barrera de tipu marghinale cun puntu prus artu de 8 m subra su livellu de su mare.
Neil Young
Est unu musicista, autore de tantas cantones, cantant, sonat sa chiterra, s'armonica, sa tastieras e su pianuforte. Est istadu cumponente de su gruppu Buffalo Springfiels e in su 1968 si fit unidu a ateros tres musicistas formende su gruppu connottu cun sa sigla C.S.N.&Y. dae sas iniziales de su sambenadu de sos aderentes (Crosby, Stills, Nash and Young). Young est finas unu attivista proa sa difesa de s'[[ambiente e de sos massaios minores; in su 1985 aiat participadu a sa realizatzione de unu concerto de beneficientzia Farm Aid.
Agganzos dae fora
Situ ufitziale de CSN&Y
Alessandro Valignani
Alessandro Valignani (Chieti 15.02.1539- Macao 20.01.1606). Missionariu gesuita. Arrivat a Goa in India su 1574. Cumprendet chi po essere adattos a tribagliare in Cina o in Giappone si devent imparare sas usantzias, sa limba e sa cultura de su populu chi los ospitaiada. Valignani est istadu varias boltas in Giappone e connoschiat sa limba giapponesa a sa perfetzione. Amantiosu de sa letteradura, pintura e musica, aiat cumpresu chi custos funt medios po unu dialogu interculturale cun sas ateras culturas.
Basseterre
Est posta in s'ìsula de Saint Kitts, e est unu de sos printzipales tzentros cummertziales de sas Ìsulas Supraventu setentrionales. S'indùstria prus importante fiat cussa de sa rafinatzione de su tzùcaru, ma est istada serrada in su 2005.
Basseterre est istada fundada dae sos frantzesos in su 1627.
Arta Terme
Arta Terme (Darte in friulanu) est unu comunu de 2.287 abitantis de sa Provìntzia de Udine.
Ampezzo (UD)
Ampezzo (Dimpeç in friulanu) est unu comunu de 1.080 abitantes de sa Provìntzia de Udine. Giai capitale de sa Repubbrica libera de Carnia.
Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers
Sa Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers est una Enciclopedia frantzesa pubricada dae unu grupu de Illuministas dirigìdos dae Denis Diderot e Jean Baptiste d'Alembert intra de su 1751 e su 1772.
Isoglossa
Un'isoglossa est una lìnia ideale in una mapa linguìstica otenta aunende sos puntos chi currispondent a unu matessi fenòmenu fonèticu, chi sinnat sa làcana de duas àreas distintas: lìnia de i.
Agghju
Agghju (in galluresu) e Azos o Aggius in sardu, est una bidda de 1.686 abitantes in sa Provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
Aquileia
Aquileia (Acuilêe o Aquilêe in friulanu) est unu comunu de 3.480 abitantis de sa Provìntzia de Udine.
De origine romana, fundada in su 181 a.C. a sos confines a est de s'Italia. Inghiriada dae muros de difesa, suta Cesare Augusto est diventada una de sas tzitades pius importantes de s'Imperu Romanu, comente Capitale de sa Regione Augustea Venetia et Histria. Est istada residentzia de divescios imperadores. Attaccada boltas meda dae sos Barbaros: Alarico (401 e 408), Attila (452), Sos Longobardos (558), decadidi. Conchistada dae sos Venetzianos in su sec.XV. Su 1509 passada suta su Sacru Romanu Imperu. A longu est istada sede Patriarcale. Restada : sa Cattedrale sec.IV, cun su campanile sec.XII; bellos mosaicos in su pavimentu, e pinturas in “affresco” in sa cripta (sec.XII). Restat unu Foro Romanu, cun pagas colunnas. Su Museo Archeologicu, riccu de repertos de epoca romana.
Pakistan
Su Pakistan, ufitzialmente Repùblica islàmica de su Pakistan, est un'istadu de s'Àsia meridionale. Est su de ses istados prus populados in su mundu, cun una populatzione superiore a is 209 milliones de persones e est su de 36 istados prus istèrridos cun 881 913 km2 de subrafache. Sa capitale est Islamabad, is limbas ofitziales s'urdu e s'inglesu.
In su sud, su Pakistan tenet una costera chi s'isterret pro 1.046 chilòmetros in su Mare Aràbicu e in su Golfu de Oman, in s'estu faghet làcana cun s'Ìndia, in s'ovest cun s'Afganistàn, mentras cun s'Iran e sa Tzina làcanat rispetivamente in sud-ovest e in s'estremu nord-estu. In norte est istesiadu dae su Tagikistan de su passaditzu de su Vacan de s'Afganistan, mentras cumpartzit fintzas una làcana marìtima cun s'Omàn.
Su territòriu chi costituit su Pakistan est cunsideradu su bàntzigu de sa tziviltade e in pretzedèntzia est istadu sede de diversas culturas antigas, intre de is cales cussa Mehrgarh de su Neolìticu e sa tziviltade de sa badde de s'Indu de s'edade de su Brunzu. De sighida si sunt sutzèdidos rennos guvernados dae persones de fides e culturas diversas, intre de is cales indùs, indo-gregos, buddhistas, musulmanos, turcu-mòngolos, afganos e sikh. B'ant dominadu numerosos impèrios e dinastias, intre de is cales s'Impèriu Maurya bengalesu, s'impèriu achemenide persianu, Lisandru de Matzedònia, su califadu omayyade àrabu, su sultanadu de Delhi, s'Impèriu Mòngolu, s'Impèriu Mughal, s'Impèriu Durrani, s'Impèriu Sikh e s'Impèriu britànnicu.
Su Pakistan est unu casu ùnicu intre sos istados musulmanos in cantu est s'ùnicu a èssere istadu pretèndidu, essende·si formadu a pustis de sa tzèdida de parte de su territòriu in antis indianu a longa traditzione induista ma interessadu dae sas undadas de cunversione de sa prus reghente religione islàmica, pròpiu pro dare una natzione a is musulmanos in nùmene de s'Islam. S'idea de custa iscissione est difatis nàschida in sa galu unida Ìndia, in ue sa Liga Musulmana Panindiana (All Ìndia Muslim League), su segundu majore partidu indianu, in cussu tempus fiat ghiada dae su natzionalista islàmicu Mohammad Ali Jinnah chi pro primu, in su 1940, aiat propostu s'idea de una natzione islàmica indiana, su Pakistan. Sa lìnia polìtica de sa Lega Musulmana miraiat difatis a una partzidura intre is duas printzipales comunidades religiosas de su continente indianu.
Aici su Movimentu de su Pakistàn ghiadu dae Mohammad Ali Jinnah naradu fintzas Qaid-e Azam aiat otentu su Pakistan chi fiat nàschidu, fintzas a pustis de rivendicatziones armadas, in su 1947 che a natzione indipendente pro sos musulmanos chi biviant in sas regiones a estu e a s'ovest de su subcontinente in ue sa majoria de sa populatzione fiat de cussa fide. A comintzu dominion, su Pakistan aiat adotadu una noa costitutzione in su 1956, divenende una repùblica islàmica. Una gherra tzivile in su 1971 at batidu a sa setzessione de su Pakistàn orientale faghende nàschere su nou istadu de su Bangladesh.
Su Pakistàn est una repùblica parlamentare federale partida in bator provìntzias e bator territòrios federales. Si tratat de un'istadu ètnicamente e linguìsticamente diversificadu, cun una variatzione prètzisa in sa geografia sua e in sa fera areste. Su Pakistàn possedit sa de sete fortzas armadas de su mundu pro mannaria e detenet armas nucleares, ùnica natzione in su mundu musulmanu e segunda in Àsia meridionale a tènnere un istatus tale. S'istadu tenet un'economia semi-industrializada cun unu setore agrìculu bene integradu, s'economia sua est sa 26° in su mundu in trèmenes de pòdere de achistu e sa de 45° in trèmenes de PIB e est cunsiderada una de sas economias in majore crèschida de su mundu.
S'istòria de su Pakistàn de su pustis de indipendèntzia est istada caraterizada dae perìodos de guvernu militare, de s'instabilidade polìtica e de cunflitos cun sa lacanante Ìndia. S'istadu sighit a acarare problemas complessos, intre is cales sa subrapopuladura, su terrorismu, sa poberesa, s'analfabetismu e sa corrutzione. Cun tantu de custos fatores, bantat birtudes istratègicas e potentziale de isvilupu. In is annos at godidu de notèvoles progressos in sa riduida de sa poberesa arribbende a su segundu prus bàsciu tassu de poberesa orgànicu de s'Àsia de su Sud. Sa bursa balores est istada intre de is prus performantes de s'Àsia. Su Pakistan est membru de is Natziones Unidas, de su Commonwealth de is Natziones, de sos Sighentes ùndighi, de s'Organizatzione de Shanghai pro sa cooperatzione, de s'ECO, de su UfC, de su protocollu de Kyoto, de su ICCPR, de su RCD, de s'UNCHR, de sa Banca Asiàtica de Investimentu pro sas Infrastruturas de su G20 pro is istados in bia de isvilupu, de su ECOSOC; est membru fundadore de s'Organizatzione de sa cooperatzione islàmica e de su SAARC.
Fùbalu
Su jocu de su pallone (o de sa bocia o fùbalu, in italianu calcio) est un'isport imbentau dae sos inglesos (football in inglesu) in su sèculu de XIX.
Su jocu
Si acarant duas trumas de ùndighi jocadores, chircande onzi una de ghetare sa botza a intro de sa retza de s'atera.
Nirvana
Su Nirvāṇa (sanscritu: निर्वाण, trasliterau ; pali: निब्बान nibbāna, cinesi: 湼槃 niepan, giaponesi: 涅槃 nehan, let. estintzioni) est unu fueddu presenti in s'Induismu, in su Giainismu, ma fundamentali meda est prus chi atru in su Buddhismu.
In s'Induismu
In s'Induismu su nirvāṇa indicat s'estinghidura de is disigius a susu de su mundu e sa realizatzioni de sa liberadura (mukti o moksa) de s'illusioni (maya). In sa Bhagavadgita benit definiu commenti "brahmanirvāṇa", sa studadura de su deu (ego), in su Brahman, me is Upaniṣad ddi narant turiya. De precisai est chi in s'Induismu su fueddu nirvāṇa no tenit sa propia difusioni e centralidadi ca tenit in su Buddhismu, custu fatu est gratzias a su usu mannu ca nd'aiant fatu is iscollas fundadas de su Buddha Shakyamuni.
In su Buddhismu
In su Buddhismu su nirvāṇa est su fini urtimu de sa vida, sistadu innui si scrufit sa liberadura de su daori (duhkha). Sa dotrina de su nirvāṇa in su Buddhismu is prus de is botas no benit definia cun fueddus positivus, ma negativus: de su momentu chi su nirvāṇa est prus inguddeni de su pentzamentu ratzionali e de su limbagiu, no est possibili afirmai su chi est ma, prus chi atru, su chi no est. Nau custu tocat precisai ca sa dotrina de su nirvāṇa pigat significaus diversus a sigundu de s'iscolla buddhista, de su periodu istoricu e de su logu innui issa est stetia esposta.
Natura de su nirvāṇa
Su Buddhismu creit in s' arrènascida de onnia spècia. Si su karma de sa vida est negativu sa vida podit sighiri in su sunfrimentu, si a su contrariu si at unu karma positivu sa vida sighit in s'illusioni de su praxeri.
Sigundu su Buddhismo de is Nikāya sa fini de is sunfrimentus, de is daoris e de is passionis, bellas e mabas, si podit sodighiri sceti cun su nirvāṇa. Su nirvāṇa est arranesciri a si liberai de is tres pecaus fundamentalis: sa brama, s’odiu e s’illusioni. Nirvāṇa no est su "nudda", issu descritu mai benit e chi ddu at realizau ddu indicat commenti una immensa, inimmàginàbili e impassìbili cussèntzia i est sodighiu sceti de is arhat.
Po su Buddhismu Mahāyāna su nirvāṇa de is iscollas de su Buddhismo de is Nikāya, e duncas cussu de is arhat, est unu nirvāṇa inferiori ca no currispondit a s'istadu de Buddha prenamenti illuminàu (sanscritu Samyak-sam-buddha). Est unu nirvāṇa frimmu (sans. pratisthita nirvana) a su cali su Mahāyāna oponit su nirvāṇa no frimmu (sans. apratishtita nirvana). Cussus chi sodighint su nirvāṇa de is Mahāyāna (is Buddhas prenamenti illuminàus e is aryabodhisattva) no torrant a arruiri me is atividadis samsaricas (saṃsāra) ma nimmancu in sa frimmesa de su nirvāṇa de is iscollas de su Buddhismu de is Nikāya, est a nai negant is passionis ma puru s'imperturbabilidadi de su nirvāṇa frimmu, custu assumancus fintzas a candu ddui funt esseris chi sunfrint de salvai. Po is iscollas Mahāyāna, Madhyamika e Cittamatra, no ddui est nisciuna diferèntzia a intru de saṃsāra e nirvāṇa e duncas no ddui est unu logu a foras de su costumau innui realizai sa beridadi urtima e su nirvāṇa atotu. Aici sigundu Nagarjuna: «No ddui est sa prus pitica difèrentzia a intru de saṃsāra e nirvāṇa, ni sa prus pitica difèrentzia a intru de nirvāṇa e saṃsāra». (Madhyamakakarika, XXV, 19)
In su Buddhismu su nirvāṇa est s'umiadroxu urtimu de sa pratica propia de su Dharma. Su nirvāṇa intendiu commenti "agabbadura" est espostu, praticau e realizau de is praticantis de s'Eréntzia Theravada e tali nirvāṇa benit realizau gratzias a sa realizatzioni de sa Sbuidesa de su Sei de sa persona mentris benit ignorada sa Sbuidesa de su Sei de is fenomenus; su praticanti Theravāda praticat e realizat su Nobili Caminu de Otu Partis e is Cuatru Nobilis Beridadis, de su sunfrimentu, de s'origini sua, de s'agabbadura sua e de su caminu chi potat a s'agabbadura sua e, realizendi s'ammancàntzia de su Sei de sa persona sua in unu istadu de cumpleta suspidura gratzias a su de aì dominau sa pratica de su shamata e de su vipashyana in custa realizatzioni scrufit su nirvāṇa cun arrestu: po "arrestu" in custa ocasioni s'intendit ca esistit ancòra un'arrestu giau de is cincu skanda, agregaus. Cun sa morti s'Arhat scrufit sa Liberadura de is cincu agregaus e bivvit in unu istadu no manciau o contaminau de nisciuna impuridadi depida a su Karma o a is Afrigimentus Mentalis e sa natura de custu nirvāṇa est Paxi, commenti narat su cuartu de is Cuatru Sigillus de su Buddhismu "Su nirvāṇa est Paxi".
The Pusher
The Pusher (Layer Cake) est unu film de generi gangster thriller de su 2004 deretu da Matthew Vaughn, cun protagonista Daniel Craig.
Partidu Fascista Republicanu
Su Partitu Fascista Repubblicanu est istau unu partidu politicu italianu chi s'agatat in sa Repùblica Sotziale Italiana dae su 1943 a su 1945. Su partidu est istau sa continuatzione de su Partidu Natzionale Fascista.
Bernardo Britti
Bernardo Britti (Camerino 1548 – Lima, Perù 1610). Istudiat pintura a Roma. A vinti annos si faghetgesuita. Su 1575 partit po su Perù. Tota sa vida s'est dedicadu a sa pintura de sugetos religiosos, in varios logos: a Lima, a Juli afacca a su lagu Titicaca, cun pinturas in battoro crejas; a Cuzco, inue pintada unu”paliotto” de 27 sugetos, subra taula; a Chuquisaca, in sa creja de santu Micheli un ateru paliotto, fortzis sa cosa pius bella de custu artista; ancora a Lima, duas telas monumentales de santu Ignatziu de Loyola e de santu Frantziscu Saveriu. Unu pintore italianu chi in su 1500 ada giuttu sa pintura italiana in Perù!
Daniel Craig
Daniel Craig (Chester, 2 martzu 1968) est unu atore britànnicu.
Acrònimu
Vocàbulu formadu ponzende umpare partes de nessi duas paràulas, costituidu dae su cumintzu de sa prima e dae s'agabu de sa segunda, p. es., informàtica dae infor(matzione auto)màtica, o dae su cumintzu de ambas paràulas, p. es., modem dae s'ingl. mod(ulator) dem(odulator) o, a su sòlitu, dae àteras cumbinatziones, p. es., radar, dae s'ingl. ra(dio) d(etection) a(nd) r(anging) o, finas, p. es., sonar dae so(und) n(avigation) a(nd) r(anging).
Paraguay
Su Paraguay (in guaranì: Paraguái), ufitzialmente Repùblica de Paraguay (in ispagnolu: República del Paraguay; in guaranì: Tetã Paraguái), est unu istadu chene bessida a mare chi s'agatat in s'àrea tzentrale de s'Amèrica meridionale, lacanende in su sud e sud estu cun s'Argentina, in s'estu e norte-estu cun su Brasile, in su norte-ovest cun sa Bolìvia. S'istadu est atraessadu de su riu Paraguay chi bi colat in mesu, de norte manu a sud. Sende postu in posidura tzentrale, carchi borta si faghet riferimentu a su Paraguay che Coro de su Sudamèrica. Sa capitale est Asunción.
Su Paraguay tenet populatzione istimada a unos 6.7 milliones de bividores, sa majoria de sos cales bivet in s'àrea sud-orientale de s'istadu. Sa capitale, Asunción, contat casi su de tres unu de totu sa populatzione de s'istadu.
Su pòpulu indìgenu guaranì at bìvidu in s'estu de s'atuale paraguay pro a su nessi unos milli annos in antis chi sos ispagnolos arribarent in su de 16 sèculos. Su Paraguay de ponente, su Gran Chaco, fiat populadu dae nòmades intre chie sos prus numerosos fiant sos guayucuru. In su de 17 sèculos, una missione gesuita aiat intradu su cristianèsimu e sa cultura ispagnola in sa regione. Su Paraguay fiat una colònia perifèrica de s'impèriu Ispagnolu, cun pagos tzentros urbanos e bividores. A fatu de s'indipendèntzia dae Ispagna, ganada in su 1811, fiat guvernadu dae una nera de ditadores chi generalmente incoragiant polìticas isolatzionistas e protetzionistas.
Alan Ford
Alan Ford est unu fumetu còmicu ca est istadu fraigadu de Max Bunker (Luciano Secchi) e Magnus (Roberto Raviola), in inprenta de su 1969. Su fumetu còmicu est una pigada in giru satirica de is agentes segretos ammesturadu cun su surreale e su humore nieddu, e riferimentos sardonicos de sa sotziedade moderna otzidentale e in particulare italiana.
Paraguay
A fatu de sa gherra paraguaiana de su 1864-1870, s'istadu aiat pèrdidu du 60-70% de sa populatzione che cussighèntzia de sa gherra e de sas maladias, e fintzas unos 140.000 km², su de bator unu de su territòriu, chi fiat annessionadu dae Argentina e Brasile.
Alan Ford
Mancari est diventadu bastante populare in Italia a pustis s'introdutzione sua, Alan Ford est abbarradu disconnotu a foras de s'Italia. S'editzione frantzesa, Danese e brasiliana sunt faddisas luego ma in Yugoslavia issu at tentu sutzessu mannu diventende e abbarrende unu de is fumetos prus de sutzessu in su paisu sotzialista e in is sutzessores suos.
Paraguay
Durante su de 20 sèculos, su Paraguay aiat sighidu a aguantare guvernos autoritàrios, fintzas a su regìmene de Alfredo Stroessner, a chie si depet sa prus ditadura militare de prus longa durada in totu s'istòria de su Sudamèrica, dae su 1954 a su 1989. Fiat bogadu de unu corpu de istadu militare. Sas primas eletziones lìberas e multi-partìticas (e sa legalizatzione de su partidu comunista), fiant ordingiadas in su 1993. Unu annu a sighire, su Parguay impare a s'Argentina, a su Brasile e a s'Uruguay aiant fundadu su Mercosur, un'organizatzione e cooperatzione econòmica.
Alan Ford
Mancari sa trama initziale in is primos episodios si nche isvilupaiat a inghiriu de un agente mutidu Alan Ford, a pustis custu est diventadu un de su grupu  de is personàgios printzipales: su Grupu TNT est un'assemblea de agentes segretos disadatados, ca trabballant de unu negòtziu de froresi a New York City, Istados Unidos de Amèrica, ca impreant che copertura pro is cuartiers generale issoro segredos. Issos sunt inciumpetentes e mandrones, ma intelligentes e margianes, specialmente cando tocant is interessos personales issoro. Is biografia issoro sunt piticas a cunfrontu de is furbos leader issoro, su tormentadu Nùmeru Unu in cadira cun rodas, unu personàgiu ca si pigat indebitamente is miliones pagados a su grupu de su governu americanu pro is missiones segretas, e pagat is agentes una misenia. Su fumetu ponet in rìdiculu aspetos de sa sotziedade americana, inclùdidos su capitalismu e su ratzismu. Ci sunt riferimentos a sa realidade locale italiana, in ue is maladias sotziales sunt satirizadas de Magnus & Bunker, aici comente tèrrmines in dialetu Milanesu.
Paraguay
Contrassemper a sa majoria de s'Amèrica latina, sa cultura e sa limba indìgena, su guaranì, abarrant meda influentes. Sa majoria de sa populatzione si definit metitzu, fatu chi isprigat s'ammesturu intre diferentes grupos ètnicos. Su guaranì est reconnotu che limba ufitziale paris a s'ispagnolu e ambaduas sas limbas sunt ampramente faeddadas in s'istadu.
Braunau am Inn
Braunau am Inn est una bidda austrìaca de 16.887 bividores. Sa bidda es nòdida pro ite est sa bidda nadia de Adolf Hitler, nàschidu in su 1889.
Alan Ford
Difusione de su fumetu
Alan Ford est pubblicadu mese cun mese de Mas Bunker Press in Itàlia. Ci sunt puru editziones in Bòsnia e Erzegòvina, Croàtzia (a su mancu 4 editziones de su 2008), Sèrbia e Slovenia. Una editzione de sa Repubblica de Matzedònia de su Norte si agataiat pro unu pagu de tempuse, e s'editzione de serba sunt importadas immoi in Macedonia e Montenegro, abbarrende galu meda populares. Su fumetu còmicu est istadu adatadu a film animados e retzitas de teatru,aici comente est istadu de ispiratzione pro libros e film.
Desastru de Seveso
Cun su tèrmine desastru de Seveso, si faghet referèntzia a s'intzidente acontèssidu su 10 de triulas de 1976 in s'impresa ICMESA de Meda, chi aiat provocadu s'essida de una nue de diossina de su tipu TCDD, una de sas sustàntzias tòssigas prus perigulosas. Sa nue tòssiga aiat leadu in petus un'arzola basta de terrinu in sas comunas probianas de sa Brianza bassa, in particulare Seveso.