cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Omàn
S'Omàn tenet istèrrida de 309.501 km² e contat unos 3.840.000 bividores. Làcanat cun sos Emirados Àrabos Unidos a nord-ovest, cun s'Aràbia Saudita a ovest e cun su Jemen a sud-ovest. S'acarat in su mare Aràbicu a sud e a estu, in su golfu de s'Omàn a nord-estu. A s'Omàn pertenent fintzas sas exclaves de Madha e Musandam, chi làcanant cun sos Emirados Àrabos Unidos; sa segunda si ghetat a s'istrintu de Hormuz e a su golfu de s'Omàn.
De su de 17 sèculos s'Omàn at tentu unu impèriu coloniale pròpiu, in cumpetitzione cun Portugallu e Regnu Unidu pro su controllu de su Golfu Pèrsicu e de s'otzèanu Indianu. In su de 19 sèculos, perìodu de su màssimu lughidore, s'influèntzia polìticu-econòmica de custu impèriu fiat arribada in Iràn, Pakistàn e a Zànzibar. Su noighentos at bidu imbetzes su forte declinu econòmicu de su sultanadu, sa cale prosperidade fiat basada in su fatu de èssere unu richissimu mercadu de armas e iscraos, fainas intradas in crisis. A càusa de custa decadèntzia s'Omàn at rùidu in suta de sa forte influèntzia de su Regnu Unidu, diveninde parte de s'impèriu suo che protetoradu fintzas a su 1971. Traditzionalmente su sultanadu si movet cunforme Regnu Unidu e Istados Unidos, ma at semper cunservadu sa soberania e mantenet oe una polìtica èstera indipendente.
S'Omàn est una monarchia assoluta guvernada dae su sultanu, ma su parlamentu tenet carchi podere legislativu e de controllu. In sa santandria 2010 s'UNDP, subra 135 paisos cunsiderados, at classificadu s'Omàn comente s'Istadu chi at tentu su majore isvilupu sotzio-econòmicu in sos ùrtimos 40 annos ; su sultanadu est cunsideradu unu de sos prus isvilupados e istàbiles tra sos paisos àrabos.
Bruno Munari
Est istadu unu de sos massimos protagonistas de s'arte, de i su design e de sa grafica de su secolu XX.
Cosenza
Cosenza ( in sa limba locale: Cusenza) est una tzitade italiana de unos 70.000 abitantes, edd'est sa cabu de logu de s'omonima provintzia  de sa regione Calabria.
Frantziscu de Sales
Frantziscu de Sales (Thorens-Glières, 21 austu 1567 – Lione, 28 nadale 1622) est unu santu, piscamu e dutore de sa Creja catòlica. De familia nobile, naschede in Savoja, aiat istudiadu diritu tzivile e eclesisticu in Pàdova. Umanista e mastru de ispiritualidade po ecclesiasticos e làicos. Cun Giuanna Frantzisca Frèmiot de Chantal aiat fundadu s'ordine de sas Visitandinas. Patronu de sos giornalistas, de isse restana pius de 20 mizas liìeras. At iscritu Teotimu, e Filotea. Est mortu su 28 de nadale 1622. Si festat su 24 de bennalzu.
Odessa
Odessa (in ucrainu: Одеса [oˈdɛsɐ]; in russu: Одесса [ɐˈdʲesə]) est sa de tres tzitades majores de s'Ucraina, cun pius de 1.003.000 abitantes. Non pius, est su portu printzipale subra su Mare Nieddu. Est fintzas tzentru amministrativu de s'oblast omònimu.
Posta in su chirru nord-otzidentale de su mare Nieddu, sa bidda est nàschia subra una cussolza tàtara minore e fiat fundada de Haci I Giray, khan de Crimea, in su 1440, cun nòmene de Hacibey. A pustis de unu perìodu de cuntrollu lituanu, in su 1529 fiat passada suta pòdere otomanu, fintzas a su 1792, annu de sa derrota de sos otomanos in sa gherra russo-turca.
In su 1794 fiat fundada sa tzitade peri unu decretu de imperadora Cadalina sa Manna. Dae su 1819 a su 1858 Odessa fiat unu portu francu. Pro totu su de 19 sèculos est istadu sa de bator tzidades de sa Rùssia imperiale a fatu de Mosca, Santu Pedruburgu e Varsàvia. Durante su perìodu sovièticu fiat su portu de cummèrtzios pius importante de s'Unione Soviètica e una base navale. Su 1 de bennàrzu 2000 su portu de Odessa est istadu declaradu portu francu de cummèrtzios pro unu perìodu de 25 annos.
S'architetura de Odessa at unu istile pius pròssimu a su mediterràneu chi non a su russu, est difatis istada influentziada de sos istiles italianu e frantzesu. Unos cantos fàbricos sunt fraigados cun unu ammesturu de istiles diferentes, comente art nouveau, renaschimentale o neoclàssicu.
Sos ucrainos rapresentant sa majoria de sos bividores de Odessa (unu 68%), sighidos de russos (unu 25%). Sa limba pius impitada est nointamas su russu, faeddadu dae su 78% de sos bividores, contra petzi su 6% de sos chi faeddant ucrainu.
Grupos de minoria sunt rapresentados dae albanesos, armenos, azeros, crimeanos, tàtaros, bulgaros, georgianos, grecos, ebreos, polonesos, romunos, turcos e àteros. Fintzas a sa segunda gherra mundiale sa minoria ebrea fiat meda cunsistente e dae sos annos '70, sa prus parte de sos chi bi s'agataiant galu, sunt emigrados a Israele o àteros istados. In su de 19 sèculos sa tzitade fiat populada mescamente de russos, ma sos ebreos rapresentaiant su segundu grupu prus numerosu.
Salem (Oregon)
Salem (/ˈseɪləm/) est una tzitade de unos 155.000 abitantes, capitale de s'istadu federadu de Oregon e sea de sa Contea de Marion, in sos Istados Unidos.
Est sa segunda prus manna bidda de s'Oregon, in fatu a Portland, e tzentru printzipale de una àrea metropolitana de unos 400.000 residentes.
Salem est posta in su tzentru de sa badde de Willamette e est atraessada de su frùmene Willamette. Sa bidda est istada fundada in su 1842 e fiat fata capitale de su Territòriu de Oregon in su 1851.
In sa tzitade bi sunt duas universidades: saWillamette University e sa Corban University.
Sa printzipedda Mononoke
Sa Printzipèdda Mononoke (もののけ姫, Mononoke Hime) est un'anime chi at dirigidu e iscrittu Hayao Miyazaki de su Studio Ghibli e chi at publicadu, pro sa prima bia in Giappone, in su mese de lampadas de su 1997.
San Cataldo (CL)
San Cataldo est unu comunu de 23.603 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Lantàniu
Su lantàniu est un'elementu chìmicu de sìmbulu La e su nùmeru atòmicu 57. Est unu metallu modde, dùtile, de colore biancu prata, chi s'òssidat a bellu cando s'esponet a s'ària e est bastante modde comente de ddu pòdere segare cun unu gorteddu. Est s'elementu chi dat nùmene a sa sèrie de sos lantanòides, unu grupu de 14 elementos sìmigiantes chi sighint a su lantàniu fintzas a su lutètziu in sa taula periòdica. Puru si cunsìderat su primu elementu de sos metallos de transitzione de su de ses perìodos, su cale istat in su grupu 3, cun totu chi a bortas su lutètziu si pondet in custa posidura. S'istadu de ossidatzione fitiana est +3. Su lantàniu non tenet unu ruolu biològicu in sos umanos, ma est essentziale pro unos cantos batèrios. No est meda tòssicu pro sos umanos, ma presentat carchi atividade antimicròbica.
Radiohead
Sos Radiohead sunu una rock band de alternative rock inglesa de Abingdon, Oxfordshire, formada in su 1985 cun su nomene "On a Friday". Sa band est cumposta dae Thom Yorke (cantante solista, chiterra accumpagnamentu, pianu), Jonny Greenwood (chiterra solista, tastieras, ateros istrumentos), Ed O'Brien (chiterra, boghe de contra), Colin Greenwood (basciu, sintetizzadore) e Phil Selway (bateria e percussiones). Ai como ana endidu pius de 40 milliones de discos in tottu su mundu. Sos Radiohead sunu su primu grupu musicale chia at nadu no a su copyright digitale. Ed O’Brien ada a essere su relatore printzipale de s'edizione 2010 de su MidemNet, chi este unu forum subra sa mùsica digitale durante sa fiera de su Midem in Cannes.
Istòria antropomètrica de Sardigna
S'istòria antropomètrica de Sardigna pertocat s'istùdiu de s'evolutzione de is caràteres fìsicos de sa populatzione chi bivet in Sardigna dae sa preistòria fintzas a sa die de oe, cun s'obietivu de torrare a costrùere su protzessu de populamentu umanu de s'Ìsula. S'antropologia fìsica, sa disciplina chi s'òcupat de cusu tipu de istùdios, est de carchi deghe de annos a inoghe acostagiada dae sa prus eficatze genètica de is populatziones.
Caràteres ereditàrios
I sardos modernos si seberant pro peculiaridades fenotìpicas chi andant torra giai a su perìodu nuràgicu e prenuragico, mancari in tale sensu non costituant una populatzione omogènea.
Is antigos bividores de s'ìsula, narados in manera cunventzionale protosardos, diant àere tando lassadu un'eredade genètica piessigna chi si intretzat mescamente in is caraterìsticas antropomètricas de unas cantas populatziones de sa Sardigna tzentrale e meridionale. Intre is prus de importu, rilevadas de s'antropòlogu Carlo Maxia durante is chircas suas e derivadas de sa cunditzione de forte insularidade, faghent a tzitare:
Tales caraterìsticas sunt imbetzes meda prus pagu marcadas in su setentrione, a dimustratzione de una diferentziatzione acontèssida intre is duos chirros de s'ìsula giai partende dae su perìodu prenuràgicu.
Mantzas tzerùleas congènitas
Is mantzas tzerùleas congènitas sunt cunsideradas de importu mannu dae is chircadores. Si suponet chi dae su cumpletu connoschimentu de sa partidura geogràfica de custas, si diat pòdere andare torra a su tzentru de ispaniadura de s ' Homo sapiens. Sa formatzione issoro est generada dae s'acùmulu, in antis de sa nàschida, de tzèllulas pigmentàrias (melanoblastos de Baelz) in sa pedde. In su corpus umanu sunt localizadas in sa parte de s'ossu mannu e meda raramente in sa parte de sa cara e de sa conca. In is populatziones caucàsicas (leucodermas) e in is mongòlicas (xantodermas) is mantzas tzerùleas congènitas, cando presentes, sunt visìbiles fintzas a s'edade de chimbe annos, a fatu sunt cuadas dae su pigmentu chi s'acumulat in is pìgios profundos de s'epidermide.
Is chircas fatas ant evidentziadu comente in is sardos de is regiones tzentrales e meridionales siat istada rilevada una fitiania de sas mantzas tzerùleas congènitas prus arta respetu a is unas àteras regiones de Itàlia. Is proportziones de is matessi, in is Comunas interessadas in is chircas, sunt meda vàrias e, segundu is chircadores, totu custu cunfirmat sa punna, persighida pro sèculos, a cunservare unu substratu genèticu extra-ordinàrimente omogèneu, cun una piessigna fisionomia de erèntzia chi podet èssere diferente de bidda a bidda.
Mùsculos mìmicos
De carchi chirca acumprida in sos tèssidos moddes de unas cantas populatziones isulanas, s'est pòdidu cumproare unu diàmetru minore de is mùsculos mìmicos (e duncas una reduida de sa musculadura e totu) respetu a su de unas àteras populatziones europeas.
Sa locutzione "risu sardònicu" (piessigna contratzione de is mùsculos mìmicos dae chi resurtat un'espressione befadora e trista) derivat de sa grega Σαρδόνιος γέλως (in latinu traduida cun risus sardonicus) pro inditare una ghinna inchietante e atrotze. Carchi chircadore at sustentadu chi su sardonios gelos agatet sa càusa sua in sa musculadura mìmica reduida de is Sardos, chi in piessignas ocasiones si diat mudare in sa subranumenada ingestu minetzosa; cun totu de custu una chirca realizada in su 2009 de su Universidade de su Piemonte Orientale at sugeridu chi custa famada espressione de sa cara, fentomada fintzas de Omeru in s'Odissea, fiat prodùida dae s'atzione tòssica de una mata, sa gai narada "erba sardònica", est a nàrrere sa Oenanthe crocata L. , meda difùndida in Sardigna.
Emogrupos cun ausèntzia de su grupu CW
(galu boidu)
Marcada dolicòtzefalia
Is atuales populatziones de sa Sardigna tzentru-meridionale (francu su casteddaju) ant mantentu generalmente is pròpias caraterìsticas crànicas de su perìodu neu-eneolìticu: sa tìpica cabitza allonigada, forma crànica chi in Europa si cumproat, a artas fitianias, fintzas intre is populatziones iscandìnavas, ibèricas e britànnicas (cun prevalèntzia intre is Portughesos e sos Iscotzesos). Su norte de s'ìsula est imbetzes caraterizadu dae inditos de mesotzefalia/sub-brachitzefalia. Sa documentatzione archeològica atestat chi in Sardigna is primas cabitzas brachitzefàlicas sunt cumpàssida in is interros a cara a sa segunda metade de su de III millènnios a.C. andende a crèschere in manera progressiva fintzas a is primos sèculos de su II millènniu a.C. . Si diat tratare de grupos ètnicos imbàtidos in prus undadas dae sa Europa continentale chi ant acabadu cumbivende cun sas populatziones locales, ammesturende·si cun issas. (1) - Datos tirados dae F.Germanà 1995
Durante s'edade de su brunzu in s'ìsula, paris a is subranumenadas infiltratzione de gentes brachimorfas de s'esternu, est istadu reconnotu fintzas unu protzessu de brachitzefalizatzione, est a nàrrere sa punna de is cabitzas dolitzefàlicas a s'ingurtzare, fintzas assùmere formas chi tendiant a sa mesotzefalia/brachitzefalia. Unu fenòmenu simigiante est in atu fintzas oe, difatis reghentes misuratziones esecutadas in su dipartimentu de Sièntzias Antropològicas de sa Universidade de Casteddu, ant cumproadu, in sas cabitzas de sos bividores, unu perchentu de dolicotzefalia minore (e tando unu cunsighente aumentu de sa brachitzefalia) respetu a su perìodu 1879-1883. Segundu is chircadores, is caraterìsticas craniològicas de is sardos, sunt abarradas praticamente immudadas pro millènnios a càusa de s'endogamia, diat èssere incumentzende a bellu a bellu a cambiare, siat pro more de su prus pagu isulamentu, siat pro is mègius cunditziones sotziales chi su benistare at batidu in s'ìsula, siat pro is semper prus fitianas cojas ammesturadas.
Pigmentazione
Segundu un'istùdiu esecutadu in is primos annos otanta in unu campione de pipios e pitzocheddos sardos dae is 6 a is 20 annos, prus de sa metade de sa populatzione sarda tenet pilos nieddos o castàngiu iscuros; is pilos castàngios (de onni tonu) prevalent in is provìntzias de Casteddu e Tàtari betzas mentras is pilos nieddos prevalent in is de Nùgoro e Aristanis. Is pilos de tonos craros (iscala Fischer-Saller G-Q brundos craros e iscuros) e mèdias (iscala F.S. R-V castàngiu craros e mèdios) s'atestant in generale de pare a pare a su 1,7% e 22% e sunt prus difùndidos in su norte de s'ìsula (summados 28% tzirca) chi no in su sud (summados 20% tzirca). Un'anàlisi prus datada fata dae Ridolfo Livi in is coscritos classes 1859-63, ammustrat unu perchentu de pilos brundos chi s'atestat in su 2,4% in Sardigna tzentru-meridionale mentras in su chirru setentrionale sa fitiania vàriat dae su 2,4 a su 4,9%. Is pilos rujos sunt in totue bastante raros, cun perchentos chi andant de su 0,3% in su sud a casi 0,5% in su norte.
Cunsiderende su fototipu in su complessu faghet a notare unu tzertu gradu de variabilidade locale, in assolutu su majore gradu de pigmentatzione iscura (tipu "brunu puru") si registrat: intre sos òmines in Mòdolo e Abbasanta, intre sa fèminas a Nuragus e Frùmini Majori mentras sa màssima fitiania de su tipu "craru puru" (siat intre is mascros, siat intre is fèminas) a Santu Antoni de Arruinas e Arruinas in sa provìntzia de Aristanis e in Carluforti, comunu bìvidu dae populatziones de orìgine lìgure.
Variatziones reghentes
Unu istùdiu reghente de su Universidade de Casteddu in is pipios intre is 7 e is 10 annos de sa tzitade de Casteddu at dimustradu chi is pipios mesurados in su 1996 sunt prus artos, prus longilìnios e prus graes respetu a is pipios mesurados in su 1975-1976. Foras pro custu est istada annoditzada, respetu a is generatziones pretzedentes, un' atzelerada de is protzessos de crèschida e isvilupu in sos crios. Mudàntzias sunt istadas annoditzadas annotamala pro cantu pertocat s'edade mèdia de su menarca in is fèminas chi s'est abbasciada de unos 2 annos in s'ùrtimu sèculu, fatu acapiadu a unu megioru de is cunditziones alimentares e igiènicas; est istada cumproada fintzas un'alteratzione de s'edade mèdia de sa menopàusa chi sighit a artziare. Semper in is àreas urbanas s'est registradu unu aumentu majore de tamagnu mèdiu respetu a cantu registradu intre is bividores de is comunidades prus minores, a esempru is de is montes; isbividores de tzetu urbanu sunt tando mediamente prus longhinos respetu a is de tzetu rurale.
Is fatores chi ant contribuidu a custas variatziones sunt cun probabilidade dèpidos a caàmbios in is cunditziones de vida, issèberu e movimentos migratòrios.
Tamagnu
Su tamagnu de is sardos at duncas padessidu una evolutzione cunsideràbile in is ùrtimos chentu annos. Is istùdios esecutados in is sordados de leva a s'incras de sa proclamatzione de su Regnu de Itàlia ant dimustradu chi s'artària mèdia de is sardos de classes 1859-1863 fiat inferiore a is 162 cm. Istùdios antropològicos in is antigas populatziones sardas ant dimustradu chi su tamagnu mèdiu in edade nuràgica (edade de su brunzu) fiat paris a unos 166 cm pro is òmines e unos 153 cm pro is fèminas ; tamagnu tando superiore a su de is sardos de 150 annos faghet chi presentaiant balores de tamagnu pretzedentes a is de època neu-eneolitica (<163 cm), in antis de su costante aumentu de tamagnu chi s'est averguadu in su II millènniu a.C., imputabile a su fenòmenu naradu Infrorida de is ìbridos (o eterosi ).
Un' ispetzione in is reclutas sardas de su 1980 at tzertificadu ca su tamagnu mèdiu fiat de 170,2 cm, simigiante a sa otenta in is sordados de leva bènnidos de sa Sardigna classe 1978 (171,3 cm; mèdia natzionale 174,4 cm). In s'arcu temporale 1894-1990 sa crèschida de tamagnu in sa populatzione sarda est resurtada èssere paris a 1,13 cm/dècada, contra su 1,06 cm/dècada de su restu de Itàlia.
Francas una mègius alimentatzione, s'issèberu e s'eterosi (e duncas a unu minore tassu de endogamia) unu àteru fatore chi at contribuidu a custa artziada de tamagnu est su binchidura de sa malària in su segundu pustis-gherra. In su cabudanne de su 2010 s'est tentu in s'àula magna de s'universidade de Casteddu unu cunvegnu intituladu “''S'eliminatzione de sa malària in Sardigna. 60 annos a pustis''” a chi ant partetzipadu vàrios ispetzialistas e iscientziados sardos e non sardos. Su tando assessore regionale a sa sanidade Antonello Liori at sustentadu chi “segundu is datos de is bìsitas de leva, dae is annos '50 a sighire su tamagnu mèdiu de is pitzocos sardos est su chi est crèschidu de prus respetu a su restu de Itàlia”, cunfirmende chi tale artziamentu est de atibiare in parte fintzas a s'isparessidura de sa maladia chi si pensat siat istadu introduidu in s'ìsula de is pùnicos in su de V sèculos a.C.]]. (1) - Datos tirados dae F.Germanà 1995 pg. 201, E. Sanna 2002
Somàlia
Sa Somàlia (in sòmalu Soomaaliya; in àrabu الصومال, al-Sūmāl), ufitzialmente Repùblica Federale de Somàlia (in sòmalu Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; in àrabu جمهورية الصومال الفدرالية, Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl a su-Fideraaliya), est un'Istadu de s'Àfrica orientale situadu in su Corru de Àfrica. Sa capitale est Mogadìsciu. Is limbas ufitziales sunt su sòmalu e s'àrabu, ma si chistionant fintzas s'italianu e s'inglesu.
Geografia e clima
Sa Somàlia tirat a 637.657 km² e tenet unos 11.757.124 bividores. Allàcanat cun Gibuti a norte, cun s'Etiòpia a ovest e cun su Kenya a sud-ovest; s'acarat a norte in su Golfu de Aden e a estu in s'otzèanu Indianu. Tenet sa lìnia de costa prus longa de totu su continente e tenet unu territòriu massimamente cumpostu de alturas e pranuras. Su clima est prus che totu àrridu durante totu s'annu, cun bentos monsònicos e propiduras irregulares.
Istòria
Su controllu in sa parte interna de is territòrios fiat però cunsolidadu petzu durante is annos binti de su de 20 sèculos. In su 1936, sa Somàlia italiana fiat posta impare a is àteras colonias italianas de sa regione in s'Àfrica Orientale Italiana. Amministrativamente fiat abarrada tales finas a su 1941, cando fiat colada in suta de su controllu militare britànnicu. A pustis de sa segunda gherra mundiale, su norte de su paisu est abarradu protetoradu britànnicu, mentras s'àtera parte fiat fidada in Fidecommissione a s'Itàlia. In su 1960, is duas regiones fiant unidas in sa Repùblica Sòmala. In su 1969, su majore Mohammed Siad Barras aiat portadu a trèmene unu corpu de istadu e si fiat aposentadu che a presidente-ditadore, abarrende in càrriga fintzas s'isciopu de sa gherra tzivile (26 ghennàrgiu 1991).
Dae tando, mancari is tentativos medas, niuna autoridade o fatzione est resissida a impònnere su controllu subra totu s'istadu. Sa Somàlia est istada guvernada dae una pluralidade de entidades istatales casi autònomas, chi esèrtzitant cadauna unu gradu diferente de controllu de su territòriu. Fintzas pro custu motivu, sa Somàlia est istada cunsiderada un'"Istadu fallidu" e est ancora in su 2020 unu de sos istados prus pòberos e violentos de su mundu. In ausèntzia de unu guvernu tzentrale, s'amministratzione de sa giustìtzia est incuidada a livellu locale, cun s'usu de istitutos tziviles, religiosos islàmicos opuru consuetudinàrios, mentras s'economia si mantenet a livellos informales, basados subra su pesadiu de su bestiàmene, subra is torradas a pònnere de sos emigrados, e subra is telecomunicatziones. Tales cunditziones abarrant fintzas a pustis de sa presèntzia de unu Guvernu Tzentrale partende dae su 2012.
Dae su 2011 sunt istadas torradas a abèrrere sas ambasciadas de Turchia, Gibuti, Kenya, Iràn, Regnu Unidu, Itàlia e ONU. Proa de su megioru de sa seguresa in Somàlia est sa bìsita de su segretàriu generale de s'ONU Ban Ki-moon in su nadale de su 2011. In s'austu 2012 est istada istituida sa Repùblica Federale Sòmala. In su cabudanni 2012, est istadu elègidu presidente Hassan Sheikh Mohamoud e a pustis su ministru de sos afàrios èsteros Fowsiyo Yusuf Haji Adan at cumbidadu is paisos otzidentales a inbestire in su paisu, resissende in su 2013 a istipulare acòrdios cun Emirados Àrabos e Tzina. In su 2017 est istadu elègidu presidente Mohamed Farmajo.
Tanzània
Sa Tanzània, formalmente Repùbrica Unida de Tanzània (Jamhuri ya Muungano wa Tanzania in swahili, United Republic of Tanzania in inglesu) est un'istadu de s'Àfrica sud-orientale.
Sa Tanzània tenet istèrrida de 945.090 km² pro unos 61 milliones de bividores. Allàcanat a norte cun Kenya e Uganda, a ovest cun Ruanda, Burundi e Repùblica Democràtica de su Congo, e a sud cun Zàmbia, Malawi e Mozambicu. A est est infùndida dae s'otzèanu Indianu. Dar es Salaam est sa tzitade prus manna e est istada sa capitale fintzas a sos annos setanta. Sa tramudàntzia de is funtziones amministrativas in sa capitale noa designada Dodoma, posta in su tzentru de sa Tanzània, no est istada ancora cumpletadu.
S'àrea fiat istada colònia de s'Impèriu tedescu partende dae su 1885 cun su nùmene de Àfrica Orientale tedesca (Deutsch-Ostafrika). Fiat istada a pustis ocupada dae su Regnu Unidu durante sa prima gherra mundiale e integradu in s'Impèriu Britànnicu in antis che a mandadu de sa Sotziedade de is Natziones (dae su 1922 a su 1946) e a pustis che a amministratzione fidutziària de is Natziones Unidas (de su 1946 a su 1961) cun su nùmene de Territòriu de Tanganica (Tanganika Territory); su paisu aiat otentu s'indipendèntzia su 9 de nadale de su 1961 che a Reame de su Commonwealth, mudende·si in repùblica s'annu a sighire.
Trabia
Trabia est unu comunu de 9.176 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Trappeto
Trappeto est unu comunu de 2.771 bividores me sa Meria o Provìntzia de Palermu me sa Sitzìlia.
Sardismu
"Fagher a mancu de s'Italia benit a esser como pro nois una netzessidade, in assolutu. Non bi at àtera andala chi si podat sighire. Nois cherimus s'indipendèntzia non pro nos isulare, ma pro fagher parte de su mundu modernu. E su seberu depet essere nostru, autònomu, cussentziosu, detzisivu."
Eddie Murphy
Eddie Murphy (New York, 3 de abrile 1961) est unu attore e comicu americanu.
Sardismu
- Antoni Simon Mossa, sas resones de s'indipendentismu
Su sardismu o natzionalismu sardu est una currente sotziale, culturale e politica chi pùnnat a una autonomia prus manna, si nono a s'indipendèntzia natzionale de su pòpulu sardu dae s'Itàlia o calesisiat àteru istadu a manera de arcansare, attravers'e percursos democràticos e non-violentos, su deretu a s'autodeterminatzione.
Unu de sos fundamentos de custu movimentu benit dae unu sentidu identitàriu, sende sa Sardigna una natzione chi tenet istòria, limbas e cultura a diversu dai s'italiana; custa currente polìtica tenet sos fundamentos suos supra de su printzìpiu chi sos sardos no ant a tennere mai sa soberania populare sighende a faghere parte de su sistema istadale italianu, e afirmat chi sa polìtica autonomista atuada finas a oje no diat garantire a sos tzitadinos sos interessos issoro, presentendela duncas che unu faddimentu pro s'emancipatzione natzionale. Denùntziat, difatis, su fatu chi sa Sardigna siat oje una natzione chene peruna forma de sovranidade polìtica, economica, culturale. A s'ispissu si arresonat de su protzessu de irrobatoriu culturale chi at reduidu sa cultura sarda (limba, istoria...) a manifestada de folklore, de s'isfrutamentu economicu chi at impostu modellos de isvilupu istranzos a sos interessos de s'isula, tanchende sas jannas a sos chi nde aìan pòdidu faghere unu sostenibile e ligadu a sas esigèntzias de sa Sardigna e faghendende bogare a pizu un'istadu de dipendèntzia oramai totale in totus sos campos chi cherent imbestidos a die de oje, de su militarismu chi ponet in logu una cantidade gai manna de bases militares, pruschetotu italianas e americanas de sa NATO, chi a carculu cumpridu su 60% de custas s'agatant in isula cajonende unu disacatu ambientale difìtzile de istimare; sos indipendentistas tratant de su nucleare, rebusende custu seperu in totu e pro totu pro sas resones nadas in supra, e sa rapresentàntzia in su parlamentu europeu de s'isula, chi contat pagu e nudda pro chi, sende posta paris cun sa Sitzilia chi tenet unu numeru majore de bividores a cunfrontu de sos de sa Sardigna, totus sos rapresentantes sunt sitzilianos e nemos sardu.
Unos cantos narant chi su natzionalismu sardu tenzat sas raighinas suas in su 1796, cun s'abbolotu contr'a sos piemontesos de Juanne Maria Angioy, in su movimentu de rebellia chi benzeit cunduidu o apojadu dae àteros patriotas (che a Frantziscu Ignatziu Mannu, Frantziscu Cilocco, Gioachino Mundula, Gerolamo Podda, Frantziscu Sanna Corda, sos autores de sa coniura de Palabanda..), e in generale in su sentidu de resistèntzia contr'a totus sos invasores cumbatados in su cursu de s'istoria, ma si podet afirmare chi nascat de a beru cun s'esperientzia sardista chi bi fut a pustis de sa prima gherra mundiale, partetzipèndebi siat un'ala indipendentista (chi si mustreit cun Bastià Pirisi e sa Liga Sarda) e un'àtera autonomista rapresentada imbetze dae Emilio Lussu chi, a s'imbesse, fut contr'a calesisiat idea de indipendèntzia ma a favore de unu federalismu marcadu meda. Sos grupos chi si presenteint in isula che indipendentistas decrarados furint Su Populu Sardu e Su Partidu Sardu Sotzialista Libertariu. Sos partitos chi, pro como, rapresentant s'ideale indipendentista sunt Sardigna Natzione Indipendentzia, Indipendèntzia Repùbrica de Sardigna e su grupu chi nde est essidu de rechente cun su nùmene de ProgRes, A Manca pro s'Indipendèntzia, Repubrica de Malu Entu e su Partidu Sardu de Atzione chi, suta 'e s'influentzia de sos arresonos de Antoni Simon Mossa, si decrarat tale.
A como su supportu politicu, pro cantu pertocat sos partidos, no est forte meda ma sicund'e una chirca chi at fattu in su 2012 s'Universidade de Casteddu cun sa cullaboratzione de cussa iscotzesa de Edimburgu, sos sardos a favore de un'eventuale indipendentzia dian esser battor in subra de deghe.
Catalanismu
Su catalanismu o natzionalismu catalanu est una currente sotziale istruturada culturalmente, linguisticamente e politicamente, chi afirmat sa personalidade natzionale de sa Catalugna e de sos Paisos Catalanos. Duncas, afirmat e punnat a pònnere in pràtica su deretu a sa Autodeterminatzione e a sa soberania de sa natzione catalana, in contu de limba e polìtica.
Ustica
Ustica est unu comunu de 1.324 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Prèmiu Otieri de Literadura Sarda
Su Prèmiu Otieri de Literadura Sarda est unu prèmiu literàriu sardu, dedicadu a sas òperas iscritas in limba sarda e in sas àteras limbas de Sardigna.
Istòria
Fundadu dae Toninu Ledda in su 1956, su Prèmiu Otieri est istadu su primu prèmiu de poesia iscrita in sardu a fàghere prus editziones e a tènnere una continuidade in sos annos, e pro custa resone est su chi tenet s'istòria prus longa in totu sa Sardigna. Sa prima editzione sua est nàschida a intro de sa festa de Nostra Sennora de Su Remèdiu, in Otieri, sa matessi festa chi aiat bidu fintzas sa prima gara de poesia a bolu de sa Sardigna, ammaniada dae su poeta otieresu Antoni Cubeddu in su 1896. Pro custa resone Mimmia Aini e Lutzianu Meledina aiant fatu a Toninu Ledda sa proposta de l'organizare in cue, in manera de annoare su ruolu de Otieri, giai consolidadu comente "patria de grandes cantadores e pro aer organizadu in palcu, in su 1986, sa prima gara poetica".
Pro custa resone su comitadu chi ammaniaiat su prèmiu aiat isseberadu de s'istesiare dae sa traditzione de sa poesia a bolu, traditzione chi a parre de Ledda e de medas àteros de sos autores de S'Ischiglia fiat de importu mannu ma teniat fintzas unos cantos lìmites chi non li permitiant de rapresentare in sa mègius manera sa sotziedade sarda de cussos annos.
Abarrende in s'àmbitu de sa poesia, in sos annos '60 si fiant incumintzados a bìdere sos prios sinnos de un'annoamentu de sas temàticas in sas poesias imbiadas a su prèmiu, mescamente in cussas in sardu, dimustrende duncas chi sas batallas de Ledda e de sos àteros aiant tentu resurtados. Bi fiant galu unos cantos problemas, però, a esèmpiu s'impreu de tropu italianismos a banda de unos cantos poetas, chi aiant causadu sa publicatzione de unu cummentu de sa giuria chi aiat invitadu sos poetas a un'istùdiu prus mannu de sa limba sarda.
In sos annos '70 fiat nàschida una dibata in subra de sa chistione de sa rima intre sos organizadores, chi cheriant suportare un'ispainadura prus manna de sa poesia chene rima, e unos cantos poetas chi imbetzes bidiant in sa rima s'ùnica forma possìbile de poesia. A s'ala de sos primos si fiat postu fintzas Benvenuto Lobina, fintzas si issu su versu lu connoschiat bene e l'impreaiat a fitianu in sas òperas suas. Difatis, cun su pseudònimu de Antoni Maria Mulas, aiat iscritu unu poema pro rispòndere a Carlino Mureddu in sas pàginas de sa Nuova Sardegna. Pro chircare de serrare sa cuntierra Ledda aiat in antis chircadu de creare unu cuncursu a banda, chi però no aiat tentu sutzessu, e a pustis aiat organizadu unu cunvegnu pro pònnere a cunfrontu sas duas positziones. Sa cosa però fiat sighida fintzas in sos annos a pustis, fintzas si gràtzias a su traballu de su prèmiu sa poesia chene rima aiat otènnidu unu ruolu suo in sa cultura sarda e a pagu a pagu sa dibata si fiat sessada, tantu chi a sa fine in su prèmiu fiant nàschidas fintzas setziones noas ligadas a sas formas traditzionales e fintzas a sa poesia a bolu. A custu aiat contribuidu fintzas sa nàschida de àteros cuncursos in totu s'ìsula. Custos cuncursos, nàschidos mescamente a pustis de sos annos '70, cando s'interessu pro su sardu e sa cultura sarda fiat torrende a crèschere (fintzas pro more de su fallimentu de su modellu "modernizadore" de su Pranu de Rinàschida) in casos medas aiant dadu logu a formas prus traditzionales de poesia, fintzas pro si diferentziare unu pagu dae s'Otieri, una cosa chi permitiat de esplorare modalidades e temas noos cun formas giai connotas ma chi, in unos cantos casos, aiant fintzas fatos passos in segus, sighende sas ideas de chie ligaiat a fortza sa poesia cun sa rima e su cantu.
In su prèmiu Otieri, in su mentres, Toninu Ledda sighiat cun sa polìtica annoadora sua, chirchende de preservare su ruolu suo comente ghia de totu sos àteros prèmios, ma a dolu mannu fiat in custos annos chi si fiat ammalaidadu, e pro custu aiat tentu bisòngiu de incumintzare a pensare a chie podiat sighire cun su traballu suo. Pro custa resone aiat isseberadu de mutire unos cantos giòvanos pro creare unu Comitadu de sustegnu e de numenare, comente vitze-segretàriu suo, Antoni Casalis, unu poeta chi fiat fintzas giai istadu segretàriu de su Prèmiu Calvia de Mores. A pustis de sa pigada a chelu de Ledda, Casalis aiat sighidu cun su traballu suo, essende in gradu de gestire sa màchina organizadora de su prèmiu chi fiat divènnida manna meda.
In su 1988 sos organizadores aiant fatu s'issèberu de fàghere lèghere sas poesias de su prèmiu a atores, in logu de sos poetas matessi, in antis a òbligu (cosa chi aiat causadu unas cantas protestas) e a pustis comente possibilidade de propònnere a sos autores. Semper in su matessi annu aiant abolidu s'anonimadu, chi Toninu Ledda aiat postu comente règula 30 annos a in antis, siat pro un'issèberu ligadu a su ruolu nou de su prèmiu siat ca sas medas poesias chene firma fiant incumintzende a èssere unu problema in sa creatzione de s'archìviu de su prèmiu, un'òpera incumintzada in cussos annos e chi at batidu a sa creatzione de su Tzentru de Documentatzione e Archìviu de sa Literadura de Sardigna "Tonino Ledda".
In su 1991 su presidente de sa repùblica italiana Frantziscu Cossiga aiat dadu su patrotzìniu a s'eventu, e in su 1992 l'aiat rennoadu fintzas Luigi Scalfaro.
In su 2021, pro neghe de sa pandèmia de COVID-19, sa premiatzione de sa de 61 editzione de su prèmiu (de su 2020) l'ant fata totu in lìnia, in su canale de YouTube suo.
Règulas
Sas règulas pro pigare parte a su cuncursu sunt mudadas meda e prus bortas in sos annos, gasi comente sas setziones e sa manera de giudicare sas òperas. Pro cantu pertocat a s'ortografia, imbetzes, su prèmiu at chircadu, in binti annos de traballu, de creare una lista de normas pro uniformare s'iscritura e evitare una Babele gràfica in ue cadaunu iscriiat sighende sas abitùdines fonèticas suas. Custas règulas sunt istadas creadas gràtzias fintzas a su traballu de Antoni Sanna, presidente de su prèmiu pro medas annos, de Massimo Pittau e de Enzo Espa.
S'editoria
Pro fàghere in manera de preservare su traballu de sos poetas e de sos organizadores de su prèmiu, sas òperas chi sunt arribadas a Otieri in sos annos ant agatadu logu siat in s'Archìviu de su prèmiu siat in unas cantas publicatziones, fintzas de editores che a s'EDES e a sa Domus de Janas cun sas collanas issoro "La Biblioteca di Babele" e "Poetas". Fintzas in custu casu fiat istadu Toninu Ledda a incumintzare in antis de sos àteros, publichende duas regortas de poesias in su 1969 e in su 1981, cun in sa prima sas poesias de sas primas 12 editziones de su prèmiu e in sa de duas sas de sas primas 25 editziones.
Limba croata
Sa limba croata (hrvatski jezik) est una limba slava. Est faeddadu e reconnotu comente limba ufitziale in Croàtzia,in Àustria, in Bòsnia Erzegovina, in Sèrbia, in Montenegru.
Su bighinu meu Totoro
Su bighìnu meu Totoro (となりのトトロ, Tonari no Totoro) est un'anime chi at dirigidu Hayao Miyazaki in su 1988 a pizu de un'ispiritu de padente chi si narat "Totoro". Lu at fattu su Studio Ghibli e, a differentzia de un'atteru cartone chi an fattu zirare in su matessi tempus, custu at tentu unu sutzessu gai mannu chi Totoro est como simbulu de s'istudiu.
Paisu Bascu (comunidade autònoma de s'Ispagna)
Sa Comunidade Autònoma de Paisu Bascu (Euskal Autonomia Erkidegoa o Euskadi in limba basca, País Vasco in ispagnolu) est'una comunidade autònoma de s'Ispagna. Su cabu-de-logu este Vitoria-Gasteiz.
Valledolmo
Valledolmo est unu comunu de 4.148 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Ventimiglia di Sicilia
Ventimiglia di Sicilia est unu comunu de 2.193 bividores de sa Provìntzia de Palermu in Sitzìlia.
Hotaru no Haka
Hotaru no Haka (火垂るの墓, a sa littera de bortare in "sa tumba de sos luche-luches") est un'anime de su 1988 chi benit derettu dae su contu semi-autobiograficu de Akiyuki Nosaka.
Su film lu at dirigidu Isao Takahata chi, impare a Hayao Miyazaki, aìat fundadu su Studio Ghibli. Su cartone faghet bider sa gherra pro su chi est, impreande una bisura neorealista de su chi sutzedit a unu pitzoccu e a sorre sua; issos an a fagher isperientzia de s'orrore de sa gherra, cun su chi nde sichit. Sos luche-luches de su titulu sun s'unica cosa positiva in mesu a unu notte tristu, chi non tenet fine nemmancu a acabbu de gherra.
Su cartone est istadu in mesu a unu muntone de polemicas pro lu àer fattu zirare impare a Su bighinu meu Totoro, chi si faghet bider meda prus a discassu e cun prus lebiesa. Pro custa resone, mancari chi tenzat istima meda in sa comunidade de amantiosos, no at tentu sutzessu meda e no est fatzile a lu acattare.
Portland
Portland est sa prus manna tzitade de s'Oregon, in sos Istados Unidos de Amèrica. Est sea de sa Contea de Multnomah e tenet populatzione de unos 600.000 abitantes e est tzentru majore de una àrea metropolitana de unos 2.300.000 residentes.
Portland est sa tzitade prus manna de 29 in sos USA e sa de 3 in sa regione de Nord-Ovest Patzìficu, a fatu de Seattle e Vancouver.
Su nomìngiu de Portland est Rose City (Tzitade de sas Rosas).
Azutòriu no dispensadu
S’azutòriu no dispensadu (o azudu no dadu, farta de azudu), in unos cantos ordinamentos zurìdigos, intre sos cales s’italianu, est unu delitu contra a sa pessone e, in manera prus ispetzìfiga, contra a sa bida e a s’incolumidade individuale.
Sa norma narada tenet sa funtzione de afortire su sentidu de sa solidariedade umana. Isse est unu delitu omissivu, in ue su lezisradore reprimet sa farta de realizadura de un’assione zuigada comente netzessària, independentemente dae su fatu ch’intervenzat o nono un’eventu comente cunseghèntzia de s’omissura narada.
Atìniu
S'atìniu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 89 e cun sìmbulu Ac. Est istadu su primu elementu radioativu non primordiale a èssere isuladu in su 1899. Mancari su polòniu, su ràdiu e su radon siant istados reconnotos in antis de s'atìniu, issos non sunt istados isulados fintzas a su 1902. S'atìniu at dadu su nùmene a sa sèrie de sos atinòides, unu grupu de 15 elementos prètzisos de sa tàula periòdica intre s'atìniu e su laurèntziu. A bortas est fintzas cunsideradu su primu de sos metallos de transitzione de su de sete perìodos.
Baschismu
Su baschismu o natzionalismu bascu est una currente sotziale istruturada culturalmente, linguisticamente e politicamente, chi afirmat sa personalidade natzionale de su Paisu Bascu. Duncas, afirmat e punnat a pònnere in pràtica su deretu a sa Autodeterminatzione e a sa soberania de sa natzione basca, in contu de limba e de polìtica.
Tamata
Sa tamàta, o pumàta (lumen issientificu: Solanum lycopersicum L.) est una pranta de sa familia de sas solanáceas (Solanaceae) chi tenet s'orizine sua in su Messicu e peri tottu su mundu la contivizan pro su fruttu suo, bonu a lu mandicare. Custu fruttu est una bacca colorada, tipicamente de tonos chi b'andan dae su grogàntzu a su ruju pro more de sa presentzia de sos pigmentos licopene e carotene; podet cromper a 2 cm de diametru in sas ispetzias agrestes, ma est meda prus mannu in cussas chi sun curtivadas. Su sapore de su fruttu est unu pacu acru, e si lu produit e cossumat in tottu su mundu, tantu friscu comente in ateras maneras diferentes, pro esempiu in salsa, purè, sutzu, disidratau o in cusserva.
Air Italy S.p.A.
Air Italy S.p.A. est istada una cumpangia aèrea italiana cun sede in Terranoa. Teniat comente a hub s'Aeroportu de Milanu-Malpensa e che a base segundària s'Aeroportu de Terranoa-Montes de Mola.
Sheila Jordan
Aiat collaboradu cun Marcello Melis in 1974 in s'LP Perdas de fogu umpare a Mario Schiano, Don Pullen, Jerome Cooper, Ray Mantilla e Bruce Johnson
Air Italy S.p.A.
Sa cumpangia fiat controllada in manera direta dae AQA Holding,controllada dae Alisarda pro su 51% e dae Qatàr Airways pro su 49%.
Istòria
Su 2 de cabudanni de su 2017 Qatàr Airways at annuntziadu sa còmpora de su 49% de AQA Holding, sotziedade chi teniat su 100% de Meridiana. Su 7 de santandria de su 2017 ant comunicadu chi Meridiana diat àere comporadu Air Italy, cumpangia nàschida in su 2005 e suta de su controllu de in antis de su 2011.
Dharius
Alan Alejandro Maldonado Tamez (Monterrey, Nuevo León, 24 de cabidanni, 1984), fit unu cantante messicanu.
Air Italy S.p.A.
Istòria
Su 19 freàrgiu 2018 Meridiana at presentadu sa cumpangia aèrea chi depiat nàschere dae s'incorporazione cun sa betza Air Italy, caraterizada dae un'aspetu nou e una livrea noa.
Dae su 1° martzu 2018 Air Italy est devènnida operativa cun su primu bolu, decolladu a sas 02:00 (UTC+1) chi est istadu fatu cun unu Boeing 767-300ER intre s'Aeroportu de Milanu-Malpensa, in Itàlia, e s'Aeroportu Internatzionale de Mombasa, in Kènia cun su còdighe IG, mantentu dae Meridiana. De sa matessi die su situ at publicadu sa denumenatzione sotziale noa cun sos colores e su logotipu de sa cumpangia.
Gotthold Ephraim Lessing
Lessing fiat un'iscritore, unu filosofo, unu dramaturgu, unu critigu de arte, e unu de sos massimos rappresentantes de s'era de s'Illuminismu. Sas oberas suas e i sos iscritos teoricos ant influentzadu s'isvilupu de sa literadura tedesca. Una de sas oberas suas pius famosas est sa tragedia Emilia Galotti de su 1772.
Sa tzittade incantada
Sa Tzittade Incantada (千と千尋の神隠し, Sen to Chihiro no Kamikakushi) est un'anime de su 2001 chi at iscrittu e dirigidu Hayao Miyazaki e fattu dae su Studio Ghibli. Sa pellicula ammustrat s'abbentura de una pitzinna chi, ind unu biazu pro cambiare domo, si at a bider a innantis unu mundu de ispiritos.
Sa pellicula at tentu paritzos premios, cumpresu un'Oscar chi est su segundu pro sa menzus pellicula animada; est istada fintzas su primu cartone de allega non-inglesa a lu bincher. At bintu pèri s'Urtu de Oro in su Festival Internatzionale de Tzinema de Berlinu in su 2002.
In Giappone, sa Tzittade Incantada est resessidu a brincare in numeru de bisuras sa pellicula de Titanic.
Iscroca
Iscroca est unu comune de 692 bividores de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Laurèntziu
Su laurèntziu est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet a sìmbulu Lr e a nùmeru atòmicu su 103. Su pretzedente sìmbulu Lw est istadu cambiadu in Lr in su 1963. Est un'elementu sintèticu, radioativu, a emivida breve, transurànicu, chi pertenet a sas terras raras. Su laurèntziu est sintetizadu dae su califòrniu e non possedit aplicatziones pràticas.
Aparcadore illìtzitu
Sos aparcadores o istassionadores illìtzitos sunt pessones ch'isvilupant sena autorizadura su rolu de tentadores de beìculos motorizados in zonas su prus pùbrigas destinadas, regularmente o nono, a s'aparcamentu.
Caraterìstigas
Su fenòmenu de sos aparcadores illìtzitos est ispainadu mescamente in su tzentru-suddu continentale, in particulare Sitzìlia, Campània e Abrutzu, in ue est relassionadu cun sa criminalidade organizada (camorra e màfia), insertende-si in s'istratezia de cuntrollu de su territòriu de custas organizaduras, peroe est in ispainadura lestra, e pertocat finas s'Apùlia, su Làtziu (prus chi totu in sas zonas iscarales), àteras zonas de su tzentru, unas cantas reziones de su nordu (in ue s'aparcamentu illìtzitu est pratigadu siat dae italianos siat dae istranzos) e finas sa Sardinna.
Cussiderende logos particularmente frechentados, comente siant sos caminos in sas probianias de prajas, discutegas, ispidales o àteros logos de interessu, e sa “tarifa” dimandada de diferentes euros, finas a 10-20 euros pro betura, s'aparcamentu illìtzitu podet renner foras male diferentes chentinas o mizas de euros sa die a un'aparcadore individuale, chi a pustis at a pagare una parte de su balanzu a s'organizadura criminale chi li permitit d'operare in su territòriu.
In medas casos, s'aparcamentu illìtzitu devenet iscurpimentu cun onzi règula a dannu de sos chi aparcant, cun minetzas regulares de dannos a s'automòbile si non si pagat, gasi che atemorimentos e atacos fìsigos.
In casos bariados, s'aparcamentu illìtzitu est realizadu in arzolas in ue no est autorizadu s'istassionamentu, su chi a bias cuntrìbuit a cunzestare su tràfigu.
Vàndalos
Sos Vàndalos fiant una tribù germànica orientale, o unu grupu de tribùs, biventes a primìtziu in un'àrea geogràfica currespondente a s'atuale Polònia meridionale. Dae in ue fiant poi mòvidos atraessende pro s'istabilire in su de 5 sèculos intre s'Europa sud-otzidentale (Ispagna) e s'Àfrica de su norte.
Aparcadore illìtzitu
Caraterìstigas
In unos cantos casos, s'aparcamentu illìtzitu est pratigadu in sas fascas biaìtas, o siat reguladas peri s'istassionamentu contra costu. S'automobilista si bidet duncas custrìnghidu a pagare tantu sa tarifa regulare che s'aparcadore illìtzitu.
Vàndalos
Si pentzat chi fiant emigrados dae su sud de s'Iscandinàvia] a s'àrea de is frùmenes Oder e Vìstula in su segundu sèculu a.C., e chi si fiant acussorgiados in Islèsia a cara de su 120 a.C. Sunt assotziadu cun sa cultura Przeworsk e currispondent a is chi sos romanos antigos naraiant Lugis. Isparghende·si a manu de sa Dàtzia durante sas gherras marcomànnas e a manu de sa Pannònia durante sa crise de su de 3 sèculos, sos Vàndalos fiant cunfinados in ie dae sos Gotos a cara de su 330 p.C., in ue aiant retzidu permissu de s'istabilire dae Costantinu su Mannu. A cara de su 400 p.C. fiant ispintos a manu de otzidente dae s'arribbu de is Unnos, aiant atraessadu su Rinu e fiant penetrados in Gàllia impare a àteras tribùs in su 406 p.C. In su 409 aiant atraessadu is Pireneos e finat calados a penìsula Ibèrica in ue is grupos printzipales, is Asdingos e is Silingos, si fiant acussorgiados ins is provìntzias de Galìtzia e de Bètica rispetivamente.
A pustis chi sos Visigotos aiant invàdidu sa penìsula Ibèrica, is iranianos Alanos e is Silingos si fiant voluntariamente sutamissos a sa ghia de su cabu asdingu Gundericu, chi fiat ispintu dae sa Galìtzia a sa Betica dae una coalitzione romanu-sueba in su 419. In su 429, suta su re Gensericu, is Vandalos aiant invàdidu s'Àfrica de su norte. Dae su 439 aiant istabilidu un rennu chi cumprendiat sa provìntzia romana de Àfrica, sas ìsulas Baleares, sa Còrsica, Malta, sa Sardigna e sa Sitzìlia. Aiant rebusadu medas tentavios romanos de torrare a conchistare sa provìntzia de Àfrica e aiant assachigiadu sa tzitade de Roma in su 455 p.C. Su rennu issoro fiat agabbadu cun sa gherra vandàlica (533-534 p.C.), in ue Justinianu fiat resessidu a ddos derrotare e duncas a nde conchistare is territòrios ocupados, chi fiant andados a s'Impèriu Romanu de Oriente.
Aparcadore illìtzitu
Caraterìstigas
Sunt istadas bariadas, belle ch'isporàdigas, sas assiones de sos istituimentos pro chircare de ponner camu a su fenòmenu, peroe finas a como sunt resurtadas su prus ineficassas.
Vàndalos
Is iscritores de su Rinaschimentu e de s'Edade Moderna aiant caraterizadu is Vàndalos che bàrbaros, "assachigende e isrobbende" Roma. Est a custu chi si depet s'impreu de su trèmene "vandalismu" pro descriere distrutziones chene sensu, susetotus in riferimentu a s'isbisurada de òperas artìsticas. Contrasemper a custa nomea, sos istòricos modernos tendent a abbaidare is Vàndalos che cunsevadores, prus chi non distruidores de sa cultura romana, durante su perìodu de transitzione intre s'Edade Tàrdiu-Antiga e s'Edade Mèdia.
Aparcadore illìtzitu
Caraterìstigas
In onzi modu, est bonu chi chie si siat s'abizet de sa presèntzia de aparcadores illìtzitos sinzalet deretu su fatu a su 112 o a su 113.
Pato Machete
Patricio Chapa Elizalde (Monterrey, Nuevo León, 6 de santugaine, 1975), fit unu cantante messicanu.
FIFA
Sa Fédération Internationale de Football Association (in frantzesu pro "Federatzione Internatzionale de s'Associatzione de su giogu de bòcia"), connotu cun sa sigla FIFA, est s'istrutura chi guvernat su giogu de fubalu mundiale. Sa sea printzipale est in Zurigo, Isvìtzera e s'atuale presidente est Sepp Blatter. Sa FIFA, dae su 1930, aparizat su torneu de sos mundiales in ue benit assignada sa FIFA World Cup.