cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Presonia de Patrick Zaki
Presonia
Su 8 de friaxu 2020, a Zaki dd'ant bitiu a s'ofìtziu de su ministèriu pùblicu, chi at cumandau s'arrestu suu po 15 diis, abetendi is imbistigus apitzus de is acusas de difusioni de noas farsas e organizatzioni de protestas no autorizadas. Su procuradori capu at negau is acusas de tortura a banda de sa politzia. Su 10 de martzu 2020, is autoridadis egitzianas ant tasiu is vìsitas a sa presoni po firmai sa spraxidura de sa maladia COVID-19, ma no ant organizau perunu mèdiu alternativu de comunicatzioni intra is famìlias e is presoneris comenti cumandat sa lei egitziana. Zaki sunfrit de ana e duncas arriscat meda chi si est aparau a su COVID-19 in sa presoni de Tora. Su 5 de maju 2020, is procuradoris supremus de stadu ant arrenoau sa presonia sua po àterus 15 diis chena Zaki o s'abogau suu presentis. Is autoridadis de sa presoni no funt arrennèscius a ddu tramudai achè is procuradoris po assisti a sa sessioni de arrenoamentu de sa presonia. Sa presonia sua est stètia stèrria bortas medas po àterus perìodus de 15 o 45 diis   arribendi a 500 diis de presonia in su mesi de làmpadas de su 2021 e 669 in totu.
Pressioni internatzionali
Incumentzendi de sa noa de s'arrestu suu, amigus de Zaki, àterus studiantis, organizatzionis po is deretus civilis e universidadis italianas ant organizau adunàntzias de solidariedadi.
David Sassoli, su presidenti de su Parlamentu Europeu, at organizau duus inchestas me in Strasbourg in friaxu 2020: sa prima, su 10 de friaxu, at tzerriau s'atentzioni de is Rapresentantis e ddis at domandau de pediri a is autoridadis egitzianas de lassai a Zaki lìberu; sa segunda, su 12 de friaxu at torrau a imbiai s'arrecherta e arregordau a is autoridadis egitzianas chi “s'amistadi de sa UE cun àteras natzionis cunfiant in su respetu de is deretus umanus e civilis, comenti cunfirmau de deliberas medas de su Parlamentu Europeu”. Pedit una revisioni de su tratòngiu de s'Europa cun s'Egitu e preguntat si custu no iat a depi intzulliri un'impasada de s'acòrdiu de cumèrtziu lìberu, si Zaki e is àterus ativistas chi funt presoneris po debadas no funt postus in libertadi.
Bintises membrus italianus de su Parlamentu Europeu ant scritu una lìtera a s'ambassadori italianu de Cairo, Giampaolo Cantini, pedendi-ddi un'impignu sèriu po sa libertadi de Patrick Zaki.
S'organizatzioni Scholars at Risk at pregau a is autoridadis egitzianas de liberai luegus a Zaki e, abetendi custu, de assegurai sa saludi sua, s'acessu a s'assistimentu legali, famìlia e curas mèigas. Doixi universidadis italianas chi funt parti de sa setzioni italiana de Scholars at Risk ant firmau una lìtera po is autoridadis egitzianas pedendi sa libertadi po Zaki.
Unus cantu comunus italianus dd'ant donau sa citadinàntzia onorària. Intra custus ddoi at is biddamannas de provìntzia Bologna, Milanu, Nàpoli , Bari , Novara , Firenze , Chieti ,Messina , Avellino , Salerno , Ferrara , Rìmini , Lecce , Udine , Pisa , Brindisi , Taranto , e Crotone.
Liberatzioni, cundenna e gràtzia
Patrick Zaki est stètiu liberau su 8 de idas de su 2021 apustis de 22 mesis de presonia, comenti decìdiu sa dii innantis de su tribunali de Mansura, Egitu.
S'acusa, comenti e chi siat est abarrada e su protzessu a Zaki est sighiu, mancai dilatau prus bortas, finas a arribai a su 18 de argiolas de su 2023, data innui su tribunali dd'at cundennau a tres annus de presoni. De custus, nd'abarrant un'annu e duus mesis, ca po su restu balit su tempus chi Zaki fiat giai impresonau.
Sa cundenna est arribada prus pagu de unu mesi a pustis de sa làurea de Zaki cun s'Universidadi de Bologna cun su votu de 110/110 e làude, arraxonende de sa tesi in video-cunferèntzia, ca no ddi fiat permìtiu a lassai s'Egitu innantis de sa fini de su protzessu.
Sa dii a pustis de sa cundenna at arriciu sa gràtzia de su presidenti egitzianu Abdel Fattah Al Sisi, in unu cuntestu innui Itàlia e Egitu megant de circai de amellorai is relatzionis diplomàticas insoru. Zaki est stètiu duncas liberau apustis de unu procedimentu durau prus de tres annus, e at decrarau de bolli torrai in Itàlia.
Rivolutzione Cantada
Cun Rivolutzione Cantada s'inditat s'impare de eventos acontèssidos intre 1987 e 1991 chi diant portare a s'indipendèntzia de is fintzas a tando repùblicas sotzialistas sovièticas de Estònia, Letònia e Lituània.
Durante sa segunda metade de is annos 1980, fiat comintzadu in s'Unione Soviètica su protzessu de reformas connotu comente perestroika, ghiadu dae Mikhail Gorbačëv. S'isfaghimentu de s'URSS comente istadu, e sa torrada a s'indipendèntzia de is territòrios chi nde aiant fatu parte, aiat mòvidu is primos passos custos annos. In su casu de sas a pustis naradas Repùblicas Bàlticas is fatos aiant tentu una sèrie de caraterìsticas comunas chi ant fatu connòschere is movimentos cun su nùmene de impare de Rivolutzione Cantada.
Fiat istadu s'ativista èstone Heinz Valk chie ddi aiat dadu su nùmene, in relatu a is manifestatziones ispontàneas de su mese de làmpadas de su 1988 in Tallinn, in ue si fiant cantadas cantzones patriòticas èstones proibidas dae su règimene sovièticu, rivendichende de s'indipendèntzia de s'Estònia.
Greenwich (burgu de Londra)
Su Burgu Reale de Greenwich (pronùntzia: /ˈɡrɛnɪtʃ/, // opuru //) est unu burgu de sa tzitade de Londra, in Inghilterra, nòdidu pro èssere sa localidade pro sa cale in su de XIX sèculos est istadu adduidu de fàghere colare su meridianu chi tenet longitùdine 0, balet a nàrrere su meridianu fundamentale o meridianu de Greenwich.
Istòria
Su burgu de Greenwich benit formadu in su 1965 dae s'unione de su burgu metropolitanu de Greenwich e de sa majore ala de su burgu metropolitanu de Woolwich (cun s'etzetzione de North Woolwich, a nord de su Tamigi, chi divenit ala de su burgu londinesu de Newham).
Fiat istadu pessadu, in comintzu, de dare a su burgu nou su nùmene de "Charlton". Nointames, aende Greenwich fatu recherta pro otènnere su status de tzitade, su nùmene chi diat èssere istadu dadu a su burgu diat èssere istadu City of Greenwich; duncas, est istadu retentu prus importante dèpere dare a su burgu su nùmene de Greenwich. Sa recherta pro s'atributzione de su tìtulu de tzitade est istada nointames refudada.
Le Havre
Le Havre est una tzitade frantzesa de 179.783 chi s'agatat in su dipartimentu de Seine-Maritime in sa regione de Haute-Normandie.
Barore Testone
"Il biondo Testoni ha qualcosa di slavo nella sua fisionomia. Fa l'agricoltore e canta con sentimento, con dolcezza, quasi con malinconia, meglio forse di tutti gli altri rilevando i caratteri della misteriosa psiche sarda."
- Stanis Manca
Torpè
Torpè est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Baronia, s'agatat a 24 metros subra su mare e giughet 2.719 bividores.
Su nùmene
Massimo Pittau non tenet duda peruna a nàrrere chi Torpè est unu topònimu sardianu o nuràgicu, ca tenet duos indicadores istruturales chi nde cunfirmant s’antighidade: unu est s’atzentu in s'ùrtima sìllaba (che a Azzanì, Barì, Buddusò, Lodè, Oviddè, Senorbì, Tiriddò, Tortolì e gasi a sighire), s’àteru est su sufissu -inu de s’ètnicu Torpeinu (Buddusoinu, Lodeinu, Oroseinu), connotu in sa limba latina ma chi est forsis derivadu dae sa limba etrusca, imparentada cun sa limba nuràgica. Su documentu prus antigu in ue est numenada custa bidda est su Liber Fondachi: una borta cun su nùmene de Torpe e un’àtera cun Sorpe: est craru chi sa forma *Thorpè est intermèdia intre de sas àteras duas. Sas tres formas Torpè /*Thorpè / Sorpè pro Pittau currispondent a su fitònimu sardianu o nuràgicu truèba, supèrba, supprèva, supèlv(i)a, suèrva, suèjvva (in it. sorbo, sorba, srd. sòrba, sròba, tzòrfa): si pensat duncas chi su nùmene siat nàschidu ca fiat logu prenu de sorba.
Su sartu
Torpè est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro, chi est a 24 m dae su livellu de su mare e chi tenet 2943 residentes. Sa Comuna de Torpè s’isterret pro 92,30 chilòmetros cuadrados, in unu territòriu fatu mescamente de montes pro sa prus parte e a tìtulos diferentes dados a s’Ente Foreste Demaniale chi nde contivigiat sos litos. De mirare b’est mescamente sa pineta “Sa Dea” chi est a làcana cun sa diga “Macheronis”, chi dat abba potàbile a totu sa prana fintzas a Santu Diadoru e Thiniscole, duncas fintzas a sas biddas de Torpè, Pasada e Budune.
Chie bìsitat a Torpè non podet fàghere a mancu de caminare fintzas a su monte “Nurres”, dae in ue b’at unu panorama ispantosu cara a mare, e gasi matessi non podet fàghere a mancu de andare a bìdere sa prana fèrtile, in ue colat su Riu Pasada e in ue ant fatu sa diga “Macheronis”. Prus in bassu de sa diga, a làcana cun su comunale de Pasada, b’at una badde fata dae su riu in ue s’agat ludu e arenas chi mustrant comente unu tempus fiat logu
cugugiadu dae s'abba de mare.
Su territòriu comunale est a làcana cun sos territòrios de Lodè, Budune, Padru, Pasada, Thiniscole e Santu Diadoru e in prus sunt fratziones de Torpè Talavà, Brunella, Su Cossu, Sos Rios e Concas: mescamente custas ùrtimas duas ant galu domos antigas, fatas de pedra de cutina.
S'istòria
Torpè tenet unu territòriu in ue s'òmine b'istat dae sos tempos prenuràgicos ma chi est signadu mesches dae s’època nuràgica: est prenu de nuraghes (Predu Pascale, Santu Predu e Sas Tilibbas sunt sos mègius mantènnidos) e b’at fintzas tumbas de gigantes (Monte Oro). De importu mannu diat dèvere èssere istadu su nuraghe de Santu Predu, ca fiat in una positzione istratègica pro sas bias de comunicatzione de tando (riu, portu e caminos) cara a s’internu.
S’importu de Torpè sighit fintzas in s’època romana ca l’imbenit unu puntu istratègicu intre de su Portus Luquidonis - Santu Pàulu e Su Anzu, in Pasada - e Luquido, in su giassu de Òschiri, in ue b’aiat una legione Romana. Custas localidades difatis fiant collegadas dae sa “Bia Etza” chi atraessat su territòriu torpeinu dae est a ovest. Salvatore Italo Deledda, iscriet chi in custos territòrios b’istaiant duas populatziones: sos Loukouidonensiois e sos Aisaronénsiois chi, cunforma a su chi at iscritu Tolomeu in Geographia, fiant populatziones de orìgines etruscas e itàlicas. In prus, su de aere agatadu materiale nuràgicu in Toscana, pro Deledda est sa proa chi cunfirmat sos raportos, non cummertziales ebbia, de sos nuràgicos cun sa penìsula itàlica.
Sa cultura
Torpè sighit a mantènnere manifestatziones populares de importu: sa prus sentida e sa prus manna est a seguru su fogulone, sa festa in onore de Sant'Antoni de su fogu, su 16 de ghennàrgiu. Pro s'ocasione gente meda torrat dae su disterru: a custa festa su torpeinu non podet mancare. S'ammaniadura de sa festa comintzat dae carchi chida in antis: sos òmines, partzidos in cumpangias, andant in sos terrinos de su sartu a curtzu a sa bidda, collint frasca de mudegru pro "fraigare" in sos carros (como càmios e tratores) sas naes chi pro sa die de festa ant a èssere mudadas cun coronas de arantzu, pro isfilarent in su tzentru e cromperent a sa pratza, in ue a pustis de sa beneditzione de su preìderu, s'at a allùghere su fogulone. Pro duas dies unu sòtziu tenet s'impignu de ammaniare e cumbidare su màndigu, su binu e sos durches a totu sos chi andant a sa festa, chi cada annu sunt carchi mìgia de persones.
Sas àteras festas de importu sunt sa de su 8 de cabudanni, Nostra Segnora de sos Ànzelos, e Santa Maria Ausiliatrice su 24 de maju in su burgu de Biddanoa.
S'economia
Parte bona de su territòriu de Torpè est in una prana fèrtile, a costàgiu de su riu Pasada, in ue s'agatant paritzas aziendas agrìculas a produtzione intensiva paris cun aziendas de bestiàmene. Produtos meda chi crompent a sos mercados de sa costa orientale, sunt de custas terras, mescamente agrùmenes (arantzu, mandarinu e limone) e frùtora e ortalìtzia (sìndria, melone, patata, chibudda, tomata e gasi a sighire).
In sos ùrtimos 10/15 annos b'ant fraigadu agriturismos meda: paris cun s'atividade agrìcula e pastorale b'at finas un'atividade imprenditoriale e ritzetiva. Sas atividades ligadas duncas a s'enogastronomia si sunt ismanniende, mancari sa crisi de sos ùrtimos annos apat dadu una bella istrinta.
De importo mannu est fintzas s'economia edile: in sas periferias de Torpè, siat a bia de Pasada siat a bia de Lodè, b'ant fraigadu domos meda, e tando las ant bèndidas mescamente a gente istràngia, pro "domos de mare", dae chi Torpè est a 3 km ebbia dae sa costa.
Àtera atividade de importu sunt sas cavas de rena a curtzu a su riu e sos impiantos de produtzione de carchina, chi dant traballu - fintzas pro more de s'indotu - a parte bona de sa populatzione torpeina.
Azorras
Is Azorras (in portughesu: Açores; su signìficu sardu de su faeddu est istore) sunt unu artzipèlagu portughesu chi s'agatat in s'otzèanu Atlànticu setentrionale. Su cabulogu est Ponta Delgada.
S'agatant istesiadas de unos 1.500 km de Lisbona e de sa costera marochina, intames de is costas nordamericanas chi s'agatant a unos 3.900 km.
Is Azorras sunt una de is regiones ultra-prifèrcas de s'Unione Europea e sunt regione autònoma de su Portugallu.
Geologicamente faghent parte de sa placa eurasiàtica, foras de si duas ìsulas prus otzidentales de Flores e Corvo, chi s'agatant in sa placa nordamericana.
L'artzipèlagu est parte de sa Macaronèsia.
Is ìsulas sunt collegadas a su cuntinente gràtzias a duas cumpangias aèreas, sa SATA Air Açores et sa TAP Portugal.
Cumponidura
Is noe ìsulas printzipales de is Azorras sunt:
Otto Wagner
Dae su 1857 issu aiat istudiadu in su Polititecnico de Vienna e dae su 1860 in Berlino in sa Königliche Bauakademie, inue aiat sighidu sos corsos de Carl Ferdinand Busse, chi fit istadu un'allievu de Schinkel. In su 1861, torradu a Vienna, in sa Akademie der Bildenden Künst aiat sighidu sos corsos de architetura de August Sicard von Sicardsburg e de Eduard van der Nüll, sos architetos chi aian progettadu su Ringstrasse. In su 1862 fit intradu in s'istudiu de Ludwig Förster e aiada esercitadu sa professione. In su 1894 aiat sostituidu a Karl von Hasenauer comente e professore de Architetura in s'Accademia de Arte de Vienna. E in su 1896 aiat publicadu sa prima obera teorica subra s'architetura Moderne Architektur. Otto Wagner, finas si no cumparidi in sos membros fundadores, aiada aderidu umpare a s'assistente sou Joseph Maria Olbrich, Gustav Klimt, Josef Hoffmann e Koloman Moser a su grupu artistigu de sa "Secessione Viennesa".
Oberas
Ungheria
Austria
Trento
Trentu est una comuna italiana de 115.368 abitadores, cabitale de sa provìntzia numenale e de sa rezione de su Trentinu-Tirolu de Suddu. Gràssias a sa creassione de diferentes buscadorzos (FBK, Trento RISE, FEM), de laboratòrios e a s'universidade sua, est istadu paranumenadu su “Silicon Valley de sas Arpes.”
Zeografia
Sa bidda de Trentu est posta in su badde de su riu Àdize, a unos 150 km. dae sa bena sua, 55 km. a su suddu de Bortzanu, 110 km. a su nordu de Berona, 200 km. a su nordu de Robigu e a 250 km. dae sa foghe de su riu.
Trentu s'agatat in su tzentru de un'arzola urbana chi s'isterrit in manera longhitudinale intre Mezzolombardo e Rovereto e a s'estu chirru a sa Badde Sugana, finas a sa comuna de Pergine.
Trentu presentat diferèntzias istremas de territòriu e pobuladura. Sa pobuladura comunale no est cuntzentrada petzi in bidda, si nono finas in numerosas leadas ispartzinadas (trighinzos), prus a prestu distintas sas unas dae sas àteras e chi bardant galu un'identidade cosa issoro siat urbana, siat biddaresa, rurale o montaresa. Sa bidda antiga contat cun 80.000 abitadores (santugaìne de 2004). S'agrustadorzu urbanu, cun sas comunas probianas, nche crompit a 150.000 abitadores. Intre sos trighinzos, su prus pobuladu est Galdolo (a su nordu de sa bidda, cun s'inghiriadura chi tenet 12.449 abitadores). Su prus pagu pobuladu est Sardagna (1.106 abitadores). Sa majoria de issos sunt repartzidos in su fundu de su badde de s'Àdize o in sos montigros a s'estu de sa bidda, cando chi su bidditzolu de Sardagna est situadu a s'uestu in unu pranu de roca a 560 metros de artària e est cunetadu cun su fundu de su badde finas dae una telecadrea minore; sas biddas de su Bondone, intames, sunt ubigados intre sos 490 m. s.l.m. de Vigolo Baselga e sos 1.650 metros de Vason, e formant parte totus de sa matessi inghiriadura comunale.
Sa bastesa de sa zona comunale cunzughet duncas una densidade de pobuladura no caraterìstiga de biddas cumpatas e cun cuntzentradura manna de pobuladura (736 ab. pro cmq., a petus, pro isempru, de sos 1.990 ab./cmq. de Bortzanu).
Trentu bardat unu ligàmine meda astrintu cun su monte: a su nordu-uestu, s'agatat sa Paganella, a su nordu-estu su monte Calisio, a s'estu sa Marzola, a su suddu-estu sa Vigolana e s'uestu su Monte Bondone, naradu finas “S'Arpe de Trentu”. Custu ùrtimu, chi pro su bonu abarrat in su territòriu comunale, si podet sizire in tempus curtu dae su tzentru de sa bidda a mèdiu de su caminu provintziale.
Inche su lutone de sas Viote de su Bondone, est possìbile a bisitare su Tzentru de Ecolozia Arpesa e s'ortu botànigu, gasi che a cumintzare s'iscursione chirru a sa Reserva Naturale Integrale de sos Tres Cùcuros de su Bondone (Cornet, Dos d'Abramo e Cima Verde).
Drosophila melanogaster
Drosophila melanogaster esti una ispètzia de musca (de su ordini tassonomicu Diptera) de sa familia Drosophilidae. S' ispètzia esti connotta cummenti su muschitu de sa fruta e esti imperada in biologia po esperimentus sientificus in genetica, fisiologia, evolutzioni.
References
<div data-template-mapping="{"targetname":"Reflist"}" class="reflist columns references-column-count references-column-count-2" style="-moz-column-count: 2; list-style-type: decimal;">
Guernica
Guernica (Guernica y Luno in ispagnolu e Gernika-Lumo in bascu) est una tzitade minore de su Paisu Bascu, in sa provìntzia de Biscaglia, in su nord-est de s'Ispagna.
Guernica est sa capitale religiosa e istòrica de su Paisu Bascu ispagnolu e fiat su logu de adobiu de s'Assemblea de Biscaglia, chi si riuniat suta de unu chercu, sa Gernikako Arbola, chi est istadu unu sìmbulu de sas libertades traditzionales de su pòpulu bascu.
Sa tzitade est famada in totu su mundu gràtzias a Guernica, maestosa òpera de Picasso, unu cuadru cun sa sòlita ìndola cubista, chi figurat sa tzitade bombardada dae s'esèrtzitu tedescu durante sa gherra tzivile ispagnola.
Istòria
Fundada su 28 abrile 1366, Guernica est una tzitade santa pro sos bascos. Finas dae su Medioevu bi teniant logu sos cussìgios bascos. Sos res castiglianos, sighidos in prus trighet dae sos res ispagnolos, giuraiant suta de su chercu de Guernica de respetare e cunservare sas leges piessignos autonomistas de sa Biscaglia.
Su sìmbulu sagradu de sos Bascos, sa chercu (Gernikako Arbola) si agata subra a su tzentru tzitade; suta a issa si riuniat cada annu finas a su 1876 su Cussìgiu de sos Sèneghes, sos cales membros acudiant dae totu su Paisu Bascu, isboligande custu una forma direta de democratzia. S'àrbore benit sostituidu in casu de morte dae una mata noa nàschida dae sos frutos de s'àrbore betzu.
Bombardamentu de Guernica
Guernica est famada pro àere subidu unu bombardamentu aèreu a tapete - tra sos primos e in prus tostos - postos in atu dae sa Legione Condor (unidade bolontària de sa tedesca Luftwaffe).
S'atacu at tentu logu su 26 abrile 1937, durante sa gherra tzivile ispagnola, cun su suportu de s'Aviatzione Legionaria, unidade bolontària e no ufitziale de sa Regia Aereonautica italiana.
Riservas naturales
S'estuariu de su Guernica o Urdaibai est una Abbandat Biosferica.
Isport
In àmbitu de su giogu de su pallone sa sotziedade printzipale tzitadina est su Gernika Tzìrculu.
Amministratzione
In su 1996 su territòriu comunale est istadu partidu e est istadu creadu su comune nou de Arratzu.
Corbin Bleu
Su nomene eru est Corbin Bleu Reivers.
Rai
Sa Rai − Radiotelevisione italiana S.p.A. – bortas meda abbreviadu in italianu in Rai o RAI- fundada in Roma in su 1954 est sa sotziedade concessionaria esclusiva de su servitziu pubbricu radiotelevisivu in Italia.
Mragaxori
Mragaxori est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis, s'agatat a 351 metros in pitzu de su mare e tenet 892 bividores.
Istrobu Ossessivu-Compulsivu
S'istrobu ossessivu-compulsivu, o incurtzadu IOC, naradu fentzamentas sìndrome ossessivu-compulsiva est unu cuntronu psichiàtricu chi si podet iscerare pro manna bariedade de formas, ma est semper caraterizadu de una farta de cuntrollu in su tènnere condutas o faghere pentzamentos pretzisos.
Gli impiccati
Sas peraulas
I'm sorry Siamo stati impiccati per aver assassinato il quattordici di aprile nostra moglie col fucile. Ero cittadino inglese lei invece era scozzese mi contava i soldi in tasca, l'acqua calda nella vasca il tabacco per la pipa, le partite all'osteria finché non ce l'ho più fatta ed un dì... l'ho impallinata...
Istrobu Ossessivu-Compulsivu
Is pentzamentos, chi sunt intrusivos, sunt bìvidos cun ànsia e sufferèntzia manna e is condutas compulsivas - no in totus is casos postas in atu - tenent iscopu de fàghere calare su discumbènidu chi nde cussighit.
Insertadu in su DSM-IV-TR (su manuale diagnòsticu de is istrubos mentales) intre sos istrobos d'ànsia, est intames cunsideradu de medas istudiosos una entidade autònoma e iscerada, sende chi fintzas sa respusta a is fàrmacos ansiolìticos est iscarsa.
Gli impiccati
Sas peraulas
Dondolando dondolando e frattanto mi domando dondolando dondolando durerà fino a quando?
Ed intanto gli insetti fanno un sacco di dispetti nelle orecchie le zanzare suonan come le fanfare sulla testa una cornacchia mi adocchia e ridacchia il gran mondo dei pennuti tutto qui s'è convenuto e si fa una gran festa passeggiando sulla testa vedo pure gli avvoltoi... Che cosa vuoi...
Istrobu Ossessivu-Compulsivu
Is ossessivos-compulsivos, mancari a tenora sa graesa de su problema, sunt in sa prus parte de is casos abistos de sa cunditzione issoro, chi bivent cun sensu de curpa e pagu cunfiantza in issos etotu. Àteras bortas punnant prus a imminorigare, giustificare o fintzas denegare de tènnere perunu problema.
Epidemiologia
Si carculat chi su 2-3% de sa populatzione sunfrat de disturbu ossessivu-compulsivu. A causa de sa manera personale de bìvere s'istrubu e de sa timoria de èssere giuigados est dàbile chi siant medas is chi si cuant e duncas is peschentos diant pòdere èssere majores. Nde cussighit chi fintzas unas 50 pessones subra 100 partzidos intre mannos, adolescentes e pipios nde potzant èssere affetos in carchi mesura.
S'OMS, organizazione mundiale de sa sanidade, ponet sa IOC intre is 5 disturbos psichiàtricos prus fitànios e intre is primos 20 prus imbalidantes.
Advance Australia Fair
Advance Australia Fair est s'innu natzionale de s'Austràlia. Iscritu dae su cumponidore Peter Dodds McCormick, l'ant sonadu pro sa primu borta in su 1878, pensadu comente cantzone patriòtica. Dae su 1974 a su 1976, a pustis de unu sondàgiu natzionale, at remplasadu "God Save the Queen" comente innu natzionale, e est torradu a l'èssere dae su 1984. "God Save the Queen" tando est divènnidu s'innu reale, impreadu in ocasiones in ue bi sunt presentes membros de sa famìlia reale. Su testu de Advance Australia Fair l'ant modificadu duas bortas, sa prima in su 1984 e sa de duas in su ghennàrgiu de su 2021.
Gli impiccati
Sas peraulas
Dondolando dondolando e frattanto mi domando dondolando dondolando durerà fino a quando dondolando dondolando e frattanto mi domando dondolando dondolando durerà fino a quando durerà fino a quando durerà fino a quando
Ponta Delgada
Ponta Delgada ([ˈpõtɐ ˌðɛɫˈɣaðɐ]) est una bidda de unos 68.900 bividores, cabulogu e tzentru majore de sa regione autonoma portughesa de is Azorras.
S'agatat in s'ìsula de São Miguel, chi est fintzas sa prus manna e populada de s'artzipèlagu. Ponta Delgada est istada fata capitale amministrativa de sa regione in su 1976.
Su disacatu abiàtigu de sas Atzoras
Su disacatu abiàtigu de sas Atzoras fiat istadu un'intzidente intervènnidu a unu Boeing 707 chi teniat a bordu 137 passizeris italianos e 7 membros de echipazu de nassionalidade istadunidesa. Non b'aiat àpidu perunu subrabìvidu.
Grassianu Mesina
Grassianu o Gratzianu Mesina (Orgòsolu, 4 de martzu de 1942) est unu criminosu sardu. Est istadu su bandidu prus famadu de sa Sardinna de sa pustigherra. Est cunnotu pro sas evasuras suas numerosas (bintiduas, chi deghe intzertadas) e pro su rolu suo de medianeri in su sechestru de Farouk Kassam su minore.
Su disacatu abiàtigu de sas Atzoras
Su bolu
Fiat s'una e deghe de merie de su mèrcuris 8 de frearzu de 1989 addaghi su bolu 1851, unu nolitadu de s'Independent Air Corporation, decolladu dae s'abioportu de Bèrgamu e destinadu a Santu Domìnigu, aiat addobadu su montigru Pico Alto in s'ìsula de Santa Maria, sa prus levantesa de s'archipèlagu de sas Atzoras, in ue s'aparèchiu deviat realizare unu trànsitu programmadu.
Grassianu Mesina
Su 25 de santandria de 2004, a pustis de esser agrassiadu dae su Presidente de sa Repùbriga de tando, Ciampi, e dae su ministru de sa zustìssia Roberto Castelli, Mesina dassat sa presone de Voghera, peroe abarrat in su detenimentu bivimentale pro duos annos, sena lograre mai permissos (nemancu in s'ocasione de sa morte de mama sua), pro fagher sa recuida de òmine lìberu a s'Orgòsolu suo. Grobarmente, Mesina at barigadu 40 annos in palas de sas zagas, belle 5 bandidende e duos in su detenimentu bivimentale.
Su disacatu abiàtigu de sas Atzoras
Su bolu
In sas primas oras a pustis de su disacatu, si fiat teorizadu chi sa causa pòderet esser carchi anomalia de sos istrumentos de bordu, o puru un'erru umanu de Leon Daugherty su cumandadore o de su bitze suo. Si fiat pessadu finas a unu sabotamentu.
Inchiesta
Sa subraponidura de comunicaduras aiat impeìdu a s'echipazu de intender sa parte finale de sa trasmissura de su cuntrollore de bolu, chi pediat cunfirmadura de sa cuota, e a custu ùrtimu de cumprender s'intentu de s'echipazu de nche falare a 2.000 pees. Custa incumprensura tràziga aiat provocadu un'artitùdine incurreta de su bolarzu, agravada dae una comunicadura inesata de su prensu atmosfèrigu.
In fines, sas cundissiones crimàtigas, caraterizadas dae turbolèntzia e dae sa presèntzia de nues bassas, aiant dadu su chi fartaiat. Unos cantos testimonzos aiant bidu s'aparèchiu bolende a cuota bassa a beru a curtzu de domos. Forsis, in cussu mamentu su pilotu si fiat sàbidu de sa situassione de perìgulu grae a beru in ue s'agataiat, peroe no aiat pòdidu fagher nudda, dadu chi, pagas iscutas a pustis, s'abionae aiat addobadu su montigru, artu unos 590 metros, in su puntu de una trempa meda desiguale. Su logu àbriu no aiat fazilitadu sa tarea de sos azutoriadores, chi una bia cròmpidos a su logu aiant topadu cun un'issena ispramosa sena subrabìvidos.
Cunseghèntzias
In cunseghèntzia de custu disacatu, comente ammiadu in antis, s'imprenta italiana aiat aderetadu sas crìtigas suas chirru a sus turoperadores chi si cunfiaiant a bolos nolitados prus baratos chi sos bolos de lìnia, peroe chi, a bisu issoro, sutabaliaiant sas normas de seguràntzia pro minimare in manera cussideràbile sos costos de zestione cun bolarzos antigados e pessonale no califigadu e custrintu a bussardos tostos de traballu. In onzi modu, sas imbestigaduras posterioras aiant ismèntidu su prus de sas acusas naradas, cando chi no totus. Giorgio Santuz su ministru de sos trasportos de tando, s'in cras de sa trazèdia, aiat suspèndidu tempuranamente s'autorizadura a bolare in sos chelos italianos de s'Independent Air.
1850
S'annu 1850 (MDCCCL in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Limba sarda/logudoresu
Su sardu est una limba romanza chi su populu de Sardigna faeddat in s'isula sua, e sa comunidade sarda chistionat in disterru.
Naschida de sa limba sarda
Su sardu comente limba chi benit dae su latinu comìntzat a naschere in su 238 a in antis de Cristu, cando sa Sardìgna fit provìntzia de Roma. Su latinu de sos soldados romanos, chi no fit su chi istudiaiant in sos lìberos ma fit diferente meda a intro de totu sas regiones chi nde beniant, at comintzadu a si amesturare luego cun sa lìmba chi sos sardos faeddaiant; a dolu mannu no ischimus meda de sa lìmba chi tando chistionaiamus in Sardìgna, ca no nos est abarradu documentu iscritu e duncas totu su chi ischimus est pro more de faeddos (prus chi totu relatamus a su sartu, bestiàmene, matas) chi no nde benint dae su latinu ma chi nde benint dae su “paleusardu”, comente a "làcana" o "mara". Sos Romanos peroe no ant agatadu solu su “paleusardu”, difatis tòcat a no s'immentigare de totu sas tzitades pùnigas in sas costeras, chi a fortza che ant intradu faeddos pùnicos a intro de sos sardos puru; in ue sos faeddos pùnicos chi ancoras imperamus fatu fatu sunt unos cantu, est a nàrrere "mitza", "tzìpiri", "chemu", "tzichiria", "tzingorra" (in italianu, sorgente, rosmarino, una manciata, aneto, piccola anguilla). A contu fatu duncas su sardu est una lìmba romanza comente a su frantzesu, s'ispagnolu, su cadelanu, su portughesu, s’italianu, su ladinu; totu lìmbas chi sunt nàschidas dae su latinu de sos soldados romanos cun sa lìmba chi sa zente de su logu faeddaiant giai.
Derrota de Roma e Imperu Bizantinu
Incomintzende sos sèculos bator e chimbe a pustis de Cristu, in s’imperu romanu b'intrant sos "bàrbaros". Nemmancu sa Sardigna abbarrat a foras de custas intradas, e difatis intre su 450 e su 530 b'arribant sos Vàndalos, chi a su tempus a tempus aiant cunchistau giai s’Àfrica romana. Essende abarrados in Sardinna petzi pro 80 annos, no ant lassadu rastas in sa limba nostra. In su 534 sa Sardinna torrat a intrare in s'Imperu Romanu, ma como sa capitale non fit prus Roma ma Costantinòpoli. Medas sunt sas paràulas chi sunt nàschidas dae custu addòbiu cun sos bizantinos. Nos depimus ammentare chi sa cultura issoro est intrada in totu sas partes de sa vida de sos sardos de su tempus; sas paràulas bizantinas prus connotas sunt lepa, condaxis / condaghes (regorta de atos giurìdicos), e nùmenes de pessone che a a Miali, Aleni, Giorgi, Stèvini.
Sos pisanos in Sardigna
Bisàntziu si nde istèsiat dae sa Sardigna pro more de sos musulmanos, e duncas s'ìsula abarrat a sola finas a s'annu milli, cando sas repùbricas marinaras de Pisa e Gènova incomintzant a intrare mascamente in su Cabu de Susu e in su Judicadu de Casteddu, e ant lassadu sa tzitade de Tàtari a sos Genovesos. S'istòricu John Day at definidu s'interatzione de Pisa e Gènova cun sos logos ocupados comente "coloniale". Pro medas annos unos cantos linguistas ant portadu a in antis s'idea chi sos pisanos apant mudadu meda sa bariedade campidanesa, in sa pronùntzia e in s'evolutzione de sa limba, narande chi su campidanesu "lìngua", "silìcua", "anguidda", "ègua" o "cena", siant totu produtos dae sa colonisadura pisana e chi sas paràulas sardas beras siant "limba", "siliba", "ambidda", "eba", "chena", chi si podent galu intèndere in su Cabu de Susu. Sos ùrtimos istùdios imbetzes ant ammustradu in manera crara chi, essende chi sos pisanos sunt abarrados petzi sessant'annos in su Cabu de Giossu, e essende chi no si sunt mai chèrfidos ammesturare a sos sardos, est craru chi no ant pòtziu mudare una bariedade chi cumintzat dae susu de Aristanis e chi pigat prus de una perra de Sardinna. E prus pagu galu in cussos annos, in ue galu no esistiat s'iscola comente a oe, non bi fiat sa ràdiu, sos zornales, sa televisione. Sas paràulas e sos fenòmenos chi a sos linguistas istranzos che a Max Leopold Wagner sunt pàrtzios istranos, simigiantes a su pisanu antigu e diferentes dae su sardu de Cabu de Susu, sunt nàschidos petzi ca est diferente s'istòria de comente su latinu est intradu e de comente est andau a in antis in Cabu de Susu e in Cabu de Giossu. Duncas, a contu fatu, siat "lìngua" siat "limba" (e totu sos àteras paràulas chi amos mentovadu) sunt sardas a su 100%, una peroe faghet parte de sas bariedades campidanesas e s’àtera de sa bariedades logudoresas. In cada manera, craru est chi unas cantas paràulas sunt intradas in su sardu dae su pisanu, sas prus connotas sunt "bèciu"-"(b)etzu", "brigùngia"-"(b)irgonza".
Su cadelanu e su castillianu in Sardigna
Su cadelanu divenit limba ufitziale de Sardigna in su 1479, chent'annos a pustis chi sos cadelanos fint intrados cun sos sordados in s’ìsula. Chentza duda peruna, su cadelanu est sa limba istranza chi prus est intrada in su sardu, e oe in die fintzas medas paràulas chi impreamus tenent raighinas cadelanas, est a nàrrere "ferreri", "pichepedreri", "sabateri", "mìgia", "buciaca", "cadira", "bratzolu" e gasi sighende. Custa limba fit gasi forte fintzas in sa sotziedade chi esistiat unu ditzu in Casteddu “no connoscit su cadelanu” chi lu impreant pro nàrrere de unu fulanu chi est ignorante meda. Su castillianu est intradu meda su matessi, peroe prus a tardu, a s'acabada de su 1500 candu giai nci fint istados 100 annos de influèntzia de su cadelanu. Medas notàrios l’ant impreadu finas a s’acabbu de su 1700, e in unos cantos logos pro fintzas in sos primos annos de su 1800, su sardu at retzidu una sienda de paràulas dae su castillianu; peroe bisongiat a nàrrere ca medas si sunt pèrdidas e pro cussu paret ca sas paràulas cadelanas prevalessant, in dies de oe. Bi sunt medas paràulas castillianas in su sardu campidanesu e prus puru in su logudoresu, in su primu podimus agatare: "aposentu", "brincai", "callentai", "dengosu", "fardetta", "gana", "intregai", "lei" (legge in italianu), "menguai", "nascimentu", "obra", "prenda", "resfriai", "sintzillu", "tacca", "ventana". Tocat a nàrrere ca sos verbos in castillianu prevalessent in su sardu a cunfrontu de cussos de su cadelanu, mentras su cadelanu prevalesset in medas àteras cosas.
S’italianu in Sardigna
- Frantziscu Masala, Sa limba est s'istoria de su mundu
Istadu Islamicu
Su Istadu Islamicu de Iraq e Levante (in arabu الدولة الإسلامية في العراق والشام), fintzas connottu cun s'acronimu ISIL (chi istat pro s'inglesu Islamic State in Iraq and the Levant) o ISIS, est una costa militante islamista de Al-Qaida chi nch'at serradu sos rapportos cun su grupu dae ue est naschida pro fundare unu "califfadu", Istadu Islamicu, chi cumprendet tottus sas populassiones arabas chi sa Frantza e s'Inghilterra aìan mantesu separadas a pustis de sa prima gherra mundiale. Su grustu jihadista est cun sas armas in manu peri tottu su Levante arabu (Libanu, Siria, Iraq e Giordania) e in su 2014, sicunda a sos titulos de imprenta otzidentales, cumandat de facto in tottu su nord-est de sa Siria e su nord-ovest de s'Iraq; in lampadas sun intrados a Mossul, sa secunda tzittade irachena. Fachet masellu de tottus sas minorias religiosas chi li capiten a tiru, de manera ispetziale yazidas e cristianos.
Limba sarda/logudoresu
S’italianu in Sardigna
In su 1718 sa Sardigna divenit parte de su chi diat a èssere istadu su Rennu de Itàlia. Finas a cussu annu perunu dominadore at tentu s’idea de iscantzellare sa limba sarda de su totu pro impònnere sa limba sua, ma sa polìtiga savojarda teniat sa tenta de fàghere bìnchere prus de totu sas àteras sa limba italiana. Essende su sardu forte meda comente limba, e cun sos mèdios de cussos tempos non faghiat a fàghere unu mudamentu linguìstigu in presse, s'àndala prus simpre pro italianitzare sa Sardinna fit a italianitzare su sardu in antis. Est prus simpre meda a colare dae unu sardu italizanitzadu a s’italianu chi non dae unu sardu beru a s’italianu. Pro fàghere custu, su primu passu fit a nche bogare dae sa conca de sos sardos sas paràulas chi fint atesu meda dae s’italianu e a las remplasare cun paràulas italianas “cun sa –u a s’acabu” (sardu porcheddinu), pro fintzas sos vocabolàrios e sas gramàtigas de su tempus (s’Otighentos) teniant custa tenta, sa de imparare s’italianu a sos sardos colende dae unu sardu totu ammesturadu. S’italianu at peroe incomintzadu a s'ispartzinare a beru cun s'iscola pro totu su Noighentos, cun su serbìtziu de sordadu e cun sos zornales. S’allestrada manna de s’italianu in Sardinna l'amus tenta cun sa televisione, chi at batidu sa limba de s'Istadu a totu sas domos sardas. In sos ùrtimos chimbant'annos, su sardu at pèrdidu unu muntone de paràulas, remplasadas dae italianismos e custu est acadèssidu in totu s’ìsula, non bi sunt logos e biddas in ue custu fenòmenu no siat acadèssidu. Sa "enna" o "janna" est bessida "sa porta", su "ajaju" est bessidu su "nonnu", su "fradili" est bessidu su "cuginu", e gasi sighende.
Sa batalla po sa limba sarda
In s’acabu de sos annos Sessanta e in s'incomintzu de sos annos Setanta de su Millinoighentos, in totu s’Europa b'est istadu unu mudamentu curturale in totu sos logos in ue bi fit una limba de minoria. Pro nàrrere, in Ispagna, morendesiche Franco su ditadore, sas minorias linguìsticas bascas e cadalanas ant incomintzadu a traballare meda po torrare a fàghere nàschere sas limbas issoro, in su Galles in su Rennu Auniadu sos gallesos ant incomintzadu sa batalla issoro pro fàghere reconnòschere sa limba gallesa e su pròpiu ant incomintzadu a fàghere sos brètones, sos ladinos, sos furlanos e totu sas àteras minorias europeas.
Fintzas in Sardinna su movimentu pro sa limba sarda si fit fatu forte meda: in s’universidade, in s'iscola, in sa sotziedade a chistionare de limba sarda non fit prus un'ispantu. Sos istudiosos che a Antoni Lèpori su professore fint incomintzende a iscrìere ditzionàrios modernos, a istudiare sistemas ortogràfigos pro iscrìere su sardu de manera coerente. Totu custas batallas, atòbios e istùdios ant fatu nàschere, in su 1997, sa leze sarda nùmeru 26, chi est sa primu leze chi narat de manera crara chi su sardu est una limba chi faghet a l'impreare in cale si siat logu imparis a s’italianu. Narat puru ca essende una sienda, un'ascusorju mannu pro sa terra e su pòpulu sardu, tòcat a l'amparare comente si tocat, in s'iscola, in sa sotziedade e in sa vida de cada die.
A pustis de duos annos est essida sa leze 482 de s'istadu, chi a pustis de sessanta annos de democratzia cumprit s’artìgulu ses de sa Carta de s'Istadu. Cun custa leze, s'istadu reconnoschet dòighi linguìstigas a intro de sas làcanas italianas, est a nàrrere sa sarda, chi est sa minoria prus manna, sa furlana, sa tedesca, s'islovena, s'arbanesa, sa grecània, sa frantzesa, sa ladina, sa croata, sa franco-proventzale, sa cadelana e s’otzitana. Sas partes prus de importu de custa leze sunt chi totu custas limbas de minorias faghet a nche las fàghere intrare in s'iscola (dae sas elementares finas a sas mèdias). Nono comente a unu tantu de oras a sa chida, comente a una limba istranza, ma chi faghet a las impreare pro imparare sas matèrias che sa matemàtica, s'istòria, sa geografia e gai sighende. Custu est unu mudamentu a beru ca sa limba de minoria bessit a limba mesu de imparu. Àtera parte de importu mannu de custa leze est su fatu chi reconnoschet s’importàntzia de sa limba de minoria in s’amministratzione pùbrica, e duncas permitit de l'imparare in paris cun s’italianu, mancari petzi s’italianu tenzat efetos de leze.
Difusione, situatzione a die de oe e perigulu de estintzione
Si carculat chi la diant a faeddare o cumprendere, nessi pro carchi fràsia, unas 1.200.000 personas de Sardigna e in prus sos disterrados chi no bi istant. Sos chi la cumprendent e la impreant de mèzus manera sunt meda prus pagos, ma no bi at carchi cherta ispetzialìstiga chi nde tratet; paret peroe, comente pro totu sas limbas de minoria, chi a la faeddare mèzus siant sos betzos, mancari bi sient giòvanos chi la istùdient e impreent bene.
Segundu a un'istùdiu de sa regione, su sardu lu diant a connòschere unas 1.495.000 personas e faeddare unas 1.000.000, a fronte de unu tres % ebbia chi naraiat de no lu connòschere, de no lu cumprendere e de no lu cherrere imparare. Ant peroe sinnaladu chi bi at s'arriscu chi su sardu diat a poder andare intra pagu tempus in estintzione, si no si ponet remèdiu, ca su bilinguismu est galu a bìdere; in prus, sighit a zirare unu stigma assotziadu a sa limba, e in sos ufìtzios pùblicos no si impreat a favore, oe, de s'italianu ebbia.
Custa situatzione si depet a s'istadu de diglossia, a livellu sotziològicu, chi at tentu e galu tenet su sardu dae s'època moderna in susu, ca sos invasores semper ant impostu che ufitziale sa limba issoro; si depet tènnere in contu chi sos ibericos teniant sas limbas insoro affaca a su sardu, mentras chi in s'ùrtimu perìodu de dominatzione, sa piemontesa, sos de Savoia cheriant aunire su dominiu issoro fintzas linguisticamente e nche ant bogadu ispagnolu e sardu puru. Sa cosa si che est galu prus imbrutada in sos annos '50 e '60 de su sèculu coladu, cando sos mèdios de comunicatzione e s'istrutzione ufitziale ant fatu a manera chi sos sardos aiant intesu s'italianu che "limba de cultura e de zente ischida", seberande de non imparare prus su sardu a sos fizos. In custu tempus, benit puru a pitzu su dualismu tra tzitade e bidda, in ue sa limba mama no est ancora totu isperdida. Pustis de una pelea longa incumintzada dae sos annos '70, si podet nàrrere chi carchi cosa siat cambiada ma solu in su 1997, pro more de una lege regionale chi at postu su sardu che limba ufitziale de sa Sardigna umpare a s'italianu.
Como bi at duas iscolas de pensu: a una banda, chie pensat chi s'irraighinamentu de su sardu dae sa sotziedade sarda siat arribadu a unu puntu chi su sardu si creet oramai belle iscumpartu e duncas estintu, a un'àtera chie imbetze cheret torrare sa limba a sos sardos chircande de sighire s'esèmpiu de àteras limbas de minoria, comente su catalanu. Bi at una tzerta atividade pro unificare su sardu, partzidu ind una cantidade manna de dialetos (unos 350) chi intra issos si podent cumprèndere, ma pro como est in suta a crìtica o polèmica (comente at sutzessu pro sa Limba Sarda Unificada e sa Limba Sarda Comuna).
Sas bariedades
Sos limbistas partzint su sardu in medas bariedades, cun duas ortografias fundamentales a las intregare: su campidanesu e su logudoresu-nugoresu. Su gadduresu (cossu), s'aligheresu (catalanu) e su tabarchinu (ligurinu) no sunt dialetos sardos. Pro su tàtaresu (o turritanu) sa chistione est prus difitzile ca mancari siet de gramàtiga corsicana, tenet meda de su lessicu logudoresu (80% a parrer de medas).
Sos limbazos sardos campidanesos sunt sa bariedade prus ispainada, cun unas 700.000 personas chi los faeddant. Si podet nàrrere chi, bogados sos Tabarchinos (Calasedda e Carloforte), totu sa Sardigna suta de unu raju ideale chi comintzat dae Cabras e lompet a Lotzorai chistionat campidanesu, mancari in formas diferentes de bidda a bidda.
Tostoine de abba
Su tostóine de abba (Caretta Caretta) est unu rettìliu chi faghet parte de sa famìlia Cheloniidae. Sos trèttos in ue zirat de prus su tostoine de abba sun in Grèghia, Turchia, Sitzilia, Calabria, Tunisia o in Libia. Si assimìzat meda a su tostòine de Kemp (Dermochelys Kempii), tantu chi si podet fìntzas cunfùndere chin issu, ma cussu b'est in su golfu de su Messicu e a nde bìder in su Mare de Mesu est una raridade. Mancari chi siat s'ispètzia de abba prus a comùnu de su Mar' 'e Mesu, est a puntu de sìche estìnghere in medas trettos suos.
Limba sarda/logudoresu
Sas bariedades
Sos limbazos sardos logudoresos los chistionant dae su Màrghine e dae su Montiferru in susu, fintzas a su monte Limbara. No est presente in Gaddura (francu pro sas biddas de Terranoa e Luras), ma medas lu faeddant finas in Tàttari e S'Alighèra, mancari custas cussòrgias tènzant dialetos issoro, e est istada sa limba de referèntzia pro sèculos pro sos poetas sardos e de sa litteradura sarda. Su nugoresu, chi est postu a pare cun su logudoresu, si no pro sa mancàntzia de sa lenitzione, si chistionat in sa provìntzia de Nùgoro, bogandeche a parte su tretu asuta de Sòrgono (limba de Mesanìa) e de su Màrghine (logudoresu). Si creet chi siat custu su faeddu prus biu, e chi peri sos pitzinnos lu chistionent dae minores.
Tostoine de abba
Suttispètzias
B'at duas suttispetzias de tostoine de abba:
Limba sarda/logudoresu
Sas grafias
Finas a oe, mancari bi siant istados medas traballos e bideas, pro sa limba sarda no si agatat ancora unu "standard" ebbia de iscritura. S'ùnicu puntu chi acomunat sos istudiosos est sa modalidade de atzentadura: s'atzentu cheret postu in sa sìllaba de tres (partende dae sa fine de sa paràula) o in s'ùrtima. Lassande a banda sas grafias no issientìficas, chi sos iscritores e sos poetas ant sighidu peri tantos sèculos, oe bi sunt bàtor propostas printzipales pro iscrìere su sardu:
Documentos in sardu anticu
Su sardu est istadu sa limba ufitziale de sos zudicados in s'Edade de Mesu. Sa limba iscritta presentaiat meda latinismos chi como no s'intendent prus e una grafia chi sufferiat s'influentzia de sos assentadores (toscanos, genovesos o catalanos a s'ispissu). Dante Alighieri allegat de su sardu in De vulgari eloquentia e nche bogat sos sardos dae s'orbita italica, pro chi a parrere suo no teniant unu volgare chi si depiat tenner a contu e sighiant a imitare su latinu ("domus nova" e "dominus meus" narant infatis): "Sardos etiam, qui non Latii sunt sed Latiis associandi videntur, eiciamus, quoniam soli sine proprio vulgari esse videntur, gramaticam tanquam simie homines imitantes: nam domus nova et dominus meus locuntur"
Si podet bider carchi elementu de su sardu ja in su 1063, ma si depet aisetare una bintina de annos a pustis pro bider sos primos documentos in sardu anticu, comente sa Carta Volgare (in campidanesu) e su chi si narat Privilegio logudorese, oje cunservadu in Pisa: "In nomine Domini amen. Ego iudice Mariano de Lacon fazo ista carta ad onore de omnes homines de Pisas pro xu toloneu ci mi pecterunt: e ego donolislu pro ca lis so ego amicu caru e itsos a mimi; ci nullu imperatore ci lu aet potestare istu locu de non (n)apat comiatu de leuarelis toloneu in placitu: de non occidere pisanu ingratis: e ccausa ipsoro ci lis aem leuare ingratis, de facerlis iustitia inperatore ci nce aet exere intu locu..."
Donatzione de Torchitoriu (1089 o 1103, campidanesu): "E inper(a)tor(e) ki l ati kastikari ista delegantzia e fagere kantu narat ista carta siat benedittu..."