cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Linguìstica
Nàschida de sa linguìstica sincrònica
Partende dae s'anàlisi de sa iscièntzia de sos sinnos (semiòtica) de s'iscritura, Saussure tirat sas propriedades chi distinghent sas limbas dae sos àteros sistemas de sinnos.
Sa linguìstica duncas pertocat innantis de totu a sa langue, chi est un'astratzione reduiditza a unu sistema de sinnos, ue onzi sinnu est solidale a s'àteru: si introduimus in su sistema unu sinnu nou, s'ispàtziu de denotatzione de su sistema at a mudare totu cantu est; a sa fine, una langue de duos sinnos at a denotare unu mesu de sos denotata cun unu sinnu e s'àteru mesu cun s'àteru.
In sa limba s'inghitzada est reduida a su prus pagu: su momentu de su cumbentu pro sos sinnos (cuntratu primitivu), finas pùbricu comente in s'acasu de s'esperanto, sas generatziones de pustis lu retzint de manera passiva: sa limba intrat in sa "bida semiològica" sua e non faghet prus a torrare agoa. No est duncas de interessu resonare de s'orìgine de sas limbas prus de cantu siat a resonare de s'orìgine de su Ròdanu (Saussure).
Sa noidade de Saussure pertocat a sas cosas e a sas cosas de sa linguìstica: dae inoghe sa distintzione intra linguìstica sincrònica e linguìstica diacrònica e sa nàschida de sa linguìstica comente iscièntzia moderna.
Sri Jayawardenapura Kotte
Sri Jayawardenapura Kotte (in singalesu ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර කෝට්ටේ, in tamil சிறீ ஜெயவர்தனபுர கோட்டை), connota che Sri Jayawardenapura o, simplemente, Kotte, est sa capitale amministrativa de Sri Lanka.
Posta in su distritu de Colombo, 8 km a est de sa capitale betza Colombo, contat unos 115.826 bividores. In sa tzitade tenet sede su parlamentu de su Sri Lanka, chi si bi est aposentadu su 29 de abrile 1982, in ocasione de sa formale inauguratzione de sa sede. Tzentru residentziale e mercadu agrìculu (printzipalmente de laores), contat vàrias indùstrias alimentares, de tèssìngiu e de contza.
Temuco
Temuco est una tzidade e comunu de s'Cile, ade 245.347 de bividores (2002).
Beat generation
Beat Generation est unu termine chi indicat unu grupu de iscrittores americanos (fra cui sos pius rappresentativos fini Allen Ginsberg e Jack Kerouac) chi sun bessidos a pizzu in sos annos '50, e su fenomeno culturale chi issos ana descrittu. Puntos importantes de sa cultura "Beat" cumprendet su rifiutu de sos printzipales valores Americanos, iperimentatzione de sas drogas, frommas alternativas de sesso e unu interessu pro sas Religiones de s'est.
Iceage
Is Iceage (pronuntzia: /ˈaɪseɪdʒ/) sunt unu cumpressu punk-rock de Copenaghen, Danimarca, fundadu in su 2008, annu candu sos mermos teniant isceti 17 annos.
Europa (mitologia)
Europa (gregu Εὐρώπη) in sa mitòlogia grega fit sa fiza de Agenore re de sa tzitade de Tiro in sa Fenìcia. Dae custu mitu nde derivat su nomene de s'Europa. Paret chi su mitu siat de origine cretesa.
Su contu
Zeus si fit inamoradu de Europa, poi chi l'aiat bida umpare a ateras piseddas regoglioende fiores acculzu a un'ipiaggia. Zeus tando aiat ordinadu a Ermes de che leare sos boes de su babu de Europa acculzu a s'ipiaggia. In cussu Zeus aiat leadu sas fromma de unu trau biancu, issu si fit avvicinadu a Europa e si fit isdraiadu sutta sos pes de a issa. Europa fit montada in groppa a su trau chi, atraessende su mare che l'aiat lewada a s'isula de Creta. Zeus tando si fit riveladu e aiat tentadu de violentare sa pizinna, ma issa bi l'aiat impedidu; tando Zeus si trasformeidi in aquila e fit ressessidu a subrafaghere a Europa ind'unu buscu de salighes o, segundu atere, sutta unu platanu.
Iceage
Istoria
In su freargiu 2013, est bessidu su segundu album, You're Nothing, chi at tentu apretziamentu mannu de sa critica.
Europa (mitologia)
Su contu
Europa diventeidi sa prima reina de Creta. Dae Zeus aiat appidu tres fizos: Minosse, Radamanto, e Sarpedonte, chi appoi fin istados adottados dae su maridu Asterione re de Creta.
Iceage
Istoria
Su 6 de santugaine 2014 bessit s'album de tres, Plowing into Field of Love, ma singulos estratos podent giai èssere agatados in internet de su cabudanne.
Totu is tres àlbumes ant retzidu una nominadura pro IMPALA's European Independent Album of the Year Award.
Is Iceage ant fatu bessire su de bator àlbumes, Beyondless, su 4 Maju 2018 cun Matador.
Su 7 de maju de su 2021 est bessidu su de chimbe albums, Seek Shelter.
Lexington (Massachusetts)
Lexington est una bidda de unos 31.000 bividores de is Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa Contea de Middlesex, Massachusetts.
Est sa bidda in ue est istada cumbàtida sa prima batalla de sa gherra de indipendèntzia americana.
Limbas de sa Sardigna
Limbas de sa Sardigna: Bae puru a bidere
2947
S'annu 2947 est un annu incomintzadu de dominiga a segunda de su calendàriu gregorianu.
Concord (Massachusetts)
Impare a Lexington dat nòmine a sa prima batalla de sa gherra de indipendèntzia americana.
Cristoforo Mameli
Cristoforo Mameli (Lanusè, 5 de freàrgiu de su 1795 – Roma, 18 de ladamini de su 1872) est istadu unu politicu italianu, e est stetiu ministru de s'istrutzioni in su Regnu de Sardigna de su 27 de martzu de 10 de ogniassantu de su 1850..
Biografia
Su nomini intreu ddi risultaat Cristoforo Angelo Pasquale Francesco Mameli ei fut fixu de Giovanni Antonio Basilio e de Monserrata Pisano, de famiglia de notaius, de su stessu arèu de Goffedo Mameli, nomenau po essi cumpostu s'innu italianu. Si fut cojau cun Marianna Cappai ma no iant tentu fixus. A pustis de una pariga 'e annus traballandu comenti funtzionariu in diversus ofissius de sa Sardigna e de s'amministratzioni centrali sarda, comenti pon'esempiu vicariu e sovrintendenti generali de Polizia de su 1841 a su 1847. In su 1847 at fattu parti de sa delegazioni stamentaria, istituia po sa fusioni de sa Sardigna cun is Staus sabaudus de su Continenti. Tandu fut stetiu eligiu in sa Camera e in su 1849 nomenau Ministru de sa Publica Istrutzioni in su guvernu D'Azeglio I, in su 1850 est divenniu Consillieri de su Stau e in su 1854 Senatori in su Regnu de Sardigna e a pustis in su Regnu de s'Italia.
Rancagua
Rancagua est una tzidade e comunu de s'Cile, ade 214.344 de abitantes (2002).
Chiassu
Chiassu (Ciass in dialetu ticinesu, Pias in tedescu) est una bidda isvìtzera ubigada in su Cantone Tessinu, in pinna de sa làcana cun s’Itàlia e a prus pagu de tres chilometros dae su tzentru de Comu.
In su 1976, sa comuna de Chiassu at ingrustadu sa de Pedrinate e a dies de oe contat cun unos 9.000 abitadores in totale. Est sa comuna prus meriesa de s’Isvìtzera e est istassione de làcana chirru a s’Itàlia cun ischerriadorzu.
S’istassione de sos trenos s’agatat pratigamente in sa frontera, essende dae s’intrada printzipale bastat a cursare unos chentu metros a pee pro nche sizire sa duana. B’at su prozetu de un’istassione internassionale Comu-Chiassu.
Fernanda Pivano
"Cun dolore pro sos mortos e pro sas tragedias in attu, mi devo dichiarare perdente e iscunfitta pruite pro 70 annos appo trabagliadu iscriende in onore e pro more de sa non violenzia e bido ancòra su pianeta iffustu de sambene"
- Fernanda Pivano
Dae adolescente, si fit trasferida cun sa familia a Torinu ue aiat frequentadu su Liceo classigu Massimo D'Azeglio, inue aiad appidu comente e insegnante Cesare Pavese. In su 1941 si fit laureada in Lettere; cun d'una tesi in Litteradura americana fit subra su capolavoro de Herman Melville Moby Dick (obera chi fit istada traduida dae su matessi Cesare Pavese). A su 1943 risalit sa prima tradutzione sua, chi fit parte de sa Spoon River Anthology de Edgar Lee Masters, chi fit istada publicada dae Einaudi. In su 1948, Pivano incontyreidi Ernest Hemingway, cun su cale poi aiad appidu intenbsas relatziones professionales e de amicitzia. S'annu poi Mondadori aiat publicadu sa tradutzione sua de A Farewell to Arms (Addio alle armi) de Hemingway. In su 1956 issa aiat fattu su primu viaggiu in sos Istados Unidos. Cun sa professione suas issa aiat contribuidu a faghe' connoschere in Italia sos pius importantes iscrittores americanos, dae sas iconas de sos annos '20, comente F. Scott Fitzgerald, Dorothy Parker e William Faulkner, a sos iscrittores e poetes de sos annos '60 de sa beat generation (Allen Ginsberg, Jack Kerouac, William S. Burroughs, Gregory Corso, Lawrence Ferlinghetti), finas a sos iscrittores de sos annos pius rezentes cumpresos Jay McInerney, Bret Easton Ellis, David Foster Wallace, Chuck Palahniuk e Jonathan Safran Foer. Pivano fit puru interessada a sa cultura Afro-Americana: diffattis est chi aiat publicadu diversas versiones de sos liberos de Richard Wright. Issa aiat puru iscrittu diversas cosas subra sa mùsica populare ipetzies de autores comente Fabrizio De André e Bob Dylan.
Antonio Maria Zaccaria
Biografia
Antonio Maria Zaccaria fiara nasciu de una familla nobili de Genova. Po mori ca su babbu fiara mortu chizi, fia stettiu educau de sa mamma, Antonietta Pescaroli.
Su cultu
Est stettiu subitu venerau cumenti biau. Su 27 maju 1897 est stettiu canonizzau de Leone XIII.
Tintoretto
Tintoretto, Jacopo Robusti, nadu T. (Venezia 1519- 1594). Giovanu cando in Venezia dominaida s'arte de Tiziano. Fortzis est istadu po tempus pagu in sa buttega de Tziano. De familia umile, fizu de unu tintore, guasi autodidatta.Una de sa oberas primas suas chi l'hat fattu connoschere est istada sa tela: San Marco libera lo schiavo dalla tortura.
Adelàsia de Torres/logudoresu
Adelasia de Torres (? 1207 - Su Burgu, 1259) est istada Reina de Torres (o Logudoro) e de Gallura in su mesuevu, e Reina de Sardigna puru.
Biografia
A dòighi/trèighi annos si cojuat cun Ubaldo Visconti, mancari sa contrariedade trigadiva de su pontèfitze Onòriu III e sas ambitziones de su re de Càlari Barisone-Torchitoriu IV de Lacon-Serra.
In su mese de santugaine de su 1232 su maridu devenit re de Gaddura e issa reina.
Devènnida biuda a trintunu annos in su mese de ghennàrgiu de su 1238, contra a sas bètias de su paba chi la cheriat fagher cojuare cun Guelfo Porcari, si torrat a cojuare, in su mese de santugaine de s'annu matessi, cun Entzu o Erricu Hohenstaufen, fìgiu naturale de s'imperadore Federicu II de Svèvia, chi teniat bìndighi annos (ma forsis bintitrès). Però la dassat noe meses a pustis de su cojuiu, in su mese de trìulas de su 1239.
Tando, si nch'est inserrada in su casteddu de Su Burgu in Gotzeanu.
Segundu su Libellus iudicum turritanorum fiat istada interrada «dae antis de su altare majore» de sa catedrale de Nostra Sennora de su Rennu in Àrdara; àteros, imbetzes, pessant chi siat istada interrada in sa crèsia de Santu Bainzu Màrtire in Isprollatzu.
Rosa dae Lima
Rosa dae Lima in Perù, inue est naschida su 1586. Fiza de emigrados ispagnolos. Su nomene veru fudi Isabella Flores y De Oliva, giamada Rosa po sa bellesa sua. De su tertz'ordine dominicanu, ada praticadu una vida de penitentzia manna. Est morta su 24 de austu 1617. Est sa primma, chi est istada proclamada santa, de su continente americanu. Sa festa su 23 de austu.
Patatas frissas
Is patatas frissas (tzerriadas in manera familiare fintzas patatinas o patatinas frissas) sunt un'alimentu a base de patatas segadas a fitas de forma allongada e frissas in vàrias maneras in is diversos logus: in Bèlgiu s'impreat su grassu de baca"Blanc de bœuf" in un'ispetziale friggitrice, ma in generale sunt coxinadas inis ogius vegetales. in Itàlia e Ispagna sas patatas sunt cotas fintzas a su forru finché no assument sa caraterìstica cotura e pustis serbidas callentes. Is variedades in cummèrtziu sunt impachetadas pro sa bèndida normalmente in bussas. Is patatinas frissas sunt un meranda meda importante in su mercadu de is Paisos de limba inglesa.
Murra
Si giogat chirchende de cassare su totale de sos nùmeros ghetados cun sas manos.
Pro sa lege italiana est unu giogu de azardu, fintzas si est reconnotu che a disciplina isportiva ufitziale dae su CONI.
Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band
Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band est su titulu de un'album de su gruppu inglesu The Beatles, pubblicadu in su 1967. Totu sas cantzones sunu istadas iscrittass dae sa copia Lennon - McCartney, si no est specificadu diversamente.
Ubaldo Badas
Ubaldo Badas (Casteddu, 1904 – Casteddu, 1985) est istadu un'architetu sardu, cunsideradu che a unu de sos prus mannos de su de XX sèculos in Sardigna.
Biografia
Ubaldo Badas naschet in Casteddu in su 1904. A pustis de àere incumintzadu sos istùdios de matemàtica, chi at interrùmpidu, no acabende tando sos istùdios universitàrios, in su 1928 at incumintzadu a traballare comente a urbanista cun Enrico Endrich, chi tando fiat podestà e cun su cale est abarradu amigu totu sa vida. In custu perìodu aderit a su Ratzionalismu italianu. At traballadu a medas òperas pro su Comunu siat durante s'amministratzione Endrich (in collaboratzione cun s'ingegneri Pisano) siat in sos annos imbenientes, ma fintzas in privadu. Ca privu de sa Làurea in architetura, at retzidu prus pagu afidamentos de traballos de cantos diat àere pòdidu e s'atributzione de sas òperas suas est s'ispissu dudosa, in cantu no at pòdidu firmare sos progetos suos. In su pustisgherra s'acùrtziat a una currente noa, mutida Neoliberty. In sos annos chimbanta est intre sos promodores printzipales de s'I.S.O.L.A., pro mèdiu de sa cale promovet su connoschimentu e sa cummertzializatzione de s'artesania sarda in su mundu. Esertzitat, mescamente partinde dae sos annos setanta, fintzas sa faina de pintore. At collaboradu fintzas a "Mediterrànea" e "Fontana Viva".
Òperas casteddàrgias
Costruida a s'acabu de su de XVIII sèculos comente a polveriera règia, in su 1828 Carlo Boyl de Potuvigari realizat sa fatzada neoclàssica. S'istrutura de s'unidade de Itàlia in sos annos binti de su Noighentos at istrangiadu una caserma. Dae su 1928 a su 1933 Badas s'est ocupadu de sa ristruturatzione de sos internos de sa polveriera betza pro l'impreare che a Galleria De Arte.
In su 1933 a Badas est l'afidant s'assentu de su Terraprenu, un'interventu chi si podet bìdere in forma integrale galu oe.
Semper in su 1933, Badas at realizadu s'iscola a s'abertu Attilio Mereu, intre su viale Regina Elena e sa pigada de S'Avantzada. A su tempus fiat una de sas iscolas prus a s'avanguàrdia, ma oe est in istadu de degradu pro neghe de s'ocupatzione de abusivos.
Su monumentu s'agatat in Carrera Sonnino, intre s'EXMA' e su palatzu de sos Carabineris. L'ant costruidu cun caraterìsticas architetònicas de s'època fascista (bastat a notare sos duos fàscios mannos in ue bi sunt iscritos avenimentos de sa I Guerra Mundiale, alternados cun pedras biancas e nieddas)
Costruida in su 1937 in s'arenile de su Poetu che a colònia pro sas vacàntzias, ma mai acabada. In su 1947 l'acabat e la trasformat in ispidale (Ispidale Marino). In su 1982 s'Ispidale Marino si trasferit in un'àteru edifìtziu: dae tando su fàbricu est in istadu de abbandonu;
S'Albergu de su pòberu s'agatat in Viale Parde Ignàtziu e l'ant costruidu in su 1943, fintzas comente a ricòveru pro chie perdiat sa domo pro neghe de sos bombardamentos. Atualmente, a pustis de rtraballos de recùperu e adeguamentu fatos in sos ùtrimos annos, e discussos meda, est sa sede de sa biblioteca de sa facultade de Economia de s'Universidade.
S'agatat in su Largu Càralu Felitze. In orìgine fiat cobertu de tzeràmica ruja, dogada una paja de annos a como a pustis de un'interventu de ristruturatzione discutìbile. Sa fatzada, oe, est in colore de tzimentu. In su muru tzurpu, chi s'afatzat in su Largu Càralu Felitze, istràngiat tzeràmicas interessantes de s'iscultore famadu de Tàtari Giuseppe Silecchia, realizadas in su 1958 e torradas a collocare, chene las destrùere, in s'ùtrimu restàuru.
Su palatzu, chi s'agatat in viale Trentu, est naschidu comente a sede provisòria de sa Regione Autònoma de sa Sardigna, isetende de tènnere su palatzu mannu de carrera Roma, e fiat istadu predispostu pro lu torrare a adatare pro s'impreu comente a domos privadas. In cada manera faghet galu su traballu initziale suo.
Atualmente s'edifìtziu arriscat de èssere derrùidu pro fàghere postu a una palatzedda. Fintzas si b'at su vìnculu de sa soprintendenza chi blocat su progetu de demolitzione-ricostrutzione presentadu dae un' impresa edile, s'impresa matessi at presentadu ricursu a su TAR. http://www.ufficiostampacagliari.it/rassegnastampa.php?pàgina=6528
Badas at realizadu fintzas una àtera villa in carrera Milanu, a curtzu de s'àtera.
Custu palatzu, in paris cun s'èssere istadu realizadu dae issu, fiat fintzas sa domo privada sua.
Edifìtziu chi s'afatzat in viale Diaz, in ue sa fatzada presentat un'tzeràmica decorativa de interessu mannu e unu basamentu cun pedras de colores vàrios. Sa fatzada chi daet a s'internu de sa Fiera sighit s'istile Neoliberty, cun s'impreu de sa linna e de sas pedras.
S'edifìtziu iscolàsticu s'agatat in viale Trentu, a curtzu a su palatzu de sa Regione Autònoma de sa Sardigna progetadu semper dae Badas.
Bruce Marshall
Bruce Marshall (Edimburgu, 24 de làmpadas 1899 – Biot, 18 làmpadas 1987) iscrittore iscotzesu, cattolicu.
Ubaldo Badas
Òperas tataresas
Costruidu pro s'ÌSULA in su 1956 in Tàtari est cunsideradu fortzis s'esèmpiu prus de importu de architetura moderna in Sardigna. Est intituladu a su co-fundadore de s'ÌSULA Eugenio Tavolara, e s'agatat in sos giardinos pùblicos tzitadinos, in su tzentru de sa tzitade. S'istrutura at subidu dae pagu mudas architetònicas, pro l'adatare a sas normas noas de sa seguridade, chi l'ant mudada meda in carchi cantzu, ma dae su 2011 est in cursu unu restàuru nou cun s'intentu, intre s'àteru, de eliminare sas superfetatziones.
Badas in su 1952 at allestidu s'internu de sa butega tataresa de Pratza de Itàlia. Presentaiat un'interessante decoradura de Eugenio Tavolara.
Ìndia
S'Ìndia (hindi: भारत Bhārat), ufitzialmenti Repùblica de Ìndia (hindi: भारत गणराज्य Bhārat Gaṇarājya), est un'Istadu federali de s'Àsia meridionali, cun capitali Noa Delhi. Cun 3.287.263 km² s'Ìndia est su de 7 istadus de su mundu po superfìtzi mentras cun 1.380.004.385 bividoris est su 2° prus populosu a pustis de Cina. . Est infusta de s'otzèanu Indianu a sud, de su mari Aràbicu a ovest e de su golfu de su Bengala a estu, possedit una lìnia costera chi s'iscàmpiat po 7.517 km., e allàcanat cun su Pakistàn a ovest, Cina, Nepàl e Bhutàn a nord-estu, Bangladèsh e Myanmàr a estu. Bixinus de acanta, istesiaus de s'otzèanu Indianu, funt su Sri Lanka a sud-estu e is Maldivas a sud-ovest.
Sedi de sa civiltadi de sa baddi de s'Indu e regioni de bias cumertziales istòricas e de impèrius mannus, su subcontinenti indianu est istètiu identificau cun su cummèrtziu e sa richesa culturali po una parti manna de s'istòria longa sua. Cuatru religionis mannas de su mundu (su buddismu, s'induismu, su giainismu e su sikhismu) funt nàscias inoi, mentras su zoroastrismu, s'ebraismu, su cristianèsimu e s'islam ddui sunt arribaus intra de su primu millènniu p.C., donende forma in sa regione a una diversidadi culturali manna a diaderus, espressada massimamenti de su Sultanau de Delhi, de s'Impèriu Moghul, de s'Impèriu de Vijayanagara e de s'Impèriu maratha.
S'Ìndia est sa de doxi prus economias mannas de su mundu in tèrminis nominalis e sa de cuatru in tèrminis de pòdere de achistu. Reformas econòmicas ant trasformau s'Istadu in sa segunda economia a prus crèschida lestra (est unu de is cincu Paisus in ui si fait referimentu cun s'acrònimu BRICS), ma cun totu custu, su Paisu sufrit ancora de livellus de poberesa, analfabetismu e malu nudriamentu artus, foras de tenni unu sistema sotziali basau a sus de is castas. Sotziedadi pluralìstica, multilìngui e multiètnica, s'Ìndia est annotamala rica suta su pranu naturali, cun una diversidadi de fera aresti e de habitat amparaus.
Àera cunditzionada
Su cunditzionamentu de àera est unu protzessu de tratamentu de s'àera ambiente de locales destinados a su cummèrtziu, a sa domo, a protzessos industriales o de immagasinamentu, etz. Cunsistet a regulare sas conditziones cantu a sa temperadura, umidade, limpiesa, rennoamentu, filtru e su movimentu de s'àera intro de sos locales usende màchinas numenadas genèricament àera cunditzionada.
Tipos de sistemas
Intre sos sistemas de cunditzionamentu s'agatant diferentes tipos, dividìdos a segunda de meda paràmetros: Sos sistemas tzentralizados tenent duos tzicùitos: primàriu e segundàriu. Su tzicùitu primàriu est cussu ue su lìchidu termàle baratat su calore cun sa màchina. Cheret a narrere chi s'energia elètrica benit tramutada in calore dae sa màchina (su tziclu podet fintzas èssere a s'imbesse) e trasfèrrida a su lìchidu primariu chi pustis l'at a baratare cun su lìchidu segundàriu, chi andat in su logu de aclimare. Unu sistema est naradu autònomu cando est usàdu petzi pro aclimare unu aposentu e su lìchidu termàle intrat direttamente in s'aposentu in su split, ue una tzerta cantidade de àera at a colare in mesus pro leare (o lassare) su calore.
Cando in sa màchina su fluidu termale est in manera direta s'àera (chi pustis andat in s'aposentu etotu), tando su sistema si narat totu-àera. Cando su lìchidu segundàriu est su primàriu etotu e benit aclimadu pro aclimare pustis su logu, e nd'est fatu petzi de abba, tando su sistema est naradu totu-abba. Cando b'at un iscambiu de sos duos, su sistema si narat àera-abba.
Si su lìchidu termàle intrat in cuntatu cun s'aposentu de aclimare, si diferentziat a segunda de su bighinadu cun s'area aclimada.
Caminadorzu
Unu caminadorzu est un tretu elevadu posissionadu a costazos de unu caminu, reservadu a su trànsitu e a s'istassionamentu de sos piones.
S'artìgulu 3, par. 1°, n. 33 de su Còdighe de sos caminos definit comente caminadorzu “sa parte de su caminu, in foras de sa caminera, supesada o alindada e protèghida in àtera manera, destinada a sos piones”.
Custu sinnìfigat chi unu beìculu non tenet perunu deretu de istassionare o tzirculare in su caminadorzu, cun sa dèroga de sas rampas probidas a s'efetu pro s'atzessu a arzolas eventuales isternas a sa caminera creadas apositivamente, che pro narrer aparcadorzos, garazos o propiedades privadas.
In su casu chi unu pione rugraret sa caminera reservada a su tràfigu de beìculos pro nche sizire su caminadorzu postu in su chirru contràriu de custa ùrtima, diat dever impreare sos coladorzos pro piones probidos a s'efetu, sinzolados dae sinzales bertigales apositivos o dae unu semàforu.
Su caminadorzu zenerarmente format parte de su realincu, in sa matessi manera chi nde formant parte finas sos caminos, boghende unos cantos casos de lotizaduras in ue sunt de propiedade privada, mancari siant abertos a sa tzirculadura pùbriga.
Worcester (Massachusetts)
Worcester est una tzitade de unos 182.500 bividores de is Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Massachusetts, in ue est sea de sa contea omònima.
Est segunda tzitade majore de Noa Inghilterra a fatu de Boston.
Domenico Suriano
Domenico Suriano (Andria, 30 Maju 1988), est unu giogadore de pallone italianu.
Giocada comente atacante in su Chieti dae su 2015.
Tziclu frigorìferu
Unu tziclu frigorìferu est unu tziclu termodinàmicu in gradu de trasferire calore dae un'ambiente a bassa temperadura a unu a temperadura majore.
Sa màchina chi acumprit unu tziclu frigorìferu podet èssere interpretada, e impreada: In totarduos, bisòngiat dare unu traballu pro fàghere funtzionare su tziclu, sutràere calore de su puntu caente de su tziclu (efetu ùtile de sa màchina funtzionante comente a pompa de calore, tale calore est sa summa de su calore rimòvidu dae su puntu prus fritu de su tziclu e su traballu erogadu) e surbire calore de su puntu prus fritu (efetu ùtile de sa màchina funzionante comente a frigorìferu).
Bàrtolu apòstulu
Bartolu o Portolu, santu, unu de sos doighi discipulos de Gesùs Cristu. Paret si devet identificare cun Natanaele, ateru nomene de Portolu. Ada preigadu su vangelu in s'Asia Minore. Una traditzione narat chi est mortu martire, iscortigadu sende biu. Una creja dedicada a custu santu s'agatada in Roma, in s'isola Tiberina. Sa festa su 24 de austu.
Valparaiso
Valparaiso (in ispagnolu: Valparaíso) est una tzidade e comunu de s'Cile, ade 270.242 de bividores (2002).
Golfu de s'Alighera
Su golfu de s'Alighèra est un'intràda naturale pòsta a nord de su Mare de Sardigna, càra a s'Alighera. Una làcana li pònen a zòsso Capu Marrargiu e a sùsu Capu Catza, su promontoriu prus mannu de s'ala nord-otzidentale de sa Sardigna.
Su golfu, gràtzias a su logu zeograficu in ue est, at sèmper offèrtu cuadòrzu segùru a sas nàes cando su tempus si pònet male. Sa costèra bi andat pro unos 70 kilometros. In su golfu b'at parìtzas biddas, in prus de s'Alighera chi est sa tzittade prus manna: Fertilia, Maristella e Tramarigliu, pro esempiu. B'at fìntzas carchi logu de impòrtu ecolozicu mannu, comente s'Area Marina Protetta de Capu Catza - Isula Piana e su parcu regionale de Portu Conte.
Brithenig
Su Brithenig est una limba romanza artifitziale creada dae Andrew Smith. Si tratat de un’isperimentu mentale, una proa de recostrutzione de sa limba faeddada dae sos romanos chi abitaiant in sa Britannia antiga. Custa limba est influentzada meda dae sas limbas cèlticas. Pro esempru, sas mutatziones de sas cunsonantes initziales sunt unu fenòmenu cèlticu tìpicu:
Unos cantos elementos de gramàtica
Sustantivos: cas (domo) - lla gas (sa domo) - /llo/ chas (/sas/ domos)
Un'esempru de sa coniugatzione de sos verbos - su verbu canhar (cantare):
Un'esempru de testu in Brithenig
GENESIS 11:4-9
4. Affos ys ddisirent, "Gwath, gwan a eddiffigar yn giwdad per nu, cun yn tyr ke dang a llo chel, ke nu ffagen yn nôn per nu e sun ysparied rhen syrs feig lla der inteir." 5. Mai ill Dôn gwenif a fas a widder lla giwdad e'll tyr ke'll pobl eddiffigafant. 6. Ill Dôn dis, "Ech, alltresig yn pobl ke barol ill llinghedig medissif, ys hyst ant cýnidiad a ffager. Agur sa sera negarad rhen a llo ke ys phrofarewnt a ffager. 7. Gwath, gwan a fas a ystyrddir sew linghedig sig ys nhomprênerewnt rhen sew alltr."
8. Sig ill Dôn llo hyspariaf di llâ syrs lla der inteir, e ys chalfarent a eddiffigar lla giwdad. 9. A es perch sa affell Babel – perch llâ ill Dôn ystyrdd llinghedig ill mun inteir. Di llâ ill Dôn llo hyspariaf syrs ffeig lla der inteir.
Otaku
Unu otaku (おたく), foras de su Giappone, est connòttu pro èsser una pessòne chind unu interèssu marcàu pro anime e manga. In Giappone etottu, peròe, su favèddu tènet connotassiòne negativa meda e bòlet inditare a una pessòne chi pro s'interèssu suo bi tènet una vera e propria ossessione e pro chi bi àndat maccu: bi pòdet èsser s'otaku de sas macchinas, de sa musica, de sos computer e gai sichìnde. Su vocabulu a Ponènte, imbètzes, est colàu a bòler nàrrer "amantiòsu de manga/anime" e bo'. In Giappone su favèddu est prus chi àtteru negativu ma oje in dìe, sicomènte an dàu bìda a una subcurtùra chi est a fundamèntu de su mercàu de intertenimèntu giapponesu, bi at zènte in cùghe puru chi si nàrat "otaku" chin fierèsa. A Ponènte sa paràgula pòdet èsser bona o mala, a secundu de chie la imprèat.
"Otaku" bènit dae su giapponesu お (o, una partichèdda onorífica) + 宅 (taku, dòmmo): si impreàbat comènte pronùmene de secunda pessòne singulàre tra amantiòsos de fotografìa, chi sa zente bidìat sèmper sotzialmènte "pacu abbìstos", reservàos e ossessionàos dae s'interèssu issòro: dae cùghe, chin cussu sinnìficu negativu, sa paràgula est in imprèu pro calesisìat tènzat unu carchi interessu pacu sanu. Unu istereòtipu de otaku est s'òmine chi est sèmper in dòmmo, isfainàu de su tottu, e non tènet perùnu amìcu chi non sìat otaku che a issu. A còmmo, pro distìngher su sinnìficu modernu dae cussu anticu, sa paràgula est iscrìtta o in hiragana (おたく) o katakana (オタク).
Cannonau
Su Cannonau est siat su numene de una calidade de sarmenta autòctona de sa Sardigna siat su omonimu inu chio si nde produit.
Guanajuato
Guanajuato est unu de is 31 istados federados chi faghent parte de is Istados Unidos Messicanos, in paris cun sa Tzidade de su Messicu. Tenet una populatzione totale de 2'858'359 bividores in 46 comunos, sa tzidade Guanajuato est su cabu de logu e sa tzidade prus manna est León.
Tenet un'istèrrida de 30'608 km².
Madeleine Peyroux
Naschida in d'una familia de origine frantzesa, est istada fatta manna tra New York e Parigi.
Àllai
Àllai est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis.
Bhagavad Gita
Sa Bhagavad Gita (in Sanscritu:भगवद्गीता),est una sacra iscritura induista, cunsideradu tra sos pius importantes testos de s'istoria de sa literadura e de sa filosofia. Su mastru de sa Bhagavad Gita este Krishna, chi est riveridu dae sos induistas comente sa manifestatzione de deus.
Fordongiani
Fordongianus est una bidda antiga e rica meda de istòria de su Barigadu. Sa bidda est de orìgine romana (e si giamaiat Forum Traiani): est abitada de 1050 ànimas, e sa prus parte triballant (traballant)in sa pastoria e in sa messarìtzia, ma su triballu (traballu) chi at fatu Fordongianus famada in su mundu est sa perda de Trachite, chi si prestat po s'alasciamentu de totu is domus, po is pratzas e is crèsias. Sa genti benit numerosa in custa bidda po biri is famadas termas romanas, inue s'abba arribat a sa temperatura de 60°. S'ospidàgiu de is fordongianesus si podit biri su bintunu de austu po sa festa de Santu Lussùrgiu, recurrèntzia meda sentida in sa bidda, chi in sa processioni acumpàngiant su santu cun is cuaddus in sa crèsia de monti chi pigat su lùmini de su santu patronu. De pagu tempus est naschiu unu centru termali, chi pigat s'abba de is termas, po sa cura de su corpus, e chi at fatu de Fordongianus su centru po sa riabilitatzione de is malàidus. No mancat s'arti de sa mùsica, coltivada de sa gioventude fordongianesa; est naschiu unu grupu tzerriau Hypsia in arregordu de is orìginis antigas de sa bidda.
Mena Manca Cossu
Mena Manca Cossu, naschida Mena Manca (Crabas 1941- Crabas, 30 de làmpadas 2009) est istada una istudiosa, insignante e intelletuale militante sarda e italiana, fundadora e presidenta de sa setzione Sinnis-Aristanis de Italia Nostra.
Biografia
Mena Manca Cossu at fatu su litzeu in Aristanis e s'est a pustis iscrita in sa Facultade de Literas Modernas de s'Universidade de Casteddu. S'est laureada in su 1970 discutende una tesi subra is Piscadores de Crabas. Cojuada cun Dario Cossu, insignante de filosofia in Aristanis, fiat mama de duos fìgios.
Durante sa vida sua est istada ativa subra temas sotziales, culturales, de costùmene e antropològicos, susetotus acapiados a sa comunidade de sa bidda sua, Crabas, impinnende·si a costadu de su maridu pro is problemas de is piscadores durante is annos de is gherras pro s'ispròpiu demaniale de s'istàngiu Mar'e Pontis. Est istada a pustis a cabu de sa setzione Sinnis-Aristanis de Italia Nostra, fundada dae issa a totu in su 1981, traballende in prima lìnia pro s'amparu de su patrimòniu ambientale, istòricu e culturale de sa comunidade sua.
In is istùdios suos, s'est ispetzializada in s'istòria e is costùmenes de sa bidda sua, at fatu publicatziones medas subra su territòriu e s'est fata promotora de eventos culturales numerosos. Gràtzias a is istùdios giutos intre is annos '60 e '90 de su noighentos impare cun su chircadore isvìtzeru Jakob Schweizer, si sunt pòdidas cunserbare registratziones de interbistas e testimonias numerosas subra temas comente sa pisca, is traditziones e is festas de Crabas.
Est morta in su 2009 a segus de una maladia longa. In su 2016 sunt istadas agatadas òberas inèditas, chi benint a èssere chimbe contos intitulados “Sardegna e misteri” (Sardigna e mistèrios), prus duas comèdias tetrales in limba sarda, cun tìtulu “Su giogu è bellu” e “Alliai a ca fiaus”. Suta incuru de su maridu in su 2020 est istadu pùblicadu unu libru, "Ricordando Mena" (Regordende a Mena), chi nde tzèlebrat sa memòria.
Lila Tretikov
Lila Tretikov (in russu: Лайла Третиков o Ляля Третьякова; Mosca, 25 ghennàrgiu 1978) est una ispecialista in software de soziedade russa e americana. Est attualmente sa nova direttrice esecutiva de sa Fundazione Wikimedia.
John de Lancie
John Sherwood de Lancie, Jr. (Filadèlfia, Pennsylvania, 20 martzu 1948), est un'atore istadunidensu.
Est connotu prus che totu pro àere interpretadu su personàgiu de Q in s'universu fanta-sientìficu de Star Trek, pro àere donadu sa boghe a Discord in My Little Pony: Friendship Is Magic e pro su personàgiu de Donald Margolis in sa sèrie famada Breaking Bad.
2948
S'annu 2948 est un annu incomintzadu lunis a segunda de su calendàriu gregorianu.
Laura Betti
Su nomene eru sou fit Laura Trombetti e s'attividade sua est meda ligada a su sodaliziu artistigu e a s'amicizia cun su poete, iscritore e regista Pier Paolo Pasolini.
Binu
Su binu est una bevanda arcòlica chi s'alcansat dae sa fermentatzione de su mustu de aghina.
2949
S'annu 2949 est un annu incomintzadu mèrcuris segundu su calendàriu gregorianu.
Neutrino
Unu neutrino est una partixedda subatòmica elementari de massa meda pitica e chentza cariga. Est de su gruppu de is leptonis e de sa famìlia de is fermionis. Tenit eliticidadi -1.
Bridgeport (Connecticut)
Bridgeport est una tzitade de unos 139.500 bividores de is Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Connecticut, in sa Contea de Fairfield. Et cunsiderada parte de s'àrea metropolitana de New York.
Biddanoa Truschedu
Biddanoa Truschedu est una bidda de 321 tzitadinos, situada in sa Provìntzia de Aristanis.
Minnesota
Su Minnesota (/mɪnɨˈsoʊtə/) est unu istadu federadu de is Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in sa regione de su Midwest. Sa capitale est Saint Paul, ma sa tzitade prus manna est Minneapolis.
S'istadu est su de 32 a èssere intradu in s'Unione, su 11 maju 1858. Su nòmene Minnesota benet de unu faeddu dakota chi cheret nàrrere abba lìmpia.
S'istadu in su Nord-Est ispartzit is abbas de su Lagu Superiore cun su Michigan, làcant in s'Est cun su Wisconsin, in su Sud cun su Iowa, in s'Ovest cun is istados de Dakota de Sud e Dakota de Nord, in su Nord tenet làcana cun is provìntzias canadesas de Ontario e Manitoba.
In sa natzione est s'istadu prus istèrridu de 12 e su de 21 in populatzione. Su 60% de is bividores bivet a intro de s'àrea metropolitana Minneapolis-Saint Paul, su restu de su territòriu est ordingiadu in s'Ovest a cultibos intensivos. In su Nord, s'area prus pagu abitada, s'agatant is padentes.
Su Minnesota est s'istadu federadu chi imbatit a latitùdine prus setentrionale, a fatu de s'Alaska.
Sa prus parte de sa populatzione est de orìgines Iscandinavas o de sa Germània. Is minorias etnicas sunt imbetzes in pertzentuale de abitantes pagu rapresentadas (unos 11%).
Su Minnesota est connòschidu de bisura polìtica pro s'amesturu de orientadùras e pro sa manna partetzipatzione populare a su votu in is eletziones. Est unu de is istados de is USA in ue is abitantes sunt prus in bona salude e tenent is prus artos livellos de educatzione.
Manitoba
Manitoba est una provìntzia de su Cànada otzidentale, chi s'agatat in is praterias canadesas. Sa provìntzia est istada costituida su 15 de trìulas de su 1970.
Su cabulogu est Winnipeg, sa limba de majoria, faeddada de s'89% de is bividores est s'inglesu, sighint francòfonos e amerindos.
Sa faina printzipale de sa provìntzia est sa massaria. Is farras produidas sunt calidade primorosa e meda famada.
Su motto de su Manitoba est Gloriosus et Liber.
Avezzano
Avezzano est una tzitadina italiana de 42.000 abitadores, in provìntzia de L'Aquila in sa regione de su Abrutzu.
Caderina de Siena
Caderina de Siena, (Siena, 25 martzu 1347 – 29 abrile 1380) est istada una mìstica italiana. Est istada proclamada santa dae paba Pio II in su 1461. Su paba Pio XII l'at proclamada Patrona d'Itàlia umpare a Santu Frantziscu (18 de làmpadas 1938), e paba Pàulu VI l'at dadu su tìtulu de Dutore de sa Creja (su 4 de santugaine 1970).
Biografia
Caderina Benincasa, fiza de unu tintore, est nàschida in Siena su 1347 in una famìlia cristiana. In su 1365, a degheotu annos intrat in su Tertzu Ordine de Santu Dominigu. Fut una mìstica e contemplativa, ma puru una femina ativa. Piena de atentzines po sos poberos e-i sos malaidos. At fatu meda po sa paghe tra persones, tra famìlias e tzitades, e po sa riforma de sa Creja. S'est ocupada meda de sa cunversiones de sos peccadores. Est andada a Avignone, cun messagios de paghe e po esortare su Paba (Gregoriu XI) a torrare a sa sede de Roma.
Iscritos
De Santa Caderina amos iscritos in forma de dialogo (Dialogo della Divina Provvidenza, 1378), e 374 lìteras iscritas cun limbazu forte e coloridu.
Revolver
Revolver est su titulu de un'album de sa banda inglesa The Beatles, pubblicadu in su 1966.
Penìsula italiana
Sa penìsula italiana, fintzas penìsula apennina, est una de sas tres mannas penìsulas chi cumponent s'Europa meridionale e sa prus minore a fatu de sa balcànica e de s'ibèrica.
Provìntzia de Terranoa-Tèmpiu
Sa Provìntzia de Terranoa-Tèmpiu o Meria de Terranoa-Tèmpiu est istada una de sas provìntzias de sa Regione Autònoma de sa Sardigna.
Penìsula italiana
Posta in su tzentru de su Mediterràneu, intre mare Tirrenu (a s'uestu), mare Adriàticu (a s'estu) e mare Jòniu (a su sud), atremenada in su norti de sa cadena montosa de sas Alpes. S'istrintu de Messina dda ischìrriat de sa Sitzìlia dae chi est istesiada de unos 3 km.
Provìntzia de Terranoa-Tèmpiu
= Generalidades =
Penìsula italiana
Sas làcanas setentrionales prus pròpias chi dda distinghent sunt dadas de una lìnia imaginària chi aunit sos frùmenes Magra e Marecchia, escluende duncas totu s'àrea de sa campura padana e a pees de sa regione alpina. Sas ìsulas mannas de Sitzìlia, Sardigna e Còssiga non sunt cunsideradas partes de sa penìsula.
Provìntzia de Terranoa-Tèmpiu
Creada in su 2005 cun 24 comunas tirados dae sa Provìntzia de Tàtari e 2 dae sa de Provìntzia de Nùgoro.
Penìsula italiana
Su territòriu suo est atualmente amministradu casi intregamente de sa Repùblica italiana, foras pro su chi pertocat sos micro-istados de Tzitade de su Vaticanu e Repùblica de Santu Marinu.
Provìntzia de Terranoa-Tèmpiu
Su nòmene ufitziale in italianu fit Provincia di Olbia-Tempio.
Penìsula italiana
Est pretzisu iscerare sa definitzione de penìsula italiana dae sa de regione italiana.
Provìntzia de Terranoa-Tèmpiu
Sa seas definitivas de sos òrganos e sos ufìtzios sunt istaos Terranoa e Tèmpiu.
Camaldoli
Camaldoli est su nomene de una localidade chi est una frazione de su comune de Poppi in provintzia de Arezzo, inue est situadu su famosu monasteru subra s'Appinu toscanu fundadu in s'annu 1012 dae Santu Romualdu unu ermida e pellegrinu originariu de Ravenna. Su nomene benit fortzis dae  “campu de Maldolo”, su proprietariu de su terrinu o campu. Ancora centru de dialogu e cunfrontu tra diversa fides religiosas  de su mundu de oe. Dae custa localidade enit su nomene de sos padres connottos comente camaldolesos.
Saint Paul
Sa tzitade est atraessada de su 45° parallelu Nord. Su puntu pretzisu in ue su parallelu passat est sinniadu in una lastra de pedra.
Provìntzia de Terranoa-Tèmpiu
Tirada 3.397 chlòmetros cuadros e contat 157.859 bividores (2010).
Frozen
Frozen (Ghiacciau in sardu), connotu puru cun su tìtulu italianu Frozen - Il regno di ghiaccio (Frozen - Su rennu de ghiàcciu), est unu film de fantàsia musicale animadu americanu de su 2013, prodùidu dae sa Walt Disney Animation Studios e bessidu cun sa Walt Disney Pictures. Su de 53 longumoteràgios animados de sa Disney, su film est ispiradu subra sa conta de fadas dae Hans Christian Andersen "The Snow Queen". Includet sas boghes de Kristen Bell, Idina Menzel, Jonathan Groff, Josh Gad, e Santino Fontana.
Provìntzia de Terranoa-Tèmpiu
= Comunas =
Dino Campana
Connottu de manera ispetziale pro sa raccolta poetica connotta cumente Canti Orfici.
Santiago (Cile)
Santiago (in ispagnolu: Santiago de Chile) est sa capitale e sa tzitade pius manna de s'Cile, ade 5.428.590 de bividores (2002).
Frozen
Intramu
De pipia, po giogai cun sa sorri pitica Anna, usat unu pòdiri màgicu, chi tenit de candu est nàscia, po criai i manipulai su ghiàcciu.
Nienti de mancu, una dii Elsa ingollit Anna, acorpendi·dda a sa conca cun su ghiàcciu. Su gurrei i s'arreina de Arendelle perint tandu agiuru da is Troll. Su gurrei insoru narat ca puru chi su pòdiri est unu donu, est una sorta de frastimu, una maleditzioni i abisat Elsa de non si fai mai conditzionai de sa timoria. Tandu su Troll bogat de sa menti de Anna s'arregordu de su pòdiri de sa sorri, ma no is atrus bellus arregordus passaus in paris.
Saint Paul
Saint Paul e Minneapolis, chi s'agatat in s'àtera riba de su frumene Mississippi, sunt connòschidas comente Twin Cities (tzitades copiolas). Saint Paul s'iscerat però pro tènnere architeturas traditzionales prus cunserbadas in logu de gratatzelos.
Frozen
Intramu
Candu però sa mamma i su babbu morint naufraghendu, Elsa i Anna abarrant a solas, prus ca mancu.
Passant is annus i Elsa fait 21 annus i est pronta po artziai in pitzu a sa trona. In sa dii de s'incoronatzioni, c'est una festa manna i aberint is portas po sa prima borta a pustis de tempus meda. Inoi Anna conoscit unu prìncipi, Hans de is ìsulas de su Sud, chi d'alegat unu pagu i ambadus cumprendint ca funti destinaus a istai in paris. Tandu issu perit a issa de ddu cojai i Anna accettat.
Tandu Anna perit a sa sorri de benediri su cògiu, ma Elsa non bolit, poita Anna non si poit cojai cu unu piciocu a penas connotu. Is duas sorris tandu si brigant i Anna ddi rinfacciat is annus de soledadi chi at passau po càusa de issa.
Collida partzida
In sa zestione de s'arga, sa collida partzida est unu sistema de collida de sos refudos sòlidos urbanos chi prebidet, pro onzi tipu de arga, una prima selessione o diferentziadura de acordu cun su tipu dae bandas de sos tzitadinos, duncas diverisifighende-la dae sa collida sena distinghidura, preferente finas a pagos annos a como.
Judicadu de Gaddura
Is orìgines suas sunt acàpiadas a s'istadu de abandonu de s'ìsula in sa segunda metade de su de 9 sèculos, cando sos guvernadores locales aiant pigadu pòdere de soberania. De sos primos guvernadores intre su de 9 e su de 11 sèculos no abarrant regìstros e sas fontes subra de sos primos giùighes sunt pagu pretzisas. Segundu G.B Fara ("De rebus sardos" Torinu 1835) su primu giùighe reconnotu si diat nàrrere Manfredi, galu biu in su 1050 e sighidu dae Baldu o Ubaldu, mortu in antis de su 1065 e de unu Costantinu (biu in su 1073) chi fiat indentificadu cun una lìtera de paba Grigòriu VII datada a su 1074. Atualmente si creet ca giai sos primos guvernadores diant pòdere èssere pisanos, e Costantinu membru de sa famìllia Gherardesca.
Collida partzida
Pro cunseghèntzia, a resone de su de susu, sa collida partzida est amaniadora de sa zestione de sos refudos prus curreta e adelantada, sustituende-nde de fatu sa prima fase de su protzessu intreu, peroe perdet sentidu si fartant sas installaduras de tratamentu e dissipadura de s'arga partzida.
Judicadu de Gaddura
Geografia e Posidura
A sa ghia de su logu s'agataiant su re, denominadu giùighe e unu cussìgiu deliberativu, e sa Corona de Logu. Su giuigadu s'isterriat a longu a longu de s'area de costera norte-orientale de Sardigna, imbatende a sa màssima istèrrida in su de 13 sèculos, cun unos 4.500 km cuadrados de subrafache. Is bividores sunt istimados èssere istados unos 20.000.
Sa capitale fiat Cìvita, pesada subra sas ruinas de s'antiga tzitade de Olbia, su cale nùmene est atestadu pro sa prima borta in su 1113; su palatu giuigale e sa capedda palatina de santu Paulu s'agataiant in atuale corso Umberto, inghiriados de muros, turres e portales chi galu si podiant in parte intretzare fintzas a primìtziu de s'otighentos. Si ipotizat ca sa corte de su judicadu si mudaiat intre sos tzentros majores de sas curadorias de su rènniu, mancari non siat tzertu. Is casteddos de Pedres e de Sa Paulatza istaiant a defensa de Cìvita. Sunt istadas residèntzias giuigales sos casteddos de Baldu e Balaiana, in is intorinos de Logusantu, comente fintzas Tèmpiu, in ue galu oe in die s'agatat sa domo de Nino Visconti, e su casteddu de sa Fava in Pasada.
Sos giùighes de Gallura fiant tumulados in sa cripta de sa capedda palatina de Santu Paulu in Cìvita e in sa basìlica de Sennora Nostra de Logusantu: is Visconti s in santu Frantziscu de Pisa, e s'ùrtimu soberanu, Nino, in santu Frantziscu de Lucca.
S'istemma fiat s'imàgine de unu cabone.
Ùrtimu giùighe de Gallura fiat Nino Visconti in su 1296, sa fìgia Giuanna bantaiat petzi tìtulu nominale, e aiat a pustis tzèdidu sos deretos a su frade concoinu sennore de Milanu Atzone Visconti, s'arèntzia de chie aiat renununtzidu in favore de sos soberanos de Aragona.
Orìgines de su giuigadu
In època romana Òlbia (fentomada fintzas che Ulbia o Ulpia) aiat rapresentadu unu munitzìpiu de importu econòmicu mannu pro sa Sardigna, e su portu afiantzaiat cuntatos istrintos cun su de Òstia e cun sa capitale imperiale. S'interiore setentrionale fiant antimes bìvidu de populatziones definidas corsas, chi cun sas populatzione de sos Balares chi dd'istaiant a curtzu de de sos Ilienses, non fiant cumpletamente sutamìtidos e diant fatu·fatu chircare de arrobare sas terras prus saliosas. Segundu da traditzione agiogràfica, in su 304, suta Diocletzianu, in Òlbia bi fiat istadu su martìriu de su protopìscamu Simplìtziu.
Cun sas lòmpidas vandàlicas intre su 456 e su 465 p.C., sa tzitade romana fiat ruta in desgràtzia, su portu distruidu e fiat sighida una fase de incuida econòmica e demogràfica.
In su 534 s'imperadore bizantinu Giustinianu I aiat torradu a conchistare sa Sardigna a sos Vàndalos.
In su de 6 sèculos resurtant atestadas in sa Gaddura interiore, prus aspritza, formas de vida eremìtica dae parte se sos santos Nicolau e Tranu, in sos intorinos de Logusantu. In su 594 paba Grigòriu su Mannu, cun s'obietivu de promòvere sa vangelizatzione de Sardigna e de Còrsiga si fiat indiritzadu a su pìscamu de Càlaris pro ordinare Vitore pìscamu de sa sede de Phausània (locus intra provinciam Sardiniam probabilmente pagu prus a s'interiore de sa tzitade romana), chi fiat descrita dae diora bagante (unu sèculu in antis, in su 484, in Sardigna fiant atestadas is solas diòtzesis de Càlaris, Sulcis, Forum Traiani, Sanafer e Turris Lybissonis).