cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Iscravamentu
S'iscravamentu indicat su ritu de sa depositzione de Cristos dae sa rughe. Est una Sagra Rappresentatzione chi si faghet su sero a taldu de sa Chenabura Santa in medas crejas in Sardigna. Su chi sighit si faghet ind una 'Idda de su Tataresu. In sa creja printzipale, sa chenabura, a sas tres de sero, si preparat una rughe manna, posta rea in su presbiteriu, e subra sa rughe unu crucifissu, mannu, e adattu po nd' essere caladu. Custu crocifissu de solitu istat ind'una creja secundaria. Sa rappresentatzione si riferidi a su chi narant sos Vangelos, cando Gesu Cristu est istadu depostu mortu dae sa rughe. In custa rappresentatzione bi sunt duos personagios, Zuseppe d'Arimatea e Nicodemu, bestidos secundu una traditzione; accanta  a sa rughe b'est una istatua de Nostra Signora de sos Sete Dolores, bestida de nieddu. S'incomintzada cund'una preiga de unu predi subra sa passione e morte de Gesu Cristu e a unu tzertu puntu su predi si rivolget a Zuseppe e li dat s'ordine de nde 'ogare dae subra sa conca de su crocifissu sa corona de ispinas...Custa benit calada  e posta supra sa conca de Nostra Segnora. Pustis dat s'ordine de nde ogare su jau de sa manu dresta, pustis dat s'ordine po su jau de sa manu manca, e pustis ancora s'ordine po su jau de sos pes: sos jaos chi 'enint calados sunt presentados ogni olta a Nostra Segnora e postos in unu cestinu. Primmu de nde 'ogare sos jaos Zuseppe e Nicodemo ant fattu passare una fascia de tela, suta sos bratzos de su crocifissu po nde lu poder calare. Cando l'ant caladu lu presentant a Nostra Segnora, a su populu e lu ponent in d'una andìa (portantina). Tando, a de note, cun tota sa zente presente, omines e feminas, cuffrades e cussorres, pizzinnos e pizzinnas ecc.,partit sa processione peri sas istradas de sa 'Idda. In processione sos cuffrades giughent s'andia cun su Cristu mortu; unu cuffrade  giughet a palas una rughe  bastante manna; ateros giughent s'istatua De Nostra Segnora de sos Sette Dolores. Si pregada e si cantada; su Coro Sardu de sa 'Idda, ogn'intantu cantada una cantu religiosu: su Miserere, su Stabat Mater, e ateros cantos adatos in sardu. Guasi a sa fine de sa processione si giughet s'andia cun su Cristos mortu in sa creja inue istat de solitu, e si ponet a sos pes de s'altare. Sa processione  rientrat in creja dae inue est partida, però una processione minore si faghet dae sos cuffrades  e cussorres chi giughent Nostra Segnora in sa creja sua.
Attoccadorza
S'Attoccadorza (Dendrocopos major) de sa Familia Picidi est unu puzone non tantu mannu, presente in sos buscos. Su colore est nieddu cun màchias biancas in conca e in sas alas, e una màchia ruja in sa 'entre. Sas farrancas sunu robustas pro poder istare attaccadu a su truncu de s'arvure cando trabagliat. Su picculu est robustu e servit a tzoccheddare sa linna de arvures, faghinde bucos pro nde bogare e mandigare fromigas, bermes e àteros insettos.
Ghost in the Shell (film)
Ghost in the Shell (GHOST IN THE SHELL/攻殻機動隊 Gōsuto In Za Sheru/Kōkaku Kidōtai?) est unu filme giapponesu chi at direttu Mamoru Oshii e prubicàu in su 1995. Sos argumentos suos bènin derèttu dae su manga de Masamune Shirow, chi tenet su matessi lùmen. S'animassione est opera de Production I.G, e s'issenezadùra de Kazunori Itō. Sos chi dàen sa boche giapponesa a sos pessonàzos sun Atsuko Tanaka, Akio Ōtsuka e Iemasa Kayumi. Una versione nova, chin tantu de audio e grafica 3D annoàda, an fattu in su 2008, chi tenet su lùmen de Ghost in the Shell 2.0.
Ghost in the Shell contat sa cassa, dae parte de s'agentzia de sicuràntzia "Setzione 9", de un'hacker connòttu comente Puppet Master (Su Segnore de sos Burattinos). Chin s'azùdu de su grupu suo, su majòre Motoko Kusanagi si atòbiat chin su sospettàu, pètzi pro che intrare a mala bòzza ind unu cumpricàu imbolicu politicu.
Su filme lu an prubicàu in su 18 de Sant'Andrìa de su 1995 e at collìu, in generale, critica positiva dae parte de sos espertos e fìntzas de direttores comente Irmáns Wachowski e James Cameron. S'animassione sua est istàda laudàda meda. Unu sichidòre, chin su lùmen de Ghost in the Shell 2: Innocence, an fattu in su 2004.
ClamAV
Clam AntiVirus (ClamAV) est unu programma lìberu de tipu antivirus multi-prataforma publicadu in suta de sos tèrmines de sa lissèntzia lìbera GNU Generale Public License.
Istòria in curtzu
Est istadu isvilupadu in su 2001 dae Tomasz Kojm partinde dae su progetu OpenAntiVirus. Est istadu unu de sos primos programmas de custu tipu a èssere disponìbile pro Unix. A su progetu, cun su tempus, si sunt aunidos voluntàrios chi ant permìtidu de adatare su programma a unos àteros sistemas operativos, comente a AIX, BSD, GNU/Linux, HP-UX, MacOS, OpenVMS, Solaris e Tru64, ma fintzas a Microsoft Windows.
In su 2007 su màrchiu e diritos de chimbe autores printzipales sunt istados acuistados dae Sourcefire, s'azienda produtora de su sistema de rilevamentu de intruddadas Snort, chi est istada issa matessi achirida dae Cisco Systems in su 2013 chi est duncas sa propietària atuale.
In is sistemas operativos printzipales
ClamAV est a disponimentu pro is sistema operativos printipales: Windows, Mac OS X, Linux, BSD e Solaris. Sa versione ufitziale no includet un'interfàtzia grafica, ma ddoe at programmas gràficos basados subra ClamAV pro is sistemas printzipales:
Cantu a chiterra
Su cantu a chiterra est unu tipu de cantu praticadu in Sardigna massimu in su cabu 'e subra in su Logudoro, Goceano, Planargia e in Gallura. Si cantada a boghe sola cun s'ccumpagnamentu de s'istrumentu. Cun meda probabilidade sos cantos esistian dae primu chi arriveret sa chiterra.
Meighina
Sa meighina o meixina est una parte de sa connoscientzia de s'omine chi tratat de averguare puite sa zente s'irmaladiat, de chircare de iscoperrere meixinas e ateros medios pro sanare sos maladios o po los agiudai a tirare a innantis chin sa malattia, de imparare a sa zente cales son sas maneras pro no s'irmaladiare (custu est su chi in italianu si narat "profilassi"). Sa meixina tenet una istoria chi est vezza chei s'istoria de s'omine, puite ca sa zente at pessatu sempere a azuare su maladiu e a chircare de lu sanare, o de l'azuare,chin ervas o tzerimonias a che colare sa malattia. Sa meighina moderna otzidentale naschit de sas raichinas de sa meighina greca, romana, araba. Chin s'iscoperta de sa manera da atuare iscientifica de Galileo, chin esperimentos e dedutziones, sa meighina colat de pratica empirica a iscienzia aplicada, i a pacu a pacu disfrutat de sas connoschenzias de sas materias chi si naran iscienzias basicas,comente sa chimica,sa biologia,sa microbiologia i s'ottighentos, sa biochimica e sa genetica i su novighentos.
Irlanda
Irlanda (Éire in gaelicu irlandesu) est un'ìsula europea de s'Atlanticu de Susu, chi format impare a sa Britannia Manna, Man e àteras ìsulas, s'artzipelagu de is Ìsulas Britannicas. Politicamente s'agatat pratzìda peri sa Repùblica de Irlanda, istadu de s'Unione Europeana, e s'Irlanda de Susu, chi s'agatat ancora asuta de su Regnu Unidu de Britannia Manna.
S'ìsula tenet istèrrida de 84.421 km2 e populatzione totale de unos 6.478.000 bividores.
Immanuel Kant
"Sapere aude! Tèngiast su coràgiu de umperai su cerbeddu tuu"
- Immanuel Kant, Arrespusta a sa pregonta: it'est s'Illuminismu?, 1784
"Su celu steddau a pitzus de mimi e sa lei morali a intru de mimi"
- Arrètulu in sa tumba de Immanuel Kant pigada dae sa Critica de s'arraxoni pràtica, 1788
Immanuel Kant (Königsberg, 22 abrì 1724 – Königsberg, 12 friaxu 1804) est istètiu unu filòsofu tedescu.
Est unu de is prus esponentis de importu de s'illuminismu tedescu, e antitzipadori - in sa fasi ùrtima de su pensamentu suu - de is elementus fundadoris de sa filosofia idealistica.
Unu de is prus cuntributus mannus de sa dotrina kantiana est su de ai superau sa metafìsica dogmàtica oberendi una arrevolutzioni filosòfica gràtzias a una crìtica de s'arrexoni ca ponit is cunditzionis e is làcanas de is capatzidadis connoscidoras de s'òmini in su campu teorèticu, pràticu e estèticu.
Sa Crìtica de s'arraxoni pura, pubricada in su 1781, definit su metodu de su filosofai chi Kant at umperai sèmpiri, finas in is duas òberas chi sighint (Crìtica de s'arraxoni pràtica e Crìtica de su giudìtziu), comenti puru in àteras òberas fatas a pustis. S'atividadi sua de pensadori pertocat po sa prus parti manna sa gnoseologia, s'ètica e s'arti, ma a giòvunu at tentu puru interessus scentìficus. S'ipòtesi cosmogònica de sa nebulosa primidia, esposta in su 1755 in s' Istòria universali de sa natura e teoria de su celu (chi issu iat derivau de Buffon), iat tentu fortuna manna e dd'iat fatu connosci puru in su campu de s'astronomia. In su 1796 in Esponidura de su sistema de su mundu Laplace a pustis de càncuna arrevisioni torrat a enuntziai s'ipòtesi.
Biografia
- Arthur Schopenhauer, chistionendi de Immanuel Kant
Est mortu in su 1804, corpiu de su morbu de Alzheimer, mumutendi «Es ist gut» (Andat beni).
Macumere/logudoresu
Macumere est una importante bidda de sa Sardigna, posta in sa Provìntzia de Nùgoro. Postu a 572 metros supra de su livellu 'e su mare, in sa cadena de su Màrghine; in s'oru bi colat su Rio s'Adde, ed est a 57 kilometros dae Nùgoro.
Immanuel Kant
Is operas
Is operas fundamentalis de Kant funt, in su periodu chi narant "criticu" (dae su 1771 a su 1790): sa Critica de sa arraxoni pura (1781), sa Critica de sa arraxoni pratica (1788) e sa Critica de su Giuditziu (1790).
Macumere/logudoresu
Istòria
Sa Tzitade de Macumere, posta in d’unu situ istratègicu de sas bias de sas comunicatziones de sas istradas e de sas ferrovias, depet a custa tzentralidade sa particularidade de s’istòria e de s’econòmia. Est istadu in sos sèculos su tzentru de atopu pro su cùmèrtziu, pro sa cultura e pro agregamentu sotziale.
In sos sèculos Macumere est diventada su tzentru de riferimentu pro un’area geografica manna, e custu at pèrmissu de isvilupare e infortigare in sos annos una retza manna pro su cumèrtziu: siat pro sa distributzione manna, siat pro sa distributzione minore, mancari a dies de oe, su setore de sa distributzione bivat in un’istadu de crisi manna. Sa tzentralidade de su situ, ube s’agatat Macumere at portadu sa tzitade a àere unu ruolu de importu mannu pro sos servìtzios territoriales a livellu locales e subralocale.
In sa tzitade s’agatant meda de sas seas de sas istruturas de sos servìtzios, de s’istrutzione, de su trasportu cun sa ferrovia e de su trasportu sos postales, dae carchi annu, b’at puru sa sea de su V° Regimentu de sos Gènios Guastadores de sa Brigada Tàtari de s’Esercitu Italianu. Macumere at puru in disponimentu unu zassu bonu pro sos eventos: sas ex Casermas “Mura”, torradas a fraigare a nou, ube cada annu, benit fata sa FIERA DE SA SARDIGNA TZENTRALE, cun sa mustra de sos produtos de su cumèrtziu, de sos mastros artigianos e de sos servìtzios; sa manifestatzione est diventada cussa de importu prus mannu a pustis de sa Sardigna, segunda solu a sa Fiera Internatzionale de Casteddu. Semper in sas ex Casermas “Mura”, cada annu, at logu sa MUSTRA REGIONALE DE SU LIBRU, sa manifestatzione de sa cultura e de sos libros de importu prus mannu chi benit fata in Sardigna e chi at lòmpidu sos deghe annos de atividade.
In su beranu, cando sas normas sanitàrias e veterinàrias lu permitent, benint fatas sas mustras- mercadu (a livellu provintziale, regionale e natzionale) de su bestiàmene berveghinu, càprinu e bòinu, chi siat iscritu a s’Albu Genealògicu. Macumere at unu territòriu mannu e ricu de pàsculos bonos meda pro s’allevamentu: su bestiàmene est de calidade seletzionada, balutadu 40 miliardos de liras betzas, in su territòriu de Macumere s’agatant 32.000 berveghes e 3.000 cabras. No est de badas, chi Macumere benit numenada puru comente sa “SA CAPITALE DE SU CASU”! In Macumere, b’at puru sa sea de su Consòrtziu Sardu-Latziale pro sa Tutela de su Casu Pecorinu- Romanu, su casu sardu, chi benit bèndidu de prus in su mundu (USA, Canada, etz.); in sa Zona Industriale s'agatant aziendas meda chi traballant miliones de litros de su late a s’annu.
Innantis de sa crisi manna, Macumere fia sa “Capitale de su Setore Tessile Sardu”, cun s’Alas-Texal e cun sa Tirsotex, Legler e Queen: aziendas chi in custos annos ant bidu limitadu s’aportu ocupatzionale a pagu o nudda.
Macumere est abitada dae 10.000 pessonas e tenet 150 postos-letos in sos albergos. B’at unu Museu Etnogràficu e a luego at abèrrere puru unu Museu Archeològicu de su Màrghine, in su tzentru istòricu de s’abitadu, inghiriadu dae istruturas de chirca subra s’istòria, subra de sa cultura, subra de sa limba de sa Sardigna.
Ghost in the Shell 2: Innocence
Ghost in the Shell 2: Innocence est unu filme giapponesu chi at direttu Mamoru Oshii e prubicàu in su 2004. Sichidòre de su filme laudàu Ghost in the Shell (1995). Sos argumentos suos sun picàos derèttu dae su manga, chi tenet su matessi lùmen, de Masamune Shirow.
Macumere/logudoresu
Istòria
De importu mannu pro s’isvilupu de oe e pro su benidore de Macumere, est sa presèntzia in tzitade de sa Caserma “Bechi Luserna”, chi oe est sa sea de su V° Regimentu de su Gèniu Guastadores chi faghet parte de sa “Brigada Tàtari”. Sa Caserma est istada posta dae su Ministeru de sa Difesa a intro de unu progetu–pilota comente “Caserma aberta e integrada cun su territòriu”, cun d’una sèrie de inditos chi sunt mirados a sa fraigada de istruturas isportias e pro su recreu, abertas a sa pobulatzione tzivile e sos militares cun pischina coberta, aulas multimediales pro s’insinniamentu universitàriu a tesu, Tzentru Polifuntzionale pro su tempus liberu, campos polivalentes e una discoteca.
Ghost in the Shell 2: Innocence
Istoria
In su 2032, sa differentzia tra esseres umanos e machinas est a unu libellu cuàsi malu a bìer. In intro de custu cuntestu, unu cyborg detective de s'unidade antiterrorista (Batou) est in pùnna de chircare sas ormìnas de unu robot (ginòide) a forma de muzère, fattu a bella posta pro suddisfàcher de bàdas gànas sessuales in locu de sas brùssas umanas, chi imbètzes si arrebèrdat e uchìdet su mere suo. Batou at a dèper indagare in sa cussentzia umana e in sa sotziedade.
Judicadu de Torres
Su Judicadu o Giuigadu de Torres o de Logudoro fiat unu istadu soberanu e indipendente chi in s'Edade Mèdia tiraiat a totu su chirru norte-otzidentale de Sardigna, incluende sas sub-regiones atuales de su Tataresu, sa Nurra, sa Romàngia, s'Anglona, su Marghine, sa Pianalza, su Montiferru, sa Costera e sa Barbàgia, tochende duncas a sos territòrios de is atuales provìntzias de Tàtari, Terranoa-Tèmpiu, Nùgoro e Aristanis.
Sa capitale est istada a primìtziu Torres, sighida dae Aldara (sede de su palatzu giuigale e de sa crèsia palatina de Santa Maria de su Rennu), e a ùrtimu tramudada a Tàtari. Sa prima denominatzione de su rennu fiat cudda cuntenta in s'atu de donatzione, iscritu a cara de su 1064 in Aldara (in palactio regis), a contu de su judike Barisone, in ue cumparet sa frasa in renno, quo dicutur ore, in su rennu naradu Ore (chi beniat a èssere su Giuigadu de Logudoro). Segundu unos cantos istudiosos, su nùmene de Logudoro diat derivare dae Locus Horim, chi sinnìficat Logu de Horim, faeddu gregu-bizantinu pro "distretu". Su topònimu Horim fiat impitadu dae Giuanne Arca in su De Sanctis Sardiniae ..
Curadorias
In s'elencu a suta, s costadu de su nùmene de sa curadoria sunt inditadas sas biddas chi nde faghiant parte:
Est pretzisu nàrrere ca in su tempus sas làcanas de sos rennos giuigales podiant mudare.
Istòria
In su de 10 sèculos s'ìsula s'agataiat giai partzida in giuigados, non s'ischit su critèriu de partzidura chi diat àere batidu a sa costitutzione de sos bator giuigados, ma est meda dàbile chi a prìmìtziu custos fiant unu nùmeru diferente dae sos bator oe prus nòdidos. Poderende·si·nche subra sas connoschèntzias atualmente tentas, fintzas a tando su Logudoro e s'Arbarea, fiant agrupados in unu rennu solu. In su de 11 sèculos si diant èssere ischirriados, diventende istados indipendentes s'unu dae s'àteru.
A sa ghia de su rennu (logu) bi fiat su re, denùmenadu judike o re, e unu cunsìgiu (sa Corona de Logu). Fiat ammìtida sa sighidura in lìnia feminina, duncas fintzas sas eredes fèminas podiant portare a in antis su tìtulu.
Sos Lacon-Gunale
Cun Costantine I su giuigadu aiat sighidu una polìtica in echilìbriu intre Pisa e Gènova, in unu cuadru de autonomia. Aiat autorizadu a sos genovesos de s'istabilire in Casteddu Genovesu e in Monteleone, e de sos luchesos Malaspina in Bosa, a sa làcana cun su giuigadu de Arbarea
Cando Pisa aiat organizadu una ispeditzione militare pro sa conchista de sas ìsulas Baleares, Costantine I aiat fatu partire su figiastru Saltaru chi, torradu gloriosu, fiat poderadu dae sa potente famìllia Athen pro sighire a Costantine in logu de Gunnare, fìgiu legìtimu de su giuighe. A sa morte de Costantine fiat comintzada una perrica pro sa sutzessione, ma sa Corona de Logu aiat desinniadu giuighe a Gunnare, chi fiat mandadu a Pisa dae su tutore Itocor Cambedda.
Gunnare II, su giuighe crosadu
Gunnare II a edade manna fiat torradu dae Pisa cun s'apògiu militare pisanu e una flota de bator galeas. Sos Athen si fiant arrocados in sos territòrios meridionales de su giuigadu chene abandonare sos propòsitos de lu dominare. Gunnare aiat tando fatu edificare in su 1127 su casteddu de Costera, gràtzias a chi aiat derrotadu sos Athen, sos subrabìvidos de sos cales aiat fatu fàghere a rogos in sa crèsia de Santu Nicolau de Truddas. Gunnare II aiat cogiuadu sa pisana Maria degli Ebràici e aiat cuntzèdidu a sos mercaderis de sa repùblica sovventziones mannas, tales de intzullare sa desania de Gènova e de Comita III de Arbarea. Fiat interbènnidu paba Eugèniu III chi los aiat apaghiados in antis de nde pesare una gherra.
Gunnare aiat pigadu parte a sa segunda Crutzada, impare a su piscamu de Sorres, unos cantos nòbiles sardos e unu cavalleri templare, de chie est fentomadu su nùmene, magister curiae Robertu Turonensis o de Tours. Diventadu amigu de santu Bernadu dae Clairvaux (unu de sos fundadores istòricos de s'ordine tzistertzense e sustenidore de su de sos Templares) fiat mòvidu a Montecassino sende chi su babu si portaiat meda bene cun sos mòngios benedetinos de chie aiat fevoressidu s'istabilida e sa fiàntzia de unos cantos monastèrios in Anglona e in su turritanu. Torradu a atobiare Santu Bernardu un'àtera borta, fiat abarradu dae issu aici influentzadu chi aiat detzìdidu de abandonare totu, in su 1154, e abdicare in favore de su fìgiu Barisone, pro si fàghere mòngiu tziztertzense in Clairvaux in ue fiat mortu, interradu e cunsideradu biadu (beatus Pius Gumurus) de s'ordine monàsticu''. ''
Segundu sa traditzione, sa crèsia de Nostra Sennora de Gonare in Orane fiat fata pesare dae Gunnare II in votu pro nàrrere gràtzias a sa Madonna a pustis chi fiat subrabìvidu a unu affundamentu disastrosu in sa costera de Orosei, torrende dae sas crosadas.
Barisone II
Barisone II aiat sighidu sa polìtica filo-pisana de su babbu e aiat tentu sa benavventuràntzia chi su frade fiat fatu giuighe de Càlaris (cun nùmene de Pedru Torchitor III), in cunseguèntzia de sa polìtica de cojas fata dae su babbu Gunnare, chi dd'aiat fatu cogiuare cun sa fìgia de Costantine Salùsiu III de Lacon, mortu chene eredes mascros.
Barisone II si fiat opostu a sas punnas espansionìsticas de sos giuighes de s'Arbarea, alleados tando cun sos genovesos, aguantende a atacos militares disvariados. Sos echilìbrios fiant mudados cando Pedru Torchitor III fiat ispoderadu dae su giugadu de Calaris pro manu de su connadu Obertu de Massa. Barisone II, acatende·si·nche de sos intremesos etzessivos de sos pisanos subra is affàrios de su giuigadu, aiat mudadu sestadura chirchende abbigu in sa famìllia genovesa de sos Doria. Pisa no aiat agradadu sa bogada de sos tzitadinos suos dae su giuigadu de Torres ma sa reatzione militare, ordingiada tropu a sa lestra, no aiat tentu sutzessu a in antis a sa de Barisone.
S'ùrtimu documentu connòschidu chi nde atestat sa presèntzia a cabu de su giuigadu (1190) est su condaghe chi pigat nùmene dae Barisone etotu o dae Santu Lenardu de Bosove, s'ispidale chi s'agataiat in una biddighedda omònima, a s'intrada de Tàtari. Su documentu benit a èssere unu registru de tipu giurìdicu-amministrativu pro more de chi si podent trassare sas lìnias de s'istòria econòmica de su Logudoro a s'agabbu de su de 13 sèculos. Barisone aiat abdicadu in favore de su fìgiu Costantine II, chi si diat èssere agatadu a su pòdere petzi in su 1191.
Costantine II
Costantine II aiat sighidu cun resinnu mannu s'òpera anti-pisana de su babbu, de manera però de s'inimigare sa Crèsia chi, a pustis de una istrutòria summària fata de s'archibiscamu de Pisa - mandadu dae su Paba - dd'aiat iscominigadu. Cogiuada una femina a nùmene de Prunisinda in segundu isposòriu l'aiat mandada a bìvere a su casteddu de Costera. Aiat dèpidu acarare su giuighe de Calaris Gulliermu I Salùsiu IV de Lacon-Massa, naradu "terrorosu" chi,bìnchida sa batalla, aiat conchistadu sa Costera, violentadu e imbargadu Prunisinda, chi fiat poi morta de cadèlios in Santa Igia, capitale de su giugadu de Calaris. Costantine II fiat mortu chene eredes in su 1198. Sa Corona de Logu aiat elèghidu giuighe su frade Comita. Comita aiat chircadu de impreare sa diplomatzia pro nche essire dae sa situatzione incolliosa in ue s'agataiat su giuigadu de Torres: foras pro sos relatos istrintos cun sos genovesos aiat fatu cogiuare su fìgiu Marianu cun Agnesa de Lacon-Massa, fìgia de Gulliermu Salùsiu e sorre de Beneita de Càlaris. Sos giuigados de Càlaris e de Gallura fiant nointames conchistados dae sos pisanos Viscontis, a fatu de sa coja de Lamberto Visconti cun Aleni de Lacon.
Comita, a pustis de àere atacadu e derrotadu Lamberto Visconti in Cìvita (oe Terranoa), fiat caladu a batos cun Pisa, sende chi fintzas sos atacos de saraghinos subra sas costeras sardas fiant torrados a cumintzare de mala manera. Remontat a custu perìodu sa "senda de Santu Miali" costituida dae 3.500 genovinos de prata, cuados e torrados a agatare in sos annos noranta de su de 20 sèculos suta s'altare de sa crèsia de Santu Mighele Arcànghelu, in Padru.
In su 1218, a Comita fiat sighidu Marianu II de Torres.
Su treuladu 1200
Marianu II aiat pasadu unu echilìbriu discretu intre Gènova, su pabadu e Pisa. Aiat nointames chircadu de liberare sa connada Beneita, àtera fìgia de Gulliermu I Salùsiu IV de Lacon-Massa, tenta presonera in Casteddu dae sos Visconti s. Derrotadu in su prou aiat nointames aspetadu chi Ubaldo Visconti de Gallura rueret in disgràtzia e chi diventaret giughe de Calaris su fìgiu de Beneita, Gulliermu II de Massa.
Marianu II de Torres cun s'agiudu de Gulliermu II de Calaris aiat atacadu su fradile Pedru II de Arbarea, cunsideradu alleadu de Ubaldo Visconti de Gallura e, una borta derrotadu, Marianu II aiat protzedidu a istabilizare sas làcanas dende sa fìgia Adelàsia in coja a Ubaldo Visconti de Gallura, chi tando teniat treigh'annos. In su 1232 Marianu II fiat mortu e sa Corona de Logu aiat desinniadu a li sighire su fìgiu minore Barisone III.
Barisone III, suta apòmpiu de Orzocor de Serra, non fiat mai resissidu a guvernare a solu ca pro ite, inserradu in su casteddu de Costera, aiat dèpidu poderare in antis sas angarias de sos funtzionàrios currumpidos dae Dorias e Malaspinas, sos cales aiant atzitzadu abbolotos contra su giuighe pitzocheddu. Sos abbolotos fiant aumentados in Tàtari chi pretendiat autonomia prus manna dae sa corte giuigale. In su 1234 Orzocor aiat castigadu Tàtari decretende s'esìliu a Gènova de sos tzitadinos prus rempellos.
Sa rebellia contra Orzocor de Serra si fiat ispainada a su giuigadu intrenu giompende, petzi duos annos a pusti de èssere istadu desinniadu, a s'ochisura de su giuighe pro manu de mortores chi paret esserent istados arrolados dae funtzionàrios de su connadu Ubaldo Visconti. Ubaldo fiat difatis antziadu a su tronu de su giuigadu de Torres, gràtzias a sa coja cun Adelàsia. Ubado e Adelàsia aiant otentu sa beneitzionede paba Gergòriu IX a chie aiant giuradu fidelidade, che vassallos de sa Santa Sede.
Adelàsia de Torres e Enzo de Hohenstaufen
Si fiat tando iscasciada sa cursa de sos prus autorèvoles personàgios de s'època a sa sighidura de su giuigadu de Torres. Paba Gregòriu IX aiat pentzadu de impònnere a Adelàsia coja cun Guelfo Porcari, podestade e capitanu de su pòpulu de Pisa.
Fidericu II, Sacru Romanu Imperadore dae su 1220 a su 1250, impare a sos Dòria, aiant propostu a Adelàsia sa manu de su fìgiu meda pitzocheddu de su soberanu, Enzo de Isvèvia. In particurare fiant s'archibiscamu de Torres Opizzo, nadiu de Gènova, Manuele, Fidericu e Pertzibadde Doria (siguros, custos ùrtimos, de otènnere in cambiapare territòrios in Sardigna) a cunviare sa tratativa. Adelàsia aiat seberadu Enzo, fiat luegus iscominigada dae su paba e s'isvevu aiat retzidu dae su babbu su tìtulu effìmeru de re de Sardigna. Enzo fiat abarradu in Sardigna pagu mancu de un'annu, bivende mescamente in Tàtari e discoidende, segundu sa traditzione, sa reina Adelàsia. Meda prus pitzocheddu de sa mugere, su re aiat poi abandonadu issa e s'ìsula pro sighire su babbu in sas missiones militares e, derrotadu in su 1249 in sa batalla de Fossalta, fiat postu in presone dae su podestade de Bologna, in ue fiat mortu in su 1272. Sa coja cun sa giuighissa turritana fiat istada iscontzada dae su paba in su 1245.
Bustianu Satta
Laureadu in zurisprudèntzia in Tàtari, aiat esertzitadu sa professione de avogadu penalista, in su foru de Nùgoro, distinghende·si pro sa cumpetèntzia e s'elocuèntzia sua. Poeta in limba sarda e in limba italiana, fiat istadu unu de sos animadores de sa bida culturale nugoresa intre s'agabu de s'Otighentos e su printzìpiu de su Noighentos. Aiat esordidu in su 1893 cun Versi ribelli, regorta de poesias cumpostas in Bologna cando fiat milìtare in ie; in custa cajone aiat connotu s'òpera poètica de Carducci. S'annu matessi fiat intradu in sa redatzione de su cuotidianu tataresu L'Isola; s'annu imbeniente aiat publicadu, cun trìulu mannu, un'intervista fata dae isse a sos bandidos Derosas, Delogu e Angius. Aiat sighidu a iscrier versos e a collaborare cun rivistas literàrias finas a cando, in su 1908, li fiat falada una paralisi e non fiat torradu mai in salude, tantu chi si nch'aiat coladu sos ùrtimos ses annos de bida martùriu; disgràtzias familiares, dificultades econòmicas e una salude mala ant sinzadu sa bida de su grandu poeta nugoresu.
Judicadu de Torres
Adelàsia de Torres e Enzo de Hohenstaufen
Sa reina si fiat difatis retirada a Costera, in su casteddu de Su Burgu, preferende·lu a su palatzu giuigale de Aldara, in ue comente chi siat, torraiat fatu-fatu pro sas ocurrèntzias ufitziales. Non sunt abarradas documentatziones subra sa vida de Adelàsia in su casteddu: s'ischit petzi ca in su 1255 paba Lisandru IV aiat mandadu bator literas a sos soberanos sardos e una fiat indiritzada a issa; e custu a cumprou ca fiat galu bia e a cumandu de su rennu.
Bustianu Satta
Poeta intre sos prus mannos de Sardinna, est istadu su cantore de sa trazèdia de sa terra sua marturiada, bida che a una mama-atitadora. Sa poesia sua, rica de ideales umanitàrios, s'ispirat mescamente a sa realidade sarda ma, in su tempus matessi, est finas aberta a sas esperièntzias de sos poetas italianos prus mannos de su tempus, dae Carducci a Pascoli. Sas lìricas suas benant dae un'umanidade profunda e dae una cussèntzia sotziale forte. Sas mezus lìricas suas sunt regortas in Canti barbaricini (1910) e in Canti del salto e della tanca (1924), publicados pòstumos che a Canti della culla (1924).
Judicadu de Torres
Mighele Zanche
Mighele Zanche fiat su funtzionàriu giuigale incarrigadu dae re Enzo de apompiare su giuigadu durante s'ausèntzia sua, mancari in realidade non b'at cunfirma de custu fatu in sos documentos, comente fintzas de su fatu ca fiat istadu su de tres maridos de sa reina Adelàsia.
Intelligente e ispertu in sas manipulatziones, Mighele Zanche aiat tentu una fìgia chi a seigh'annos aiat fatu cogiuare cun Branca Dòria, chi cumbidadu su sorgu a sa tenuta in sa Nurra, l'aiat fatu ochire a istocadas in su 1275.
Zanche si fiat fatu potente e arrichidu isfrutende s'apòmpiu a su puntu chi fiat regordadu dae Dante Alighieri in sa Divina Commèdia (XXII cantu de s'Inferru), in ue lu rapresentat impare a Para Gomita de Gaddura in sa V Bolgia (de sos baratieres) "e a dir di Sardigna le loro lingue non si senton stanche" (e a fentomare sa Sardigna is limbas issoro non s'intendent istracas).
Su controllu genovesu e su Lìberu Comunu de Tàtari
A s'agabbu de sa Batalla de Meloria de su 1284, sa definitiva derrota de Pisa lassaiat a Gènova su controllu sustantziale de sos territòrios turritanos. Cun Dòrias, Malaspinas e Spinolas in su norte, e su giuigadu de Arbarea i artziende dae su sud, de s'antigu giuigadu de Torres fiat abarradu petzi su territòriu comunale de Tàtari, in ue sos tzitadinos, in su 1294, cun s'abbigu de sos Dòria, si fiat costituidos in Lìberu Comunu, ghiadu dae unu podestade mandadu cada annu dae Gènova cun sa tarea de guvernare in cunformidade a sos istatutos tataresos.
Limbas germànicas
Sas limbas germànicas sunt unu brancu de sa famìllia de sas limbas indo-europeas, faeddadas che limbas nadias dae unas 500 milliones de pessones in su mundu, ispartas mescamente intre Amèrica setentrionale, Otzeània, Europa tzentrale, setentrionale e otzidentale.
S'iscerant tres brancos de limbas germànicas: unu otzidentale, unu orientale e unu setentrionale.
Su brancu otzidentale includet sas duas faeddadas prus ispartamente:
Su brancu setentrionale includet limbas faeddadas essentzilmente in sos paisos nòrdicos cun unu totale de 20 milliones de faeddadores nadios:
Su brancu orientale includet gòticu, burgundu, vandàlicu, limbas oe totus estintas. S'ùrtima a s'ispèrdere fiat su gòticu de Crimea, faeddadu in àreas isuladas de sa Crimea fintzas a su de 18 sèculos.
Maria Goretti
Maria Goretti (Corinaldo (Ancona), 16 santuaine - Nettuno (Roma), 6 de triulas 1902). Santa. De familia pobera, chi su 1899 si trasferidi a Le Ferriere di Conca in sas Paludes Pontinas. in sa zona da Latina. Su 5 de triulas 1902 benidi ferida a morte dae Alessandru Serenelli chi cheriada abusare de issa. Moridi sa matessi die. Su 24 de lampadas 1950, in Roma benidi proclamada santa a sa presentzia de 500 miza persones, de sa mama, de Alessandro Serenelli, cunvertidu e apoi de 27 annos de presone, e padre frantziscanu.
Futei
Futei (nùmene ufitziale in sardu, in italianu Furtei) est unu comunu de unos 1.700 bividores de sa provìntzia de su Campidanu de Mesu.
Sa bidda e su sartu
Futei s'agatat in su Campidanu de Mesu e a pretzisu in sa Valentza-Marmilla, da atraessat su Frùmini Mannu e est in is pees de unu montigheddu carcàreu. Istèsiat unos 45 km. de Casteddu, est sa gianna de sa Marmilla e de sa Trexenta pro chie benit de su Campidanu. Est fàtzile arribare a Futei passende pro sa SS 197 pustis 4 km de s'ingrugiada de Biddasanta (SS.131 km.40), in deretura de Barùmini.
Sa istòria
Acanta a su sartu de Futei tocat a regordare a su mancu chimbe nuraghes - mancari oe irrocados - in cussòrgia Cumossàriu, Sos Bagnos, Sa Conca Manna, Nuraghiais e Su Bruncu de su Sentzu. A pagos chilòmetros dae sa bidda nche fiat sa biddighedda Nuraghe, chi esistiat ancora in su XVII sèculu. Sa crèsia retorale fiat intregada a Santu Brai e esistit oe puru. S'orìgine de Futei si ponet in su 1290 mentres su nòmine, capatzu de orìgine prelatina, est atestadu in su 1340 (ecclesie de Frutey calaritane diocesis), ma su chi bolet nàrrere est dudosu. Pagas sunt sas testimonias de sos Pùnicos (cussòrgia Santu Brai), meda prus pagos sos rastos romanos: abarrat feti unu ponte de pedras acanta a sa bidda. Unos cantos de nodas istòricas narant chi Futei est istada una bidda medievale de una cancu importàntzia. In su 1358 Furtei est istada donada in fèudu a Guglielmo Bertrando de Torrente.
In su mentres de su perìodu de sa dominatzione aragonesa Furtei fiat parte de sa Curadoria de Nuràminis. Candu, in su XIV sèculu, sos aragonesos aiant tzerriadu in Casteddu su primu istamentu, Futei, chi giai gosaiat de franchìgias, ddi aiat imbiadu sos rapresentantes suos. In su 1414 Furtei est essida baronia e est istada donada a is Sanjust. Su 8 de freàrgiu de su 1421 su rei Alfonsu V de Aragona aiat donadu sa bidda a Donnu Dalmàtziu Sanjust, pro sa balentia chi issu aiat ammustradu in sa gherra de Còrsica.
Sa cuntzedidura dd'ant cunfirmada su 10 de abrile de su 1426. Mortu Donnu Dalmàtziu chena de fedu, sa bidda est passada, segundu su pregone de su 19 de freàrgiu de su 1456, a su frade Antoni Alibertu, chi at donadu cumentzu a is contes de Santu Larentu. Sa bidda est abarrada a is Sanjust finas a su 1839, cando l'ant luida. Su 1561 est s'annu de s'inghitzu de una sèria de àutus filigresialis, chi si cunservant in s'archìviu arcobispale de Casteddu. Sa filigrèsia avedale est dedicada a Santa Bàrbara, ma in sos àutos de sa bìsita pastorale de su arcobispu Melano in su 1777 resurtat chi Santa Bàrbara fiat s'abogada, mentres Santu Antiogu fiat su titulare de sa crèsia. Oe Futei est connota pro sas mineras de oro.
Archeologia
Ant agatadu tretos de muros e pamentos de trinta domos de s'edade de su ferru e de s'edade antiga. In su Cùcuru de Santu Brai sos Cartaginesos ant tramudadu una primu fortilesa nuràgica segundu sa fòrmula de s'architetura militare issoro. Su montigheddu anca fiat su nuraghe dd'ant afortiadu cun unu muru o una barandìllia de pedras, e l'ant partzidu in duas partes ponende parte de su nuraghe a intro de una turre tzentrale de forma cuadra. A sa turre s'arribat de nord traessende un'intrada afortiada a forma de ghidu. Un'àtera lìnia afortiada prus in foras paret èssere esìstida a unos 10 m. dae sa prima. Sa manera de fraigare su nuraghe assimìgiat a cussas amparadas pro is biddigheddas de Monti Nari, Pani Lòriga, e Monti Sirai in su VI e V sèculu a.c., e serbiat pro castiare una posidura istratègica, posta acanta a su Frùmini Mannu e a unu istrintu chi acàpiat su Campidanu a sa Marmidda.
Arte e architetura
Sa filigrèsia de Santa Bàrbara mantenet unu cuadru de importu, pintadu a ògiu de Antiogu Mainas (XVI seculu) chi afigurat su cravamentu e una “Dormitio Virginis” de interessu de su setighentos cun sa pannamenta de bestires de brocadu, sàndalos e corona de prata.
In su sartu, sa crèsia de Santu Nartzisu naschet in unu montigheddu acanta de sa bidda e sa crèsia de Santu Brai fiat sa filigrèsia de sa bidda issussada de Nuraghe.
Bibliotecas
S’ùnicu biblioteca de Futei est in Carrera Madre Teresa di Calcutta n°1, e tenet unos 3.500 lìberos.
Tagikistàn
Su Tagikistàn (in tagikuТоҷикистон [tɔd͡ʒikɪsˈtɔn]), uffitzialmente Repùblica de Tagikistàn (in tagiku: Ҷумҳурии Тоҷикистон, Çumhuriji Toçikiston/Jumhuriyi Tojikiston; in persianu: جمهوری تاجیکستان‎; in russu: Респу́блика Таджикистан, Respublika Tadzhikistan) est una repùblica presindetziale de s'Àsia tzentrale. Sa capitale est Dushanbe, sa limba uffitzile su tagiku.
Làcana (frontera, trèmene)
Sa làcana (chi si podet narrer finas frontera cando separat duos Istados, e finas trèmene, cando separat àtera cosa) est una curva immateriale, lìmite de sa superfìtzie cuntrollada dae unu suzetu, chi podet esser una pessone in su casu de propiedade privada o autoridades logales e de Istadu in àteros casos, e chi duncas la partzit dae sas cuntrolladas dae àteras entidades.
Tagikistàn
Cun populatzione istimada a unos 8 milliones de bividores, est su de 98 istados prus populados de su mundu. S'istèrrida de 143.100 km² nde faghet intames su de 96 istados prus mannos.
Limba mama
Sa limba mama (naràda fintzas de bratzolu o de late, o galu L1) de una persone est dontzi limba chi unu imparat pro mèdiu de acchirida limbistica, est a nàrrer simpremente creschènde sena tènner in cunsideru s'imparu in iscola.
Làcana (frontera, trèmene)
Descritzione
In su deretu internassionale, in particulare, su suzetu est s'Istadu individuale, chi la podet finas cuntrollare dae su puntu de bista materiale e militare: un'isempru de custa casta fiat su Muru de Berilinu, e un'àteru est sa làcana intre sas duas Coreas, chi presentat una zona tupone demilitarizada. In su bonu de sos casos, sa trassadura est acontèssida istorigamente cunforme a caraterìstigas zeogràfigas ispetzìfigas de sos logos e, pro narrer intre sos Istados chi ant sinzadu sos acordos de Schengen, como abarrant prus chi nudda inditamentos polìtigos sena partziduras fìsigas. In sos logos in ue sas arzolas de làcana, chi pro acordu podent finas cuintzider cun sos logos de moida e arribada de mercantzias e pessones che portos e abioportos, sunt galu como pessonaladas, b'at organismos probidos pro s'efetu chi s'òcupant de su cuntrollu de sas coladas de pessones (Polima de làcana) e mercantzias (duana). Una làcana cuintzidet fitianu cun una lìnia de partzidura de abas intre duos territòrios o cun su cursu de unu riu.
Tagikistàn
Allàcanat a sud cun s'Afganistàn, a s'uestu cun s'Uzbekistàn, a su norte cun su Kyrgysistan, in s'estu cun sa Tzina. Su 90% de su territòriu est costituidu dae montes.
Làcana (frontera, trèmene)
Descritzione
Sa làcana sighida prus longa de su mundu est cussa intre sa Rùssia e su Casachistanu, chi medit 6.846 km., cun in su de duos logos sa prus longa de sas duas partes in sas cales est partzida sa frontera intre sos Istados Aunidos e su Canada, aguale a 6.416 chilòmetros (s'àtera parte est cussa cun s'Alasca, chi medit 2.477 km.). In sa de tres posissiones, b'agatamus sa làcana intre s'Arzentina e su Tzile, longa 5.150 chilòmetros, e in sa de bator cussa intre sa Tzina e sa Mongòlia, chi medit 4.677 km.
Trentinu-Südtirol
Sas resones de custu cumbènidu sunt de chircare in sas caraterìsticas culturales e lunguìsticas medas diferentes: sa provìntzia de Trentu est difatis a manna majoria italiana, sa de Bolzanu est intames a manna majoria tedesca.
Tagikistàn
Durante s'istòria, su territòriu chi oe format su Tagikistan est istadu populadu dae medas culturas antigas. Intre custas sa tzitade de Sarazm de su Neolìticu e Edade de su brunzu. In tempus afatante fiat colonizadu dae pòpulos disvariados chi bi ant istabilidu sos rennos issoro, comente sa tziviltade batrianu-margiana, sa cultura de Andronovo, Buddhismu, sa Crèsia de oriente, su zoroastrismu e su manicheismu.
Sa regione fiat dominada dae numerosos impèrios e dinastias, comente s'impèriu achemenide, s'impèriu eftalitu, s'impèriu samanidu, s'impèriu mongolu, s'impèriu Timuride e s'impèriu russu. Cun sa costitutzione de s'Unione Soviètica su Tagikistan fiat fatu repùblica soviètica e a s'iscontzu at otentu indipendèntzia in su 1991, sighida giai luegus dae una gherra tzivile chi at tentu durada de su 1992 a su 1997.
Dae s'acabu de sa gherra su Tagikistan at agatadu istabilidade polìtica e gratzias fintzas a giudos esteros s'economia sua est como crèschende. Atualmente in transitzione cun unu sistema capitalista, s'economia dipendet in manna parte de sa bogada de allumìniu e su cunòtibu de su cotone.
Sa prus parte de sos bividores suos apartenit a su grupu ètnicu tagiku e faeddat sa limba tagika, chi est unu dialetu de su persianu. Sunt medas fintzas sos chi ischint faeddare fintzas su russu.
Limba mama
Èsser de limba mama no est a lu cunfùnder cund unu tènner "sa prima limba", chi est cussa chi unu imparat a primu, cando est piseddu, dae sos parentes suos.
Dii mundiali de sa sìntzula
Sa Dii mundiali de sa sìntzula, stabilèssia po su 20 de austu de dònnia annu, amentat sa scoberta de su 1897 de su dotori britànnicu Sir Ronald Ross chi sa fèmina de sìntzula Anopheles trasmitit sa malària intra umanus. Innantis de custa scoberta ddoi fiant pagus mèdius po cuntrollai sa spraxidura de sa maladia, mancai sa scoberta de sa chinina in su tratamentu essit allebiau su problema de sa cura. Segundu unu scumprou, in su de 19 sèculus agiumai sa metadi de sa populatzioni de su mundu arriscàt de pigai sa malària, cun su 10% de mortaxa de is infetus. Ross iat giai fatu unus cantu sperimentus cun Culex (incapas, Culex Fatigans), addascadas cun sànguni de pillonis infetaus cun da malària de pilloni Protesoma relictum (imoi Plasmodium relictum) in su 1894 e iat scobertu chi su parasita si fiat svilupau me is buddalis de sa sìntzula, ipotisendi chi custu podiat acuntessi cun sa malària umana puru. Ross iat scritu in sa dii de sa scoberta fata in Secunderabad (in su 1987, ma stampada comenti 1895 po faddina): Sa Scola de Igieni e Meixina Tropicali de Londra afestat sa Dii de sa sìntzula dònnia annu a incumentzai de is annus 1930.
Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine
Si tratat de unu documentu de trinta artìculos in ue si sutalìniant sos deretos umanos cunsiderados fundamentales e chi s'àplicant, chentza etzetzione, a totu sos èsseres umanos. Est su prus fundamentale de una sèrie de tratados redatados in s'annu 1966 e chi completant sa Carta Internatzionale de Deretos Umanos, chi a pustis de èssere assuzetada a votatzione in su 1976 est istada fata leze internatzionale.
Su documentu est istadu criadu comente una sèrie de obietivos chi sos guvernadores mundiales diant depent sighire. Essende leze internatzionale, est un'aina utilizada fatu·fatu pro pressare sos guvernos de sos paisos chi non cumprint carchi artìculu suo, sende chi si tratat de unu documentu de obrigadu cumprimentu pro totu sos istados membros de sa comunidade internatzionale. Pro nde bardiare su cumprimentu in s'annu 2006 est istadu criadu in sinu a sas Natziones Unidas un'organismu ispetziale naradu Cussizu de Deretos de sas Natziones Unidas. In s'annu 2009, su testu de sa declaratzione est istadu tradùidu a 370 limbas (cosa chi at fatu chi retziret su Rècord Guinness a su documentu tradùidu in prus limbas de su mundu) e s'Assemblea at pèdidu a totu sos paisos membros chi publicarent su testu de sa Declaratzione e disponnerent chi esseret "distribuidu, espostu, letu e cummentadu in sas iscolas e àteros istruturas de imparu, chentza distintzione fundada segundu sa cunditzione polìtica de sos paisos o de sos territòrios".
(su testu de sa decraratzione podet esser cunsurtadu a Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine)
Abicultura
S'abicoltura est a pesare abes, est unu de sos traballos cunsideraos agricolos, s'ùnicu abberu eco-cumpatibile chi si basada in s'isfrutamentu de risorsas rinnovabiles chi non si poden isfrutare de àteru modu (nètare, galureu, cherapighe). ==
Abicoltura e ambiente
S'atzione pronuba de s'abe est a sa base de sa riprodutzione de sas mazores ispètzias vezetales e de sa produtividade de medas piantas de interessu agrariu. S'istrintu lionzu tra abicoltura e ambiente assumede unu significadu ancora prus atuale a sa lughe de sa creschente espansione de s'agricoltura biologica, ambitu inube s'allevamentu de sas abes podet agatare ispatziu zustu, po unu potentziamentu suo e po sa valorizatzione de sos prodotos tipicos e de calidade. Comente in Sardigna, nche sunt totus sos presuppostos po unu cunsistente isviluppu de custa atividade.
Istòria de s'abicoltura in Sardigna
S'abicoltura in Sardigna, giughet origines antigas. In Ulìana, in su 1843 ant agatadu una istatuina in brunzu chi raffigurada unu zovanu nudu cun chimbe abes bene assetiadas in pitzu de sa carena. Spano pentzaiat chi esseret rafigurau Aristeo, s'eroe de sa Lìbia chi, a cantu ant lassadu iscritu Diodoro Siculo, Cicerone e àteros at imparadu medas populos,intramesu fintzas sos sardos, a faghet su ghasu, s'ozu, allevare sas abes e a faghet su mele e sa chera. Ma nos ischimus ca sos Fenicios, Cartaginesos e sos Romanos ant acatadu de seguru in Sardigna un'abicoltura bene aviada, e si est beru ca cun sos Fenicios sos Sardos cumerciaian sa chera, sos Romanos dominadores aghian paghare sos tributos in pitzu de sa produtziones de chera e mele. E sunt semper sos Romanos chi ant dispretzadu su menzus mele chi sa Sardigna produit, su mele arranchiu de olidone: ''Omnia que Sardinia fert, homines et res, mala sunt. Etiam me, quod in ea insula abundat, amarum est''.
In su periodo giudicale,su ruolu de s'abicoltura est cussiderau istrategicu po s'economia de s'isola a su puntu de cumbinchere sos estensores de sa Carta de Logu a previdire ispetzificas santziones po sos furtos de alveares. Sa Carta, capitulu XXXI infatis narat:
''De chi furarit ortu de abis. Item ordinamus chi si alcuna persona furarit ortu de abis,ed esserit dessu Rennu, paghit infra dies bindighi,de chi hat a esser juygada,pro s'unu deghi; e si esserit de ecclesi, over de àtera persona,paghit pro s'unu chimbi. E niente deminuspaghit de machicia assa corti soddos centu, et emendit su dannu, a cui hat a esser. E si non pagat issa, over atter'homini pro see infra dies bindighi, de chi hat a esser juygada, tangintilli un'origlia''.
Sas abes
Sas abes domesticas o mellifiche, appartenent a s'ispetzie Abes mellifera L., o Abes mellifica L. Si tratat de insetos sotziales chi appartenent a s'ordine de sos imenoteri, familia de sos apidi. A su genere apis appartenent atras tres ispetzias, comente sa mellifera, totus originarias de sas regiones tropicales de s'Asia sud orientale:
Oe s'Abe mellifera s'agatat distribuida in totu su mundu, ma prima fiat cunfinada in Europa, Asia e Africa. Infines si sunt formadas varias ratzas de Abes mellifera chi si partzin in tres grupos:
S'Abe mellifera ligustica est ispartzinada in totu su mundu, e in sas zonas chi funt presentes àteras arratzas sunt naschidos incròcios e duncas àteras abes selezionadas.Sas arratzas de importu mannu economicu sunt:
Sas abes mellifera sunt insetos sotziales e bivent in familias o colonias de pariga de milliaias de individuos (dae 10.000 a 100.000) sas familias de sas abes bivene in sos panes de chera costruidos o in bucos naturales comente truncos tuvudos etz. o in domos fatas de s'òmine (arnia). In sa sotziedade de sas abes esistidi s'abe mascu e duas castas de abes feminas: sas fecondas, chi sunt sas reginas e sas isteriles chi sunt sas operaias. De su puntu de vista geneticu non ca peruna diferentzia tra custos duos tipos de feminas, de unu obu fecondadu, difatis si podet isviluppare siat un'operaia siat una regina. Sa diversidade est depiu a sa cosa de papare chi ddis giant cando sunt galu larvas in su tempus de s'isviluppu issoro. Sa regina est prus manna de sas operaias e su traballu suo est a ponner sos obos. Podet bivere fintzas a bàtero o chimb' annos. Su ruolu de s'abe mascu est de fecondare sa regina e bivet paghu prus o mancu un'istagione.
S'abe tenet diversos compitos in sa vida sua e sunt:
Limba sòmala
Sa limba prus prossima a su sòmalu est s'oromo, però cuntenet fintzamentas una importante cantidade de faeddos de orìgine àraba in su lèssicu e in tempus prus reghente s'at arrichidu de imprèstidos inglesos e italianos, sende ca su territòriu de Somàlia est istadu colònia de custos pòpulos.
Heinz Jürgen Wolf
Heinz Jürgen Wolf (Düsseldorf, Germània 1936 - Bonn 2016) , est istadu unu linguista tedescu.
Limba sòmala
Sistema de iscriidura
Su sòmalu no at tentu alfabetu ufitziale (francas unas cumprobadas comente s'alfabetu Osmanya) fintzas a su 1972, candu est istadu adotadu s'alfabetu latinu. Custu fatu iscerat su sòmalu dae sas limbas lacanantes, chi impitant s'alfabetu amharicu o àrabu.