cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hobart
Istòria
A pustis de Sydney, Hobart est sa tzitade prus antiga de s'Austràlia. Est istada fundada in su 1804 dae su coronellu David Collins cun 300 presoneros, unos cantos marineros e unos 30 colonos lìberos. Durante medas annos sa populatzione fiat formada dae presoneros e guàrdias, in prus de balleneris e cassadores de boes marinos. Giai in su cumintzu de su de 20 sèculos fiat dotada dae tramvia elètricu chi aiat unidu s'istatzione ferroviària tzentrale cun is tando trighìngios de New Town, Queensborough, Wellington, Glenorchy, Risdon e Bellerive. Est istada su portu seberadu dae s'Ispeditzione Amundsen pro atracare torrende de su Polu Sud e de in ue ant informadu a su mundu de s'èsitu de sa missione sua.
Gordian
Gordian est su titulu de una serie de animatzioni giapponesa comporau de sa Rai chi d'ari trasmittiu po sa prima borta in su 1981.
Dago
Dago est unu pessonàgiu de is fumetos creadu dae Robin Wood e Alberto Salinas, pessonàgiu printzipale de sa sèrie in biancu e nieddu gai nada, pubricada a pustis de su 1980 in sa revista argentina Nippur Magnum, imprentada dae S'Editorial Columba.
Gordian
Gordian est unu super robot.
Dago
Benit pubricadu in Italia a pustis de su 1983 in su chidàriu Lanciostory, pubricadu dae sa "Edizioni Lancio", a pustis debennidas grupu Eura Editoriale. Est istadu torradu a imprentare in divressos insertos de Skorpio, in su mensile Ristampa Dago e in sa cannaca de volùmenes cartonados a colores Euracomix. Àteras aventuras de su pessonàgiu sunt pubricadas dae su 1995 in su monogràficu bonellide dae edicola Dago.
Gordian
Su protagonista est Daigo chi brintara in tres robot differentis: Protezer, Deninger e Garvin, mandaus de su babbu de Daigo, su Dottor Otaki.
Is nemigus funti is Madokter, alienus.
Vulcanu
Unu vulcanu est un'istrutura geologica de unu pianeta chi benit fraigada cando su magma, a pustis chi pigat in sa litosfera, risurtat a bessire in sa sa subrafaci e a si intostigare, infritande-si.
Unu vulcanu tenet un'aposentu magmaticu chi, gratzias a una serie de cundotas, podet comunicare cun sa subrafaci in-ue su vulcanu si bidet comente una genia de monte, de froma simigiante a unu conu fraigadu dae sas rocas chi sunt bessidas dae s'internu de su pianeta.
Ateruna definitzione pro vulcanu podet essere sa chi lu identificat comente su logu in-ue, isfrutande sas discontinuidades de sa crosta planetaria, si bident processos vulcanicos ativos o is produtos generados dae unu vulcanu chi como no est ativu prus o chi est in pasu.
Sa bessida de produtos vulcanicos (mescamente su magma) si narat erutzione e is materiales chi bessint sunt lava, chixinu, gassu, lapillos, bombas vulcanicas, iscorias, vapore de abba e ateros cumponentes, cun proportziones drivessas a sigunda de sa calidade de s'erutzione.
Unu vulcanu tenet una serie de ambientes, chi sunt:
Su protzessu vulcanicu
Sa cunditzione netzessaria pro aere unu vulcanu est chi in sas profundidades de su pianeta (in genere in su manteddu ma carchi borta fintzas in sa crosta) a pustis de su mudare de sa temperatura e de sa presione, si formet su magma, chi essende prus caldu, est prus pagu densu de sas rocas serentes e comintzat a pigare pro decompresione, peri sas fallias, fintzas a cando no agatat unu zassu in-ue s'atzapat in echilibriu cun s'ambiente. Inoghe at a comintzare a si fratzionare e a mudare sa compositzione sua fintzas a cando no ata resurtare a torrare a pigare a unu livellu prus artu.
Conu vulcanicu
Su conu vulcanicu est un'artu morfologicu chi cuntenet
Nicolò Mascardi
Nicolò Mascardi, unu italianu, missionariu e esploradore de sa terra de sos Araucanos, tribù indianas in Cile. Est naschidu a Sarzana su 1610, e giovanu diventat gesuita. Istudiat matematica e cartografia cun su famadu Atanasiu Kircher. In su 1650 l'agatamos in America meridionale. Amigu de sos abitantes araucanos, imparat sa limbas de sas tribù e podet preigare e cunvertire a sa fide cristiana. Cun sos cristianos suos at affrontadu una pestilentzia e fintzas unu terremotu disastrosu (1657) perdinde totus sos liberos. Esploradore de sa Patagonia e de sas Pampas, in contattu cun Kircher, mandat informatziones geograficas e astronomicas. Attraversat sa Cordigliera de sas Andes e arrivat fintzas a su “Stretto di Magellano”. In una ispeditzione, fattu presoneri de sos indianos Poias, morit trapassadu dae sas fritzas, su 1674.
Melih Kor
Melih Kor (Norimberga, 26 martzu 1994) est unu DJ tedescu.
Limba èstone
S'èstone (in limba èstone: eesti keel) est una limba uràlica chi faghet parte de su brancu fìnnicu. Faeddada massimamente dae 1 millione de persones in Estònia, agatat però àteros faeddadores ispainados in Rùssia (is de pesada de èstones cussorgiados aterue in su territòriu de s'impèriu Russu durante su de 19 sèculos), Isvètzia, Cànada, Istados Unidos de Amèrica e Austràlia.
S'apartenèntzia a su grupu de is limbas uràlicas nde faghet una de is pagos limbas no indoeuropeas faeddadas in Europa. S'èstone est però meda simigiante a su finlandesu cun chi tenet una bona mùtua intelligibilidade. Est imparentadu fintzas cun is limbas sami e prus de a tesu cun s'ungheresu.
Istòria
Is primos documentos chi testimòniant s'esistèntzia de una limba fìnnica de Estònia torrant a coa a su de 13 sèculos, mentras is primos iscritos in limba torrant a su de 16 sèculos. Una literadura cunsistente s'est isvilupada a partire dae is de 18 e 19 sèculos.
A pustis de s'indipendèntzia de s'Estònia, balangiada in su 1919, s'èstone fiat fatu limba ufitziale de s'istadu e fintzas a sa pèrdida de s'indipendèntzia, in su 1945, su 97.5% de is bividores suos si decraraiat de etnia èstone e nde faeddaiat sa limba.
Cun sa surbidura in s'Unione Soviètica, acontèssida a s'agabbu de sa segunda gherra mundiale, a s'èstone fiat assotziadu su russu che limba ufitziale. In su tentativu de nd'ispèrdere sa limba e s'identidade che pòpulu, fiant incoragiadas is tramudàntzias in su territòriu suo de medas persones de etnia russa e lètone. Essende su russu tentu a contu in sa federatzione soviètica che limba de s'amistade, a partire de is annos '70, mancari semper limba ufitziale, s'imparu de s'èstone in is iscolas fiat meda discoidadu, a lucru de su russu chi is pipios fiant antimes imbitzados a chistionare giai de s'asìliu.
A sa torrada a s'indipendèntzia in su 1991, petzi su 61% de is bividores de s'Estònia faeddaiat galu s'èstone. Oe, gràtzias fintzas a is polìticas subra sa limba, est limba mama de unu 70% de is èstones.
Indro Montanelli
Indro Montanelli (Fucecchio, 22 aprile 1909 – Milano, 22 luglio 2001) est stettiu unu giornalista, scrittori e divulgatori storigu italianu. Ari traballau finzas a su 1973 po su Corriere della Sera e, a pustis, in su 1974, ari criau Il Giornale Nuovo. Est aparrau a Il Giornale nuovo fintzas a su 1993, candu Silvio Berlusconi, s'editori finzas a su 1990 e frari de s'editori nou Paolo Berlusconi ari dezidiu de fai politiga e ari domandau a Il Giornale nuovo de du sighi in politiga. Po cussu, Montanelli ari dezidiu de si 'n d'andai e, in su 1994, criaara un'artru giornali, La Voce, bessìu po un annu in edicola.
Reunione (ìsula)
Reunione (in frantzesu La Réunion) est un'ìsula africana in s'otzèanu Indianu, chi pertenet a su grupu de is ìsulas Mascarenas, chi format unu dipartimentu e una regione ultramarinu (DROM) frantzesu. S'agatat unos 700 chilòmetros a s'estu de su Madagascàr e pagu prus de 200 chilòmetros a su sud-ovest de Maurìtziu. Si cunsìderat una regione ultraperifèrica de s'Unione Europea. Sa capitale est Saint-Denis.
Tenet istèrrida de 2.512 km² pro unos 763.000 bividores. Tantis sas tzitades comente is terras de coltivu si cuntzentrant làcana sa costera, sende chi s'internu est montosu est meda e aspru. Est de orìgine vulcànica e su pitzu prus artu est su Piton des Neiges (3.070 m), vulcanu istudadu, a chi sighet su Piton de la Fournaise (2.631 m), galu ativu.
Fintzas a su 2005, sas gai naradas ìsulas ispèrdidas de s'otzèanu Indianu (Bassas da Ìndia, Europa, Gloriosas, Juan de Nova e Tromelin) dipendiant dae Reunione, e oe in die sunt amministradas dae su prefetu de sas Terras Australes e Antàrticas Frantzesas.
Elinor Ostrom
Elinor Ostrom (Los Angeles, 7 de austu 1933 – Bloomington, 12 de làmpadas 2012) est istada una economista americana.
Feudalèsimu
Su feudalèsimu fiat unu sistema polìticu, econòmicu e sotziale chi s'aiat afirmadu in s'Europa otzidentale cun s'Impèriu carolìngiu (su de 9 sèculos) e cun sa morte de Càralu su Mannu, finu a s'aventu de s'edade moderna. In sentidu sotziale e econòmicu est istadu un'evolutzione de sa sotziedade curtense.
Elinor Ostrom
Est istada premiada cun su Nobel in su 2009 umpare a Oliver Williamson, pro sas "analisis de governance economica, ipezialmente pro sos benes comunes (in inglesu:the commons)" Est sa prima femina chi at binchidu su premiu in custa materia.
Feudalèsimu
In manera impròpria s'agettivazione "feudale" est istada impreada fintzas pro fàghere fentomu a cussas organizatziones territoriales piessignas in ue fiat ladina sa presèntzia de relatos personales pare·pare e orizontales intre sos vàrios sennores locales, a s'ispissu dotados de unu pòdere in vàriu gradu autònomu e de una fortza militare de reliu de caràtere pròssimu a su privadu - prusaprestu chi feti in riferimentu a sa clàssica istruturatzione sotziale istrintamente geràrchica chi tenet a in pitzu de sa piràmide unu solu elementu, su soberanu; un'esempru in custu sentidu s'agata foras sas làcanas europeas medievales in s'ispetzìficu in Giapone durante su perìodu Shogun. Su suepramentu de su sistema feudale s'at tentu cun s'emanatzione de sas leges eversivas de sa feudalidade in su 1806 a banda de Napoleone Bonaparte, prus de tres sèculos a pustis de sa fine de s'Edade Mèdia.
Elvis Presley
Elvis Aaron Presley (Tupelo, 8 ennàlzu de su 1935 – Memphis, 16 de austu 1977) est istadu unu cantante e atore americanu. Est istadu su cantante pius rapresentativu de su Rock and roll de sempre e medas musicistas si sunu ipirados a issu, tant'est chi lu jamana The King (su re de su Rock & Roll).
Emanuele Severino
Biografia
S'est laureadu in s'Universidade de Pavia in su 1950, cun d'una tesi subra de Heidegger e sa metafisica sutta sa supervisione de Gustavo Bontadini. Dae su 1954 a su 1970 at insegnadu filosofia in s'Università Cattolica del Sacro Cuore de Milano. Sos libros publicados in cussos annos cumbinant pagu cun sa dotrina ufitziale de sa Cheja, e pesant dibatitos a s'internu de sa Universidade Catolica. In su 1970 sa Congregazione per la dottrina della fede (s'ex Sant'Uffizio) de sa Cheja proclamat ufitzialmente s'insanabile opositzione de su pensamentu de Severino cun su Cristianesimu. Su filosofo, lassada sa Universidade Catolica, est giamadu dae s'Universidade "Ca' Foscari" de Venezia inue est istadu de sos fundadores de sa facultade de Lettere e Filosofia e inue ant poi insinzadu meda de sos allievos suos (Umberto Galimberti, Luigi Ruggiu, Gian Ruggero Manzoni, ecc.). Dae su 1970 a su 2001 est istadu professore ordinariu de filosofia teoretica, at dirigidu s'Istituto di filosofia fintzas a su 1989.
Impèriu carolìngiu
Impèriu Carolìngiu est unu trèmene istoriogràficu utilizadu pro si refèrrere a unu perìodu de s'istòria europea derivadu dae sa polìtica de sos res francos, Pipinu e Càralu su Mannu, chi at supostu unu tentativu de recùperu in sos àmbitos polìticu, religiosu e culturale de s'època medievale in Europa otzidentale.
Fundadu traditzionalmente cun sa coronadura de Càralu su Mannu a imperadore romanu a banda de paba Lione III sa note de Pasca de Nadale de s'annu 800. A sa morte de Càralu, s'Impèriu fiat coladu a su fìgiu Ludovicu su Piu, tando fiat istadu ispartzidu intre sos erederis suos, frammentende·si·nche irreversibilmente. Nde fiant nàschidos de segus sa monarchia frantzesa, su Regnu de Itàlia (una definitzione chi designaiat unu territòriu cun làcanas non bene definidas, galu oe ogetu de cuntierras a banda de unos cantos istòricos) e su Sacru Romanu Impèriu. Custa ùrtima denumenatzione, de s'àteru cantone, est atibiada fatu·fatu fintzas a s'Impèriu carolìngiu e totu. S'istèrrida de s'impèriu a primìtziu fiat de unos 1.112.000 km² cun una populatzione intre sos 10 e sos 20 milliones de persones.
Lege
Definitzione
In s' àmbitu giuridico o isperimentale, duncas sa lege èst una fòrmula chi at lòmpidu a s'eficàtzia espressiva netzessària pro registrare e/o prebìere andàinas e/o cumportamentoos, una sìntesi fata ex ante incasu chi sa lege siat giurìdica (ca sa lege pretzedit s' osservàntzia sua ), o ex post incasu chi sa lege siat empìrica (ca sa lege sighit sa rilevatzione isperimentale de una regularidade). Sas leges matemàticas ebia, de su restu, tenent unu balore assuludu e atempurale chi no torrat a sa definitzione narada innantis.
Šiprage
Šiprage (Шипраге) est un'apendìtziu de su comune Kotor Varoš in sa Bòsnia i Erzegovina, un'istadu de sa penìsula de sos Balcànus. In su tempus coladu est istadu fintzas unu comune.
Marianne Sin-Pfältzer
Biografia
Cun antepassados olandesos e fìgia de unu dutore, chi aiat isseberadu de sighire a agiudare sos pazientes ebreos in s’istùdiu suo fintzas in suta de su nazismu e mortu giòvanu, e de una fotògrafa ritratista, chi gestiat un’atelier minore suo, in sos primos annos ‘50 imparat in Mònacu sa tècnica de sa fotografia moderna, in sa Bayerrischer Staatslehranstalt für Photographie, e a pustis tzucat a Parigi pro addobiare sos fotògrafos prus famados de cuss’època e istudiare su limbàgiu issoro. A pustis de l’àere fatu incumentzat a traballare comente a fotògrafa professionista.
In su 1955 arribat in Sardigna, e cun una Rolleicord 6x6 incumentzat a biagiare (cussa prima borta lu faghet in autostop), fotografende sa sotziedade, sa gente e sos logos chi bidet. At a publicare libros cun sas fotografias suas e b’at a torrare àteras bortas in sos annos chi sighint. In bint’annos de traballu in Sardigna, at a creare sa parte prus manna de s'archìviu suo, chi at a devènnere su repertòriu de immàgines de s’Ìsula de sos annos de su segundu pustisgherra prus mannu e fatu a sa minuda chi bi siat. In sa Barbàgia addòbiat s'editore Guido Fossataro de Casteddu, chi la faghet intrare in su progetu de su libru de Marcello Serra Sardegna, quasi un continente, de su 1958 (torradu a imprentare in su 1960 e torradu a editare in su 1970) ricu de fotografias suas e de sas immàgines a colores de Màriu De Biasi.
In sas fotografias fatas dae issa si podet agatare una documentatzione de importu mannu pro su chi pertocat a su traballu, sa vida de cada die (siat de sas biddas e siat de sas tzitades) e totu sos àteros aspetos de sa Sardigna de cussos annos, siat a colores e siat in biancu e nieddu. Cussas fotos sunt istadas bèndidas fintzas in Germània, postas in una sèrie de libros e rivistas.
Faghet fintzas biàgios e fotografias in àteros logos de su mundu: Philadèlphia, in sos Istados Unidos, in su 1965, sas Hawaii, semper in sos IU, in su 1966, s’Unione Soviètica in su 1967, sas Filipinas, sa Tailàndia e su Sri Lanka in su 1969, S’Ìndia de Calcuta e Delhi Noa e sa Costa de Avòriu in su 1979. Medas de cussas fotografias las ant a publicare in libros de medas editores.
In paris cun custas atividades faghet fintzas ritratos fotogràficos in istùdiu (fotografende personàgios famados meda de s’època sua), cussu fatu in su teatru e in sas salas de cuntzertu e sas fotografias cummertziales pro aziendas de importu in setores medas (es. Agfa, Perutz, Kodak, Braun, Hohner etz.).
In sa carriera sua at fatu mustras medas, intre sas cales si podent ammentare cussa fata dae su Museum Schloss Philippsruhe de Hanau, una retruspetiva dedicada a issa in su 2001, e cussa ammaniada, in intro de su Spazio Ilisso, dae sa domo editora Ilisso (chi gestit s’archìviu fotogràficu de s’artista) in Nùgoro in su 2019.
Traballat cun sas agentzias fotogràficas e intrat in unos cantos assòtzios de fotògrafos, che a su BJV (Bayericher Journalisten-Verband), su BFF (Bund Freischaffender Foto-Designer) e s’Europhot.
In sos annos ‘80 lassat sa fotografia pro colare a su chi issa at a mutire su “foto-batik”, sa creatzione de madrighes de pro s’imprenta in tessutu e tzeràmica fatas partende dae minujas fotogràficas, e esponet sas òperas suas in sas fieras de su setore de su disinnu industriale, in ue at a tènnere unu sutzessu bonu cun sas indùstrias.
Ligùria
Sa Ligùria (AFI: /liˈɡurja/; Ligûria in lìgure) est una regione italiana a istatutu ordinàriu de s'Itàlia nord-otzidentale chi contat unos 1.550.640 bividores, cun cabulogu Gènova.
Est infùndida a sud dae su Mare Lìgure, a ovest allacanat cun sa Frantza (regione Proventza-Alpes-Costa Asula), a norte cun su Piemonte e cun s'Emìlia-Romagna e a sud-estu cun sa Toscana. Sa regione faghet parte de s'Euroregione Alpes-Mediterràneu.
Segundu unu logu comunu, sa Ligùria diat èssere istrinta intre su mare e sas cadenas montosas de sos Alpes e de sos Apenninos: de cunsighèntzia sa regione diat pòdere èssere reduida a duos fasches costerinos, a estu e a ovest de Gènova: sa Ribera de Potente e sa Ribera de Levante. In realidade, sa Ligùria cumprendet fintzas mannas portziones de territòriu tributàrias de su lutone de su Po a norte de sa serra de monte alpinu-apennìnica (unu 28% de sa superfìtzie regionale partenet a su lutone padanu) e agiomai totu su retroterra marìtimu, su longu tretu de litorale cumprèndidu intre sas istòricas làcanas cun sa Frantza (Rio San Luigi acanta de Grimaldi de Ventimiglia) e sa bàscia badde de su Magra in is intòrrios de Sarzana e Aulla (Provìntzia de Massa Carrara): custa làcana orientale aparesset nointames prus pagu definida, ca cumbinat petzi in parte cun su cursu bàsciu de su riu Magra e incluet parte de sa prana litorànea de Luni.
A unu critèriu amministrativu (segundu su cale diat èssere de cunsiderare in amministrativamente lìgure a su nessi totu su chi est postu a sud de sa serra alpinu-apennìnica in su tretu Grimaldi-Mortola/Passu del Bracco) si sutraet carchi àrea marghinale de su territòriu de sa Ligùria "fìsica", chi pro resones istòricu-polìticas partenent a unas àteras amministratziones regionales o istatales; est su casu de sa mèdia e arta Badde Roia (a longu perricada intre Repùblica de Gènova, Ducadu de Proventza e Ducadu de Savoja e oe in die amministrativamente frantzesa, a pustis de èssere istada lìgure e piemontesu) e de sas artas baddes de sos arriares Pennavaira e Neva (cun is burgos de Alto, Caprauna e Cerisola chi, puru abarrende in su ròdiu de influèntzia econòmicu-cumertziale de sa tzitade de Albenga, sunt istados pro tempus longu compidados dae su Ducadu de Savoja e a fatu inclùidos in sa Provìntzia de Cuneo).
A sa Ligùria est acapiadu istoricamente e linguisticamente su Oltregiogo in provìntzia de Alessàndria cun Novi Lìgure, Ovada, Arquata Scrivia chi cumprendet parte de sas baddes Orba, Lemme, Scrivia, Borbera e Spinti. S'Oltregiogo est istadu parte de sa Repùblica de Gènova fintzas a su 1797, a fatu de sa Repùblica Lìgure fintzas a su 1805 e a pustis de sa restauratzione de sa Provìntzia de Novi, parte de sa Partzidura de Gènova. Est istadu annessionadu a su Piemonte a pustis de su decretu Rattazzi de su 1859. S'ìsula de Capraia est istada parte de sa Ligùria fintzas a su 1925 e de s'Artzidiòtzesi de Gènova fintzas a su 1977.
Sa Ligùria est una regione de atraida turìstica manna pro more de sas bellesas antròpicas e naturales, intre cales si distinghe[nt - a ponente - sa Ribera de sos Frores e - a levante - Portofino, Cinque Terre e Porto Vènere.
Luciana Serra
Ad debutadu in 1966 in Budapest. Sa partes chi l'ana resa famosa, a partire dae sos annos 70, e chi faghen parte de su repertoriu sou sunu sa protagonista in Lucia di Lammermoor de Donizetti e in sa Sonnambula de Bellini.
In particolare sunu restadas in sa memoria sa performance suas de su 1987 e de su 1988 a su Teatro Regio de Torino, in su Barbiere di Siviglia de Rossini e in su Don Pasquale de Donizetti. Comente est restada sempre s'interpretazione sua de sa Reina de sa notte in su Flauto magico de Mozart, de sos annos 80, prima in sa Royal Opera House de Londra, poi in su Staatsoper de Vienna.
1999
S'annu 1999 (MCMXCIX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu chenàbura a segunda de su calendàriu gregorianu.
Ugo Tognazzi
Premios
In su 1981 Ugo Tognazzi aiat rezidu du Premiu dcomente e mezus attore in su Festival de Cannes pro sa parte in su film La tragedia di un uomo ridicolo, dirigidu dae Bernardo Bertolucci.
Margherita Hack
Biografia
Margherita Hack, a pustis de ai agabbau is stùdius (chena susteni is esaminis de maturidadi po mori de su scòpiu de sa Segunda gherra mundiali) in su Liceo Classico "Galileo" de Firentze, s'est laureada in Fìsica in su 1945 cun una tesi de astrofìsica a pitzus de is Cefeidis.
A giòvuna, at praticau basket e atlètica lèbia. Est stètia campioni de brincu in artu e longu in campionaus universitàrius (ca asuta a su fascismu ddi narànt "Littoriali"). Arregodendi s'adolescièntzia sua, at nau: "Fiaus totus natzionalistas, andaiaus a is atòbius, fadiaus sport, si spassiaiaus meda. Seu stètia fascista fintzas a su 1938, candu ant fatu efetu is leis ratzialis". Su 19 de friaxu 1944, mancai a mala gana po s'ateismu suu, at coiau cun tzerimònia religiosa in sa crèsia de San Leonardo in Arcetri a Aldo de Rosa, pobiddu suu fintzas a sa morti.
Est morta su 29 de làmpadas 2013 a is 4:30 de mangianu in su spidali de Cattinara de Trieste, innui fiat arricoverada de una cida po problemas de coru. Est interrada in su campusantu de Sant'Anna de Trieste.
Atividadi scientìfica
Est stetia professora ordinària de astronomia in s'universidadi de Trieste de su 1964 a su 1 de donniasantu 1992, candu dd'ant posta "a foras de rolu" po becesa. Est stètia sa prima fèmina a dirigi s'Osservatòriu Astronòmicu de Trieste de su 1964 a su 1987, bitendiddu a nomenada internatzionali.
Membru de is sociedadis fìsicas e astronòmicas prus de prestìgiu, Margherita Hack est stètia puru diretora de su Dipartimentu de Astronomia de s'Universidadi de Trieste de su 1985 a su 1991 e de su 1994 a su 1997. Est stètia membru de s'Accademia Nazionale dei Lincei. At traballau in medas osservatòrius americanus e at fau a manera ca sa comunidadi astronòmica italiana podiat ammanniai s'atividadi sua in s'impreu de medas satellitis, arribbendi a una bona nomenada internatzionali.
At pubblicau su traballu suu in rivistas internatzionalis e medas libbrus, siat de spainadura scientìfica, siat a livellu universitàriu. In su 1978 at fundau sa rivista bi-mestrali "L'astronomia", cun su primu nùmeru bessiu in donniasantu 1979. A pustis, in pari cun Corrado Lamberti, at dirìgiu sa rivista de spainadura scientìfica e cultura astronòmica "Le Stelle". In su 1994 at arriciu sa Targa Giuseppe Piazzi po sa circa scientìfica. In su 1995 at arriciu su Premiu Internatzionali Cortina Ulisse po sa spainadura scientìfica.
Fiat segura de s'esistèntzia de atras formas de vida in sa galàssia, ma ca no ddas iaus a podi mai cuntatai po problemas de stesiada. At crètiu pagu a is UFO, narendiddus "bischerate" (tontidadis).
Atividadi sotziali e polìtica
Margherita Hack fiat connota puru po is atividadis a foras de s'àmbitu scientìficu, cummenti su polìticu e sotziali. Fiat àtea e pentzàt ca s'ètica no beniat de sa religioni ma de "printzìpius de cuscièntzia" ca permitint a totus de teni una bisura lega de sa vida, arrespetosa de su pròssimu, s'individualidadi e sa libbertadi suas. Cuntrària a dònnia forma de superstitzioni, inclùdias is pseudo-scièntzias, de su 1989 fiat garanti de su cumitau scientìficu de su CICAP e presidenti onorària e de s'UAAR. S'est iscrita in su 2005 a s'Assòtziu Luca Coscioni po sa libbertadi de circa scientìfica. Fiat iscrita a su Partidu Radicali Trans-natzionali.
In su 2005 s'est candidada cun su Partidu de is comunistas italianus pighendi 5.634 votus in sa tzitadi de Milanu. A pustis, at giau su scannu suu a Bebo Storti. S'est candidata un'atra borta in su 2006 cun su pròpriu partidu, ma at torrau a lassai s'intregu po sighi su traballu suu in s'astronomia. Su 20 de martzu de su 2009 s'est candidada cun sa Lista Anticapitalista po is eletzionis europeas chena passai su 4% de is scioberus ca serbiant po intrai in su parlamentu. In donniasantu de su pròpriu annu, at criticau a su Presidenti de su Cuntzillu Silvio Berlusconi cun una lìtera aberta a sa rivista MicroMega in contu de is protzeduras giuditziosas suas e de is tentas suas po ddus straviai.
Me is eletzionis arregionalis de su 2010 est stètia elìgia in Lazio cun 7000 votus po sa Federazione della Sinistra, ma in su primu atòbiu at lassau su scannu a atrus candidaus. In su 2011 at pigau sa tèssera de su partidu Democrazia Atea, ca dd'at candidada po is eletzionis natzionalis de su 2013. In su 2012 at decrarau de acotzai a Nichi Vendola po is eletzionis primàrias de su centru-manca e a Matteo Renzi po su ballotàgiu contra a Pierluigi Bersani. In s'abrili de su 2013 est intrada in su cumitau "Emma Bonino Presidente" in pari cun atras personas nomenadas cummenti Renzo Arbore, Toni Garrani, Anna Fendi, Alessandro Pace e Stefano Disegni.
Po sa circa a pitzus de s'energia nucleari
Margherita Hack fiar contrària a sa costrutzioni de centralis nuclearis in Itàlia, perou fiat favoràbili a sa circa in su pròpriu tema, acrarendi ca s'Itàlia fiat unu paisu pagu afidàbili. Issa naràt ca ddoi fiat una "timòria irratzionali, scientìfica e totu, de s'energia nucleari", ca perou "iat alluai mancu che s'energia a petròliu, a metanu e a craboni, ca eus a depi impreai cumentisisiat". At perou arregodau sa necessidadi de s'ammanniadura de s'energia arrenoabili.
Po is deretus civilis
In su 12 de austu de su 2010 Margherita Hack est stètia premiada cummenti "personàgiu gay de s'annu" po s'atividadi sua a amparu de is deretus civilis e de su conoscimentu giurìdicu de is copias omosessualis. At puru amparau su deretu a s'eutanasia.
Po is deretus de is animalis
Est stètia animalista e vegetariana giai a pipia. At decrarau ca no ia mai papai petza "poita mi parrit orrorosu deabberus a bocì millionis e millionis de animalis.. est deabberus unu degògliu ònnia dì in sa terra".
Po s'italianu in s'universidadi
In s'urtima intervista sua a Giorgio Pagano de s'Associazione Radicale Esperanto s'8 de làmpadas de su 2013 at decrarau sa contrariedadi sua a s'impreu esclusivu e obbligatòriu de s'ingresu me is universidadis italianas.
Erèntzia
Cun su testamentu suu at donau is 18000 lìbburus de sa libreria sua personali e de su pobiddu, mortu in su 2014, a sa tzitadi de Trieste. Sa catalogadura de is lìbburus depiat incumentzai in su 2020 ma a dii de su 2022 no est mai incumentzada e s'amministratzioni comunali at decìdiu de fundai una cummissioni chi at a decidi ita fai de custu patrimòniu.
In su 2021, Google dd'at arregordada cun unu doodle in su motori de circa suu.
In su 2022, po su de centu anniversàrius de sa nàscida sua, sa tzitadi de Milanu dd'at dedicau una stàtua, sa primu dedicada in Itàlia a una sientziada, po ai ispirau a generatzionis de giòvunas a sighi sa carriera in sa sièntzia. Sa stàtua est posta acanta de su campus printzipali de s'Universidadi de Milanu. Cun s'ocasioni, su servìtziu de posta italianu dd'at dedicau fintzas unu francubullu.
Crossover (mùsica)
In ambitu musicale, crossover est una peraula usada pro descriere s'usu de materiale prestadu dae pius generes musicales. Una peraula vicina a su significat est eclettismu.
Luras
Luras (in galluresu Lurisi) est una bidda situada me sa Gallura in sa Meria o Provìntzia de su Nord-Est Sardigna, subra a una lada de granitu a nord de su Monte Limbara, a 508 mt de altitudine a pagus kilometros dae Tèmpiu. Sa terra sua tenit una superfizie de 90kmq cun una populatzione de 2657 abitantes.
Quercus ilex
S'èlighe o ìlixi (Quercus ilex), de sa familia Fagacee, est unu àrbore cun fògias semper birdes de colore iscuru. Creschet in is buscos de sa regione Mediterrànea, e creschet a bellu. Produssit landes unu pagu longas. Benit prantada pro fàghere carreras mannas, o in is pratzas de sas biddas e de sas tzitades.
Limba Sarda Unificada
Sa Limba Sarda Unificada (LSU) est una proposta de norma iscrita pro sa limba sarda. Sas normas sunt istadas publicadas in su 2001 dae sa Rezione Autònoma de sa Sardinna (RAS), Assessoradu de sa Cultura, cun su tìtulu LIMBA SARDA UNIFICADA / Sìntesi de sas Normas de base: ortografia, fonètica, morfolozia, lèssicu. Sa LSU est su resurtadu de su traballu de una Cumissione de espertos de limba sarda incarrigados dae sa RAS: Eduardo Blasco Ferrer, Roberto Bolognesi, Diego Salvatore Corraine, Ignazio Delogu, Antonietta Dettori, Giulio Paulis, Massimo Pittau, Antoninu Rubattu, Leonardo Sole, Heinz Jürgen Wolf, e Matteo Porru (su segretàriu).
Su primu incàrrigu a sos membros de sa Cumissione est istadu atribuidu cun una prima Cunventzione n. 59/117 de su 29 de nadale de su 1998 (Zunta de tzentru-manca cun Assessore de sa Cultura Ballero) e cunfirmadu cun una segunda Cunventzione n. 52/105 de su 28 de nadale de su 1999 (Zunta de tzentru-destra cun Assessore de sa Cultura Onida). Sa Cumissione at traballadu finas a su 28 de frearzu de su 2001. In totu custu tempus ant traballadu pro 21 riuniones.
Comente resurtat in sa Premissa de su libreddu "Sa norma istandard unificada deliberada dae sa cumissione cheret mediare intro de sas variedades tzentru-orientales, prus cunservativas e sas meridionales de s'ìsula, prus innovativas, e est rapresentativa de sas variedades prus a curtzu a sas orìzines istòricu-evolutivas de sa limba sarda, prus pagu esposta a interferèntzias esternas, meda documentadas in testos literàrios, e in foras de sa Sardinna prus insinnadas e rapresentadas in sas sedes universitàrias e in su mundu sientìficu."
E, comente ponet sa Presentada: "Sa norma elaborada podet esser impreada liberamente dae chie si siat, mescamente dae sas aministratziones pùblicas e privadas, ma finas dae sas impresas de onzi casta, dae sos sòtzios, dae sos òrganos de informatzione, etc."
Steve Zahn
Steven James "Steve" Zahn (Marshall, Minnesota, 1967), est unu còmicu e attore americanu.
Venètzia Giùlia
Orìgine de su nùmene
Sa denominatzione fiat coniada de su geògrafu italianu Graziadio Isaia Ascoli, cun iscopu de presentare su territòriu de Litorale Austrìacu che una regione auniada "istoricamente parte de Itàlia", dende ènfasi a sa partzidura augustea de s'Itàlia romana a primìtziu de s'Impèriu, cando Vènetu e Ìstria fiant Regio X (sa de 10 regiones).
Istòria
Su nùmene fiat sighidu a impitare pro totu sa durada de su de 19 sèculos de sos irredentistas italianos, chi cheriant s'annessione de sos territòrios austrìacos de majoria italiana (Litorale Austrìacu, Trentinu, Fiume e Dalmàtzia) a su Rènnu de Itàlia reghentemente costituidu. A primitziu de su de 20 sèculos, su Rènnu Aunidu aiat promìtidu s'annessione de custas àreas a s'Itàlia una borta iscontzadu s'Impèriu Àustro-Ungheresu, in cambiapare de s'intrada in gherra a costadu de sas potèntzias de s'Acòrdiu triplu in sa prima gherra mundiale. Su tratadu de Londra, firmadu secretamente in su 1915 afiantziaiat a s'Itàlia totu sos territòrios chi fiant populados mescamente de italianos, ma fintzas unos chi fiant a s'imbesse de majoria o in totu bìvidos de croatos e islovenos.In particulare, faghende aficu a sos tzensimentos austrìacos de su 1910, sa regione de Litorale austrìacu, chi diat pois èssere efetivamente tzedida integramente a s'Itàlia, contaiat populatzione de unos 978.500 bividores, de chi petzi unos 421.500 italianos (unu 43,1%) (cunsiderende italianos totus sos chi teniant una limba romanza cale chi siat che limba mama: vènetu, friulanu e istriotu); sos islovenos, chi ocupaiant totu s'àrea norti-esta fiant unos 327.200 bividores (unu 33,5%) e sos croatos acusorgiados mescamente in sas àreas intranàbiles de Ìstria fiant unos àteros 152.500 (15,6%). In Dalmàtzia sa minoria italiana fiat meda prus minimada e lompiat a perchentos artos susetotus in sas biddas majores, comente Zadar (Zara), Split (Spalato) e in mesura minore Dubrovnik (Ragusa). Paris resonu si podiat fàghere pro Rijeka (Fiume), tzitade posta pagu a tesu de sa làcana esta de s'Ìstria.
Acabada sa prima gherra mundiale, cun su tratadu de Versailles de su 1920, sa Venètzia-Giùlia fiat annessionada a s'Itàlia, impare a su Trentinu e a su Südtirol (mancari custu èsseret territòriu istòricu austrìacu de majoria tedesca). Sa Dalmàtzia, contrassempre a sos acòrdios fiat lassada a su tando costituidu Rènniu de Jugoslàvia, foras pro sa tzitade de Zadar, e de su 1924, peri su tratadu de Roma intre Itàlia e Jugoslàvia, de Rijeka.
Coghinas
Su Coghinas (Cucina in Gadduresu, Cuzina in Tataresu) est unu lagu e unu fiumene, e sunu in su nord de sa Sardigna. Su Lagu est alimentadu dae varios rios minores, su pius importante est su Riu Mannu che naschede dae s'altipianu de Alà, formada su lagu Riu Mannu e continuada alimentende su lagu Coghinas, su secundu po mannaria in Sardigna. Dae su Lagu essidi su fiumene Coghinas chi si ch'ettada in mare in su Golfu de s'Asinara, affacca a Codaruìna. right|thumb|300px|S'isbarramentu de su fiumene
Pi grecu
Su nùmeru π (Pi grecu) est una costante matemàtica: su raportu intra sa tzircunferèntzia de una chircu e su diàmetru suo aprossimadu a 3,14159.
Custu nùmeru est istadu rapresentadu cun sa lìtera greca "π" fintzas de sa metade de su de degheoto sèculu.
Essende unu nùmeru irratzionale, π no podet èssere esprìmidu in manera esata che una fratzione. Sa rapresentatzione detzimale sua no acabbat mai e no tenet nemmancu unu ischema ripetitivu permanente de nùmeros. Is tzifras parent tènnere una dispositzione casuale mancari fintzas a oe no amus galu provas de custu fatu. π est puru unu nùmeru trascendentale, est a nàrrere unu nùmeru ca no est sa raighina de nissunu polinòmiu diferente dae zeru chi tenet coefitzientes ratzionales.
Mancari is tziviltades antigas teniant bisòngiu de su valore de su Pi grecu pro resones pràticas, custu est istadu computadu, imperende tècnicas geomètricas, isceti fintzas a sa de sete tzifra. Istoricamente, sa prima fòrmula esata pro π, basada a pitzus de sèries infinidas, est istada iscoberta in su de batòrdighi sèculu dae matemàticos indianos. In su de binti e in su de bintunu sèculos, matemàticos e iscientziados de cumputadores ant iscobertu tècnicas noas ca oe ant portadu a 13,3 triliones de tzifras.
Barbados
Barbados est un'istadu insulare de s'Amèrica Tzentrale, a sas Antillas Minores. Est formadu dae s'ìsula omònima, posta in s'otzèanu Atlànticu, a s'est de Saint Vincent e sas Grendinas. Antiga colònia britànnica, est indipendente dae 1966. Tenet una populatzione deunos 284.700, chi si cuntzentrat mescamente in sa capitale, Bridgetown.
Barbados est un'ìsula relativamente prana: su puntu prus artu est su Monte Hillaby, chi agiùnghet sos 338 mslm. Est sa prus orientale de sas Antillas Minores, sa cadena de ìsulas chi agatamus in su mare de sos Caràibes, intre custu e s'otzèanu Atlànticu. Su clima est tropicale cun temperaduras de unos 25º totu s'annu e un'istasone proina de su mese de làmpadas a su mese de santugaine. Allindadas dae iscòllios coraddinos, si cumponet mescamente de terra calcàrea e vulcànica.
Fiat su 1536 cando s'esploradore portughesu Pedro A. Campos chi in orìgine li aiat dadu su nùmene de "Os Barbados" ("Sos barbudos") pro s'aparèntzia de sos àrbures de figu de s'ìsula, sos cales teniant raighinas aèreas assimigiantes a "barbas".
Sas riformas sotziales e polìticas intre sos annos '40 e '50 ant batidu a s'indipendèntzia dae su Regnu Unidu in su 1966, mancari dae sas eletziones de 1961 giai teniant unu gradu forte de indipendèntzia dae s'Impèriu. Noantimes, est abarradu membru de su Commonwealth de sas Natziones comente monarchia cun a cabu su soberanu britànnicu. Su 30 de onniasantu de su 2021 Barbados s'est torradu a costituire repùblica.
Sa majoria de sa populatzione atuale de Barbados est afrobarbadiana, est a nàrrere niedda e mulata chi tenent antepassados africanos.
Islamabad
Islamabad (in urdu اسلام آباد chi signìficat: Bìvidu dae s'Islam) est sa capitale de su Pakistan.Est postu in su nord-estu de s'istadu, in intro de su Territòriu de sa Capitale Islamabad e tenet populatzione de unos 1.900.000 bividores (istima de su 2014). Faghet parte a livellu istòricu de sa regione de su pranu de Potwar, su restu de su cale format a livellu amministrativu parte de sa provìntzia de su Punjab.
Istòria
Su 20 de cabudanne de su 2008, 60 persones fiant morta a pustis de s'esplosione de unu càmbiu bompa contra s'intrada printzipale de s'hotel Marriott.
Baldur's Gate
Baldur's Gate est unu videojocu de rolu essiu in su 1998: si arregordat meda ca at dau cumintzu a sa serie fentomada de Baldur's Gate, contende s'abbentura de su fizu 'e anima de Gorion.
Ambiente
Su trettu otzidentale de Faerun peri sa Costera de s'Ispada est unu locu chi tenet una variedade manna, comente sartos, buscos, padules, padentes, pianos, tzittades e ruinas. Sa Costera 'e s'Ispada attraghet zente meda in chirca de si facher unu nòmine, sìat malu sìat bonu, e est prena de cada periculu. Custa regione fachet de isfundu a s'abbentura printzipale.
Su protagonista e grupu suo an a poder iscoperrer biddas, grutas, mineras, ruinas e tzittades, comente cussa de Baldur's Gate chi est sa prus manna. S'istoria zirat in tundu a tottu s'imbolicu de una liga de mercadores, su Tronu de Ferru, chi bolet picare cuntrollu de sa regione pro mediu de unu monopoliu in su cummertziu de su metaddu, bocande a pizu in su mentras ligamines misconnottos de sambene.
Bridgetown
Bridgetown, cun 98.725 bividores (2006), est sa capitale de Barbados, unu destinu turìsticu importende in sas Antillas Minores. Est in sa baja de Carlisle in su sud-ovest de s'ìsula. Est su portu printzipale e tzentru cummertziale de s'ìsula. Su tzentru istòricu de Bridgetown est iscritu a sa lista de su Patrimòniu de s'Umanidade de s'UNESCO dae su 2011.
Dae Bridgetown s'esportat mescamente tzùcaru, rum e melassa. Bridgetown est fintzas unu tzentru finantzieri. Sa tzitade est istada fundada dae su Regnu Unidu in s'annu 1628.
Roma
Roma est sa capitale e sa tzitade pius manna de s'Itàlia cun unos 2.700.000 abitantes collocados in d'un'area de 1.285 km², est su comune pius populadu e pius mannu de tota s'Italia. Roma est istada sa capitale de s'Imperu Romanu e su centru de sa cristianidade cattoliga. Cun pius de 26 miliones de visitadores in su 2007, Roma est sa tertza tzitade in Europa e s'ottava in su mundu comente numeru de presentzias turistigas. Su tzentru istoricu de Roma est iscrittu in sa lista de sos Patrimonios de s'Umanidade (World Heritage Sites) de s'UNESCO.
Pola
Pola (in croatu Pula, in slovenu Pulj, in istrovenetu Poła, in istriotu Puola) est sa tzitade pius manna de s'Ìstria in Croatzia e ada 62.378 abitantes (2006).
Gaetanu Thiene
Gaetano Thiene (Vicenza, santuaine 1480 – Napoli, 7 de austu 1547), santu.
At fattu parte de “s'Oratoriu de su Divinu Amore” fundadu a Genova. Cun Giuan Pedru Carafa ( a poi Paulu IV) ada fundadu  sa Congregatzione de sa Divina Providentzia, o Teatinos (1524). Fudi unu predi de vida austera, e completamente dedicadu a formare omines e feminas, predis e laicos a una vida cristiana autentica. Est mortu assistinde a sos malaidos de peste. Sa festa, su 7 de austu.
Movimentu Armadu Sardu
Su Movimentu Armadu Sardu (in italianu: Movimento Armato Sardo; acronimu: MAS) est istadu unu movimentu terroristicu de ideologia comunista e indipendentista attivu in Sardigna dae su 1983 a su 1985.
Bide
Bide, (Vitis vinifera) de sa Familia Vitacee. Arbustu rampicante, linna debile e torta, cun fozas largas e comente prammadas; sos fiores sunt minores de colore biancu e birde.
Movimentu Armadu Sardu
Ideas economicas e indipendentistas
Sighende su pensamentu de Giangiacomo Feltrinelli, chi bolìat fagher de sa Sardigna sa Cuba de su Mare de Mesu, sa truma cherìat aunire sa pelea de classe comunista cun su movimentu indipendentista sardu, apparitzende attentados contra a sas fortzas armadas italianas chi bi aìat in Sardigna e contra sa propriedade de sos cusìnos (burghesos) italianos e fintzas sardos, chi a parrer de su MAS tenìan sa culpa de isfruttare sa terra e sos traballadores sardos.
Bide
Sos fundos de sa 'ide in Sardigna funt tentos bascios po su 'entu e po su calore; como si piantana bides a perguladu, chi benint puntelladas e-i sa pianta est alta. Su frutu de sa ide est sa ua, budrones de ua, chi podet essere bianca o niedda, po mandigare o po fagher binu. Binos famados de Sardigna sunu: cannonau, vermentinu, monica; malvasia, vernaccia, muscadellu. S'Italia est famada po sos binos de varias regiones, ispetzialmente Sicilia, Puglia, Toscana, Veneto, Piemonte. Operatzione importante po sa ide est sa pudadura. Sa binnenera si faghet in cabidanni.
Movimentu Armadu Sardu
Fattias biolentas
Su MAS at postu sa firma sua a paritzas bocchiduras, duos secuestros de persone (unu de sos cales in Latziu) e tambene attentados ponende bombas. Sa prima bocchidura est in su 15 de lampadas de su 1983, cando duos mortores intran ind unu tzilleri de Mamujada e pigan a fusiladas su mere Claudio Balia, 22 annos, frade de Pietro (chi an mortu in su 1984) e de Alberto (issu puru mortu ind unu attentadu in Marsiglia in su 1991). Calchi die a pustis nche morin a su carnasseri Gonario Sale, cojuadu cund una fradile de Balia, a chirriu de unu cuile suo in sas campagnas de Mamujada; sos de Balia fin in intro de medas bocchiduras e secuestros. In su 5 de triulas, morin a Giovanni Bosco, chi benìat dae Benevento, bocchidu a curtzu de s'istatzione de benzina a chirriu de Durgali. Poi, naran chi fin issos a nche àer mortu a duos pastores mamujadinos, sos frades Giuseppe e Giovanni Debuggias, bocchidos in su mese de frearzu de su 1982 e in su de martzu de su 1983 in sos cuiles issoro. Tando secuestran a sa familia Buffoni-Mulas, muzere e amoradu: a pustis de los mandare in libertade, zirat unu bolantinu in ue su MAS ponet sa firma sua a sa bocchidura de su pastore Ciriaco Melas, mortu in Bitzi in su 6 de lampadas de su 1983. In su 19 de Sant'Andrìa de su 1983, an a secuestrare pèri a Anna Bulgari e a fizu suo Giorgio Calissoni, ispinghendesi a Latina (Latziu) in sas fattias issoro. Pro calchi crìmene de su MAS, sos giuighes an a cundennare in primu gradu a duas persones in su 1988 a 26 e a 7 annos de presone. In su 1993, peròe, sa Corte de Appellu nche at a furriare sa sententzia assolvende a ambosduos sos inculpados.
Bide
Unu tipu de ide est sa ide americana chi faghet sa ua fragola. In su 1800 unu parassita, sa fillossera, at distrutu sa bides europeas, chi sunu istadas innestadas in bidighinzos noos. In atunzu sas fozas de 'ide diventant grogas e rujitas, e poi nde ruene.
Macintosh
Macintosh, incurtzadu comente Mac, est una famìlia de carculadores personales connotos meda, fabricados dae su 1984 dae sa Apple Computer Inc. (Cupertino, California) chi isfrutant su sistema operativu MacOS (como Mac OS X). Su Mac originale est istadu su primu elaboradore cun una interfaghe gràfica e unu sorighitu de sèrie, chi at interessadu una cantidade manna de utentes in totu su mundu, proponende una manera avantzada e in su matessi tempus fàtzile de impreu de s'informàtica personale. Cun su Mac, sa Apple at mediadu s'èsitu negativu de sos primos Apple Lisa, chi l'aiat pretzèdidu, sena otenner su resurtadu isperadu. Cun custu aparadu informàticu nou, Apple aiat mustradu chi s'idea de su cuntzetu de iscriania virtuale chi si fundaiat in una interfaghe WIMP (Windows, Icons, Mouse, Pointer) fiat su mègius e su chi teniat prus fortza de torrai a nou.
Cuffraria
Una cuffraria est unu assòtziu de fideles laicos, de fide cattòliga, chi si ponent umpare po faghere oberas de caridade e de servitziu po motivos religiosos. Sas cuffrarias funi meda numerosas in su seculu XIII. E funi a s'origine de atividades cristianas caritativas po sos poberos,  orfanos, malaidos,  presoneris, e po interrare sos mortos. S'origine est pius antiga ca s 'in de faeddada in dispozitziones dadas dae Carlo Magno. Boltas madas faghiana riferimentu a una creja, fata fraigare dae sos cuffrades, o ligados a issa. Oe puru esistint cuffrarias antigas comente sa Cuffraria de sa Misericordia naschida a Firenze, in su Mediovo, po assistentzia a sos malaidos e po sa sepultura de sos mortos. Oe però ana “aggiornadu” s'atividade issoro: cun sas “ambulantzas”, continuana unu servitziu po malaidos e poberos. Ateras cuffrarias ana cunservadu su caratere religiosu, e faghene  unu servitziu in occasione de festas e de tzelebratziones  religiosas ( sas processiones de sa chida santa, e sunu ativos in sa Sagra Rappresentatzione de S'Iscravamentu; sa processione  de su Corpus Domini, o ligadas a su Santu Patronu de sa cuffraria). Esistint puru cuffrarias de feminas.
Natzione
Una natzione (de su latinu natio, in sardu «naschimentu») si referit a una comunidade de indivìduos chi cumpartzint carchi caraterìstica comuna comente sa limba, su logu geogràficu, s'istòria, sas traditziones, sa cultura, sa religione, s'etnia e a bortas unu guvernu.
Una àtera definitzione cunsìderat sa natzione comente a un'"istadu soberanu" chi podet fàghere riferimentu a unu pòpulu, a un'etnia, a una tribù cun una discendèntzia, una limba e mancari un'istòria comuna.
Una diferente currente de pensamentu, chi faghet riferimentu a s'idea de natzione in cantu realidade ogetiva e ligada a pensadores chi pertenent a diversas espressiones polìticu-culturales, includet tra sas caraterìsticas netzessàrias de una natzione su cuntzetu de sàmbene (Herder) o de «consambenadu» (Meinecke).
Una àtera definitzione bidet sa natzione comente a una «comunidade de indivìduos de prus natzionalidades cun unu territòriu e guvernu pròpiu» o fintzas «una tribù o una federatzione de tribùs (comente cussa de sos indianos nordamericanos)». Est apojende·si a tales assuntos chi s'est isvilupadu in sos annos '70 su cuntzetu de micronazione.
Carchi autore, comente Jürgen Habermas, cunsiderende obsoletu s'assuntu traditzionale de natzione, si referint a issa che unu lìberu cuntratu sotziale intre pòpulos chi si reconnoschent in una Costitutzione comuna. Tale cuntzetu, in custu casu, si diat istèrrere fintzas a cuddu de de sa pàtria e su patriotismu natzionale diat èssere gai remplasadu dae su «patriotismu costitutzionale».o gràtzias a su cuntzetu de "grupu de pertenèntzia": sa natzione est tales suta bisura polìtica. Custa previdet unu profundu sensu de su "nois", paghe e òrdine in internu e cosa sua, una sèrie de sìmbulos e mitos comunos, sa fiantza de amparu e sa cussèntzia de sa durabilidade in su tempus de sa natzione respetu a sos sìngulos indivìduos.
Lester Bowie
Lester Bowie (Frederick, 11 santu aine 1941 – New York, 8 sant'andria 1999) est istadu unu trumbettista e composidore de jazz americanu.
Fit membru de su AACM (Association for the Advancement of Creative Musicians) e est istadu unu de sos chi haian fundadu su gruppu de s'Art Ensemble of Chicago. Lester Bowie in Sardigna che fit bennidu tantas bortas, in sos annos '70 e '80, e at sonadu in Tathari in su cinema teatro Verdi siat cun s'Art Ensemble of Chicago chi cun atteros musicistas comente Antonello Salis e in Uttieri in su De Candia (prima chi l'epperana arruinadu). Aiat collaboradu cun Marcello Melis in su discu Free to dance
Biografia
Naskidu in Maryland, Bowie est istadu fattu mannu in sa tzittade de St. Louis in Missouri. A chimbe annos aiat comintzadu a istudiare sa trumba cun su babbu chi fit unu musicista professionista. AIat sonadu cun musicistas de blues comente Little Milton e Albert King, e musicistas de rhythm and blues comente Solomon Burke, Joe Tex e Rufus Thomas.