cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Connecticut
Istòria
Is primos bividores suos fiant olandesos e pro metade fiat difatis parte de su territòriu coloniale chi teniat nòmene de Olanda Noa.
Is cussòrgias mannas sunt però de su 1630, dèpidos a is inglesos.
In su tempus de sa Rivolutzione Americana su Connecticut est istadu una de sas trèighi colònias chi si sunt ribelladas.
Valentzianu
Sa prus parte de sos limbistas (goi puru S' Acadèmia Valenciana de la Llengua e l'Institut d'Estudis Catalans) lu cussideran difatis sa variedade 'e zosso de su catalanu chistionau in sa banda 'e Ponente, mancari chi a medas valentzianos sa cosa non piacat e pro interessu politicu lu definin una limba a banda.
Romano Prodi
Romano Prodi (pronùntzia: /ro'mano 'prɔdi/) (Scandiano, 9 Austu 1939) est unu polìticu, economista e istatista italianu, Presidente de su Cossìgiu de sos ministros de sa Repùbrica Italiana dae su 17 de maju 2006, disessidu su 24 de ghennargiu 2008 a pustis de sa refusada de sa confiàntzia a su Guvernu suo.
Valentzianu
Tra cuddos chi an dau unu cuntributu mannu pro che torrare a iscoperrer sa lessicografia valentziana si depet assumancu tzitare s'iscritore Enric Valor i Vives.
In acordu chin sa  Llei d'ús i ensenyament del valencià  aprovada in su 1992, su valentzianu est sa limba propria de sa Comunidade Valentziana, e sos tzitadinos an su derettu a lu connoscher e impreare.
Romano Prodi
Dae su 17 ghennàrgiu 2008, a pustis de sa disessida de su Guardasigilli Clemente Mastella, at leadu fintzas sa gàrriga de Ministru de sa Giustitzia ad interim.
Docente universitàriu de "Economia e politica industriale" in s'Universidade de Bologna, est istadu in su 1978 ministru de s'Indùstria e, a pustis, presidente de s'IRI. Intradu in su 1995 in s' issena polìtica, est giai istadu Presidente de su Cossìgiu (1996-1998) e Presidente de sa Cumissione Europea (1999-2004).
Dae su 23 de maju 2007 est istadu Presidente de su Comitadu natzionale pro su Partidu Democràtigu, e cun sa fundada de custu est devènnidu Presidente de s'Assamblea Costituente Natzionale.
Ciao
Ciào est una paragula italiana pro si saludare in adobiu e fintzas in dispidida.
Orizine
Su faveddu benit dae su venetu de Venetzia  s'ciàvo (vostro), chi cheret narrer "iscràvu (de Bosté)", paragula chi derivat dae su latinu vulgare sclàvus e chi in s'anticòriu inditabat sos de etnia islava a s'ispissu bèndios, appuntu, che iscravos.
Tando narrer ciao a una pessone cheriat narrer a la saludare nàndeli "Iscravu de Bosté", manera de saludare chi totus impreaban chentza distintzione peruna de classe sotziale.
Isparghimentu internassionale
Sa paragula, pro more de sos italianos in disterru in belle tottu su mundu, sich'est isparta a libellu internassionale. Inoche b'at una parica de esempios:
Esperanto
S'esperanto est una limba ausiliare internatzionale, creada in 1887 da Ludwik Lejzer Zamenhof. Est de sas plùs connòchidas intra de sas limbas ausiliarias internatzionales(LAI). Presentada in su Unoa Libro (Primu libru) còmente limba internatzionale ( Ligvo Internacia), piga pois su nomene de Esperanto dae Doktoro Esperanto, còmente su creatore fiat nomenadu. Sa limba naschet, in sa voluntade de su criadore, pro faghere faeddare pòpulos diferentes. Sas leges de su Esperanto sunt istadas iligidas intra varias limbas istudiadas pro Zamenhof, pro essere fatziles de intedere e cun su propriu mannigu espressivu de sas limbas etnicas. Sas paràulas benint dae su latinu, sas limbas romantzas, limbas germanicas e limbas slavas. Ultimamènte si aniant puru paràulas de limbas indoèuropeas, cumente su giaponesu. Si contat chi funt 120 sas natziones in su mundu chi, a dia de oe, tenent faeddantes de esperanto. Dogna annu s' Associatzione Universale Esperanto organitzat unu cungresu cun intra sos 1500 e sos 2500 esperantistas. Sigundu unu istudiu de su prof. Sidney S. Culbert de s'Universidade de Washington, 1.6 miliones de personas faeddant s' esperanto cun unu livellu 3 de limba furestèra.
S'esperanto in Wikipedia
S'esperanto tenet tamben sa Wikipedia sua.
Pater Noster in esperanto
"Patro nia, Kiu estas en la ĉielo, sanktigata estu Via nomo. Venu Via regno, fariĝu Via volo, kiel en la ĉielo tiel ankaŭ sur la tero. Nian panon ĉiutagan donu al ni hodiaŭ kaj pardonu al ni niajn ŝuldojn, kiel ankaŭ ni pardonas al niaj ŝuldantoj. Kaj ne konduku nin en tenton, sed liberigu nin de la malbono. (Ĉar Via estas la regno kaj la potenco kaj la gloro eterne.) Amen"
- Patro Nia
Patro Nia:
Pinocchio in esperanto
"Estis iam...! - Reĝo! - certe tuj diros miaj malgrandaj legantoj. - Ne, geknaboj, vi eraris. Estis iam lignopeco. Ĝi ne estis ligno luksa, sed simpla peco el stako, tia, kian vintre oni metas en la fornon aŭ kamenon, por bruligi fajron kaj varmigi la ĉambron. Mi ne scias, kiel okazis, sed fakto estas, ke iun tagon ĉi tiu lignopeco venis en la laborejon de maljuna lignaĵisto, kies nomo estis majstro Antono, kvankam ĉiuj nomis lin nur Ĉerizo pro la nazopinto, ĉiam brila kaj ruĝa, simile al matura ĉerizo."
- Le aventorj de Pinokjo (trad. Giuseppe Croatini).
Ligamines esternos
Riedizione libera della Cooperativa Editoriale Esperanto con prefazione di Tullio De Mauro. Milano. 1995. ISBN 88-85872-04-2
Modena
Modena est una tzitade de s'Emilia-Romagna, de origine etrusca e a poi romana (Mutina). Capitale de su Ducatu d'Este in su 1598. Sea de una Universidade antiga. Tres monumentos sunu importantes : Piatta Manna, su Duomo e sa Turre Campanaria (sa Ghirlandina) chi sunu istadas dichiarados patrimoniu de s'Umanidade. E su Palattu Ducale, sec.XVII. Su Duomo, romanicu, est de su seculu XI-XII. Unu capolavoro de su romanicu.
Sa fatzada reproduede sa divisione in tres navada de sa parte interna. In su sec.XII in sa fatzada est istadu creadu unu rosone in pedra,  bellu meda, obera de Anselmo da Campione. Si devene mentuare sos bassorilievos de su Mastru Wiligelmo, profetas e iscenas dae su liberu de sa Genesi. Sa navada centrale est dominada da e unu Crocifissu de linna indorada de su sec.XIII. In una cripta sa tumba de santu Geminianu patronu de sa tzitade. A costas a su Duomo sa Turre Campanaria, quadrada, a 5 pianos e chi finidi cun sa cuspide ottagonale.
Modena est tztade capoluogo de provincia, ricca de industrias siderurgicas, meccanicas, chimicas e alimentares. Ricca sa produtzione agricola.
Bochotnica
Bochotnica (pron. [bɔxɔtˈnit͡sa]) est una bidda in su sud-est de sa Polonia, atraversada dae su riu Bystra. Format unu comune autonomu in su Voivodadu de Lublin e tenet 1 500 abitantes (in su 2010).
Moneglia
Moneglia (Monegia in limba ligure) est unu comune italianu de 2.898 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Carta europea de sas limbas regionales o de minorìa
Sa Carta Europea de sas limbas regionales o de minorìa (in inglesu: European Charter for Regional or Minority Languages, tenende che acronimu ECRML) est unu trattau internatzionale fattu in Istrasburgu in su 5 de Sant'Andria de su 1992 dae su Cunsizu de Europa (STE 148).
Obiettivos e resones
Sa Carta cheret, a un'ala, tutelare e promovere sas limbas regionales o de minoria comente un'aspettu postu a menetta de sa sienda curturale europea, e a un'ala promovere s'impreu de custas limbas in sa vida prubica e privada. Sa funtzione chi tenet est essentzialmente curturale, e naschit dae su cunsideru chi in Europa b'at populos chi faveddant una limba a diversu dae sa maiorìa de sa populatzione chi tenet s'istadu issoro.
Sa Carta non coperit sas limbas chi faveddan sas comunidades disterradas in terrinu anzenu.
Adesiones
Tottus sos istados europeos podent firmare sa Carta, fintzas si una limba de minorìa non bi l'ant (comente a su Lussemburgu, pro esempiu). Sos istados podent isseperare de reconnoscher sa limba chi cheren ma depent esser cufforma a sas regulas chi sa Carta ponet a craru. De prus, sos Istados podent detzidere de annangher atteras limbas in prus de cussas chi ja bi sunt.
Sa Carta est intrada in vigore cando l'ant ratificada a su nessi 5 istados (1° de martzu de su 1998), e a como l'ant firmada 33 istados ma petzi 24 l'ant puru ratificada. Sa Frantza, a pustis de b'aer postu sa firma, at detzisu de non la ratificare, ma at iscrittu prusaprestu pro contu suo una lista de sas limbas chi cheret a esser reconnottas comente de minorìa.
Sos istados in ube sa Carta est in vigore in su 2009 sunt: Armenia, Austria, Cechia, Cirpru, Croatzia, Danimarca, Finlandia, Germania, Liechtenstein, Lussemburgu, Montenegru, Norvegia, Paesos Bassos, Polonia, Regnu Unìu, Romanìa, Serbia, Islovacchia, Islovenia, Ispagna, Isvetzia, Isvitzera, Ucraina, Ungheria.
Sunt 4 sas atziones chi sos Istados depent o podent facher:
Hartford
Hartford est una tzitade de sos Istados Unidos capitale de su Connecticut e sea de sa Contea de Hartford.
Atraessada de su frùmene Connecticut, sa tzitade s'agatat in sa parte tzentrale de s'istadu.
Contant unos 122.000 abitantes e est sa segunda prus manna tzitade de s'istadu a segus de Bridgeport
Get Heavy
Get Heavy est unu album de sa banda Lordi, pubblicadu in su 2002.
Limba veneta
Su venetu est una limba romanza chi imprean a como prus o mancu unos tres miliones de pessones in ses istaos peri su mundu. Sa medade fit in Italia, in su terrinu de sa chi fit unu tempus s'antica Repubrica de Venetzia e chi est oje in sa prus parte sa regione de su Veneto, ma fintzas in Trentino, in su Friuli-Venetzia Giulia e in s'Agro Pontino; s'atera medade como est in foras, mascamente in Istria, chin comunidades unu pacu minores in Dalmatzia, Romania, Brasile, Messicu e ateros trettos inube sos venetu-faveddantes sun in disterru.
Martin Lutero
Naskidu in Sassonia dae Hans Luder, unu minadore, e dae Margarethe Lindemann, ind'una familia modesta, religiosa e meda severa in s'educatzione de sos fizos. Diventadu unu padre agostinianu a seguitu de sa proclamatzione de sa bulla pontificia edd'est istadu s'ispiradore de sa Riforma protestante, chi at jambadu su cursu de sa ziviltade occidentale. Comente e preideru e professore de teologia in su 1517 issu aiat cuntestadu cun sas 95 tesis (in Latinu: Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum) su cummerciu de sas indulgentzias. Lutero aiat cuntrastadu cun tottu sas forzas su cunzettu chi cun su inari si podiat comporare su perdonu de Deus. Su refiutu de ritrattare sos iscrittos suos, comente l'aiat preguntadu su paba Leone X in su 1520,e Carlo V imperadore se su Sacru Romanu Imperu in sa Dieta de Worms in su 1521 aiat prodottu s'iscomuniga dae parte de su paba e sa cundenna de s'imperadore l'aiant resu unu fuorilegge.
Tradutzione de sa Bibbia
Lutero aiat traduidu su Vangelu in tedescu e l'aiat publicadu in su 1522, e cun sos collaboradores suos aiat cumpletadu sa tradutzione de sa Bibbia in su 1534, annu in cui fit istada pubblicada sa Bibbia intrea. Issu aiat continuadu a trabagliare pro mezorare sa tradutzione finas a sa die 'e sa morte. In sa tradutzione Lutero aiat usadu una variante de su tedescu faeddadu in sa cancelleria de sa Sassonia, ca la podian cumprendere sia in su nord comente in su sud de sa Germània. Traduende issu aiat usadu unu limbazu chi lu podian cumprendere totu cantos chena impedimentos o difficultade. Sa versione pubblicada dae Lutero aiat appidu una grande diffusione in totu sas populatziones de limba tedesca, e pro cussu at finas dadu unu contributu mannu a s'isviluppu de sa limba e de sa literadura matessi. Sa Bibbia 'e Lutero aiad influentzadu ateras tradutziones vernacolares comente sa versione in inglesu de William Tyndale, unu precursore de sa versione autorizada de su Re Giacomo.
Apocalisse
S'Apocalisse est s'ùltimu lìberu de sa Bìbia cristiana, una paràula grega chi cheret nàrrere rivelatzione. S'autore de custu lìberu narat issetotu su nòmene sou, Giuanne, e narat chi in su momentu chi iscriet s'agatat esiliadu in d-una ìsula, Patmos, a motivu de sa fide sua in Gesus Cristu. In custu lìberu est meda presente su numeru sete: si faeddat de sete lìteras po sete comunidades cristianas. Chie narat a Giuanne a iscrìere est Gesu Cristu chi narat de se medas cosas, chi est ''su Primu e s'Ultimu, chi fut mortu ma est torradu in vida. Su Fizu de Deus. Su Santu, su chi narat sa veridade''.
Gesus Cristu est presentadu comente s'Anzone chi fut sacrificadu e est dignu de retzire potentzia, richesa, sabiduria e fortza. Sunt presentados pustis sete sizìglios, chi Gesu Cristu isolvet. Ogni sizìgliu est ricu de imàgines difitziles a interpretare.
Pustis bi sunt sete ànghelos chi si preparant a sonare sete trumbas. A ogni sonu de trumba si verìficant fenòmenos terrìbiles in chelu e in terra, chi no si devent leare a sa lìtera, ma ant significados simbòlicos. In su capìtulu 12 si narat de unu sinnu mannu: una femina bestida de sole cun sa luna suta sos pes, e subra sa conca una corona de dòighi istellas. Sa femina est ràida e tichìrriat po su dolore de su partu. Cumparit un'àteru sinnu: unu dragu ruju, mannu, cun sete concas e chi cheret divorare su pitzinnu apena chi naschet; ma sa femina si che fuit in su desertu.
Faule
Faule est una bidda de sa provìntzia de Cuneo la populazione est de 500 tzitadinos
Apocalisse
In su capìtulu 21 benit presentada sa Gerusalemme Noa, chi est "sa tzitade santa", chi calat dae su chelu, parada che un'isposa po s'isposu sou.
Diu vi Salvi Regina
Diu vi Salvi Regina (Deus bos sarbet, Reina) est unu cantu religiosu dedicàu a sa Virghine Maria e iscritu in Italia dae santu Frantziscu de Geronimo in su 1675, ma una traditzione narat chi s'autore fit unu pastore de Niolu (Còssiga), Salvadore Costa. Sa cantone benit dae su Salve Regina, iscritu in latinu dae Adhemar de Monteil in su 1097.
Cando sa Còssiga aìat detzìdiu de si facher indipendente dae Genova, sa Consulta in sa bidda de Corte seperat su cantu comente innu natzionale, goi dimandande azutoriu a sa Virghine Maria. Dae tando, su natzionalismu corsicanu tenet su cantu in cunsideru comente innu de s'isula.
Faeddos
Inoche s'iscritu, cun sa versione orizinale in italianu a un'ala e cussa in corsicanu a s'atera:
Pescara
Pescara, tzittade se s'Abruzzo (120.000 ab.), capoluogo de Provintzia. Tzitade moderna, a sa 'ucca de su riu Pescara. S'antiga Aternum. Fintzas a sa fine de su 1800 esistiada unu forte, distruttu po faghere logu a sa tzitade moderna. Nodu ferroviariu e cun industrias alimentares e meccanicas. B'est un aeroporto, s'unicu in Abruzzu. In Pescara est naschidu Gabriele D'Annunzio, poeta e iscrittore. Unu Museu: Genti s'Abruzzo.
Mecenate
Caius Cilnius Mæcenas, dae su cale su nùmene italianizadu Mecenate (in latinu: Gaius Cilnius Maecenas; Arezzo, 15 de abrile 68 a.C. – 8 a.C.) fiat ministru e cussizeri de Augustu. Riccu ada proteggidu poetas e iscrittores de s'epoca, Virgiliu, Oratziu e ateros. Su nomene sou est restadu po indicare chie cun medios propios proteggidi e agiuada artistas e litterados.
Tziviltade nuraghesa
Sa tziviltàde nuraghèsa o nuràgica fit naschia in Sardigna e abbràtzat unu tempus chi àndat dae s'edàde de Brùnzu a su sèculu de II p.C., comomài in epoca de appoderamèntu romanu chi at jùttu sa tziviltade nuraghesa a si nche rùgher, in belle totu s'ìsula, e a su sèculu de VI p.C. in Barbàgia.
Custa tziviltade sarda dèpet su nomine suo a sos nuràches, sas tùrres chi fàchent s'isula tantu fentomàda pèri su mundu e sunt gàlu testimonia de s'isvilùpu in cussa epoca tuccànde dae ateras tziviltades chi bi aìat prìma, nòdias pro sos monumentos megaliticos, comente a sos dolmen, e menhir.
Limbazu inglesu de sos Istados Unidos
Sa limba inglesa la aìant importada in America sos britannicos. Sa primu fiotu de colonos fit acurriu in s'America de su Nord in su seculu de dechessette. In custu periodu b'aiat in in ibe puru zente de limba ispagnola, frantzesa, olandesa, tedesca, norvetzesa, isvedesa, iscotzesa, gallesa, gaelica irlandesa, finlandesa, italiana, russa (in Alaska) pro non chistionare, ovviamente, de sas paritzas limbas chi teniant sos nativos americanos.
Tziviltade nuraghesa
Sos nuràghes sunt tèntos in cunsideru comente sos monumentos megaliticos menzus mantèsos in Europa. De s'iscòpu chi serbìant si nde arresònat dae nèssi chìmbe seculos e galu sunt parìtzas sas dimàndas de pònner a cràru: bi at chìe los bìet comente tumbas e lòsas e ateros comènte domo simbolica de zigàntes, ateros galu fortes, o fùrros pro fùnder su metallu, o presònes o tempios pro addiosàre su sole.
Ampsicora
Ampsicora, balente sardu connotu pro si aere bortadu contra a sos romanos e pro cherrere pro tempus meda sa libertade de sa terra sua. In s'annu 237, sos sardos fuint istraccos meda de sa dominatzione romana e de su dinari pedidu dae sos legionarios. Pro l'acabbare cun custa sufferentzia, Ampsicora decidit de si ponner a cabu de una ribelliòne. A sos primos corpos de sa ribelliòne, Asdrubale mandat una armada navale in agiudu a sos sardos. Custa armada non at arribare mai in Sardigna ca una temporada la at a iscudere contra sas isolas Baleares. In su matessi tempus, Q. Manlius Torquatus arribat in Casteddu cun una armada de binti-duos mila fantes e milli-duchentos caddos. S'armada sarda fit giùtta dae Ampsicora e Josto, fizu sou. Pustis chi Ampsicora fit partidu pro sa Barbagia pro arruolare una armada prus manna, Josto faghinde de conca sua decidit de attacare sos inimigos. Josto at a benner isconfittu e s'at a cuare in Cornus pro isetare a Ampsicora. Pustis carchi die sas armadas s'ant a gherrare galu una borta pro battor oras de gherra, ma sos sardos ant a benner isconfittos. Medas gherradores sardos ant a benner bochidos, Josto est unu de custos. Ampsicora fuit cun su caddu sou pro preparare un'attera gherra, ma cando at a ischire chi Josto si che est mortu at a isetare su notte pro si bochire issu puru.
Rhode Island
Su Rhode Island (/roʊd ˈaɪlɨnd/ o /rɵˈdaɪlɨnd/), uffitzialmente State of Rhode Island and Providence Plantations, est unu istadu de sa regione de su Noa Inghilterra, in su Nord-Est de sos Istados Unidos de Amèrica. Sa capitale est Providence.
Est s'istadu prus pitiu in istèrrida de sos USA, cun su prus bàsciu nùmuru de abitantes, ma cun sa segunda prus arta densidade de populatzione, a fatu de su New Jersey.
Tenet làcana a Ovest cun su Connecticut, a su Nord e Est cun su Massachusetts e partzit territòriu de mare cun Long Island in su Sud-Ovest.
Rhode Island est istadu sa prima de is trèighi colònias a si decrarare indipendente de su Renniu Auniadu, su 4 de Maju 1776. Est istadu fintzas s'ùrtimu istadu a firmare sa costituzione de sos Istados Unidos.
Benit tzerriadu fintzas cun su nomìngiu de "The Ocean State" (s'Istadu de s'Ocèanu).
Bellunu
Bellunu est una bidda italiana de 35.328 abitadores, cabitale de sa provìntzia bèneta a su matessi nùmene.
Fundadu comente “municipium” romanu in su I sègulu in antis de Cristos, est atuarmente sa comuna prus pobulada de sa provìntzia e sa de sete cabitales provintziales bènetas, gasi che sa prus tramuntanesa. Sa bidda est posta in sa cropadura de su traìnu Ardo e de su riu Piave, posissione defensiva istratèziga pro sa cale est istada protagonista in sas duas gherras mundiales.
Bellunu at retzidu su tìtulu de Bidda arpesa de s'annu 1.999.
Patu Ribbentrop-Molotov
Su Tratadu de no Afracada intre Germània e s'Unione de Repùblicas Sotzialistas Sovièticas (URSS), connotu fintzas comente Patu Ribbentrop-Mòlotov o Patu germanu-sovièticu, fiat istadu firmadu intre sa Germània Nazista e s'Unione Soviètica dae is ministros de afares èsteros de custos paisos, Joachim von Ribbentrop e Viacheslav Molotov respetivamente. Su patu fiat firmadu in Mosca su 23 de austu de su 1939, noe dies in antis de cumintzare sa Segunda Gherra Mundiale. ​ Cumintzada sa gherra is duos istados si fiant partzidos su territòriu de Polònia, trassende sa frontera in su frùmene Vístula. Is efetos de su tratadu si fiant amangangiados cun s'ostilidade creschende intre ambas duas natziones fintzas a 1941 cando su règimene nazista aiat detzìdidu de ocupare s'Unione Soviètica.
Bellunu
Un'àteru produtu tìpigu de su de Bellunu est su salàmene bellunesu, amaniadu cun petzas mèschias de porchinu, boìnu, oìnu, cabrinu e echinu, paris cun una prochentale dae su 20% a su 25% de lardu de porchinu. Su produtu zai est descritu in una pubrigadura de su 1.880 e si cumbinat cun su pane o sa pulenta.
Patu Ribbentrop-Molotov
Su Patu Ribbentrop-Molotov, pretzèdidu dae s'Acòrdiu de crèditu germanu-sovièticu, fiat istadu dae su Tratadu Germanu-Sovièticu de Amighèntzia, Cooperatzione e Singiadura e su cumintzu de is arresonos subra s'intrada de s'URSS a s'Asse.
Cunditziones
Su patu cunteniat unas cantas clàusolas secretas, chi non fiant istadas iscobertas fintzas a cando aiant cuncordadu s'annessione tedesca de sa Lituània e sa partzidura de sa Polònia segundu sa lìnia Curzon e sas annessiones sovièticas de Estònia, Letònia e Finlàndia, e de una parte de sa Romania, dividende s'Europa orientale e de su norte in duas àreas de influèntzia.
Cunsighèntzias
Su 1 de cabudanni de su 1939, pagas dies a pustis de sa firma de su patu, is tedescos aiant ocupadu sa Polònia, fatu chi aiat iscadenadu sa Segunda Gherra Mundiale, e sos istados bàlticos aiant firmadu cun s'unione soviètica unu Patu de no-agressione e defensa pare·pare, chi permitiat a sos sovièticos aposentare is tropas in ie.
Polonghera
Polonghera est una bidda de sa provìntzia de Cuneo de 1.199 tzitadinos
Patu Ribbentrop-Molotov
Cunsighèntzias
In su 1940, a pustis chi sa Wehrmacht ocuparet Norvègia, Danimarca, Paisos Bàscios, Bèlgiu e sa Frantza si renderet, s'Unione Soviètica aiat ocupadu parte de Romania a pustis de imbiare un'ultimàtum, e si fiat annessionada is tres repùblicas bàlticas.
Hitler cunsideraiat su patu tedescu-sovièticu petzi una chistione temporale, dae chi no aiat rinuntziadu a s'idea de ammanniare su territòriu tedescu a Oriente. In una cunferèntzia secreta tenta su 31 de trìulas de su 1940, is tedescos aiant pigadu sa detzisione de ocupare s'Unione Soviètica in su beranu de 1941, in unu pranu naradu "Operatzione Barbarossa".
Almassora
Almazora in castiglianu e Almassora in valentzianu, est una comuna ispagnola de 17.331 abitantes situada in sa comunidade autònoma Valenciana.
Giuseppe Baturi
Giuseppe Andrea Salvatore Baturi (Catania, 21 de martzu 1964) est unu arcipìscopu catòlicu italianu, de su 16 de santandria de 2019 arcipìscopu metropolita de s'Arcidiòtzesi de Casteddu e de su 5 de argiolas 2022 segretàriu generali de sa Cunferèntzia Obispali Italiana.
Pesadia e ministèriu satzerdotali
Giuseppe Baturi nascit su 21 de martzu 1964 in Catània, sedi de s'omònima arcidiòtzesi. A pustis de sa maturidadi scientìfica otenet sa làurea in giurisprudèntzia in s'Universidadi de Catània. Intrau in seminàriu, cunsighit su baccalaureau in teologia in su Stùdiu teològicu "San Paolo" de Catània e, posca, sa licèntzia in deretu canònicu in sa Universidadi Pontifìcia Gregoriana de Roma.
Su 2 de gennarxu 1993 benit ordinau presbìteru de s'archipìscopu Luigi Bommarito e incardinau in s'arcidiòtzesi de Catània.
A pustis de s'ordinatzioni tenit s'incàrriga de vicàriu obispali po is afaris econòmigus, procuradori generali de s'archipìscopu, vicepresidenti de s'Òpera catanesa po su cultu e sa religioni. Est stau puru responsàbili po sa Sitzìlia de "Comunioni e Liberatzioni" e docenti de Deretu canònicu in su Stùdiu teològicu "San Paolo". De su 2012 a su 2019 est diretori de s'Ufìtziu natzionali po is chistionis giurìdicas e segretàriu de su Cunsìgliu po is afaris giurìdicus de sa Cunferèntzia Obispali Italiana de cale de su 2015 est fintzas asuta-segretàriu.
Ministèriu obispali
Su 16 de santandria 2019 papa Franciscu ddu nòminat arcipìscopu metropolita de Casteddu; sutzedet a Arrigo Miglio, bessiu po làcanas de edadi.
Su 5 de gennaxu 2020, cun d-una cerimònia in sa basìlica de Signora Nosta de Bonària in Casteddu, arricit s'ordinatzioni obispali de su cardinali Gualtiero Bassetti, arcipìscopu metropolita de Perùgia-Tzitadi de sa Pieve e presidenti de sa Cunferèntzia Obispali Italiana, co-cunsagrantis s'archipìscopu Arrigo Miglio e Salvatore Gristina, archipìscopu metropolita de Catània, e a manera cuntestuali pigat possessu de s'arcidiòtzesi.
Su 14 de gennaxu 2021 est elìgiu vicepresidenti de sa Cunferèntzia obispali sarda; sutzedet a s'arcipìscopu Ignazio Sanna. Su 25 de maju de su matessi annu sa Cunferèntzia obispali italiana, in s'Assemblea generali cosa sua, ddu at elìgiu vice-presidenti po s'Itàlia centrali.
In su 5 de argiolas 2022 su papa Franciscu ddu at nominau segretàriu generali de sa CEI, abarrendi archipìscopu de Casteddu ma arruendi de totu is atrus incàrrigus.
Moya Brennan
Moya Brennan (Gweedore, County Donegal, 4 de austu 1952) est una cantante irlandesa, una de sas artistas fèminas cun prus sutzessu in s'istòria de sa mùsica tzèltica.
Noragùgume
Noragùgume est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro e giughet 378 bividores.
Su nùmene
A nàrrere de Frantziscu Tzèsare Casula, su nùmene de sa bidda diat bènnere dae su prefissu paleosardu nur e cucuma, dae su latinu cùcuma (padedda, istèrgiu pro còghere).
Àteros istudiosos, imbetzes, sunt prus de acordu cun su sardu cugùmene, cugùmini e faghet riferimentu a su cugùmene agreste.
Su sartu
In Noragùgume b’istant prus o mancu 350 persones. Est mannu 26,80 km cuadrados e est a 288 metros subra de su mare, a metade istrada intre su lagu Omodeo e sos montes de su Màrghine.
Pro su prus su territòriu est in pranu; b’at una prana manna chi est tzerriada “su Campu” dae sos noragugumesos.
Sos terrinos de su comunu sunt casi totus postos a pastura ma bi nd’at finas pastinados.
Sos buscos sunt pagos; in su sartu agatamus chercu, suèrgiu, ogiastru. Bi passat su riu Murtatzolu, piticu, chi naschet in sos montes de su Màrghine e si nche ghetat a su Tirsu.
Bi sunt finas unas cantas benas naturales (Funtana Iscalaide, Funtana Chintorza, Funtana Masia, Funtana Su Càntaru). A intro de sa bidda bi sunt, imbetzes, duos barchiles de importu: su putzu comunale e Su Putzu de sa Dama.
Gautama Siddhartha
Gautama Siddhartha o Gautama Buddha, nominau Shakyamuni (su sabiu de sa tribù Shakya)(sanscrito: सिद्धार्थ गौतम) est istadu unu filosofu indianu. Sa filosofia sua ada originadu una traditzione culturale, su buddhismu, fundado a susu de is «Cuatru Nobilis Beridaris».
At biviu me s'India de su Nord a intru de su 563 a.C. e su 483 a.C. (is urtimus istudius, a pustis de is annus noranta, proponint commenti datas de nascimentu e mòrti de su Buddha is annus 480 a.C. e 400 a.C.). Buddha, est a nai «su chi est scidu», est nasciu duranti su biagiu ca depiat potai s'arreina Maya, pobidda de su nobili gherradori Suddhodana, a iscendiai su primu fillu in sa dommu de su babbu. Ma sa traditzioni narat ca sa giovana no arrannescendi a lompiri in sa dommu aiat depiu iscendiai in unu boschixeddu (a Lumbini in su sud de su Nepal), ponendi a su mundu su chi at a bessiri su Buddha. A innantis de cummintzai sa cica sua spirituali, issu biviat in s'arrichesa e in sa comodidadi, in su palatziu de su babbu. Candu fiat acanta de fai trint'annus bessit de su palatziu e in cuatru ocasionis diferentis bit unu pipieddu, unu mobadiu, unu omini beciu, e un'interru. Custas esperièntzias ca po issu fiant noas dd'ant a fai arraxonai a susu de sa vida cummintzendi a elaborai su chi at a essìri su fundamentu de su pentzamentu buddista: arrisolviri is cuatru "sunfrimentus" fondamentalis de sa vida: nascimentu, mobadia, beciesa, mòrti.
Noragùgume
S'istòria
A Noragùgume s’òmine est arribadu giai dae su tempus prenuràgicu. Custu est provadu dae sa presèntzia de unu menhir, una domus de janas, unu dolmen, oto nuraghes, duas tumbas de gigantes e una funtana nuràgica, mancari de custa nd'abbarret pagu e nudda.
Paùli
Pauli (Monserrato in italianu) est unu comune de 19.260 bividores de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Noragùgume
S'istòria
A pustis de s’edade romanu-imperiale Noragùgume aiat fatu parte de su Giuigadu de Torres e de sa Curadoria de su Màrghine. Cando su Giuigadu nche fiat rutu, su territòriu de sa bidda si dd’aiant cuntèndidu sos Dorias e sos Arboreas e, in fines, fiat passadu a costos ùrtimos e intradu a fàghere parte de su Giuigadu issoro.
In su 1420 fiat devènnidu de propiedade de sos Catalanos Aragonesos: in antis dadu in fèudu a Ludovico Aragall ma, a pustis, passadu a Bernardo Centelles.
Mortos totus sos Cubellos, in su 1470, su fèudu fiat andadu a Leonardo Alagon ma custu, imputadu de traitoria, fiat istadu bintu in sa Batalla de Macumere, in su mese de maju de su 1478.
Noragùgume aiat leadu sas partes de Alagon e agiuadu a non fàghere intrare sos aragonesos. Custu ddi fiat costadu meda ca sos binchidores si dd’aiant fata pagare e aiant distruidu totu sa bidda. Su territòriu fiat torradu a èssere fèudu de sos Centelles e intradu a fàghere parte de sa Contea de Oliva.
In su 1700 fiat fèudu de su marchesadu de su Màrghine, dadu in antis a sos Pimentel e, a pustis, a sos Tellez Girón finas a èssere territòriu lìberu in su 1843.
Noragùgume faghet parte de sa provìntzia de Nùgoro dae su 1927, in antis comente fratzione de Bòrore, a pustis de Duarche. Est Comuna indipendente dae su 1945.
Sa cultura
De Noragùgume, chi est una biddighedda pitica, sèmplitze e ordinada, dant a s'ogru de su bisitadore sas tres Crèsias chi tenent un'importàntzia istòrica manna:
Sunt de importu finas àteros monumentos presentes totu a inghìriu de su territòriu:
S'economia
Sa bidda de Noragùgume bivet pro su prus de pastorìtzia cando chi sa massaria tenet prus pagu importàntzia. S'allevant prus berbeghes chi bacas, porcos o caddos. Bi sunt 48 aziendas agrìculas, unas cantas de custas sunt in sa prana de su Tirsu.
Cuneo
Cuneo, est una tzittade de su Piemonte occidentale (120.000 abitantes), capuluogo de provincia. Posta a 500 m. de altaria, tra duos rios, su Stura e su Gesso, e inghiru bi sunu sas Alpes occidentales, cun su Monviso (3800 m.) De origine mediovale. Boltas meda, in sos seculos, est istada assediada spetzialmente dae sos frantzesos.
Noragùgume
S'economia
Essende sa bidda pitica meda, pro unos cantos servìtzios, comente iscolas, dotores, ufìtzios e butegas, sa gente devet movere a Macumere, chi est a belle e 18 chilòmetros.
Sas festas
Intre sas festas s’ammentant:
Tropicália 2
Tropicália 2 est su titulu de un'album de Caetano Veloso e Gilberto Gil de su 1993. Su discu paret chi siat naskidu pro celebrare sos 25 annos de amistade artistica e personale, Caetano Veloso e Gilberto Gil, edd'est istadu registradu tra Rio de Janeiro e Salvador de Bahia tra su mese de martu e su mese de maiu de su 1993.
Sos musicistas
Rafael Rabello, 7-string guitar; Dininho, bass; Luciano Rabello, cavaquinho; Octeto Brasil (2) Wilson Neves, drums; Marçal, tamborim; Beterlau, agogô; Zizinho, pandeiro; Zeca da Cuíca, cuíca Joao, Jorge, Giancarlo, spala; Marcelo, Cristine, Bernardo, Michel, Vidal, Daltro, Alves, Perrota, Aizik, violin; Jesuina, Stephny, Hindenburgo, Penteado, viola; Iurà, Zamith, Alceu Reis, Marcio Malard, cello (2) Nico Assunção, 6-string bass (3, 12) Serginho Trombone, trombone; Leo Gandelman, baritone sax; Raul Mascarenhas, tenor sax; Zé Carlos, alto sax; Marcio Montarroyos, Bidinho, trumpet, flugelhorn (3, 9) Pedro Sá, electric guitar (4) Daniel Jobim, keyboards (5) Dadi, bass; Marcelo Costa, percussion; Lui Coimbra, cello (6) Léo, timbau (7) Bogam, surdo baixo, surdo; Coelho, timbau, mataca; Tripé, timbau, surdo virado; Nito, timbau, claves; Bit Bit, timbau, surdo virado; Alexandre, bacurinha, surdo; Everaldo, bacurinha, castanola; Cosminho, Popó, bacurinha (7, 11) Celso Fonseca, steel string guitar; Firmino, percussion; Lucas Santana, flute; William Magalhães, keyboards (8) Arthur Maia, bass; Carlinhos Bala, drums (9) Nara Gil, vocals (11)
Geòrgia de su Sud e Ìsulas Sandwich meridionales
Geòrgia de su Sud e Ìsulas Sandwich meridionales o South Georgia and the South Sandwich Islands (in inglesu) est un’arcipelagu de s'Atlànticu meridionali.
Monserrat
Monserrat, monastèriu benedettinu (1123) in Catalogna. Distruttu dae unu incendiu e torra fraigadu a sa fine de su de XIX sèculos. Importante sa biblioteca po sos liberos antigos e manuscrittos.
Salve Regina
Su Salve Regina est unu cantu in limba latina iscritu in s'Edade Mèdia. Lu aìat cumpostu Adhemar de Monteil.
The Monsterican Dream
The Monsterican Dream est unu album de sa banda Lordi, pubblicadu in su 2004.
Silvio Berlusconi
Silvio Berlusconi (Milano, 29 de cabudanni 1936 - Milano, 12 de làmpadas 2023) est istadu unu polìticu e imprendidore italianu.
In su 1975 at fundadu sa sotziedade finantziària Fininvest e in su 1993 sa sotziedade multimediale Mediaset. Fiat connotu puru comente Il Cavaliere ca l'ant dadu s'onorefitzèntzia de "Cavaliere del Lavoro" (Cavalieri de su tribàlliu).
In su 1994 at formadu su partidu polìticu de Forza Italia, chi at bìnchidu sas elessiones cuddu annu impare cun sa Lega Nord e su Movimentu Sotziale Italianu. Su partidu in 2008 est intradu a fàghere parte de su Popolo della libertà chi depiat èssere su partidu ùnicu de su tzentru-dereta italianu, ma s'est dissòlvidu in su 2013 pro torrare a fundare Forza Italia.
Berlusconi at tentu bator mandados de presidente de su Cossizu, su primu in sa XII legisladura (1994), duos consecutivos in sa XIV (2001-2005 e 2005-2006) e in sa XVI (2008-2011). Est su polìticu chi est abarradu in càrriga prus tempus e duos guvernos suos sunt istados sos prus longos in s'istòria de sa Repùblica Italiana.
Impèriu coloniale frantzesu
S'impèriu coloniale frantzesu si costituat de colònias, protetorados e territòrios mandatàrios camba de mare chi istaiant suta poderiu de sa Frantza a comintzare dae su de 16 sèculos, sighende fintzas a su de 20. Generalmente si faghet sèberu intre su primu impèriu coloniale, chi at esistidu fintzas a su 1814, annu cando sa prus parte fiat istada pèrdida, e su segundu impèriu coloniale chi aiat comintzadu cun sa conchista de Algeri in su 1830. Su segundu impèriu fiat agabbadu a pustis de sa derrota in gherras sambenosas in Vietnam (1955) e in Algeria (1962). In aterùe sa decolonizatzione est acontessida a pustis de su 1960 in manera paghiosa.
Silvio Berlusconi
Torradu candidàbile in su 2018, l'ant elizidu a su parlamentu europeu in su 2019 e a su senadu italianu in su 2022.
Impèriu coloniale frantzesu
Competende cun Ispagna, Portugallu, is Provìntzias Unidas e prus a tàrdiu cun s'Inghilterra, sa Frantza aiat comintzadu a istabilire colònias in Nordamèrica, Caràibes e Ìndia in su de 17 sèculos. Unas cantas gherras contra Britànnia Manna e àteros poderios mannos europeos durante totu su de 18 sèculos e sos primìtzios de su de 19, aiant tentu resurtu in sa pèrdida agiomai totale de totu is conchistas. Sa Frantza aiat torradu a pònnere impare unu impèriu nou aprossimadamente a fatu de su 1850, cuntzentrende·si prus che totu subra s'Àfrica, comente fintzas s'Indotzina e su Patzìficu de su sud. Sos republicanos, a primìtziu contràrios a s'impèriu, si fiant fatos sustenidores isceti cando sa Germània aiat incomintzadu a si fàghere s'impèriu coloniale cosa sua. A manu a manu chi isvilupaiat, s'impèriu nou aiat dadu impèllida manna a sos cummèrtzios de sa Frantza, mascamente gràtzias a sa produtzione de matèrias  primas e ainas de manìgiu, ma fintzas ddi aiat dadu àrchidu isparghinende·nde sa cultura, sa limba e sa religione. A is colònias, si depet fintzas s'aprovistamentu de sordados durante in duas gherras mundiales.
Silvio Berlusconi
In s'abrile de su 2023 at annuntziadu de èssere malàidu de leutzemia e est istadu ricoveradu in ispidale prus bortas, finas a sa morte sua su 12 de làmpadas de su matessi annu.
Impèriu coloniale frantzesu
Sa Frantza biviat su colonialismu fintzas che missione morale pro elevare su mundu a is istandards suos batende·ddi su cristianèsimu e sa cultura cosa sua. In su 1884, su promovidore prus importante de su colonialismu, Jules Ferry, aiat declaradu: "Is ratzas prus artas tenent deretu subra is ratzas prus bàscias, tenent unu dèvere de tzivilizare is ratzas inferiores." Prenos deretos de tzitadinàntzia fiant ofèrridos, a cunditzione de renuntziare a sa cultura pròpia e mancari is pòpulos colonizados fiant a totu is efetos asugetados e no tzitadinos. Su nùmeru de colonizadores mandados camba a s'imperiu fiat antimes bastante minore, a s'imbesse de Britànnia Manna, e cabudianamente Ispagna e Portugallu, cun sa sola etzetzione notàbile de s'Algeria, in ue sos colonos frantzeos abarraiant comenti chi siat una minoria.
In su tempus de isvilupu màssimu, fiat unu de sos prus impèrios mannos de s'istòria. Contende sa Frantza metropolitana, sa cantidade totale de terras suta soberania frantzesa agiunghiat a 13,500,000 km2 in su 1920, cun una populatzione de 150 milliones de pessones in su 1939. Durante sa segunda gherra mundiale Charles de Gaulle usaiat sas colònias che a bases dae in ue cumbàtere e liberare sa Frantza e a s'agabbu, totu is territòrios de s'impèriu fiant galu frantzesos. Noantimes, a pustis de su 1945 is movimentos anti-colonialistas aiant comintzadu a s'opònnere a sas autoridades europeas. Sa costitutzione frantzesa de su 27 de santugaine 1946 (sa de bator repùblicas), chi istabiliat s'unidade de sa Frantza, aiat tentu durada fintzas a su 1958.
Teletubbies
Teletubbies est una sèrie televisiva britànnica pro pitzinnos de edade pre-iscolare creada dae Anne Wood e Andrew Davenport e prodùida dae Ragdoll Productions (1997-2001) e DHX Media (dae su 2015). Su programma si cuntzentrat subra bator criaduras multicolores connotas comente "Teletubbies", chi pigant nùmene dae sos ischermos de televisione chi tenent imprantados in sa bentre. Connotos in sa cultura populare pro s'antenna chi essit dae su capu de cada personàgiu, sos Teletubbies comùnicant pare-pare a traessu de murmutu e sunt istados disinnados pro s'assimigiare a sos pitzinnos minores.
Impèriu coloniale frantzesu
Is rastas coloniales de s'impèriu chi aiant sighidu a ddi dipèndere, fiant integradas a sa Frantza che dipartimentos e territòrios ultramarinos in sinu a sa Repùblica Frantzesa. In s'impare custos benint a ammuntare 119,394 km², chi diant a èssere s'1% de s'impèriu chi s'agataiat in antis de su 1939. Contant unos 2,7 milliones de bividores.
Teletubbies
Sa sèrie s'est cunvertida a sa lestra in èsitu cummertziale in Bretànnia Manna e a foras. At bintu diversos prèmios BAFTA e est istadu nominadu duas bortas pro su Daytime Emmys. Unu sìngulu basadu subra sa cantzone de su tema de s'ispetàculu est arribbada a sa prima positzione de s'UK Singles Chart su nadale de su 1997 e est abarrada intra is Top 75 durante 32 chidas, bendende prus de unu millione de còpias.
Cun totu chi s'esecutzione originale at concruidu su 2001, si sunt ordinados sessanta episòdios noos in su 2014. In die de oe ddus emitet CBeebies in su Rennu Unidu e Nick Jr. in sos Istados Unidos. Sa sèrie originale de 1997-2001 sighit a apàrrere in canales de televisione de importu mannu in totu su mundu.
Tulsa
Tulsa est una tzitade de unos 387.800 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in s'istadu de Oklahoma, in ue est sea de sa contea omònima.
Ed Brubaker
Ed Brubaker (naschidu su 17 de Santandria de su 1966) est unu fumetista et iscritore istadunidense et unu de sos binchidores de su Premiu Eisner.
Est naschidu a su National Naval Medical Center, Bethesda, Maryland.
Est connotu particularmente comente iscritore de fumetos, ispetzialmente de Batman, Daredevil, Capitan America, Iron Fist, Catwoman, Gotham Central, Sleeper, Uncanny X-Men, X-Men: Deadly Genesis, e The Authority, e pro ite ca at fatu nàschire torra su fumetu de gènere de crimine.
De su 2007 bìvet a Seattle, Washington.
Mario Trevi
Est su grande cantante de sa cantone classica napoletana.
Musca
Musca, nomene de varios insettos de s'òrdine de sos Diteros, chi si moltiplicant meda poninde sos osos in materia in decompositzione. Musca comune, musca olearia (dannosa po s'olia), musca de su casu, musca tze-tze, in zonas tropicale, perigulosa po s'omine e su bestiamine.
The Arockalypse
The Arockalypse est unu album de sa banda Lordi, pubblicadu in su 2006.
Iugoslàvia
[[File:Breakup of Yugoslavia.gif|right|thumb|310px|Isciopada de sa Jugoslàvia:
{{legend|#FE0000|Repùbrica Sotzialista Federale de Jugoslàvia (1945-1992)}} {{legend|#BE0027|Repùbrica Federale de Jugoslàvia (1992-2003)
Sèrbia e Montenegru (2003-2006)
Sèrbia (2006-)}} {{legend|#FFFF00|Islovènia (1991-)}} {{legend|#0000FE|Croàtzia (1991-)}} {{legend|#800080|Ex Repùbrica jugoslava de Macedònia (1991-)}} {{legend|#008000|Bosnia e Erzegòvina (1992-)}} {{legend|#00FE00|Làcana Inter-Entitade (IEBL):
Deadache
Deadache est unu album de sa banda Lordi, pubblicadu in su 2008.
Iugoslàvia
Repùbrica Srpska (1995-)}} {{legend|#800000|Kòssovu (suta s'UNMIK; 1999-)}} {{legend|#D3AE3B|Montenegru (2006-)}}]]
Jugoslàvia o Iugoslàvia (in serbocroatu Jugoslavija chi cheret nàrrere "Terra de sos Islavos de su sud") est unu faeddu impreau pro inditare tres entidades polìticas diferentes chi in su XX seculu ant amministrau sas terras de sa Balcanos otzidentales.
Jugoslàvia sotzialista
Repùbricas e Provintzias autònomas de sa Jugoslàvia sotzialista: * in die de oe Podgorica.
Repùbrica Federale de Jugoslàvia
Sa tertza entidade istatale est istada sa Repùbrica Federale de Jugoslàvia (Savezna Republika Jugoslavija - SRJ) nàschia in su 1992 dae s'unidade de Sèrbia e Montenegru (cun sas regiones autònomas de Vojvodina e Kòssovu), autoproclamau Istadu erede de sa Segunda Jugoslàvia. Peroe a nivellu internatzionale s'est preferiu cunsiderare acabada sa Jugoslàvia sotzialista e nàschios totus Istados noos peri sa Repùbrica Federale de Jugoslàvia e ddos atzetare totucantos in sas organizatziones internatzionales (peri in s'ONU).
In su 2003 at bortau ufitzialmente su nòmene a Sèrbia e Montenegru (Srbija i Crna Gora).
In su 2006, a sa fine, sa Sèrbiae su Montenegru si sunt istazaos e in die de oe sunt duos Istados diferentes e indipendentes.
Istados formaos a pustis
Is Istados sutzessores de sa Jugoslàvia sunt:a
* sa positzione internatzionale de su Kòssovu no est galu crara.
Końskowola
Końskowola (pron. [kɔɲskɔ'vɔla]) est una bidda in su sud-est de sa Polonia, atraversada dae su riu Kurówka. Format unu comune autonomu in su Voivodadu de Lublin e tenet 2 188 abitantes (in su 2004).
Aritmètica
S'aritmètica est unu campu de sa matemàtica chi istùdiat sas propriedades elementares de tzertas operatziones cun sos nùmeros, in ispètzia sos nùmeros intreos.
Operatziones aritmèticas
Sas operatziones aritmèticas traditzionales sunt additzione, sutratzione, multiplicatzione e divisione, mancari a bortas sos istudiosos pòngiant in sa dicsiprina finas operatziones prus adelantadas comente e s ' innartziamentu a podèntzia, s'estratzione de raighina, sos logaritmos e s'impreu de sas percentuales. Sos càrculos aritmèticos cherent fatos respetende s ' òrdine de sas operatziones.
Teoria de sos nùmeros
Sa paràula aritmètica la impreamus finas cando chistionamus de sa teoria de sos nùmeros. Custa istùdiat sas propriedades de sos 'intreos' umpare a sos 'nùmeros primos', sa pratzilidade, e sas solutziones intreas de sas ecuatziones, chi sunt argumentos chi sunt creschende a lestru in sa matemàtica moderna. Inoghe incontramus su teorema fundamentale de s'aritmètica e sas funtziones aritmèticas.
Imparamentu de s'aritmètica in s'iscola italiana
Semper sos pitzocheddos istùdiant sas operatziones de innartziamentu a podèntzia, de estratzione de raighina, de pratzidore comunu mannu e de multiplu comunu piticu. Umperaiat a imparare s'algoritmu manuale de estratzione de raighina cuadrada, ma como non lu faghent semper, ca medas professores preferint a imparare s'impreu de sas tàulas numèricas o su de su carcoladore tragaditzu. Sos istudiantes imparant finas a aprossimai sos resurtados.
In sas iscolas de sos pitzocos istùdiant sos logaritmos; inoghe puru sunt passados dae s'imparu pro impreare su règulu carculadore a su de su carculadore o de s'elaboradore. Ambaduas custas ainas las impreant meda cando finint sos istùdios pro fagher càrculos numèricos.
Italianu porcheddinu
Manera de nàrrere, cando unu cheret faeddare in italianu ma ammesturat paràulas meda in sardu reduinde·las a un'italianu "porcheddinu"; comente narat sa paràula no est italianu beru ma una manera curiosa de faeddare, chi medas bortas est impreada dae còmicos sardos cun resultados "esilarantes". (es: "ti scramento io").
Oklahoma
S'Oklahoma [/ˌoʊkləˈhoʊmə/] (in limba Cherokee: ᎣᎦᎳᎰᎹ [òɡàlàhoma]; in limba Pawnee: Uukuhuúwa, in limba Cayuga: Gahnawiyoˀgeh) est un'istadu de is Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione otzidentale de Tzentru-Sud. Sa capitale e tzitade majore est Oklahoma City.
Allàcanat in su norti cun su Kansas, in su norti-estu cun su Missouri, in s'estu cun Arkansas, in su sud-uestu cun su Texas, in su norti-uestu cun Nou Mèssicu e Colorado.
Est su de 20 istados prus istèrridos e su de 28 prus populados de sos 50 chi cumponent sa federatzione.
Su nòmine de Oklahoma dependet de is faeddos de limba Choctaw okla e humma, chi cherent nàrrere gente ruja. In antis de èssere fatu istadu fiat partzidu in Territòriu de Oklahoma e Territòriu Indianu, chi a coa est istadu incorporadu. Est intradu in sa federatzione comente su de 46 istados su 16 de santandria 1907.
Su territòriu de s'Oklahoma s'agatat in manna parte postu in sa zona de is campuras mannas, is montes sunt pagus e non lòmpent a artària manna. Padentes si nde podent agatare in s'estu.
Sa populatzione est susetotus de pesada inglesa, tedesca, iscotzesa, irlandesa, ma fintzas nativa americana.
Aritzu
Aritzu o Aritzo est una bidda de 1.291 abitantes (2017) de sa Provìntzia de Nùgoro.
Oklahoma
S'istadu est produtore mannu de gas naturale, petròliu, prodotos de massaria. S'apoderat subra s'aeronàutica, s'energia, is telecommunicatziones e is biotecnologias. In sa natzione si iscerat pro una dis economias in crèschida prus lestra, e pro redditu mèdiu peròmine de is prus artos. Is tzentros printzipales de affàrios sunt sa capitale, Oklahoma City e Tulsa. Duos bividores de Oklahoma de tres bivent in is àreas metropolitanas issoro.
Aritzu
Nùmene
Pro Pittau, su nùmene benit dae su tèrmine latinu ERICIUS, chi currispondet siat a s’animale eritzu chi a su eritzu de sa castàngia; pro Dedola imbetzes est unu tèrmine sardianu: Ara e Itzo currispondent a “territòriu” e “confine” duncas territòriu de confine.
Oklahoma
Su nòmingiu est "The Sooner State" (S'Istadu Chitzanu), in fentomu de su fatu chi is colonizadores biancos dd'apant incomintzadu a ocupare in antis chi ddis esseret permitidu uffitzialmente. Is bividores sunt narados Oakies.