cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ötzi
Erèntzia
S'agatamentu de Ötzi at pesadu gasi meda interèssiu chi 3700 austrìacos aiant donadu mustras de sàmbene pro pònnere a cumparàntzia su DNA issoro cun su de s'òmine de hielo. S'istùdiu, realizadu dae s'Instituto Natzionale de Meighina Legale de s'Universidad Médica de Innsbruck, at pòdidu identificare a 19 persones chi sunt genéticamente relatadas cun isse.
Klas Pontus Arnoldson
Klas Pontus Arnoldson (Göterborg, 27 ladàmini 1844 - Stocolma, 20 friaxu 1916) est stètiu unu polìticu, giornalista e pacifista svedesu, onorau cun su prèmiu Nobel po sa paxi in su 1908.
Apustis de ai traballau po dexi annus me is caminus de ferru de Svètzia, est stètiu eletu a su parlamentu (Riksdag). In s'interis de custa càrriga (1882-1887) at traballau po arribai a una neutralidadi permanenti me is paisus scandìnavus.
In su 1883 at fundau sa Sotziedadi Svedesa po sa Paxi e s'Arbìtriu innui est stètiu segretàriu po annus medas. Gràtzias a custu e a su traballu po evitai una gherra cun sa Norvègia in su 1905, at cumpartziu su Prèmiu Nobel po sa Paxi cun su danesu Fredrik Bajer.
In su 1900 at scritu s'òpera Seklernas hopp (Sa speràntzia de is sèculus) contendi is passus ainnantis po sa paxi.
Motorhead
Motörhead est su nòmini de una de is bandas prus importantis de sa mùsiga rock.
Valerio Scanu
Valerio Scanu (Sa Madalena, 10 de Abrile de su 1990) est unu cantantu italianu.
Lista telefòniga
Sa lista telefònica, o ghia telefòniga, est una pubrigadura chi cuntenet nùmenes e nùmeros de telèfonu privados, ordinados in manera arfabètiga e agrupados pro comuna (Pàzinas arbas) o pro categoria cumertziale (Pàzinas grogas).
Itàlia
Pubrigados a sa prima in iscrusividade dae una sotzietade cuntrollada dae sa monopolista SIP, sa pubrigadura de sas listas telefònigas in Itàlia est istada liberalizada in sos annos noranta de su sègulu coladu.
In fatu de s'adotamentu de unos cantos probidimentos dae bandas de s'Autoridade Garantidora pro sa privatzitade, sas sotzietades telefònigas ant dimandadu a sos abonados a sos servìtzios issoro pròpios unu cunsentimentu “lìberu, diferentziadu e revogàbile”, permitende-lis de detzider in modu lìberu si cherent cumparrer in sas listas e comente lu cherent fagher.
Sas listas telefònigas de oe podent cuntenner finas sos nùmeros de telemòbile.
Isvìtzera
Sa prima lista telefòniga est cumparta in su 1.880 in sa tzitade de Tzurigu comente lista de abonados de sa “Zürcher Telephon-Gesellschaft” de tando, cun 98 nùmenes ebia. Sa tzitade de Basilè aiat sighidu s'isempru zai in su 1.881, pubrighende una lista cosa sua. Sa lista telefòniga aiat cunnotu un'ispainadura lestra in Isvìtzera. Zai in su 1.900, fiant rezistrados 38.000 usuàrios, in su 1.959 nche fiat istadu sizidu su zannile de su primu millione, e oe bi sunt unos 4,3 milliones de postos.
Dae su 2.013, sunt disponìbiles sas listas telefònigas noas rezionales numenadas “Local Guide”, pubrigadas dae local.ch. Sa lista telefòniga de pabiru, cun unas 100 edissiones rezionales, sustìtuit totu sas listas atuales de s'Isvìtzera. Sa “Local Guide” cuntenet sas pàzinas arbas e grogas cunnotas cun sos nùmeros de telèfonu e sos aderetos de impresas e usuàrios privados de s'Isvìtzera. Sa “Local Guide”, in prus de custu, proponet una parte redale cun informaduras de caràtere rezionale. Sa “Local Guide” est imprentada in pabiru retzirculadu a su 100%.
Caseria
Sa caseria est siat su trasformadorzu siat s’impresa de produidura de su casu, de su butiru e de àteros derivados de su late, pro narrer su regotu. Mancari essende custa indùstria sa prus antiga de su mundu, e difatis no nde fartant referèntzias in sa Bìbia, petzi in s’Edade Mèdia cumintzat s’isvilupu de sa caseria bera e autèntiga e si devet isetare finas a s’introduimentu de s’ispizadora tzentrifugale (1877) e de àteras machinarias destinadas a sa traballadura de sos sutaprodutos de su late pro chi s’ispainent sas caserias industriales.
Su late animale, isseberadu dae sos creschidores e trasportadu pro sa traballadura in càmios cuba, est intradu a sa gasi narada càmara de su late, cuntenende sas bartzas de decantadura e rupimentu, in ue est sutapostu un’antistratamentu de selessione, rafinadura e firtramentu. Si nde separant s’aba e sos cumponidores orgànigos (pro isempru, su soru) e lu si separat pro sos diferentes tratamentos chi s’ant a realizare in sa gasi narada càmara caente e in su salidorzu.
In prus de custu, una caseria disponet a s’avesu de tretos afatentes pro s’istajonadura. Dimandat cantidades cussideràbiles de aba bufàbile e produit cantidades mannas de abas de refudu, chi netzessitant de unu dissipamentu adeguadu.
Aerosmith
Aerosmith sunt unu grupu musicale hard rock istadunidensu formadu in Boston in su 1970.
Guantanamo
Guantanamo: tzittade de s'Isola de Cuba (210.000 abitantes). Dae su 1903 sos Istados Unidos tenent una base navale a 25 Km dae sa tzittade cun una presone inue  sunt isserrados presoneris de divescias gherras chi sos USA ant cumbattidu in varias partes de su mundu.
DJ Parisa
Fatemeh Parisa Movaghar (Teheran, 1972) est unu DJ e produtore de mùsica eletrònica frantzesu.
Limbas bàlticas
Is limbas bàlticas sunt limbas indoeuropeas chi apartenent a su brancu balto-islàvicu, faeddadas dae sos bàltos.
S'àrea de ispainadura s'istèrret a manu de sa costera sud-orientale de su mare Bàlticu, in s'Europa setentrionale. Sunt partzidas in duos grupos: is limbas bàlticas otzidentales, costituidas isceti dae limbas estintas, e is limbas bàlticas orientales, chi contant duas libas galu bias: su lituanu e su lètone. In tempus andadu s'agataiant faeddadores de limbas bàlticas fintzas a is montes Urales.
Mancari relatos, su lituanu, su lètone e particularmente su prussianu antigu, tenent differèntzias lessicales meda mannas s'unu cun s'àteru e non sunt mutualmente intelligìbiles.
Limbas bàlticas orientales
(† isperdidu)
Limba polonesa
Su polonesu (język polski, polszczyzna) est una limba islava faeddada mescamente in Polònia. Apartenit a su suta-grupu lechiticu de is limbas islavas otzidentales.
Est limba uffitziale in Polònia e impitadu in totu su mundu de is minorias de emigrados polonesos ispainados in is bàrios istados. Est fintzas una de is limbas uffitziales de s'Unione Europea.
Iscritu in alfabetu latinu, su polonesu contat 9 literas in prus de is sìmbulos base (ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż).
Mancari is amministratziones de Germània, Àustria e Rùssia durante su sèculu de 19 (cando sa Polònia s'agataiat ispartzida in is territòrios issoro) apant fatu pressiones mannas chirchende de ammortiare s'impitu de sa limba, custa at nointames agatadu isvilupu mannu literàriu.
590
S'annu 590 (DXC in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu domìniga segundu su calendàriu gregorianu.
Limba polonesa
In die de oe est sa prus faeddada de is limbas islavas otzidentales e sa segunda de totu is limbas islavas a segus de su russu e in antis de s'ucrainu.
Dili
Dili (in portughesu Díli) est sa capitale de Timor Orientale, sa sede de su distretu omònimu e unu de sos tres obispados de s'istadu, sa diòtzesi de Dili. S'agatat in sa costera setentrionale de s'ìsula de Timor, sa prus orientale de sas Ìsulas Minores de sa Sonda. Dili est su portu printzipale e tzentru cumertziale e amministrativu de Timor Orientale e contat unos 150.000 bividores, su 20% de sa populatzione.
Para Para
Sa Para Para (パラパラ, "Para-Para" o "ParaPara") est unu tipu de ballu chi si fachet in Giappone. Bi at movimentos de bratzu chi si depen facher pro dontzi cantone, e los depen facher totus in su matessi tempus, ind una manera chi si assimizat a cussa de sos ballos in grupu. Si credet chi sa Para Para esistat dae sos annos Ottanta, cando sos istados europeos aìan cumintzàu a bender Italo disco e Euro disco, e in sos annos Settanta, musica new wave e synthpop in Giappone. A dontzi modu, no at tentu popularidade meda foras de su Giappone fintzas a sos annos Novanta.
Sa Para Para si assotziat fortemente a Eurobeat. Dave Rodgers, un'artista de Eurobeat, at descritu sa Para Para comente s'unica manera pro ballare a Eurobeat, chi est a su solitu "gai lestra".
Operatzione Condor
Operatzione Condor (in inglesu: Operation Condor; in ispagnolu: Operación Cóndor; portughesu: Operação Condor) est su nùmene dadu dae is columìngios de is servìtzios segretos istadunidensos, sa CIA e s'amministratzione de sa presidèntzia de Richard Nixon, a una operatzione massìtza de polìtica èstera istadunidensa, chi aiat tentu logu in sos annos'70 de su sèculu XX, in unos cantos istados de su Sud Amèrica, indiritzada a mantènnere sa classe dirigente in càrriga in cussos istados in ue s'influèntzia sotzialista e comunista fiat cunsiderada tropu influente, non prus a reprimire sas opositziones vàrias a is guvernos chi pigaiant parte a s'operatzione. In su 1993 sunt istados desecretados documentos subra de sa cumplitzidade de Richard Nixon, presidente de Istados Unidos, e Henry Kissinger, Secretàriu de Istadu de Istados Unidos de Amèrica, cun Augusto Pinochet.
Is protzeduras pro pònnere in atu custos pranos fiant istados de cada borta diversos, però totus aiant tentu in comunu su recursu sistemàticu a sa tortura e a sa bochidura de is oposidores polìticos. Fatu·fatu ambasciadores, polìticos o dissidentes amparados in s'èsteru fiant assassinados fintzas foras de is làcanas de s'Amèrica Latina. Intre is natziones interessadas s'arremonant Cile, Argentina, Bolìvia, Brasile, Perù  Paraguay e Uruguay.
Repùblica de Pisa
Sa repùblica de Pisa fiat unu istadu de facto indipendente chi s'agataiat tzentradu in sa tzitade toscana de Pisa durante sos de 10 e de 11 sèculos. Aiat crèschidu fintzas a si faghere potèntzia econòmica, tzentru de cummèrtzios chi diat dominare subra su Mediterràneu e s'Itàlia pro unu sèculu, in antis de èssere imbàtidu e passadu dae sa repùblica de Gènova. Su pòdere de Pisa che natzione marìtima poderosa aiat comintzadu a crèschere fintzas a lòmpere a su màssimu in su de 11 sèculos, achirende fama che una de is bator repùblicas marineras de Itàlia.
Nàschida
Sa repùblica de Pisa fiat nàschida in su de 11 sèculos. In custu tempus istòricu Pisa aiat afortiadu sos cummèntzios in su Mediterràneu, depende·si·nche gherrare meda a s'ispissu cun sas naves saraghinas, e binchende in su 1005 in Règgio Calàbria, in su 1034 in Bona in s'Africa de su Norte, in su 1064 in Palermo, in su 2087 in Mahdia in s'atuale Tunisia. In custa prima ispainadura Pisa si fiat agatada fatu·fatu alliada de is Normannos de su Rènniu de Sitzìlia, comente fiat acontessidu in sa conchista de Palermo. In su 1016 Pisa e Gènova, alliadas impare, aiant derrotadu sos moriscos e balangiadu cuntrollu casi totale subra su mare Tirrenu. Is duas repùblicas marineras aiant fintzas imprèndidu una intradura a primìtziu cummertziale, a fatu polìtica in Còrsiga e Sardigna. Unu sèculu a pustis aiat bogadu sos àrabos dae sas Baleares e custu imbiu fiat tzelebradu in su Gesta Triumphalia per Pisanos e in unu poema èpicu, su Liber Maiolichinus, cumpostos in sos annos 1113-1115.
Batalla de Meloria
S'arrialia inte Pisa e Gènova si fiat fata prus fore in su de 13 sèculos fintzas a lòmpere a sa batalla navale de sa Meloria (1284), cumbàtida a fache de su portu pisanu, chi aiat sinniadu sa ruta de sa potèntzia de sa tzitade, cun sa renùntzia de pretesas subra sa Còrsiga e sa pèrdida in favore de Gènova de una parte de sos territòrios de Sardigna (1299).
A partire dae su 1323, fiat fintzas comintzada sa conchista aragonesa de sa Sardigna, chi aiat bogadu Pisa dae sos territòrios giuigales de Calaris e de Gallura.
Fine de sa repùblica e poderiu fiorentinu
Suta bisura territoriale Pisa aiat mantentu indipendèntzia e poderiu in cussa parte de sa costera toscana e fintzas prus a tesu fintzas a su 1406, cando fiat istada ocupada dae sos mertzenàrios Angelo Tartaglia e Muzio Attendolo Sforza chi aiant dispostu s'annessionadura a sa repùblica fiorentina. Cun su poderiu fiorentinu fiat comintzada s'incuida de sa tzitade chi, in sas artes, aiat difùndidu s'istile architetònicu romànicu pisanu, fintzas in sas crèsias sardas. Chene sos tràficos de cummèrtzios chi dd'aiant caraterizada in sos sèculos cabudianos, unas de is prus importantes famìllias pisanas, fiant emigradas a s'istràngiu, mescamente a Sitzìlia.
Jack Lemmon
At triballiadu in pius de 60 films, comente: Some Like It Hot, The Apartment, Mister Roberts, Irma la Douce, The Odd Couple, Save the Tiger, Missing. Siguramente sa mezus còpia la faghiat cun sa grandu atora Shirley MacLaine.
Traca
Una traca est unu carru allegòrigu de su tipu de “mansions” o “pageants” (cun unu o duos pranos inrichidos dae cortinados in ue fiant pintadas sas issenas) in ue fiat possìbile a distingher sa figura allegòriga de una divinidade (che sa Bellesa, sa Gràssia, sa Zustìssia, eac.), a bias seìda in unu tronu.
Sa custumàntzia de sas tracas est galu bia in medas biddas sardas, in ue, in tempus de su Carrasegare, isfilant tracas cun in subra figuras de pabiru pistadu, chi fitianu rapresentant in manera iròniga unos cantos eventos de atualidade.
Insubordinatzione linguìstica
S'insubordinatzione linguìstica est una forma de ativismu fundada subra sa disubidièntzia in situatziones de dominatzione o de subordinatzione linguìsticas, cun s'obietivu de fàghere rispetare is pròpios deretos linguìsticos. S'insubordinatzione linguìstica tenet logu in cuntestos de cuntatu intre lìnguas, e mescamente in casos de diglossia, in ue su fatu de faeddare una lìngua podet èssere presentadu comente un'atu de mala educatzione, de mancàntzia de rispetu o de mala fede.
Referentes in su cuntestu sardu
In su cuntestu sardu, s'insubordinatzione linguìstica est istada proposta dae esponentes de su movimentu linguìsticu comente Diegu Corraine e de s'indipendentismu, comente Doddore Meloni.
Referentes in àteros cuntestos
In su cuntestu catalanu, s'insubordinatzione linguìstica est acapiada a is atividades de sa Crida a la Solidaritat in is annos 80 e a is rivendicatziones de grupos polìticos e sindacales. Unu de is antetzedentes istòricos prus connotos est s'arrestu e ingiùliu de Antoni Gaudí (architetu de sa Sagrada Família) s'11 de cabudanni de 1924 (sa Diada de Catalugna) pro àere chistionadu in catalanu cun sa politzia. Sa Plataforma per la llengua —chi isterriat ònnia annu un'informe de discriminatziones linguìsticas in is Països Catalans— at propostu de semper istrategias individuales de insubordinatzione linguìstica. Su cuntzetu est istadu fintzas difùndidu dae Francesc Ferrer i Gironès in unu libru de su 1990 tzerriadu La insubmissió lingüística, e puru in artìculos de giornale.
In su cuntestu de su postcolonialismu africanu, sa detzisione de s'iscritore e ativista kikuiu Ngũgĩ wa Thiong'o de abbandonare s'inglesu comente a lìngua de creatzione rapresentat unu casu de insubordinatzione linguìstica mantènnida in is annos, mescamente pro su fatu chi est istada pigada in unu cuntestu de repressione e arrestu.
Sa deputada curda Leyla Zana est istada cundennada a bìndighi annos de presone a pustis de su discursu suo de giuramentu de càrrigu in su parlamentu turcu, in ue at agiuntu una frase in lìngua curda, proibida in Turchia finas a su 1991.
Palatul Primăverii
Su Palatul Primăverii (in sardu: Palatzu de Beranu) fintzas connotu comente Casa Ceaușescu (in sardu: Domo Ceaușescu), est unu fàbricu chi s'agatat in su bighinadu Primăverii de Bucarest, capitale de Romania. Dae su 2016 est istadu allistridu a museu.
Istòria
Su palatzu fiat fraigadu intre is annos 1964 e 1965 comente abitòriu de protocollu pro su tando presidente Gheorghe Gheorghiu-Dej. A pustis de mòrrere Dej, in su 1965 fiat fatu segretàriu de su Partidu Comunista Romenu Nicolae Ceaușescu. Su palatzu fiat ammanniadu intre is annos 1970 e 1972 pro nde faghere sa morada de sa famìlia Ceaușescu. In ie fiant cumbidados cabos de istadu istràngios comente Charles de Gaulle (1968), Richard Nixon (1969) e Fidel Castro (1972).
A pustis de sa rivolutzione de su 1989, su palatzu fiat sa residèntzia de protocollu pro retzire is delegatziones internas e istràngias. In su 2016 est istadu cunvèrtidu in museu.
Descritzione
Durante su regìmene de Ceaușescu e si naraiat in Romania ca s'istadu fiat bivende una "Edade de Oro", espressione usada susetotus in relatu cun su cultu de sa personalidade de Nicolae Ceaușescu e sa familia sua. Unu paranùmene de su fabricu est duncas fintzas "Palatzu de Oro".
Su progetu de sa domo est dèpidu a s'architetu Aron Grimberg-Solari, antimes is giardinos fiant disinnados dae Robert Woll - chi impare a Agrippa Popescu si fiat incuradu fintzas de su frunimentu - e dae s'ingegneri paesagìsticu Florin Teodosiu. Sa domo si caraterizat duncas pro s'istudiu de internos curados e lussuosos meda, cun una variedade manna de linnas siat de Romania siat de àteras partes de su mundu, comente fintzas tapetos de balore e una colletzione de cuardos de artistas famados. In aposentos varios s'agatant mosàicos, in unos de is cales, in sa pischina si leent is nùmenes de is artistas, Olga Porumbaru e Florin Pârvulescu, chi aiant traballadu a sa componidura issoro cada die pro duos annos. A sa fine de su traballu Ceaușescu pro a cumpensu ddis aiat permìtidu de emigrare de s'istadu.
Pro una iscuta de tempus a pustis de sa ruta de su regìmene su Palatul Primăverii fiat abbitadu dae bagamundos e ladrones, chi diant addanniare su palatzu e fiant bogados cun interventu de is fotzas armadas.
Su guvernu aiat pensadu a primìtziu de bèndere su palatzu, ca fiat caru meda de mantènnere, pero a sa fine fiat cunvèrtidu in unu museu.
Geodesia
Sa geodesia est una branca de sa geofísica chi istudat sa forma e sas dimensiones de sa Terra e de su campu de gravidade. In generale, si dividit in sa geodesia fundamentale, chi istudiat sa forma tridimensionale e sa geodesia aplicada o sa mesura de superfìtzies in duas dimensiones segundu sa definitzione traditzionale de su geodesista tedescu Friedrich Robert Helmert (1843-1917) in suos duos libros subra sas teorias fìsicas e matemàticas de sa geodesia fundamentale. Sa paràula benit dae su gregu antigu γῆ (gè, Terra) e δαίω (dividire).
Sa forma de sa terra
Sa rapresentatzione fitiana est comente un'isfera. In realidade, però, tenet de prus sa forma de un ellissòide (o siat un'isfera pistada in sos polos), o mègius naradu unu geoide, una superfìtzie teòrica de sa Terra in totu sos puntos de sa cale sa diretzione de sa gravidade est perpendiculare a sa superfìtzie.
Comente chi est cumplicadu meda proare a agatare coordinadas chi sigant puntu a puntu sa forma de su geoide, sa grandu majoria de sos geofísicos ant decididu de traballare cun una forma prus simpre, s'ellissòide. Sos paràmetros chi definint sa forma e sa positzione de s'ellissòide impreadu sunt su datum. Sas mesuras geodèticas si fundant supra unu meridianu nord-sud autènticu definidu dae s'asse de rotatzione de sa Terra. De custu traballu si nd'incàrrigant sos topògrafos realizende subra su terrinu su chi si nùmenat intzurpada geodètica.
Si, normalmente, pro definire su tzentru de unu territòriu determinadu, pro esempru, de unu paisu, si pigant sas fronteras estremas, sas latitùdines chi currispondent, e de su puntu ecuidistante intre issas s'otenet su «tzentru geogràficu», su «tzentru geodèticu» s'at a agatare guasi semper desviadu rispetu a su tzentru geogràficu.
2001
S'annu 2001 (MMI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu lunis a segunda de su calendàriu gregorianu.
EuroMaidan
Chin su favèddu de EuroMaidan si ìnditant totus sas manifestàdas pro-europeas de su 2013-2014 in Ucraina, chin sunt cumintzàdas a nàschere cando, in su 21 de Sant'Andrìa de su 2013, su gubernu ucrainu aìat suspéndiu un'acordu de assòtziu tra s'Ucraina e s'Unione Europea.
Su movimentu tenet su lùmen de EuroMaidan pro totu su chi de importu mannu est acadìu in Prata de s'Indipendèntzia, o Maidan, chi est cussa printzipale de Kiev (in ucrainu: Євромайдан, Yevromaïdan). Ant a pùstis mudàu su lùmen in Eurorevolution (in ucrainu: Єврореволюція, Yevrorevolioutsia).
Cronaca de sa chèscia
In su 30 de Sant'Andrìa, sa zente chi manifestabat de manèra pachiòsa in Kiev nche l'at bocada a fortza su gubernu dae Prata Maidan (o "de s'Indipendentzia"), ind un'atu chi chi at pesàu unu muntone de chèscias a libellu internatzionale, una cramada a s'iscioperu zenerale, s'ocupamentu de sa tzitade de Kiev e su blocu de totus sos zassos istitutzionales. Sos manifestantes, chi dìant èssere prus de 100.000, pèdint sa tucàda de su presidente Viktor Yanukovych.
In s'8 de Nadàle de su 2013, unas chentìnas de mìza de pessones si ant adobiàu in prata pro nàrrer chi eja a s'Europa e si istesiàre dae sa Russia. In Kiev, in su cursu de sa manifestada, sa zente nche at ghettàu a terra un'istatua de Lenin, secàndeli sa conca.
In su 25 de jannàrju de su 2014, su presidente Janukovyč at propostu a sos capos de s'opositzione sa presidèntzia ucraina, dàndeli custa offerta: custos bi l'ant peròe refudàda, e sa dìe chi est bènnia a pùstis sos manifestantes ant occupau su palatu de sas espositziones "Domo Ucraina", fravicàu in s'epoca sovietica, furàndeli su cuntrollu a s'autoridade.
Interventu diplomaticu pro ch'essìre dae sa crìsi
A 2014 cumintzàu, Barack Obama aìat mandau in Ucraina a Victoria Nuland, diplomatica americana pro sos raportos chin s'Europa e s'Eurasia, pro s'istudiare sa situatzione chircànde fìntzas una manera pro si che la isbolicàre. Su pianu issoro pro nche fàcher essìre s'Ucraina dae sa crisi bidìat s'interventu de s'ONU, chin su placet americanu a su prozetu, e dìat dèper pònner de accòrdu siat sos manifestantes falàos in prata, siat sa Russia de Vladimir Putin chi sa politica natzionale ucraina si b'aìat meda accurtziàu.
Petru Guelfucci
Petru-Santu Guelfucci (Sermanu, 6 de martzu de su 1955 - 8 de Santu Gaine de su 2021) est istadu unu cantadore corsicanu.
Naschidu in Sermanu, no atesu meda dae sa bidda de Corte in su 1955, est una figura sìmbulu de sa mùsica corsicana, e dae cando tenìat 14 annos at pigàu parte a calicuna manifestada cun su grupu folcloristicu A Manella. In su 1973 atobiat a Jean-Paul Poletti, autore de su "rinaschimentu" de sa curtura corsicana (chi si solet nàrrer u riacquistu), e impare a issu fundat su grupu polifonicu in limba corsicana Canta U Populu Corsu. In su 1987 si nche essit dae su grupu e cumintzat a facher su solista cun s'album "Isula" chi pigat su discu de oro in Canada e at tentu sutzessu meda in sa regione frantzesu-faeddante de su Québec.
Turbomàchina
Sas turbomàchinas in ingegneria mecànica sunt màchinas chi iscàmbiant energia intre unu rotore e unu flùidu. Mentras in sas turbinas su rotore pigat s’energia dae su flùidu, in sos compressore est su rotore chi dait energia a su flùidu. Totarduos custos tipos de màchina traballant suta de sa sigunda lege de su moto de Newton, e de sa ecuatzione pro cumpressores e turbinas de Eulero. Fintzas sas pompas tzentrìfugas sunt màchinas chi traballant cun s’iscàmbiu de energia intre rotore e flùidu, ue su flùidu cunsistet in custu casu in unu lìcuidu, mentras in sas turbinas e cumpressores a s’ispissu si traballat cun unu flùidu in s’istadu de gas.
Classificatzione
In generale sas turbomàchinas sunt abertas e serradas. Sos propulsores, sas molas a bentu e sos bentiladores chene carrazamentu traballant cun una istèrrida infinida de flùidu, cando chi sas turbinas traballant cun una istèrrida finida de flùidu, ca colat prima in tubos. Sas turbomàchinas sunt fintzas classificadas segundu sa diretzione de su flussu. Cussas chi tenent su flussu parallelu a s’asse de rotatzione de su rotore si narant assiales, cussas ue sa diretzione de su flussu est perpendiculare a s’asse de rotatzione de su rotore si narant tzentrìfugas (sa diretzione est parallela a su raju de rotatzione). Un’àtera categoria est cussas de sas màchinas cun flussu a misturu, ue cumparint totarduos su cumponente assiale e cussu normale (de sa velotzidade de su flùidu intrante). Sas turbomàchinas sunt fintzas classificadas a sigunda chi surbant energia pro artziare sa pressione de su flùidu (comente sos compressores), o chi surbant energia dae su flùidu reduende sa pressione e artziande sa velotzidade cun aumentu de s’istèrrida de su gas (comente sas turbinas). Bi sunt medas aplicatziones interessantes chi includent cumpressores, bentiladores e turbinas, comente in su motore de unu aeroplanu.
Atòliu de sas turbinas
Sas turbinas sunt pessadas pro cunvertire energia de unu flùidu in movimentu in traballu mecànicu ùtile mandadu a s’àrvore de essida. S’atòliu de custu protzessu \eta_0, atòliu totale, est interessante meda. Est definidu comente
Su motivu pro su cale \eta_0no est uguale a unu, e est a narrere, su motivu pro su cale custos duos valore de energia chi definint s’atòliu non sunt uguales, est ca intre su rotore de sa turbina e s’àrvore a s’essida b’at pèrdidas mecànicas, causadas dae  frigamentu de sos cumponentes mecànicos. S'entidade de custas pèrdidas no est fàtzile de istimare, ca dipendet meda dae sa geometria de sa turbina, chi vàriat dae s’una a s’àtera. In manera zenerale, pro turbinas minores custas pèrdidas podent èssere de su 5% de s’energia totale, mentras podet falare fintzas a s’1% pro turbinas mannas.
S’atòliu isentròpicu (fintzas nadu idràulicu), est
Tando s’atòliu mecànicu est sa resone de s’atòliu totale e s’atòliu idràulicu
Michail Bulgakov
Michail Afanasevich Bulgakov (Kiev, 15 de Maju 1891 - Mosca, 10 de Martzu 1940) est istadu unu iscrittore russu.
Turbomàchina
Atòliu de sas turbinas
Pro unu càmbiu de istadu creschente intre una turbomàchina, cun s’ecuatzione pro su flussu contìnuu e sa sigunda lege de sa termodinàmica s’arribat a definire su traballu disponibile a s’essida, pro unu protzessu adiabàticu e reversìbile, comente
in sa diferentzia de entalpia cumparit una s ca su protzessu dae 1 a 2 est isentròpicu.
Cando s’energia cinètica in s’essida est impreada, s’atòliu de sa turbina si narat static-to-static e podet èssere definidu comente
Atòliu de sos cumpressores
Sas cunsideratziones fatas pro sas turbinas tenent aplicatzione fintzas in s’allichidimentu de s’atòliu de sos cumpressores. Difatis, in manera simpre, si podet cunsiderare unu cumpressore comente s’imbesse de una turbina. Su cuntzetu est chi sa turbina produit energia ùtile surbende energia dae su flùidu, mentras su cumpressore dait energia a su flùidu surbende energia ùtile. Definimus s’atòliu a s’imbesse de s’atòliu de sa turbina, comente
Triàngulu de velotzidade
Faeddende de triàngulu de velotzidade nos·si referit a unu triàngulu formadu dae tres vetores, chi sunt: Custos vetores sunt relatzionados dae sa summa:
Sa cumprensione de custos vetores nos permitit de tènnere un idea de sa lìnia de flussu de su flùidu intro su rotore e s’istadore.
Istòria universale
S'istòria universale  est s'imparis de fatos e protzessos chi si sunt isvilupados a ròdiu de s'èssere umanu, dae s'aparèssida de is primos omìnides fintzas a s'atualidade. Custa istòria est marcada tantis dae una sutzessione a grados de iscobertas e imbentos noos, comente dae isvilupos prus atzelerados in ligòngiu cun càmbios de paradigma e in perìodos rivolutzionàrios, chi ant fatu possìbile s'evolutzione materiale, sotziale e ispirituale de s'umanidade.
Is primas tziviltades mannas si fiant isvilupadas a sos oros de frùmenes mannos. Una de is primas a aparèssere, intre su 4000 e su 3000 a.C., fiat istada sa de is sumeros, in Mesopotàmia, paràula chi in gregu signìficat "intre rios" (μέσος, "intre" e ποταμός, "riu"). Fintzas àteras tziviltades si sunt isvilupadas a costadu de frùmenes, comente sa de sos egitzianos in su Nilu, sa de sa badde de s'Indus,   e is de Tzina antiga in s'oru de su riu Grogu.
Progressivamente sa majoria de sos èsseres umanos de Europa, de Àsia e de s'Àfrica de su Norte passant a dipèndere dae istados prus o prus pagu organizados, protzessu chi puru acontesset in territòriu de s'atuale Mèssicu e in sa parte otzidentale de s'Amèrica de su Sud. A pagu a pagu, totu is regiones e populatziones de su globu ruent suta s'amparu de unu o de un'àteru istadu fintzas a cando su tratadu de Berlinu de su 1878 partzit is ùrtimos territòrios inocupados, cun s'etzetzione de s'Antàrticu. Nointames sighint a s'agatare territòrios chi de facto non sunt controllados dae istadu perunu, tribùs prus o mancu isuladas autosufitzientes e persones in totu su globu chi non s'intendent de pertènnere a perunu istadu.
Partzidura
Sa periodizatzione de s'istòria umana prus comuna in sa cultura otzidentale, basada duncas subra de unu puntu de bista "eurotzèntricu" de s'istòria, partzit s'istòria de su gènere Homo in duos perìodos mannos, Preistòria (chi si partzit in edade de sa pedra, issa etotu partzida in Paleolìticu, Mesolìticu e Neolìticu, e Edade de is Metallos, cun is rispetivas partziduras) e Istòria (edade antiga, medievale, moderna e cuntemporànea).
Chi sa Preistòria est cumposta dae fatos comunos a totu is tziviltades de su mundu atuale, partende dae s'Istòria Antiga tale periodizatzione clàssica descriet massimamente is fatos de s'Oriente Pròssimu antigu, de su continente europeu e de su mundu otzidentale.
Sa Preistòria (2.500.000 annos a oe – 3.500 a.C. tzirca) comintzat cun su '' naschimentu” de sa tecnologia,chi benit a èssere is primas ainas in pedra a banda de unos cantos rapresentantes de su gènere Australopitecus o/e de sa prima genia de su gènere Homo, s'Homo habilis, pro esempru sìlighes iscatadas. Finit unos 5.500 annos a oe cun s'imbentu de s'iscriidura a banda de s'Homo sapiens, eventu chi signat su cumintzu de s'istòria.
Sa preistòria est partzida in:
Cun s'imbentu de s'iscriidura comintzat s'istòria, partzida in bator perìodos mannos. Is datas aprossimadas de partziduras podent cambiare segundu is bisuras de sos istudiosos. In Europa s'agatat sa partzidura a sighire:
Livellu de su mare
Su livellu de su mare indicat s'artària mèdia de sa superfìtzie terrestre respetu a cussa de su mare; su tèrmine podet assùmere significados dillindados a segunda de su cuntestu in cale lu s'impreat.
Caraterìsticas
Su livellu de su mare podet annotamala èssere impreadu comente a zero altimètricu pro su determinu de sas artàrias. Pro cunventzione (duncas sena base sientìfica cumprovada), s'artària in su mare de unu comunu est mesurada dae su livellu de sa crèsia prus arta o de sa pratza printzipale de su logu o dae sa sede de su palatzu munitzipale. De sas tres eventualidades tzitadas, sa prus "tzerta" aparit èssere su logu de sa pratza.
Limba ceca
Sa limba ceca o tzeca (čeština) est una limba islava otzidentale faeddada de prus de 10 milliones de pessones. Est limba uffitziale de sa Repùblica Ceca (in ue est cuntzentrada sa prus parte de is faeddadores), e est limba de minoria in Islovàchia e in sa Vojvodina, regione autònoma de sa Sèrbia.
534
S'annu 534 (DXXXIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu domìniga segundu su calendàriu gregorianu.
Limba ceca
Sa limba prus costrinta a su cecu est s'islovacu, sunt difatis intelligibiles parebare. Simbillàntzia manna dda tenet fintzas cun su polonesu, chi est àtera limba islava otzidentale. Is àteras limbas comente russu o is limbas islavas meridionales sunt intames meda prus istesiadas.
Sa limba at mantentu pro meda tempus rolu minore, sende chi in s'àrea de sa Boèmia, in ue est faeddadu, fiat su tedescu sa limba de is istudiados. At torradu a cunchistare importu in su sèculu de 18.
Oe est limba mama de su 98% de is cecos e sa limba istrangia impitada prus fitianamente in Islovàchia. Is chimbe istados in ue b'at s'usu majore de sa limba sunt sa Repùblica Ceca (98.77%), s'Islovàchia (24.86%), su Portugallu (1.93%), sa Polònia (0.98%) e sa Germània (0.47%).
Achille Bonito Oliva
Laureadu in lettere in s'Universidade de Napoli "Federico II", in cussos annos aiat partizipadu a su movimentu culturale de su Gruppo 63. Dae su 1968 insinzat Istoria de s'arte contemporanea in s'Universidade de Roma ""La Sapienza". In su 1973 aiat curadu sa mostra "Contemporanea", chi fit istada allestida in sos parcheggios sutterraneos de Villa Borghese in Roma. S'avvenimentu fit istadu su pius importante relativu a s'arte contemporanea: Aian partecipadu artistas de totu su mundu e si fin misurados cun su tema de sa cultura e sos diversos limbazos: artes visivas, poesia, dansa, informatzione, fotografia, teatru, cìnema. Incussa secustantzia Christo aiat imballadu cun d'unu nylon e funes unu trettu de dughentos metres de sas muras aurelianas. In sos matessi annos ABO aiat criadu su Centro d'Informazione Alternativa, chi fit istada una de sas istitutziones culturales pius attivas in Italia. Medas attividades fin istadas realizzadas in su Palazzo Taverna (in su centru de Roma); b'aiat mostra, performance, dibattitos, e ateru. Fra sos animadores de cuss'istajone bi fin sos artistas Jannis Kounellis, Giulio Paolini, Mario Merz, Sol LeWitt, Gino De Dominicis, Luigi Ontani e ateros meda; sos criticos e istoricos de s'arte: Giulio Carlo Argan, Maurizio Calvesi, Alberto Boatto, Filiberto Menna, Germano Celant.
Mostras
Ha curato mostre tematiche e interdisciplinari sia in Italia sia all'estero, tra cui
Intzidente abiàtigu in s'Iscàrrafachelos Pirelli
S'intzidente abiàtigu in s'Iscàrrafachelos Pirelli fiat istadu unu disacatu abiàtigu acontèssidu in Milanu su 18 de abrile de 2.002, addaghi un'aparèchiu minore de turismu si fiat tzacarradu contra a s'Iscàrrafachelos Pirelli. Su contu fiat istadu de tres mortos e unos 70 fertos.
Manera de acontèssida
Fasulo, chi cun probabilidade fiat realizende su cuntrollu de sos diferentes mandos (lughes pilotu de su carritu, mandu manuale de abertura de azutòriu, fusìbiles de su sistema elètrigu), non si fiat abizadu chi si fiat faddidu de rota e, in logu de s'aderetare a su tzircuitu de isetu, fiat andadu chirru a s'iscàrrafachelos Pirelli. In s'ùrtimu arrogu de sa rota, su pilotu teniat su sole in sa cara, su chi podet aer cuntribuìdu a li cuare s'iscàrrafachelos.
Unos cantos testimonzos aiant decraradu chi aiant bidu s'aparèchiu ammiende una birada cun su motore in sa belotzidade màssima, peroe oramài fiat demasiadu a tardu pro evitare s'ostàgulu. A sas 5:46, s'Aero Commander de Fasulo si fiat tzacarradu contra a sa de 26 prantas de s'iscàrrafachelos Pirelli, ispossiende immediatamente unu fogu bastu chi diat esser istadu istudadu petzi a pustis de argunas oras.
Bìtimas
In s'intzidente, in prus de Luigi Fasulo chi s'agataiat a bordu de s'aparèchiu a sa sola, aiant pèrdidu sa bida Anna Maria Rapetti e Alessandra Santonocito, duas impreadas de sa Rezione Lombardia chi s'agataiant in sa pranta a ue s'est tzacarradu s'aparèchiu. Addae de custu, b'aiat àpidu unos 70 fertos.
Incherta
Pustis iscrùdida s'ipòtesis de s'atentadu dae sos inchertadores, suzerida dae sos eventos tràzigos de s'11 de cabudanni de 2001 in Amèriga, in unu primu mamentu fiant istadas manifestadas unas cantas cunzeturas, intre sas cales s'iscontzadura tènniga e su suitzìdiu. A s'agabu de su 2.002, in sa relata de incherta a pitzos de s'intzidente, s'ANSB (Azentzia Nassionale pro sa Seguràntzia de su Bolu) aiat craridu chi sa causa probàbile èsseret a buscare in s'incapatzidade de su pilotu de regher in manera adeguada sa cunduta de sa fase finale de su bolu in sa presèntzia de probremas tènnigas, operativas e ambientales. Su resurtadu de s'incherta aiat dassadu dudas in una parte cussideràbile de s'opinione pùbriga, parende pagu probàbile chi s'aparèchiu si siat agatadu pro casualidade in su tzentru de Milanu, a 100 metros ebia dae su solu, e chi nche siat fertu in modu intzidentale contra a un'iscàrrafachelos.
Il giorno della civetta
S'inredu
Salvatore Colasberna, presidente de un’impresa minore de fraigamentos narada Santa Fara, est ochìidu in piazza Garibaldi, in s’ìnteri chi nch’àrtiat a su postale de Palermu.
A s’arribada de sos carabineris, sos passizeris s’allargant a fua, su postale abarrat boidu e arreant petzi su tzaferru e su coberadores, ch’in onzi casu in dae in antis de sas monturas non recunnoschent su mortu e non s’amentant de chie èsserent sos passizeris. Su bendidore de paneddas, chi fiat traballende a curtzu de su postale a s’ora de su crìmine, est iscumpartu. Unu bonete nieddu l’agatat, che a s’avesu, in s’intrada de s’iscola primària bendende sos produtos suos e l’acumpanzat a ue su marissallu. Peroe finas isse no ischit nudda, mezus naradu atrogat chi non s’est mancu abizadu de su tiru. A pustis de duas oras de pòrrogu, su paneddarzu amentat ch’in su cuzone intre via Cavour e piazza Garibaldi, a ora de sas ses, at intesu duos tiros aproghilende dae unu sachete de carvone postu a curtzu de su cantone de sa crèsia.
Sas imbestigaduras sunt cunfiadas a Bellodi su cabitanu, cumandadore de sa cumpanzia de sa bidda (chi no est fontomada mai in manera isprìtzita in tempus de su romanzu), emilianu de Parma, partisanu antigu, destinadu a devenner abogadu, peroe abarradu servende s’arma in su nùmene de àteros ideales, sena cumpartzire, in mesu de s’àteru, s’atmosfera de mudulea chi caraterizat sa Sitzìlia e sos abitadores suos.
In s’ìnteri, in unu tzilleri de Roma, una pessone polìtiga importante pedit a un’onoràbile de su partidu suo (chi s’atuat esser sa Democrassia Cristiana) de mandare tramudare a Bellodi, pro neghe de sos probremas chi est causende, sende chi definit su mortorzu de Colasberna comente crìmine mafiosu. Bellodi, intre tantu, pòrrogat unu cunfiadore suo, dupruzoghista cunnotu dae sa màfia: Calogero Dibella naradu Parrinieddu. Su cabitanu, ascurtende sas mentiras contadas dae s’informadore, resessit in onzi manera, cun sos modales suos amàbiles de “continentale”, a ischire su nùmene de Rosario Pizzuco, s’instigadore possìbile.
Su cabitanu, mezus naradu su brigaderi, retzit su nùmene de su mortore presùmidu, Diego Marchica naradu Zicchinetta, dae sa muzere de Paolo Nicolosi, unu pudadore iscumpartu e seguramente ochìidu pro aer recunnotu s’assassinu, dadas sas cointzidèntzias a inghìriu de s’iscumparta sua. Bellodi, in su condaghe imbestigativu de Marchica, iscòberit chi est un’ochidore a comandu cunnotu, protzessadu e cundennadu pro medas delitos, peroe iscausadu pro àteros tantos a resone de sas proas no bastantes. In prus de custu, notat una fotografia chi lu retratat paris cun donnu Calogero Guicciardo e Livigni s’onoràbile.
Intre tempus, Parrinieddu est assassinadu e Bellodi lograt, gràssias a una testimonia orioladora iscrita in antis de morrer, chi Marchica, Pizzuco e donnu Marianu Arena su nonnu siant arressados, peroe su pòrrogu non dat perunu resurtadu. In s’addòviu suo cun Bellodi, Sciascia faghet pronuntziare a donnu Marianu sa fràsia chi cuntenet s’ispressura idiomàtiga “quaquaraquà”, destinada a si fagher fontomada a beru e relassionada in sa curtura pobulare cun su mundu mafiosu e sos cuntzetos chi lu gubernant.
In s'atualidade, no esistint bortaduras in sardu de custu romanzu.
Frantzisca Devoto
Frantzisca (in italianu Francesca) Devoto (Nùgoro, 16 de martzu de su 1912 – Nùgoro, 11 de santandria de su 1989) est istada una pintora sarda.
Biografia
Frantzisca Devoto naschet in Nùgoro su 16 de martzu de su 1912 dae Rosàlia Caprino e dae Erricu Devoto. Su babbu, membru de una famìlia casteddaja propietària de unas cantas butegas de tessudos, si fiat tramudadu a Nùgoro in sa fine de s'Otighentos chessinde a creare una sèrie de fainas imprenditoriales. A pustis de àere frecuentadu in Nùgoro sas iscolas elementares, intre su 1922 e su 1923, Frantzisca Devoto benit mandada, comente si costumaiat, a Firentze, in su collègiu de sas mòngias de su Sacru Coro, in ue retzit una formatzione sòlida cunformada a sos balores de sa cultura catòlica, a sas disciplinas umanìsticas e sientìficas. Gràtzias a s'apògiu de sa famìlia, benit sighida in manera privada, in foras de s'oràriu iscolàsticu, dae s'artista fiorentina Nera Simi (1890 - 1987) chi li daet letziones de pintura.
Frantzisca Devoto sighet cun sa formatzione artìstica sua in s'iscola de Carrera Tripoli, dirìgida, a pustis de sa morte de su babbu Filadelfo Simi (1849 -1923), de Nerina matessi.Sas letziones, fundadas in subra de su disinnu e in s'istùdiu de sa realtade, las at a frecuentare fintzas a pustis de su tèrmine de sos istùdios superiores e ant a èssere de importu mannu pro sa crèschida artìstica de Frantzisca Devoto chi realizat in Firenze medas òperas chi rafigurant paesàgios, internos, naturas mortas, ritratos a matita, carboneddu e colores a ògiu.
In su 1931 si tramudat in sa tzitade de nàschida sua, Nùgoro, in ue traballat in s'istùdiu luminosu de carrera Cavour, abertu cara a sas rocas de su Monte Ortobene e sas cobertas de sas domos betzas de su trighìngiu. Sighet a si tènnere in cuntatu cun sa mastra sua, chi at a istrangiare duas bortas in Sardigna e chi at a sighire, tzuchende fatu-fatu a Firentze finas a sa fine de sos annos ‘50.
Frantzisca Devoto si presentat a su pùblicu isolanu pighende parte a sa de VI Mustras de su Sindacadu Fascista de Artes Bellas de sa Sardigna – su Beranu Sardu de Nùgoro in su 1935, cun 5 òperas causende interessu e ammiratzione dae s'ala de sos artistas isolanos. Corfint pro s'espressividade manna de sos ògios “Ritratto di vecchia” (“Ritratu de betza”) e “Donna olianese” ("Fèmina ulianesa"), ambos minores de mannària.
In su 1936, a 24 annos ebbia, tenet sa de unu mustra personale in sa Galleria Palladino de Casteddu, esponende 57 traballos intre retratos, disinnos, paesàgios e naturas mortas. Essende sa prima borta de una pintora in sa galleria de carrera Manno benit acollida cun curiosidade e entusiasmu dae chi giai connoschet su balore suo, apretziadu durante s'ùrtima sindacale de Nùgoro.
S'annu a pustis (su 1937) presentat medas traballos in sas “mustras personales” de sos artistas nugoresos ammaniadas in sos locales de sa Domo Guiso Gallisay.In paris a sa Devoto, s'ùnica fèmina intre sos chi esponiant, pigant parte a sas mustras Giuanne Ciusa Romagna, Frantziscu Congiu Pes, Remo Branca, Perdu Mele e Perdu Collu. In su matessi annu pigat parte, cun unu ògiu in tela ebbia, a una colletiva, sa de VIII Mustras Interprovintziales Fascistas de Artes Bellas in sos locales de su GUF de Tàtari, in paris cun sa Devoto esponent medas artistas ativos in su panorama isolanu che a Stanis Dessy, Eugenio Tavolara, Mario Delitala, Carmelo Floris, Felice Melis Marini, Giuanne Ciusa Romagna. In ocasione de sa de IX Mustras Sindacales Interprovintziales de Arte, Frantzisca Devoto presentat a su pùblicu nugoresu 5 traballos a ògiu. A custa sindacale sunt presentes fintzas sas personales de Perdu Antoni Manca e de Antoni Pirari. In su 1939 istat pro unos cantos meses in Ulìana, in su matessi perìodu de Giuseppe Biasi, in ue faghet pro sa parte manna ritratos e iscenas de bidda. Esponet in Casteddu, in su matessi annu, in sa de X Mustras Sindacales Interprovintziales, 6 traballos a ògiu cun ritratos, paesàgios e naturas mortas. In su 1940 pigat parte a sa de II Mustras Campionàrias de Igrèsias e a sa Mustra De arte de sos giòvanos de Sardigna in su GUF de Tàtari. In su 1942 pigat parte, cun 19 traballos chi rapresentant paesàgios, ritratos, naturas mortas, a sa Mustra de sos Pintores Nugoresos, ammaniada in su Palatzu de sas Corporatziones de Nùgoro dae sa setzione provintziale de s'Istitutu de Cultura Fascista e curada dae s'iscritore Màriu Ciusa Romagna. In su 1945 pigat parte, cun 7 traballos a ògiu, a sa Prima Lìbera Espositzione Regionale de Arte de Casteddu, in sa Galleria Cumonale de Arte. Frantzisca Devoto benit cunsiderada sa rivelatzione autèntica de s'annu, premiada ex aequo cun Carlo Contini e Libero Meledina. In sa Galleria L'Acquario de Tàtari, in su 1948, tenet sa de tres e ùrtima personale, cun sa presentada de 45 traballos. Medas de sos cuadros presentes, de sugetu sardu, retzint unu sutzessu de crìtica mannu.In su matessi annu pigat parte, cun un'òpera, a su Prèmiu Mannu Forte de sos Màrmaros, una mustra natzionale de artes pitòricas e iscultòreas.
In su 1949 pigat parte, cun su traballu a ògiu, "La sposa" (“S'isposa”), a sa Mustra de Arte Moderna de sa Sardigna, in sas salas de s'Òpera Bevilacqua La Masa de Venètzia. In su matessi annuli cunferint, in sa Mustra Regionale de Casteddu, unu de sos tres prèmios de sa giuria presidida dae Felice Melis Marini.
In su 1950 Frantzisca Devoto abbandonat s'istùdiu de Carrera Cavour, in ue operaiat dae su 1931, pro si tramudare a Carrera Ballero e, a pustis, in Pratza Itàlia, in su palatzu de propiedade de sa famìlia.
In s'istùdiu suo istràngiat, in paris a s'amigu Giuanne Ciusa Romagna, Remo Branca, Perdu Antoni Manca, Bernardino Palazzi, Graziano Cadalanu, Antoni Ruju.
S'interessat fintzas a sa dibata culturale natzionale e locale, sighida pro mèdiu de sa bìsita a mustras e a sa leghidura de testos e rivistas che a Ichnusa, dirìgida dae Antoni Pigliaru. Pigat parte, in sa Galleria de Arte Moderna de Roma, cun s'ògiu "La sposa" ("S'isposa") a sa Mustra de Arte Moderna de sa Sardigna. In su 1951-52 esponet in sa de VI Quadriennales de Arte de Roma. In su 1952 pigat parte, in foras de cuncursu, cun 3 traballos a ògiu, a sa Mustra Regionale de Pintura Cuntemporànea, in s'àula magna de s'Istitutu Magistrale Istatale S. Satta de Nùgoro. In su 1953-54, in su matessi logu, pigat parte a sa de II e a sa de III Mustras de sas Artes figurativas, in ue su prèside Giuanne Ciusa Romagna curat sos catàlogos e sos allestimentos. In su 1955 pigat parte, in Bastia, cun 3 traballos a ògiu, a s'Exposition d'Art Contemporain Sarde, ammaniada dae s'assòtziu Artistas Tataresos. In su matessi annu esponet in Palermu 3 traballos a ògiu in sa Mustra Artistas Sardos, ammaniada dae su Tzentru Didàticu de Nùgoro. In su 1956 pigat parte, cun 10 traballos a ògiu, a sa Mustra Colletiva de sos Artistas Nugoresos promòvida dae s'Ente provintziale de su Turismu de Nùgoro, curada dae Graziano Cadalanu e Salvatore Pirisi. Est presente cun 3 traballos a ògiu a sa de IV Mustras Regionales de sas Artes Figurativas in s'àula magna de s'Istitutu Magistrale Istatale S. Satta de Nùgoro. In su 1957, in Nùgoro, pigat parte a sa Biennale Natzionale de Pintura – Prèmiu Sardigna, promòvida dae s'ente provintziale pro su turismu. In su 1958 esponet in Roma, in ocasione de sa Mustra de sos artistas sardos in su palatzu de sas Espositziones in Carrera Natzionale. In su 1959 pigat parte, cun unu traballu a ògiu e unu a carbone, a sa de II Biennales Natzionales de Pintura – Prèmiu Sardigna in Nùgoro, ammaniada dae Sarvadore Pirisi, in ue benit ammentadu s'artista Giuanne Ciusa Romagna, mortu a s'acabu de su 1958.
S'11 de santandria de su 1989 Frantzisca Devoto morit in Nùgoro, duos annos a pustis de Nerina (narada Nera) Simi, iscumparta in Firentze in su 1987, cun sa cale aiat semper mantentu sos cuntatos.
Òperas in museos e regortas
Unas cantas de sas òperas suas sunt cunservadas in su Museu de arte de sa provìntzia de Nùgoro.
Michelle Obama
Barack Michelle (Chicago, 17 de bennàlzu 1964) est una abogada e politigu americanu.