cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marte (praneta)
Superfitzi e Geografia
Me in sa superfitzi ddoi funt stuturas cummenti antigas foxis, calancas e canalonis chi faint pensai a sa presèntzia in su passau de àcua lìcuida e de unu ciclu idrològicu. Mera de custus perou parrint essi stetius causadus de cantidadis enormis de àcua arribadas totus in una borta, e duncas unas ipòtesis funt chi su fluori beniat dae su sciolimentu de ghiaccius causadus dae atumbadas o fenòmenus vulcànicus, o diretamenti dae sa lava.
Calotas polaris
Marte tenit duus calotas polaris de ghiàciu de àcua e anidridi carbonica, cun sa presèntzia prus manna de custa in s'ierru, candu a pitzu de su ghiàciu si pasat unu croxu profondu unu metru de ghiàciu sicu. Sa calota polari in su nord tenit unu diàmetru de 1000 chilòmetrus in s'istiu, cussa sud de 350 chilòmetrus. Is modelus de oi narant ca cun s'arribu de su beranu in sa calota sud sa sublimatzioni de sa CO2 càusat geyser de gas e pruini. In su 2018 scientziadus italianus ant annuntziadu sa scoberta de unu lagu de àcua lìcuida asuta de is ghiàcius de sa càlota sud
Atmosfera e clima
S'atmosfera de Marte est lèbia, cun una pressioni mèdia de 610 Pa, mancu su 1% de sa de sa Terra. A custa pressioni s'àcua si podit agatai sceti cummenti ghiàciu o gas. Sa temperadura spàniat dae −143 °C de s'ierru polari a is 35 °C de s'istadi ecuàdoriali. Sa diferèntzia de temperadura intra sa die e sa noti podit essi fintzas de 100 °C.
S'atmosfera est cumposta po su 94.9% dae anidridi carbònica, po su 2.6% dae azotu, po su 1.9% dae àrgon e si agatant tràcias de ossigenu, monòssidu de carbòniu e vapori de àcua.
Ddoi funt meda fenòmenus causaus dae su bentu, cummenti dust devils ("diaulus de pruini", bentus mui-mui) e burianas de pruini mannas mera, chi podint imboddicai su praneta intreu donnia tres annus martzianus. Custas tempestas parint formadas dae sa fusioni de tempestas prus piticas, ma su mecànismu no est cumpresu ancora.
Mancai tenessit atmosfera diferenti meda, su clima de Marte tenit meda cosas a cumoni cun su de sa Terra. Ddoi est una varitzioni stagionali, nuis de ghiàciu. Su bentu est puru càusa de erosioni e de sa formatzioni e sa mudàntzia de is dunas. In su 2008 su lander Phoenix at fotografadu nie calendi, chi est sparèssia in antis de arribai a terra.
Orìgini e Storia
Marte est nàsciu dae su discu protopranetàriu chi at orìginau is atrus pranetas puru, 4.5 miliardus de annus fait. Si pensat ca in cuddus tempus su bentu solari spingessit is elementus cun temperadura de ebollitzioni prus bàscia prus atesu dae issu, e custu spiegat is diferèntzias de sa compositzioni intra Marte e sa Terra. Pustis de sa crèscia, Marte at patiu de su Bombardamento Grai Tardiu, chi at lassau medas crateris in su emisferu sud iat podit essi sa càusa de sa diferèntzias intra nord e sud. Pustis de custa data, podeus partziri sa storia de Marte in tres perìodus geològicus
Perìodu Noachianu (tzerriau aici dae sa Noachis Terra): dae 4.5 a 3.5 miliardus de annus a oi. Is regionis chi si funt formadas in custu periodu tenit meda crateris. In custu perìodu s'atmosfera depiat essi meda prus densa de oi, e permitiat sa presèntzia de àcua lìcuida, cun maris e rius. S'atividadi vulcanica depiat essi manna, e sa giara de Tharsis si·ndi est formada in custu periodu.
Perìodu Hesperianu(tzerriau aici dae su pranu de Hesperia): dae 3.5 a 2.9 miliardus de annus fait. Su bombardamentu torrat prus piticu, is fenòmenus geològicus prus de importu funt de orìgini vulcànica. S'àcua aparrada in custu perìodu si prenat de àcidu solfòricu po mori de is erutzionis vulcanicas. Si fòrmant su Monti Olympus, pranus de basaltu e is struturas tetonicas cummenti is Baddis Marineris. S'atmosfera inghitzat a si fai prus lebia e cumentzant a si biri tràcias de ghiàciu. Periodu Amazonianu(dae Amazonia Planitia): dae s'acabu de s'Hesperianu a oi. Est su perìodu prus cumpresu. Est caraterìtzau dae unu nùmeru piticu de crateris, struturas criadas dae s'erosioni de ghiaciàjus, bentu, lava e àcua lìcuida.
Osservatzionis e Esploratzionis
Marte est cannòsciu fintzas dae is tempus antigus ca si podit biri cun is ogus ebbia. Arregistrant su logu suu in su celu is Babilonesus. Aristòtele si fìat agatau ca Marte est prus aillargu de sa Luna poita dd'at bidu passai agoa de custa. Usendi is osservatzionis de Marte fatas dae Tycho Brahe Kepler at scritu is tres legis fentomadas suas. Su telescòpiu at agiudau is osservatzionis de sa strutura de su praneta. Su primu a disignai una mapa de Marte est stètiu s'astronomu Christiaan Huygens, e sa mapa permitiat de misurai sa longaria de sa die martziana. Cassini est stètiu su primu a misurai is dimensionis de s'òrbita. In su '700 ant inghitzau a biri is variatzionis de is dimensionis de is càlotas polaris e a sa fini de su sèculu iant stètias bidas probabilmenti burianas de pruini pranetàrias. Sa presèntzia de una atmosfera torrat ladina. In su 1877 s'astronomu Asaph Hall at scobertu is lunas de Marte. In su 1877 Schiaparelli at disignau sa prima mapa cun meda particularis de su praneta. Issu iat pigau unu efetu òticu po struturas chi naraiat "canali", e meda genti at incumintzau a si preguntai si custus no fessint struturas artifitzalis. Francu custu errori, Schiaparelli iat inghitzau a cumprendi cummenti fìat fatu Marte, e aiat agatau unu puntu de albedo, unu puntu prus craru, Nix Olympica, ca oi scireus essi su Olympus Mons. Dae su '900 is miliorias de s'osservatzionis ant fatu cumprendi chi s'atmosfera martziana fìat tropu lèbia e frida po permiti sa vida, ma sa possibilidadi fìat ancora mitza de arrexionus.
Esploratzionis
Sa prima astronai chi at subrabolau Marti est sa Mariner 4 de sa NASA in su 1965. Is imaginis ca iat mandau fìant de unu mundu sicu chentza airi, e is pantasias a pitzu de vida fìant spaciadas. Dae tandu, Marte est stètia sa destinatzioni de medas missionis robotìcas, chi nosi ant donau sa prus parti de is informatzionis chi teneus a pitzu de su praneta arrubiu. Est prus difitzili a lompi a Marte de Venere, ma est meda prus fatzili arribai a sa superfitzi. Su primu orbiter est stètiu su Mariner 9 de sa NASA. Sa prima sonda a calai a sa superfitzi funtzionendi est stètia sa Viking 2 de sa NASA (su lander Mars 3 de s'URSS aiat funtzionau po 15 segundus sceti). Su primu rover est stètiu su Sojourner de sa NASA. Oi funt ativus ses orbiters, su rover Curiosity e su lander InSight.
In sa cultura
Marte est stètiu cunsiderau unu deus dae meda tziviltadis e culturas. Su movimentu irregolari in su celu e su colori arrubiu fadìant cumprendi ca fìat unu isteddu diferentu dae s'atrus, duncas is ominis ddi donant caràteristicas divinas. Po is Babilonesus fìat Nergal, su deus de su fogu, sa gherra e sa destrussioni. Is Gregus ddu identificant cun Ares. Is Cinesus, Giaponesus e Coreanus ddu narant "s'isteddu de su fogu".
Candu sa natura de cosa sua est stètia scoberta ant inghitzau is ipòtesis a pitzu de sa presèntzia de vida intelligenti me in su praneta. Is trabalus de Schiaparelli iant allutu s'imaginatzioni a pitzu de su chi si podiat agatai in Marte. Intra s'acabu de s'800 e s'inghitzu de su '900 "martzianu" tòrrat ca sinònimu de "extraterrestre". Ddoi fìant siat operas chi bolìant essi scientìficas siat operas de pantasia, de fantascientzia in particulari. Intra is operas de pantasia cussa prus fentomada est Sa Gherra de is Mundus de H.G. Wells, aundi po sa prima borta si contat sa storia de s'invasioni allena de sa Terra po mèdiu de una tecnologia superiori.
Discoidu ispatziale unilaterale
Su discoidu ispatziale unilaterale (DSU), fintzas naraduu eminatentzione ispatziale o sìndrome neglect visiva o emidiscoidu ispatziale unilaterale, est un'istorbu de sa cognitzione ispatziale in ue, a cunsighidu de una lesione tzerebrale, su malàidu tenet dificultade a esplorare s'ispàtziu contralaterale a sa lesione e no est cusciente de sos istìmulos presentes in cussu tretu de ispàtziu esternu o corpòreu e de sos iscussertos funtzionales relativos.
Pro s'in prus sa lesione est localizada in s'emisfèriu deretu e su dèficit si manifestat in una discapatzidade de orientare s'atentzione in diretzione oposta a sa lesione, overas cara a manca.
Caraterìsticas clìnicas
Su discoidu ispatziale unilaterale est una de is patologias prus a s'ispissu cumproadas a pustis de unu dannu tzerebrale in s'emisfèriu deretu (40%-81%) e cunsistet in unu dèficit de cuscièntzia de s'ispàtziu contralesionale. Est una cunditzione neurològica e neuropsicològica in ue, a pustis de su dannu de unas cantas zonas piessignas de su cherbeddu sa persone non cunsìderat prus un'ala de s'ispàtziu.
Mancari si potzant presentare impare, su discoidu ispatziale unilaterale est una cunditzione diferente de s'emianopsia, in ue ddoe est unu dèficit de su campu visivu causadu generalmente de unu dannu de is bias òticas (chiasma, tretu òticu, radiatzione òtica, àreas visivas primàrias). In sa DSU ddoe est imbetzes una lesione de àreas corticales de òrdine superiore, difatis si sighint a cumproare potentziales eventu-currelados in sa còrgiu visivu primàriu, a dimustratzione de su fatu chi s'elaboratzione sensoriale no est iscalabrada. Su DSU est distintu dae s'emianestesia e de s'emiplegia.
Su discoidu ispatziale unilaterale est un'imparis de dèficit chi non pertocat is livellos de inghitzu de s'elaboratzione de s'informatzione, ma cuddos de òrdine prus artu. Eventuales iscussertos visivos, somatosensoriales e motòrios, mancati fatu·fatu s'agatent impare cun su DSU, non sunt de pro sese sufitzientes o netzessàrios pro sa diàgnosi de custa patologia.
Franca sa farta de cuscièntzia de s'ispàtziu contralesionale, sunt presentes unos àteros dèficit comente s'abasciamentu de is capatzidades atentivas, punna patològica a si focalizare in is minudas, bàscias capatzidades de memòria visuoispatziale e dèficit in sa pranificatzione e esecutzione de fainas in s'emispatziu contralesionale. Podent èssere presentes fintzas dèficit motòrios, rapresentativos, atentzionales e esplorativos semper pro s'emispatziu de manca.
Is manifestatziones de su discoidu ispatziale unilaterale sunt plùrimas e, sende chi sunt parte de una sìndrome, podent variare meda a diaderus de unu sugetu a unu àteru. Podet sutzèdere difatis chi duos patzientes fèrridos dae custa patologia manifestent sìngias de su totu diversas s'unu dae s'àteru, mancari cunsiderados ambos malàidos de neglect.
Su DSU est duncas una sìndrome chi si podet presentare in manera vàrias e cun fummiaduras medas a berus. Is teorias vàrias chi dd'istant a palas is maneras diferente de rapresentatzione de s'ispàtziu podent crarire mègius is modas diferentes e vàrias de presentada de is sìngias e de is sìntomos.
Crabas
Geografia
Sa bidda s'agatat in sa costera centru-otzidentalli de Sardigna, a su Norti de su golfu de Aristanis, in su chirru prus setentrionalli de sa pati de su Campidanu chi si narat de Aristanis.
Tenit làcaras cun is biddas de Aristanis, Arriora e Nurachi.
Su territòriu de su comuni tirat a totu sa pati centru-meridionalli de sa penìsua de su Sinnis e s'iscerat po sa richesa de istànius e de rius, fendi pati de una de is àreas ùmidas prus istèrrias de Sardigna. Aciunghit a atària de unus 90 metrus a sus de su mari.
Pertenint a Crabas is ìsuas de Malu 'Entu e de Su Cadallanu, chi s'agatant pagu a illargu de sa costera de su Sinnis.
Est pati de Crabas fintzas su Cungiau de Gerruso, un'ìsua amministrativa istesiada de su territòriu comunalli. S'àrea s'agatat in sa riba de dareta de sa foghi de su frùmini Tirsu.
Istòria
In tempus medievalli Crabas fiat pati de su giuigau de Arbaree, in ui fiat su centru prus importanti de sa curadoria de Campidanu Majore. Is primas documentas in ue Crabas est ammentuada andant torra a su de 11 sèculus in ui si ddi naraiat domus de Masone de Capras. Si trataiat de unu atu in ui su giùighi Orzocor II de Lacon-Zori cunfermaiat sa donatzione de unus cantus benis fatus de s'ajaja sua Donna Nibata, chi issa a totu aiat arrìciu de su giùighi Torbèniu de Làcon-Zori. Crabas fiat insaras una bidda dotada de casteddu, residèntzia in s'oru de s'istàniu in ue is giùighis s 'arretiraiant fatu·fatu e a chi naraiant  domo de su rennu . In dii de oi nd'abarrant pagus fundamentas chi podint essi bias a pabas de sa crèsia de Santa Maria Assumida, bessendi a pillu de s'acua.
Che Guevara
Ernesto Guevara, prusu connottu cummenti Che Guevara o puru cummenti el Che (in spagnolo: pronuntzia <span class="IPA" title="Questa è una trascrizione IPA della pronuncia. Vedere l'alfabeto fonetico internazionale.">/el 'ʧe/ ) o, in italian u, il Che (pronuncia <span class="IPA" title="Questa è una trascrizione IPA della pronuncia. Vedere l'alfabeto fonetico internazionale.">/il 'ʧe/ ) (Rosario, 14 giugno 1928  – La Higuera, 9 ottobre 1967), est stettiu une rivoluzionariu, gherriglieru, scrittori e medicu argentin u.
Guevara est stettiu membru de su Movimentu de su 26 argiolas e, pustis su successu de sa rivoluzioni cubana, est stettiu nominau po unu ruolu in su governu nou, segundu po importanza scetti a Fidel Castro, su meri de su partidu comunista cubanu e, de sa diri de sa vittoria, de s'isola de Cuba.
Crabas
Istòria
Su casteddu taniat bàllida istratègica po su giuigadu, difatis fiat una bera fortilesa in ui is giùighis cricaiant aprigu duranti is gherras vàrias cun is atrus giuigaus. Mancai in su tempus iat predi importàntzia in favori de Aristanis, in època de su giùighi Marianu IV (su de 14 sèculus) Crabas contaiat unos 200 fogus, chi benint a essi famìllias, e duncas teniant aprossimadamenti unus 1000 bividoris.
Che Guevara
In sa primu mitadi de su 1965 adi lassau Cuba po aggiudai attrus rivoluzionariusu de tottu su mundu a pigai su poderi, cummenti in su Congo Belga (immoi Repùbrica Democràtiga de su Congo), e pustis in Bolìvia. Est innoi ca d'anti mottu, su noi de ladamini de su 1967, pustis essi feriu e catturau sa diri antisi de nu repartu contra sa guerriglia de s'esercitu bolivianu (chi fiada aggiudau puru de is americanusu de sa CIA). Pustis de du bocciri, d'anti segau is manusu in s'iscola de sa bidda i d'anti fattu biri a sa genti de Vallegrande. Interrau in unu logu segretu, scetti in su 1997 est stettiu agattau, in una missioni de antropologusu argentinusu e cubanusu, cun su permissu su governu bolivianu. De cuss'annu is restusu de su Che funti in su mausoleu de Santa Clara de Cuba.
Crabas
Istòria
In su 1420 cun sa arruta de su Giuigau de Arborea e sa colonizatzioni de is cadallanu-aragonesus, sa bidda fiat assignada a su marchesau de Aristanis, po essi srubida a tìtulu prenu in sa Canoa de Aragona cun s'arruta de su Marchesau (1478) e a pustis in sa Canoa de Ispagna.
Che Guevara
Note
<div class="references note_colonne_strette">
Crabas
Istòria
In su 1637 Crabas fiat atacada de is sodraus frantzesus de su conte d’Harcourt, isbarcaus a Turrimanna, ma is crabarissus aiant bogau  is sodraus grogus .
In su 1652 su gurrei Filipu IV, po cumbati sa Gherra de Catalugna si fiat fatu prestai dinai de unu bancheri de Genova, Gerolamo Vivaldi. Comenti fiantza de s'imprèstidu aiat giau s'istàniu de Crabas e su de Santa Justa. No arrannescendi Filipu IV a pagai su dèpidu, s'istàniu fiat passau de propiedadi a sa famillia Vivaldi.
In su 1720 sa idda fiat passada a is ducas de Savoja, prìncipes de Piemonti, chi fiant fatus gurreis de Sardigna. Suta de is piemontesus Crabas fadiat pati de su marchesau de Arcais.
In su mesi de trèguas de su 1853, is eredis de sa famìllia Vivaldi aiant cèdiu sa propiedadi a unu notaju de Aristanis: Don Srabadoi Carta. Duus annus a pustis fiant incomentzadas is primas gherras po torrai is terras a s'istadu e difatis, in su 1910 s'istàniu de Santa Justa fiat ispropiau, su de Crabas aiat però aguantau in manu a is privaus.
Fintzas a s'agabu is annus '70 is piscadoris de sa bidda funt duncas istètius a totus is efetus tzaracus de sa famìllia Carta, e po podi piscai dèpiant arrespetai is cumandus chi su meri ddis giadiat. Su traballu fiat organizau de manera chi nchi fessint piscadoris chi podiant piscai cantidadis de pisci majoris o minoris, segundu un'iscaba geràrchica istabillida de règulas feudallis chi duraiant de sèculus, e chi ddus obligaiat totus a lassai a su meri a su mancu unu 40% de is guandàngius. Chi si ribellaiat a su sistema fiat bogau e non podiat prus triballai, chi no a fura (is ispadonis), cosa chi cheriat nai riscu de essi cassaus e postus in prasoni, o fintzas bochius a fosìlliu de is guàrdias de s'istàniu. Is gherras de is crabarissus e de is autoridadis po torrai s'istàniu a s'istadu ant tentu durada de prus de unu sèculu. Is piscadoris ant arrìciu s'istàniu in cuncessioni de sa Regioni Sardigna in su 1981.
Fentzas a su de 18 sèculus sa populatzioni de sa bidda s'est dèpida difendi de is lòmpidas de morus chi fatu·fatu arribaiant de mari.
I sa prima metadi de su de 19 sèculus sa bidda fiat inclùida in sa provìntzia de Aristanis fintzas a su 1859, candu fiat passada a sa provìntzia de Casteddu. Crabas at torrau a fai pati a sa provìntzia de Aristanis in su 1974, annu candu fiat torrada a costituì.
Johnson
Johnson poit essi:
Crabas
Edadi antiga
Arrastus e testimonias de bividoris antigus nd'at medas, ispaniadas in totu su territòriu de su comuni. Si contant in totu 75 uarchis, 45 a turri soa e 28 cumpostus. Est pretzisu nai ca po sa prus pati funt meda addanniaus
Intra de is situs prus importantis, cherint ammentuaus su situ neoliticu de Cùcuru'e is Arrius, s'ipogeu chi s'agatat a suta de sa crèsia de Santu Srabadoi, in sa biddighedda omònima e chi fiat nàsciu che putzu po su cultu de is abbas, e is arruinas de s'antiga citadi de Tharros. Andat torra a su 1974 s'iscrobeta de is istàtuas oi nodias che gigantis de Mont'e Prama, in s'àrea omònima de Sinnis. Agatadas fatas a cantus e torradas a montai, funt isculturas a totu tundu atas fintzas unus 2,5 metrus, datadas intra de su de 7 e su de 11 sèculus a.C, cosa chi ndi fait is prus antigas de s'àrea mediterrànea otzidentalli. Segundu istùdius fatus cun su georadar suta diretzioni de su geofìsicu Gaetano Ranieri e suportadu de is archeòlogus de s'Universidadi de Sàssari, interrados suta s'àrea de Mont'e Prama s'agatant is arrastus de una citadi antiga, cun istradas, fàbricus mannus, templus e 120 tumbas, chi tirat a unus 16 ètarus. In su 1996 funt istadas agatadas fintzas unas ses taulleddas in bronzu, naradas taulleddas de Tzricotu, comenti s'uarchi in Sinnis acanta de in ui funt istadas aciapadas. S'origini de custus repertus no est crara. Segundu certus istùdius datant a su de 14-12 sèculus a.C. e cuntenint iscrituras in caràteris cuneiformis. Is mèdius de anàllisi a disponimentu in dii de oi però non funt de ajudu po ddas podi datai mellus e a lughi de is datus obietivus tentus, a parri de archeòlogus istimaus funt isceti odrìngius de època bizantina.
Bidda
In su centru s'agatant domus antigas pesàdas cun su làdrini. Caraterìstica de su centru est s'assentadura in arrugas istrintas, grutzas e introchilladas. Segundu cuncua boghi funt istètius is antigus ddas ai crèfias aici po cricai de cunfundi is istràngius, iscasi ca timiant is lòmpidas de is morus, chi fatu·fatu afracaiant sa costera.
Is crèsias de Santa Maria Assumida (su de 17 sèculus) e de s'Ispìritu Santu (su de 16 sèculus) funt is monumentus chi mellus s'iscerant.
A intru de sa bidda s'agatat unu museu archeològicu cun agataus chi benint de Tharros e de totu is situs de su Sinnis, e chi de su 22 de mratzu 2014 tenit in ammostu fintzas cancuna de is istàtuas cannotas che gigantis de Mont'e Prama, pretzidas po imoi cun su Museu archeològicu de Casteddu.
Bessendi de sa bidda si podit isceberai de pigai su longu-istàniu, camìnu de sighì a pei o in bricicreta, chi partendi de sa pratza de sa crèsia de Santa Maria sighit s'oru e s'istàniu.
Archeologia
Andendi fachi a Sinnis s'inciapat sa biddighedda de preda de Santu Srabadoi de Sinnis, cun sa cresiedda e s'ipogeu.
In Sant'Uanni de Sinnis s'agatant is isgavus de sa citadi fenìtziu-pùnicu-romana de Tharros e sa crèsia paleocristiana dedicada a Sant'Uanni Batista (sèculu VI-X).
A longu a longu de sa costera e de s'istàniu s'agatant is turris de càstiu ispagnolas, chi unu tempus, in acàpiu cun àtras fintzas a Bosa e a su territòriu de Arbus, funt srebias a annoditzai is lòmpidas de mari.
In Sinnis podit essi visitau su situ archeològicu de Mont'e Prama, in ui funt istadas agatadas is istàtuas omònimas.
Su situ neolìticu de Cùcuru'e is Arrius, chi s'agatat inghiriadu de s'abba de su canai iscucuradori. In dii de oi non podit essi visitau e est in istadu de abandonu.
Un'ammentu deghit fintzas a sa Pischera de Mar'è Pontis, chi foras de sa bàllida po is fainas de cosa de is piscadoris, ammostat fintzas acabbiddamentu e architeturas de interèssiu.
Territòriu
Su territòriu chi inghìriat Crabas ammostat fintzas bellesas naturallis, is arrius e is istànius funt nodius po sa richesa de fera de paui. Intra de custus is mangonis, funt is animais chi atirant prus de totus sa curiosidadi de is turistas.
A segus de s'istàniu de Mar'e Pontis (o istàniu de Crabas), deghit vìsita fintzas a sa paui de Pa'e Sai chi s'agatat in in s'oru estu de Mar'e Pontis, pagu a norti de sa bidda, e sa laguna de Mistras chi s'agatat in sa costera de sud de su Sinnis.
Famadas is riberas de Sant'Uanni de Sinnis e de Is Arutas, ma fomentzas is de Maimoni e de Mari Ermi.
De su 1997 est istètiu istituiu su parcu maniu Penìsua de Sinnis-Ìsua de Malu Entu, a su fini de tutelai sa fera e sa frora in totu su territòriu de mari e de sa costera.
Economia
S'economia de sa bidda s'apoderat a sus de sa massaria e sa pisca, prus pagu su pastoriu, chi fiat prus ispaniadu in tempus andau. Su turismu est una faina in ammanniamentu e cussa cun prus possibilidadis de isvilupu, fintzas gràtzias a s'agiudu de is istàtuas de Mont'e Prama, chi ant fatu guadangiai fama a sa bidda e a totu su Sinnis in is ùrtimus annus.
S'organizatzioni in acàpiu cun is atras biddas de Sinnis e fintzas de su Montiferru, acumpangiada a una proposta culturalli e de unu pranu de atraida adecuau iat podi permiti s'isvilupu de una arretza tirìstica sustenìbili e moderna.
Festa de Santu Srabadoi
Est cussa po Santu Srabadoi sa festa prus caraterìstica e fintzas sentida de sa bidda, difatis in onori de su Santu is òminis andant in prucessioni, currendi iscrutzus e bestius cun una camisa longa bianca, de sa biddighedda de Santu Srabadoi a Crabas.
S'orìgini de custu cultu, iat essi acapiada a una lòmpida de turcus me in is primus annus de su de 16 sèculus, candu is òminis fiant andaus a difendi sa costera, e is fèmias fiant andadas a ndi betì s'istàtua de su santu de sa 'iddighedda Santu Srabadoi a Crabas.
In beridadi is fèmias, mancai no siat cannotu de medas allènus a sa bidda, ancora sighint a fai una prucessioni insoru dònnia annu me in is pròpias diis.Giants boxer monte prama.JPG. Fatas de preda crachina, funt istètias agatadas - e si ndi sighint a agatai - in su situ omònimu de su Sinnis chi istat in su territòriu de Crabas a sa làcara cun su de Arriora.
S'istatua in custa fotografia rapresentat unu pugilista. ]]
Mandiaris tìpicus
Is mandiaris prus pròpius de Crabas funt fatus cun su pisci.
Is binus tìpicus de Crabas funt sa crannàcia e sa nieddera.
Limba
Su sadru fueddau in Crabas tenit trassas in sustàntzia de su campidanesu, foras po cuncua caraterìstica chi nchi dd'acostat a su logudoresu. Est po custu fatu classificau a intru de sa variedadi arborensi.
Su crabarissu difatis, cun pagus ecetzionis (coxinai, bixinu, paxi e pagus atrus fueddus), mentenit sa [g] e sa [k] velaris anantis de is vocallis /i/ e /e/. Po esempru, si narat: Atra caraterìstica chi si podit agatai, mancai in prus pagus fueddus, est sa trasformatzioni de su sonu GU/QU a comentzu de fueddu o intra de vocallis in b- o -bb-; duncas si narat a esempru:
Atrus fueddus si narant a sa moda campidanesa, po esempru:
Fomentzas in su lèssicu est manna s'influèntzia de su logudoresu, unu esempru chi podit balli po totus est su de su vèrbiu cherri (in logudoresu cherrer), chi est meda prus usau de su sinònimu campidanesu  'olli/bolli . Est pretzisu nai, ca agatendi·sì sa bidda in una zona de mesu intra prus variedadis, medas fueddus podint essi intèndius pronunciaus siat in una manera siat in un'atra. S'usu de una forma o de s'atra càmbiat susetotus segundu s'ati de chi fueddat (messaju, pastori, piscadori de istaniu, piscadori de mari e aici sighendi). Si narat po esempru:
Fintzas su matessi fueddu podit essi pronunciau a sa manera logudoresa o a sa manera campidanesa segundu su cuntestu in ui si cherit usai. Est su chi suntzedit cun su diminutivu de s'agetivu "bellu", chi si fait bellixeddu isceti in chistionis de estètica (però s'usu s'est ispaniau isceti in is ùrtimas deghinas annus) e belligheddu isceti in chistionis de callidadi. Po atrus fueddus e is derivatzionis insoru s'agatant fenòmenus simbillantis, pro esempru si narat druchi, drucori, indrucai, ma unu mandiari comenti una truta est unu druci; si narat paxi, però unu chi agatat un'acòrdiu a pustis de una briga s'apàghiat e agatat apaghiamentu.
Paris a totu sa zona de Campidanu de sus, fintzas in Crabas s'agatat s'elisioni de sa -n- intra vocallis (pani→paĩ; beni→beĩ; manu→maũ), de sa -l- intra vocallis (soli→soi; colori→caori; meloni→maoĩ), de sa -r- in is sìllabas cun -rt- intra vocallis (portu→potu; murta→muta; martis→matis) e prus chi non in atrus logus s'inversioni de is cunsonantis (cherbeddu→crabeddu; marxani→mraxaĩ; barca→braca).
In is sèculus passaus su sadru crabarissu - comenti totu is chistionaus in is biddas de sa zona - taniat seguramenti caràteris meda prus simbillantis a su logudoresu, mancai sempiri in ammesturu cun atrus tìpicus campidanesus. Rastas de custu fatu si point agatai in unus cantus topònimus (esemprus: "S'Arburi Longu"; "Abba Chen'e Soi"; "Su Forraghe").
Universidade Federal de Goiás
S'Universidade Federal de Goiás, mutida comunemente UFG o Universidade de Goiás ebbia, est un'universidade cun sa sede sua in Goiânia, in Goiás, in su Brasile.
S'universidade fit istada fundada in su 1960.
Step'anakert
Step'anakert (in armenu Ստեփանակերտ, in azeru Xankəndi) est una comunidade urbana chi contat unos 53.000 bividores, capitale de sa repùblica de facto indipendente de Nagorno-Karabakh, chi no est però reconnòschida de perunu istadu.
James
James poit essi:
Yellowknife
Yellowknife est una bidda de unos 18.500 bividores de su Cànada, capitale de is Territòrios de su Norti-Uestu.
Su nòmine cheret nàrrere gorteddu grogu e benit de is gorteddos de ramine usados de is populos Chipewyan e Dene chi si sunt istabilidos in s'àrea in su sèculu XIX.
Yellowknife tenet populatzione etnicamente ammesturada. Est sa sola bidda de is Territòrios de su Norti-Uestu cun prus de 18 mìgia bividores.
Obra Cultural de l'Alguer
Est in intro de unu cuadru de programmatzione sotzio-politico-economica chi pertoccat s'isfera mediterranea, mantenende sos rapportos tra s'Alighera e su restu de sos gai giamados Paisos Cadelanos. Su gubernu de sa Catalugna (Generalitat de Catalunya) tenet s'OCA in cunsideru comente a un'ente chi «dae sa sotziedade tzivile e a passu cun sos tempos, si at mudadu in defensore de su passadu, de su presente e de su benidore de sa cultura, limba e identitade cadelana», impare a s' Òmnium Cultural, s' Ateneu Barcelonès, Acció Cultural del País Valencià (ACPV), s' Obra Cultural Balear (OCB), su Centre de Cultura Catalana d’Andorra.
Bolu nolitadu
Unu bolu nolitadu o bolu charter est unu servìtziu de trasportu abiàtigu de mercantzias e passizeris chi no est suzetu a una programmadura sistematica de oràrios, diferentemente dae su chi acontessit cun sos bolos de lìnia. A s'avesu, est istipuladu unu cuntratu de nòlitu intre duos o prus cuntratadores pro tirare su profetu prus artu chi si podat dae sa capatzidade de su bolarzu. Unu bolu est definidu comente “nolitadu” petzi si su nùmeru de seidorzos est superiore a 12, in àtera manera est chistione de servìtziu abiotaxi.
Perfilu
In su cuntestu de su turismu massivu, sos bolos nolitados ant agabadu pro esser identifigados comente bolos chi tenent s'ùnigu rolu de trasportare turistas chirru a sos destinos issoro; fitianu, sos billetes non sunt bèndidos deretamente dae sas cumpanzias charter a sos passizeris, si nono dae sas azentzias de biazu, ch'istìpulant unu cuntratu cun sa cumpanzia, s'incapas paris cun àteras azentzias. In medas pachetes de biazu, sunt incrùdidos su bolu, s'aposentamentu e àteros servìtzios. In su tempus coladu, sos bolos nolitados si podiant comporare petzi a mèdiu de sos pachetes narados; a dies de oe, intames, sa còmpora issoro podet esser realizada finas dae sos chi disizant tirare profetu dae su bolu ebia.
Mancari sos bolos nolitados siant impreados fitianu in su cuntestu turìstigu, a bias si podet dare chi siant reservados dae grupos numerosos individuales, che sos assalariados de un'impresa, sos zogadores de un'echipa isportiva e, in carchi ocasione, dae grupos de militares.
In sos abioportos medianos e minores de sa Grandu Bretana, su bonu de su tràfigu abiàtigu est custituìdu dae bolos nolitados, e sos profetos econòmigos de custos abioportos sunt pretzisamente sos impòsitos pagados dae sas cumpanzias charter.
Medas cumpanzias abiàtigas mannas chi cùmbidant bolos de lìnia ant inaguradu cumpanzias sussidiàrias chi òperant servìtzios charter (pro isempru, sa cumpanzia de bolos nolitados de Alitalia), belle chi non si siant averadas semper cumpetitivas a petus de sas cumpanzias ispetzializadas. In prus de custu, unas cantas cumpanzias abiàtigas de mercantzias trasportant argunos passizeris charter in sos aparèchios issoro. A s'imbesse, unas cantas cumpanzias de bolos nolitados ant incaminadu bolos de lìnia regulares.
Sos bolos nolitados naschint finas cun sa finalidade de aprofetare su prus possìbile sa capatzidade de su bolarzu, mancari sos istandards de calidade fitianu non siant sos matessi de sos bolos de lìnia.
In unos cantos casos, sas azentzias chi còmporant zassos a bordu ant logradu una reputadura de instabilidade finantziària, ca a bias sos turistas si sunt achessiados de bolos iscantzellados cun pagu avertu prèviu (e dae cando in cando perdende su pachete intreu de sa bagàntzia sena refata) o non sunt pòdidos torrare in segus pro neghe de su faddimentu de sa cumpanzia. Pro limitare a su màssimu custa zenia de dannos, s'istìpulant asseguràntzias obrigadòrias.
In Sardinna e in Itàlia, sos biazadores sunt cuguzados finas dae sas fiantzas obrigadòrias cuntzèdidas dae sas azentzias de biazu individuales chirru a sa provìntzia in ue òperant, gasi che dae un'asseguràntzia istituìda in sos ùrtimos annos dae s'ASTOI (Assòtziu de Turoperadores Italianos). Addae de custu, est importante a tenner presente chi sa lezisradura internassionale prebidet chi s'oràriu operativu de sos bolos nolitados podat bariare finas a 48 oras in antis de sa moida prebida.
Ùdine
Ùdine (Udin in friulanu, Videm in slovenu, Weiden in Friaul in tedescu) est unu comunu italianu de 99 364 bividores de su Friuli-Venezia Giulia, ùrtima e atuale capitale istòrica de sa regione istòricu-geogràfica de su Friuli (apustis de Aquileia e Cividale del Friuli). Est bidda manna de sa provìntzia omònima e sede de s'Ente de detzentramentu regionale, fundadu cun lege regionale n.21 de su 29 de onniasantu de su 2019 e operativu dae su 1 de argiolas 2020.
Istados de Terramanna (Regnu de Sardinnia piemontesu)
Cun su faeddu Istados de Terramanna si bolent indittare, in sos segulos chi andant dae su de XVIII a su de XIX, cussos entes chi sa corona piemontesa de Savoia, tando a cuntrollu de sa Sardìnnia, retzìat. Custos, peròe, fint a diversu dae su Regnu de Sardìnnia propiamente nadu, ca fint postos in su continente europeu (sa "Terramanna").
Sos istados de Terramanna fint:
Geroni
Geroni (o Jaròi), in italianu Genoni est una bidda de sa tzitade metropolitana de Casteddu de 1.006 bividores.
Tallinn
Tallinn est su tzentru polìticu e econòmicu de s'Istadu. In sa tzitade tenet sea su Riigikogu (Parlamentu de Estònia), annotamala si bi agatant su palatzu presidentziale e is ministèrios. In prus, in ie s'agatant raighinadas sa bursa e sas aziendas printzipales de su paisu.
Sa tzitade fiat naschida comente portu cummertziale in su tretu marìtimu chi uniat s'Europa otzidentale cun sa Rùssia e aiat connotu su apogeu màssimu comente tzitade anseàtica in prena Edade Mèdia. A pustis de s'indipendèntzia de s'Estònia in su 1991, Tallinn at torradu a lùghere, custa bota a traessu de s'iscummissa de investimentos in is tecnologias noas.
I Nottambuli
I Nottambuli sono unu gruppu musicale naschitu in Bitti, (Nuoro) in sos primos annos 60. In su gruppo in sos annos b'at colatu diversos musicistas tottu de Bitti. Como su gruppo er formatu dae Paqujto Farina, Ernesto Sanna, Omar Bandinu,Marco Serra. Collaborana, a bortas, Marco Mannu, Giorgio Rusta, Massimiliano Porcu, Pasquale Carzedda. Su gruppu in su 1997 at registratu sas musicas de su discu Il club dei 10 monchi de Paqujto Farina, chi conteniti canzones funky, soul, swing e duas canzones in sardu (Su primu amore e La Santa Libertà) inuve s'ausat su Bassu, sa Contra e sa Mesu Oche picatas dae su Cantu a Tenore. In su 2005 su gruppu est istatu selezionatu dae su Club Italiano dei Beatlesiani d'Italia pro registrare una canzone de sos Beatles in sos istudios Abbey Road  in Londra, su prus connottu in su munnu ca b'ana incisu sos artistas prus famosos, ispetzialmente sos Beatles e sos Pink Floyd. Sa canzone isseperata, Come Together, este istata pubblicata in d'unu album chin ateros branos de gruppos italianos e isvizzeros, produittu dae Rolando Giambelli e dae su musicista Mauro Pagani de sa PFM..
Formazione Attuale
Paquito Farina (oche, chiterra), Ernesto Sanna (bassu elettrico), Marco Serra (batteria), Omar Bandinu (pianoforte e tastieras), Michele Massaiu (chiterra elettrica)
Formazione anni '60
Vito Mauro Bandinu noto Irdoca, Giulio Salassa, Riganello.
S'istassione (pellìcula de su 1990)
S'istassione est una pellìcula de 1990 aderetada dae Sergio Rubini. Est chistione de sa bersione de tzine de su traballu teatrale a su matessi nùmene de Umberto Rubini, istuturadu de acordu cun sa figura e sas caraterìstigas de su Sergio Rubini zòvanu de tando.
Inredu
Su cabu de istassione tìmidu Domenico (Sergio Rubini) bivit a sa sola in s'impostadorzu suo minoreddu, belle isuladu in su sartu apuliesu.
Sa bida sua est fata de relozos, campaneddas e trenos, e oramài de sa sea sua l'ischit totu. Finas chi sa zanna pesada de una bardana s'at a aberrer sena dèroga semper a sa matessi ora, suta de s'efetu de sas bivraduras de unu trenu lestru transitende.
Belle gasi, una note custa rutina s'isperrat: a s'istassione acoetat una fèmina zòvana e bella (Margherita Buy), a pee e bulluzada. Si nch'est fuìda dae una billa a pagu tretu in ue, in tempus de una festa, su cumpanzu suo burratzu (Ennio Fantastichini) at cumintzadu a la malutratare.
Su matessi òmine arribat pagu ora a pustis pro recuperare sa cumpanza sua. Peroe nde naschit una bria, su cabu de istassione minore, pro defender sa fèmina (chi l'agradat a beru), binchet sa timidesa sua e lu bogat in zanna. S'òmine biolentu nche crompit a arrocare s'istassione minore, chi est tancada, chirchende foras male de li ponner fogu, e pènetrat a intro. Oramài assurviladu, est a puntu de iscuder sarvazamente siat su cabu de istassione siat sa fèmina. Peroe Rubini, cun s'azudu de sa zanna de sa bardana, at a bincher sa pelea desiguale. Intre isse e sa fèmina oramài si sunt creados unu tensu e un'atraghidura chi augurant bene pro carchi cosa de prus ìntimu. Peroe sas diferèntzias sotziales sunt demasiadas, e sos duos s'ant a partzire.
Igrèsias
Igrèsias o Bidd'e Cresia est una citàdi de 27.773 abitàntis de sa Sardìnia sud-occidentàli, in su Sùlcis-Igresiènti. Est capu de lògu in pari cun Carbònia de sa provìntzia de su Sulcis Igresiente e seu obispali (diocesi de Igresias).
Sa Storia
Sa storia de Igresias est antìga meda, risalènti a tràcias preistòricas installàdas in su territòriu: is tracciàs prus antìgas de su insediamentu umànu risàlint a sa Cultura Neolitica de Santu Micheli de Ozieri, cun tùmbas a fossa, is famòsas Domus de Janas, in sa parti montuosa de Santu Benedetu.
Sìghint àtras tracias de frequentatziònis nuràgicas (ascantu Nuràghis is moi sciùsciàus funt presèntis in su tèrritoriu), e no màncant rèstus archeologicus de ceramicas feniciu-pùnicas.
In s’epoca Romana nci fìant medas frequentatziònis, subratotu po cantu pertocat is minièras de Argentu in su Territòriu.
Fòntis nant de Metalla, una bella citadi pèrdia, fròtzis in su confini tra Igresias e Frùmini Majori, logu principali de estratzioni mineraria in su Tèrritoriu.
In s’Artu Medioevu si funt pèrdias is tràcias urbànas, in sa prima mètadi.
De VIII Seculu d.C. funt torràdas a si biri tràcias cun sa Crèsia Bizantina de Santu Sàrbaroi, restauràda e recuperàda de pag'ora, est una testimonia de sa presentzia de s’esercitu de Bisantziu.
In su bàsciu Medioevu: in antis Villa di Chiesa (in latinu Villa Ecclesiae) in su domìniu pisànu e poi Iglesias cun sa dominatzioni de is Aragonesus in su VIV sèculu, sa citadi incumenzàt a tenni una certa importantzia de su XIII seculu a sutta sa dominayzioni de Pisa gràtzias a s’estratzioni de su carboni, da sa blenda (minerali de su zincu) e de sa galena minerali de prumbu e de ascàntus cantidàdis de prata.
Sa familia pisana de sa Gherardesca at fatu unu casteddu (cambiàu e restauràu cun is sèculus) e finantziendi po sa costrutzioni de ascàntu crèsias, sa prima fìat sa crèsia de Nostra Signora de Valverdi in su 1200; medas àtras crèsias fìant fàtas in is annus a sighi, tanti de determinài su nòmini de sa citadi. Su prus importanti de sa citadi est su Breve di Villa di Chiesa, su Codici prus antìgu de lèis de sa citadi, esistenti in sceti una copia de su 1327, perfetamenti allogàda e custodìda in s’Archìviu Storicu Comunali.
Is minieras
Igresias at conotu èpocas bònas e màlas in totu sa storia po curpa de s’economia sceti de is minieras. Is èpocas prus bònas po is minieras fìant in sa dominatzioni pisana e aragonèsi (sa testimonia fìat sa presentzia de una zecca aùndi si coniàt una moneda in mistùra de prata tzerriàda "Alfonsìnu"), in su dòminiu sàbaudu in sa segùnda metàdi de su XVIII sèculu, a sa fini de su XIX sèculu (Quintino Sella) fìat promodòri de s’estratzioni mineraria e s’est meresciu unu monumentu in in pratza manna de citadi), e in su bintenniu mussolinianu.
Est a nai ca in su sfrutamentu de is minièras po esigentzias de traballu e de trasportu de is mineràlis in is galleriàs, is ingenièris de cuss’edàdi ant inventàu s’escavadori a pàia o a cullèra e cust’inventu s’at spraxiu in totu su mundu, cumenti s’Autopaia de Montibècciu.
In su XXI sèculu, accabat po sempri sa richesa mineraria (pàgus minièras ancora in peis), Igresias est cunvertendisì in citadi turistica po mèritus de is attratziònis de epoca medievali.
Mèdas initziativas funt nàscias (cortèu medievali, tornèu de is balestrièris, partìdas a scacus vivèntis ecc..), e sa citadi est fadèndi de totu po assimbilài sempri de prus a cussa de settixetus annus fait.
In Ispannia nc’est una bidda ca si nàrat Iglesias chi est in is Asturias.
Riònis e cuartieris
A pustis de is cuatru cuartièris stòricus ca compònint su centru medievali de sa citàdi: Funtàna, Castèddu, Santa Chiara e Cuartieri de Mesu, funti atrus rionis modernus, Campu Pisanu, Campu Romanu, Col di Lana, Montecrèsia, Monte Fìgus, Montepòni, Palmàri, Serra Perdòsa, Sant’Antòi, Santu Sarbaròi, Serra Perdòsa, Vergine Maria.
Rìtus de Cida Santa
Sa Cunfraternita est in bida de cincu sèculus cumenti nant is cronacas de su ‘600, si ligit ca su 16/06/1616 arribàt s’elevatziòni de su rangu de s’Arcicunfraternita. S’atividàdi de cussa si manifèstat in tempus antìgus cumenti s’assistentzia de is cundannàus a morti e a is malàrius oi cun s’agiùdu de sa genti prus bisognosa ca funt a sòlus in sa sociedàdi.
Is ritus de Cida Santa no ant tèntiu meda cambius in totu custus sèculus e assimbìlant meda a cùssas antìgas, is pàgus novidadis funt essentziàlis.
Is "confràdis" ca fòrmant s’associatzioni fìant nòbilis e fìant de familias prus importàntis de sa citàdi.
Sa gerarchia interna de sa cunfraternita fìat cumpòsta de unu Cunservadòri, unu vice Cunservadòri, unu Tesorièri, unu Segretàriu e de su Sacrista Maggiori ca regolànt is atividàdis ca fìant dirètas e realitzàdas de su Corpu de is Cunfràris e "Germànus".
Sa bistimènta de cùstus ùrtimus in is ritus fìant de sigùru de ispiratzioni spanniola, fìat biàncu, longu fìntzas a is pèis e in conca tenìant unu capeddu cun sa visiera abasciàda aùndi si bidìant sceti dus stàmpus po is ògus.
Su Martis Santu si svòlgit sa Processiòni de "Is Misterus", si portant seti simulacrus ca arregòrdant sa passioni de Cristu, rappresèntant Gesù preghèndi in is òrtus de is olìas, sa catura, sa fragellatziòni, s’Ecce Homo, s’artziàda de su Calvàriu, sa Crocifissiòni e sa Maria Addolorada.
Is stàtuas funt portàdas in is spàllas de is "Baballòtis", funt sa figura de is ritus igresientis.
Bernardo
Bernardo poit essi:
Igrèsias
Rìtus de Cida Santa
Su Mèrcuris Santu si benedìxit e si dònat a is fedelis ràmus de olìas ca addòbant sa statua de Gesù preghendi in sa processioni de is misterus.
A su solitu si vìsitant cùstas cappèllas de sa Repositzioni.
Po custu motìvu, antìga traditzioni, su Santu Monti bènit fata bessìri in sa processioni po fai custu atu de piedàdi e de fidi accumpangiàu de àtras cunfraternitas de sa citàdi (Santissimu Sacramentu de Santu Giusepi).
A custa processioni fàint parti pipìus e mannus cun sa traditzionali bistimènta de is baballòtis: custa bistimenta arregòrdat cussu de is antìgus fragellantis de su XIII seculu e fìant cun sa presentzia insoru is principalis momentus de fidi de sa citàdi. Fìant incapuciàus, cumènti a is Germanus de su Santu monti, sfilèndi in is arrùgas de sa parti becia de sa citàdi in arregolimèntu religiosu, a palas de su simulacru de sa Vergini Addoloràda.
Su tàmburu e is matràcas (cun cùssas mànnas ca obèrrint su cortèu) avvìsant àundi àndat su cortèu.
Su Cenàbada Santu est de siguru sa dì prùs spettacolàri de sa Cida Santa, is Germànus pònint a is tres de merì su crocifissu e cumèntzant is preparativus po sa processioni de su "Descènsu" a merì tradu in is arrùgas de su centru storicu cun làmpadas allùtas accanta de is mùrus, su cortèu cumènzat cun sa presentzia de "Is Vexillas" cun strumentus de sa Passioni de Cristu, poi tòcat a Santu Giuanni, a sa Maddalena, duus pipìus bistìus cun fògias de orienti accumpangiàus de is Obrieris de su Descensu ca funt is dus Germanus responsàbilis de sa depositziòni de su Crocifissu e de is detàllius organitzàtivus de custa processioni, poi pàssant "Is Varonis" ca ràppresentant is figùras de Giuseppi de Arimatèa e Nicodèmu accumpangiàus de duus sèrvus, poi tòcat a su baldachinu de Gesus mortu portàu in is pàlas de is fidelis, sa statua est a artesa de òmini, opera artistica de su XVII seculu.
A palas de su baldachinu cun Gesus mortu, sa statua de sa Addolorada scortàda de is componentis de s’Arcicunfraternita, a palas de cùssus sa cruxi manna de lina portada de is "Penitentis".
Corteu storicu medievali
Tra is vàrias manifestatziònis stòricas ca si svòlgint in Igresias, sa prus importanti est rappresentàda de su "Cortèu storicu medievali" ca si svòlgit in is arrùgas de sa citàdi mineraria su 13 de Aùstu.
Su corteu est un evèntu mera particolari e suggestivu po sa bellèsa de is bistimèntas medievalis indossàdas de medas partecipàntis.
Sa manifestatzioni si fàit in su centru de sa citàdi medievali in is arrùgas de su centru storicu, is partecipantis sfìlant accumpangiàus de is sònus de is tambùrus, de is clarìnas e de is evolutziònis de is sbandieradòris.
Is figurantis ca pàrtecipant a sa sfilàda funt circa 500 unidàdis e fàint parti de is cuatrus cuartieris storicus de sa citàdi de Igresias (Casteddu, Santa Chiara, Funtana, cun is balestreris e is ospitaleris de Santa Lucia e Cuartieri de Mesu) e a is associatziònis, corporatzionis e grupus storicus de sa citàdi (Grupu Storicu Ghibellina, Societàdi Balestreris Villa Ecclesiae, Associatzioni Balestreris Igresias, Grupu Storicu Musici Porta Sant’Antoi, Cumpangia de s’Arcu, Grupu Storicu Portas Antigas, Corporatzioni Bingiaiolus Contadinus Taberneris, sbandieradòris e acuilas Ghibellinas, Corporatzionis Traballadoris de Fossas, Saggitarii Vagantes, Sbandieradoris de Santu Guantinu de su Cuartieri Casteddu) e de àtrus sodalitzius e importantis Comunus toscanus cumenti Pisa, Lucca, San Sepolcro, Castiglion Fiorentino, Massa Marittima e meda àtrus.
Su Corteu Medievali nàsciu in su 1995 est stètiu organitzau de su Cuartieri Casteddu.
Est organitzau de sa S.Q.M.V.E. (Societàdi Cuartièris Medievalis Villa Di Chiesa) e su comunu de Igresias ca funt arrenèscius cun s’aportu fundamentali de is Grupus citadinus in costumini, a fai s’Istadi Igresienti unu apuntamentu cun sa Storia e su spetaculu unicu in cussu generi in totu sa Sardigna.
De ocannu is balestreris de su cuartieri de Funtana partècipant a sa primu editzioni de su torneu natzionali F.I.B.A.L (Federazioni Italiana Balestreris), in pari a is citàdis de Casteddu, Assisi e Norcia, no si pòdit negai ca su cuartieri at centràu un’obiettivu de primaria importantzia in sa scena natzionali.
Capu de logu de provincia
Su 12 de su mesi de ladàmini de su 2005, cun Delibera de su consillu Provinciali n. 21 (Determinatzioni de su Capu de logu, Atu de Statutu) in Igresias, in pari cun Carbonia, est stètia atribuìa sa califica de sa Provincia de Carbonia-Igresias, aundi tènint seu is membrus de su Consillu Provinciali.
Est a 200 mt. De artesa de su livellu de su mari e est atesu 8 km. de su litorali.
De su 2002 si est fata a sorri o "gemellada" cun sa bidda tedesca de Oberhausen.
Sport
Sa citàdi est rapresentàda in su campionàu italianu de baseball in sa seria C1 Nazionali (a pustis de ai bìntu su campionàu de serie C2 regionàli in su 2008) de su Igresias Baseball e in su campionàu italiànu de softball de is Màscus, de su Igresias Softball ca giògàt in Serie A in su gironi A.
Po cantu pertocat sa pallavolo de is Màscus est rapresentada de sa Comer Volley Igresias ca mìlitat in su campionau de B2 de is Màscus est in sa seria D, e de sa Volley Futura Igresias in primu Divisioni.
In serie C de is Fèmminas invecis de sa Tecnochem Volley Igresias e in serie D Volley Futira Igresias.