cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Basìlica de Santu Antiogu de Bisàrtziu
Tzinnos istòricos
In dies de oe de su tzentru abitadu, unu de sos prus mannos e pobulados de sa zona, gasi comente de su palatzu obispale, b'abarrant petzi pagos restos. Tenimus galu unas cantas ischedas de unu Condaghe de Bisàrtziu insertadas dae Pasquale Tola in su Còdighe Diplomàticu de sa Sardigna iscritu dae issu.
Descritzione
A su monumentu bi si podet arribbare sighende s'istatale 597, a metade de caminu intre Àrdara e Tula. Su situ in ue b'est sa crèsia est isuladu meda e custu, unidu a sa bellesa de su fràigu, faghet in manera chi siat unu logu ammajadore.
Pro su chi pertocat a sos àmbitos artìsticos e architetònicos sa catedrale de Bisàrtziu si presentat che a s'unione de s'òpera de sos traballadores medas chi ant collaboradu a su fràigu suo; difatis bi s'agatant elementos ligados a su romànicu pisanu, a su romànicu lombardu e a artesanos frantzesos de orìgine borgognona batidos in Sardigna dae sos tzistertzensos.
Su pòrticu addossadu a sa fatzada, ispiradu a mollos frantzesos, s'isvilupat in duos pranos; in su pranu de suta, ricu de decoros iscultòreos, s'aberint tres arcos a sestu intreu, cun sos duos laterales chi tenent una bìfora (sa de manca est murada, sa de dereta imbetzes est decorada, a sa base de sa colonnedda, dae unu leone stilòforu consumidu meda), e dae s'arcu tzentrale s'intrat a su nartetze, chi s'isvilupat in ses campadas bortadas a crusiera e sustentadas dae pilastros a rughe. In su muru a manu dereta de su nartetze s'agatat una iscala chi batit a su pranu superiore, in ue s'agatant tres ambientes, de sos cales cussu tzentrale, dotadu de altare, fiat sa capella privada de su pìscamu. In palas de s'altare s'agatat una bìfora chi s'aberit cara a intro de sa catedrale; a costàgios de sa bìfora si notant duas losangas decorativas, chi bi sunt fintzas in su muru esternu de s'àbside, tìpicas de su romànicu pisanu. S'ambiente a destra istràngiat una tziminera a forma de mìtria.
Dae su nartetze s'intrat a intro de sa crèsia, chi tenet tres navadas partzidas dae colunnas e un'àbside semitzirculare orientadu. Sa navada tzentrale tenet una cobertura a capriadas de linna, e sas navadas laterales sunt partzidas in campadas bortadas a crusiera. Sa lughe bassa e uniforme s'internu de sa catedrale intrat pro mèdiu de sas monòforas artas e istrintas, ses postas in cada ladu prus cussa aberta in s'àbside e duas a s'estremidade de sas navadas laterales.
Sa crèsia est acostagiada in su ladu de sud dae una turre de sas campanas, chi in dies de oe no est intrea ca li mancat sa parte de subra pro neghe de una derrota acontèssida in un'època disconnota. Sa turre, a canna cuadrada, est decorada dae lesenas e archetos pènsiles, chi partzint fintzas sos costàgios e su prospetu absidale de sa crèsia.
ISSN
S'ISSN (International Standard Seriale Number) est unu còdighe internatzionale de identificatzione de rivistas, giornales, etz. L'at promòvidu, in su 1971 su ISO (International Organization for Standardization) in intro de su Programma UNISIST (United Nations Information System in Science and Technologyde) de s' UNESCO pro identificare in manera curreta sas publicatziones fatas in sèrie. Est normalizadu dae su testu ISO 3297, creadu in su 1975. S'ISBN est un'identificadore sìmile chi serbit pro identificare sos libros o publicatziones de volùmene ùnicu.
S'ISSN est formadu dae unu còdighe alfabèticu "ISSN" sighidu dae duos grupos de 4 digitales separados dae unu tratigheddu. Sas primas tzifras indicant su tipu de publicatzione, sas tzentrales sunt su còdighe cuncretu de cudda rivista o cuotidianu e s'acabbat cun unu digitale de controllu generadu segundu un'algoritmu chi tenet in contu sas tzifras de su còdighe tzentrale.
MS-DOS
Istòria
In su mese de ladàmine de su 1980 s'IBM fiat chirchende unu sistema operativu pro s'elaboradore suo nou, su PC IBM e at pedidu a sa Digital Research de Gary Kildall, autore de su CP/M chi insandus fiat s'istandard pro is micro-elaboradores. Sa negotziatzione però est fallida pro ite ca s'IBM oferiat su pagamentu de una lissèntzia fissa de 250.000 dollaros in manera indipendente dae su nùmeru de còpias de su sistema operativu realizadas, mentras Digital Research boliat un'acòrdiu basadu in su pagamentu de una royalty pro cada còpia realizada.
Sighende sa chirca, s'IBM at pedidu a sa Microsoft de Bill Gates e Paul Allen - chi tando produiat prus che totu limbàgios de programmatzione comente a su Microsoft BASIC - chi at cuntatadu sa Seattle Computer Products (SCP) chi pagos meses in antis aiat iscritu unu clone a 16 bit de su CP/M, narende·ddu QDOS (Quick & Dirty Operating System - Sistema operativu lestru e brutu), posca distribuidu comente a 86-DOS, pro is Gazelle, micro-elaboradores chi fiat produende, basados in su 8086 e in su bus S-100. A pustis de una revisione lestra de su còdighe, belle 4000 lìnias in limbàgiu assembly, est istadu imbiadu a s'IBM pro un'averìguu.
S'IBM fiat satisfata, duncas sa Microsoft at achiridu is deretos de su 86-DOS dae sa SCP in su mese de argiolas 1981. Su mese a pustis, sa prima versione de MS-DOS fiat in su mercadu; IBM però aiat fatu unu controllu de calidade aprofundidu, aiat agatadu prus de 300 faddinas e duncas nde aiat torradu a iscrìere carchi parte aiat postu su nùmene PC-DOS 1.0 a sa versione resurtada. Ambas versiones sunt istadas lissentziadas in paris dae Microsoft e dae IBM. Is versiones imbenientes sunt istadas lissentziadas in manera separada, dae Microsoft comente a MS-DOS e dae IBM comente a PC-DOS, de sòlitu cun sa bessida in su mercadu de una lìnia noa de elaboradores personales.
In printzìpiu no fiat obligatòriu comporare una còpia de MS-DOS paris cun is PC IBM ma faghiat a isseberare intre a unos cantos sistemas operativos comente a su CP/M-86 (a pustis DR-DOS), s'UCSD p-System, s'IBM PC-DOS, su XENIX (est a nàrrere s'UNIX de AT&T arrangiadu dae sa Microsoft pro is micro-elaboradores). Comente si siat, su prètziu de su CP/M fiat de 240 dollaros, su de su p-System de pagu mancu, mentras su MS-DOS costaiat 39,95 dollaros isceti. Sa pràtica de bèndere MS-DOS e su PC-DOS isceti in pari cun unu PC est incumentzada dae sa bèndida de is AT/339, cun sa versione 3.0 de su DOS.
Fintzas a sa versione 3.1 de Microsoft Windows, MS-DOS fiat su sistema operativu chi fiat carrigadu a s'aviu de s'elaboradore e Windows fiat carrigadu a pustis cun unu cumandu de s'impitadore; incumentzende dae Windows 95, su protzessu de inghitzu de su sistema IBM-cumpatìbile est istadu modificadu a manera de carrigare su MS-DOS e, in automàticu, Windows. Custu est istadu fatu pro mantènnere sa retrocumpatibilidade cun is programmas DOS, ma donende fintzas a s'impitadore s'impressione de un'ambiente de su totu gràficu. Sa lìnia de sistemas ìbridos 16/32bit est sighida cun Windows 98 e Windows Me. Fiat connota comente Windows 9x.
Sa lìnia de sistemas Windows NT est a s'imbesse nàschida de su totu a 32 bit e sena suportu beru a MS-DOS (su prompt de is cumandos frunidu fiat un'aplicatzione Win32 chi emulaiat una console e is cumandos printzipales DOS, sena però inserrare nudda de su sistema operativu betzu). MS-DOS est essidu foras de usu cun sa nàschida de Windows XP, prima versione de sa lìnia de produtos NT orientada a su mercadu consumer. Oe Windows frunit unu suta-sistema DOS limitadu (NTVDM) chi però, partende dae Windows Vista non suportat mancu sa modalidade a ischermu intreu netzessària pro esecutare is giogos pro DOS. Duncas, s'emulatzione de su sistema betzu est lassada a màchinas virtuales o aplicatziones esternas, che DOSBox.
Su 26 martzu 2014 Microsoft permitit a su Computer History Museum de publicare, a suta de una lissèntzia a pro consultatzione e non cummertziale, su còdighe de is versiones 1.1 e 2.0 de MS-DOS.
A fine 2018 su pròpiu còdighe cumpartzidu 4 annos in antis est carrigadu dae Microsoft in su portale GitHub.
Architetura
Comente a totu is sistemas operativos pro elaboradores personales de cussu perìodu, MS-DOS fiat unu sistema operativu mono-impitadore e mono-protzessu, est a nàrrere capatzu a esecutare unu programma isceti a sa borta. Su mercadu at isvilupadu, isfrutende una propiedade de su mecanismu de esecutzione de is programmas de DOS, is TSR (Terminate and Stay Resident, acaba e abarra residente): programmas chi, una borta carrigados, torraiant su controllu a sa shell sena però liberare sa memòria allogada e, medas bortas, pighende su controllu de su tecladu o de un'àteru aparatu, a manera de pòdere èssere tzerriados dae s'impitadore. Custu permitiat una genia de multi-protzessu, mancari chi duos o prus TSR intraiant s'ispissu in cunflitu o causaiant instabilidade a su sistema.
Stuttgart
Stuttgart (in dialetu isvevu Schdùagert) est una tzitade de 632 743 abitantes de sa Germània meridionale, capitale de s'istadu federadu de su Baden-Württemberg e de su distritu amministrativu omònimu.
MS-DOS
Architetura
Su còdighe esecutàbile fundamentale de su DOS cabiat in duos archìvios, IO.SYS e MSDOS.SYS. Su primu cunteniat is funtziones de servìtziu de is interrutzione e su manìgiu de is perifèricas fìsicas e carrigaiat su segundu, chi cunteniat su manigiadore de perifèricas lògicas e su manigiadore de su sistema de archìvios FAT. MSDOS.SYS carrigaiat issu matessi su COMMAND.COM, sa shell interprete de is cumandos. Custos archìvios depiant ocupare is primas duas positziones in sa File Allocation Table de su discu e èssere a làcana a pare. In su PC-DOS ddi naraiant IBMBIO.COM e IBMDOS.COM ma acumpriant is pròpiu tareas. Àteros documentos de importu fiant CONFIG.SYS e AUTOEXEC.BAT: su primu s'ocupaiat de sa configuratzione de sos dispositivos (perifèricas) e de sas aplicatziones; su segundu, imbetzes, fiat un'esecutàbile de tipu batch chi manigiaiat is cumandos automàticos a s'inghitzu de su sistema.
Stuttgart
Cun una una istèrrida de 207 km², sa tzitade s'agatat a curtzu de sa Silva Niedda e de su riu Neckar.
MS-DOS
Interfàtzia de impitadore
S'interfàtzia istandard de MS-DOS, un'interfàtzia a lìnia de cumandu, fiat una shell (chi ddi naraiant command), comente in totu is sistemas de insandus. De sighida sunt essidos disponìbiles àteras interfàtzias, basadas subra menù testuales (comente a, a esèmpiu, Norton Commander) o gràficas, comente a su GEM e sas primas versiones de Microsoft Windows fintzas a sa 3.11.
Memòria RAM
Sa memòria RAM in su MS-DOS est partida in:
Stuttgart
S'àrea metropolitana (chi lompet fintzas a is tzitades de Tubingen, Reutlingen e Heilbronn) est una de is economicamente, amministrativente e culturalmente prus nòdidas de Germània.
Est de ses tzitade tedescas pro nùmeru de bividores e sa regione de Stuttgart est sa de bator conurbatziones de sa Germània (a pustis de sa regione de sa Ruhr, sa de Francuforte subra su Menu, e Berlinu). Is tzitades mannas prus a curtzu sunt Francuforte subra su Menu (210 km a nord) e Mònacu de Baviera (220 km a sud est).
MS-DOS
Clones
Clones cummertziales:
Clones:
Clones a còdighe abertu:
Digital object identifier
Su DOI (dae s'inglesu digital object identifier, chi cheret nàrrere "identificadore de un'ogetu digitale") est unu còdighe chi permitit de rapresentare un'ogetu in intro de una rete digitale. Frunit unu sistema de identificatzione istàbile e unìvocu chi permitit de gestire in Internet sas informatziones ligadas a s'ogetu. Si podet impreare pro cale si siat tipu de documentu: archìvios, testos, àudio, immàgines, programmas etz.
Collage (grupu musicale)
Sos Collage sunt unu grupu musigale sardu chi at preulidu un’èsitu passàbile a caddu intre sos annos setanta e otanta de su sègulu coladu, gràssias a sa partetzipadura issoro a su Festivale de Santu Remu; sa zenia musigale issoro est su popu-rocu italianu, limba in care ant cantadu in sa majoria istremenada de sos casos, grabende finas unas cantas melodias in ispannolu e limitende su sardu a pagos momentos informales de musiga pobulare.
Istòria
Su cumparis de sos Collage, in sa formadura issoro cumposta dae sos frades Pedru (ghitarra) e Tore (ghitarra) Fatzi, Pedru Pischedda (ghitarra), Pino Ambrosio (percussuras) e Tummasu Usài (bateria), cumintzat a tocare in sa rezione sua: su grupu est notadu dae Carlo Rossi, chi permitit s’istrenu de su cumparis in su 1975 faghende-li rezistrare su primu discu a 45 furriadas pro Erre Records; custu primu discu colat sena bidu. Posteriormente, su chintete lograt unu cuntratu cun Harmony, marca propiedade de Walter Guertler, e in su 1976 binchit su Festival de Castrocaro cun sa cantone “Due ragazzi nel sole”.
S’annu in fatu, sa fasca “Tu mi rubi l’anima” agabat in su de duos logos in su Festivale de Santu Remu de 1977 e cùmbidat a sos Collage s’oportunidade de fagher su brincu mannu chirru a sa pobularidade. In su 1978, Harmony pùbrigat s’ellepè “Sole Rosso” chi bendet meda; in su 1979, su cumparis de su Collage leat parte torra a su Festivale cun sa cantone “La gente parla”, escrita da Claudio Daiano. In su 1.980, li tocat a s’individuale “Donna musica”, finas isse de èsitu mannu.
Su chintete partètzipat a su Festivale àteras duas bias: a sa de XXXI edissiones de su 1981 cun “I ragazzi che si amano” e sa de XXXIV edissiones de su 1984 cun “Quanto ti amo”. S’àrbumu “Stelle di carta” tancat simboligamente un’istajone e, galu in antis de s’agabu de sos annos otanta, su cumparis de sos Collage atopat una crisis artìstiga inevitàbile. A pustis de unu tempus de refressione e unos cantos abandonamentos, a bias de su printzìpiu de sos annos noranta sos frades Fatzi, ùnigos abarrados de sa formadura initziale, tirende profetu dae sa cullaboradura cun àteros mùsigos (intre sos cales Màriu Chessa, biolinista e tecradista de livellu bonu) dant logu a s’isperimentadura de sonoridades noas chi caraterizant su cursu artìstigu nou e su relantzamentu discogràfigu de su cumparis cun s’àrbumu antolòzigu “Setantasesduamiza”, chi cuntenet finas fascas bias.
Pantasima
Su pantàsima o pantàsma (dae su grecu φάντασμα, phàntasma) est un'essere folkloricu propriu de contos e paristòrias. Est una presentzia chene corpus, chi a s'ispissu tenet calicunu elementu inchietante (chene conca, ancas o pedes, e gai sichinde). Sos elementos inchietantes non si firman inoche, ma sichin fintzas chin atteros comente s'ora (a su solitu a de notte), su locu (campusantu), etz.
Collage (grupu musicale)
Istòria
In su 2003, naschent sas atmosferas noas de “Abitudini e no”, un’àrbumu abertu dae su puntu de bista musigale, refininadu e no prebisìbile in nudda, in ue intumbidamentos jazz e funky si fundent in su recursamentu de argunas melodias, cando chi sas àteras fascas de su repertòriu de su cumparis retzint unu corpus prenu de sonoridade e rìtimos rocu-blues.
Pantasima
Su faveddu "pantasima" benit dae su grecu anticu φάντασμα, chi benit dae su verbu φαντάζω (phantàzo, "ammustrare": dae sa radìchina φαν-, chi esprimit sa bidea de su "cumpàrrer" e de su "pònner in mustra") tenìat su sinzìficu de "cumparta" e petzi chin su tempus at picàu cussu suprannaturale pro indittare sa cumparta de unu mortu. Su pantasima est una fregura chi torrat a cumpàrrer in sa traditzione populare (folklore) e literaria de belle tottus sas tziviltades. In sa traditzione orientale e in cussa greca e romana, sa cumparta de pantasimas non si assotziat a su sentidu de timoria.
Collage (grupu musicale)
Istòria
In su 2010, nch’essit s’àrbumu dupru biu isetadu gasi meda, chi cuntenet finas s’individuale “Non ti dimenticherò”, chi titularizat s’ellepè. Su cuntzertu est istadu rezistradu in s’austu de 2012 in Muro Leccese (Letze). Sos Collage imprendent una turnè in logu istranzu logrende un’èsitu particulare in Ispanna, paìsos chi zai lis fiat istadu favoràbile in su tempus coladu.
Pantasima
Su pantasima est unu pessonazu tipicu de sa litteradura fantastica e de s'orrore. Unu esempiu fentomadu si podet acattare in s'Amletu de William Shakespeare. In sos contos goticos e horror, su pantasima istat a s'ispissu in casteddos e domos betzas. In medas contos pro pitzinnos, su pantasima podet tènner unu rolu positivu.
Collage (grupu musicale)
Istòria
Dae su tur de 2012, intrat a su grupu Frantziscu Astara, baterista e percussionista.
Su puntu de fortza bogale de su cumparis est semper istadu in sos coros, meda agradàbiles e armònigos e presentes in su prus de sas cantones. Pro su chi pertocat sa boghe solista, su chi cantat est avesarmente Tore Fazzi: prus raras bias cantant frade suo Pedru e Pedru Pischedda, chi non format parte prus de su grupu.
Ubume
Ubume (産女), una casta de yokai o bakemono (pantasimas giapponesos) sun sos ispiritos de feminas chi sìnche sun mortas a puntu de parturire, o mortas chene attendere a pitzinnu issoro. Ubume est una fregura classica de su folklore giapponesu, chi bolet sas feminas a mantènner su deper issoro pro sas criaduras, e bi nde at paritzos de contos a pizu de custu pantasima. Si bestin in kimono biancu e tenen pilos longos, chene firmalliu perunu.
In carchi contu, s'ubume dìat comporare durches e atteru mandicu a fizu suo chin dinare chi, a pustis, mudat a foza sicca. In atteros contos, s'ubume dìat chircare de attragher a un'omine in bida, e a lu ghiare cara a su pitzinnu, de manera chi sa sotziedade nde podat tenner contu e su pantasima podat pasare in pache. In atteros contos galu, s'ubume tenet chin secus sa criadura nàschia de pac'ora, chi chircat de dare a unu passante comente una prova. Si su passante atzettat su pitzinnu, tottu ind un'iscutta pesat semper de prus fintzas a cando faticat a lu mantènner in bratzu. Si bi la fachet, s'ubume li dimandat itte disizat e a su solitu lu premiat chind unu podere suprannaturale. Atteramente, sa criadura diventat unu dimoniu e at a uchidere sa pessone, chind unu mossicu chi li secat sa gannighina a gula.
Goryō
Sos Goryō sun, in su folklore giapponesu, sos ispiritos vengativos de zente morta comente martire. Una caratteristica de custos pantasimas est chi s'ispiritu issoro, fintzas a cando est fattu a deus / kami (chin su lùmen de hitogami) e si onorat diosandelu, azuat a sa zente de locu suo imbetzes de li nochere. Cando non si diosat, tando torrat a si prenare de fele pro sos vivos e si fachet intendere chin abbolottu. Si pessàbat chi sos Goryō si manifestaban cando bi aìat una epidemia, disaccatos naturales, babbauzos chi si mandicaban tottu sas prantas e gai sichinde.
Sa credentzia pro custos pantasimas bi est dae su periodu Heian (794-1185 DC). A primu, sos Goryō fin petzi aristocraticos; su fele de custos ispiritos si esprimìat contra tottus sos chi lis fin a curtzu, non petzi sos chi lis aìan fattu male in bida. Tando, si diosaban in su locu in ube sìnche fin mortos, in sa punna de lis dare pasu e los appachiare: custu nche at fattu naschire su avvesu de ponnere preides a bardia in trettu de muntagna pro nche catzare sos ispiritos malos e protezere sos vivos dae sos mortos. Sa definitzione, a pustis, est bènnia a cumprendere fintzas sos chi non fin aristocraticos, ma tuttos sos chi sìnche fin mortos male pro neghe de una traittoria o inzustissia sotziale.
S'esempiu prus fentomadu de custa zenìa de pantasima est Tenjin (天神), su kami de sa curtura e de su disaccatu naturale. Sugawara no Michizane est istau unu istudiosu e poete chi at fattu istrada in su gubernu giapponesu, beninde a essere un'artu uffitziale in su seculu tardu de Nove. A su cumintzu de su seculu de Deche, Michizane fit ruttu in disgrassia pro neghe de una trassa chi aìat ordizàu unu inimicu suo de sa potente familia Fujiwara. Che lu aìan bocau dae su postu in ube fit e sìnche fit mortu in disterru, in su 903 DC. Belle a pustis, Kyoto aìat depiu parare fronte a una temporada, chi at causau focos e alluviones peri tottu sa tzittade: sìnche fin mortos peri medas in sa familia Fujiwara. Sicundu a su gubernu giapponesu, bi aìat àppiu troppu coincidentzias, chi si credìan opera de s'ispiritu de Michizane. S'imperadore, tando, aìat dau su cumandu de iscantzellare s'ordine de esìliu, in prus de dare a Sugawara no Michizane tottus sos postos de manera postuma. Su gubernu lu aìat fattu deus e fravicàu unu tempiu (chin lùmen Tenman-gū) in onore suo.
Cork
Cork (in irlandesu: Corcaigh) est sa segunda tzitade pro abitantes et pro economia, de s' Repùbrica de s'Irlanda.
Ikiryō
Ikiryō (生霊), chi a sa littera bolet narrere "ispiritu in bida", est su faveddu impreàu in su folklore giapponesu pro indittare sa cumparta de una pessone in bida ischirriàda in duos (corpus a un'ala e s'anima a un'attera), supratottu ca tenet fele contra a calicunu. In su mentras chi s'ispiritu est attesu dae su corpus, si credet chi su "pantasima" facat dannu a sa pessone menispretziada. Cantu prus a longu su fele abbarrat, cantu prus s'Ikiryō est foras de su corpus: cantu prus a longu s'ispiritu non torrat a intro de su corpus, tantu prus debile su corpus diventat, fintzas a causare sa morte de sa pessone ischirriada.
No est su matessi, ma in sa credentzia si podent acattare assimizos chin su tedescu doppelgänger.
Nadadorzu
Unu nadadorzu (evitare s’italianismu “pischina”, ch’in sardu tenet un’àteru sinnìfigu) est una bartza artifitziale prenada cun aba durche misturada cun una prochentale minore de croro desinfetadore, ammanitzada zenerarmente pro su nadu o àteras atividades in s’aba. B’at finas nadadorzos cun aba salida o de mare chi non tenent bisonzu de croradura.
Su primu nadadorzu de su cale si tenet noa e in ue galu como bi sunt sos abarros est su Banzu Mannu de Mohenjo-daro, de sa Tzivilidade de su badde de s’Indo, in su Pachistanu de oe. Su nadadorzu remontat a su de III millènnios i.a.e.n. e medit 12 metros pro 7. Sos primos nadadorzos de s’edade cuntempurana fiant istados fraigados in Londra in su 1.837. Sos Banzos de Diana sunt cussiderados su primu nadadorzu pùbrigu realizadu in Itàlia, cuncretamente in Milanu in su 1.842.
Podet esser de formas e dimensiones bariadas, de diferentes profundidades, istofadu in sa terra o isternu, cun istrutura in betone armadu, atzarzu, allumìniu, linna e rebestida cun tzeràmiga o petzi pinturada cun barnitzas particulares prastifigadoras, o puru impermeabilizada cun rebestimentu in CPB o rèsinas tzementencas. Faghet bisonzu unu mantenimentu sighidu pro s’innetadura e su tratamentu de sas abas (contra a pazamarina, sedimentos, ludu e fozàmine si s’agatat in foras, eac.).
Sa longària regulamentare de unu nadadorzu impreadu pro sas porfias ufissiales est de 50 m. (nadadorzu olìmpigu); fitianu s’atopant istruturas de 25 m. (bartza minore), chi mìnimant sos costos de fraigamentu e mantenimentu e su tretu netzessàriu, peroe permitent su matessi s’acussamentu in sas distàntzias impreadas a s’avesu. Sa forma de ambas bartzas naradas est retangulare.
Sos nadadorzos impreados cun finalidade recreativa tirant a esser fraigados in sa forma e in sas dimensiones prus inditadas pro s’arzola a disponimentu.
Cun atualizadura finas a su 2.008, su nadadorzu prus mannu de su mundu s’agatat in San Alfonso del Mar, unu trighinzu de sa bidda tzilena de Algarrobo, a unos 90 km. dae Santu Tiagu sa cabitale. Est longu 1.013 metros, tenet un’arzola de 8 ètaras (su tantu de 6.000 nadadorzos istandardizados), cuntenet 250.000 metros cubos de aba e nche sizit una profundidade de 35 metros.
Club d'Amics de la Unesco de Barcelona
Amigos de s'UNESCO de Bartzellona est un'assòtziu creadu su 1959 in Bartzellona dae Anton Sala-Cornadó, Carles Muñoz Espinalt e àteros cun s'obietivu de difùndere sos ideales de s'UNESCO, mescamente sa difusione de sa paghe pro mèdiu de s'educatzione e sa sièntzia e, mescamente, pro preservare sa diversidade culturale e in defensa de sa limba e cultura catalanas.
Su 1984 est istadu amfitrione de vàrios rapresentantes de is club UNESCO de totu su mundu, pro sas sessiones de preparatzione a sa creatzione de sa Federatzione Mundiale de Assòtzios e Clubs Unesco. Su 1992 at retzidu su prèmiu catalanu Rughe de Santu Jordi e su 2004, sa Medàllia de Onore de Bartzellona. Sa presidenta atuale est Rosa Maria Pujol.
Sarvadore Vidal
Sarvadore Vidal, pseudònimu de Giuanne Andria Contini (Maracalagonis, 1575 - Roma, 28 de ghennàrgiu de su 1647), est istadu unu religiosu e iscritore sardu chi faghiat parte de s'òrdine frantziscanu, e at iscritu in sardu, latinu, castillianu e toscanu.
At biagiadu meda istende in medas cunventos.
Biografia
At istudiadu in Casteddu, in ue s'est laureadu in diritu tzivile e canònicu. Est istadu pàrracu de Murera e de Maracalagonis, finas a cando in su 1617 no at abbandonadu sos seculares pro colare a s'Òrdine de sos Padres Minores in sa tzitade de Casteddu. In su 1619 sos superiores suos l'ant imbiadu a Ispagna, a Alcaraz e Cartagena, e posca est istadu in Roma in su collègiu de Santu Perdu in Montòriu in ue at istudiadu limbas orientales. Dae su 1631 at preigadu pro 5 annos intre Toscana, Lombardia e Còrsica, e in su 1636 est torradu a Sardigna ue est abarradu duos annos. A pustis est torradu a Toscana, a Milanu e in fines s'est tramudadu in manera definitiva a Roma. Su Tola lu definit "oradore fecundu a beru" e "iscritore chi non s'istracat mai", nointames custu retenet chi su mòngiu esseret «s'improvisadore prus mostruosu chi finas a oe bi siat istadu de iscrituras istòricas, filològicas, eremitanas, morales e apologèticas, de poesias latinas e castillianas de cada genia, de sermones, de beschizos e de cummèdias».
SIDA
Sa sìndrome dae immunodefitzièntzia achirida (dae chi s'acrònimu SIDA; in inglesu Acquired Immune Deficiency Syndrome, dae chi s'acrònimu AIDS, normalmente impreadu fintzas in Itàlia) est una maladia de su sistema immunitàriu umanu causada dae su virus de s'immunodefitzièntzia umana (HIV).
Sa maladia interfèrit cun su sistema immunitàriu limitende·nde s'eficatzidade, torrende is persones fèrridas prus suscetìbiles a sas infetziones, in piessignu a is oportunìsticas, e a s'isvilupu de tumores. Custa vulnerabilidade creschet cun su progredire de sa maladia. S'HIV si trasmitet in medas maneras, pro esempru peri raportos sessuales, trasfusiones de sàmbene contaminados, e agos ipodèrmicos e tràmite trasmissione verticale intre mama e pipiu durante s'ingraidèntzia, s'illieròngiu e s'allatamentu a su sinu.
Su virus e sa maladia sunt fatu·fatu inditados paris comente HIV/AIDS. Sa maladia est unu problema sanitàriu de importu in medas cantones de su mundu e s'ispaniadura sua est cunsiderada una pandèmia. In su 2009, s'Organizatzione Mundiale de sa Sanidade (OMS) istimat chi s'agatent 33,4 milliones de persones in su mundu chi bivent cun s'HIV/AIDS, cun 2,7 milliones de infetziones noas de HIV a s'annu e 2,0 milliones de mortes annuales a càusa de AIDS. Segundu su raportu UNAIDS 2009, in totu su mundu ddoe sunt istadas agiomai 60 milliones de persones cuntagiadas dae su cumintzu de sa pandèmia, cun agiomai 25 milliones de mortes e, in su Sudàfrica solu, 14 milliones de pipios òrfanos.
Sa chirca genètica inditat ca s'HIV at tentu orìgine in s'Àfrica tzentru-otzidentale in su cursu de su de 20 sèculos. S'AIDS est istada individuada dae su Centers for Disease Control and Prevention (CDC) in su 1981 e sa càusa sua, s'HIV, est istada identificada in su 1983. A pustis de una cuntierra longa sa comunidade iscientìfica at valutadu chi Robert Gallo e Luc Montagnier, cun is rispetivos grupos de chirca, apant ambos contribuidu a sa resèssida de tale resurtadu.
Fintzas chi is tratamentos pro s'HIV/AIDS podent rallentare o arrestare su decursu de sa maladia, non b'at cura connota o vatzinu contra de s'HIV. Su tratamentu antiretrovirale reduit siat is mortos siat is infetziones noas, ma custas meighinas sunt gastosas e non sunt disponìbiles in totu is paisos. A càusa de sa dificultade in su tratamentu de sas infetziones de HIV, sa preventzione est una crae giusta pro su controllu de s'AIDS.
Corpu de istadu in Cile de su 1973
Sa cadena de eventos chi aiat determinadu su corpu de Istadu tenet orìgine in su resurtadu de sas eletziones presidentziales de su 1970 chi aiat bidu prevalèssere, mancari de pagu, sa coalitzione de manca de Unidade Populare subra de sa coalitzione de dereta cumposta dae Partidu Natzionale e Democratzia Radicale, sìngia de un'eletoradu polarizadu a forte. In acòrdiu cun sa costitutzione, su Cungressu aiat risòlvidu sa situatzione de parada chi si fiat criada cun su resurtadu de su votu intre Salvador Allende (cun su 36,3%), su cunservadore (e ex-presidente) Jorge Alessandri Rodríguez (35,8%), e su cristianu-democràticu Radomiro Tomic (27,9%), votende pro s'aprovatzione de sa majoria relativa otenta dae Allende.
Vàrios setores de sa sotziedade cilena sighiant oponende·si·nche a sa presidèntzia sua, gasi comente sos Istados Unidos chi aiant esertzitadu una pressione diplomàtica e econòmica subra de su guvernu. Su 11 de cabudanni de su 1973 is fortzas armadas cilenas aiant afracadu Allende, chi fiat mortu suitzida durante su corpu de Istadu. Una giunta militare ghiada dae Augusto Pinochet aiat pigadu su pòdere, istabilende una ditadura chi diat durare fintzas a su 1990.
Londra
Londra est sa tzitade prus manna e capitale de s'Inghilterra e de su Rennu Unidu. Tenit pius de 8,8 miliones de abitantes. Est unu de sos centros pius importantes de s'economia europea.
Fiorenzo Caterini
Biografia
Nàschidu in Lodi, at istudiadu Benes Culturales e Antropologia Culturale in s'Universidade de Tàtari, laureende·si in ambas cosas cun su màssimu de sos votos. A pustis est intradu in in su su Corpus Forestale, in ue a primu est istadu ispetore, e a pustis est divènnidu cumandante de s'Istatzione Forestale de Locusantu.
In su 2013 at publicadu "Colpi di scure e sensi di colpa", su primu sàgiu istòricu e antropològicu suo, fatu in collaboratzione cun su Dipartimentu de Iscièntzias Umanas de s'Universidade de Tàtari, diretu dae Mario Atzori, e cun su Corpus Forestale e de Vigilàntzia Ambientale. In cussu libru at analizadu s'istòria de s'isperdìtziu de sos padentes sardos e s'efetu chi custu acadimentu at tentu in s'idea chi sos sardos e sos istràngios tenent, in dies de oe, de sa Sardigna siat de oe siat de eris.
Su sàgiu at tentu unu sutzessu mannu, tantu chi l'ant torradu a imprentare chimbe bortas in pagos annos, e at bèndidu prus de 5000 còpias. In prus, pro unos cantos meses est abarradu in sa de tres positziones in sa classìfica de sa setzione "ambiente" de Amazon. Semper in su 2013, e pro cussu libru, Caterini at retzidu su prèmiu "Siro Vannelli" pro "sa divulgatzione de sa cultura ambientale e forestale in Sardigna".
In su 2017 at publicadu su de duos sàgios suos, "La Mano destra della storia" in ue at analizadu su tema de sa demolitzione de sa memòria e de su problema istoriogràficu in Sardigna, chistionende de sas resones istòrica e de sos protzessos de su tempus coladu e de oe. Fintzas custu libru, chi est in continuidade, fintzas si dialètica, cun òperas de autores che a Raimondo Carta Raspi, Mialinu Pira e Placido Cherchi, at tentu unu sutzessu mannu, e sas presentatziones de ambas òperas sunt arribbadas a èssere prus de 200. Fintzas gràtzias a s'ispiratzione bènnida dae su traballu suo, sos CESP COBAS Iscola Sardigna ant isseberadu de organizare su progetu "La maestra muta", pro batire in giru pro sa Sardigna, in sos seminàrios pro sos insegnantes, su problema istoriogràficu sardu.
In su 2020 at dichiaradu, in unas cantas intervistas, chi est iscriende àteros duos libros: unu romanzu e su de tres sàgios. Su romanzu, "La notte in fondo al mare" l'at publicadu in su 2021.
In paris a s'atividade comente iscritore, Caterini at fintzas iscritu artìculos medas pro su situ SardegnaBlogger, in ue est fintzas redatore, e at tentu risultados de annotu comente isportivu, binchende tìtulos de mesufundu in atlètica e in su triathlon a livellu regionale.
Biddanoa de Forru
Biddanoa de Forru (fintzas connota comente Biddanoa Forru, in italianu Villanovaforru) est una bidda de 700 bividores de sa provìntzia de su Campidanu de Mesu.
Lista de sas carreras de s'Alighera
Sas peculiaridades culturales de S'Alighera, ant batidu a s'impreu de topònimos bilìngues pro s'identificatzione de sos caminos. Pro custa resone, in paris cun su nùmene in italianu, in sas carreras de sa tzitade s'agatant medas cartellos e targas in ue est indicadu su topònimu in catalanu, in sa variante aligheresa. In su tzentru istòricu sos nùmenes in catalanu sunt cussos antigos de sa traditzione aligheresa, chi in medas casos non tenent nudda in comune cun su corrispetivu italianu; difatis carchi caminu chi in italianu tenent unu nùmene ùnicu, in su catalanu de S'Alighera tenet nùmenes diferentes in cantzos diferentes.
H
Perunu topònimu incumentzat cun custa lìtera
W
Perunu topònimu incumentzat cun custa lìtera
X
Perunu topònimu incumentzat cun custa lìtera
Y
Perunu topònimu incumentzat cun custa lìtera
Bibliografia
CARIA, Rafael: Toponomastica algherese, Introduzione allo studio dei nomi di luogo della città, del territorio e delle coste di Alghero. EDES - Editrice Democratica Sarda, Tàtari, 1993.
Còssiga
left|180px
Edade de su Brunzu
S'edade de su brunzu est unu perìodu de s'isvilupu de sa tzivilizatzione caraterizadu dae su fatu chi sa metallurgia prus avantzada aiat isvilupadu sas tècnicas de bogadura de su ràmene dae sos minerales e nde faghet ligas pro otènnere brunzu. S'edade de su brunzu faghet parte de sa preistòria e sighit su neolìticu in sa majoria de su mundu.
Custa denuminatzione fiat intrada sae su religiosu frantzesu Nicolas Mahudel, chi aiat osservadu ca sas sepulturas in ue s'agataiant is urnas prus addaniadas generalmente cunteniant trastos de brunzu, mentras ca sos manìgios de ferru fiant presentes in is tumbas prus reghentes. Sa partzidura fiat torrada a pigare a fatu dae su chircadore danesu Christian Jürgensen Thomsen in su 1816 pro s'obera sua de classificatzione de sas antighidades natzionales.
Sa data giusta de arribada a s'edade de su brunzu vàriat intre culturas e logos de su mundu. Sa tecnologia de su brunzu fiat connota cara a su 4500 a.C., a curtzu de Bang Chieng (Tailàndia). A pustis, fiat istadu elaboradu in s'Oriente Mèdiu; in Àsia Minore si datat in antis de su 3000 a.C.; a sa Grètzia Antiga fiat cumintzadu s'impreu suo a inghìriu de su 3000 a.C.; in Àsia Tzentrale su brunzu si fiat connotu cara a su de 3 millènnios a.C. (2000 a.C.), in territòrios de is odiernos Afganistàn, Turkmenistàn e Iràn; mentras ca in Tzina si fiat achiridu aiat istentadu de prus, cun sa dinastia Shang, cara a su 1800 a.C. In Amèrica, sa tziviltade de Tiwanaku fiat istada sa chi aiat cumintzadu custa edade, iscoberende su brunzu de proare cun diversos metallos. Custa fase de s'isvilupu umanu no est presente in totu sas regiones de su globu terrestre: in s'Àfrica subsahariana non s'agatat una edade de su ràmene nen de su brunzu, bidu ca sos bividores de custa zona aiant fatu unu brincu diretu intre su perìodu neolìticu e s'Edade de su Ferru.
Forru
Forru est unu comunu de 1.014 bividores de su provìntzia de su Campidanu de Mesu.
Edade de su Brunzu
Dae banda sua, in s'Oriente Mèdiu tenet is datas de partzidura chi sighint:
Is caraterìsticas generales de s'edade de su brunzu sunt sa crèschida demogràfica, s'abbandonu partziale de sa tramudàntzia e sa tendèntzia lenta a su sedentarismu de sa gente. S'òmine si mantenet in generale in grutas ma puru in montigros istratègicos e in bidditzolos in zonas de aprigu. S'inumatzione si faghet in is grutas e in is dòlmens fortzis in parte fraigados in antis e chi tando sunt torrados a impreare, giuntu cun àteros noos. Sunt caraterìsticas is puntas de fritza, is punterolos e ogetos de ornamentu. S'arte s'isvilupat in figuras de pedra, e disinnos de iscenas de morte.
S'iscoberta de su ràmene a primu, e de s'istàngiu e brunzu a pustis, ant fatu mòere unos cantos pòpulos in chirca de custos metallos, portende·si in fatu sas règulas culturales e sas tècnicas de cosa issoro. S'impreu de su metallu faghet crèschere sa cumplessidade de s'istrutura sotziale de sas comunidades, e aparessent cumbatas tribales. Su domìniu de su metallu determinat su podere e sa richesa e dat orìgine a una minoria de privilegiados cara a una majoria de subordinados
Is culturas neolìticas biviant in is pranuras e agiomai non teniant armas, ma tando si faghent netzessàrias pro sas gherras intre de grupos ostiles. Dae in antis de su 1700 a.C., is bisòngios de defensa de sos grupos faghent manera chi fraighent is aposentamentos issoro in logos fàtziles de difèndere; in is tumbas comintzant a s'agatare abbundantes sas armas.
Stellarium
Stellarium est unu planetàriu virtuale realizadu cun unu programma lìberu sighende sos tèrmines de sa Lissèntzia GPL e a disponimentu pro Linux, Windows e macOS.
Custu programma impreat OpenGL pro frunire una rapresentatzione de su chelu in direta. Cun Stellarium si podent bìdere ogetos a sa portada de telescòpios mannos.
Stellarium la't isvilupadu su frantzesu Fabien Chéreau, chi at incaminadu su progetu in s'istiu de su 2001. Intre sos àteros isvilupadores sunt de annotu Robert Spearman, Johannes Gajdosik, Matthew Gates, Nigel Kerr e Johan Meuris.
Caraterìsticas
Stellarium cuntenet un'annantu mannu de caraterìsticas chi lu rendent unu planetàriu apretziadu in s'àmbitu de sa didàtica astronòmica, nointames s'impossibilidade de imprentare cartas tzelestes unida a impretzisiones in su positzionamentu de sos corpos de su sistema solare e sa farta de unu sistema de chirca automàtica de vàrios fenòmenos astronòmicos nd'impedint s'impreu pro punnas de chirca.
Sa giai mentovada punna didàtica crara at frutadu unu reconnoschimentu ufitziale assignadu in su 2006 a sa versione 0.7.1 de su programma.
Francos
Is Francos (latinu: Franci o gens Francorum) fiat unu grupu de pòpulos germànicos su nùmene de is cales s'agatat pro sa prima borta ammentuadu in cartas romanas de su sèculu III, e fiat assòtziadu cun tribùs intre su riu Rhin bàsciu e su riu Ems, in sa làcana de s'Impèriu romanu. Prus a tardu su trèmene fiat assòtziadu a dinastias germànicas romanizadas aposentadas in territòriu de s'Impèriu Romanu Otzidentale a curtzu de collassare, chi a sa fine aiat pigadu possessu de sa regione intrea intre sa Loira e su Rhin. Aiant duncas impostu su pòdere issoro subra medas àteru regnos post-romanos e pòpulos germànicos. A comintzare de Càralu su Mannu in s'800, is soberanos francos fiant reconnotos dae sa Crèsia catòlica che sutzessores de is soberanos betzos de s'Impèriu romanu de Otzidente.
Cun totu chi su nùmene francu no aparesset fintzas a su sèculu III, calicunas tribùs francas primitivas fiant nodidas a is romanos de diora suta is nùmenes pròpios issoro, siat comente alliados chi ddis fruniant sordados, siat comente inimigos. Su nùmene nou de francos primu aparèssidu a primu cando is romanos e is alliados issoro aiant pèrdidu su controllu de sa regione de Rhin. Is Francos fiat primu reportados traballende impare pro afracare su territòriu romanu. Nointames dae su comintzu is francos aiant padèssidu issos etotu atacos chi beniant de foras de is làcanas issoro, ghiados dae is sàssones, pro esempru, e sende chi fiant tribùs de frontera teniant disìgiu de mòvere a su territòriu romanu, cun su cale aiant tentu durante sèculos cuntatos istrintos.
Intre is pòpulos francos a sa frontera de Roma subra su frùmene Rhin s'agataiant is Francos Sàlios a chi dae primìtziu fiat istadu permìtidu de bìvere in territòriu romanu, e is Francos Ripuàrios chi, a pustis de tentativos medas, a sa fine aiant conchistadu sa tzitade romana de frontera de Colònia. Prus a tardu, in unu perìodu de gherra intre is annos 450 e 460, Childericus I, unu Francu, fiat unu intre vàrios cabos militares chi cumandaiant is fortzas romanas cun orìgines ètnicas vàrias in sa Gàllia romana (aprossimadamente sa Frantza moderna). Childericus e su fìgiu suo Chlodovechus aiat cumpètidu cun su romanu Aegidius pro su tìtulu de "gurrei" de is Francos assòtziados cun in fortzas romanas subra sa Lòira. (Segundu Gregòriu de Tours, Aegidius aiat tentu su tìtulu de gurrei de is Francos pro 8 annos mentras chi Childericus fiat in esìliu). Custu tipu nou de regnu, fortzis ispiradu dae Alaricus I, rapresentat su cumintzu de sa dinastia merovìngia sa cale aiat acabadu conchistende sa majoria de sa Gàllia durante su sèculu VI, istabilende fintzas su cumandu a pitzu de totu is regnos francos subra sa frontera de su Rhin. Fiat subra sa base de custu impèriu merovìngiu chi is Carolìngios a sa fine fiant arribados a èssere bidos comente sos Imperadores noos de Europa Otzidentale in s'800.
In su Artu e Bàsciu Mesuevu sos europeos Otzidentales aiant sigladu sa lealidade issoro cun sa Crèsia catòlica romana e aiat cumbàtidu comente alliados in is Crotzadas in Terra Santa. In su 1099, sa populatzione de crutzados de Gerusalemme pro sa majoria contaiat ocupadores frantzesos chi, in cussu tempus, fiant galu narados a comente Francos, e àteros europeos comente ispagnolos, tedescos e ungheresos. Is Crutzados frantzesos aiant importadu sa limba frantzesa in s'Oriente Mèdiu, faghende·nde sa base de sa limba franca de sos istados de Crutzados. Custu fatu aiat tentu efetos subra is nùmenes europeos Otzidentales in limbas medas. S'Europa Otzidentale est connota a mudas comente "Frangistan" pro is persianos.
A fatu de su Tratadu de Verdun in su 843, su Regnu francu fiat partzidu a tres regnos seberados: Frantza Otzidentale, Frantza Mèdia e Frantza Orientale. In su 870 sa Frantza Mèdia fiat torrada a partzire, cun sa majoria de su territòriu suo partzida intre Frantza Otzidentale e Frantza Orientale, su cale pro custu diat formare is nùcleos de su Regnu benidore de Frantza e su Sacru Romanu Impèriu, cun Frantza Otzidentale chi a sa fine aiat mantentu su nùmene.
Latùmene
Su latùmene est unu produtu pischencu tìpigu sardu e sitzilianu, impreadu in sa coghina logale.
Est istadu recunnotu ufissiarmente e intradu a sa lista de sos produtos agroalimentàrios tradissionales italianos (P.A.T.) dae su Ministèriu de sas Polìtigas Agrìculas, Alimentàrias e Padentales (Mipaap). Isse si lograt dae sa traballadura de sa bussa de sa sèmena de sos isemprales masculinos de sa tunnina o de s'eritola.
In Sardinna s'agatat mescamente in sa costera ponentesa de su Cabu de Zosso (Caraluforte est cunnotu in manera ispetziale pro su latùmene suo), cando ch'in Sitzìlia est tìpigu prus chi totu de sas zonas de Tràbani, Palermu e Siragusa. Est su tantu masculinu de sa butàriga, dae sa cale si diferèntziat pro su colore, chi est rosa carrencu, cando chi sa butàriga est in colore de arantzu.
Est un'amaniadura rara e de arta gastronomia. Podet esser impreadu pro cunfetare macarrones o insaladas, o tando si podet cunsumire deretamente frissu. In sa coghina trabaniesa s'utilizat finas suta de sale.
Frantziscu Cossiga
Frantziscu Cossiga (Tàtari, 26 de triulas de 1928 - Roma, 17 de austu de 2010) est istadu unu polìtigu, zurista e imparadore sardu e italianu, su de otu presidentes de sa Repùbriga dae su 1985 a su 1992, addaghi aiat assuntadu, de deretu, s’ufìssiu de senadore perpetuadu. In fatu de unu degretu de su presidente de su Cussizu de sos ministros, aiat retzidu su tìtulu de presidente emèritu de sa Repùbriga Italiana.
Fiat istadu ministru de sos afares internos in sos gubernos Moro su de V, Andreotti su de III e Andreotti su de IV dae su 1976 a su 1978, addaghi aiat demissionadu in fatu de s’ochidura de Aldo Moro. Dae su 1979 a su 1980, fiat istadu presidente de su Cussizu de sos ministros e fiat istadu presidente de su Senadu de sa Repùbriga in sa de IX lezisladuras dae su 1983 a su 1985, addaghi aiat dassadu s’incàrrigu sende elèghidu a su Quirinale, comente Cabu de Istadu prus zòvanu de s’edade repubrigana, a pustis de zai esser istadu finas a tando su sutasegredàriu, ministru de sos afares internos, presidente de su Cussizu de sos ministros e presidente de su Senadu prus zòvanu.
Giauni
Giauni o Jauni (Genuri in italianu) est unu comunu de 386 bividores de sa provìntzia de su Campidanu de Mesu.
Literadura frantzesa
Sa literadura frantzesa cumprendet s'imparis de sas òperas iscritas dae autores de natzionalidade frantzesa e/o de limba frantzesa. In su primu significadu suo, custa definitzione tirat a inclùere fintzas is òperas literàrias iscritas in limbas gallu-romanzas vàrias de su frantzesu, chi benint a èssere s'anglo-normannu, su galò o su picardu, in s'àmbitu de sa produtzione poètica e vernaculare de s'Edade Mèdia. In su casu de sa poesia trobadòrica in proventzale, imbetzes, is istudiosos sunt portados a sutaliniare s'autonomia sustantziale de custa traditzione culturale frorida in is regiones de su Midi.
Su segundu significadu cumprendet fintzas totu cussos iscritores de limba frantzesa e in limba frantzesa, ma non frantzesos, ativos in Europa de s'Edade Mèdia a is dies de oe. Personalidades illustres comente a Jean-Jacques Rousseau (de Ginevra), Georges Simenon (de su Bèlgiu) o Samuel Beckett (irlandesu) sunt traditzionalmente postos in s'àmbitu de sa literadura frantzesa mancari niunu de issos siat frantzesu. Is resones de tale inclusione s'ispricant cun sa punna, tìpica de sos autores bìvidos in is territòrios francòfonos a làcana cun sa Frantza, a surbire is modellos culturales e is formas literàrias isvilupadas in s'Esàgonu. Pro cantu pertocat sa produtzione literària de is continentes extra-europeos, imbetzes, si preferit chistionare de literadura francòfona pro definire cussu panorama ampru de iscritores, generalmente de natzionalidades diferentes, chi impreant sa limba frantzesa pro descrìere realidades sotziales, polìticas e culturales peculiares de is terras issoro de orìgine.
Sa traditzione literària frantzesa est una de is prus antigas e importantes de mundu otzidentale. Si considerat chi apat tentu orìgine cun is primas testimonias iscritas de sa limba, chi torrant a andare pro fintzas a su de 9 sèculos (Secuèntzia de Santa Eulàlia, 888), e chi si siat a pustis isvilupada chentza de solutziones de continuidade fintzas a oe in die.
Laboratòriu de importu detzisivu pro sa nàschida de sa lìrica cortesa in s'Edade Mèdia, logu de codificatzione de is règulas de su teatru clàssicu durante su Seschentos, mèdiu de propagatzione de sas ideas illuministas durante su de 18 sèculos, logu de orìgine de su romanzu realista e de sa poesia simbolista in s'Otighentos, veìculu de formas literàrias noas pro s'isvilupu de sa prosa de su Noighentos, sa literadura frantzesa est a bortas acostada a sa literadura grega e a sa literadura latina in resone de sa traditzione forte sua normativa, promòvida mescamente de s'Académie française.
Is gèneres prus importantes in is cales s'artìculat sa literadura frantzesa sunt su teatru, sa poesia, sa prosa narrativa e s'autobiografia. Unos cantos de is rapresentadores suos prus nodidos sunt Jean Bodel, Chrétien de Troyes, François Villon, François Rabelais, Pierre Corneille, Molière, Jean Racine, Voltaire, Honoré de Balzac, Alexandre Dumas, Stendhal, Victor Hugo, Gustave Flaubert, Charles Baudelaire, Émile Zola, Marcel Proust, Guillaume Apollinaire, Louis-Ferdinand Céline, Jacques Prévert, Jean-Paul Sartre, Albert Camus, Marguerite Yourcenar, Jules Verne, Arthur Rimbaud, Michel Foucault, Paul Verlaine, Maurice Leblanc e su Marchesu De Sade.
Realismu màgicu
Su realismu màgicu est unu movimentu de su de XX sèculus innui elementus subra-naturalis e fantàsticus funt agiuntus a pinturas o narratzionis de tipu realista chena fai unu càmbiu craru de mundu o registru, a manera chi abarrint acanciaus a sa cuotidianidadi de is personàgius. Si caraterizat po sa precisioni agiumai fotogràfica de su realismu in unu cuntestu pitòricu o narrativu chi spantat.