cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Desastru de Seveso
Istòria
A ora de sas 12:37 de su sàbadu 10 de triulas de 1976, in su produidorzu de sa sotziedade ICMESA postu in su territòriu comunale de Meda, in sa làcana cun su de Seveso, su sistema de cuntrollu de unu reaghidore chìmigu destinadu a sa produidura de tricrorofenolu, un'integradore de diferentes diservadores, si fiat iscontzadu e sa temperadura nche fiat artiada addae de sos lìmites prebidos. Sa causa prus importante, cun probabilidade, fiat istada s'arressada boluntària de sa mecanizadura sena chi èsseret assionadu s'infritamentu de sa massa, duncas sena cuntrastare s'esotermitzidade de sa reassione, agravadu dae su fatu ch'in su protzessu de produidura s'atzidifigadura de su produtu èsseret realizada a pustis de sa distilladura, e no in antis.
S'isprosura de su reaghidore fiat istada evitada dae s'abertura de sas bàrvulas de seguràntzia, peroe sa temperadura arta sizida aiat causadu una modifigadura de sa reassione, chi nch'aiat zutu in fatu una formadura massiva de 2,3,7,8-tetracrorudebenzo-p-diossina (TCDD), una sustàntzia cunnota comunamente comente diossina, una de sas sustàntzias chìmigas prus tòssigas.
Sa TCDD nche fiat essida a s'àera in cantidade no definida e fiat istada trasportada chirru a suddu dae su bentu, ch'in cussu mamentu sulaiat fortemente. Pro cunseghèntzia, si fiat formada una nue tòssiga, chi aiat còrfidu sas comunas de Meda, Seveso, Cesano Maderno e Desio. Sa comuna còrfida in medida prus manna fiat istada Seveso, sende chi s'agataiat deretu a su suddu de sa fàbriga.
Sos primos marcos avertidores fiant istados su fragu agritinu e sas inframaduras in sos ogros. Non bi fiant istados mortos, peroe unas 240 pessones fiant istadas còrfidas dae sa croracne, una dermatosis provocada dae s'isponidura a su croru e a sos derivados suos, chi causat lesiadas e tzistas sebàtzigas. Pro su chi pertocat sos efetos a subra de sa salude zenerale, issos sunt ozetu de istùdios galu oe. Sos bezetales leados in petus dae sa nue si fiant sicados e fiant mortos pro neghe de su podere diservadore artu de sa diossina, cando chi mizas de animales contaminados fiant dèvidos esser postos a dormire. Belle gasi, sa pobuladura de sas comunas còrfidas fiat istada informada de sa gravedade de s'eventu petzi 8 dies a pustis de s'essida de sa nue.
Marmotta
Sa marmotta est unu mamiferu rotzigadore (Arctomis Marmota). Su corpu est cobertu de pilos, vivet in montagna alta, in logos pedrosos, afacca a sos ghiacciaos. Est animale de unos 40 cm de longaria, de colore grigiu, ancas curtzas e ungias fortes; coa bastante longa. Iscavat tanas sutaterra. Mandigat erva e fenu e in s'ijerru andat in letargu. Animale prudente e cando b'at perigulu faghet unu frulciu e curret, e currene, a si remunire in sa tana. Est presente in sa zona alpina.
Bonaccattu
Bonaccàttu (o Bonàrcadu in sa forma italianitzada) est una bidda sarda de 1700 abitantes de sa provintzia de Oristanis, chi s'azzappat in s'artura de su Monteferru. S'economia est agropastorale. Sa bidda est connota mescamente pro sa festa de Nostra Sennora de Bonacatu, su 18 e 19 de cabudanni. Sa variante de limba sarda bonarcadesa est una limba de Mesania, agattandesi in su tempusu giudicale in sa lacana in mesu a su giudicau de Torres e cussu de Arborea.
Istoria
Gratzias a su fertile terrinu bonarcadesu paris cun sas benas de abba in custa zona s'omine at cumintzadu a biver dae sos tempos prus anticos, comente si podet cumprender dae sos tadzos de nuraghes chi si podent azzappare. Bonaccattu tenet in Sardigna sa cantidade prus manna de Nuraghes a “corridoio”, chi nuraghes non sunt, ca lis mancat sa tholos e sas àteras carateristica chi desini unu nuraghe veru. Sa parte prus manna de sos nuraghes bonarcadesos si podet azzappare a chirru de Paule: Ziligherto, Serra Crastula, Scovera, Campu Scudu, Sas Losas e Livandru. S'azzappant fintzas tumbas de zigantes, derrutas pro differentes motivos in s'edade de Mesu. Su passazzu de sos romanos est istettidu azzertadu, cun sos tribaglios de restauratzione de su Santuario de Nosta Sennnora de Bonaccattu, inue est istettidu acatadu, in terra, unu mosaico chi a ponner mente a sos istudios fattos, datan sa pesadura de sa cresiedda a su 400 a pustis de Cristos. Acurtzu a Bonaccattu b'aiat sa cresia de Santu Jorgi de Caecaria, tzitada in su Kondaghe de Santa Maria de Bonaccattu, ischeda n. 25. Est importante a l'amentare ca tratat de su kertu de su priore Nicolaus contra de Bera de Zori,fiza de Pretu Seke,liberu maiorali e de Alene de Zori, libera, chi at tentadu, chene bi resesire, de difender sa libertade de sos duos fizos, dae sa "serbitude" a sa "ditta cresia" e sa libertade sua matessi ca su Priore Nicolaus non la cheriat reconoscher comente libera.Totu sende chi Bera e sa famìllia sua fiant cristianos e catolicos e su priore, periissu cristianu,los at cherfios, e sa "corono de curatoria l'at dadu resone, serbos de sa cresia de Santu Jorgi.
Li Punti
Li Punti est unu cuartieri de Tàtari chin unos 5.960 vividores.
Su nùmene "Li Punti" benit dae su tataresu li ponti, chi cheret nàrrere sos pontes; segundu s'istòria populare custu nùmene est referidu a sas ruinas de s'acuedutu romanu chi conduiat s'abba a sa tzitade antiga de Portu Turre, e chi podet ammentare s'istrutura de unu ponte.
Su cuartieri est nàschidu in sos annos '50 chin sos trabagliadores de sas minas de cantones chi sunt bènnidos a bi istare mascamente dae su Gotzèanu; a in antis fit presente solu un'istancu pro sos viazadores de s'Istrada Istatale 131. In sos annos '70 benit fraigada sa crèsia intitulada a Santu Piu X e dae sos annos '90 Li Punti at incomintzadu a crèschere meda cun sa criatzione de bighinados novos de villas, domos populare, siendas e servìtzios.
Die internatzionale de sa limba mama
Sa Die Internatzionale de sa limba mama est una tzelebratzione aprovada in sa Cunferèntzia Generale de s'UNESCO de santandria de su 1999 e fissada pro su 21 de freàrgiu. In custa data s'intregat su prèmiu Linguapax, in defensa de su plurilinguismu.
Istòria
Intre su 1951 e su 1952 su bengalesu est istadu s'obietivu tzentrale de su Movimentu pro sa Limba Bengalesa (Bhasha Andolon) in su Bengala Orientale (oe Bangladèsh). Cun totu chi su bengalesu fiat faeddadu dae sa majoria de sa populatzione de su Bengala Orientale, s'urdú fiat pro lege s'ùnica limba natzionale de su Domìniu de su Pakistàn. Su 21 de freàrgiu de su 1952 istudiantes e ativistas sunt istados isparados dae sos militares e sa politzia in s'Universidade de Dhaka e tres giòvanos istudiantes e àteras persones sunt istadas ochidas. Prus tardu, su 1999, s'UNESCO at decraradu su 21 de freàrgiu comente a Die Internatzionale de sa Limba mama, in reconnoschimentu de sos mortos.
Vittorio Cosma
Vittorio Cosma (Varese, 11 de martzu de su 1965) est unu tastierista, composidore e produtore discogràficu italianu.
Biografia
Est istadu unu membru de sa Premiata Forneria Marconi. Collàborat de semper cun Elio e le Storie Tese leende parte a sos discos, a sos cuntzertos e a sos ispetàculos televisivos issoro.
In sa faina sua de produtore, musitzista e composidore at colletzionadu medas discos de oro collaborende cun artistas comente a: Fiorella Mannoia, Marlene Kuntz, Samuele Bersani, Pino Daniele, Fabrizio De André, Enrico Ruggeri, Pacifico, Ivano Fossati, Almamegretta, Roberto Vecchioni, Mauro Pagani, Eugenio Finardi e medas àteros. At traballadu cun mùsicos istràngios, comente a Airto Moreira, Miroslav Vitous, Jacques Morelembaum, Nils Petter Molvær, Omar Hakim, Peter Erskine, sos Mùm, Jorge Ben, e medas àteros.
At abertu sos cuntzertos de Miles Davis in su giru italianu 1987.
Vittorio Cosma est istadu Mastru Cuntzertadore e Diretore Artìsticu de Sa Note de sa Taranta in su 2002 e 2003, in ue at incumentzadu sa collaboratzione sua cun Stewart Copeland. Cun s'ex Police registrat CDs e sighit a sonare in totu su mundu, siat cun s'Ensemble "Notte della Taranta" chi cun GIZMODROME, una banda creada dae Cosma e Copeland matessi.
Collàborat cun su DJ e produtore Howie B (U2, Björk etc.), cun su grupu de Peter Gabriel (David Rhodes, Ged Lynch, Richard Evans) e cun sos mùsicos islandesos Valgeir Sigurðsson e Borgar Magnasson (Björk, Sigur Rós).
Vittorio Cosma at dirìgidu s'orchestra de su Fèstival de Sanremo in medas editziones. Sas prus reghentes cun Elio e le Storie Tese, Riccardo Sinigallia, Marlene Kuntz (prèmiu pro su duetu cun Patos Smith), Almamegretta, Samuele Bersani (prèmiu de sa crìtica), Cristiano De André (prèmiu de sa crìtica), Enrico Ruggeri (binchidore 1993).
Pro su Cuntzertu de su Primu Maju, at realizadu unu donu a sos Beatles cun s'orchestra de Ennio Morricone e sos Gnu Quartet.
In su 2013 creat sa "Grande Orchestra Rock", ensemble formadu dae prus mùsicos italianos: su disafiu est cussu de creare una superband bonende in paris limbàgios e acostamentos musicales in diferentes de su totu, dae Maurizio Solieri (chitarrista istòricu de Vasco), Federico Poggipollini (Ligabue) a Boosta de sos Subsonica, colende pro Stefano De Batista, Bob Angelini, Andrea Mariano (Negramaro) sos cantautores Colapesce e Andrea Appino, Fabrizio Bosso, James Senese, Emidio Clementi de sos Massimo Volume, su rapper Ensi e Francesco De Giacomo de su Banco del Mutuo Soccorso pro nde tzitare petzi calicunu.
At fatu medas progetos trasversales comente a Copynight, eventu de abertura de su Festival dei Due Mondi 2009 e s'eventu multimediale mannu INDEEPANDANCE, ambos realizados cun Caterina Caselli''. Indeepandance'' est istada iscrita e realizada cun sos videoartistas Masbedo, s'iscritore Aldo Nove e posta in iscena in logos comente a su museu MAXXI de Roma e s'Arena Tzìvica de Milanu, cun istràngios bènnidos dae disciplinas diferentes (s'iscritore Michel Houellebecq, sos Subsonica, Pierfrancesco Favino, su Dj Richard Dorfmeister, Elisa, su grupu islandesu Mùm, etz...).
At realizadu medas colunnas sonoras pro su tzìnema, intre sas cales cussa pro su film Colpo di luna (1995), premiadu in su Fèstival Internatzionale de su Tzìnema de Berlinu.
Est autore de sas colunnas sonoras de sos ùrtimos traballos de Nino Manfredi. In paris cun Gianni Maroccolo est autore de sa colunna sonora de "The Lack" de sos Masbedo, presentadu a su Fèstival de Venètzia in su 2014. At fintzas incumentzadu una collaboratzione cun sos registas Benedetta Argentieri, Bruno Chiaravalloti e Claudio Jampaglia pro cales at realizadu sas mùsicas de su docufilm "Our War" e est atualmente assentende pro una produtzione noa.
At fintzas assentadu colunnas sonoras televisivas pro sa Rai e pro sa Mediaset (I Cesaroni, Una storia qualunque, etz...) e mùsicas pro siglas e iscienegiados radiofònicos.
Est Diretore Artìsticu de su fèstival de mùsica e literadura "Sas cordas de s'Ànima" a Cremona e de su fèstival multidisciplinare "Microcosmi". Est istadu diretore de su Màntova Mùsica Fèstival e de su "Festival letterature di Roma-Massenzio".
Cun sa domo sua de produtzione Music Production, in Milanu, at creadu sas mùsicas pro medas annùntzios publitzitàrios, intre sos cales cussos pro Fiat, Coca Colat, TIM, Ringo, Audi, Banca Mediolanum, Rex, Jägermeister, Cornetto Algida, Johnnie Walker, Suzuki, Motorola, Galbani, Seat, Saiwa, Volkswagen, Pavesi, Voiello, Campari, Istare, Autostrade e medas àteros.
Su progetu prus reghente suo, Deproducers, est unu colletivu formadu de medas mùsicos e produtores italianos: Gianni Maroccolo, Massimiliano Casacci e Riccardo Sinigallia. Sa punna est cussa de rèndere àtzessìbile sa Sièntzia pro mèdiu de sa mùsica. Sos Deproducers, a pustis de s'esòrdiu discogràficu in su 2012 cun su cd PLANETÀRIU (Sony) e cun s'ispetàculu omònimu (in programatzione fintzas como), sighint su progetu issoro de chirca (cun Fabio Peri, astrofìsicu e diretore de su martzu de Milanu).
Botanica est su segundu capìtulu discogràficu de su percursu issoro de "Mùsica pro Cunferèntzias Sientìficas". Est unu progetu realizadu cun sa collaboratzione cun Aboca e su Professore Stefano Mancuso, fundadore e diretore de su Laboratòriu de Neurobiologia Vegetale, chi s'òcupat de sa tzita sientìfica chi acontesset tra sas prantas. Botanica unit mùsica, sièntzia e poesia batinde in su palcu un' esperièntzia sonora e naturale chi carrat s'ascurtadore intre sas meravìllias de su praneta vegetale, inghiriende·lu in manera cumprida pro mèdiu de un'àndala de immàgines e projetziones sincronizadas. Batit a sa lughe sas ànimas diferentes de sos Deproducers, dae s'eletrònica a su rock, dae sas colunnas sonoras a su “simple” istrumentale de sas rìtmicas incaltzantes e de s'evidente bena isperimentale giogada cun sos efetos e ripetitziones, e est istada definida dae medas comente a “sa Bibbia de s'ambient modernu” chi s'insìnuat in su tzentru de sa natura e l'isbrentat a fundu, torrande·la a una forma noa, innovativa e pagu cunventzionale.
Su grupu est divenidu unu laboratòriu culturale beru e pròpiu chi ispàtziat intre àmbitos vàrios, realizende sonorizatziones pro Museos, tenende seminàrios e cunferèntzias, curende sa diretzione artìstica de fèstivals e eventos. In su 2014, sos Deproducers ant realizadu sa colunna sonora de sos films La vita oscena de Renato De Maria e Italy in a Day - Un giorno da italiani de Gabriele Salvatores, presentados ambos a sa 71ª editzione de sa Mustra internatzionale de arte tzinematogràfica de Venètzia. In sa matessi ocasione, a su branu Just One Day (tràidu dae su film de Salvatores) est istadu assignadu su prèmiu Assomusica comente a mègius petzu originale seberadu intre sas colunnas sonoras de sos film de sa Mustra.
In su 2016 fundat su supergrupu rock Gizmodrome, banda creada in Itàlia cun Stewart Copeland baterista de sos Police, Mark King bassista de sos Level 42 e su chitarrista Adrian Belew de sos King Crimson. Su primu album issoro, registradu a Milanu, est istadu publicadu su 15 de cabudanni de su 2017. A martzu de su 2018 est incumentzadu su giru europeu e sa banda at sonadu fintzas in Giapone.
Collaboratziones
Partètzipat a totu sos discos de sos Elio e le Storie Tese comente a boghe narrante o comente a pessonàgiu.
At sonadu pro su giru "Emozioni Fortissime", "Tour Biango" e in sos giros 2014 e 2015 de Elio e le Storie Tese in sas bestes de "Clayderman Viganò" e de su giòvanu Carmelo, sostituinde Rocco Tanica a sas tastieras finas a su giru de adiosu de su 2018.
In s'istiu de su 1992 at connotu sos cantadores de su Tenore de Neunele, e at collaboradu (in paris cun Elio, Faso, Jantoman e Christian Meyer, totus àteros membros de Elio e le Storie Tese) a su discu Terra Nostra de su 1996, in ue at sonadu, in paris cun Christian Meyer e Faso, in sos branos Amazzonia e Sa Sienda.
At fintzas dirìgidu s'orchestra in su Fèstival de Sanremo 2013 e 2016, in custa ùrtima ocasione pròpiu pro sos Elio e le Storie Tese in sa serada dedicada a sas cover. Aparit in sos vìdeos de sos Elio e le Storie Tese Pipppero® comente a ballerinu, in su vìdeu Evviva/La visione e Storia di un bellimbusto, comente a unu tìpicu playboy meneghinu. At fintzas sonadu cun issos in sa trasmissione televisiva "Il Musichione", andada in direta in Raidue in su martzu de su 2014, in sos pannos de su satzerdote mùsicu "Don Vittorino".
At partetzipadu prus bortas a sa trasmissione radiofònica de sa Gialappa's Band Rai dire Sanremo in Rai Radio 2, cummentende in manera musicale sas cantzones de su Fèstival de Sanremo e partetzipende a su Dopofestival.
Transessualidade
Transessualidade est unu fueddu impitadu pro sas persones chi tenent una espressione o identidade de gènere chi diferit dae su sessu inue funt nàschidos. Su tèrmine podet inclùdere, ma non est limitadu a: transessuales, cross-dressers e unas àteras persones chi vàriant de gènere.
Is persones transessuales tenent unu sensu de distonia e disforia cara a su sessu de nàschida chi si podet isvilupare in sos primos annos de vida, durante s'adolescièntzia o, prus in manera rara, in edade majore.
Istoricamente, sos intentos de cura psichiàtrica de custu istadu s'ant rivelados unu fallimentu e ant causadu unu nùmeru a beru elevadu de suitzidas intre sas persones transessuales. Sceti a inghìriu a su 1960 s'at incumentzadu a pensare chi su solu "sanamentu" de sa persone transessuale si podet a otènnere adeguende su corpus a sa psiche e non a s'imbesse.
Su movimentu transessuale mundiale arrefudat s'incuadramentu psichiàtricu de sa conditzione pròpia. Annotamala, reghentes istùdios parint dimostrare una reighina genètica a sa transessualidade.
Tennessee Williams
Tennessee Williams (Columbus, Mississipi, 26 de martu 1911 – New York, 25 de freàlzu 1983) est istadu unu drammaturgu e iscrittore americanu. Iscresit drammas in su istilu gòtigu sud, comenti A Streetcar Named Desire, Cat on a Hot Tin Roof, e Sweet Bird of Youth.
Limba tedesca
Su tedescu (die deutsche Sprache, Deutsch) est una limba de sa truma olandesu-germànica de su cambu ocidentali de is limbas germànicas de sa famìlia de limbas indo-europeas. Est sa limba germànica prus difùndia in su mundu a pustis de s'ingresu.
Est s'idioma cun su nùmeru prus mannu de fueddantis de limba mama in totu s'Unioni europea, fueddau che primu limba e arreconnotu comente limba ofitziale in Germània, in Àustria, in Lussemburgu, in Bèlgiu (cantones orientalis), in Liechtenstein e in Isvìtzera prus che àteru in sa parti de sus innui si fueddat una barianti tzèrriada "isvìtzeru tedescu" (Schweizerdeutsch).
Est fueddau fintzas in unus cantus logus de s'Itàlia comente su Tirolu de giossu o su Friuli (Val Canale), in àterus logus de s'Europa comente in Romania, Polònia (Voivodato di Opole), Frància (Alsàzia e Lorena), e fintzas in partis de is Istados Unidos d'America.
Cun unus 112 millionis fueddantis postus in 38 istadus est una limba pluricèntrica che s'ingresu. Ddui funt ìsulas linguìsticas in totu is cuntinentis e calincunas esistint giai dae parici sèculus.
Lessicu
Sa prus parte de sos vocabulos in tedescu bènit dae sa camba germanica de sas limbas indo-europeas, mancàri chi bi nd'àpat puru una minorìa picàdas dae su frantzesu, latinu e, pagòra, dae s'inglesu. Est una cosa ispantòsa chi su tedescu bòrtet paràgulas istrànzas fachènde imprèu de s'imbentàrju germanicu ebbìa: est de gai chi Notker III di Santu Gallu fit resessiu a bortare sos trattàos aristotelicos in tedescu anticu lìmpiu in s'annu de Milli. Oje in dìe, podìmus atzapàre pro esempiu  Fernseher /'fɛɐnˌze:(ɐ)/ , chi lu cumpònen fern (attèsu) e sehen (bìer), chi est sa bortàda esatta de su faveddu grecu-latinu "televisione".
A prima ocràda, su lessicu tedescu est malu a cumprènder. Tòcat puru a ischìre chi una parte manna de lùmenes est una bortàda a sa lìttera dae su latìnu. Eddùncas, fìntzas de manèra indiretta, si pòdet iscumbatàre s'internassionalidàde de sos limbàzos, mascamènte in su campu de cosas chi pertènen a sa crèsia (pro esempiu, die Wieder-aufersteh-ung = re-surrect-io). Fìntzas sas paragulas chi su tedescu at picàu dae su latìnu si acàttan meda prus a s'ispìssu de cantu unu si pòdat isettàre, pro esempiu nüchtern ("a jaunu", dae nocturnus), keusch ("castu", dae conscius), die Laune ("s'animu", dae luna), die Ziegel (dae tegula), die Pfeife (dae pipa) oppuru kosten (omonimu de gustare e constare), kaufen ("comporàre", dae caupo, in sardu tzilleràrju) e gai sichìnde.
Dialètos de sa limba tedesca
Sos dialetos tedescos si pòden ischirriàre in duas macrovariedades:
A s'ispìssu si cussìderat "tedescu berdadèru" sa limba chi si chistiònat in sas regiones de su Nord, mascamènte in sa tzittade de Hannover. Custas regiones, chi tando faveddàban su bassu tedescu, oje in dìe tènen una pronùntzia chi si accùrtziat meda a s'iscrìttu. Custu fàchet a manèra chi s'allega de inìbe si impàret in foras: est prus diffitzile, pro un'istranzu chi istùdiat su tedescu, a cumprènder sos dialetos de su Meridione, pro mòre de su vocalismu e particularidade lessicale chi pertènet a bavaresos, isvevos, austriacos e isvìtzeros. Mancàri tottu, s'istandard est creschènde a puntu tale de picàre pede meda cuffòrma sos dialetos, chi sìche sun isperdènde semper de prus. Una situassione de diglossia b'at pètzi in Isvìtzera, nàschia pro resones istoricas: b'aìat su bisònzu de marcàre differentzias contr'a su pangermanismu de su natzionalsotzialismu, chi podìat pònner in arrìscu meda s'intreghidàde isvìtzera.
Laurus nobilis
Su Laru, làuru o fintzas lau (Laurus nobilis) est una mata de sa Famìlia Lauracee. Est una mata semper birde de sa flora mediterrànea. Sas fozas a punta de lanza, coriattas, aromaticas, e si usant in coghina. Podet crèschere che un'àrbure de 10-12 metros. Truncu deretu cun sa colza grizia. Su frutu est che un'olia minore, pulposu de colore nieddu cando est maduru. Dae un'infusu de sa fruta e de sas fozas in alcol si faghet unu licore. Sa fozas de laru funt impreadas pro incoronare is poetas. In Sardinna est agreste e bi nd'at meda in locos umbrosos de sos paris e de sas arturas, inube bi proghet, ma non b'at frittu meda. Sos prus sunt a làcana de buscos de eliche e de crecu. S'artesa podet andare dae ses a deche metros. Sas fotzas sun lùchidas, corriatzas e birde-iscuru. Sos frores isparghent in matas diferentes, tra martzu e abrile, su frùture est una melichedda e cando est cota, in atonzu, si fachet totu nighedda e lùchida.
Porajmos
"Sos zìngaros resurtant che unu ammesturu de ratzas fragiadas"
- Robert Ritter, diretore de su tzentru de chircas pro s'igiene de sa ratza - Berlin
Mancari su fatu est istadu discoidadu pro meda tempus, sos rom sunt sa segunda populatzione europea vìtima de istermìnios ratziales pro manu de sos nazistas.
Suta sa ghia de Adolf Hitler siat ebreos, siat rom fiant definidos in sas Leges de Nurnberg che inimigos de s'istadu basadu subra sa ratza. Custos duos grupos (e fintzas àteros) fiant ogetu de polìticas de persighida simbigiantes, chi los ant jughidos a curtzu de s'annichilamentu totale in totu sos territòrios ocupados de sas tropas nazistas.
Subra sa cantidade de vìtimas de etnia rom dèpidas a sos crìmenes de sa segunda gherra mundiale non b'ant datos tzertos sende chi fiant unu grupu ètnicu pagu organizadu e insertadu in sa sotziedade; dae sos carculos si nde contant unu nùmeru intre 220.000 e 1.500.000. Sa Germània Ovest in su 1982 at reconnotu formalmente chi contra de sos rom siat istadu ordingiadu unu genotzìdiu.
Su faeddu porajmos no est de agradessimentu intre unos cantos rom chi bivent in sos Balcanos e in Rùssia, sende chi in sos dialetos issoro custu cheret nàrrere «isfloramentu». Prefèrint duncas s'impreu de «Samudaripen» o de «Kali Traš».
Figu
Figu (Ficus carica) de sa Familia Moracee. Arvuree e fruttu. S'agatat sa figu areste (crabufigu) e sa figu cultivada in ortos, chi produet fruttos chi si mandigant. S'arvure vivet a longu. Su truncu de s'arvure est russu si s'arvure est betza, pagu altu e tendet a si dividere in diversos rattos. Sas fozas sunu largas. Sa linna non balet. Sos ramos si benint segados catzana unu latte. Su fruttu est gustosu e podedt essere de colore biancu o nieddu. Madurat in duas o tres boltas a segunnu de sa variedade, a finis de lampadas coghet su crabione, a finis de austu sa segunda incunza e si s'annada est bona un'atera incunza in santuaine. Si consumat frisca o cando est unu pagu sicca (sa cariga); de s'una e de s'atera s'ind agatat in commerciu. Su fruttu est unu pagu modde cando est maduru, cun d'una corza issa puru modde. Su fruttu est impreadu puru po faghere marmellata. In Sardigna agatat su clima sou ideale pro s'isviluppare, in ue bi nd'ada de divescias calidades, de sas cales, caliguna: figu alba de mannale, figu calaridana ruja, figu niedda, figu cana, figu cariga, figu buldasciotta, figu mattalona, figu pasatina, figu milinzana, figu buttada, figu de tres vias, etc.
Linea 77
Is Linea 77 funt unu grupu musicali rock italianus. Si funt formadus in su 1993 in Venaria Reale (TO). Is testus de is cantzonis funt in ingresu, a bortas in italianu.
Èsodu giulianu-dàlmata
S'èsodu giulianu-dàlmata, nòdidu fintzas che a èsodu istrianu, est un'acontessimentu istòricu cunsìstidu in s'emigratzione fortzada de sa majoria de sos tzitadinos de etnia e de limba italiana de sa Venètzia Giulia e de sa Dalmàtzia, acaessidu partinde dae sa fine de sa segunda gherra mundiale (1945) e in sos annos a issa sighentes. S'istimat chi sos giulianos, sos fiumanos e sos dalmatas italianos chi fiant emigrados de sas terras issoro de orìgine assummant a unu nùmeru cumprèndidu intre sas 250.000 e sas 350.000 persones.
Su fenòmenu, sighente a sos disacatos connotos che istragos de sas fòibas, at interessadu in generale totu is chi difidaiant de su nou guvernu jugoslavu e est istadu rilevante in Ìstria e in su Cuàrnaru, in ue fiant isboidadas de sos bividores suos biddas e tzitades intrenas. In sos disterros finat interessados totu sos territòrios tzèdidos dae s'Itàlia a sa Jugoslàvia cun su tratadu de Parigi e fintzas sa Dalmàtzia, in ue biviant sos dalmatas italianos. Sos istragos de sas foibas e s'èsodu giulianu-dalmata sunt oe in die ammentados cun sa Die de s'ammentu, solennidade tzivile natzionale italiana tzelebrada su 10 freàrgiu de cada annu.
Unu nùmeru de persones, chi segundu istimas autorèvoles podiat istare a rodeu de unas 250.000 o 270.000, intre chie cumprèndidu unu tzertu nùmeru de croatos e islovenos anti-titinos, aiat seberadu de abbandonare sos logos de residèntzia e sas relativas propiedades. Fintzas sa Cummissione istòricu-culturale italo-islovena, formada in su 1993 de sos respetivos guvernos pro crarire unas cantas bisuras iscuncordadas in sas cuntierras istòricas intre sos duos pòpulos, at frunidu, in su raportu finale de su 2000, istimas prètzisas pro totu sa parte de Venètzia Giulia colada in su segundu pustis-gherra a sa Jugoslàvia, comente fintzas Fiume e sa Dalmàtzia. Intre sos èsules italianos, cussos aproliados de zona de Capodistria, chi pertenet oe a sa Repùblica de Islovènia sunt istados, semper segundu tale Cummissione, unos 27.000, a sos cales cherent atzuntos carchis millis de islovenos. Si cunsìderet chi s'èsodu s'est isvilupadu massimamente in una iscuta de tempus non curtzu: cumprèndidu intre su 1943 e 1956.
Medas pròfugos si fiant istabilidos a s'àteru chirru de sa làcana noa, in su territòriu abarradu italianu, mescamente in Trieste e in su Norte-estu. Àteros fiant emigrados in Europa e deghinas de millis in su restu de su mundu.
Sunt istaos averguadu episòdios chi medas ant definidu de discriminatzione, in sinu a unu cuntestu istòricu in su cale sas partes polìticas e ideològicas dividiant sa sotziedade italiana. In diversos libros sunt ammentados tales episòdios: in particulare si faghet riferimentu a unu corteu de èsules, su gai naradu trenu de sa birgòngia a sos cales, unos cantos operajos asortidos in logu de s'istatzione de Bologna Tzentrale, aiant impedumadu de batire cale si siat gènere de cunfortu, cunsiderende sos giulianu-dalmatas - chi si nche fuiant de sa Jugoslàvia comunista - fascistas.
Italianos abarrados
Sos italianos abarrados in s'ex Jugoslàvia, segundu su tzensu organizadu in Croàtzia in su 2001 e cuddu organizadu in Islovènia in su 2002, assummant a 21.894 persones (2.258 in Islovènia e 19.636 in Croàtzia). Sos italianos de Islovènia, chi sunt una minoria natzionale reconnota dae s'Istadu Islovenu, sunt rapresentados dae s'Unione italiana. Sa comunidade italiana in Islovènia est formada prevalentemente de autòctonos, pro sa prus parte biventes in s'Ìstria islovena, ma fintzas de unos cantos ispatriados, ispetzialmente in sas printzipales tzitades (Lubiana, Postumia, Maribor). Sa populatzione chi s'est decrarada de natzionalidade italiana in sa Repùblica Sotzialista de Islovènia in antis e in s'Islovènia indipendente a pustis, in sos tzensos jugoslavos dae su 1953 a su 1981 e in cussos islovenos de su 1991 e de su 2002, s'est modificada dae 854 a 2.258.
Segundu s'ùrtimu tzensu de su 2002 sos islovenos decrarados de natzionalidade italiana fiant 2.258, cuntzentrados in manna majoria in sos 3 comunos de costera de sa regione càrsicu-litoranea de Capodistria, Pirano e Ìsula de Istria. Semper segundu tale tzensu, sos islovenos decrarados de limba mama italiana fiant paris a 3.762, issos puru cuntzentrados in màssima parte in sos comunos fentomados. Sa limba ufitziale subra totu su territòriu de Islovènia est s'islovenu. A issa s'acostiat s'italianu in s'àrea de sos bator comunas de costera (Ancarano, Capodistria, Ìsula de Istria e Pirano) e s'ungheresu in tres comunas de s'Oltremura (Dobrovnik, Hodoš e Lendava).
Fintzas sos italianos de Croàtzia funt issos puru minoria natzionales reconnota de s'Istadu, issos puru rapresentados de s'Unione italiana. Sa comunidade italiana in Croàtzia est formada mescamente de autòctonos, susetotus in s'Ìstria croata, ma s'agatant fintzas ispatriados chi bivent in majoria in sas tzitades printzipales (Zagàbria, Rijeka, Pola, Dubrovnik). In data de su 29 de làmpadas de su 2014 in Croàtzia biviant 34.345 italianos. segundu sos datos ufitziales de su tzensu de su 2001 fiant 20.521 a si decrarare de limba mama italiana e 19.636 a si decrarare de etnia italiana.
Stanis Dessy
Stanis Dessy (Àrthana, 1900 - Tàtari, 1986) fiat unu pintore sardu.
SC Kuban Krasnodar
SC Kuban Krasnodar (rus. Футбольный клуб "Кубань" Краснодар / Futbol'nij klub Kuban' Krasnodar) esti sa socedari calcistica de sa Krasnodar in Russia. È nascia in su 1928. Su presidenti attuali esti Alexander Tkaciov.
Stanis Dessy
Biografia
A pustis de su ginnàsiu in Casteddu s'est iscritu a s'Acadèmia de sas Bellas Artes in Roma. In su 1921 est torradu a Casteddu, in ue at fatu su professore de disinnu in s'Iscola de rieducatzione pro mutilados. Ciusa l'at cussigiadu de traballare comente tzeramista ma at a preferrere sa pintura. At fatu de modellu pro s'istàtua de L'Ucciso. At debutadu in sa mustra de su tzìrculu universitàriu catòlicu. In su 1922 su Giornale d'Italia at publicadu in sa pàgina sarda unu profilu de s'artista.
S'annu imbeniente at espostu in sa Cuadriennale de Torinu su ghissu Cinzio, retratu de su figiu de Ciusa. At incumintzadu a collaborare cun sa rivista Il Nuraghe e a traballare comente issenògrafu in sa Compagnia Stabile Sarda. In su '25 at espostu in sa III Biennale romana e in sa Mustra de arte de Casteddu. In su 1926 si nche est tramudadu a Tàtari. In su 1927 at incumintzadu a istudiare sa pintura tedesca e fiaminga. In su 1930 s'est cojuadu cun Ada Dessì. In su matessi annu at partetzipadu a sa segunda espositzione de litografia e xilografia in Chicago e at isperimentadu s'acuaforte ghiadu dae Melis Marini. In su mese de santandria est andadu a Parigi ma sena resurtadu perunu. At comporadu istampas antigas de Dürer e Rembrandt. Si dèdicat a su monotipu. In su 1937 duas xilografias sunt incluidas in sa regorta de su "British Museum". In su 1938 in sa IX Sindacale Nuorese at bintu su prèmiu PNF pro sa pintura. In su 1940 at espostu in una personale de xilografia in sa Biennale de Venezia. In sa Biennale de su 1942 at espostu sa xilografia Notte di San Giovanni. In su 1944 at disinnadu paris cun Tavolara sa tèssera de su Partidu Sardu. In su 1949 at collaboradu cun sa rivista Ichnusa e s'est iscritu a su sindacadu regionale de sos artistas. In su 1952 at partetzipadu pro s'ùrtima bia a sa Biennale de Venezia.
In su 1956 at organizadu cun Tavolara sa V Mustra de intzisiones italianas. In su 1957 at partetzipadu a sa de sete mustras de su Premiu del Fiorino. In su 1959 in s'Unione sarda Frantziscu Màsala l'at acusadu de indiferèntzia pro sos problemas sotziales. Issu at rispostu chi sa pintura sua unu caràtere sotziale lu tenet, giai chi est destinada a li garantire su sustentamentu. In su 1960 at donadu sa pintura La Cena in Emmaus a su Collegium Mazotti. In su 1964 at espostu in una personale in sa Rassinna de xilografia sarda e piemontese de Torinu. In su 1977 s'aministratzione provintziale tataresa l'at dedicadu una mustra antològica.
Łobez
Łobez (tedescu Labes) est una tzitade de unos 10.066 (2019) bividores de sa Polònia norti-otzidentale, cabulogu de su voivodatu de Pomerània Otzidentale. Sa tzitade si naraiat Labes fintzas a su 1945 e fiat territòriu de sa Germània.
Gosos
Sos gosos o gòggius sun cantos devotzionales e/o paralitùrzicos in onore de sos santos o de Nostra Sennora. Sa paràgula gosos e sas variantes suas gotzos e cotzos diffusas in su capu 'e susu de s'ìsula benin dae su castillanu gozos, cando chi sas variantes de sa parte meridionale goggius, goccius, coggius benin dae su catalanu goigs. Ambas paràgulas ibèricas, benin derettas dae su latinu gaudium «cuntentesa». In sa zona tzentrale de sa Sardigna est impreada finas sa paràgula grobbes chi arribbat dae su catalanu cobla/cobles; mancari non siet impreada petzi pro cumponimentos devotzionales e/o paralitùrzicos ma finas pro cumponimentos satìricos chi no an forma de gosos.
Est unu cantu monòdicu, est a narrer cantadu petzi cun una tonalidade.
Sa cuartina de apertura si podet partire in duas perras de duos versos cada una: sos primos duos versos introduchen su tema de su cantu, sos àtteros duos sun sa torrada. Sichin sas istrofas, mascamente sestas de ottonàrios, in ube est cantau su tema.
S'ùrtima istrofa est una cuartina. Cada istrofa est serrada dae sa torrada chi est ripìtia duas bortas.
S'aspettu prus de importu de custa tipolozia de cantu est chi, mancari siat unu pacu monòtonu comente melodia, azudat sos fideles pro sa retentiva e s'esecussione de sa torrada. Pro su chi pertoccat sa mètrica, s'ùrtimu versu de cada istrofa tenet sa matessi rima de su secundu de sa torrada e annùntziat a sos fideles cando est su mamentu de cantare.
Intre sas attestassiones de sa paràgula gosos in Sardigna s'ammentat sa de Juan Espina Velasco, s'incuisidore, in su 1640, in sa relassione sua subra de su viazu Tàtari-Casteddu, Casteddu-Tàtari. Firmandesi in Sueddi in sa crèsia de Santu Zorzi aiat ordinau de cantare sos gozos. De cussos cantos non s'ischit nen sa limba nen s'istruttura istròfica. De su cumponimentu Gosos chi si narran cun su ufìtziu de sos mortos, imbetzes, tenimus su testu cumpletu iscritu in sardu. A dolu mannu, cun sa documentassione chi tenimus est diffìtzile meda a facher una cale si siat ipòtesi subra de s'orìgine issoro.
Ravenna
Ravenna (Ravêna in romagnolu) est una tzitade de s'Emilia-Romagna de unos 160.000 abitantes, capoluogo de sa provintzia omonima, sa pius manna e pius importante de sa Romagna. A 7 km. dae su mare. In tempos istoricos est istada occupada dae sos etruscos: su nomene, cun su suffissu "enna", parede unu sinnu. A sa fine de su III sec. diventat una civitas foederata de Roma. In su I sec. ottenidi sa cittadintzia romana. Augustu la faghede base de una flotta de 250 naves e isviluppada su portu. Sa tzitde benidi inghiriada de muros, e suta Traiano benidi fraigadu s'acquedotto. In Ravenna moridi Dante Alighieri (13/14 de cabidanni de su 1321) e inoghe est sepultadu. In s'istoria Ravenna est istada tres boltas capitale: - de s'Imperu Romanu de Occidente (402 - 476) (in custu casu si dia devere faeddare de "sede uffitziale de sa corte imperiale" e duncas de capitale de facto de s'Imperu, ca formalmente sa capitale fit ancora Roma)
- de su Rennu de sos Ostrogotos (493 - 553)
Patrimonios de s'umanidade
Otto monumentos de Ravenna sunu cunsiderados Patrimonios de s'Umanidade dae s'UNESCO:
Ses Natzionis 2009
Su RBS Ses Natzionis 2009 (ingl. RBS 2009 Six Nations Championship) est sa 10ª editzioni de su torneu rugbystigu chi bit d'onnia annu s'incontru de is Natzionalis de, , , ,  e , e est stettiu giogau de su 7 friaxu a su 21 marzo 2009.
Pier Ferdinando Casini
Pier Ferdinando Casini (Bolonna, 3 de nadale de 1955) est unu polìtigu italianu.
In su barigare de sa carrera sua longa polìtiga, est istadu presidente de sa Càmara de sos Diputados in sa de XIV Lezisraduras.
Est istadu Presidente de sa Cumissione de Afares Internassionales de su Senadu dae su 7 maju 2013 a su 27 cabudanni 2017 e lìderu de facto de s'UDS dae su 2002 a su 2016. L'est atribuìdu finas su rolu de Presidente onoràriu de s'Unione Interparlamentària Italiana dae su 19 santugaine 2005 a su 15 santugaine 2008 e de presidente de s'internassionale Democràtiga Tzentrista dae su 29 ghennarzu 2006 a su 11 trìulas 2015.
Alatri
Alatri est una bidda de unos 29.600 bividores de su Lazio, posta in sa provìntzia de Frosinone.
Identidade de gènere
Cun s'espressione identidade de gènere s'inditat su gènere in ue una persone s'identìficat, est a nàrrere chi si intedit òmine, fèmina o àtera cosa difarente dae custa bipolaridade.
S'identidade de gènere no benet netzessariamente dae su sessu biològicu e no tenet relatzione cun s'orientamentu sessuale.
Santu Franciscu d'Aglièntu
Santu Franciscu d'Aglièntu (in galluresu) est una bidda de 1.175 abitantes in sa provìntzia de su Nord-Est Sardigna.
John Carew
Carew, John (Lørenskog 1979 - ). Zogadore de pallone norvegesu.
Orgòsolo
Orgòsolo est una bidda de s'ìsula de Sardigna cun 4538 bividores de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Barbagia de Ollolai.
S'economia sua est basada in sa pastoria e in su turismu, mescamente pro bisitare sos Murales, oe si at sa connoschèntzia de sa bidda in Italia e in foras de Itàlia. Custa traditzione de sos murales est nàschida in sos annos '60, paris cun sa protesta polìtica contras a s'idea de s'Istadu de pònnere bases de annestru militare in sa localidade de Pratobello, a mesu caminu dae Orgòsolo a Fonne. Sos Murales sunt rapresentados disignos polìticos, problemas antigos, iscenas cuotidianas de sa bidda o traditziones antigas.
Su sartu
Est una bidda de sa Barbàgia de Ollollai a 18 km dae Nùgoro, a 620 m dae s’oru de mare, contat 4550 abitantes e nde leat parte fintas sa fruitzione de Galanoli, a 6 km dae sa bidda in su caminu chi nche giughet a Mamujada. Su sartu comunale est de 223,66 Km cuadrados, de sos prus mannos de sa provìntzia. Su territòriu de Orgòsolo nche lompet tinas a su de Talana e Orthullè, a tramontana est a làcana cun su sartu de Nùgoro, a oriente cun su de Durgali e Ulìana, a mesudie cun su de Biddamanna, Orthullè e Talana, a otzidente cun sos montes de Fonne e Mamujada.
A tramontana in sa badde de Locoe, saliosa de bìngias e olias, bi curret su Tzedrinu. A s’ala de su caminu conca a Nùgoro su sartu a làcana cun Mamujada est totu montigros e seddas, cara cara imbetzes su terrinu torrat a atrempare a s’ala de sa badde de Sorasi antis a sas atzas de Punta sa Prima (1416 m) in su Supramonte; a mesudie a palas de sa bidda s’artària creschet totu de unu prontu intre unu padente issipiu de èlighes, fintzas a su gollei campòlicu de su pradu (1000 m), bundante de pastura e mandras conca a sos sartos de Fonne e Mamujada. A sud sa làcana est singiada dae su caminu Nùgoro-Lanusè finas a su Passu de Correboi, a paga treta dae s’atza de Armario (1433), sa prus arta; su sartu sighit fintzas nche lòmpere a su gollei de Olai e dae cue in antis a su Padente de Montes.
S'abba est bundante: Tzedrinu, Riu Flumineddu, Riu Olai, Riu Sorasi e Riu Ilole surcant totu sa sartu.
Su Supramonte s’allàcanat pro belle 3000 ètaros: su terrinu est a giassos sicu e bundante de pedra de carabina e a giassos cugugiadu dae unu padente rude e de rara bellesa e abitadu dae ònnia genia de animales. Partit dae Funtana Bona a Monte Fumai (1316 m) e a su monte Novu Santu Giuanne, dae ue si podet godire de una vista chi ponet a tìmere. Trampas artas, atzas imponentes, ispèntumes de ispantu, gorropos suludrados: custu est su Supramonte de Orgòsolo.
Su padente de Baddes-Nuraghe Mereu est s'ùnicu padente de èlighes de s'era primària de totu s’Europa, chi non est mai istada tallada e chi est che pare dae tando: unu buscu issipiu e malu a b’intrare. Nòdidu peri su padente de Montesi, òasi faunìstica e de catura.
Bundantes sunt sos fenòmenos de carsismu: de mentovare s’ispèntumu de su Suercone o Sercone, calancu carcàriu longu e profundu 200 metros. Custos sitos si podent bisitare a ghia de unos cantos grupos de escursionistas espertos, a sa sola est perigulosu meda, ca si podet faddire caminu e pro more de su padente issipiu e de sos ispèntumes est perigulosu meda e est fàtzile a s'istramancare.
Istòria
Sas istigas archeològicas de su cumplessu de Nuraghe Mereu sunt nòdidas pro sos pinnetos fraigados cun pedra bianca; su nuraghe si presentat cun una turre printzipale e duas segundàrias.
Su sartu est istadu abitadu dae s’època preistòrica, de importu sa Gruta Corbeddu, pagu a tesu dae su de Ulìana. B’at finas unas cantas istigas de su Neolìticu: sas tumbas ipogèicas de sa Lopasa, e sas ruinas de Orulu, sas perdas fitas, sas concheddas de gianas e sas tumbas de gigantes de Orevara, Oleuli, Locoe e Galanoli.
In su 1420 sa bidda e su sartu suo faghent parte de su Regnu de Sardigna e gasi sighende est istadu fèudu de sas famìllias prus nòbiles de s'ìsula: Alagon, Carroz, Da Silva fintzas a su 1838. A pustis de su 1820 cun s’Editu de sas Tancaduras pro sos pastore non b’at àpidu perunu megioru e ant sighidu a impreare sas terras pùblicas pro si paschere su bestiàmene.
Sa cultura
Sa bidda si presentat a s'istràngiu galana peri pro sos murales chi sunt famados in totue. Sos primos sunt de su 1969 e los at pintados unu grùstiu teatrale anàrchicu "Dionisio", ma a pustis de su 1975, a ghia de su Professore de sas mèdias Francesco Del Casino, custa arte s'est arraighinada de su totu e sos muros de medas domos sunt istados mudados cun custas genias de pinturas. Custu professore in pare peri cun àteros nch'aiant ghetadu in badu peri sos iscolanos de s'iscola mèdia pro fàghere unos cantos murales chi pertocaiant sa Resistèntzia e sa Liberatzione.
Dae tando ònnia annu sos muros de sos fràigos de sa bidda si bestint a nou de murales chi pertenet sos temas sotziales e polìticos prus de importu.
In intro de sa bidda b'at sete crèsias e àteras tres in foras, custu inditat cantu siat forte sa fide in custu logu. Mancari su Patronu de sa bidda siat Santu Perdu e sa sua festa siat meda intesa e tzelebrada, sa festa chi si faghet de prus est Nostra Segnora de Mesaustu, pròpiu sa die de mesaustu, su 15 de Austu de cada annu. In custa festa si faghet una manna protzessione, cun prus de 100 caddos e medas costùmenes traditzionales orgolesos. In sa protzessione bator òmines pigant sa Madonna dormida, chi est meda pesante. Sa festa sighit cun sa Vardia, sa famosa cursa de sos caddos. Sa festa cumentzat su 13 e acabbat su 23, e su 23 si faghet una àtera protzessione, a de note, però bi sunt semper medas costùmenes e caddos. Orgòsolo est connota peri comente sa terra de sos bandidos e custu peri pro more de unos cantos istereòtipos tzinematogràficos, chi ant istrumentalizadu una situatzione de discumbèniu dèpida a unu momentu istòricu pagu flòridu e a s'isulamentu pro una bidda de gente chi su tempus li s'at dadu pagu baga.
Orgòsolo est famada peri pro su cantu a tenore, chi at calidades suas e iscastat dae cussu de su restii de sa Sardigna: su tràgiu est raru, distintu e nòdidu, pro more de un'abertura vocàlica e pro s'ermosura poètica de sas boghes, chi est petzi sua. De mentovare sa boghe de Pepinu Marotto, poeta, cantadore, ativista polìticu e sindacalista.
Medas sunt a oe sos grupos peri de giòvanos chi sighint custa traditzione antiga.
S'economia
Sa prus parte de sos abitantes pràticat su pastoriu e est impiegada in sos cantieris forestales, ma meda de importu est fintzas su turismu. Difatis sos murales sunt belle su sìmbulu de sa bidda e sos istràngios issèberant de la bisitare peri pro custas òperas. Su turismu difatis est una de sas atividades prus de importu dae unos cantos annos a custa banda: medas sunt sos tzilleris e sos B&B, sas siendas de turismu rurale e ambientale e de escursionismu, chi sunt nàschidos in custos ùrtimos annos e ant megioradu e ant dadu un'àlinu nou e friscu a s'economia. Orgòsolo contat prus de chentu mìgia presèntzias a s'annu, est rara sa die peri in ierru chi non si bidat nessi unu postale, chi nche acumpàngiat istràngios a bisitare sa bidda.
Persones nòdidas
Sas persones de importu sunt:
Mes'e idas-Paschixedda/Campidanesu
Fiat su dècimu mesi de su calendàriu romanu (de custu benit su nomini in medas lìnguas), ca incumentzàt cun su mesi de martzu. Is nòminis in sardu funti duus, mes'e idas, bolit nai ca cussu est su mesi ca nci funti is idas, mentis Paschixedda est sa di ca est nàsciu Gesùs Cristu, in logudoresu e nugoresu ddi nanta "Nadale".
Sa Crèsia cristiana celebrat sa Paschixedda de Gesùs su 25 de su mes'e idas.
Mesa (arredamentu)
Sa mesa est s'istrumentu a pitzus de aundi si pappada. Est una pati de s'arredamentu. Si acattada in cuxina e poidi essi utilizzau po artras cosas puru, cumenti is giogus cun is cartas o is giogus de mesa (Monopoli, ecc.). Est cumpostu de unu o prus peis, ca poderant unu pranu postu de trevessu. Podit essi fattu de medas materialis, pon'esempiu de linna, de birdi o de metallu. Nci funti mesas de ogna tipu, po formas o po mannaria, peri ca si podint allonghiai.
Unu tipu particolari de mesa e sa mesa po biliardu.
Orientamentu sessuale
Orientamentu sessuale est faeddu iscientìficu pro inditare sa diretzione in ue andat s'interessamentu emotzionale, romànticu e sessuale de una persone. Podet èssere pro personas de s'àteru sessu, de su matessi sessu o de ambos duos. De no cunfùndere cun s’identidade sessuale chi pertocat su gèneru in ue si intendet pertenèssere una persone.
No est sinònimu de s’espressione ofensiva "preferu sessuale", chi benit impreada pro sugerire chi èssere gay o lèsbica siat una cosa voluntària e tando si podet mudare o fintzas "curare".
Freddie Mercury
Freddie Mercury (Stone Town, Zanzibar 5 mes'e argiolas 1946 - Londra, 25 onniasantu 1991) est istetiu unu cantadori de su gruppu rock Queen.
Freddie Mercury est istetiu unu de is prus mannos cantantis de s'istoria de su rock, in primu po sa boxi peculiari i ermosa, e in sa de dus po sa tecnica e sa fortza istravanada ki portada. Unas de is prus bellas cantzonis iscrita e interpretada po issu e stettia Bohemian Rhapsody, perou de importu meda podemus arremonai puru We Are The Champions e Barcelona, cantada paris cun su sopranu ispannyolu Montserrat Caballè. Freddie Mercury est istetiu su 'frontman' de su gruppu Queen, ki a bendiu medas discos me is annos '70 e '80, e si podit nai ki sighid bendendi meda puru mancai Freddie Mercury est mortu.
Sa bravura de Freddie est connotta in tottu su mundu, e s'istampa lu lummenada commente su 'prus bravu cantadore de semper'. Comenti composidori at iscritu branus comenti Bohemian Rhapsody, Crazy Little Thing Called Love, Don't Stop Me Now, It's a Hard Life, Killer Queen, Love of My Life, Play the Game, Somebody to Love e We Are the Champions.
Guglielmo Massaia
Guglielmo Massaia (1809 – 1889), capputzinu piemontesu e missionariu in Africa, in Etiopia e in zonas de su Altu Nilu. Resessidi ad avvicinare sos Gallas una de sas tribùs  pius feroces de s'Africa. Massaia ada abertu iscolas e orfanotrofios. Ada iscritu una Relatzione de sos viaggios suos e una Grammatica de sa limba Galla, sa prima de tale limba.
Bisessualidade
S'indicat cun su tèrmine bisessualidade s'orientamentu sessuale de unu persone chi podet tènnere atratzione romàntica-sentimentale e eròtica-sessuale cara a individuos siat de su pròpiu siat de s'àteru sessu.
Sa bisessualidade dd’ant osservada in vàrias sotziedades umanas longu totu su cursu de s'istòria registrada e in su restu de su rènniu animale; no est duncas caraterìstica de s'èssere umanu.