cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Padre padrone
A cussizu de s'imparadore suo de mùsiga, cumintzat a istudiare pro lograre sa lissèntzia de iscola primària de dischente lìberu, e b'at a resessire a pustis de otenner su cussentimentu de su babu. Dae custu mamentu, Gavinu isvilupat un'istima profunda pro s'istùdiu, e una boluntade lenta de s'emantzipare dae sa cundissione sua de pastore anarfabetu allacanadu in unu cuntestu de restinghidura e isulamentu. A su cumintzu, prebidet de emigrare a Olanda, peroe custu prozetu disintzertat. In su 1958, s'allistat a s'armada marchende-si a su cursu de insajadura de regrutos: cando dassat sa Sardinna, ischit a cantu carchi paraula de italianu; cando no ischit responder adeguadamente a sos cumandos de unu superiore, nch'essit cun unu “¡Sennorèi!”. Istudiende e traballende die e note, arrimadu dae una boluntade intzacarràbile, azuadu dae unu superiore e dae unu cummilitare, mezorat in modu notàbile s'italianu suo, lograt sa lissèntzia de iscola segundària de dischente lìberu e devenit serzente radiumontadore inche s'iscola de trasmissiones de sa Cecchignola in Roma. In su 1962, s'alliberat dae s'armada e torrat a Sardinna pro sighire a istudiare.
S'alliberamentu militare est disaproadu meda dae su babu. A Gavinu lu zuigant presùmidu, ca pro neghe de s'ambissione sua dassat su traballu de serzente chi li diat aer garantidu seguràntzia e una bida dinnitosa. Su babu si tzocat cun Bainzu diferentes bias, chirchende de l'imbarare in s'istùdiu: “¡Zinnasiale! ¡Una paraula chi non mi trampat!”. Peroe Bainzu sighit a istudiare. In su 1964, lograt su bachilleratu cràssigu e acontessit su tzocu inevitàbile cun su babu: Bainzu, difatis, si rebellat e rebèndigat s'autonomia sua pròpia, chirchende de crarire a su babu sa bisura sua de su mundu e sos prozetos suos. A pustis de su tzocu, finas fìsigu, intre duos òmines e duas cuntzibiduras de su mundu, Bainzu abandonat torra sa Sardinna.
Elis Regina
Est cunsiderada sas pius importante cantante de samba de sempre
Autodeterminatzione
Su printzìpiu de autodeterminatziòne de sos pòpulos affìrmat su derèttu de unu populu in sutta de domìniu istrànzu a si picàre s'indipendèntzia, a istàre chind un'àtteru istadu o, a dòntzi modu, a pòder isseperàre su rezìme polìticu chi issos bòlen.
Custu printzipiu est una lèze de su derettu internatzionale generale, est a nàrrer una leze chi sos effettos giuridicos suos bàlen pro tottu sa Comunidade de sos Istados. In prus, custu printzipiu est fìntzas una leze de ius cogens, ovverosiat unu derettu e printzipiu màssimu de su derettu internatzionale, e mal'a iscantzellàre pro mèdiu de cunventziònes internatzionales. Comente càpitat pro tottus sas lezes de su derettu internatzionale, fintzas cussu de autodeterminatzione lu ratìfican lezes internas a sos istados, pro esempiu in Italia sa L.n.881/1977, e balet che leze de Istadu chi balet de prus de su derettu internu (Cass.pen. 21-3 1975).
Istòria
Dae s'Ottichèntos in susu s'Europa, s'America e su restu de su mundu an connottu sa dottrìna politica de su natzionalismu, chi fit tantu forte dae arribare a sos duos istados, tando sìmbulos de sa pelèa ideologica, chi an cambiau s'istoria contemporanea, ovverosìat sos Istados Unidos chin Thomas Woodrow Wilson e s'URSS chin Vladimir Lenin. Issos an reconnòttu su printzipiu in duas maneras differentes, s'unu mascamènte chin sos fentomàos "14 puntos" e sa nàschia de sa Sociedade de sas Natziones, s'atteru chin s'ispìnta de s'Internatzionale de Tres chi, pro esèmpiu, aìat custrìntu su Partidu Comunista Sudafricanu a sìche lassàre a pàlas sa polìtica filo-bianca pro su derettu de sa populatzione nighèdda a gubernare. Ambosduos sun pares, ca an dèpiu fàcher passos addaesècus in favòre de issèperos meda realpolitik: bàstet bìer sa nova làcana geopolitica chi ch'aìat essìu a s'accabbu de sa prima gherra mundiale, oppùru su fattu chi s'URSS reconnoschìat su derettu in chistiòne a sas Repùbricas suas, fràncu non lu pònner in pratica mai fìntzas a su tempus de sa Perestrojka. Su printzipiu de autodeterminatzione de sos populos si at isviluppàu de manera unu pacu prus cumprìa in sa secùnda meitàde de su Novichèntos, in su 1945 a s'accabbu de sa secunda gherra mundiale. Est istàda s'Organitzassione de sas Natziones Unìas (ONU) in particulare a nde promògher s'isvilùppu in ìntro de sa Comunidade de sos Istados.
Bernardo De Muro
De Muro fit unu tenore, su repertoriu sou fit meda ligadu a sas oberas de Pietro Mascagni, ma cantaiat finas sas oberas de Giuseppe Verdi, Georges Bizet, Umberto Giordano, Giacomo Puccini.
In Tempio b'ada unu museo dedicadu a issu, inue bi sunu arribados sos costumenes de iscena, fotos, oggettos personales de s'artista, locandinas e varias registratziones.
Bibliografia
Defraia A., Bernardo De Muro, Editore: Bongiovanni, 1995
Il Rosa Nudo
Il Rosa Nudo esti unu film de su 2013 dirixiu e iscrittu de Giovanni Coda. Su film esti stettiu girau a Cuartu Sant'Aleni e a Siliqua, in Sardigna e presentau de su regista in anteprima natzionali a s'edizioni de 2013 de su Torino GLBT Film Festival - Da Sodoma a Hollywood. Il Rosa Nudo esti unu film de cinematografia sperimentali ispirada a sa autobiografia de Pierre Seel, scritta in su 1994 cun s'aggiudu de s'attivista po is dirittusu LGBT Jean Le Bitoux. Su film esti stettiu scioerau cummenti "evento speciale" po su "importanti valori artisticu, istoricu e morali" in sa settima editzioni de su Queer Lion de sa 70ma edizioni de sa Mostra del Cinema di Venezia 2013.
Sa trama
Su film chistionara de sa vida de Pierre Seel. Seel esti stettiu arrestau a 17 annusu e  imprisonau in una pariga de campusu de concentramentu poitta chi fiara omosessuali. In su campu de concentramentu de Schirmeck esti stettiu torturau e violentau e obbligau a castiai, senza porri fai nudda, sa crudeli motti de su piccioccu chi amara. Dopo sa fini de sa guerra non ari pru boffiu chistionai cun nesciunusu de custa patti de sa vida sua e s'esti sposau e ari tentiu tres fillus. In su 1982, arrosciu de is violentus fueddus contra is omosessualis de patti de su Vescuvu de Strasburgo, ari decidiu de iscriri sa sua autobiografia e de dennunciai su chi iera deppiu supportai po cruppa de is nazistas. Su film chistionara puru de su chi anti raccontau is attras vittimas de sa persecutzioni de is nazistas contras is omosessualisi e de is isperimentusu fattusu appizzasa de issusu de patti de su dottori de is SS Carl Peter Vaernet.
Italia tzentrale
Chin Italia tzentrale (in italianu Italia centrale) si bòlen inditare sas regiones italianas de Toscana, Marche, Umbria e Latziu.
Demografia
In Italia tzentrale bi at 10.906.626 pessònes, chin 186,9 abitadores pro km². Bi at otto cumònes chi tènen prus de chentumìza abitadores:
Arkansas
S'Arkansas (/ˈɑrkənsɔː/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de sos Istados Unidos de Sud. Sa capitale e prus manna tzitade est Little Rock.
Su nòmene de Arkansas benit de unu faeddu Sioux chi ìnditat sos indianos Quapaw.
In bisura comuna s'Arkansas est bidu comente unu istadu poburu de biddajos chi sonant su banjo, e depet custa fama a cando, in su comintzu de su sèculu XIX fiat galu istadu de frontiera cun s'Ovest.
De s'Arkansas benint pessonàgios de importu comente s'ex-presidente de sos USA Bill Clinton e su musitzista Johnny Cash.
Geografia
Allàcanat in su Nord cun s'istadu federadu de Missouri, in s'Est cun Mississippi e Tennessee, in su Sud cun sa Louisiana, in su Sud-Ovest cun su Texas e in s'Ovest cun s'Oklahoma. Sa làcana de Est dda faghet giai de intrenu de su frùmene Mississippi.
Sa geografia de s'istadu est meda bària, agantende·sì a su Nord zona de montes in sos montes Ozark e Ouachita, zona de padentes a su Sud e zona de campura in s'Est, a cara de su frùmene Mississippi.
S'Arkansas est su de 29 prus istèrridos istados e su de 32 prus populados in sos USA.
Istòria
Est istadu ammìtidu in s'Unione su 15 de làmpadas 1836 comente istadu de 25.
In tempus de sa Gherra Tzivile aiat lassadu sos Istados Unidos pro s'aunire a sos Istados Cunfederados. A fatu de sa gherra tzivile s'economia at tenu medas difficultades a si·nche torrare a pesare, pro ite fintzas a tando s'apoderaiat subra una massaria chi dipendiat de su traballu de sos iscravos. Duncas s'istadu fiat meda incuidu siat economicamente siat sotzialmente.
Cun s'acabu de sa II Gherra Mundiale s'economia at torradu a crèschere e a si disvariare.
Splash and Bubbles
Splash and Bubbles est una sèrie animada americana creada dae John Tartaglia pro sa PBS Kids.
Tonara
"O gentile Tonara, terra de musas, santa e beneitta, patria mia cara, cand'est chi b'apo a benner in bisita? E m'as a dare sa giara abba de Croccoledda tantu fritta? A cando 'ider sas nies, sas ch'apo apetigadu ateras dies?"
- Peppinu Mereu, A Tonara
Tonara est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Barbàgia de Brebì e de su Mandrolisai, s'agatat a 950 metros subra su mare e giughet 2.397 bividores. In Tonara est nàschidu su poeta Pepinu Mereu e s'avocadu e rivolutzionàriu in Casteddu in su 1732 Vissente Cabras. Est connota pro sa produtzione de su turrone e de sos sonàgios.
Su nùmene
De su nùmene de sa bidda s’agatat su primu iscritu in su Condaghe de Santa Maria de Bonacatu (sec. XII-XIII) comente Tonara, in Rationes Decimarum Italiae Tunare, 1341. Est fintzas mentovada in is Paghes istipuladas intre su re de Aragona e Elianora de Arbaree in die 24 ghennàrgiu 1358 comente Tonara.
Su nùmene Tonara est antigu meda e fortzis benit dae su gorropu de carcare de su Toni, o fortzis dae una paràula acàdica chi inditat sas funtanas (chi sunt medas in Tonara).
Segundu M.L. Wagner su nùmene de sa bidda est collegadu a sa paràula tóneri chi indicat is montes bicudos, a forma de conu, de tipu dolomìticu, tìpicos de sa zona. Segundu M. Pittau puru benit dae sa paràula nuràgica tòn(n)i, tòn(n)eri, tòn(n)iri “istrampu dolomìticu tuvucu e percossosu”. Oe in die sa paràula toni si narat in tonaresu comente sinònimu de ispèrrumu e ispèntumu.
Su sartu
Tonara est una bidda de 2.397 abitantes posta in sa regione istòrica de sa Barbagia de Brebì a s’artària de 910 metros, in sa costa otzidentale de monte Muggianeddu (1469 m), punta Ghenna de Frores, Conca de Giuanni Fais (1496 m.), e Muscurida, in su Gennargentu. Su sartu s'isterret pro 52,12 km cuadrados e allàcanat cun Tìana, Dèsulu, Brebì e Sòrgono.
Su tempus est temperadu frito cun temperaduras mèdias de 13°-14'’ in s’arcu de s’annu e puntas suta de su zero in s’ierru e sobra sos 30" in s’istiu. Sa bidda est formada dae bator trighìngios istòricos: Arasulè, Su Pranu, Tòneri e Teliseri, istèrridos intre is 860 e is 1000 metros de artària.
Su sartu est ricu de funtanas e rios, cun buscos de castàngia, nutzola, èlighe, chercu e alasi. In Su Calavrighe b'at un'àrbore de castàngia betza seculare arta 15 metros e cun unu diàmetru de 10 metros. Intre is baddes de Santu Trebestianu e Bacu Sa Codina s’agatat sa roca de Su Toni, fata de calcares giuràssicos, frajadu dae su tempus, dae s'abba e dae su bentu.
Tonara comente la connoschimus immoe est dividida in tres riones antigos: Arasulè, su prus mannu pro bividores e tirada, Toneri chi cunservat galu domos antigas comente sa "Domo de is Porru" e Teliseri (o Taliseri) su prus piticu. S'ùrtimu rione, su Pranu, fiat fraigadu in su 1900.
S'istòria
Su sinnu prus antigu de sa presèntzia de s’òmine sunt sas domos de janas de Is Forreddos ("forreddu" est "domo de gianas" in tonaresu), ipogeos de su de IV-III millènnios in antis de Cristu, intre sa fine de su Neolìticu e su cumintzu de s’edade de is metallos, iscavados, mesurados e descritos dae Taramelli in su 1911, e sa losa in sa ruta de Pitzu 'e Toni. De s'època nuràgica bi sunt petzi is restos de unu nuraghe in sa zona de Brunneu su Nuratze e de su tempus de is romanos si sunt agatados repertos in sas zonas de Matalà, Pedras Lobadas, Su Murmù e Tonai. Semper in Tonara s'agatant sas ruinas de una antiga bidda de su perìodu nuràgicu in Idda intr'Errios, Tracullau, Trocheri e Gonnalè.
In tempus medievale sa bidda fiat parte de su Giuigadu de Arborea. In su Seschentos is abitantes de sa bidda de Ispasulè comintzant a si nche tramudare a Arasulè, chi oe in die est unu de is trighìngios de Tonara, agiuende sa bidda a crèschere siat in populatzione siat in economia. A fine de s’Otighentos sa bidda tenet prus de 2500 abitantes. Sunt sos annos chi arriba! sa ferrovia, cun su fràigu de su ponte de Su Sammucu, chi favoresset su collegamentu de Tonara cun àteras zonas de s’ìsula e ponet su fundamentu pro s'isvilupu de atividades noas ligadas a sa produtzione e a su cummèrtziu.
Tomb Raider (1996)
Tomb Raider: Featuring Lara Croft est unu videojòcu chi at isvilupàu Core Design e Eidos Interactive at prubicàu: est su primu jocu de su chi at a èsser una sèrie longa. Su jocu fit essìu in su 1996 pro PC, PlayStation e Sega Saturn.
Tomb Raider còntat un'istoria de Lara Croft, un'archeologa inglesa in cherta de tesoros anticos, chi pòdet ammentàre meda Indiana Jones. Su jocu at tèntu unu sutzessu gai mannu, chi non solu est istàu unu faru pro tottus sos atteros jocos de abbentura chi an a sichìre in benidòre, ma su protagonista suo, Lara Croft, ch'est essìu dae su campu de sos videojocos e est bènniu unu fenomenu de massa.
Tonara
Sa cultura
In sa bidda dae su 1977 b'est su sòtziu culturale "Collettivo Peppino Mereu" chi at curadu sa collidura, sa bortadura e sa presentada de is poesias e sa biografia de su poeta tonaresu e chi est contivigende sa manifestatzione "Pro custa terra rosas e beranos", cun unu cuncursu literàriu de poesia, una parte dedicada a is pipios, una gara de poesia e unu ispetàculu musicale in ue artistas diversos interpretant a Mereu cun gèneres musicales diferentes.
Tomb Raider (1996)
A commo fachet a iscarricare Tomb Raider e Tomb Raider: Chronicles pro PlayStation 3 e PlayStation Portable pro mèdiu de su PlayStation Network; si podet fìntzas colàre pro GOG.com pro si lu comporàre.
Tonara
Sa cultura
Interessante est fintzas su Coli Coli, su carrasegare tonaresu, cun s'isfilada de carros in ue nche giughent unu pupiu de carrasegare, Coli Coli Padedda, acumpangiadu dae is gotzos, cantzones de isghèngiu, e posca lu brùsiant in pratza.
Sa limba
Su dialetu de sa limba sarda faeddadu in Tonara assimìgiat a su de sas biddas lacanantes comente Dèsulu, Aritzo e Brebì.
S'economia
Tonara est bidda de artesanos dae su tempus antigu. Produiant carbone, tèulas, matones, tapetes, aratzos, mòbiles, trastes de linna e sonàgias chi is carretoneris bendiant in totu sa Sardigna. A dies de oe est galu de importu sa manifatura de sonàgias e pitiolos, de càssias e àteros mòbiles de linna, sa tessidura de tapetes e s'atividade de is turronàrgios, chi produent e bendent su turrone de Tonara connotu e apretziadu finas in foras de s'ìsula. Mancari chi sa bidda siat inghiriada dae àrbores de castàngias e de nitzolas, custos non sunt isfrutados a iscopu econòmicu.
Persones nòdidas
Su poeta Peppinu Mereu (1872-1801), famadu in totu sa Sardigna, est unu de is mannos de sa literadura sarda, cantadore a bolu e poeta a taulinu, at cantadu contra a s’ingiustìtzia sotziale c contra a s’opressione de su pòpulu dae parte de is potentes.
Is versos suos prus famados sunt forsis is de “A Nanni Sulis”, poesia connota comente: Nanneddu meu.
Rafael Caria
Rafael Caria (S'Alighera, Sardigna, 1941 - 9 de abrile de su 2008) est istadu unu filologu e poete sardu de s'Alighera.
Bida
In sos annos Setanta, est istadu unu de sos protagonistas de su movimentu in tzittade pro su saligheresu, comente attivista in intro de sa Lega per l'attuazione dell'articolo 6 della costituzione italiana, prataforma pro su reconnoschimentu in Italia de sos deretos de totu sas minorias limbisticas. In custa atividade, traballende in sa cumpanzìa aerea Alitalia, at detzididu de annuntziare sos bolos de s'aeroportu de s'Alighera in cadelanu saligheresu e in sardu. Custu seberu li at fatu sighire atziones repressivas dae parte de s'impresa. Caria est istadu politicamente ativu a primu in su Partidu Comunista Italianu (PCI) e a pustis in Sardenya i Llibertat (Sardigna e Libertade), partidu indipendentista de manca chi at donadu su contributu a fraigare, e in custu tempus est istadu unu de sos primos a chistionare in saligheresu in cunsizu comunale. Autore de paritzos istudios de lessicografia e toponomastica, poete fentomadu in campu limbisticu cadelanu, fit istadu unu de sos editores de s'annuariu academicu Revista de l'Alguer. In su 1999, at pigadu sa Creu de Sant Jordi (Rughe de Santu Jorghe) sicomente aìat gherradu meda pro su cadelanu de s'Alighera. In su 2006 l'ant fatu membru de sa Secció Filològica de l'Institut d'Estudis Catalanss (Setzione Filologica de s'Istitutu de Istudios Cadelanos) comente espertu de toponomastica e lessicografia saligheresa, su primu saligheresu e sardu a nde faghere parte. Est bennidu a mancare duos annos a pustis, in su 2008.
Francu Udella
Francu Udella (Casteddu, 25 de frearzu de 1947) est unu puzile antigu sardu.
Aiat tentu una carrera longa e òtima intre sos amadores, in ue fiat abarradu finas a s'agabu de su 1972, a pustis de rapresentare s'Itàlia, in su matessi annu, in sos Zogos Olìmpigos de Mònagu de Bavària in sa categoria de sos pesos musca. In su 1968, aiat leadu parte a sos Zogos de Tzidade de su Mèssigu in sos pesos musca, in onzi manera ambas partetzipaduras fiant terminadas in sas primas rundas. Fiat istadu prus bias campione italianu e aiat bestidu 38 bias sa màllia asula. Aiat cuncruìdu sa carrera amadoriale cun 140 bintòrias subra de 147 addòvios disputados.
Pustis coladu a su profissionalismu a sos 25 annos, relativamente a tardu, aiat cumbatidu pro 18 bias in 2 annos e, su 20 de triulas de 1974, aiat tentu s'oportunidade de lograre su tìtulu mundiale WBC, peroe in Lignano Sabbiadoro fiat istadu derrotadu pro KO in sa de deghe pasias dae Betulio González su campione benetzuelanu. Belle gasi, tres meses a pustis ebia, non si nche fiat dassadu fuìre sa possibilidade de si fagher campione europeu, derrotende in Milanu a Pedro Molledo s'ispannolu pro nocàutu in sa de chimbe pasias.
In s'abrile de s'annu in fatu, torra in Milanu in s'istàdiu de San Siro, aiat cumbatidu in sa categoria nounàschida de sos pesos minimusca e, binchende pro iscalifigadura a Martinez su benetzuelanu, fiat devènnidu campione mundiale pro sa WBC. Sende gasi, pagos meses a pustis su tìtulu mundiale li fiat istadu sustraìdu a mesa tabachina pro neghe de una farta de defesa contra a su disafiadore ufissiale. A pustis de pagos meses, in su triulas de 1976, Udella aiat tentu s'ocasione de torrare a otenner su tìtulu mundiale, peroe in Caracas fiat istadu derrotadu dae Luis Istaba su benetzuelanu pro KO in sa de tres pasias.
Segunda gherra balcànica
Sa segunda gherra balcànica est istadu unu cunflitu breve chi fiat tzocadu in s'istiu de su 1913 chi aiat bidu sa Bulgaria contra is fintzas a tando alliados de sa Liga Balcànica, annotamala sa Romania e s'Impèriu otomanu, e de su cale fiat essida derrotada. ​ Sa gherra aiat batidu a unu tratadu de paghe nou, su Tratadu de Bucarest, chi aiat mudadu sa sestadura territoriale cuncordada in su Tratadu de Londra, firmadu pagos meses in antis, chi aiat postu fine a sa prima gherra balcànica, in sa cale sa Liga Balcànica aiat bintu a sos otomanos.
Is cumbatimentos fiant durados trintatres dies e fiant comintzados cun un'atacu bùlgaru chi in pagu tempus aiat lassadu su passu a is contra-ofensivas serbas e gregas. S'intransigèntzia territoriale bùlgara, chi non cheriat atzetare su possessu gregu de Thessaloniki pro mantènnere s'alliàntzia cun sa Grètzia, ne tzèdere sa Dobrùgia meridionale pro evitare s'atacu rumenu e chi aiat detzìdidu s'isciopu de sa gherra, aiant favorèssidu sa derrota finale sua. Mancari is bùlgaros fiant renèssidos a cuntènnere a sa fine casi totu is afracadas serbu-gregas, s'intrada in su cunflitu de sa Romania a primu e de s'Impèriu Otomanu a fatu aiat asseguradu sa derrota sua. Su Guvernu de Sòfia non si fiat asseguradu nemmancu s'apoderamentu firmu de sa Rùssia, chi ddi diat pòdere evitare sos atacos de rumenos e otomanos.
Is cumbatimentos fiat acabados cun una partzidura de territòrios favoràbile in sustàntzia a is binchidores: sa Sèrbia aiat otentu sa prus parte setentrionale de sa Matzedònia, sa Grètzia sa parte meridionale (incluende Thessaloniki), sa Romania sa Dobrùgia meridionale​ e s'Impèriu Otomanu sa Tràtzia orientale cun Adrianòpolis. Sa Bulgaria, mancari cunsiderende sa gherra comente unu disacatu, aiat otentu una parte minore de sa Matzedònia, sa Tràtzia otzidentale e territòrios a sud de is montes Ròdopi.
Militarmente, sa Sèrbia fiat abarrada sa printzipale potèntzia regionale impare cun sa Romania, mentras politicamente fiat istada s'ùnica natzione a si mantènnere pròssima a sa Rùssia a pustis de s'istesiamentu de sa Bulgaria, iscuntenta de su cumportamentu russu durante sa gherra. Sa dipendèntzia russa de sa Sèrbia pro mantènnere s'influèntzia sua in is Balcanos diat èssere unu fatore importante pro iscadenare de sa Prima Gherra Mundiale un'annu a pustis, in s'istiu de su 1914.
Pierre Teilhard de Chardin
Pierre Teilhard de Chardin (1881- 1955). Gesuita frantzesu, paleontologu, filosofu e teologu. At partetzipadu a una ispeditzione archeologica in Cina chi at iscobertu su Sinanthropus pekinensis (1935). At iscritu Le Milieu Divin.
Chełmno
Chełmno [ˈxɛu̯mnɔ] (in tedescu: Kulm) est una bidda de unos 20.400 bividores de sa Polònia setentrionale, a curtzu de sa riba dereta de su frùmene Vistula e a unos 140 km dae su mare Bàlticu. Est capitale de sa regione istòrica omònima e dae su 1999 faghet parte de su Voivodatu de Kuyavia e Pomerània. Cabudianamente fiat parte de su Voivodatu de Toruń (1975-1998).
Chełmno est istadu sa prima cussòrgia de sos Cavalleris Teutònicos in missione de cristianizatzione de sas tribùs bàlticas. A pustis de sa cristianizatzione bi si fiant tramudados a bìvere medas colonos tedescos e pro custa resone in s'Edade Mèdia 7 bividores de 10 fiant de orìgine tedesca, dae chi dipendet su fatu ca sa bidda fiat dae tando narada Culm.
Semper in s'Edade Mèdia bi fiat fraigada un'universidade, sa segunda prus antiga de su rennu de Polònia a fatu de sa de Cracòvia. Sèculos a pustis s'universidade diat àere pèrdidu de importu fintzas s'ispèrdere.
Fiat cun su nùmene de Culm chi sa bidda fiat incluida in sa Liga Anseàtica. Connota che Chełmno durante sos sèculos de giurisditzione polonesa, fiat passada suta amministratzione prussiana in su 1772, mudende in su 1872 nùmene in Kulm. Fiat torrada polonesa cando sa Polònia fiat torrada a costituire a pustis de sa Prima Gherra Mundiale e torrada a ocupare de sas tropas tedescas durante sa Segunda Gherra Mundiale.
Istassione ferruviària de Otieri-Chilivane
S'istassione ferruviària de Otieri-Chilivane est realizada a longu de su caminu de ferru Casteddu-Figari, in su puntu in ue s'imbragat subra de custu s'arrampamentu suo Otieri-Chilivane-Portu Turre. Sa cunformadura de s'intrada de sa lìnia de Tàtari e Portu Turre faghet in manera ch'in su transitadorzu siat netzessària s'invertidura de martza pro sos beìculos cròmpidos a Chilivane dae su suddu e destinados a intro de s'arrampamentu (e a s'imbesse). Custa operadura, chi dimandaiat unu tempus bastante longu in su casu chi èsseret pretzisu a realizare sa furriadura e su reposissionamentu de sa locumotiva (che in su casu de sos trenos a papore), oe dimandat unu tempus prus minore gràssias a su materiale diesel atuale presente in s'ìsula, chi sa cumponidura abarrat sena mudada e dimandat petzi s'iscostiamentu de su machinista a sos cuntrollos postos a s'àtera ala de su trenu. In prus de custu, s'abertura reghente de sa bariante de Chilivane at eliminadu s'obrigadura de s'arressare in s'istassione pro sos beìculos chi realizant custas relassiones, permitende a sos trenos chi non devent fagher arressada in Chilivane de poder intrare o essire dae sa lìnia de Tàtari sena peruna invertidura.
Su partile de s'istassione est echipadu cun 5 bias pro su servìtziu de passizeris, chi bator sunt sizìbiles peri sutacoladorzu. Addae de custu, bi sunt bias bariadas de servìtziu a costazos de sos antisfontomados. S'istassione istranzat finas unu transitadorzu de mercantzias e sa filera de bias currespondedora, chi s'aguzamentu de intrada s'agatat a pagu prus de 500 metros dae su fraigu de biazadores, in sa deretura de Terranoa.
S'istassione bidet su trànsitu de trenos destinados a Terranoa, Figari, Tàtari, Portu Turre, Macumere e Casteddu. In prus de custu, su partile antale istranzat sos postales de s'IRST, chi aunint s'istassione cun su tzentru de Otieri e sas àteras biddas de su zirile. Cheret sutaliniadu chi, aguarmente in su partile de s'istassione, tenet tèrminus sa lìnia postalenca IRST de Tirsu e Iscra, chi dispensat su servìtziu isvilupadu finas a su 1969 dae sos trenos de sa lìnia Tirsu-Chilivane. Un'àteru trasportadore, sas lìnias postalencas Caramelli, aunit s'istassione cun Otieri e àteras leadas de sa provìntzia.
Gibraltar
Gibraltar (pronùntzia in inglesu [dʒɨˈbrɔːltər]; pronùntzia in ispagnolu [xiβɾalˈtaɾ]; in italianu Gibilterra) est unu territòriu ultramarinu britànnicu chi s'agatat in su sud de sa penìsula Ibèrica, a sa buca de su mare Mediterràneu cun s'otzèanu Atlànticu. Sa limba uffitziale faeddada est s'inglesu ma est connotu fintzas s'ispagnolu. Sa limba de impitu comune intre is residentes est su Llanito (pronuntziadu [ʒaˈnito]), unu dialetu andalusu cun medas prèstidos de s'inglesu e àteras limbas. In passadu fiat nòdida cun nùmene de Calpe, una de is Colonnas d'Ercole. Su nùmene atuale ddu depet a s'àrabu Tariq ibn Ziyad ( طارق بن زياد, mortu in su 720), cònnoschidu in Ispagna comente Taric el Tuerto, chie aiant cunchistadu d'Ispagna in nùmene de s'Islam. De issu dependet Jabal Ţāriq (جبل طارق), chi in àrabu cheret nàrrere "Monte di Tariq".Gibraltar portat àrea de 6.0 km2 e tenet populatzione de unos 30.000 bividores. Allàcanat in su norti cun sa povìntzia ispagnola de Cádiz, in s'Andalusia.
Sa cunchista de sa roca a s'Ispagna est acuntèssida in su 1704 de tropas anglo-olandesas, durante sa Gherra de Sutzessione Ispagnola, a contu de su pretendente de aràntzia de is Habsburg. Su territòriu suo fiat a coa tzèdidu sa sa corona britànnica cun su tratadu de Utrecht de su 1713.
Est istada una base navale importante de sa flota britànnica. Oe s'economia s'apoderat mescamente subra turismu, giogu de azardu, servìtzios finantziàrios e trasportos marinos.
Sa soberania subra Gibraltar est galu chistione de perricas intre Rènniu Aunidu e Ispagna, sende chi custa pretendet chi ddi siat torrada. Is residentes ant però rebusadu craramente su proponimentu de èssere torrados a tzedere a s'Ispagna in un referendum de su 1967 e un'àtera borta in su 2002.Segundu sa costitutzione de su 2006, Gibraltar guvernat is affàrios suos, mancari carchi pòdere comente relatos internatzionales abarrant de cumpetèntzia de su guvernu britànnicu. Is bividores de Gibraltar intre issos e issos si narant Llanitas/os.
Kurt Vonnegut
Kurt Vonnegut Jr. (Indianàpolis, 11 de onniasantu de su 1922 – New York, 11 de abrile de su 2007) est istadu un'iscritore de Istados Unidos. In una carrera isparghinada in prus de chimbant'annos at publicadu prus de batòrdighi romanzos, tres regortas de contos breves, chimbe òperas teatrales e chimbe sàgios, cun ulteriores regortas publicadas a pustis de si mòrrere.
Biografia
Nàschidu e pesadu in Indianàpolis, Vonnegut aiat frecuentadu s'Universidade Cornell ma si fiat retiradu in su ghennàrgiu de su 1943 cando fiat arroladu in s'esèrtzitu de Istados Unidos. Durante s'annestru aiat istudiadu ingegneria mecànica in s'Istitutu de Tecnologia Carnegie (oe Carnegie Mellon University) e in s'Universidade de su Tennessee. Fiat a fatu imbiadu a Europa pro cumbàtere sa segunda gherra mundiale e fiat cassadu dae is tedescos durante sa batalla de sas Ardennas. Fiat internadu in Dresda, in ue aiat subrabìvidu a su bombardamentu alliadu de sa tzitade in una tzella frigorìfica de su matzadòrgiu in ue fiat impresonadu. A pustis de sa gherra aiat cojuadu a Jane Marie Cox, cun chie aiat tentu tres pipios. Aiat adotadu is nebodes a pustis chi sa sorre si fiat morta de càncaru e chi su maridu (connadu de Vonnegut) fiat abarradu ochidu in unu intzidente de trenu. Isse e sa mugere aiant frecuentadu amboduos s'Universidade de Chicago, mentras chi issu traballaiat de reporteri a de note pro unu Ufìtziu Giornalìsticu de sa tzitade.
Vonnegut aiat publicadu su primu romanzu, Player Piano, in su 1952. Custu aiat tentu retzensiones positivas ma no aiat tentu sutzessu cummertziale in cuss'època. In is bint'annos a sighire diat publicare paritzos romanzos chi fiat istados abbaidados cun coidadu, duos de is cales (The Sirens of Titan [Is Sirenas de Titanu] in su 1959 e Cat's Cradle [Su Bratzolu de su Gatu] in su 1963) fiant nùmenados pro su prèmiu Hugo comente mègius romanzos. Aiat publicadu una regorta de contos breves titulada Welcome to the Monkey House [Benènnidos a sa Domo de sa Martinica] in su 1968. S'addelantu in sa carrera fiat istadu su de ses romanzos, sutzessu cummertziale e de sa crìtica, Slaughterhouse-Five [Matzadòrgiu-Chimbe] in su 1969. Su sentimentu anti-bèllicu de su libru intretzaiat cun su sentidu pro sa gherra de su Vietnam, chi si fiat cumbatende in cussos annos, e is crìticas fiant istadas in generale positivas. A fatu de sa bessida, Slaughterhouse-Five fiat artziada a sa top-ten de is Megius-Bèndidas de sa classìfica de su New York Times, intreghende Vonnegut a sa fama. Fiat cumbidadu a dare comìtzios, leturas e discursos de abertura in totu sa federatzione, retzende prèmios e onores medas.
Prus a tardu in sa carrera, Vonnegut aiat publicadu sàgios autobiogràficos medas e regortas de contos breves comente Fates Worse Than Death [Fadu Peus de sa Morte] (1991) e A Man Without a Country [Un'òmine chentza una Natzione] (2005). A pustis de sa morte, fiat tzelebradu comente unu de is prus iscritores cuntemporàneos de importu e cummentadore de umorismu nieddu subra sa sotziedade americana. Su fìgiu Mark at publicadu una regorta de òperas inèditas, titulada Armageddon in Retrospect [Armageddon in Retrospetiva] in su 2008. In su 2017 Seven Stories Press at publicadu Complete Stories [Istòrias Cumpletas], una colletzione de sa narrativa breve chi cumprendet chimbe istòrias abarradas fintzas a tando inèditas. Complete Stories fiat cuncordadu e introdùidu dae sos amigos e istudiosos de Vonnegut Jerome Klinkowitz e Dan Wakefield. Sunt medas is traballos de istùdiu subra s'istile e s'umorismu de Vonnegut.
Irochesus
Is Irochesus funt connoscius fumentzas commenti su Populu de sa Dommu Longa. Funt una cunfederatzioni de cincu natzionis (tribù) de nadius americanus de su nord-est de is Istadus Unius ca a pustis de s'adesioni de is Tuscarora est diventat de sesi natzionis: is Cayuga, is Mohawk, is Oneida, is Onondaga, is Seneca e is Tuscarora. Custus urtimus, a innantis biviant in su chi immoi est s'istadu de sa Carolina de su Nord, e in su 1722 funt stetius custrintus a si spostai faci a nord a pustis de is gherras fatas cun is colonizadoris europeus. Est po custu ca funt intraus a fai parti de sa cunfederatzioni irochesa sceti in unu sigundu tempus. Is Irochesus candu si depint nominai narant de essiri Haudenosaunee, Su populu de sa Dommu Longa.
Sas pius bellas cantones de Arlèta
Τα Ωραιότερα Τραγούδια Της Αρλέτας (Ta oreòtera tragùdia tis Arlètas in sardu Sas pius bellas cantones de Arlèta) est un album de sa cantautrice grega Arleta bessidu in su 1974 edd'est una selezione de sas mezus cantones de s'artista a tando.
Serge Pey
Serge Pey (Tolosa, 6 de triulas 1950) est unu iscrittore e poete frantzesu. Est fizu de profugos cadelanos rifugiados in Frantza durante sa gherra tzivile ispagnola. In su 1975 aiat fondadu sa rivista Émeute e poi, in su 1981, Tribu. Est un artista, teoricu e criticu, istudist sos fenomenos de su limbazu rituale in sa pratica orale de sa poesia. In s'Universidade de Toulouse-Le Mirail, Pey dirigit sos seminarios de sa poésie d'action.
Joe Diorio
Joseph Louis Diorio connotu comente Joe Diorio (Waterbury, Connecticut USA, 6 de austu 1936) est unu chiterrista jazz, unu professore e composidore americanu. At sonau cun legendas de su jazz comente Sonny Stitt, Eddie Harris, Ira Sullivan, Stan Getz, Pat Metheny, Horace Silver, and Freddie Hubbard. Ultimamente at puru collaboradu a s'incisione de siversos album cun musicistas giovanos comente Robben Ford, Gary Willis, David Becker e Mick Goodrick.
Universidade de Nalanda
Nālandā (in Hindi: नालन्दा, in Cinesu 那爛陀 Nalantuo, in Giapponesu: Naranda, Nāranda) est istada sa pius importante universidade buddista de s'antighidade e una de pius antigas universidades de su mundu. Sas ruinas de Naranda sunu in s'istadu de su Bihar in India, in d'unu logu chi fidi istadu visitadu varias bias dae su Buddha Shakyamuni.
Segundu sos istudiosos s'Universidade de Nalanda fit istada fundada in su tempus de su regnu de s'imperadore Gupta Kumaragupta (415-455 d.C.).
S'universidade cun tottu sos liberos fit istada dirruta e brujada in su 1193 dae Ikhtiyar Uddin Muhammad bin Bakhtiyar Khilji.
Braniewo
Braniewo (in tedescu: Braunsberg, in latinu: Brunsberga) est una bidda de unos 18.700 bividores de sa Polònia chi s'agatat in su Voivodatu de Varmia e Masuria, capitale de su Distretu de Braniewo. Est posta in s'oru de su frùmene Pasłęka, a carchi chilòmetros dae sa Laguna de sa Vìstula.
Fundada suta su nùmene tedescu de Braunsberg in sa metade de su de 13 sèculos dae sos Cavalleris Teutònicos, fiat suta vassallàgiu polonesu dae su 1466 a su 1772, data cando fiat torrada a unire a sa Prùssia. Fiat parte de sa Germània fintzas a s'agabbu de sa Segunda Gherra Mundiale, in su 1945, in ue fiat una de sas tzitades printzipales de sa provìntzia de Prùssia Orientale.
Limba gallesa
Sa Limba Gallesa (nòmene nativu Cymraeg o Gymraeg), faede parte de su gruppu britonicu de is limbas celticasa. Esti fuedhadu me sa natzione occidentale de sa Bretagna Manna, connota cummente Galles (Cymru) e in sa valle de sa Provintzia de Chubot, una colonia gallesa aintru de sa Patagonia Argentina. Doi funti fintzes personas ca fuedhant gallesu in meda atrus logus puru, prus ca totu in su arrestu de sa Bretagna Manna, is Istados Unidos De America e s'Australia.
Gallesu Antigu
S’antigu gallesu (Hem Gymraeg) est su nomene donadu a sa limba gallesa me su tempus ca si est sviluppada de su britonicu e ca benit agatau de su VI/VII a sos cummentzos de su XII seculu, candu si sviluppada me su gallesu de mesanìa.
Gallesu De Mesanìa
Su Gallesu de mesanìa (Cymraeg Canol) est su nomini donadu a su gallesu de sos XII\XIII seculos, dae sa calle abarrant meda prus iscritos de su Gallesu antigu dae sa calle si fiat sviluppadu. Custa est sa limba, o asumancu si accostat a cussa in su Mabinogion, mancai is istorias contadas siant prus antigas. Su gallesu de mesanìa est puru sa limba de sa mellus parti de sos iscritos de sa legislatzione gallesa.
Gallesu Modernu
Segundu su censimentu de su 2001, su 20,5% de sa gente totalle gallesa (3 miliones de personas) naraiada de fuedhai su gallesu (de prusu de su 18,5% de su 1991). Custa percentuali pigat una importanza manna chi si pentza chi su 25% de sa gente totale fiat composta de naschidos a foras de su Galles. Me sa gente gallesa ca fuedha sa limba gallesa arribat a su 30%. Su numeru de sa gente ca fuedha su gallesu cummente limba veicolare o chi connoscit talli limba in s’arrestu de sa Bretagna Manna no est connota, ma si agatat gente ca dda chistionat me is printzipales tzitades inglesas de sos confines aroru de su Galles e s’Inghilterra. Pagus Gallesus chistionant isceti una limba, ma sa mellus parte de issos narant ca fueddhant mellus su gallesu de su inglesu. Sa scioberada se limba de fuedhai est a segunda de s’argumentu de chistionai (custu fenomenu est tzerriau “commutazione de codici”). Mancai su gallesu siat una limba asuta de su predominiu de s’inglesu, me su XX seculu crescit su sustentamentu de sa limba impare a sos partidos natzionalistas cummente su partidu Plaid Cymru e sa sotziedade de sa limba gallesa (Cymdeithas yr Iaith Gymraeg). Su gallesu cummente prima limba est fuedhada me sas partes de su Galles ca tenint prus pagu inurbatzione, tra sas calles Gwynedd, Denbighshire, Merioneth, Anglesey (Ynys Môn), Carmarthenshire, Nord Pembrokeshire, Ceredigion, e me sa parte occidentale de su Glamorgan, ma gente cun bona cunoscentzia de su gallesu si podet accathare in totha sa natzione Gallesa.
Bernard Lortat-Jacob
Bernard Lortat-Jacob (1941) est unu etnologo e etnomusicologo frantzesu.
Bernard Lortat-Jacob est su responsabile de su Laboratoire d’ethnomusicologie du Musée de l’Homme de Parigi. Est unu grande espertu de traditziones mediterraneas, at istudiadu subra su Marocco, s'Albania, sa Romania e sa Sardigna. Dae vint’annos si dedicat a s'istudiu de sa musica sarda. At fattu istudios subra su cantu a chiterra, sos cantos traditzionales religiosos e gai.
Biografia
Cando, in sos annos 70, fit istudente de musicologia in sa Schola Cantorum a Parigi, in su matessi tempus aiat leadu unu diploma in etnologia in s'Universidade La Sorbonne, aiat cumpresu chi cussas duos interessos si podian unire. Semper in cuss'epoca aiat partecipadu a seminarios de istudiu, dedicados a sa musica e sas traditziones orales, dirigidos dae Claudie Marcel-Dubois chi fit un etnomusicologo chi s'interessaiat de sas musicas populares de varioas populatziones.
Premios
In su 2006 est istadu premiadu cun su Premio Maria Carta.
Villanueva de Gormaz
Villanueva de Gormaz est una comuna ispagnola de 18 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de Castìglia e León.
Mapuches
Sos Mapuches sunt unu grùstiu ètnicu indìgenu de su Tzile e de s'Argentina.
Debrecen
Debrecen est sa de duas tzitades prus manna e pobulada de s'Ungheria a pustis de Budapestu su cabitale, contende cun 213.703 abitadores. S'agatat in sa provìntzia nordu-orientale de Hajdu-Bihar e nd'est sa cabitale. Tzentru curturale, econòmigu e turìstigu, Debrecen est una de sas tzitades ungheresas a s'isvilupu prus dinàmigu.
Fontomadu pro sa prima bia in unu documentu iscritu in su de 13 sègulos, Debrecen fiat devènnidu leada de provìntzia in su 1.361 e in su 1.693 nche fiat pesadu a su rangu de tzitade reale lìbera. In tempus de s'istòria, fiat istada duas bias sa sea de su paralamentu mazaru, respetivamente intre su 1.848 e su 1.849 e in su 1.944. In su barigare de sa segunda gherra mundiale, aiat sufertu dannos cussideràbiles. Sa festa de sa tzitade s'isvilupat s'11 de abrile.
Debrecen tenet un'abioportu minore, situadu a pagos chilòmetros dae sa leada, chi cumintzat a s'aberrer a su tràfigu internassionale de passizeris. Sa cumpanzia ungheresu-polonesa de costu bassu Wizzair aiat ammanitzadu de reghente una relassione cun Milanu Malpensa, chi at tentu paga dura pro neghe de sa dimanda iscassa.
1808
S'annu 1808 (MDCCCVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Juliette Fievet
televisiva, chi pro como trabagliada pro sa tv France 24. Printzipalmente si ocupat de presentare sos protagonistas de sa Musica rap frantzesa
Colora
Colora. Rettile comune. Longu unos 70-80 cm, de colore iscuru in su dossu. No est perigulosu. Esistit sa colora de siccu e sa de abba.
CapaRezza
In sa musica sua issu ischit comente esplorare diversos generes, comente su Rap, su Rock e sa musica popolare. CapaRezza faeddat cun ironia de argumentos politicos, soziales, istoricos e de costumene, usende allegorias e metaforas.
Discografia
Finzu a oe Caparezza hat fattu sese album e tres DVD video de concertos.
Unione Sovietica
Istoria
Su nùmeru de sas repubricas chi nde fachìan parte fit meda cambiàda in su tèmpus. Pacu prima de sìche mòrrer, 15 Repubricas Sotzialistas Sovieticas fachian parte de sa Federatzione, chin sa prus manna sènde cussa Russa, chi si narat oje Federatzione Russa. Eddùncas, fintzas sa mannèsa de sas terras fit cambiada meda, sènde comùncas prus o màncu manna cantu s'Imperiu Russu, chène peròe Polonia e Finlandia.
B'aìat unu partidu politicu ebbìa chi fit reconnottu de manèra uffitziale, su Partidu Comunista de s'Unione Sovietica (PCUS), chi lu ghiàbat unu segretariu generale e su Politburo, chi fit su sìmbulu mundiale de s'ideologia comunista in su seculu de XX.
Saladinu
Saladino ( in arabuصلاح الدّين الأيّوبي Salah ad-din Yusuf ibn Ayyub), (Tikrit in s'Iraq in su 1137/1138 - Damasco, 4 de martu de su 1193) sultanu de s'Egittu in su 1171. In su 1183 aiad occupadu sa Mesopotamia. In sa battaglia de Hattin in Galilea aiad iscunfittu sos prinzipes cristianos, e sa Palestina intrea fit passada sutta su dominiu sou.
Zaitokukai
Zaitokukai, forma incurtziada de Zainichi Tokken o Yurusanai Shimin no Kai (在日特権を許さない市民の会, "Tzitadinos contra sos Privilezios ispetziales de sos Zainichi"), est una truma giapponesa de dereta istrema chi nche bolet bocare sos derettos de sos furisteris chi li ant reconnottu su "Istadu de Abitadore Ispetziale Istranzu". Sa prus parte de custos istranzos sunt Zainichi coreanos, chi mantenent sa tzittadinantzia sud- o nordcoreana. A su chi narat su zassu uffitziale de custu grustu politicu, sos chi bi sunt in intro sun prus de 11,000.
Su grupu lu ghiat Makoto Sakurai. Mancari sìant istremistas, a su solitu fachent manifestadas chene violentzia. In Giappone e in foras, sa zente los criticat meda pro su ratzismu issoro.
Sadako will leben
Sadako will leben (Sadako bolit bivi) est unu romanzu de su 1961 de Karl Bruckner.
Vincenzo Florio (senior)
Vincenzo Florio (Bagnara Calabra, 4 de abrile 1799 – Palermu, 11 cabidanni 1868) est istadu un'imprendidore e polìtigu italianu.
Biografia
Emigradu dae pizzinnu a Palermu a ue su babbu Paulu chi aiat una bona attividade cummerciale, una orta fattu mannu aiat cominzadu cun successo diversas attividades industriales, e aiat fundadu in Marsala sas Cantine Florio pro sa produtzione de su inu Marsala. In su 1840 in Palermu fit istada costituida sa Anglo-Sicilian Sulphur Company Limited una sotziedade tra Vincenzo Florio e sos inglesos Benjamin Ingham e Agostino Porry pro sa produtzione e sa cummercializzatzione de s'acidu solforicu e sos derivados de su sulfaru. Sempre cun Ingham aiat fundadu sa sotziedade "Amministrazione dei pacchetti a vapore siciliani", chi in su 1841 aiat varadu sa nave a vapore "Palermo" po cullegare Palermo-Napoli. In su 1862 fit istada frimmada sa cunventzione tra su governu italianu e sa Compagnia Florio navale pro su servitziu postale e cummerciale tra sa Sitzìlia e Napoli. In cussos annos Vincenzo aiat leadu varias garrigas pubblicas e fit intradu in su cossizu de amministratzione de sa Banca Nazionale e fit istadu finas presidente de sa Camera 'e Commerciu de Palermo. In su 1864 fit istadu numenadu senadore.
Sadako will leben
Custu lìburu est stètiu publicau sa primu borta in su 1961, at bintu su Prèmiu de su stadu Austrìacu, su Prèmiu literàriu de sa Tzitadi de Vienna e sa Lista d'onori Andersen e est stètiu tradùsiu in prus de trinta lìnguas.
S'autori descriit sa stòria de Sadako e Shigeo, pipius giaponesus subrabìvius a su bombardamentu atòmicu de Hiroshima.
Trama
S'obietivu de su "Progetu Manhattan" fiat su de creai s'efetu distrutivu màssimu intzullendi su Giaponi a s'arrimai e acabai sa segunda gherra mundiali.
Su 6 austu de su 1945 is Stadus Aunius ghetant una bomba atòmica asuba de Hiroshima, una de is prus tzitadis giaponesas de importu. Su contu est apitzus de Shigeo e Sadako Sasaki, fradi e sorri de 10 e 4 annus, de pari a pari, chi subrabivint po sorti a su scòpiu: in su momentu de s'arruta de sa bomba atòmica, s'agatant in unu parcu isulau, in sa zona esterna de sa tzitadi. Su babbu, su sennor Sasaki, est unu sordau e no s'agatat in Hiroshima cussa dii. Sa mama puru, Yasuko, operaja, si sarvat po miràculu.
Cun su passai de is annus, Sadako, amentat fatu-fatu a su fradi chi sa dii de s'esplosioni, issa non fiat stètia sceti "ingorta", (a issa dd'iat agatat Shigeo cun cancu scarràfiu in su corpus) ma iat "intèndiu una basca manna", e ddi fiat partu de "abruxai". Su fradi no dda creit e ddi spricat chi a s'època issa teniat sceti cuàturu annus e fiat abarrada amadainada de s'esperièntzia, duncas si podiat essi imaginada totu.
Dexi annus apustis, Sadako pigat parti a una stafeta in bicicreta de Tokio a Hiroshima. Apustis de sa gara sa piciochedda s'intendit mali e nci-dda portant a su spidali. Is dotoris narant a Yasuko chi su peus est acuntèssiu: Sadako est malàida po nexi de is efetus de is radiatzionis de sa bomba atòmica, mancai siant colaus annus meda innui issa no iat tentu perunu problema fìsicu. Sa fèmina, disisperada, donat s'annùntziu a su pobiddu e a su fillu. Shigeo amentat is chèscias de sa sorri in contu de is fertas suas apustis de s'esplosioni e cumprendit sa trista realidadi. Is dotoris e sa famìlia Sasaki decidint perou de no ddi nai a Sadako chi dd'abarrant pagus mesis de vida e, po ddi donai unu pagu de serenidadi, ddi narant chi podit sanai. Shigeo ddi contat chi candu fessit arrennèscia a fai milli gruis de paperi dorau, iat a essi sanada.
Sadako passat totu su tempus in su spidali preparendi is gruis, cuntenta e bisendi de andai a mari cun su piciocu malàidu in s'aposentu acanta a su suu, Shigetomo. Issu est malàidu etotu de abelenamentu de su sàmbene po nexi de is radiatzionis e nascit un'amistadi profunda cun Sadako, ma morit in sa dii chi Sadako arribbat a noixentu gruis. Sadako est atrivida e fintzas apustis de sa morti de Shigetomo sighit a preparai is gruis.
Candu sa piciochedda arribat a segai su paperi po sa de noixentunoranta gruis, su dotori, acanta a issa, bidit is ogus suus studendi-sì e cumprendit chi sa fortza sua, apustis de tres mesis de curas, est spaciada. Andat duncas a tzerriai a sa famìlia Sasaki: depit annuntziai sa morti de Sadako.
Sadako acabat de preparai sa grui.
S'acatat chi totu a giru de issa est bessiu scuru, creit chi siat noti e chi s'infermiera apat studadu sa luxi. Sadako s'intendit dèbili e lassat arrui sa sa grui a terra. A cussu puntu intendit comenti un'illuminatzioni, e creit de essi giai a sa de noixentunorantanoi figuras. Spinta de su disìgiu profundu de sanai, Sadako circat su paperi po fai s'ùrtima grui. "Cun custa seu arribada a milli", pensat. Ma is manus suas funt oramai tropu dèbilis, incumentzat a biri una luxi innantis a issa e ndi-dd'arruit su follu de is manus. Spantada, Sadako càstiat sa luxi e intendit sa boxi de Yasuko prangendi. Creit chi siat po sa cuntentesa de ai agiumai acabau de preparai totu is guis.
Sadako Sasaki morit in su spidali, a catòdixi annus, arrisulendi.
Ignazio Florio (junior)
Ignazio Florio Junior (Palermu, 1 de cabidanni 1869 – Palermu, 19 de cabidanni 1957) est istadu un imprendidore italianu. Conottu comente Junior pro lu distinghe' dae su babbu Ignazio Florio, fit s'erede de una de sas pius mannas dinastìas imprenditoriales italianas de tando fundada dae su nonnu Vincenzo Florio senior a so primos de s'800. Su babbu Ignaziu fit mortu cando issu aiat 21 annos e s'aiad appidu in eredidade unu patrimoniu enorme. Aiat giradu s'Europa e connoschiat diversas limbas istranzas e si fit riveladu dae subitu un ottimu affarista. Si fit cojuadu cun Franca Florio.
Artìmetru
S'artìmetru est unu traste de medidura chi permitit de medire sa distàntzia bertigale de unu corpus dae una superfìtzie de referimentu (artitùdine), chi podet esser su livellu mèdiu de su mare, su solu o unu livellu cumbentzionale.
Ìsulas Baleares
Is ìsulas Baleares (nùmene uffitziale in catalanu Illes Balears; in ispagnolu Islas Baleares) sunt unu artzipèlagu de su mare Mediterràneu otzidentale, chi format una comunidade autònoma de s'Ispagna. Su cabulogu est Palma de Majorca. Sa comunidade est cumposta de una provìntzia sola.