cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sardigna/logudoresu
Cultura
Sa die de sa Sardigna - Festa de su populu Sardu
Turismu
S'isula est portada a nùmene pro sas localidades turisticas suas, e intra custas podimus amentare sa Costa Smeralda, sa tzitade de Terranoa (Olbia) e totta sa Gallura, sas isulas de Sa Madalena e Caprera, sa tzitade catalana de S'Alighera, pro sas calas ispantosas de s'Ozastra incastradas in sas falèsias calcàreas artas: Cala Goloritzè, Cala Luna, Cala Gonone e puru pro s'internu sou, e in particulare su Gennargentu. In sos ùrtimos annos in su Sud ant fraigadu paritzas locandas e sìtios turìsticos (a SE Crabonaxa e Muraera a SO Santa Margarida de Pula, Chia). Interessantes pro su turismu s'archeologia sas Ìsulas de s'Arcipèlagu sulcitanu (Santu Antiogu e San Pietro): in custu arcipèlagu in su perìodu Maju - Làmpadas faghent oe galu sa pisca de su Tunnu Ruju (Tunnus Tynnus) cun sos brancos de tunnos chi benint dae s'Atlànticu, in fase riprodutiva.
Zogu de su mudìmine
Su zogu de su mudìmine est unu zogu pitzinnencu tìpigu de sas iscoleddas e de sas iscolas primàrias.
Su zogu
Sa custumàntzia de su zogu dimandat chi unu partezipadore si nche zugat a sa pitzarra, leet unu ghiseddu minore e, cun sas manos in palas de su dossu, lu ponzat a cua a intro de sa manu sua dereta o manca e las cunzet meda bene. In fatu, custu ùrtimu at a mutire unu cumpanzu (su prus mudu) e, porrende-li sas manos, l'at a invitare a intzertare in cale manu est su ghiseddu (est proibidu a chircare de abaidare o apoddigare, s'issèberu devet acontesser peri sa boghe o unu tocamentu lizeri de sa manu isseberada). Si si faddit, isse at a esser imbiadu torra a su seidorzu suo deretu, in su casu contràriu at a esser isse su chi at a dever cuare su ghiseddu e mutire àteros cumpanzos. Su zogu tèrminat a un'ora apostivigada a s'adelantada o cando sos partetzipadores s'istracant de zogare. Su zogadore arreadu cun su ghiseddu in sa manu at a esser su binchidore simbòligu, peroe diat esser ùtile a leare una nota in tempus de su zogu in manera a poder decrarare binchidore su chi apat bardadu su ghiseddu pro prus bias cunsecutivas o, si si preferit, su chi l'apat bardadu prus bias cussiderende sa dura totale de su zogu.
Dialetu alsatzianu
S' alsatzianu (nomine nativu: elsassisch) est unu dialettu de sa limba tedesca alemannu chi si faveddat in sa regione frantzesa de s' Alsàtzia. Su dialettu est influentzatu dae sa Limba frantzesa e est in perigolu de estintzione proite solu su 3% de sa popolatzione alsatziana tra 3 e 17 annos lu faveddat.
Cogorno
Cogórno (Cogörno in limba ligure) est unu comune italianu de 5.672 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria. Su Municipiu est'in s'apendìtziu 'e San Salvatore.
Domìniga
Domìniga (dae su latinu dies Dominica, die de su Segnori) est sa die de sa chida intre su Sàbadu e su Lunis.
Berrita
Sa berríta est una zenia de bonete nighèddu chi fachet parte de sa bestimenta traditzionale masculìna de Sardigna.
Fintzas a chimbant'annos fachet peri tottu s'isula s'impreabat, oje in die petzi in manifestadas de folklore.
Sa berrita podet esser longa fintzas a chimbanta - chentu chentimetros, ma bi nd'at una a Nugoro e chìrrios a curtzu chi lu est galu de prus e si mutit pro custu "sa berrita longa".
In sa bidda de Ovodda b'at sa particularidade chi peri sas feminas tenent una versione femenina de sa berritta, chi comente amus narau a su cumintzu est una bestimenta mescamente masculina, e si narat "sa cuffietta" ca serbit a collire sos pilos e firmare su tullu o su mucadore; a su solitu si bi ponet fintzas sa vetta.
Detlev Karsten Rohwedder
Detlev Karsten Rohwedder (Gotha, 16 de ladàmini 1932 – Düsseldorf, 1 de abrili 1991) est stètiu unu polìticu e impresàriu tedescu, militanti de su Partidu Socialdemocràticu de Germània.
Est stètiu su diretori de s'agèntzia Treuhandanstalt, incarrigada de is privatizatzionis de is aziendas de stadu de sa Repùbblica Democràtica Tedesca (RDT o DDR), cando su guvernu e su sistema comunista est arrutu e sa RDT s'est aunida cun sa Repùbblica Federali Tedesca (RFT).
Est stètiu bociu de unu tiradori in sa domu sua de Düsseldorf. Su grupu armau tedescu de ideologia marxista-leninista, Fratzioni de s'Esèrcitu Roig (RAF), s'est atibiau sa bocidura, ma su tiradori no est stètiu identificau.
Bocidura
Su lunis 1 de abrili de su 1991, a is 23:30, Detlev est stètiu sparau e bociu de su primu de is tres corfus chi beniant de unu fusìliu, chi at arrogau s'imbìdriu de sa ventana de su primu pranu de domu sua, situau in su trighìngiu de Düsseldorf-Niederkassel (Kaiser-Friedrich-Ring 71). Su segundu corfu at fertu a pobidda sua Hergard; su de tres at tocau una consola.
Lagu Omodeu
Su lagu Omodeu est unu lagu artifitziale de sa Sardinna. S’agatat in sa provìntzia de Aristanis, in sa sutarezione istòriga de su Barigadu. Est formadu dae s’arressu de su riu Tirsu a mèdiu de unu tancadorzu postu in su territòriu de sa comuna de Busachi. S’alabatu ìdrigu zughet su nùmene de Angelo Omodeo, s’inzineri chi si fiat ocupadu de sa prozetadura de su primu tancadorzu, chi s’agataiat a probe de Ulài Tirsu e como resurtat atzuvada partiarmente dae sas abas de s’imbasu nou. Su lagu tenet una superfìtzie de 29,37 chilòmetros cuadrados, una profundidade màssima de 59,55 metros e una profundidade mìnima de 12,13 metros.
Eurafràsia
S'Eurafràsia est unu continente mannu chi gruppat s'Europa, s'Àfrica e s'Asia.
Detlev Karsten Rohwedder
Bocidura
Is corfus funt stètius sparaus de 63 metrus de tesu, sa cartùcia de su fusìliu teniat unu càlibru standard de 7.62 × 51mm NATO, e fiat su pròpiu fusìliu chi fiat stètiu impreau po s'atacu de unu tiradori de sa RAF in s'ambasciada americana in su mesi de friaxu. Una cumpuda in sa scena de su crìmini at agatau tres bòssolus de cartùcia, una cadira de plàstica, unu pannu e una lìtera chi atibiàt sa responsabilidadi de s'atzioni a unu cumandu de sa RAF, chi dd'ant postu apustis su nòmini de Ulrich Wessel, una militanti de sa RAF chi morta in su 1975.
Su 2001, po mèdiu de s'anàlisi de DNA de unu pilu agatau in sa scena de su delitu, s'est scobertu chi fiat de Wolfgang Grammos, membru de sa RAF. Su ministèriu pùblicu no at cunsiderau custa evidèntzia bastanti po cunsiderai a Grammos comenti a suspetau de sa bocidura.
Su 10 de abrili 1991, Detlev est stètiu onorau in Berlinu cun una dii de corrutu de su presidenti tedescu Richard von Weizsäcker, su ministru-presidenti de sa Renània de su Norte-Westfàlia, Johannes Fratat, e su presidenti de s'agèntzia Treuhandanstal, Jens Odewald.
Sa sèrie
Su 25 de cabudanni de su 2020 est stètia publicada in Netflix una sèrie apitzus de custa bocidura, A Perfect Crime.
Vincenzo Sulis
Vincenzo Sulis (Casteddu 1758 – Sa Madalena 1834). Tribunu populare, s'est oppostu a  su  tentativu  de invasione de sos Frantzesos (1793). Accusadu de  tradimentu fut  cundennadu a sa presone a vida e isserradu po 21 annos in d'una turre in S'Aligherasa turre de l'Esperò ( e oe giamada  puru Turre de Sulis), e liberadu in su 1821. Ada iscrittu una autobiografia.
Weyburn (saskatchewan)
Weyburn est una bidda de unos 10.500 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Saskatchewan.
Istados Unidos Tzentrales de Sud-Uestu
Sa de is Istados tzentrales de Sud-Uestu est una regione de is Istados Unidos de Amèrica. Impare a is de Atlànticu de sud e e de Tzentru sud-estu cumponet is Istados Unidos Meridionales.
Cumponidura
Is istados de tzentru sud-uestu sunt:
Giuseppe Manno
Giuseppe Manno (S'Alighera, 17 de martzu 1786 – Torino, 25 de bennalzu 1868) est istadu unu istoricu. At iscrittu "Storia della Sardegna" in 4 volumes (To, 1825-1827), at tentu 4 editziones; Storia moderna della Sardegna in 2 volumes (1842). Magistradu e omine politicu: Senadore e Ministru de su Regnu de Sardigna. S'est interessadu a sos problemas sotziales e culturales de sa Sardigna.
Istados Unidos Tzentrales de Sud-Uestu
Tzitades Majores
nòmine, istadu (nùmeru de bividores)
Libertà obbligatoria
Libertà obbligatoria est un album de Giorgio Gaber de su 1976, registradu dal vivo.
Su discu
Su discu est istadu registradu in su Teatro Duse de Bologna su 14 de santuaine in su 1976.
Tracce
Disco 1
Disco 2
Gràssia Deledda/logudoresu
Maria Grazia Cosima Deledda (Nùgoro, 28 de cabidanni in su 1871 – Roma, 15 de austu in su 1936), connota in Nùgoro fintzas cun su nùmene de Grassia, est istada una iscrittora chi hat binchidu su Premiu Nobel pro sa literadura in su 1926.
Gerardo Masuccio
Gerardo Masuccio (Battipaglia, 20 de cabudanni 1991) est unu poete italianu.
Riferimentos
<references group="Prèmiu Vitruvio" />
Furchita
Sa furchita est unu cubertu de mesa cun duas o prus puntas (zenerarmente bator) numenadas corros e arringheradas a pètene, impreadu pro infercher alimentos sòlidos e los batire a sa buca o pro los mantener arressos e los segare a mèdiu de una lepa. Sa furchita est realizada mescamente in metallu, una die in prata, latone e arpaca, oe in atzarzu inossidàbile, peroe b'at finas furchitas de linna. Pro sa restoradura lestra o pro ocasiones in ue non b'est sa possibilidade de samunare sos cubertos, comente picunicos o festas, b'at furchitas de pràstiga a impreu ùnigu, finas insubradas, a s'avesu paris cun lepas e culleras de pràstiga e pannutzos de pabiru, pro resones izènigas.
Mèrcuris de sas Chijinas
Su Mèrcuris de sas Chijinas est su mercuris chi in sa religione catolica signat s'incomintzu de sa Caresima. In custa die durante una tzelebratzione in sas crejas, si retzidi unu pagu de chijina in conca, chi su predi ponede nende sas paraulas: "Cunvertidì e cree a su Vangelu".
Su Mèrcuris de sas Chijinas ne is àterus annus at a capitare:
Eduardo Galeano
Eduardo Hughes Galeano (Montevideo, 3 de cabudanni de su 1940 - Montevideo, 13 de abrile de su 2015) est istadu unu giornalista e iscritore uruguaianu, una de sas personalidades prus nòdidas de sa literadura iberoamericana.
Sos libros suos sunt istados bortados a vàrios idiomas. Sos traballos suos propassant gèneres ortodossos, cumbinende documentàriu, fintzione, giornalismu, anàlisi polìtica e istòria. Galeano negaiat èssere de un'istòricu: "So un'iscritore chi diat chèrrere contribuire a su riscatu de sa memòria segrestada dae totu s'Amèrica, ma mescamente de Amèrica Latina, terra minispretziada e istimada". Podet èssere classificadu comente unu giornalista chi istudiat sa globalizatzione e sos efetos negativos suos.
Biografia
Est fìgiu de una famìlia catòlica de classe mèdia cun antepassados britànnicos, tedescos, ispagnolos e italianos. Durante sa pitzinnia sua at fatu vàrios traballos: est istadu mecànicu de veturas, billetàrgiu, pintore de cartellos, missu, datilògrafu e cassieri. A s'edade de 14 annos est essida sa prima caricatura polìtica sua in Su Sole, su periòdicu chidajolu de su partidu sotzialista.
At comintzadu sa carriera sua de giornalista a cumintzu de sos annos 1960 comente editore de Marcha (1960-64), una rivista chi, a suta de sa diretzione de Carlos Quijano, at àpidu un'influèntzia manna in su pensamentu uruguaianu de tando e chi at tentu profetu de contributos comente a cussos de Mario Vargas Llosa, Mario Benedetti, Manuel Maldonado Denis e Roberto Fernández Retamar. Pro duos annos at istèrridu su cuotidianu Época e at traballadu comente capu editore in s'istampa universitària. In su 1973 sos militares sunt artziados a su podere tràmite unu corfu de istadu, e a càusa de sa partetzipatzione sua in currentes marxistas (Tupamaros), Galeano est istadu presu e a pustis obligadu a si nche fuire. S'est istabilidu in Argentina, in ue at fundadu sa rivista culturale Crisis.
Su 1976, Jorge Rafael Videla at pigadu su podere in Argentina mediante unu corfu militare chi at donadu orìgine a una ditadura, su nùmene suo est istadu annantu a sa lista de sos cundennados pro sos iscuadrones de sa morte. Pro custa resone, s'est agatadu torra in su bisòngiu de si nche fuire, custa borta a Catalugna, de pretzisu a Bartzellona, in ue at iscritu sa trilogia sua famada, Memoria del fuego.
Jacopo Barozzi
Jacopo Barozzi, nadu su Vignola, (Vignola, Modena, su 1507 – Roma 1573 ) architettu. Oberas suas: su progettu de sa creja de su Gesù (Roma).
Ada collaboradu a su fraigu de Santu Pedru, e a sa morte de Michelangelo ada direttu sos trabaglios. Santa Maria des sos Anghelos (Assisi). Palatu Farnese (Roma) umpare a ateros (A. da Sangallo il Giovane, Michelangelo, e finidu dae Vignola). Villa Farnese a Caprarola (Viterbo), a pianta pentagonale, cun unu parcu.
Eduardo Galeano
Biografia
In s'annu 2010 l'est istadu cuntzèdidu su prèmiu Internatzionale de Giornalismu Manuel Vázquez Montalbán in sa categoria de giornalismu isportivu.
L'ant donadu su prèmiu Casa de las Américas in duas ocasiones: su 1975 cun sa paristòria La canción de nosotros, e in su 1978 cun Días y noches de amor y de guerra, de gènere biogràficu.
Galeano est istadu cumparadu cun John Dos Passos e Gabriel García Márquez.
Highlands
Su favèddu Highlands (de bortàre in sardu a sa lìttera "Terras Artas") inditat sa regione iscotzesa de muntagna. Sa terra de cùghe si distìnghet, de manèra istorica e curturale, dae sas Terras Bassas ca si at mantèsu galu sa limba gaelica de sos tempos anticos.
Istados Unidos de Amèrica Meridionales
Sa de Istados Unidos Meridonales est una regione de is Istados Unidos de Amèrica posta in sa parte meridionale de sa natzione. Est partzida in Atlànticu de Sud, Tzentru sud-estu e Tzentru sud-uestu.
Gherra de Sas Ses Dies
Unu perìodu de artu tensu aiat antetzèdidu sa gherra. In resposta a sos atos de sabotamentu aderetados contra a mèrias israelianas, Israele fiat intervènnidu a sa Tziszordània, tando suta de su cuntrollu zordanu, e aiat printzipiadu bolos in subra de sa Sìria chi fiant agabados cun tzocos abiàtigos in subra de su territòriu sirianu e atacos sirianos de artilleria contra a assentadorzos tziviles israelianos a probe de sa làcana, sighidos dae sa reassione israeliana contra a impostadorzos sirianos in sas Artàrias de su Golan e allacanamentos onzi bia prus frechentes a intro de sa zona demilitarizada a longu de sa frontera siriana, tenende de cùcuru sa brocada dae bandas de s'Ezitu de s'Astrintorzu de Tiran, cun ischerriamentu de fortzas ezitianas a curtzu de sa làcana cun Israele e sa dimanda de evacuadura de sas fortzas tumbone de s'ONA dae sa Mesìsula de su Sinai. In intro de ses dies, Israele aiat bintu sa gherra de terra detzisiva. Sas fortzas suas aiant leadu cuntrollu de sa Fasca de Gaza e de sa Mesìsula de su Sinai dae s'Ezitu, sa Tziszordània e Zerusalemme Estu dae sa Zordània, e sas Artàrias de su Golan dae sa Sìria.
Edade Mèdia Tzentrale
Edade Mèdia Tzentrale o Prena est sa denominatzione chi carchi istòricu dat a su perìodu de s'Istòria de s'Europa chi colat intre is sèculos XI a su XIII, mentras chi pro unos àteros diat èssere masaprestu su cumintzu de su Edade Mèdia Bàscia. Sa fine de s'Edade Mèdia Tzentrale si faghet currespòndere a sa crisi de su sèculu XIV. Mediante su trèmene “Edade Mèdia Tzentrale”, si cheret inditare unu perìodu de transitzione dae “s'època oscura” de s'Edade Mèdia Arta a sa Edade Mèdia Bàscia, in ue giai s'agataiant is cunditziones chi diant batire a su Rinaschimentu culturale europeu. Sa prenesa medievale diat èssere, duncas, su zenit de s'Edade Mèdia, un'època in ue si gosaiat de istabilidade polìtica e sotziale prus manna chi diat pònnere is bases pro s'arribu de s'Edade Moderna.
Cust'època est caraterizada dae isvilupu demogràficu, econòmicu, sotziale e culturale (tambene in trèmenes de impreos linguìsticos e cuntzetziones filosòficas) in totu s'Europa, e chi faghiat a pare cun unu clima prus calente chi permitiat de prantare bìngias pro fintzas in Inghilterra. Su sèculu XII fiat caraterizadu de càmbios tales chi si faeddat de una rivolutzione a berus, mancari is primas sìngias de custa mudàtzia remantant giai a su sèculu XI, cun s'impunna a su cumprumentu de una sotziedade de tipu urbanu.
S'annu milli faghet de data simbòlica pro s'acabbu s'edade iscura de is invasiones de s'Edade Mèdia Arta: magiaros e normannos si fiant comomai aposentados e integrados in sa cristianidade latina. Dae un'àtera banda s'Europa crèschiat in àmbitu militare: nde sunt esempros in piessignu is crutzadas in Oriente Mèdiu, sa dominatzione de sa domo de Anjou de Sitzìlia e s'adelantu de is regnos cristianos in sa penìsula Ibèrica. Pro su chi pertocat s'òrdine econòmicu e sotziale, su feudalèsimu si fiat isvilupadu in tres istados (nobilesa, cleru e traballadores).
S'arte romànica e su primu gòticu fiat amparados dae sos òrdines religiosos e su cleru seculare. Is òrdines monàsticos de Cluny e de Cister aiant prenadu s'Europa de monastèrios. Naschiant is universidades (Bologna, Sorbona, Oxford, Cambridge, Salamanca, Coimbra). S'iscolàstica arribat a su pitzu prus artu suo cun Tommaso d'Aquino, a pustis de retzire s'influèntzia de is tradutziones dae s'àrabu (averroismu). Su deretu romanu comintzat a influentzare in is gurreis chi si bidiant a issos matessi imperadores in su regnu issoro.
Is cunflitos creschiant in sa sotziedade: eresias, avolotos de massajos e urbanos fiant reprimidos a prètziu de su sàmbene, comente fintzas sambenosas fiant is gherras feudales chi si cumbatiant de sighidu.
Via Crucis
Via Crucis, sa via de sa rughe. Po sos cristianos catolicos custa est un a pregadoria subra sa via dolorosa chi Gesus Cristu at fattu, cando cun sa rughe in palas est pigadu, cun dolore, a su Calvariu. Sa Via Crucis est formada dae 14 episodios, giamados istatziones, subra sa via dolorosa de Cristos. In d'ogni istatzione s'ammentada un episodiu de sa Passione de Cristos, dae cando est istadu cundennadu dae Pontziu Pilatu a morrere subra una rughe, fintzas a cando l'ana crucifissu, est mortu e l'ana sepultadu. S'agatana meda libereddos po faghere una Via Crucis, e chi agiuana a meditare e a pregare.
In d'ogni creja si podene biere so quadros po sa Via Crucis: podene essere in brunzu, in maiolica, in terra cotta o in pintura.
Lagu de Baratz
Su lagu o lacu de Baratz est unu lagu de sa Sardigna, postu in sa provìntzia de Tàtari; mancari siat prus atesu dae Tàtari (30 km) chi nono dae s'Alighera (20 km, est a narrer 10 km de mancu), faghet parte de sa prima tzitade. Est s'unicu lagu naturale de totu sa Sardigna e si isterret pro unos 0.6 km².
Ludwig Mies van der Rohe
"S'immancu est in pius"
- Ludwig Mies van der Rohe
Ludwig Mies van der Rohe, naskidu Maria Ludwig Michael Mies fit unu architeto tedescu naturalizzadu americanu, dae totu in genere est jamadu Mies.
Ludwig Mies van der Rohe, umpare a Walter Gropius e Le Corbusier, Frank Lloyd Wright e Alvar Aalto est cunsideradu unu de sos pionieres e mastros de s'Architetura Moderna.
Padiglione de Barcellona
Su padiglioni tedescu, connottu mellus comenti padiglioni de Barcellona est una de is operas prus importantis de van der Rohe, pensau e fatu po s'esposizioni universali de Barcellona de su 1929. In su padiglioni s'architettu at postu calincuna cosa noa comenti sa pranta libera e is spazius fluentis.
A s'acabu de sa prima gherra mundiali, e de sa reprendia economica ca iat sighìu su pranu Dawes de su 1924, in ddunu tempus no meda bellu, cust'opera depiat rappresentai sa noa Germania, democratica, a in antis in sa cultura, erricca e ca castiada a sa paxi.
Agganzos dae fora
Imagines
Santu Gavinu
Agiografia
Santu Gavinu est a primu arremonau in d-una lìtera scrita de su papa Gregori Mannu in su 599 a su piscopu de Casteddu, e apustis s'agatat in d-unu martirològiu de su sèculu VI e in su Condaxi de Silki. Sa primu passio de is santus, scrita in su sèculu XII de unu mòngiu Vitorinu de Casteddu, est posta in sa "Paristòria de Santu Sadurru", in chi s'agatant is fatus de is tres màrtiris. Teneus puru una passio de su sèculu XIII in chi est prus manna sa parti asusu sa vida de Gavinu.
Su fatu de is tres màrtiris sardus est connotu puru po Antonio Cano, chi at cumpostu sa primu òpera literària in lìngua sarda chi si connoscit, "Sa vitta et sa morte, et passione de sanctu Gavinu, Prothu et Jaunariu"; in su 1582 Hieronimu Araolla at scritu "Sa vida, su martiriu, et morte dessos gloriosos Martires Gavinu, Brothu et Gianuari".
Cultu
Oi santu Gavinu est afestau asolu in su 30 de maju. Ainnantis de su Concìliu Vaticanu II, fiat afestau cun Protu e Gianuari in su 25 de ladàmini. Is festas popularis, sa "Festa Manha", si faint su lunis a pustis de Pasca de Spìridu Santu.
Gavinu, Protu e Gianuari funt is patronus de s’Arcidiòcesi de Tàtari e de sa Provìncia eclesiàstica turritana, de Portu Turre, Tàtari e de s’Universidadi de Tàtari. Santu Gavinu sceti est patronu de Bancali (Tàtari), Elini, Gavoi, Illorai, Isporlatu, Monte, Muros e Onieri.
Andrea del Castagno
Andrea del Castagno (1423 – 1457) pintore fiorentinu. At trabagliadu in sa buttega de Filippo Lippi; at tiradu ispiratzione dae Masaccio, Paolo Uccello, Piero della Francesca, Donatello. Oberas : Ultima Chena, Crocifissione, Sa Risurretzione (Cenacolo de S. Apollonia, Firenze); e una serie de personagios de Firenze: Farinata degli Uberti, F. Petrarca e ateros.
Pancalieri
Pancalieri est una bidda de sa provìntzia de Torino de 2.019 tzitadinos
Limbazos grecos
Su grecu anticu, innàntis de s'isvilùpu de su standard naràu Koiné (κοινή) comènte limba franca de s'ellenismu, fit partìu in parìtzos limbàzos (dialètos). Su prus de custos si nde bènit a connoschèntzia pro mèdiu de rétulos, ma calicùnu, comènte s'Eòlicu (lesbicu), su Dòricu e su Iònicu, bi est fìntzas in trabàllos literàrios affàch'e a sa forma egemone de grecu iscrìttu, s'Atticu. Gòi puru su grecu modernu si pòdet ischirriàre in parìtzos limbazos, su prus benìnde dae sa Koiné.
Su primu limbazu grecu a nois connòttu est su mitzenèu, torràu a nois gràssias a sa Lineàre B de su secundu millènniu tardu innàntis de Cristu. Sa partzidùra classica de sos limbazos bènit dae sas emigrassiònes in s'edade de su Ferru, a pùstis chi sa tziviltàde mitzenèa fit rùtta. Càrchidunu chi faveddàbat su mitzenèu sìche fit andàu a Tzìpru in distèrru, atteros imbètzes fin abbarràos in ube fin, dànde luche a su limbazu arcadicu-tzipriota. Custu est s'unicu dialètu chi tènzat radìchine cràra in s'edade de su brùnzu: pro sos atteros est galu a bìer itte est s'orìzine issòro.
S'Iliàde e s'Odissèa fin iscrìttas in grècu omèricu, unu primu aunimèntu de su grècu orientale ponènde a pare su ionicu e s'eolicu.
Chin su ionicu-atticu a fundamèntu de sa goi nàda koiné, sos atteros dialètos sun iscumpàrtos; oje in dìe, tottus sos chi bi sun galu bènin dae custu istandard anticu, fràncu calicunu:
Corman Park No. 344
Corman Park No. 344 est una munitzipalidade de unos 8.300 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Saskatchewan, in is intòrinos de Saskatoon.
Est istada formada in su 1970 de s'aunimentu de is munitzipalidades minores de Cory 344, Warman 374 e Park 375.
Tommaso de Celano
Tommaso de Celano (Celano, circa 1200 – Val dei Varri, circa 1270), unu de sos primos cumpanzos de Santu Frantziscu e primu biografu cun sas vitae: Vita prima Sancti Francisci (1228) e Vita secunda (1224). Sa traditzione li attribuidi su Dies irae, cumpositzione latina impreada in sa liturgia po sos defuntos. Custu testu est istadu musicadu dae musucistas mannos (Mozart, Verdi, Berlioz).
Orthullè
Orthullè est una bidda de sa Provìntzia de s'Ogiastra, s'agatat a 511 metros subra su mare e jughet 1.443 bividores.
Iscòtzia
S'Iscòtzia est in sa parte de sùsu de sa Bretagna Manna. Tando fit unu rennu indipendente, ma dae su 1707 ch'est intràda impàre a s'Inghilterra in su Rennu de Bretagna Manna chin su Union Act ; b'at de nàrrer chi sos rennos fin ja tèntos unìos dae su puntu de bìsta dinasticu dae su 1603.
S'Iscòtzia tenet una superfitze de 78.782 km². Su capu de locu suo est Edimburgu, o Edinburgh; un'attera tzittade de impòrtu est Glasgow, tantu chi sos iscotzesos etottu pèssan a custa e a Edimburgu comènte chi sìan ambasdùas capu de locu: Glasgow comente cussu economicu, Edimburgu comente cussu curturale. In prus, Edimburgu est unu de sos tzentros finantziarios europeos prus mannos, e sos fundales de su Mare de su Nord e de s'Atlanticu de Settentrione tènen sa cantitade de ozu de prèda prus manna pèri tottu s'Europa. Non si podet poi facher a mancu de facher tzìnnu de Aberdeen, Perth, Dundee e Inverness.
Mancàri chi facat, a commo, parte de su Rennu Unìu, s'Iscotzia tenet unu sistema juridicu autonomu, unu sistema iscolasticu a bànda e una crèsia nassionale tottu sua. A pùstis chi si at fattu su referendum de su 1997 in supra de sa devolution amministrativa, s'at torràu a fàcher su Parlamentu Iscotzèsu puru, chi fit tott'unu chin cussu inglesu dae su 1707. Su parlamentu britannicu est, de cada manèra, s'unicu organu chi podat facher leze pèri tottu su Rennu Unìu in tottu sos campos fràncu cussos chi sa devolution ponet a cràru.
Ulassa
Ulassa est una bidda de 1.613 abitantes de sa Provìntzia de s'Ogiastra.
Geografia
Ulassa est posta in su coru de s'Ogiastra, in mesu de is montis. Su territoriu comunali est de 122 Km2, chi andat de sa bidda a sa làcana de sa Provìntzia de Casteddu. Sa bidda est posta intra mesu su Tacu a nord e su monti Tisiddu a sud: in is peis de su Taccu due funti una bella pariga de grutas, sa prus connota est sa Gruta de Su Màrmuri chi est longa prus de 800 metrus, est su principali logu po is turistas de sa zona.
Cullegamentos de foras
thumb|250px|right|Panorama de Ulassa
Enjo kōsai
Càndo bi at fèminas a pacàre s'òmine pro lis fàcher cumpanzìa, si nàrat gyaku-enjo-kōsai (逆援助交際) o "attòbiu finantziàu a s'imbèsse".
In Tzina tàmbene si fachet custa pratica.
Istados Unidos Tzentrales de Sud-Estu
CunIstados tzentrales de sud-estu benit inditada una regione de is Istados Unidos de Amèrica. Custa, impare a sa de Atlànticu Meridionale e de tzentrale de sud-uestu, cumponet is Istados Unidos meridionales.
Cumponidura
Is istados chi nde faghent parte sunt:
Tzitades Majores
tzitade, istadu (nùmeru de bividores)
Beati monoculi in terra caecorum
Su ditzu naschit in s'Edade de Mesu e si nat pro affirmare chi fintzas un'omine de pacu, frionzu e metzanu, podet parrer unu de cabale si postu a cuffrontu chin chie est puru pejus de issu.
In Toscana su ditzu latinu si vortat in italianu in sa manera chi sichit: "Nel paese dei ciechi, beato chi ha un occhio!" oppuru "Nel paese dei ciechi l'orbo è re". Attera vortada italiana, chi est probabile affundet sas radichinas suas in Sitzilia, est: "Nel paese dei ciechi, chi ha un occhio solo è re".
In Sardinna su ditzu in sardu est: "Ind una terra de tzecos/tzurpos, chie est a un'ocru fachet de re" o "Ind una terra de cecus/tzurpus, chini est a un'ogu fait de rei".
Brulla telefòniga
Su brulla telefòniga est cussa realizada pro ispassiamentu, a mèdiu de unu telèfonu, firmu o mòbile, cun s'intentu de causare istrobu a un'entidade, una firma o una pessone.
Sas brullas prus cunnotas a sas entidades pùbrigas sunt mescamentes cussas gastadas a sa polima, a sos pomperis, a sos azutoriadorzos de sos ispedales o a sos SPALs. Pro narrer, cusstos ùrtimos sunt informados chi b'est un'emerzèntzia in unu logu determinadu e, cando crompint a ie, s'abizant chi no est beru. Custa zenia de brullas cunzughet un'impreu cussideràbile de siendas materiales e umanas e de tempus pro sas entidades naradas. In prus de custu, sas mutidas farsas agabant pro saturare sas lìnias disponìbiles de s'entidade còrfida, doghende tretu a sas telefonadas refertas a emerzèntzias reales. Seguramente, si podet recunnoscher su delitu de allarma causada califigada in custos casos, pro isempru su de chie mutit in Itàlia su nùmeru de emerzèntzia 118 sinzolende una netzessidade chi no esistit.
In unas cantas lìnias telefònigas de emerzèntzia, s'abàliat chi dae su 20% a su 30% de sas mutidas siant califigàbiles de brullas telefònigas. Su bonu de sas brullas naradas sunt realizadas dae pitzinnos o piseddos in sas oras in ue non sunt in s'iscola e in sos tempos de bagàntzias.
Pro su chi pertocat sas brullas gastadas a nùmeros privados, sunt cunnotas sas in ue su mutidore chircat de si ghetare a pessone chi presentat un'oferta determinata o cumbidat unu bantazu determinadu, o tando pedit sintzillamente de cuntatare una pessone dada cun sa finalidade de lograre satisfatura arreneghende-la o ascurtende sa reassione sua a propostas bariadas, ridìgulas o reales. S'impreant finas sos sonos onomatopeigos o sas retrogaduras cun s'intentu de trubare risu in s'ispetadore e unu sentidu de umiliamentu in sa bìtima. Sas mutidas podent esser insistidoras o repetitivas, e in sa manera narada si causat una molestadura prus manna a sa bìtima, o puru curtas e sintzillas cun unu nùmeru mannu de inzurzas e atacos bervales pagu credìbiles.
Una die, in Itàlia, numerosas brullas telefònigas fiant realizadas, mesche dae pisedditos, dae sas cabinas telefònigas tranchinende sighidamente sa furchita arrimamicròfonu: custu permitiat fitianu de agatare sa lìnia de badas cun unu nùmeru a s'imbesti imbesti, iscascabellende-si cun sas castas de brullas prus bariadas. Oe sunt prus raras sas brullas gastadas dae sos telèfonos pùbrigos, sende issos bastante prus pagu numerosos chi una bia, in bista de s'ispainadura manna de sa telefonia mòbile.
A dies de oe, in su paisu nostru, in zenerale benit peus a realizare una brulla telefòniga, peri ca su nùmeru de su mutidore cumparet in su monitore de su mutidu, mancari bi siat su modu de anonimizare sa telefonada sua pròpia. Su cumportamentu zenerarmente prus cussizadu in su casu chi si siat bìtima de brullas telefònigas, in particulare sas cun inzurzas, est a apicare torra deretu sena dare peruna resone de satisfatura a s'istrobadore.
Tertenia
Tertenìa est una bidda de 3.726 abitantes de sa Provìntzia de s'Ogiastra. S'agatat a is pees de su monte Tacu Mannu in sa badde de su riu de Cirra a 130 metros subra su mare, giughet unu territòriu de 177,17 Km^2. Su territòriu suu arribat a su mare peroe sa bidda non godet sa bida de su mare pro ite ca b'at sa serra de sa Piodadi chi dda dibidet de sa marina chi si narat Sàrrala. Is montes prus artos sunt su Monti de Ferru (875m) e su Monti Arbu (811m) a is pees de su cale b'at su notu padente de su Crabiolu, is rios prus importantes sunt su riu Mannu o riu de Cirra e su riu de Corongiu. Tertenìa allacanat cun is biddas de: Cardedu, Gàiru, Iersu, Lanusè, Loceri, Osini ,Ulassa e Biddeputzi
Istòria
thumb|300 px|right|Tertenia dae atesu Is primas rastas de insediamentos umanos in su territòriu de Tertenìa sunt de su Neolitico. Is ritrovamentos de trastos, de buncones de stergios e àstulas de pedra cròbina in unas grutas in sa zona de Giuilea sunt is testimònias de su naradu (Cannas, 1989). Ma is rastas prus importantes sunt de su Eneolitico, sunt testimongios is 67 nuraghes ispainaos in totu su territòriu e is numerosas tumbas de Giigantes. Segundu Spano, unu de sos pagos istòricos chi faeddant de Tertenìa, su nòmene Tertenìa derivat dae su fenìciu Tzar, chi cheret nàrrere fortetza, pro ite sa bidda s'agatat in costa, segundu àteros istòricos, derivat dae "dardanos" o "tartanos" (àteru nòmene de sos trojanos). Segundu La Marmora, intra sos Sarcopitanos (abitantes de su Sarrabus) e sos Sulsitanos (abitantes de sa zona de Tortuelie) bi fiant sos Saralapenses, abitantes de Saralapis dae su cale derivat su nòmene Sàrrala (sa marina terteniesa). Custu est atzertau dae una còpia de carta de Tolomeo de su 1462 in sa cale s'agatat Sarala. Segundu sa traditzione de su logu in antis sa bidda fiat in sa marina e petzi a pustis de is incursiones de sos Vandalos e de sos moros est istada abbandonada dae sos abitantes suos chi aiant preferiu logos prus seguros a s'internu dae custas popolatziones sunt naschidas Tertenìa e Gàiru (segundu sa traditzione). Tertenìa in antis fiat in sa costa prus arta mutia Giuilea, abbandonada a pustis pro ite ca su terrinu no fiat istabile mansimu in s'jerru pro s'ispostare prus a jossu in ue s'agatat in die de oe.
Natura e territòriu
Su territòriu terteniesu est infustu dae su mare Tirrenu pro 12 km, chi andant dae capo Sferracavallo finas a Barisoni. In custas costas galu a tesu dae is flussos turìsticos mannos, agatat domo una fauna ecetzionale: astore pellegrinu (leporàrgiu), pugiones de mare (cormoranos e corbos marinos). Domo pro sa fauna terrestre sunt sos padentes de ilighes de su Monti de Ferru (875m) in ue bivent su sirbone, s'irbirru (martora), su gatu areste, sa perdighe sarda, s'abila reale e cussa de Bonelli. Sa vegetatzione de custu territòriu est cumpònnia dae suergios, ogiastros, silibbas, laueros, ilighes e chercos chi si bient dae su nivellu de mare a is cucuros de is montes prus artos, su sutta boscu est cumpònniu dae liones, issipire, chessa, sinneberu rubiu. S'ammentent intra is arbores de sa flora medas endemismos comente: Helichrysum saxtile, Seseli bocconii, Scrophularia trifoliata e Psoralea morisiana, Orchis brancifortii, Polygala sardoa, Cymbalaria equitriloba etc.
Artistas
Intra sos artistas terteniesos sunt de ammentare: Albino Manca, Armandino Demurtas, Giò Pisu, Gian Battista Loi, Ottavio Manca, Pierpaolo Loi, Tommaso Loi.
Beato Angelico
Beato Angelico, Guido di Pietro, est naschidu a Vicchio del Mugello in su 1395, est mortu a Roma in su 1455. Fra Giovanni da Fiesole, connottu dae sos contemporaneos comente Beato Angelico, fudi unu pintore dominicanu.
Tertenia
Usos e costùmenes
Tertenìa, a metade intra mare e monte cunservat cun orgogliu traditziones chi mustrant custa duplicidade de sa cultura de sa bidda. Sa coghina est sòbria ma saboria, sighit is istagiones e is tziclos de sa terra. Intra is produtos ammentamus is culurgiones, sa cordula, sa cocoi prena, is pardulas, sa petza a rustu, su pische a rustu, su pane pintau, e urtimu su famosu casu.
Beato Angelico
Unu capolavoro est Su Paradisu, 1434-35, chi si ammirada in sa Galleria de sos Uffitzios in Firenze: in su Tzentru sa Madonna chi benit coronada dae su Fizu. Inghiriada dae santos e santas e dae anghelos chi sonant sa trumba. Su colore dominante est s'oro, simbolu de eternidade.
Tertenia
Is festas printzipales
Is festas printzipales de Tertenìa sunt partende dae Ghennàrgiu: In s'istiu si faghent medas festas, intra custas sunt dae ammentare sa
Beato Angelico
Ateru capolavoro, sa Madonna cun su Pitzinnu, anghelos in adoratzione e santu Dominigu e santa Caderina, imbenujados. Ancora dominante su colore de s'oro, accostas a su colore biaittu e a su ruju biu. Su Pitzinnu carignat sa Mama chi fissada su chi abbaidat s'iscena. Beato Angelico ada affriscadu cun imagines de santos sas tzellas de su Cunventu de Santu Marcu a Firenze.
Ada tentu comente allievu Benozzo Gozzoli, chi ada collaboradu a affriscare sa Cappella Niccolina,in Vaticanu, cherfida dae Niccolò V, paba dae su 1447 a su 1455. In custa cappella ammiramos s'affriscu de su diaconu Istevene chi preigada a sos fideles, e unu affriscu de su diaconu Larentu chi distribuede s'elemosina a sos poberos.
Beato Angelico est appretziadu comente autore de miniaturas de testos sagros, comente in s' Antifonariu de Santu Dominigu de Fiesole.
Azerbaigián
Sa Repùbbrica de s'Azerbaigián (in limba azera Azərbaycan Respublikası) est una natzioni chi s'estendit in sa cadena de is mòntis de su Càucasu. Sa capitali sua est Baku. Est arriccu mera de petròliu.
Mancai siat una repùbrica làica, sa prus parti de sa popolatzioni sighit sa religioni de s'Islam. Est sa natzioni prus manna de su Càucasu pro popolatzioni e mannària. S'Azerbaigián est unu de is fundadoris de sa Comunidadi de Istàdus Indipendentis e fait parti de su Cunsillu Europeu dae su 2001.
Geografia
Geograficamenti, s'Azerbaigián s'estendit in dus terras mannas: s'Europa in sa parti setentrionali e s'Asia in cudda meridionali, ma est considerau un istàdu europeu.
Cunfinat a setentrioni cun sa Rùssia, a otzidenti cun sa Geòrgia e cun s'Armènia, a meridioni cun s'Iran e a orienti cun su mari Càspiu; s'exclave de sa Repùbrica Autònoma de su Nakhchivan cunfinat cun s'Armènia a settentrioni e s'Iran e sa Turchia a meridioni. Tenet istèrrida de 86.600 km2.
Istòria
Istoricamenti s'Azerbaigián est stètiu parti de s'Unioni Soviètica de su 1919 (candu est stètiu conchistau de s'armada arrùbia) a su 1991, candu est stètia dichiaràda s'indipendèntzia in pàris cun is àtrus istàtos de su Càucaso.
In is primus annus de s'indipendèntzia c'est stètia una gherra intra s'Azerbaigián e s'Armènia pro is logus de su Nagorno-Karabak ca funt ancora controllaus dae is fortzas armadas de s'Armènia: est de su 1994 ca is resolutzònis de s'ONU pro su ritiru de is fortzas de ocupatzioni Armènas no funti arrispetadas.
Economia
Sa prus parti de is esportatzionis funt de petròliu: dae su 1997 fintzas a oi, s'estratzioni de custu combustìbili est aumentada costantementi. Nci funt crèscidas in s'estratzioni de ferru, sali, rame e prumu puru. Is bias de comunicatzioni e s'indùstria de s'estratzioni, perou, funt insufitzentis. Su PIL est aumentau de su 7,4% in su 1999, de su 11,4% in su 2000 e de su 9,9% in su 2001.
Murello
Murello est una bidda de sa provìntzia de Cuneo de 967 tzitadinos
Kirgizistàn
Istoria
S'istoria chirghisa est nàschida cun su pòpulu de sos Scitis intre su de 4 sèculos a.C. In su 800 p.C. sunt bènnidos sos chirghisos, chi ant gobernau fintzas a su 1207, cando in su territòriu chirghisu fiat arribadu Gengis Khan, chi aiat tentu su territòriu fintzas a su 1500 tzirca. A pustis de custa data sos chirghisos si sunt autoguvernados, ma fintzas a su 1876 su Kirghizistan (data de annessione a s' Impèriu Russu) sas bardanas de sos uzbecos sunt sighidas. In su 1919 su Kirghizistan est divènnidu parte de sa republica sovietica de su Turkmenistan, dae sa cale si fiat ischirriada in su 1936. In su 1991 sa repùbrica dibenniat indipendente dae sa Russia. Dae su 2010-2011 s'istadu est gobernau dae un semi-ditadore.
Niccolò Tommaseo
Nicolò o Niccolò Tommaseo (Sebenico, 1802 – Firenze, 1874) est istadu unu litteradu, filologu e patriota italianu. Unu cattolicu liberale, amigu de Rosmini e de Manzoni.
Biddamanna Istrisàili
Bidda Manna Istrisàili est una bidda de 3.697 abitantes de sa Provìntzia de s'Ogiastra.
Olleras
Caratteristicas tecnicas
Is olleras chi tenint sa lenti impobonada (connotta comenti "filtru"), ddi nanta "olleras po su soli". Is chi bendint in s'Italia, e tandu in Sardigna, depint tènniri a mariolla su marchiu CE in fattu nci depit èssiri s'indittadura de sa categoria de amaparu (chi andat de zeru a cuattru, mancai podit èssiri indittada cun stellixeddas) ca indittat su livellu de redusimentu de sa luxi indusiu de su filtru in su campu de su visìbili. Is filtrus de categoria 4 no andànt beni po guidai. Sa naradura "UV 400" bolit nai ca sa trasmittanza de is arrajus UVA e UVB respettant sa normativa in vigori.
Esistint in cummérciu pariccius casus de strocidura de is marchius de garanzia, e iat a cumbènniri a si subènniri ca olleras po su soli de calidadi bascia, specia chi impreaus in cundissionis estremas (pon'esempiu ghiacciajus o in cuota arta), podint generai scalabrus mannus a sa rétina o acàbai a su surpìmini po unu pagu de ora.
Importanzia de s'igieni
Chi is olleras no funt lìmpias comenti si spèttat, si podint formai a pagu a pagu depositus ca faint de logu de manixu ideali, po sa crèscia de colonias de microrganismus patogenus, comenti cardulinus e batterus, ca si multiplicant a lestru e tandu podint sissiligai infettamentus a is ogrus.
Esistit una flora batterica de cardulinus e batterius ca normalmenti bivint in s'ogru sanu. Is microrganismus patogenus, ca crescint in s'ollera o in sa lenti a contattu brutta, si spainant grassias a s'aria e podint lòmpiri a toccai su biancu de s'ogru, e podint peri sissiligai una cheratiti.
Lussemburgu (tzitade)
Lussemburgu (Lëtzebuerg in lussemburghesu, Luxembourg in frantzesu, Luxemburg in tedescu) est una tzitade de unos 107.300 bividores, capitale de su Gran Ducadu de Lussemburgu.
Cun s'àrea metropolitana contat 170.000 residentes.
Costantino Giuseppe Beschi
Costantino Giuseppe Beschi (Sec. XVII- XVIII) Gesuita, missionariu in India (1700). Glottologu. Ada imparadu varias limbas se s'India. S'est adattadu a sos usos indianos. Ada iscritu unu poema sagru longu cantu s'Iliade.
Mezzanego
Mezzànego (Mezànego in limba ligure) est unu comune italianu de 1.648 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Bishkek
Bishkek (in chirghisu Бишкек) est una tzitade e sa capitale de su Kirgizistàn. Sa tzitade tenet una populatzione de unos 937.400 abitantes. Sa tzitade fit narada Frunze in su perìodu sovièticu, proite de su generale Frunze, originàriu de sa tzitade. Su nòmine suo, bortadu in chirghisu est unu atretzu pro faghere su late, sa bivida natzionale.
Chilòmetru cuadradu
Su chilòmetru cuadrau o chilòmetru cuadru (sìmbolu km²) est una unidade de mesura de s'àrea, est pro definitzione s'àrea a inturu de unu cuadradu o cuadru cun ladu de unu chilòmetru. Su chilòmetru cuadrau est una unidade derivada dae su Sistema internatzionale de mesuras, multiplu de su metru cuadrau (sìmbolu m²).
S'impreat prus che totu pro mesurare is territorios de comunas, regiones, Istados e in generale pro is estentziones mannas.
Cunversiones
Quadratmeter
Ergo Proxy
Ergo Proxy, iscrittu in alfabetu latinu fintzas in Giappone oppuru in katakana (エルゴプラクシー, Erugo Purakushī?), est un'anime de fantassientzia, chin medas elementos steampunk e postcyberpunk, de 23 episodios chi at fattu Manglobe e Geneon Entertainment, trasmissu in Giappone dae su 25 de febrarju a su 12 de agustu de su 2006 in su canale WOWOW. S'anime lu at direttu Shukō Murase (Witch Hunter Robin) e nd'at fattu sa trama Dai Satō (Cowboy Bebop, Ghost in the Shell: Stand Alone Complex, Samurai Champloo, Eureka Seven).
Sukeban
Chin su favèddu sukeban (スケバン, si pòdet fìntzas iscrìver 女番 e スケ番) est a inditàre sas teppas femenìnas chi bi aìat in Giappone in sos annos Settanta. Est una cràsi de sas paràgulas "suke" (女, pitzòcca) e "banchō" (番長 "mere") e est riferìa a su capu de sa banda.
Caratteristicas
Su favèddu lu impreàban, a su comìntzu, pètzi sos chi fachìan parte de sas bandas, ma dae su 1972 in sùsu est de imprèu comùnu pro tottus sos giapponesos. Sa caratteristica printzipàle de sas sukeban sun sos pilos bistòsos meda, ca sun tìntos o fattos chin sa permanènte, su fuku classicu de marinèri unu pacu acontzàu, chin sas mìzas coloràdas e una fardetta allonghiàda.
Sas sukeban si dàban a su bagassùmine, a s'irrobatòrju e a sa violèntzia, e fit sòlitu a nde bìer tèppas s'una contr'a s'attera. Pro sa prus parte fin pitzoccas chi sos atteros ponìan a bànda, o istudiàntes faddìas chi si attroppàban a banda pro paràre frònte a sa sotziedade giapponesa. Sas armas chi sas sukeban nde fachìan imprèu fin cadènas, talliarìnas e lammièddas.
Imbios pisanu-genovesos pro sa Sardigna
Is imbios pisanu-genovesos pro sa Sardigna aiant tentu logu durante su sèculu XI (1015, e torra in su 1016) cando is fortzas de sa Taifa de Dénia, in su chirru orientale de s'Ispagna musulmana, aiant atacadu sa Sardigna, e aiant intentadu de istabilire su controllu subra de issa. Siat sa Repùblica de Pisa siat sa de Gènova aiant rebusadu sos invasores àrabos, preservende sa Sardigna a parte de sa cristianidade. Custos imbios pisanu-genovesos in Sardigna fiant istadas aprovados e sustentados dae su Paba, faghende·nde de fatu antitzipadores de is Crotzadas, chi diant comintzare otanta annos a pustis.
Cuntestu
Su perìodu intre sa fine de su sèculu X e su cumintzu de su sèculu XI aiat currespostu cun una crèschida demogràfica notàbile de sa populatzione de Pisa e cun s'ispaniadura geogràfica sua: is muros suos e afòrtios aiant dopiadu e fiat creschida s'àrea de influèntzia. Fiant comintzadas is perricas territoriales, fatu·fatu violentas, cun Lucca, e is netzessidades suas fiant creschidas de paris passu. Fintzas Gènova, chi disponiat pro fintzas de prus pagu territòrios pro sustentare is tzitadinos suos e sa flota pròpia, fiat in chirca de mercados noos. Is Annales pisanos antiquissimi, chi beniant a èssere sos annales tziviles de Pisa compilados dae Bernardo Maragone, registrant petzi pagos eventos in su sèculu X, e totus ligados cun cumbatas. In su 970 "is pisanos fiant in Calàbria", cun probabilidade pro gherrare contra de sos ocupantes musulmanos e s'assegurare unu coladòrgiu seguru a traessu de s'istrintu de Messina, chi ischirriaiat sa Sitzìlia, ocupada dae is musulmanos, de su restu de sa penìsula. Is Annales registrant fintzas un'atacu navale de is musulmanos in Pisa in su 1004 e una vitòria de Pisa subra de is musulmanos de Reggio Calàbria in su 1005. S'atacu musulmanu de su 1004 diat pòdere àere tentu orìgine de Ispagna, o diat pòdere èssere istadu una bardana. Sa resposta pisana diat pòdere èssere istada una represa o unu tentativu de eliminare una base de piratas dae Reggio.
In su 1006 un'imbasciada de s'imperadore bizantinu Basile II Bulgaròctonu a sa corte de su califu Hisham II ibn al-Hakam aiat emìtidu unos cantos sordados andalusos, cassados a illargu de is costas de Còrsica e de Sardigna. Impare cun sa Sitzìlia, Sardigna e Còrsica formaiant sa bia de sas ìsulas, chi dae is tzitades de su norte de Itàlia portaiant a s'Àfrica de su norte e a su Mediterràneu orientale. Chentza su controllu de sas ìsulas, s'ispaniadura de sas impresas mercantiles pisanas e genovesas diat èssere istada dificultosa meda. Sa crèschida de su cummèrtziu pisanu e genovesu, in ligòngiu cun una crèschida de sa faina militare, in piessignu contra de sos inimigos de sa Crèsia, in cussos annos etotu agataiat unu parallelu cuntemporàneu in s'àteru cantone de Itàlia, in sa Repùblica de Venètzia.
In su 1011 is annales pisanos registrant ca una "flota dae Ispagna" fiat bènnida pro iscagiare sa tzitade, cosa chi sugerit ca s'agressione esseret istada pranificada e organizada e non si trataiat isceti de unu atacu pirata minore. Cun probabilidade meda custa flota acudiat dae Dènia, tando guvernada dae Mujahid al-'Amiri (Mogehid). Segundu sa crònaca de Ibn Idhari, Mujahid aiat retzidu Dènia dae s'hajib de Còrdoba, Almanzor, mortu in su 1002. Is crònacas de Idhārī Ibn non crarint chi Mujahid aiat conchistadu is Baleares dae sa base sua in Dènia, o si aiat pigadu su controllu de Dènia dae una base in is Baleares. Fortzis un'enclave musulmana fiat istada costituida dae su predetzessore Mujahid a soberanu de is Baleares, cara a su 1000. Paba Giuanne VIII, sende chi sa Sardigna s'agatat deretu a in antis de Roma, aiat esortadu is potentados cristianos làicos a nde bogare is musulmanos dae s'ìsula giai in su 1004.