cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maracalagonis
Storia de Mara
Custa fasi stòrica de importu dda podeus biri beni de su materiali bèciu chi ant torrau a imperai po sa crèsia noa de sa ‘Beata Vergine Assunta’ e finas po sa crèsia de ‘Nostra Signora d’Itria’. In sa parròchia funt de s’ùrtimu tempus de is bizantinus, duas barandìllias cun figuras de matas e de animalis beni fatas meda (unu lioni mascu e unu lioni fèmina) e una colunna posta aìnturu de crèsia. A parti de foras, in mesu de is murus a manu dereta, ddoi est unu ‘bassorilievo’ mesu spaciau, anca ddoi est sa figura de un’òmini a tùnica, cun d-una dòpia scrita romana e unu pilastreddu piticheddu, totu traballau e imbelliu cun arrosas, chi ndi benit forsis de un’artari, giai oguali a un’àteru acodeddu de pilastrinu allogau in d-una domu privada acanta de sa parrochiali. Po ndi pesai sa crèsia de ‘Nostra Signora d’Itria’ ant torrau a imperai paricis colunnas e trancafilus (capitellus) bècius. Impari a custus materialis tocat a nci aciungi finas àtera cosa chi oindii s’est pèrdia, una scrita a sa moda arega ingiriada de scenas de cassa a su cerbu e a sirboni e de una gruxi. Nant chi siant de sa basìlica de Santu Stèvini, in sa bidda bècia de Calagonis, anca ddoi est ancora su nòmini de logu Santu Stèvini, una centena de metrus a sud-est de sa bidda de oi. In Santu Stèvini, est a nai in sa chi fiat Calagonis, de pagu nd’est bessia a pillu una tumba ‘ipogèica’ medievali.
Judicadu sardu
In su cuntestu internatzionale de s'Edade Mèdia, sos judigados fiant istados modernos postos a pare cun sos canteapares rennos feudales-barbàricos traditzionales, sende chi ca non fiant propiedade de su soberanu, ma "super-individuales", duncas de su pòpulu, chi podiat espressare soberania peri formas de guvernu semi-democràticas comente sas Coronas de curatorias, sas cales eleghiant issas e totu rapresentantes pròpios pro s'assisi parlamentare majore, narada Corona de Logu.
Gaddhuresu
Su gadduresu (gaddhuresu) est una limba faeddada in sa regione istòrica de sa Gaddura (Gaddhura), in sa banda nord-orientale de sa Sardigna. Est unu limbàgiu meda pròssimu a cussu faeddadu in sa Còrsica meridionale, pretzisamente in sos distretos de Sartène e de s'Alta Rocca. Sa documentatzione literària prus antiga risalit a sa prima metade de su setighentos. In su galluresu si podent notare sas istigas de su sardu, ca su 20% de su ditzionàriu est de orìgine sarda, ma sa pronùntzia, sa sintassi e sa grammàtica sunt de tipu corsicanu. Impare a su tataresu apartenit a su grupu de sas limbas sardu-corsicanas e est connotu dae sos linguìstas cun su nùmene de corsu gadduresu.
Judicadu sardu
Su re, o judike, guvernaiat subra sa base de unu patu cun su pòpulu (naradu bannus-consensus) su cale, chi èsseret a l'iscontzare, lezitimaiat su pòpulu etotu a nde bogare su judighe dae su tronu, e fintzas a lu ochire, chene cumpromìtere sa remissa ereditària de su tìtulu in intro de sa dinastia a su rennu. Culturalmente sos judigados fiant mudados in manera sustantziale in su cursu de sos sèculos, bantzighende intre unu sistema de trassa feudale e unu sistema zurìdicu chi punnaiat a su progressivu isfrancamentu de sas populatziones rurales. No est craru comente siat acontèssida sa partzidura de s'ìsula in rennos diferentes, est dàbile chi a s'averschida de s'època judigale s'aerzu polìticu èsseret diferente, intames de sos bator judigados chi ant tentu vida e traditziones pius de importu, de chi comente si siat, nos amos novas dislindadas petzi a partire de su de 11 sèculos. Custos fiant:
Maracalagonis
Storia de Mara
Comenti est acabau su tempus de is Bizantinus in Sardìnnia, a s’acabu de su de X sèculus apustis de Gesugristu, est nàsciu s’arrènniu de is giugis connotu comenti a Càlari o Plùminos. Su sartu de sa chi est oi Mara fiat in s’aministratzioni, chi ddi narànt ‘curadoria’, de su Campidanu.
Die internatzionale de s'òmine
Ìndia
In su 2014 in Calcutta ddoe sunt istadas chèscias contra a is abusos de is antzianos e pro amparare is deretos de is òmines. Ativistas pro is deretos de is òmines ant postu pregontas a subra de sa farta de leges de gènere neutrale, a subra de sa violèntzia domèstica fintzas contra s'òmine e a subra de sa custòdia de is fìgios intre babbos separados. In su 2018 sa pedida de leges neutrales in contu de su gènere s'est fata prus forte.
Big Sir
Is Big Sir funt unu grupu progressive rock nàschidu a Los Angeles in California.
Judicadu sardu
Si connoschet finas unu de chimbe judigados, su Judicadu de Agulliastra nàschidu a cara de s'annu 1015, chi currespondet a sa rezone de s'Ozastra. Issu a pustis si diat ispèrdere in su de 13 sèculos, surbidu in su Judicadu de Càlaris de chi fiat fatu curadoria. Semper in su Judicadu de Càlaris si connoschent àteras curadorias chi in s'istòria aiant tentu tìtulu de judigados, comente Chirra e Golostrai, ma non s'ischit a ite si deviat custu tìtulu.
Coming out
Coming out est unu fueddu inglesu pro inditare sa scèbera de una persona a aclarai s'orientamentu sessuale suo o s'identidade de gènere chi sentit. De no cunfùndere cun "outing" chi est candu ddu faint àtera personas, generalmente a intentu difamadòriu, contra a sa voluntade de sa persona interessada.
Maracalagonis
Storia de Mara
Is pagus documentus chi teneus de su tempus de is giuigaus, si nant ca in su logu nostu nci iat unas cantu biddixeddas (de dexi domus prus o mancu, is prus mannas) chi fiant: Calagonis, Coròngiu, Geremeas, Mara, Massàrgia, Misa o Nisa, Nuxedda, Santu Pedru, Santa Maria de Paradisu, Sici, Sirigàrgiu.
Is urreis de s’arrènniu de Càlari iant circau a s’òrdini benedetinu de is Vitorinus de Marsìllia faendi-ddis donatzionis de crèsias, terras e serbidoris, agiudaus finsas de is papas romanus, chi ndi boliant torrai a sa Sardìnnia in su giru de sa crèsia romana, e finas de is repùbricas marineras de Pisa e Genova cun is seus (catedralis) insoru. Custus sceberus fiant beni fatus diaderus, poita ca is vitorinus iant agiudau a torrai in trassa sa messarìtzia e is pisanus iant favorèssiu sa benda de is produtus de is messajus e de is pastoris.
Sa bidda de Mara, chi fut intra is prus populosas de totu sa curadoria, fut in su chi est oi su centru stòricu, intra sa parròchia e sa crèsia de Nostra Signora d’Itria. Custas fiant is crèsias suas impari a Santu Lusciori, chi oi no s’agatat prus e chi est nomenada in d-una donatzioni de su 1 de abrili de su 1119. Faci a su 1190-1206 iant stabilèssiu is trèminis intra is terras de Mara e is de is mòngius vitorinus de Sìnnia.
Acabau s’arrènniu giuigali de Casteddu, in su 1258, finas sa bidda de Mara nci-dda iat acabada in is domìnius de Pisa. Faci a sa metadi de su de XIII sèculus e su printzìpiu de su de XIV sa bidda de Mara (chi insandus si naràt ‘villa’) iat incumentzau a si preni beni-beni e pròpiu po custa arrexoni, in su de XIII sèculus, ndi iant pesau duas crèsias noas: ‘Beata Vergine Assunta’, sa parròchia chi ddi nant oi, e Nostra Signora d’Itria. Faci a su 1320-22 in bidda nci iat giai 2000 personis. In su 1349-50 nci iat 510 òminis, est a nai ca nci iat prus de 2000 bividoris.
Sa bidda de Calagonis prus o mancu fiat tra Santu Stèvini e Santu Sesulu, anca ddoi iat duas crèsias de su tempus de is bizantinus. Is orìginis perou funt prus antigas meda. Po su nòmini de su logu nant chi ndi bengat de su fenìciu Chalaca (logu fèrtili) e difatis ant agatau paricis arrestus de is fenìcius anca ddoi fiat Calagonis. Chentza de duda peruna su tempus mellus po sa bidda est stètiu cun is bizantinus; de custu tempus s’at abarrau paricis arrestus chi ant finas torrau a imperai pensendi-ndi sa crèsia gòticu-aragonesa de sa parròchia de Mara e sa crèsia de Vìrgini de Ìtria.
Sa bidda de Calagoni Campitani est arregordada po sa primu borta in d-unu documentu de su 6 de donniasantu de su 1215 anca ddoi est unu testimòngiu chi ddi narànt Petru de Serra Calagonesu, acumpangiau de su fradi Gunnari. In sa conta chi iat fatu Pisa in su 1320, nci iat 150 famìllias e 600 bividoris. E est nomonada finsas in is Relationes Decimarum: in su 1341 Nicholao de Podio rectore de Talagonas, iat pagau is dèximas a su missu de su Papa.
Cun sa conchista de is cadalanus e sa nascimenta de s’arrènniu de Sardìnnia, aìnturu de sa corona de Aragona (su 19 de làmpadas de su 1324) finas is biddas de Mara e de Calagonis nci fiant acabadas in su stadu nou e ddas iant infeudadas. Is arrapresentantis de sa bidda de Calagonis Marco de Heso, Pietro de Hemana, Iohannes Murro, Marquo Acso, Perdus Pupusa, iant fatu parti a sa sètzida de su primu parlamentu de s’arrènniu de Sardìnnia (1355).
Sa grandu crisi econòmica, po mori de s’atropèlliu de is gherras de conchista e de sa tropu cosa de pagai a is feudatàrius spanniolus, iat fatu lassai sa vida de su sartu e finas is biddas. In logu nostu fut abarrada sceti sa bidda de Mara, chi iant donau po fèudu a is Oulamar, cunforma a sa moda de su More Italiae. A Mara ndi fiant aproillaus is de Calagonis puru, chi iant sbendonau sa bidda insoru giai innantis de su 1436. Iant apoderau perou s’identidadi de cussus e su nòmini, chi agoa nci iant aciuntu a su de Mara, chi fiat bènniu a essi Mara de Calagonis incurtzau in Maracalagonis, e finas su santu patronu, Santu Stèvini. Finsas is biddixeddas de Coròngiu, Geremeas, Massàrgia, Misa, Nuxedda, Santu Pedru, Santa Maria de Paradisu, Sici, Sirigàrgiu, ddas iant sbendonadas.
In su 1362 is Oulamar iant bèndiu su fèudu cosa insoru po 5500 fiorinus a is Carros, is feudatàrius de Cirra, chi nci iant postu a Mara e a Calagonis in sa baronia de Santu Miali. In su 1416 iant fatu un’acòrdiu intra su meri e is vassallus po arregulai su poderi de su meri etotu. In su 1511 candu si fut morta s’ùrtima de is Carros, totu su marchesau, cun Mara e Calagonis puru, nci fut passau a is Cantelles.
In sa primu metadi de su 1500 fiant nàscius in sa bidda de Mara, Giuanni e Andria Sanna, obispus de Abas e de Tàtari e incuisidoris de s’arrènniu de Sardìnnia. In su 1581 fiat nàsciu su para Salvador Vidal, est a nai Giuanni Andria Còntini, chi si fiat mortu in su 1647. Cussu annu etotu is Cantelles iant bèndiu sa bidda, impari cun Brucei e Sìnnia, a su mercanti Benedetto Nater, chi in su 1653 dd’iat torrada a bendi a Agostino Martin. In s’interis sa genti de sa bidda iat smenguau meda po mori de sa pesta de su 1652-55. Apustis de una chistioni manna meda, sa bidda nci fiat torrada a su marchesau de Cirra in su 1718, aprimu cun Francesco Borgia duca de Gandia e apustis cun is Català in su 1726, infatu de nci ai postu totu sa cosa in giustìtzia. A s’acabada in su 1805 nci fiat passada a is Osorio de la Cueva, chi si dd’iant comporada su 14 de mesi de idas de su 1839.
Su decretu de s’urrei n. 1195 de su 20 de maju de su 1928 iat serrau su comunu de Mara, e su de Sètimu puru, e nci-ddu iat postu impari a su de Sìnnia. Su comunu dd’iant torrau a aberri cun su decretu de lei ‘luogotenenziale’ n. 121 de su 24 de gennàrgiu de su 1946.
Tempus
In sa bidda ddoi at giai sèmpiri tempus bellu, ddoi proit pagu in s’ierru ma incapitat de agatai sa nii in su cùcuru de monti Serpeddì, chi si scallat luegus e no lompit mai a bidda. Foras chi siat sa borta de sa niada famada de su 1985, candu sa nii nd’iat prenu totu sa bidda po 24 oras, prus o mancu. Is àteras niadas mannas fiant in su ’65, in su ’56 e in su ’35. Spantosa sa de su ’56.
Architettura
Is domus aìnturu de sa bidda funt postas de sa pròpiu manera de is terrinus de is messajus. Aicetotu in su logu de acanta.
Aìnturu de bidda nci at duas calidadis de domu. Sa prus antiga est cudda campidanesa, a pratza in mesu e a lolla totu aingìriu. Agoa est nàscia sa domu a duus pianus: uno po ddoi bivi, in fundu, e s’àteru in s’oru ‘e sa bia cun su portali in sa faciada.
Trasportus
Nci at giai 20 postalis dònnia dii po Casteddu e po is àteras bidda de acanta.
Traballus
Messajus e pastoris funt is primus traballus de sa bidda e pagu pagu cumèrciu puru. Po cussu su prus de is Maresus s’agatant traballu in is biddas mannas comenti a Cuartu o a Casteddu etotu.
Monumentus e centru stòricu
Duas crèsias medievalis funt testimòngius de su tempus passau e funt sa crèsia de ‘La Vergine degli Angeli’ e de ‘Sant’Ìllaru’ (Madonna de Ìtria). Santu Stèvini est su patronu de sa bidda e ddu afestant su 5 de argiolas cun sa festa tzivili e su 5 de donniasantu cun sa festa religiosa.
In su centru de sa bidda ddoi est su prus de is entis aministrativus e de is fainas cumercialis.
In mesu de is monumentus depeus arregordai su de su ‘Milite ignoto’ (po arregordai a is mortus de sa gherra) in pratza de crèsia e su de su para Sarbadori Vidal in sa bia Natzionali. A lestru ant a acabai su centru po is antzianus puru.
Tocat a arregordai finas unus cantu centrus sòtziu-culturalis comenti a su ‘Centro di recupero Il Samaritano’, chi est in su comunu bèciu, sa Pro-loco, is assòtzius culturalis ‘Signium’ e ‘Nuova Realtà’ (chi si donat meda ita fai finsas pubrichendi su giornali ‘Hamara’ dònnia duus mesis, in paperi e in internet puru http://www.hamara.it/ ), sa ‘Assoc. Cult. Musicale S. Stefano’, sa ‘Ass. Combattenti Reduci di Gherra’, sa Ludoteca Comunali, sa Biblioteca Comunali, s'Informagiovani Comunali e totu is assòtzius sportivus chi nci tenit Mara.
Santadi
Santadi est unu comunu de 3.767 bividores me sa Meria o provìntzia de su Sulcis Igresiente.
Gaddhuresu
Difusione
thumb|290px|Sas limbas sardu-cossas Su gadduresu est ispartu in sa parte manna de sa Provìntzia de Terranoa-Tèmpiu e in carchi comuna de sa Provìntzia de Tàtari: Tèmpiu, Sa Madalena, Altzaghena, Calanzanos, Azos, Bortigiadas, Lungone, Logusantu, Su Palau, Santu Frantziscu de S'Allientu, Trinidade de Agultu e Binzola, Teltis, Fìgari, Santa Maria Coghinas (SS), Badesi, Vidda Betza (SS), Sant'Antoni deGaddura, Lòeri - Poltu Santu Pàulu, Santu Deadoru e Èrula (SS). Est puru faeddadu, in minoria, in sa comuna de Codarruina (SS), Pèrfugas (SS), Belchidda, Monte, Òschiri, Padru e Budune.
In sa tzitade de Terranoa e in sas biddas de Luras e Padru est prus faeddadu su sardu, in sa variante settentrionale de su logudoresu. Sos dialetos faeddados in Casteddu Sardu (SS) e in su nord de s'Angrona, in Sèdine (SS) e Sa Mudditza de Codarruina (SS) sunt dialetos de transitzione prus influentzados da su tataresu; solu carchi paràula est gadduresa. In Casteddu Sardu però bi sunt formas diversas pro nàrrere una paràula, una tataresa (prus impitada) s'àtera gadduresa (pagu impitada). Seguramente in casteddanu sa majoria de paràulas sunt de orìgine sarda, comente su tataresu, sende unu dialetu prus tataresu chi gadduresu.
Grammàtica
Artìculos determinativos (sing./plur.): lu/li, la/li
Pronùmenes personales: eu, tu, iddhu/iddha, noi, voi, iddhi
Verbu esse (èssere):
Verbu aé (àere):
Coniugatzione in -à - Verbu amà (amare):
Coniugatzione in -í - Verbu timí (tìmere):
Sos verbos de custa coniugatzione sunt pagos e totus irregulares: aé, cunviné, cridé, intindé, priidé, sapé, tiné, vidé, viné, vulé.
Una curiosidade de interessu de su gadduresu est sa presèntzia de duas maneras pro coniugare s'indicativu imperfetu, comente sutzedit in sa limba corsicana:
Thin Shoes
Is Thin Shoes funt unu grupu rock alternativu isvedesu nàschidu a Istocolma. S'istile issoru est unu amisturu de blues e neoprogressive e punk rock.
Murra/campidanesu
Sa murra esti unu giocu meda populari in Italia e specialmenti in Sardinia.
Si giocara circhendi de cassai su totali de is numerus ghettaus cun is manus de is sfidantis.
Po sa lei italiana esti unu giogu de azzardu.
Èrula
Èrula est una bidda de 807 abitantes in sa provincia de Tathari.
Judicadu sardu
Càusas istòricas de sa bènnida de sos judigados
Finas a su de 8 sèculos sa Sardigna fiat una provìntzia de s'Impèriu Bizantinu, torrada a conchistare dae Giustinianu e Belisàriu a sos Vàndalos in su 535. Dae su 705 sos àrabos, aproliende dae s'Àfrica de su norte aiant comintzadu a atacare sas costeras sardas, chene agatare oposidura efetiva de s'esèrtzitu bizantinu.
Palm Desert
Palm Desert est una tzitade de sa Califòrnia, in sos Istados Unidos, chi s'agatat in sa Contea de Riverside.
Judicadu sardu
Càusas istòricas de sa bènnida de sos judigados
In su 807, 810/812 e 821/822 sos àrabos de Ispagna e de Africa de su Norte aiant chircadu de invàdere s'ìsula ma sos sardos aiant resìstidu a atacos medas, a su puntu chi su paba Lione IV in una litera de su 851 aiant dimandadu azudu a su Iudex Provinciae (su zuighe de sa Provìntzia) de Sardigna, aposentadu in Càlaris, pro difendere Roma.
Palm Desert
Sa bidda est crèschida meda in presse, mascamente in sos annos '80 de su sèculu XX. In su 1980 teniat difatis unos 12.000 bividores, ma giai deghe annos prus a tradu, in su 1990, nde contaiat prus de 23.000. Oe tenet unos 50.000 abitantes.
Judicadu sardu
Càusas istòricas de sa bènnida de sos judigados
A primìtziu de su de 9 sèculos sos ligàmenes intre Sardigna e s'Impèriu Bizantinu si fiant impertantu segados, a pustis de sa ruta de s'Esarcadu de Àfrica e de sa conchista àraba de sa Sitzìlia de su 827, chi impeigaiat duncas donzi cuntatu. Isulada, sa Sardigna si depiat a mala oza fàghere economicamente e militarmente indipendente.
Non agatende·si fonte istòrica peruna, non b'at seguresa de comente siat acontèssidu su passazu dae un'autoridade tzentrale bizantina a s'auto-guvernu. Si crèet chi sos funtzionàrios imperiales derivados dae s'antigu istitutu bizantinu de su vicarius, naradu fintzas lociservator (literalmente logutenente), de gradu parìvile a su praeses (una zenia de prefetu imperiale), si fiant in antis fatos cabos de guvernu e a coa, cun reconnòschimentu e manna lezitimatzione, aiant assumidu nòmene e pòdere de Iudex, afirmende soberania indipendente e ereditària.
Unu innetu de s'autonomia dae Bisàntziu si podet annoditzare dae sa nova de una missione ghiada in autonomia dae sos sardos impare a Ludovicu su Piu (814-840), sighidore de Càrolu su Mannu, comente coalitzione anti-àraba cun sos Francos, sos cales, in cuss'època, teniant sa Còrsica. Sos legatos aiant istabilidu relatos de bighinadu bonu e de collaboratzione pro sa defensa de sas costeras de sas duas ìsulas. Cando in su 828 su conte Bonifàtziu II de Tùscia, guvernadore francu de Còrsica fiat passadu a manu de Sardigna cun punna de afracare sas costeras àrabas nordafricanas cun una ispeditzone militare, aiat definidu sa Sardigna Insula amicorum. Sa Sardigna fiat tando de importu istratèzicu, rapresentende una làcana fundamentale intre su mundu latinu e s'Islam.
Istoria
S'orizine de sos judicados no est crara meda. Cun Giustinianu, in su 534 p.C. sa Sardigna fiat intrada a faghere parte de s'Impèriu Romanu de Oriente, chi dd'aiat pigada a is Vàndalos e nde aiat fatu una de is sete provìntzias de s'Esarcadu de Àfrica, ispartzida ancora in bator territòrios (Partes), chi si diant fàghere bator rennos indipendentes. Cun sas lompidas semper prus fitanias de sos arabos chi in pagu tempus fiant ammanniende a ziru de totu su Mediterraneu is territorios issoro, is bizantinos si faghiant semper prus dìbiles pro ite depiant difendere is territòrios pigados cun Giustinianu ebbia, ma s'esistentzia de s'impèriu matessi. De asi, a cara de su sèculu VIII is relatos cun Costantinòpoli fiant zai raros meda e sa provìntzia sarda depiat parare fronte a sola a sos atacos inimigos. No s'ischit de pretzisu comente siat sutzedidu su passàgiu a sos bator istados indipendentes, nen cando s'isula apat iscontzadu de totu is relatos cun sos bizantinos, ma a comentzare de su sèculu IX is judiches sunt nominados in documentos Francos e de is pabas. Importante annoditare comente:
Si podet duncas arresonare chi sos bizantinos aiant lassadu unu guvernadore de Sardigna, Còssiga e Baleares cun presumida residentzia in Càlaris, ca s'arentzia de custu apat afortigadu su pòdere in s'isula e a pustis l'apat detzentradu e multiplicadu pro menzus difendere e cuntrollare is territòrios. A cumprobu, paret chi su sambenadu Lacon-Gunale acapiet a s'orizine sos bator judicados.
Subra de s'orizine de custa familia esistent paritzas teorias:
Gaddhuresu
Grammàtica
In sa segunda manera de coniugare e in tzertas biddas su sonu -ggji- si pronuntziat fintzas -i- (andaggjíami -> andaíami).
Números: unu, dui, trè, cattru, cincu, sei, setti, ottu, noi, deci, úndici, dódici, trédici, cattòldici, chíndici, sédici, diciassetti, diciottu, diciannoi, vinti, vintunu, vintidui, vintitré, vinticattru, vinticincu, vintisei, vintisetti, vintottu, vintinoi, trinta, [...] coranta, cincanta, sessanta, settanta, ottanta, noranta, centu, centu (e) unu, [...] centu (e) deci, [...] duicentu, [...] middi, duimília, [...] un milioni, un milialdu;
Meses: gjinnaggju, friaggju, malzu, abbrili, maggju, làmpata, algjola, austu, capidannu, santigaini, santandria, natali.
Istagiones: branu/primmaera, (i)statiali/(i)stiu, vaggjimu/ottugnu, (in)varru;
Colores: biancu/canu/albu, nieddu, ruju/russu, grogu/giallu, biaittu/blu, tulchinu/tulchesu, veldi, grísgiu/canu/murru, biaittògnu/pulpurinu, arànciu/aranciò/arancioni, marrò/castagnu.
Esèmpiu de gadduresu
La piú bedda di Gaddura (Nostra Singjora di Locusantu, Regina di Gaddhura) di Ciccheddhu Mannoni:
Ascurta in Gadduresu
Lordi
Lordi est su nòmini de una banda rock.
Fiolinas
Fiolinas est una bidda de 1.574 abitantes in sa provincia de Tathari.
Grobleben
Grobleben est unu comunu todescu de 102 abitantes, postu in su land de sa Sassonia-Anhalt.
Tramonti di Sopra
Tramonti di Sopra (Tramònç Disòre o Vile Disòre/Vildisòre in friulanu) est unu comunu de 393 abitantes de sa Provìntzia de Pordenone.
Omaha
Omaha est una tzitade de unos 409.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, tzentru prus mannu de su Nebraska e sea de sa Contea de Douglas.
S'area metropolitana contat unos 820.000 residentes.
Rust Never Sleeps
Rust Never Sleeps est unu album de su 1979 de Neil Young e de is Crazy Horse. Est cantau in sa bersioni live, ma est fattu de arrogus mai intendius.
Giave
Giave est una bidda de 692 abitantes in sa provincia de Tathari.
Arresi
Arresi (Sant'Anna Arresi in italianu) est unu comunu de 2.715 abitantes de sa provìntzia de su Sulcis-Igresiente.
Est importante mera pro su fèstival jazz naradu Sant'Anna Arresi Jazz e pro sa pratza de Porto Pino.
Provìntzia de Casteddu
{| border= LSC Campidanesu
Generalidades
Sa Provìntzia de Casteddu o Meria de Casteddu est una provìntzia de sa Sardigna. Est a làcana cun sa Provìntzia de Aristanis e sa Provìntzia de Nùgoro a nord, cun su Mare Tirrenu a est, cun sa Provìntzia de su Campidanu de Mesu a nord-ovest, cun sa Provìntzia de Carbònia-Igrèsias a ovest e cun su Mare Mediterràneu a sud.
Sa seu est Casteddu.
Segundu sa lege regionale n. 9 de su 12 Argiolas 2001, 23 comunes chi fint in sa provìntzia de Casteddu ant formadu sa provìntzia noa de Carbònia-Igrèsias e àteros 28 comunes sa noa de su Campidanu de Mesu; in prus 13 comunes chi fint in sa provìntzia de Nùgoro sunt passados a sa provìntzia de Casteddu (Scalepranu, Iscroca, Stretzili, Gergei, Ìsili, Nuragus, Nuradda, Nurri, Orroli, Sàdali, Serri, Seulu e Biddanoa Tulu).
Apustis de sas eletziones de su 2005, su Presidente de sa Provìntzia est Gratzianu Milia.
Su giassu web est www.provincia.cagliari.it
Illorai
Illorai ò Illurai est una bidda de 1.121 abitantes in sa provincia de Tathari.
Provìntzia de Casteddu
Generalidadis
Sa Provìntzia de Casteddu o Meria de Casteddu est una Meria de sa Sardinnya. Tenit làcanas cun sa Provìntzia de Aristanis e sa Provìntzia de Nùgoro a nord, cun su Mari Tirrenu a est, cun sa Meria de su Campidanu de Mesu a nord-ovest, cun sa Meria de Carbònia-Igrèsias a ovest e cun su Mari Meiderranju a sud.
Sa seu est Casteddu.
Apustis de is eligiduras de su 2005, su Presidenti de sa Meria est Gratzianu Milia.
Su jassu web est www.provincia.cagliari.it
= Comunas de sa Provìntzia de Casteddu =
Rabia Kazan
Carriera
Rabia Özden Kazan est nascia a Malatya su 25 de Lampadas de su 1976. Est una giornalista e scritora turca. Ari cumenzau sa carriera sua cum'enti currispundenti televisiva in su 1996, cun su programma Later hosting Istanbul, po saTurkish Flash Tv aundi est aparrara duas annus.
A pustis ari fattu sa giornalista po Ortadoğu, po seis annus. In custu tempu issa est bennia famosa in Turkia po s'intervista a su terrorista c'ari provau a boccì su Papa Giuanni Paulu II, Mehmet Ali Ağca. , Sa Kazan ari fundau, a pustis, s'arrivista Haber Revizyon e est s'editrixi.
In su 2007, ari scritu unu reportage a pitzus 'e sa conditzioni de sa femmina a Teheran, intitolau Tahran Melekleri ("Is angelus de Teheran"), aundi si kistionara puru de sa coja a tempu (mut‘a) ki poiri cuai una spetzie de prostitutzioni legalizzara. Cussu libru ari giai provocau reatzionis de parti de su Orienti de mezu e de sa Turkia.
Joseba Sarrionandia
Joseba Sarrionandia Uribelarrea (Iurreta, Bizkaia, Paisu Bascu, 13 aprile 1958). Iscritore in limba basca.
Cagliari Calcio
Cagliari Calcio est sa sociedadi calcistica de Casteddu, est sa prus connota de sa Sardigna in Italia.
Est nàscia in su 1920. Unu de is momentus prus importantis de s'istòria sua est sa bitoria de su Scudetu in su campionau de sa serie A Italiana in s'annu 1969/1970. In su "Cagliari Calcio" at giogau Gigi Riva puru, unu de is prus mannu campionis de su calciu mondiali de totus is tempus. Poi de Massimo Cellino, su presidenti de oi est Tommaso Giulini e s'allenadori Massimo Rastelli.
Chuck McCann
Charles John Thomas "Chuck" McCann (Brooklyn, New York City, 2 de cabidanni 1934 – Los Angeles, 8 de abrile 2018) est istadu unu còmicu e attore americanu.
Churintzio
Churintzio est una bidda de 5564 bividores in s'istadu de su Michoacán, in su Mèssicu.
Nuragus
Nuragus est unu comunu de 862 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu in sa regione istòrica de su Sarcidanu.
Isporlatu
Isporlatu est una bidda de 475 abitantes in sa provincia de Tathari.
1961
S'annu 1961 (MCMXLXI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in dominiga segundu su calendàriu gregorianu.
Eleonora Duse
Est istada una de sas pius importantes atrice de teatru e una de sa prima atrices cinematogràficas italianas. Su primu film in cui aiat recitadu est istadu Cenere ( 1916) trattu dae s'omonimu romanzu de Grazia Deledda.
Colònia istiale
Sa Colònia istiale in Itàlia naschet in su 1822 a initziativa de s'Ispidale de Luca, chi amàniat in Biarezu una colònia pro sos pitzinnos de carrera. A bias de sa metade de su milliotughentos, sos istranzadorzos marinos sunt prus de chimbanta, ubigados in Tuscana, Emìlia e Romanna. Addae de sas colònias marinas, naschint finas sas colònias montaresas: sa San Marco de Pedavena, oe in intro de su Parcu Nassionale de sas Dolomitas Bellunesas, est fundada in su 1898. In tempus de sa prima gherra mundiale, sa Rughe Ruja intensivat s'interessu pro custas initziativas e in su 1928 sas colònias sunt cunfiadas a s'Òpera Nassionale pro sa Maternidade e sa Pitzinnia.
In tempus de su fassismu, sas colònias sunt intensivadas e aderetadas a pitzinnos e piseddos cun s'intentu de sustentare sas famìlias prus pagu bussantes e cumbidare unu tempus de atividade fìsiga e lùdiga pro sas zeneraduras benidoras. Una de sas colònias marinas prus grandes e importantes realizadas in cussu tempus fiat istada cussa fraigada in Gaeta, in sa praja de Serapo, leende su nùmene de Alessandro Italico Mussolini, nebode de su Dutze e Aderetadore de s'Òpera Nassionale Balilla, obitadu a s'edade de binti annos. Sa colònia fiat istada destruìda in sa segunda gherra mundiale dae sos alemannos, chi temiant chi s'isbarcu alliadu si daret a sa praja de Gaeta prus a prestu chi a sa de Anzio, in ue fiat acontèssidu in realidade.
A pustis de sa segunda gherra mundiale, est recunnotu su caràtere formativu e emantzipadore de sas colònias, chi no ant a esser prus aderetadas petzi a sas fascas prus bassas. Zai moende cun sos annos setanta de su sègulu coladu, intrant a sa cumpetèntzia de sas amministraduras (comunas e comunidades montaresas) e sas entidades pùbrigas. Sende gasi, a dies de oe sa colònia tirat a esser cussiderada un'istituimentu superadu e su tèrmine “colònia istiale” est impreadu pagu a beru, sustituìdu dae “abarradas istiales” o “abarradas istiales pro minores de edade”, istruturas a sa dissiplina prus pagu rìzida chi sas colònias tradissionales.
Una de sas primas colònias istiales realizadas in Itàlia est sa Colònia 12 Stelle de Cesenatico.
Michela Murgia
De formatzione catòliga, at fattu istudios de teologia e est istada pro vàrios annos un'insegnante de religione in sas iscolas medias superiores; est istada puru educadora e animadora in s'Atzione Catòliga. In su 2009 at bintu su Premio Campiello po sa literadura.
Emanuele Filiberto de Savoia
Emanuele Filiberto de Savoja (Chambery 8 triulas 1528 – Torinu 8 de austu 1580), duca de Savoia, Printzipe de Piemonte, nadu Testa di Ferro, Conca 'e Ferru. Ottenidi su ducadu a sa morte de su babbu Càrolu III de Savoja (1486-1553). Fudi a servitziu da Carlu V, e fudi comandante capu de s'esercitu imperiale, signalendesi in tzeltas impresas, coimente sa conchista de Metz e Bra. A servitziu de Fillippu II de Ispagna, fudi governadore de sas Fiandras. Si signalada in sa battaglia de santu Quintinu e cun sa paghe de Cateau- Chambresis rientrada in possessu de sos istados suos. Trasferidi sa capitale da Chambéry a Torinu. Partitzipada a sa battalla de Lepanto. Trasferidi sa Sindone a Torinu.
Prèmiu Nobel
Su prèmiu Nobel est una onorificèntzia chi benit assinnada dae su guvernu isvedesu, chi benit cunsinnada cada annu a persones chi si sunt distantas in sa chirca iscientìfica o in sas artes o pro àere contribuidu a megiorare sa sotziedade.
Su premiu est istadu criadu pro voluntade de Alfred Nobel, unu industriale isvedesu chi aiat inventadu sa dinamite. Su primu prèmiu Nobel est istadu assinnadu in su 1901.
Itireddu
Itireddu est una bidda de 586 bividoris me sa meria o provincia de Tathari.
Sigfried Giedion
Si fit laureadu in ingegneria a Vienna in su 1913, aiat istudiadu in Monaco de Baviera cun Heinrich Wölfflin. Fit istadu unu de sos fundadores de su CIAM, de cui est istadu puru segretariu generale. Aiat insinzadu in su MIT e a Harvard inue fit diventadu direttore de s'iscola de Design. Sas bideas e sos liberos suos Space Time and Architecture, and Mechanization Takes Command, ana appidu una influentzia de cunzetu meda importante in sos istudiosos de sos annos 50.
Repùblica Srpska
Sa Repùblica Srpska o Repùblica Serba de Bòsnia e Erzegòvina (in serbu: Република Српска, in croatu e bosnìacu Republika Srpska) est una de sas duas entidades autònomas de sa Bòsnia e Erzegòvina (s'àtera est sa Federatzione de Bòsnia e Erzegòvina). Sa capitale est Banja Luka.
Ocupat unu 49% de su territòriu de s'istadu e unu 40% de totu is bividores. Tenet istèrrida de 24,857 km2 e populatzione de unos 1.440.000 de bividores. Sa manna majoria de sa populatzione est de etnia serba (88,5%) èssende sos bividores de àteras etnias calados fortemente de nùmeru a partire dae su 1991, a càusa de sa limpiadura ètnica cunsighida a su cunflitu. Sos bosnìacos rapresentant unu 7,5% de sa populatzione, sos croatos su 3%.
S'economia de sa Repùblica Srpska sufrit galu meda dae sas cunseguèntzias de sa gherra de sos annos '90. Est nointames prus istàbile de sa de sa Federatzione de Bòsnia e Erzegòvina.
1962
S'annu 1962 (MCMXLXII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in lunis segundu su calendàriu gregorianu.
Giuseppe Anchieta
Giuseppe Anchieta o Josè Anchieta (Tenerife, Isulas Canarias, 19 martu 1534 – Reritiba, oe Anchieta, 9 de lampadas 1597). Gesuita, missionariu in Brasile. Ada dedicadu tota sa vida po su bene umanu, sotziale e morale de sos indigenos. Ada cumpostu sa prima grammatica in sa limba de sos indigenos, e- i su primu catechismu in sa matessi limba.
Proclamadu santu dae su Paba Frantziscu su 2014.
Luciano Berio
Luciano Berio (Imperia, 24 santuaine 1925 – Roma, 27 de maiu 2003) est istadu unu musicista e composidore italianu de mùsica contemporanea e elettroniga.
Beijing
Beijing (o comente fit jamada primu Pechino (in cinesu s'iscriede:北京市) est una tzitade e sa capitale de sa Cina. Est sa segunda tzitade poi de Shangai pro abitantes chi sunu unos 13.000.000 in s'area urbana e 17 milliones in s'area metropolitana.
Luciano Berio
Biografia
Aiat imparadu a sonare su pianuforte dae su babbu e dae su nonnu. In sa Segunda Gherra fit istadu arruoladu e sa prima die si fit feridu cun d'una pistola.
Burundi
Su Burundi est un'istadu de s'Àfrica tzentru-orientale, postu in unu altipianu in sa rezone de sos Lagos Mannos, a s'oru est de su lagu Tanganica. Sa capitale est dae su 2019 Gitega, mancari sa tzitade pius populada, e finas capitale pretzedente siat Bujumbura. Sas limbas ufitziales sunt su frantzesu e su kirundi. S'istadu at superfìtzie de 27.834 km² e at una populatzione de unos 10.800.000 abitantes. Làcanat in su norte cun su Ruanda, in s'ovest cun sa Repùblica Democràtica de su Congo e in s'est e in su sud cun sa Tanzània. Mancari siat unu istadu chene mare, una parte de sa frontera otzidentale acarat su lagu Tanganica.
Louvre
Su Louvre (Musée du Louvre) est unu museo meda famadu de Parigi. Est naschidu in su 1793, tenet una tirada de 60 000 m² e in su 2007 at tentu pius de oto milliones de visitadores.
Burundi
Sos pòpulos Twa, Tutsi e Hutu ant ocupadu su paisu dae sa formatzione sua chimbe sèculos faghet. Su Burundi est istadu guvernadu che unu regnu dae su pòpulu tutsi durante pius de duoghentos annos. Sende gasi, a su cumintzu de su de 20 sèculos, Germània e Bèlgiu aiant ocupadu sa rezone, e Burundi e Ruanda fiant fatos colònia europea connota cun nòmene de Ruanda-Urundi.
Luciano Berio
Biografia
In custu periodo connoscheit sa muzere, sa mezzosoprano americana de origine armena Cathy Berberian. Medas de sas compositziones suas sunu influenzadas dae su tipu de oghe de sa muzere. Sempre cun sa muzere aian curadu una serie de interpretaziones de mùsica populare cumpresa sa mùsica sarda. Sunu de su 1964 sos Folk Songs, chi est unu de sois trabaglios suos pius connottos e eseguidos, iscrittos pro sa muzere, in cui aiad elaborados canto populares de varias partes de su mundu (Istados Unidos, Armènia, Italia, Frantza, Azerbaigián).
Burundi
Su nùmene antigu de su paisu fiat Urundi-Ubrundi-Bruwanda. Urundi est s'incurtzadura de "Urundi Ruanda" ("S'àteru Ruanda"), gosi comente sos fortzas coloniales belgas costumaiant si refèrrere a su territòriu. Su nùmene atuale de su paisu benit dae su limbazu bantú Kirundi.
Louvre
Tenet òperas meda importantes comente:
Burundi
S'instabilidade polìtica acontèssida in sa rezone pro neghe de diferèntzias intre sos tutsis e sos hutus, at provocadu una gherra tzivile a metade de su de 20 sèculos. In die de oe, su Burundi est guvernadu che una repùblica rapresentativa presidentziale democràtica. Su 62% de sa populatzione est catòlica, su 8% est musulmana e sa pertzentuale chi abarrat est animista o partenet a àteras relizones cristianas.
Louvre
Sa Gioconda, The Virgin and Child with St. Anne, Sa Venere de Milo, Codice de Hammurabi, Sa Nike de Samotracia
Burundi
Su Burundi est unu de sos deghe paisos pius pòberos de su mundu e at su segundu PIB peròmine pius bassu segundu sa Banca Mundiale, a pustis de sa Repùblica Democràtica de su Congo. Su PIB de su Burundi est bassu pro neghe de sas gherras tziviles, de sa corrutzione, de s'atzessu limitadu a s'educatzione e de sos efetos de su HIV/SIDA. Est un'istadu densamente populadu, cun un'emigratzione sustantziale. Su cobaltu e su ràmene sunt sas risursas naturales printzipales suas, e unas de sas esportatziones majores sunt su tzùcaru e su cafè.
Lunada
Lunada est su títulu de su discu d'istudiu de undighi de sa cantante messicana Thalía, produchidu pro su mùsicu cubanu Emilio Estefan. Issu contenit 11 cantziones, intre issos sa "cover" de sa famosa cantzione italiana Sarà perché ti amo (in ispannolu: Será porque te amo) de su grupu musicale Ricchi e Poveri. Custu discu est istadu publicadu in su 2008; su primu singulu suu est Ten paciencia.
Nepente de Ulìana
Su Cannonàu de Sardigna Nepente de Ulìana est unu binu DOC chi fàchen in Ulìana chin àchina cannonàu curtibàda in sas comunas de Ulìana e, in parte, Orgosolo in sa provìntzia de Nùgoro, ma est proibìu a impreàre atteras variedades o sas matessis ma curtibàdas in atteros trèttos. Si lègat su chi at nàu su Ministeru de Massaria in su 5 de Sant'Andrìa de su 1992.
Lunada
Su tìtulu
Lunada in ispannolu significat "festa noturna cun mùsica e luna prena".
Preraffaelitas
Sa Confraternita dei Preraffaelliti est stetia una currenti artistiga de sa pintura vittoriana (XIX sègulu) nascia in santandria de su 1848, sviluppara e spacciara in su Rennu Unidu. Arregordara su simbolismu.
In mesu a is esponentis printzipalis ci funt stetius Dante Gabriel Rossetti, William Hunt, Ford Madox Brown, John Everett Millais, William Morris, Edward Burne-Jones ed il tardivo John William Waterhouse.
.
Nuràminis
Nuràminis est unu comunu de 2.822 abitantes de sa tzitade metropolitana de Casteddu.
Luigi Vanvitelli
Luigi Vanvitelli (Lodewijk van Wittel)(Napoli 1700- Caserta 1773), fizu de Gregor, pintore olandesu chi ada operadu in Italia. Pintore e architeto. Su capolavoro sou est sa Reggia de Caserta, chi est incomintzada in su 1752 e finida in su 1774.
Laerru
Laerru est una bidda de 1.029 bividoris me sa meria provincia de Tathari.
Martzu
Martzu est su 'e tres mese de su calendàriu julianu e gregorianu.
Bertrand Russell
Bertrand Arthur William Russell, (Trellech, 18 de maiu 1872 – Penrhyndeudraeth, 2 de frealzu 1970), est istadu unu filosofu, unu logicu, matematicu, un'istoricu e unu pacifista. Fit unu importante attivista contra a de sas gherras, sustenidore de su liberu cumerciufra sos istados e antimperialista. Durante sa prima gherra mundiale Russell est istadu arrestadu pro s'attividade sua de pacifista. Calchi annu a poi at fattu una campagna contra a Adolf Hitler, pro su disarmu nucleare, at criticadu su regime sovietigu e s'intrada in gherra de sos Istados Unidos contra a su Vietnam. In su 1950 at binkidu su Premiu Nobel pro sa literatura.
Molins de Rei
Molins de Rei est una bidda e munitzìpiu de Cadalugna, situada in sa comarca de su Baix Llobregat, provìntzia de Bartzellona.
Posta in s'oru de manca de su riu Llobregat, s'isterret dae su pranu alluvionale de su riu fintzas a sos isprones otzidentales de sa Serra de Collserola (Serra Costerina). Allàcanat in su norte cun El Papiol e Sant Cugat del Vallès, in su nord-est cun Bartzellona, in su sud cun Sant Feliu de Llobregat e in s'ovest cun Sant Vicenç dels Horts.
Su nùmene de su munitzìpiu derivat de sos cumintzos suos cando su re Alfonsu II aiat comintzadu su fraigu de unos mulinos in sa zona de sa bidda atuale.
Durante s'istòria sua, sa denominatzione ufitziale de sa bidda est cambiada duas bortas, pro pagu tempus e pro resones polìtiaos. In ocasione de sa Prima Repùblica, in s'annu 1873, cando at adotadu su nùmene de Molins del Pont (o del Puente comente si naraiat ufitzialmente). Custu primu càmbiu est istadu abolidu cun s'arribu de sa restauratzione borbònica, torrende a sa denominatzione traditzionale. Su segundu càmbiu fiat dadu durante sa Gherra Tzivile (1936-1939) cando fiat adotadu su nùmene de Molins de Llobregat, sighende sa polìtica de eliminare dae sos topònimos relatos cun elementos monàrchicos o religiosos. Sa denominatzione ufitziale de sa bidda, chi fiat catalanizada definitivamente pro risolutzione de sa Generalitat de Catalugna, andat torra a su 4 de làmpadas de su 1981.
Sa bidda at dadu, presumidamente, sos nadales a sa giuighissa sarda Lionora de Arbaree (1347-1403).
Sa famìlia cadalana de sos viscontes Rocabertì istaiat aposentada in Bartzellona e disponiat comente residèntzia istiale de su Castellciurò.
Foras de Ugone III e Beatrice, bi fiat naschidu, duncas, cun totu probabilidade in su 1347, fintzas sa sorre issoro Lionora, soberana apompiadora de su giuigadu de Arbaree e su pessonàgiu istòricu prus connotu de sa Sardigna medievale.
1858
S'annu 1858 (MDCCCLVIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Muhammad Ali
Muhammad Ali (naskidu Cassius Marcellus Clay Jr.; Louisville, su 17 de ennarzu 1942 - 3 làmpadas 2016) fit unu ex pugile americanu, fortzis su pius famadu e amadu de s'istòria moderna. In su 1960 at bìnkidu sa medaglia de oro in sas Olimpiades de [[Roma]], comente pugile prfessionista at apidu su tìtulu de campione mundiale de sos pesos màssimos dae su 1964 a su 1967 e dae su 1974 a su 1978.
Sardigna
{{LSC}} {{coord|40.05|N|9.083333|E|display=title}}
Sa Sardigna o Sardinnia est sa segunda ìsula prus manna de su Mare Mediterràneu. Est posta a otzidente a unos 200 km a ovest de sa penìsula italiana, unos 300 km de sa Liguria, 500 de s' Ispagna e a sud a unos 184 km dae sa Tunisia. Sa terra prus a probe est sa Còrsica o Còssiga, petzi 11 km. Sa Sardigna est una Regione Autònoma (Regione Autònoma de sa Sardigna) pro reconnoschimentu de sa Costitutzione Italiana e pro resones istòricas e linguìsticas.
Geografia
Sa forma de s'ìsula est sa de una catzola, de unos 260 km in diretzione NS e unos 120 in sa EO. S' ispuntone a N est sa bidda de Lungone (Lungoni in cadduresu), sa de S su Cabu Teulada. Sos mares chi l'inghìriant sunt su Mare Tirrenu a E e su Mare de Sardigna a O. S'àrea est de ca. 24.000km², s'oru de mare de unos 2400km.
Monte pro su 13,5 %, montigru po su 68 % e pranu po su 18,5 %. Su monte prus artu tirat 1834m (Punta La Màrmora, nòmine in sardu: Pedra Cràpias), in sa serra de su Gennargentu, in su mesu de s'ìsula.
Su tempus tirat a su sicu, in istiu e in ierru. Sa temperadura mèdia est de 14-18 °C, cun cambiamentos mannos intre pranu e monte, istiu e ierru: si podet passare de sos -2 o -3 a sos 30 °C. Su bentu podet esser forte meda, màssimu su bentu estu (de NO). Proet pagu, 400-600mm a s'annu, cun diferèntzias mannas intre monte e pranu, oru de mare e terra aintru.
Bi at finas unu lagu naturale, su lagu Baratz, cun unos 60 ètaros de tirada, in su NO de s'ìsula, acanta de Tàtari e de S'Alighera (l'Alguer in catalanu). Sos rios (cursos de àbba semper prenos) sunt pagos: de N a S su Coghinas, su Mannu (de Tàtari), su Temu, su Cedrinu, su Tirsu, su Frumindosa, su Mannu e su Cixerri. Sos àteros sunt rios sicos in parte de s'annu. Su frùmene prus longu est su Tirsu, chi tirat 159 km e bessit in su Mare de Sardinna a pustis de àere tocadu sa tzitade de Aristanis.
Istòria
S'istòria de sa Sardigna at raighinas chi partint dae su Paleolìticu. Sos òmines bivent peroe in s'ìsula solu dae su Neolìticu. De cuddu perìodu est s'isfrutamentu de s'ossidiana, unu materiale in cussu tempus raru e pretziosu de su Monte Arci. Dae su neolìticu a s'edade de su brunzu (XIX - XIII sèculos innantis de Cristos) est nàschida tzivilizatzione "prenuraghesa", caraterizada dae sos putos sacros (sas "tumbas de sos gigantes"). Su perìodu nuràgicu at bidu su cumparrer in Sardigna de una tzivilidade distinta dae construtziones megalìticas, sos nuraghes.
Ma si podet esser seguros chi su mare est istadu sa bia printzipale chi at muntesu sa Sardigna a tzentru de sa tzivilidade mediterrànea. Podet èssere chi sos chi biviant in Sardigna fint issos sa "gente de su mare" chi timiant sos egitzianos antigos. Ma est seguru chi, dae su mare, appet comintzadu a bènnere gente chi chircaiat ràmine, prumu, trigu, e àteras cosas pro faghere commerciu. Innantis a tottus sos fenitzios, chi arribant in ue oe b'est Casteddu, 1500 annos innantis de Cristu. Appustis ant fraigadu ateras tzitades: Tharros, Nora, Bithia, Sulci, Sant'Antiogu. Sas urtimas fint mannas meda, ca inie bi aiat su minerale chi ddi serviat. Non s'ischit meda de comente fin sas cosas cun chie biviat in Sardigna e custos fenitzios, ma issos abbarraiant accanta de su mare e chircaiant de istare in accordu con sa zente autoctona. Sunt bistados sos fenitzios a iscriere a primmu su nòmine Sardigna, ind una preda chi est in su museu archeològicu de su Castrum de Casteddu, si podet narrere chi issos non impreaiant sas bocales cando iscriìant. Paret chi, comente s'est passadu dae sos fenitzios de su Libanu a cussos chi bivende in Africa sunt nados Punicos, carchi cosa siat cambiada, ca custos fint peus e cheriant fàghere sos meres. In custu tempus sa Sardigna fit puru una base milidare de sos punicos, ca sas naves issoro, dae Cartàgine e su portu de Capu Malfatanu, accanta de Teulada, serraiant ind una morsa su Mare Mediterraneu e nemos podiat passare. A pustis de sa segunda gherra pùnica arribant sos romanos, e pro sèculos meda sa Sardigna abbarrat romana. E diventat sa "domu 'e trigu" de Roma, sas tzitades accanta e su mare sunt semper prus mannas, ma est seguru chi sos romanos non bi l'apant fatta a "romanitzare" sa Barbàgia. Sunt arribados a Fordongiani (Forum Traiani), Austis (Augustus) ma inie sunt abbarrados. Cando Roma est rutta sunt arribados sos Vàndalos, chi teniant puru sa parte de Africa chi est acanta acanta a sa Sardigna: Ippona (chi oe si narat Annaba, in Algeria) est sempre istada prus acanta a Casteddu de ontzi tzitade de sa penisula italiana. In carchi manera sos romanos de oriente, sos bizantinos (in sardu Aregos) nde giàgarant sos vàndalos e pro chimbichentos annos abbarrant in Sardigna. A sa fine si nde andant, ma lassant famìllias nobiles, chi sunt sas chi ant a andare a cummandare in su perìodu de is Giuigados. De sos Aregos abbarrant sos santos e sos lùmenes: Costantinu, Bachis, Chìrigu, pro narrere. De ammentare chi sos Aregos, comente sos atteros romanos, no bi la apant fatta a intrare in Barbagia, e comente sos àteros ponent su "Dux militaris" in Fordongiani, pro chircare de firmare sas bardanas de chie biviat in sos montes.
De interessu mannu sos sèculos intra su IX e su XV d.C., cando si est isboligada sa tzivilizadura de sos giuigados, battor rennos autòctonos de traditzione romana, non feudale, nàschidos pro more de s'isolamentu de sa Sardigna in sos sèculos de su domìniu àrabu de su Mediterràneu (sos sèculos VIII - IX d.C.).
In s'annu 1324, sos Aragonesos conchistant manu militari Casteddu cun s'agiudu de su Rennu de Arbarea, boghendeche a fora sos Pisanos. Est sa nàschida de su Rennu de Sardigna. Dae su 1354 a su 1420, cun fases diversas, addurat sa gherra intro de su rennu aragonesu e su arbaresu, s'ùrtimu abarradu de sos bàttor rennos sardos antigos. Persones de importu de cussu perìodu de gherra e pestilèntzias sunt su Giùighe arbaresu Mariane IV e sa fìgia sua Eleonora. In su 1420 s'ùrtimu giùighe, Guillermu de Narbona, bendet su tìtulu giuigale a su re de Aragona pro chentumìgia fiorinos de oro. Abarrat unu rennu solu, in s'ìsula, su Rennu de Sardigna, prima cadelanu e a pustis ispannolu. Cun sos cadelanos e sos ispannolos sa Sardigna connoschet su feudalismu.
In su 1720 sa corona colat in conca a sos ducas de Savoia, chi in custa manera si faghent reis.