cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grammatica de su sardu
Pessamentos
"Custu libreddu líu dedico a totucantos, a sos chi difenden custa limba chircand'e la faveddare in totube, siat in intro siat in foras, a sos frades sardos de su disterru; ma puru a chie de sa limba no nd'ischit ca no l'at pottia imparare in familia, o a chie l'at trascurada a su puntu de che la ponner a banda 'e su tottu. Pro tottu b'at remediu, francu a sa morte; custu balet mascas pro sas limbas. Sa birgonza, pro mor' 'e su terrorismu ideologicu de un'istadu chi ch'at impostu sa limba sua isperdende sa nostra chentza perunu grabbu, at fattu a manera chi medas si che l'an irmenticada e, cando si ch'an' abbizzare chi l'an perdia pro semper chentza facher nudda, tando at a esser troppu a tardu. Sa limba no est una prenda 'e mantenner in domo, est una pranta e si che morit cando prus nemmancu un'anima li podet - o li cheret - dare cara; su camminu a ube si diat cromper est cussu, si non provamus a torrare su sardu a sa sociedade e a su futuru nostru, sos pitzinnos. Sa retza (su web) est unu locu mannu mannu, isperemus chi b'at pessones chi a cust'argumentu bi tenen. Difatis, sa pranta creschet goi!"
- Frantziscu, s'autore de custu libru
Vilar de Canes
Vilar de Canes est una comuna ispagnola de 183 abitantes situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Bandera de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Azera
Sa bandera de sa repùblica sotzialista soviètica azera fiat adotada sa prima borta in su 1921, fiat ruja cun is caràteres tzirìllicos ССРА ("SSRA").
Vilar de Canes
Crèsia parrochiale de San Lorenzo
Bandera de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Azera
In su 1937 fiat istadu agiuntu su sìmbulu doradu de sa farche e marteddu, in s'ungrone in artu a manca, cun suta iscritu in alfabetu latinu AzSSR intames de is caràteres tzirìllicos.
S'ùrtima versione de sa bandera fiat istada adotada dae sa RSS Azera su 7 santugaine 1952. Fiat sa bandera de s'Unione Soviètica cun una tiria biaita orizontale in bàsciu.
Bastia
Bastia (in còrsu: Bastìa) est una tzittade frantzesa de unos 45.000 abitantes, sede de sa prefettura de su dipartimentu de s'Arta Còssiga (Cismonte) sa segunda de s'isola poi de Ajaccio.
Tùnisi
Tùnisi (in àrabu: تونس‎, Tūnis, in frantzesu Tunis, giornalisticamente narada fintzas Cartàgine) est una tzitade de s'Àfrica setentrionale cun 1.073.533 bividores (cunsiderende governatoradu in s'interi), capitale e portu màssimu de sa Tunisia (de chi est fintzas sa tzitade prus populada). S'agatat in is ribas de una laguna acanta s'antiga Cartàgine, acapiada a su mare Mediterràneu de unu canale navigàbile de unos 10 km chi dda ùunit a s'avamportu de La Goulette.
Nàschida che biddighedda modesta a s'umbra de Cartàgine, Kairouan e Mahdia, Tùnisi est in fines istada designada a capitale su 20 cabudanni 1159 (5 ramadan 554, pro su calendàriu musulmanu) pro voluntade de sa dinastia de sos Almohades, a pustis cunfirmada intro s'istatutu pròpiu in suta de sa dinastia hafside in su 1228 e fintzas a s'indipendèntzia de su paisu, su 20 martzu 1956.
Tunisi est sa capitale econòmica e cumertziale de sa Tunisia. Sa densidade de sa retza istradale, autostradale e de s'istrutura aeroportuale de sa tzitade nde faghent unu puntu de cunvergèntzia pro is trasportos natzionales. Custa situatzione est su resurtadu de una evolutzione longa, in piessignu de su cuntzetu tzentralìsticu chi at dadu unu rolu de cunsideru a sa capitale e chi at fatu de manera chi si bi cuntzentrarent is istitutziones printzipales.
Alberto Burri
Biografia
Si fit laureadu in mèighina in su 1940 e in sa Segunda Gherra Mundiale fit istadu uffitziale mèigu. Fit istadu leadu presoneri dae sos americanos in Tunisia e fit istadu trasferidu a Hereford (in su Texas), ue aiat comintzadu a pintare.
José Delitala y Castelvì
José Delitala y Castelvì (Casteddu, 10 de Sant'Andrìa de su 1627 - 1703) est istau unu militare e politicu sardu.
Bida
Fit su fizu minore, cufforma a Angelo di Girolamo Delitala e Maria Amat y Castelvì, de sa familia nobile de sos contes (marchesos dae su 1605) de Làcuni. Su babbu fit caballeri de s'ordine de Santiago, artziau a cussu gradu pro b'esser istau in sos esertzitos ispagnolos chin onore mannu e chin fertas medas a nde facher testimonia. A pustis de àer istudiau in sa tzitade in ube fit nàschiu, a s'edade de bindichi annos tuccabat a s'Ispagna in ube aìat acabbau s'educassione sua. Tando aìat fattu carriera militare arribande a su gradu de colonnellu. In su 1672, Càralu II de Ispagna lu ponet a gubernare su Capu de Sutta e sa Gallura. In su 1686, a pustis de sa morte de su conte de Fuensalida, aìat esertzitau sa funtzione de viceré ad interim.
Operas
Mancari chi s'impignu politicu suo fit mannu, tenìat amore pro sa curtura literaria. Est de su 1672 sa regòrta de poesias Cima del monte Parnaso español con las tres musas castellanas Caliope, Urania y Euterpe, chi li aìan fattu unu lùmen puru in Ispagna.
Aranyel
Arañuel (in valentzianu Aranyel) est unu comunu ispagnolu de 187 abitantes situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Algeri
Algeri (in àrabu الجزائر al-Jaza'ir, literalmente "sas ìsulas"; in amazic Dzayer; in frantzesu Alger; antigamente, Icosium) est sa capitale e sa prus tzitade manna de Algeria. De acòrdiu cun su tzensu de s'annu 1998, sa populatzione de sa tzitade fiat de 1.519.570 bividores (narados algerinos), cun totu chi s'àrea metropolitana sua arribaiat a contare 2.135.630 bividores. Narada puru al-Bahja (البهجة) o "Algeri sa Bianca" pro more de su colore biancu de sos fàbricos suos, est situada in su nord-ovest de Àfrica, in manera cuncreta in sa costera de su mare Mediterràneu, e disponet de su portu prus importante de sa zona.
Algeri est crèschida meda in is annos ùrtimos, e sighet a cunservare s'incantu de sa tzitade betza. Difatis, sa fortalesa antiga o casbah est istada cunsiderada Patrimòniu de s'Umanidade dae s'UNESCO in su 1992.
Gilbert Gottfried
Gilbert Gottfried (Brooklyn, New York, 28 de freàrgiu, 1955) est unu còmicu e attore americanu.
Daniel McKeague
Daniel McKeague (Hugo, Minnesota, 1974), fit unu còmicu e attore americanu.
Innu de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Azera
S'innu de istadu de sa RSS Azera era s'innu natzionale de s'Azerbaigiàn cando fiat una repùblica de s'Unione Soviètica, connota comente a RSS Azera.
S'innu fiat usadu dae su 1944 a su 1992. Fiat istadu cumpostu dae Uzeyir Hajibeyov, chi aiat cumpostu fintzas sa Martza de s'Azerbaijan, s'atuale innu natzionale. Suleyman Rüstəm, Səməd Vurğun e Hüseyn Arif aiant iscritu is versos chi fiant modificados in su 1978 pro bogare is riferimentos a Josif Stalin.
Lecce
Lecce (Lécce in dialetu salentinu; Λουππίου, Luppìu in griko ) est unu comunu italianu de 93 889 bividores, bidda manna de sa provìntzia omònima de sa Pùglia. Posta in positzione agiumai tzentrale de sa penìsula salentina, intre sa costa adriàtica e sa iònica, est sa prus bidda manna de provìntzia orientale de Itàlia.
S'orìgine mesàpica antiga e is restos archeològicos de su domìniu romanu nde faghent una de is tzitades de arte de Itàlia. Lecce si distinghet pro sa richesa de s'istile barocu de is crèsias e de is palatzos de su tzentru, tìpicu de su Seschentos, fraigados cun sa pedra tìpica de sa zona: calcare bonu meda de traballare cun su su puntzotu. S'isvilupu architetònicu e s'arrichimentu decorativu de is fatzadas fiat curadu meda in su perìodu de su Rennu de Nàpoli e caraterizat sa tzitade, a su puntu de èssere definidu barocu lecese.
Est sede de s'Universidade de su Salento e est istada capitale italiana de sa cultura in su 2015.
Jonathan Freeman
Jonathan Freeman (Cleveland, Ohio, 6 de freàrgiu, 1950) est unu còmicu e attore americanu.
Argeleta
Argelita (in valentzianu Argeleta) est unu comunu ispagnolu situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Impèriu portughesu
S'impèriu portughesu (in portughesu: Império Português) est istadu su primu impèriu coloniale mundiale de s'istòria. Non prus, est istadu fintzas su de durada prus longa de sos impèrios coloniales camba de mare, durende casi seschentos annos, a partire dae s'ocupatzione de Ceuta in su 1415, a sa torradura de Macau a sa Tzina in su 1999.
S'imperu s'isvilupaiat in numerosos territòrios, chi oe pertenent 53 istados diferentes. Sas primas colònias portughesas si sunt istabilidas a primu in Ìndia e in su sud de s'Àfrica. A primìtziu, s'istruturaiat in sas tzitades propriamente portughesas (Goa, pro esempru), sos masos, o costrutziones in tzitades non portughesas realizadas esclusivamente pro su cummèrtziu (Chittagong, pro esempru), sas bases, o zonas de cuncàmbiu deretu (tzitades non portughesas chene fàbricos chi realizaiant su mercadu dae sas matessi càrrigas de su naviu). Passadu suta pertenèntzia de sa Monarchia Ispàgnola durante su rèinu de Filipu II de Castìllia e s'aiat torradu a separare durante su de Filipu IV de Castìllia (1580-1640). Refudende·si de cuntzèdere s'indipendèntzia a sas colònias pròpias, s'istadu aiat abiadu a una gherra dura de repressione, Gherra coloniale portughesa, a s'acabu de chi est istada reconnota s'indipendèntzia de manna parte de sos possedimentos camba de mare, intre chi sa Guinea-Bissau, s'Angola e su Mozambicu, puru sos archipèlagos de Cabu Birde e São Tomé e Príncipe.S'Impèriu fiat andadu in realidade perdende pòdere a bellu a bellu cun unu protzessu de decadèntzia cumintzadu giai in su de 16 Sèculos. Sa colònia prus importantes, su Brasile, si fiat ischirriada giai in s'annu 1822.
Dick Sittig
Richard "Dick" Sittig, fit unu còmicu e attore americanu.
Pontevedra
Pontevedra est una tzitade de sa Galìtzia, in Ispagna. Est su cabu de logu de una provìntzia chi tenet su matessi nùmene. Bivent oe in Pontevedra 83.260 (in su 2020) persones.
Venetu/logudoresu
Su Venetu est una regione italiana e sa capitale sua est Venetzia.
Irene Papas
Irene Papas (Chiliomodi, 3 de cabudanni de su 1926 – Chiliomodi, 14 de cabudanni de su 2022) est istada un’atora e cantadora grega.
Biografia
Fiat nàschida in Chiliomodi, trighinzu nadiu de babu suo Stavros Lelekos, ubigadu in sa Corìntzia, una rezione de su Piluponnesu, su trighinzu nadiu de Stavros Lelekos su babu suo, cando chi mama sua Eleni Prevezanou fiat naturale de Prevesa, una bidda de s’Epiru. Sa data de nàschida bàriat cunforme a sas mitzas, peroe su prus de issas ìnditat su 3 de cabudanni de 1.926. Muzere antiga de Alkis Papas su diretore tzinematogràfigu, cun su cale si fiat cojuada in su 1.947 (nd’aiat bardadu su sambenadu pro sa carrera sua), si fiat dada a cunnoscher in s’ambiente internassionale cun sa pellìcula “Sa bidda morta” (1.952) de Frikos Iliadis in su Festivale de Cannes de 1.952. A su cumintzu de sa carrera, fiat istada finas modella in su 1.953, pro sos istilistas Vincenzo Ferdinandi e Maria Antonelli.
Baden-Baden
Baden-Baden est una tzitade in sa Repùbrica Federale Tedesca, in su istado de Baden-Württemberg. Bivint oe in Baden-Baden 54.307 persones (2016).
Welsh Not
Su Welsh Not fit unu casticu chi praticabant in calicuna iscola gallesa in sos seculos de XIX e de XX a sos pitzinnos chi sos mastros intendiant faveddande in gallesu. Cunsistìat in su pònner a tucru de su pitzinnu una praca de linna chin s'iscrita "WN", chi si podiat bocare e dare a un'ateru si su mastru lu cassabat faveddande in gallesu. A s'acabbu de dìe, su mastru iscudìat su pitzinnu chi teniat custa praca a tucru.
Custa bidèa de natzionalismu chi at fatu zenotzìdios limbisticos in lùmen de "unìre sa natzione", no est propia de sa Gran Bretagna ebìa ma fìntzas de ateros istados europeos, comente s'Italia in Sardigna dae s'epoca fascista in susu o sa Frantza a cumintzare dae sa figura de s'abate Gregoriu, chi dìat a praticare su sistema de sa "vergohna" chin casticos chi si assimizant meda a cussu de su Welsh Not.
Almuniente
Almuniente (in aragonesu Almunient) est una bidda de unos 580 bividores de Ispagna, chi s'agatat in sa comunidade autònoma de Aragona
Cortes Apertas
Cortes Apertas est una manifestada chi bi at a accabu de chida tra Capidanne e Nadale in 27 Comunas de sa Provìntzia de Nùgoro. Cada chida, ind una bidda, sas domos istoricas aperin sas cortes suas, e in cue si daet su cumintzu a unu percussu enogastronomicu e artisticu. In intro de sas paritzas cortes, figuran sos mistieris traditzionales, comente su traballamentu de sa lana, sa tribuladura, sa pulidura e sa regorta de tricu, mentras chi in sas prattas de bidda si fachen ispettaculos de ballos e cantos populares. A carchi annu e passa, sa manifestada est bènnia a diventare pro sas biddas unu de sos appuntamentos chi tenen prus importu in s'istajone turistica, fachèndebi accudire milli e milli atteros, siat sardos siat istranzos.
Costera
Sa Costèra (in italianu Goceano) est una regione istòrica de sa Sardigna tzentru-setentrionale, chi s'agatat in sa provìntzia de Tàtari.
Tate Donovan
Tate Buckley Donovan (Tenafly, New Jersey, 25 de cabidanne, 1963), est unu còmicu e attore americanu.
Costera
Tenet istèrrida de 480 km² e pobulatzione de unos 13.000 bividores, partzidos intre de is comunas de Anela, Benetùti, Bono, Botidda, Isporlatu, Illorai, Nule, Su Burgu, Urtei.
Sa Costera est formada de unu tretu de su lutone superiore de su frùmene Tirsu, a fache de chi s'incarat sa cadena montosa chi dat su nòmine a sa regione etotu, in ue s'agatant is montes Rasu (1259 m) e su pitzu Masiennera (1157 m).
Paràbula de sos deghe talentos
Sa paràbula de sos talentos est una paràbula de Zesùs narrada in s’Evanzèliu de Mateu 25, 14-30; una paràbula assimizadora, chi si narat paràbula de sas minas, s’agatat in s’Evanzèliu de Lucas, 19, 12-27. Sas diferèntzias printzipales intre ambas paràbulas sunt chi su mere cunfiat a sos tzeracos suos importos aguales e chi sa mina teniat unu balore meda prus minore chi su talentu.
Costera
Is fainas printzipales de sa zona sunt sa massaria, su pastoriu e s'isfrutu de is risursas de is padentes.
Paràbula de sos deghe talentos
Cando su mere torrat, aprèssiat su cumportamentu de sos primos duos tzeracos, cando chi cundennat su de su de tres.
Rabat
Rabat (in àrabu: الرباط‎, al-Ribāṭ; in bèrberu: ⴰⵕⴱⴰⵟ, Aṛbaṭ) est sa capitale de su Marrocu. Sa tzitade est posta in sa costa atlàntica de su paisu, in sa riba de manca de su riu Bou Regreg, in cara a sa tzitade de Salé. Sa tzitade contat 577.827 bividores (dadu de su tzensu 2014), mentras s'àrea urbana, chi cumprendet is tzitades de Salé e Temara, arribbat a contare 2.120.192 bividores, faghende·nde sa segunda àrea metropolitana prus populada de Marrocu (a pustis de Casablanca).
Polu norte
Su trèmene polu norte o polu nord inditat in generale su puntu prus a norte (o prus a setentrione) de unu cale si chi siat ogetu astronòmicu (pro esempru unu praneta o un'isteddu) e pro cunventzione est impreadu che a sistema de riferimentu primàriu respetu a su polu sud.
Faghende riferimentu a sa Terra, su trèmene podet inditare diversos puntos geogràficos postos subra de sa superfìtzie terrestre, sa majoria de is cales sunt situados in s'otzèanu Àrticu, e est impreadu fintzas pro si refèrrere in manera genèrica a cussa regione de su mundu denominada Àrticu o in unos cantos casos a su territòriu cumprèndidu a s'internu de su tzìrculu polare àrticu. Cun "polu norte" si podet fintzas inditare su polu magnèticu positivu (P) de unu magnete.
Polu sud
Su trèmene polu sud si referit a su polu sud geogràficu, s'estremu puntu meridionale de s'asse terrestre, opostu a su polu norte. Su polu sud geogràficu si localizat a sa largària de 90° S, in ue acudint totu is meridianos e est definidu che a su logu in su cale s'asse de rotatzione terrestre rugrat sa superfìtzie e sunt aplicàbiles is matessi osservatziones pro su polu norte. Unos àteros "polos sud" includent su Polu Sud Tzerimoniale, su Polu Sud Magnèticu, su Polu Sud Geo-magnèticu, e su Polu Sud de s'inatzessibilidade. A bortas in su limbàgiu faeddadu non sientìficu si faghet faddinamente riferimentu a su Polu Sud pro si refèrrere a su continente Antàrticu intreu.
Cirat
Cirat est una comuna ispagnola de 237 abitantes situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Gherras balcànicas
Is gherras balcànicas (in bùlgaru Балкански войни, Balkanski vojni, in gregu: Βαλκανικοί πόλεμοι, Valkanikì pòlemi, in rumenu: Războaiele balcanice, in serbu: Балкански ратови, Balkanski ratovi, in turcu: Balkan Savaşları) sunt istadas duas gherras cumbàtidas in s'Europa sud-orientale in su 1912-1913 in su cursu de is cales sos istados cumponentes sa Liga Balcànica (Regnu de Bulgaria, Grètzia, Regnu de su Montenegru e Regnu de Sèrbia) a primu aiant conchistadu a sos otomanos sa Matzedònia e manna parte de sa Tràtzia e a pustis aiant atumbadu intre de issos e issos pro sa ispartzidura de is terras conchistadas.
Is promissas non mantentas e is malumores fiant istados causados dae su mancadu cumpletamentu de su protzessu de emantzipatzione de is terras balcànicas de su chi abarraiat de s'Impèriu Otomanu durante su de 19 sèculos. Is serbos, durante sa gherra russu-turca de su 1877-78, aiant difatis conchistadu medas territòrios; mentras sa Grètzia si fiat annessionada sa Tessàlia in su 1881 (fintzas si a pustis nd'aiat dèpidu torrare una parte minore a sos Otomanos in su 1897) e sa Bulgaria (printzipadu autònomu de su 1878) sa provìntzia de sa Rumelia orientale in su 1885. Custos tres istados, paris cun su Montenegru, teniant mìrias de s'ispaniare cara a cussos territòrios, galu suta de su domìniu otomanu, nodidos cun su nùmene de "Rumelia" e chi cumprendiant sa Rumelia orientale, sa Matzedònia e sa Tràtzia.
De su restu, giai a metade Otighentos, is tensiones intre sos istados balcànicos bramidos de sutràere terras in Matzedònia e Tràtzia a s'Impèriu Otomanu aiant ispìnghidu is potèntzias mannas a fàghere de manera chi su status quo esseret mantentu e chi sas autoridades otomanas garantirent s'incolumidade de s populatziones cristianas a issas sutamìtidas, giai interessadas in sa gherra pro sa liberatzione dae su domìniu otomanu. Custas chistiones, nointames, si fiant torradas a presentare cando in su mese de trìulas de su 1908 sos Giòvanos Turcos aiant costrintu su Sultanu a torrare a pònnere sa Costitutzione otomana dae issu matessi suspèndida. Fiat istadu gai chi s'Àustria-Ungheria aiat aprofitadu de s'instabilidade polìtica de s'Impèriu Otomanu pro s'annessionare sa provìntzia de Bòsnia e Erzegòvina (giai ocupada, in realidade, in su 1878). Sa Bulgaria etotu si fiat proclamada regnu in manera cumprida indipendente (santugaine 1908), mentras is gregos aiant protzèdidu cun s'annessione de s'ìsula de Creta (is Potèntzias Mannas, nointames, aiant blocadu custa ùrtima operatzione).
Iscrètidos dae s'annessione a s'Àustria-Ungheria de sa Bòsnia (in ue biviant 825.000 serbos de fide ortodossa e biviant medas àteros apoderadores de sa càusa serba) e custrintu a reconnòschere tale annessione in su martzu 1909 ponende gai unu frenu a is avolotos de is natzionalistas serbos, su guvernu serbu aiat furriadu is mìrias de s'ispaniare cara a sud, in sa chi fiat sa "Betza Sèrbia" (su Sangiacadu de Novi Pazar e sa provìntzia de su Kosovo). A is mìrias serbas si fiant annàghidas cussas bùlgaras: a pustis de àere otentu s'apògiu de sa Rùssia in s'abrile 1909, sa Bulgaria cheriat difatis atacare a is territòrios otomanos in Tràtzia e Matzedònia. Peristantu, su 28 austu 1909 in Grètzia, unu grupu de ufitziales (Stratiotikos Syndesmos) aiant pedidu una reforma costitutzionale, sabogadura de sa famìlia reale dae sa ghia de is fortzas armadas e una polìtica èstera prus detzìdida e natzionalista cun sa cale pòdere resòlvere sa chistione cretesa e furriare s'èsitu de sa derrota de su 1897. A custos acontessimentos si fiat agiuntos s'avolotu de su martzu 1910 de sa populatzione albanesa in Kosovo (apoderada dae is Giòvanos Turcos) e, in s'austu 1910, su Montenegro si fiat fatu issu matessi regnu. In su 1911, s'ocupatzione italiana de sa Tripolitània, regione chi parteniat nominalmente a s'Impèriu Otomanu, nd'aiat indibilitadu sa positzione internatzionale istimulende in manera ulteriore is mìrias de is istados balcànicos minores.
Repùblica Federale Tedesca
Sa Repùblica Federale Tedesca (in tedescu: Bundesrepublik Deutschland o BRD), prus comunemente narada Germània Ovest fiat unu istadu de s'Europa, esistidu de su 1949 a su 1990, annu de unimentu a s'àtera ex repùblica tedesca, chi beniat a èssere sa Germània Est, o pro usare su nùmene uffitziale sa Repùblica Democràtica Tedesca.
Sa Germània Ovest fiat istadu fundadore de s'Unione Europea.
S'istadu fiat nàschidu in su territòriu tedescu chi cun s'acabu de sa II Gherra Mundiale fiat istadu assignadu a s'ocupatzione militare de is tres natziones binchidoras de Istados Unidos, Rènniu Aunidu e Frantza.
Pina de Ebro
Pina de Ebro est una comuna de unos 2.200 bividroes de s'Ispagna chi s'agatat in sa comunidade autònoma de Aragona.
Repùblica Federale Tedesca
Sa Germània Ovest fiat meda prus manna de sa bighina Germània Est, tenende un'istérrida de 248.577 km² e una populatzione de unos 63.255.000 bividores in su 1990.
Fiat cumposta de is territòrios de is Land de: Schleswig-Holstein, Freie Hansestadt Bremen, Niedersachsen, Nordrhein-Westfalen, Hessen, Rheinland-Pfalz, Saarland, Baden-Württemberg, Freistaat Bayern, Land Berlin (isceti sa parte ovest).
Istoria
Sa Repùblica Federale Tedesca fiat costituida su 23 de maju 1949. Sa capitale non definitiva fiat Bonn. Berlinu a cussos tempos non teniat is caraterìsticas pro ddu pòdere èssere, fiat difatis dividida in duas metades, ma prus de importu istesiada de su restu de s'istadu e inghiriada in onni cantone de sa Germània Est.
De su 1955 s'istadu fiat mermu de sa NATO.
Mancari ufitizialmente soberana, sa Germània Ovest est abarrada ocupada de is tropas istràngias americanas, inglesas e frantzesas (aici comente sa Germània Est de cuddas Sovièticas), agatende·sì·nche in territòriu de opositzione in su cuntestu de sa Gherra Frida.
Su 3 de santugaine 1990, unu annu a pustis de s'isciusciamentu de su Muru de Berlin, is duos istados tedescos si sunt unidos. Is territòrios de sa Germània Est sunt istados ufitzialmente tzèdidos a sa de s'Ovest e cunvèrtidos a su sistema de s'istadu federale.
In su 1991 is tropas istràngias ocupadoras si sunt retiradas.
Rodalben
Rodalben est una tzitade in sa Repùbrica Federale Tedesca, in su istado de Rheinland-Pfalz. Bivint oe in Rodalben 6.982 persones (2016).
Sástago
Sástago est unu comunu de unos 1.400 bividores de Ispagna, chi s'agatat in sa comunidade autònoma de Aragona.
Ancona
Ancona (AFI:/anˈkona/; Ancona in anconitanu) è unu comunu italianu de 101.118 bividores, cabulogu de sa provìntzia omònima e de is Marcas. Incarada in su mare Adriàticu, possedet unu de sos portos italianos prus mannos. Tzitade rica de arte e monumentos e cun 2400 annos de istòria, est unu de sos tzentros econòmicos printzipales de sa regione, ultres ca su printzipale tzentru urbanu pro mannària de sa populatzione.
Incarada cara a su mare, sa tzitade s'agatat in unu montigru a forma de cùidu pinnicadu, chi amparat su portu naturale prus mannu de s'Adriàticu tzentrale. Is gregos de Siracusa, chi aiant fundadu sa tzitade in su 387 a.C., aiant postu ogru subra cust'ispuntone e pro custa resone aiant postu a sa tzitade noa nùmene Ἀγκών, Ankón, chi in gregu signìgicat "cùidu". S'orìgine grega de Ancona est fentomada dae s'apellativu con chi est connota: sa "tzitade dòrica".
Pirmasens
Pirmasens est una tzitade in sa Repùbrica Federale Tedesca, in su istado de Rheinland-Pfalz. Bivint oe in Pirmasens 40.416 persones (2016).
Montanejos
Montanejos est una comuna ispagnola de 414 abitantes situadu in sa comunidade autònoma Valenciana.
Rip Torn
Elmore Rual "Rip" Torn, Jr. (Temple, Texas, 6 de firàrgiu, 1931), est unu còmicu e attore americanu.
Cortes d'Arenós
Cortes d'Arenós est una comuna ispagnola de 366 bividores chi s'agatat in sa comunidade autònoma Valenciana.
Bühl (Baden)
Bühl est una tzitade in sa Repùbrica Federale Tedesca, in su istado de Baden-Württemberg. Bivint oe in Bühl 28.903 persones (2016).
Tessera de su dialetu
Sa tessera de su dialetu (in giapponesu: 方言札 Hepburn: hōgen fuda?) fit una pratica de casticu posta in opera dae s'iscola giapponesa pro inditare sos chi faveddaban in sa limba de Okinawa. Sa tessera l'an picada de boluntade issoro sos istudentes de s'isula a su comintzu de su seculu de XX, ma fit bènnia a obbricu cando sas politicas assimilatzionistas an sichìu a crèscher a pùstis de su 1917. A un'istudiante chi fit cassàu faveddande in sa limba de Okinawa su mastru ponìat sa tessera apitzicàda a tucru, fìntzas a cando no nde cassabat un'atteru. S'istudiante chi tenìat sa tessera a s'acabbu de dìe finìat iscùttu dae sos dotzentes.
Politicas chi s'assimizan a custa las aìan fattas fìntzas s'Italia in Sardigna pro de-sarditzare a sa zente, sa Frantza pro sos otzitanos (si bìat sa "vergonha") e in Gran Bretagna pro sos gallesos (si bìat su Welsh Not).
Academia de la Llingua Asturiana
S'Academia de la Llingua Asturiana (in sardu Acadèmia de sa Limba Asturiana) est un'ente de su Guvernu de Astùrias fundadu su 15 de nadale de su 1980 pro s'istùdiu, sa normativizatzione, sa promotzione e sa normalizatzione de s'asturianu.
Euskaltzaindia
S'Euskaltzaindia, in sardu Academia Reale de sa Limba Basca, in limba ispagnola Real Academia de la Lengua Vasca, est s'istitutzione linguìstica ufitziale incarrigada de sa normativizatzione linguìstica de sa limba basca.
Fundada in su 1919 tenet sa funtzione de regulare e ghiare s'isvilupu de su bascu.
Tenet sa sede printzipale sua in Bilbao, cun delegatziones in Bajona, Donostia/San Sebastián, Pamploma e Gasteiz/Vitoria.
S'emblema suo est una camba de chercu, cun, in suta, sos faeddos dal motto Ekin eta jarrai ("firmesa e continuidade").
Academia de la Llingua Asturiana
Sa ALLA pùblicat finas "Lletres Asturianes" (bulletinu ufitziale de s'istitutzione), e àteros libros chi pertocant sa limba, sa literadura e sa cultura asturiana: "Cultures. Revista de cultura asturiana y Lliteratura. Revista lliteraria asturiana". In prus custas sèries de libros: "Toponimia" (de toponomàstica), "Llibrería Llingüística" (istùdios filológicos), "Preseos" (vocabularios), "Cartafueyos Normativos" (testos normativos de aplicatzione in su protzessu de normalizatzione sotziale de sa limba asturiana), "Llibrería Académica" (creatzione literària), "Escolín" (infantile), "Lliteratura Xuvenil", "Cuquiellu", "Mázcara" (teatru)...
Cada annu, dae su 1982, tzèlebrat sa "Día de les Lletres Asturianes", sas "Xornaes Internacionales d'Estudiu" e su "Alcuentru" "Llingua Minoritaria y Educación", biennale.
S'Academia tenet 23 membros ordinàrios, 19 membros currispondentes e 15 acadèmicos de onore. Sos acadèmicos non leant nudda pro s'incàrrigu issoro ma traballant de badas.
James Woods
James Howard Woods (Vernal, Utah, 18 de abrile, 1947), est unu còmicu e attore americanu.
Euskaltzaindia
Cummissiones de traballu
Euskaltzaindia tenet cummissiones de traballu chi tenent finalidades diferentes in s'istùdiu de sa limba basca e in sa normativizatzione sua. Sas cummissiones sunt custas:
Acadèmicos ordinàrios
Su nùmeru de sos acadèmicos est 23, chi 20 tenent s'euskara comente limba materna (in nadale de su 2005). Sunt acadèmicos ordinàrios:
Presidente e segretàriu
Su presidente de s'Euskaltzaindia est Andres Urrutia Badiola, notàriu, economista e iscritore; su segretàriu est Xabier Kintana Urtiaga, filòlogu e iscritore.
Susan Egan
Susan Farrell Egan (Seal Beach, California, 18 de friàrgiu, 1970), est una cantadora, baddadora e attora americana.
Magdeburg
Magdeburg est una tzitade de unos 230.000 abitantes de sa Germània, chi s'agatat in su Land de Sachsen-Anhalt in ue est sea.
Est sa segunda bidda pro populatzione in su Land a segus de Halle.
Rosa Luxemburg
Rosa Luxemburg, in polacu Róża Luksemburg (Zamość, 5 martzu 1871 – Berlinu, 15 ghennàrgiu 1919), est istada una filosofa, economista, polìtica e rivolutzionària polaca naturalizada tedesca.
Simbulu (Frantza)
Su sìmbulu (fintzas connottu in bretone comente  ar vuoc'h ) fit un'ozettu chi sas iscolas frantzesas impreàban pro nd'irradichinàre sas limbas de su locu, mascamente in Britannia, Paìsu Bascu, Catalugna de su Nord e Otzitania. S'ozettu in chisione podìat esser unu arròche de pedra aggantzàu a tucru, comente puru unu buttone o una pracca de linna.
Gustavo Adolfo Rol
Gustavo Adolfo Rol (Turinu, 20 làmpadas 1.903-Turinu, 22 cabudanni 1.994) est istadu unu sensitivu italianu, intre sos prus cunnotos e cuntierrados de su de XX sègulos.
Simbulu (Frantza)
Su mastru lu dabat a unu dischente cada vorta chi nde intendìat unu nande carchi paragula in su goi narau patois (vocabulu chi tenet sa matessi balèntzia de menisprèssiu chi sos italianos dan oje puru a cussa de dialettu, fintzas pro inditare limbas chi limbazos de su frantzesu e/o de s'italianu non lu sun pro nudda); su poberittu depiat cassare, pro si nde illiberàre, calicunu atteru fachende cussu chi at fattu issu prima. S'istudiante chi at àer tentu su sinzale a acabbu de lessione, finìat fachende o patinde carchi cosa de abberu umiliante, comente a esser picau in ziru dae tottu sa classe e frobbire sos pamèntos o èsser iscùttu dae su mastru etottu.
Rosa Luxemburg
Sustenidora fiera de su sotzialismu rivolutzionàriu e intre is printzipales teòricas de su marxismu consiliarista in Germània, in vida si fiat oposta cun fortza tantis a s'acostamentu polìticu moderadu e tendentzialmente revisionista de su Partidu Sotzialdemocràticu de Germània e de sa II Internatzionale (de is cales fiat istadu in longu un'esponente de importu mannu), comente a su tzentralismu democràticu difèndidu dae Lenin e, de cunsighèntzia, a s'assètiu rivolutzionàriu de is bolscevicos.
Magdeburg
In sa tzitade si podet agatare su Palatzu Imperiale de Otto I, primu imperadore de su Sacru Romanu Impèriu Germànicu.
Gustavo Adolfo Rol
Biografia
Rol naschit in Torinu su 20 de làmpadas de 1.903 dae una famìlia bussante. Babu suo Vittorio est un'abogadu ch'in su 1.909 retzit s'incàrrigu de aberrer e aderetare sa sede de Turinu de sa Banca Cumertziale Italiana. Mama sua est Martha Peruglia, fiza de su Presidente de su Tribunale de Saluzzo. Fradile suo Franco Rol at a esser un'industriale chìmigu e unu pilota automobilencu esitosu.
Rosa Luxemburg
Aiat fundadu, cun Karl Liebknecht, sa Liga Spartachista, fiat istada protagonista in su ghennàrgiu de su 1919 de un'abolotu armadu contra de sa chi Repùblica de Weimar acabende de si costituire, in su cursu de sa cale issa e su matessi Liebknecht aiant pèrdidu tragicamente sa vida pro manu de is Freikorps (organizatziones paramilitares anti-comunistas, assùmidas dae su matessi guvernu sotzialdemocràticu tando a su pòdere pro pòdere reprìmere is rebeldes).
Zaragoza
Zaragoza (in ispagnolu e aragonesu, in cadalanu Saragossa) est una tzitade de unos 682.000 bividores de s'Ispagna, cabulogu de sa regione de Aragona e de sa provìntzia e comarca omònimas. Est sa de chimbe tzitades de Ispagna pro nùmeru de bividores e sa de bator pro isvilupu econòmicu.
Gustavo Adolfo Rol
Biografia
Rol creschit in un'ambiente ricu e curtu, frechentat zai a zòvanu sas famìlias prus cussideradas de sa tzitade e s'interessat pro sas artes, intrende in relassione cun diferentes artistas e cumintzende luego e pratigare sa pintura e sa mùsiga. In su 1.923, si marcat a sa facurtade de matèrias zurìdigas de s'Universidade de Turinu, in ue s'at a indutorare in su 1.933. Siat s'issèbereru de su cursu universidàriu in deretu, siat sa carrera bancària ch'imprendet in su 1.925, acontessint pro adeguamentu a sas tradissiones familiales. Rol pràtigat inche sas fizales de sa Comit ispartzinadas peri s'Europa: Marsella, Parizi, Londra, Edimburgu e posteriormente Casablanca e Zènova, sunt sas tzitades in ue bivit e traballat.
Magdeburg
In su territòriu de Magdeburg bi sunt duas universidades: sa Otto-von-Guericke-Universität Magdeburg e sa Hochschule Magdeburg-Stendal.
Zaragoza
Est posta a unos 300 km a tesu de Madrid, Bartzellona, Bilbao, Valencia e Tolosa. Sa posidura tzentrale nde faghet duncas logu de comunicatziones de importu.
Geograficamente s'agatat in sa zona norti-orientale de Ispagna, in s'oru de dereta de su frùmene Ebro e a su tzentru de una basciura istèrrida, una borta desèrtica, ma oe fèrtile gràtzias a òperas de canalizatzione e abbadura, chi cumpensant s'iscassia de proinosidade, in ie intre de is prus bàscias de Ispagna.
Est sede de archibìscamu e de universidade.
Gustavo Adolfo Rol
Biografia
Azuadu dae mama sua, torrat a sa bida laiga e cumintzat a realizare sas demustraduras suas pròpias. Moende cun sos annos trinta, sa numenada sua s'ispainat in sos tzìrculos aristocràtigos, curturales e polìtigos. L'atribuint atopos cun pessonazos de s'ambiente de sa polìtiga, intre sos cales Benito Mussolini, de s'ispetàgulu, de s'arte e de sa sièntzia, in unos cantos casos no documentados. Intames, sunt constatadas, in mesu de àteras, s'amistade cun Federico Fellini, Franco Zeffirelli, Cesare Romiti e sa frechentadura de sa famìlia Agnelli. Sende gasi, Rol mantenet semper unu perfilu recatadu e cumparet rarat bias pubrigamente.
Morit su 22 de cabudanni de 1.994 in s'ispidale San Giovanni Battista “Molinette” de Turinu. Sas chinisas suas discansant in sa tumba familiale de San Secondo di Pinerolo, sa bidda sua de orìzine.
Relozu faeddadore
Unu relozu faeddadore est unu servìtziu cumbidadu dae una boghe umana grabada o simulada, normarmente atzessìbile peri telèfonu, chi comùnicat s’ora pretzisa curridora. Su primu servìtziu telefònigu de relozu faeddadore fiat istadu introduìdu in Frantza, in assòtziu cu s’Osservadorzu de Parizi, su 14 de frearzu de 1.933.
In Itàlia e Sardinna, su relozu faeddadore fiat istadu introduìdu in sos annos chimbanta de su sègulu coladu. Su nùmeru a marcare fiat initziarmente su 16, modifigadu in 161 in tempus de sa segunda metade de sos annos setanta e in 42161 unos cantos annos a como. In s’atualidade, formende su 42161 s’intendet una boghe de fèmina repitende s’ora e sos minutos.
Musica classica
Pro etimolozìa, sa paragula "classicu" inditat cosa chi serbit a modellu, chi est tantu de importu de esser fundamentale.
Un'istadu, duos sistemas
Unu istadu, duos sistemas (in tzinesu 一国两制 Yīguóliǎngzhì) est una fòrmula cun chi si solet inditare sa solutzione polìtica proposta in su 1979 dae su leader comunista tzinesu Deng Xiaoping in s'àmbitu de is tratativas intre Repùblica Populare Tzinesa e Rennu Unidu chi ant tentu a resurtu su torrare de Hong Kong suta soberania tzinesa.
Musica classica
In su limbazu de cada dìe, chin su nomìnzu de "musica classica" est a inditare sa musica culta europea.
Un'istadu, duos sistemas
Sa fòrmula sintetizat unu cuntzetu dòpiu: de una banda s'afirmat s'unitzidade de sa Tzina che sugetu polìticu, de s'àtera si cuntzedet chi in sinu de unu territòriu sutapostu a una soberania sola si potzant agatare àreas amministradas segundu unu diferente ordinamentu istitutzionale e contraddistinghidas de unu diferente sistema econòmicu.
Mèdia (fonètica)
In linguìstica istòrica si definiant mèdias sas oclusivas sonoras no aspiradas de su gregu, de su sànscritu e de su protoindoeuropeu. In s'ambiente germanòfonu e in sas grammàticas normativas de su gregu clàssicu resistit galu custa terminologia.
Un'istadu, duos sistemas
Custa fòrmula est comomai intrada a fàghere parte de su limbàgiu polìticu internatzionale, e dae sa fine de su su de 20 sèculos si impreat pro inditare sa lìnia polìtica ufitziale mantenta dae su guvernu de sa Repùbblica Populare Tzinesa in cara a sos territòrios de Hong Kong, Macau e Taiwan.
Musica classica
Pro "periodu classicu" si intendet s'istajone prus manna de musica culta, chi est in sa secunda meitade de su Settichentos fìntzas a sos primos annos de s'Ottichentos. Sos cumponidores prus mannos e connottos tando fin Haydn, Mozart e Beethoven. Beethoven fit su cumponidore de mesu epoca, tra cussa classica e cussa romantica de atteros comente a Schubert, Schumann, Chopin, Liszt, Wagner e Brahms.
Mèdia (fonètica)
Issas sunt:, , (indoeuropeu fintzas )
Un'istadu, duos sistemas
Hong Kong
Dae su 1898 s'imperadore tzinesu Guangxu aiat cuntzèdidu a su Rennu Unidu su deretu formale a s'amministratzione de Hong Kong e de sos gai narados Territòrios Noos pro 99 annos, segundu sos trèmenes istabilidos dae sa Segunda cunventzione de Pechinu. Acostende s'iscadèntzia de su trèmene s'est imposta pro sos guvernos de Tzina e Rennu Unidu s'apretu de printzipiare sas tratativas miradas a crarire su destinu polìticu de sa tzitade de Hong Kong e de sos territòrios noos. Sos primos cuntatos ufitziales intre sos rapresentantes de sos duos paisos pro sa cuntierra de tale tema remontat a su 1979. Dae unu cantone bi fiat sa voluntade tzinesa de pònnere su territòriu de Hong Kong in suta de sa soberania de sa Repùbblica Pobulare Tzinesa. Dae su cantone britànnicu bi aiat su pentzamentu pro su fatu chi a pustis de agiomai 150 annos de amministratzione britànnica, sa colònia de Hong Kong aiat difatis isvilupadu istitutziones amministrativas e unu sistema econòmicu subra base capitalista giuigados no integrabiles in su sistema polìticu-econòmicu cun chi fiat guvernada sa Tzina populare. Sa voluntade de sos ingleses fiat evitare a cali chi siat costu s'iscontzu de sas cabudianas istruturas polìticu-econòmicas de Hong Kong e sa cunsighente assimilatzione in su regìmene de guvernu ghiadu dae su Partidu Comunista Tzinesu in Tzina. Sos obietivos a primìtziu incumpatìbiles in ambas is contrapartes ant agatadu una solutzione polìtica cando Deng Xiaoping at espressadu publicamente chi sa voluntade de sa leadership tzinesa fiat de si cumportare in sos cunfrontos de Hong Kong segundu su printzìpiu "Unu istadu, duos sistemas". Sa proposta si concretizaiat lassende chi Hong Kong tzederet a s'amministratzione de Pechinu sa soberania e is detzisiones in matèria de polìtica èstera e amparu militare, faghende·si a totu sos efetos una provìntzia sutaposta a sa soberania de su guvernu de Pechinu. In càmbiu sa tzitade e sos territòrios suos diant àere mantentu unu istatus de provìntzia "ispetziale", podende cunservare unu regìmene econòmicu capitalista e gosende de su mantenimentu de istitutziones polìticas e amministrativas pròpias diferentes dae cussas de sas àteras provìntzias tzinesas. Sa proposta de Deng Xiaoping paret èssere istada detzisiva pro sa risolutzione de sas tratativas, chi fiant concluidas in su 1984 cun sa firma de sa declaratzione giunta intre Tzina e Rennu Unidu, mediante sa cale cust'ùrtima s'impinnaiat a torrare a sa Tzina sos territòrios de Hong Kong in su 1997. Inre sas cunditziones sutascritas dae sa Tzina b'est su punna a garantire chi pro sos 50 annos imbenientes a sa torrada de Hong Kong in suta de sa soberania tzinesa, est a nàrrere finas su 2047, sa regione amministrativa ispetziale de Hong Kong no at a èssere guvernada segundu sas leges e sas polìticas chi regulant su restu de su territòriu guvernadu dae sa Repùbblica Pobulare Tzinesa. Atualmente sa tzitade de Hong Kong gosat de s'istatus de regione amministrativa ispetziale, mantenet unu sistema econòmicu capitalista e in su territòriu suo su deretu praticadu est cuddu de sa gai narada Hong Kong Basic Law.
Msemen
Su Msemen (bèrberu: ⵎⵙⴻⵎⴻⵏ Msemen) est unu pane traditzionale de su Nordafriga, tipigu de su Marrocu, s'Algerìa e sa Tunisia. Custu màndigu si accumpanzat, a su solitu, cun mele o una tassighedda de tei a sa menta, o galu unu pagu de cafei. Su msemen, in prus, si podet agattare prenadu de petza.
Un'istadu, duos sistemas
Macau
Sa solutzione polìtica adotada pro Hong Kong est istada torrada a tirare in contu pro sa torrada de Macao suta soberania tzinesa in su 1999. Fintzas Macau est devènnida una regione amministrativa ispetziale, gosende de una larga autonomia amministrativa e de sa libertade de initziativa econòmica in càmbiu de sa rinùntzia a una polìtica èstera e de defensa pròpia.
Mèdia (fonètica)
Si contraponent a sas dèbiles (oclusivas surdas) e -in ue bi siat custu de tres modos de articulatzione- a sas aspiradas (mèdias aspiradas in sànscritu, dèbiles aspiradas in gregu).
Msemen
Raighina de su numene
Su nùmene orizinale benit dae su faeddu berberu msemen, chi bolet narrer "bene coghidu" o "bene impastadu". B'at una bariedade partigulare in ue si formant filos dae s'impastonzu e si nde faghet unu discu, chi si narat fintzas "melwi" in s'Afriga nordotzidentale.
Monasteru de Fonte Avellana
Monasteru de Fonte Avellana, in su comune de Serra Sant'Antonio in sas Marcas (Marche), a 700 m subra su mare, in zona isolada. In origine fut un eremu pro eremitanos ( sec. X). Est istadu ligadu a sa Congregatzione de sos Camaldolesos. B'est istadu comente monacu San Pier Damiani, chi est istadu pur abbade. Paret chi l'eppat visitadu puru Dante. Oe si podet biere sa Cripta, in sa parte pius antiga de su monasteru. Su Scriptorium, chi est istadu importante in su Mediovo po s'iscrittura de pergamenas. Sa Sala de San Giovanni de Lodi. A s'incomintzu de su 1800 su monasteru est istadu serradu. L'ant riabertu in seculu passadu (1935) cun una comunidade de camaldolesos presente ancora oe.
Un'istadu, duos sistemas
Taiwan
Pro su chi pertocat Taiwan, sa situatzione est diferente. S'ìsula est de su 1949 suta amparu de su guvernu de sa Repùblica de Tzina, a pustis de sa derrota de sas fortzas ghiadas dae su generale Chiang Kai Shek in sa gherra tzivile tzinesa chi fiat binta dae su Partidu comunista tzinesu. Su guvernu de Taiwan pretendet autonomia pròpia e indipendèntzia dae sa Repùblica Populare Tzinesa, godinde de su reconnoschimentu diplomàticu de 24 istados e esertzitende difatis una soberania autònoma suta bisura de sa polìtica internatzionale, econòmica e militare in su territòriu e in sas abbas a inghìriu s'ìsula de Taiwan. Su guvernu de Pechinu at semper refudadu cale chi siat reconnoschimentu ufitziale de tales rivendicatziones de indipendèntzia polìtica, e si referit ufitzialmente a s'ìsula de Formosa comente chi issa esseret una provìntzia sutaposta a sa soberania sua. Sa leadership polìtica comunista tzinesa a prus de una borta chircadu una risolutzione de sa perrica cun Taiwàn segundu su modellu de cantu acontèssidu cun Hong Kong e cun Macau.
Mèdia (fonètica)
Sas mèdias sunt cunservadas comente a oclusivas sonoras in belle totus sas limbas indoeuropeas. In sas limbas germànicas, de sighida a sa lege de Grimm si trasformant in dèbiles.
Lenardu de Alagon
Lenardu de Alagòn (in catalanu Lleonard II d'Alagó i Arbaree) (Aristanis, 1436 – Xàtiva, 1494) est istadu s'ùrtimu marchesu de Aristanis.
Biografia
Lenardu de Alagòn fiat su primu de oto fìgios, nàschidos de Beneita Cubeddu de Arbaree sorre de su marchesu de Aristanis Sarbadore Cubeddu (chi fiat de s'iscratza de su giuighe Ugone II de Arbaree) e de su nòbile Artaldo Alagòn i Luna, sennore de Pina de Ebro, Sástago e àteras biddas.
Artaldo, chi fiat de iscratza de is primos ricos hombres aragonesos, si fiat rebelladu a sa Corona: in su 1410, a cumandu de 4 naves impare a Cassiano Doria, aiat cunchistadu Lungoni, chi fiat difèndida de is aragonesos.
Lenardu de Alagòn aiat cojiadu Maria Linan de Morillo, chi ddi aiat dadu bator fìgios mascros e duas fèminas. Fiat nominadu marchesu de Aristanis in su 1469, a sa morte de su tziu Sarbadore.
Marchesu de Aristanis e conte de sa Costera
Sa nominadura a marchesu, sende chi giai su babbu aiat tentu cumportamentu rebellu, non fiat castiada de ogru bonu, e aiat agatadu luegus s'opositzione militare de su visurrè de Sardigna Nicolau Carròs (o Carroz in castellanu) de Arbaree, sennore de Mandas e de Terranoa Pausània. Issu punnaiat a su possessu de su territòriu de su marchesadu, afirmende chi su testamentu de su tziu non podiat tènnere bàlida peruna, sende chi su re aiat detzìdidu in tempus pretzedente ca a sa morte de Cubeddu, su marchesadu e sa contea de Costera diant èssere acorpados a sa Corona de Aragona.
Su primu iscontròriu aiat tentu acuntèssida su 14 de abrile 1470, in intòrrios de Uras, in ue Alagon aiat prevalèssidu, antimes de Carròs chi si fiat dèpidu retirare a Casteddu.
In su 1474, cun su tratadu de paghe de Urgell, su re Giuanne II de Aragona (naradu Su Mannu), aiat reconnotu a Lenardu de Alagòn su deretu de sutzessione, ma sa conduta intzulladora de Carròs aiat torradu a pesare sa gherra. Su visurrè custa borta no si fiat atrìvidu a acarare Alagòn in logu abertu cun cumbatimentos, ma fiat andadu a Bartzellona e aiat cumbìntu su soberanu a sighire contra de su marchesu, cun s'imputu de lesiada magestade, fellonia, cussighente cufiscadura de is fèudos e cundenna a morte.
Cun decretu de su 1477 su re aiat istèrridu duncas sa cundenna a sa famìllia Alagòn intrea.
Sa gherra si fiat ispaniada fintzas a is zonas setentrionales, de in ue a Alagòn is genovesos e su duca de Milano aiant promìtidu agiudos, chi però non fiant mai arribados, contrassemper a Carròs chi aiat otentu tropas armadas bene de Sitzìlia e Nàpoli.
Sa batalla de Macumere
Su 19 de maju 1478 s'esèrtzitu aristanesu fiat derrotadu definitivamente in sa batalla de Macumere. In antis de sa derrota, Lenardu aiat abbandonadu su campu e, cun frades, fìgios e su visconte de Seddori si nche fiat fuidu a Bosa dae in ue si fiat imbarcadu cun iscopu de lòmpere a Còrsica (chi fiat a su tempus poderiu de Genova).
A causa de una traitoria sa nave aiat però invèrtidu banda a manu de Sitzìlia, in ue fiant intregados a s'ammirallu Villamarin chi, antimes de ddos dare a su visurrè de Sitzìlia ddos aiat giùghidos a Bartzellona.
Presonia e morte de su marchesu
In tempus afatante fiant postos in presone in su casteddu de Xàtiva, in ue Lenardu e Giuanne de Sena, visconte de Seddori, diant mòrrere in su 1494. Segundu s'iscritore Pietro Carboni, sa morte issoro fiat causada de s'amargura e de s'addolimentu morale mannu pro is acontèssidas bìvidas: fiant interrados in su campu santu suterràneu de sa fortilesa de Xàtiva.
Is parentes de su marchesu fiant imbetzes liberados pro òrdine de su re, ma non podiant torrare a Sardigna. Dae su 1481 su marchesadu fiat passadu a sa Corona e fiat guvernadu de unu funtzionàriu règiu.
Unu de is fìgios de Lenardu, Sarbadore, fiat resissidu nointames a torrare a s'ìsula e pro mèdiu de sa coja cun Isabella Bejora Sivilleri, a balangiare rangu de conte de Biddesorris: s'arèntzia de pesada sua at a tènnere tìtulu de marchesos. Sa domo-fortilesa de is Alagon, sighit a èssere in die de oe su monumentu de interèssiu prus mannu in Biddesorris. De su frade de Lenardu, Frantziscu, ant a sighire medas inzènneros.
Bobcat Goldthwait
Robert Francis "Bobcat" Goldthwait (Syracuse, California, 26 de maju 1962), est unu còmicu e attore americanu.
The Simpsons
The Simpsons (in italianu: I Simpson, Sos Simpson in sardu) est una cumèdia de situatzione animada americana creada dae Matt Groening pro sa Fox Broadcasting Company.
Lenardu de Alagon
Cusseguèntzias de sa derrota
Sa derrota de su marchesu Lenardu est cunsiderada che fallimentu definitivu e ùrtimu tentativu de torrare a pesare in Sardigna una entidade istatale indipendente.
Su tìtulu de marchesu de Aristanis fiat assumidu dae is res de Aragona e in fatu a issos dae is de Ispagna (chi sighint a ddu mantènnere).
Istajone de su Tavolara 2019-20
Custa pàgina collit sos resurtados de s'isquadra de su Tavolara in sa Tertza Categoria gir. D (Terranoa-Tèmpiu) chi cumprendiat ultres a su Tavolara isquadras gadduresas (Azzanì, Golfo Aranci, Juve Luras, Loiri e Rudalza) e de su Monte Acuto (Audax Padru, Funtanaliras Monti, Oschirese e Tulese). Su Tavolara s'est classificadu su de oto.