cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sardigna e Còrsica
Metalla
Metalla fiat unu tzentru mineràriu de Sulcis in su sud-ovest de Sardigna, fidadu a unu procurator metallorum in ue fiant destinados sos cristianos e sos iscraos cundennados a sos traballos fortzados. Fentomada in sas fontes antigas, depiat acasagiare unu fàbricu termale cun pamentadas mosaicadas e unu relògiu pùblicu. Bi passaiat s'ùrtimu tretu de sa bia a Tibulas Sulcis fintzas a Sulci. In sas fontes diat èssere de reconnòschere in sa Sartiparias de s'Anònimu Ravennate e sa Sardiparias de Guidone, e cun su Sardopatoris Fanum de Tolomeu.
Cummèrtziu
Sa Sardigna si fiat integrada in su sistema econòmicu e cumertziale de s'Impèriu mescamente pro cantu pertocat su cummèrtziu de su trigu, de su sale, de su linnàmene e de sos metallos gràtzias a òtimos portos comente Òlbia (Terranoa), Tìbula, Turris Libisonis (Portu Turre), Cornus, Tharros, Sulci (Santu Antiogu) e Càrales (Casteddu).
Nora
S'abitadu pùnicu pertzedente no aiat cunditzionadu in manera piessigna s'assètiu urbanu de època romana. Sos Romanos aiant fatu difatis interventos mannos pro su fraigu de istradas, fàbricos e àreas pùblicas comente su teatru e su foru, derruende sos pretzedentes fàbricos, in unu pranu de forte torrada a nou de s'urbanìstica. Sos Romanos aiant modificadu a puntu tale sa tzitade cun probabilidade pro ite Nora fiat istada sa prima sede de su guvernadore de sa provìntzia.
Othoca
Othoca fiat fundada in territòriu de Santa Justa (provìntzia de Aristanis) dae sos Fenìtzios in su de 8 sèculos a.C., mancari b'ant testimonias de s'edade de su brunzu cun sos nuraghes in die de oe isparèssidos in su territòriu. S'isterriat in unu pranigheddu projetadu in s'istàniu chi a cussus tempus si depiat presentare che unu golfu navigàbile funduru, segundu cantu bessidu a pitzu dae sos isgavos giutos in sos annos '90 de su noighentos in su montigru de sa catedrale de Santa Justa, in ue s'agataiat s'abitadu. Durante s'edade romana, comente testimoniadu dae su "Itinerarium Antonini" (3 sec. p.C.), Othoca si fiat dèpidu isvilupare in raportu a su caràtere suo de nou de tràficos: in su territòriu suo si rugraiat sas duas artèrias istradales "a Tibulas Sulcis" e "a Turre Karalis". Bi fiant istados fraigados duos pontes, e de unu de sos cales, originariamente a chimbe arcadas, abarrat un'arcu tzentrale e duas arcadeddas minores a Sud de sa bidda, in su riu Palmas (Su pontixeddu). S'urbanìstica de sa tzitade romana no est nòdida, ma s'ipotizat s'esistèntzia de fàbricos romanos cun prospetos caraterizados dae colunnas e pòrticos. A segus de sa ruta de s'impèriu, Othoca fiat a pagu a pagu abbandonada e in s'Edade Mèdia sa populatzione fiat mòvida a ròdiu de sa basìlica de s'atuale Santa Justa.
Avolotos de su segundu sèculu
Màriu aiat fundadu in Còrsica sa tzitade de Mariana (Colonia Mariana a Caio Mario deducta), posta a curtzu de s'atuale comuna de Lucciana cara a sa foghe de su Golo, in su 105 a.C. De custu momentu fiat incumentzada sa colonizatzione a berus e in s'ìsula fiant froridas villas rùsticas e suburbanas, biddas e aposentamentos de onni tipu, inclùidas sas termas de Orezza e Guagno.
Ùrtimos tres sèculos de s'Impèriu
In su 226 sa situatzione fiat cambiada respetu a sa de su sèculu in antis; sos guvernadores fiant agiomai totus militares e carchi unu, comente a Tìtziu Litzìniu Hierocle e Pùbliu Sallùstiu Sempròniu, fiant fintzas òmines cun esperièntzias de gherra. Su malecuntentu fiat andadu creschende ca sas tassas fiant artas, su latifundu si difundiat e sos massajos fiant semper prus ligados a sa terra. Su fatu chi in su 212 gràtzias a Caracalla sos Sardos e sos Corsicanos, comente totu sos bividores de s'Impèriu, aiant otentu sa tzitadinàntzia romana, fiat passadu in segundu pranu ca custu onore fiat in cuncretu ligadu a tassas agiuntas.
Portu Turre
Podet èssere chi su sustantivu cun chi fiat identificada sa tzitade, in època romana, fiat Turris Libysonis. Custu su si deduit gràtzias a Plìniu su Betzu, su cale, in sa sua Naturalis Historia(in su primu sèculu p.C.) tzitat "Colònia autem una que vocatur a turrem libisonis", literalmente; "mentras b'at (in Sardigna) una sola colònia romana, a curtzu de sa turre de libisu". Tale iscriidura faghet pensare a unu riferimentu artifitziale, cun probabilidade una turre nuràgica (Nuraghe). Est imbetzes gràtzias a s'anònimu Ravennate ca si deduit s'istatus de sa bidda, chi sustenet; "Turris Librisonis colònia Iulia", dae chi s'annoditzat s'agetivu Iulia, dèpidu probabilmente a Giùliu Tzèsare, dàbile fundadore de sa colònia, durante su biàgiu de torrada dae Àfrica o a Otavianu delegadore de unu tale, Marcu Lùriu, chi diat pòdere àere fundadu sa colònia a manu de su 42\40 a.C. A parte custu s'importu de su tzentru, in s'ìsula, fiat mannu, de ddu pònnere a cumparàntzia petzi a su de Carales. S'importu polìticu est deduìbile de sa "Passio Sanctorum Martyrum Gavini Proti et Jianuarii", in su cale si narat de sa presèntzia de una residèntzia de su guvernadore de sa provìntzia romana, tale Bàrbaru.
Ùrtimos tres sèculos de s'Impèriu
Sa parte romanizada de Sardigna, gràtzias a unu tzertu Goda, chi fiat unu guvernadore vàndalu de s'ìsula de orìgine gòtica, a pustis de s'èssere rebelladu a su pòdere tzentrale in su 533 aiat resìstidu pro unu tzerta iscuta de tempus a sos Vàndalos assumende su tìtulu de "Rex".
Cornus
In sa tzitade si depiat agatare, in su montigru de Corchinas, un' àrea pùblica, fortzis su foru, dae sa cale benent unas cantas iscritziones onoràrias. Sunt visìbiles annotamala rastas de un'imprantu termale in òpera listada, cun probabilidade restauradu in suta de Gratzianu, Valentinianu e Teodòsiu (379-383).
Mamujada
Mamujada difatis s'agatat in una zona tzentrale e duncas istratègica de sa Barbàgia, e pretzisamente in su tzentru de su chircu de sas sighentes biddas: Orgòsolo, Fonne, Gavoi, Lodine, Ollolai, Ortzai, Sarule e Orane, e duncas custa posidura istratègica sua non podiat no èssere isfrutada dae sas tropas romanas in sas atziones issoro de bardiamentu e de repressione.
Bosa
Fintzas Bosa s'agataiat subra unu aposentamentu fenìtziu-pùnicu. In edade romana sa tzitade paret chi aiat mantentu a primìtziu s'ordinamentu pùnicu, a pustis fiat fata, fortzis in sa prima edade imperiale, unu munitzìpiu cun unu òrdine pròpiu de decuriones e unu collègiu de cuatuòrviros. S'intrada de su cultu imperiale est documentada dae un'epìgrafe in màrmaru chi ammentat sa dèdica, intre su 138 e su 141, a banda de unu magistratu o satzerdote locale, Quintus Rutilius, de bator istatueddas in prata, chi afigurant Antoninu Piu, Faustina, Marcu Aurèliu e Lùtziu Veru.
Useddus
In su territòriu suo sunt galu presentes duos pontes romanos, de sos cales unu in òtimu istadu de cunservatzione, longos tretos de s'importante bia de cullegamentu e rastas de sos muros poderosos chi dd'achintaiant.
Geografia polìtica e econòmica
- Istrabone, Geografia, V, 2, 7.
Istrabone descriet sa Sardigna comente unu territòriu pedrosu e no galu de su totu apaghiadu. Issa possedit unu territòriu internu meda fèrtile de onni produtu, in piessignu de trigu, Cun totu cantu custu, gasi comente in sos cunfrontos de sas populatziones corsicanas, fintzas de cussas sardas sas fontes romanas (a diferèntzia de sos mites gregos ) no aporrint generalmente una opinione bona.
Istrabone, chi at iscritu durante su printzipadu de Augustu e Tibèriu, descriiat sa Còrsica comente un' ìsula pagu meda populada, cun unu territòriu pedrosu e pro s'in prus impraticàbile. Sos bividores suos resurtaiant ancora unos selvàgios chi biviant de irrobatòrios. "Cando sos generales romanos bi faghent curreras e [...] pigant una manna parte de sa populatzione, faghende·nde iscraos, chi a fatu si nche ddos agatat in Roma, faghet ispantu pro cantu in issos bi siat de bestiale e selvàgiu. E custos o non resissint a subrabìvere, o si abarrant in vida, istratallant in manera tale a sos meres issoros pro s'apatia de issos, chi custos si repentint [de ddos àere comporados], fintzas chi ddos ant pagados pagu."
Sulci
Segundu Bellieni, sa tzitade intre tarda Repùblica e prima fase imperiale depiat èssere pobulada dae unas 10.000 persones, tzifra efetivamente plausìbile chi si tenet contu de sa populatzione mèdia in sos tzentros italianos de edade augustea contada dae Beloch.
Nùgoro
Sa tzitade at tentu unu importu istratègicu mannu ca fiat posta pròpiu in su tzentru de sa Barbagia, sos cales bividores pro sèculos si fiant rebellados a sos Romanos in antis de èssere romanizados in parte. Nùgoro s'agatat difatis longu s'antigu caminu printzipale (asse norte-sud) de sa a Olbia-Karales pro Mediterrànea, in s'isnodu cun sa bia Transversae (sa trasversale mediana) chi rugraiat sa Sardigna longu un'asse est-ovest (cun bator istatziones nodales in sas rugradas cun sas 4 principales: Cornus - Macopsissa - Nùgoro - Durgali/Orosei). Sa Trasversale mediana fiat impreada fintzas pro su trasportu de su trigu dae sa badde de su Tirso cara a sa costa de Durgali e Orosei, pro s'imbarcu de su produtu destinadu a su portu de Òstia. Semper in Nùgoro acabaiat fintzas unu caminu bighinale pro s'odierna Benetuti.
Buddhismu
"Su braminu Dona castiendi su Buddha setziu a suta de una mata si nd'abarrat aici spantau de s'ària conscia, serena e de su luxentori ca de issu pariat bessiri, ca ddi pregontat: – Acasu ses unu Déus? – No, brāhmana, no seu unu Déus. – Insandus ses unu àngelu? – No de a berus, brāhmana. – Insandus ses un'ispiritu? – No, no seu un'ispiritu. – E insandus, ita ses? – Deu seu scidu."
Sardigna e Còrsica
Geografia polìtica e econòmica
"Dae unos Pùnicos ammesturados cun erèntzia africana nde sunt essidos sos Sardos, chi non sunt istados unos colonos liberamente giutos e istabilidos in Sardigna, chi non refudos de sos cales si nche litzit."
Buddhismu
Buddhismu i ateismu
Cancunu pentzat ca sigomenti su Buddha at sempri bòfiu evitai de fai afermatzionis a susu de s'Assolutu, s'imparamentu suu est de siguru «ateu». Atrus creint ca su Buddhismu est ateu poita is divinidadis de su Brahmanesimu (ca a sa fini at a diventai Induismu), no podint fai evitai a s'omini su sunfrimentu de sa vida, e duncas ddui creiri o no ddui creiri no at a cambiai is cosas e s'Omini. Sigundu su Buddha s'omini depit agatai su camminu ca condusit a sa «scidada interiori» propia i a sa personali realizatzioni spirituali, gratzias a sa pratica individuali e a s'esamini criticu de s'esperièntzia personali (su dhamma-vicaya) sighendi su métodu introspetivu indicau de su Buddha atotu (su Bodhipakkhika Dhamma).
Buddhismu e filosofia
Ddui est chi fait notai ca in su Buddhismu custas speculatzionis teoricas no funt diretas a definiri una descritzioni definitiva de sa realidadi (ambitzioni, custa, tipica de sa filosofia europea moderna), ma prus chi atru funtis strumentus momentaneus po permitiri a su praticanti Buddhista de fai svanèssiri is pregiudìtzius ratzionalis chi tenit arrispetu a sa realidadi in vista de s'ampuàda a su Nirvana.
Sardigna e Còrsica
Nùgoro
Sunt pagas medas sas notizias subra sa tzitade de Nùgoro in època romana. Segundu carchi unu pròpiu a su cumintzu de sa dominatzione romana sa tzitade fiat istada fundada cun s'unione de vàrios grupos nuràgicos, a comintzu prus che totu ligados contra de s'inimigu, a pustis ispintos a s'unione dae sa possibilidade de s'arrichire cun su cummèrtziu de sos produtos locales.
Buddhismu
Su Nobili Caminu de Otu partis
Is elementus de su "Nobili Caminu de Otu partis"
Is fundamentus de su Buddhismu
Est sa prima allegàda pùbbrica de su Buddha, fata in su parcu de is gazellas no atesu meda de Sarnath acanta de Benares in su 528 a.C. a s'edadi de 35 annus, a pustis de essìri lompiu a sa "scidada spirituali" in sa bidda de Bodhgaya de s'istadu de su Bihar (unu de s'istadus prus pagu arricus de India), connosciu commenti "satori" in su Buddhismu Zen. Custa allegàda est connota puru commenti "Allegàda de Benares", fundamentali po su Buddhismu; de custa prima allegàda pùbbrica nascit sa prima comunidadi buddhista (sangha) formada propriu de cussus cincus eremitanus ca a pustis de ddu aì sighiu po tempus meda dd'aiant abbandonau po sa pagu fidùcia chi teniant.
Sardigna e Còrsica
Geografia polìtica e econòmica
Su passàgiu de sos Romanos at lassadu numerosas rastas in sa geografia de Sardigna pro s'importante òbera de mapadura de su territòriu, de chi s'ant tentu sas primas sèrias catalogatziones, e craru in sa toponomàstica, de sa cale parte no est istada galu remplasada mancari su tempus coladu. Sas Bucas de Bonifàtziu, chi partzint Sardigna dae Còrsica, fiant unu tretu de mare meda tìmidu dae sos romanos pro more de sas currentadas chi podiant fàghere afundare sas naes issoro e fiant naradas Fretum Gallicum. S'ìsula de s'Asinara, famada pro sa presone serrada petzi pagos annos a oe, fiat narada Herculis mentras sas ìsulas de Santu Pedru e de Santu Antiogu fiant naradas a s'una e s'atera Accipitrum sa prima e Plumbaria sa segunda; Cabu Teulada, s'atza meridionale de s'ìsula fiat naradu Chersonesum Promontorium mentras Punta Falcone, s'opostu setentrionale de Cabu Teulada, fiat narada Gorditanum Promontorium; s'atuale riu Tirsu fiat naradu Thyrsus.
Buddhismu
Is fundamentus de su Buddhismu
In custa allegàda si identificat su Buddhismu commenti "Su Caminu de Mesu" (majjhimā patipadā) innui si cunsiderat ca sa manera prus giusta de si cumportai s'agatat in sa linea de mesania de sa cunduta de vida, evitendi is ecessus e is assolutismus, cantu su lassismu e s'abbandonu.
Su Nobili Caminu de Otu partis
Ddui funt cuatru dhyāna (sanscritu) o jhāna (pāli).
Su fueddu dhyāna est a s'origini de su fueddu sinogiapponesu zen: candu su Buddhismu est arribau in Cina, fut istetiu adatau a sa limba cinesa (chan). In seghida su Buddhismu fiat lompiu in Giapponi i una iscolla de importu mannu tenit custu nomini.
Sardigna e Còrsica
Tharros
Sas ruinas de s'antiga tzitade de Tharros, fundada in su de 8 sèculos a.C. s'agatant in sa penìsula de su Sinnis, territòriu de sa comuna de Crabas. Su topònimu, de orìgine protosarda, est istadu postu a paris cun una raighina mediterrànea *tarr-. Nàschida comente aposentamentu nuràgichu, fiat a pustis fenìtzia e cartaginesa. Conchistada dae Roma in su 238 a.C., a s'incras de sa prima gherra pùnica, pagos deghes de annos a pustis (215 a.C.) fiat istada unu de sos epitzentros de s'avolotu anti-romanu ghiadu dae Ampsìcora. In edade republicana fiat istadu aviadu unu protzessu de annoadura chi si fiat fatu prus intensu in edade imperiale. S'urbs fiat trasformada segundu ischemas ortogonales, cun istradas ‘regulares’, impamentadas e canalizadas pro su deflussu de un'articuladu sistema de bassas. In tempus de su lughidore màssimu (3 p.C.) fiant fraigados tres imprantos termales, a costadu de su mare. Sa tzitade aiat otentu s'istatus de municipium de tzitadinos romanos. .
Gherras Sotziales
In su 44 a.C. Diodoru Sìculu aiat bisitadu sa Còrsica e aiat annoditzadu chi sos corsicanos osservaiant intre issos e issos règulas de giustìtzia e de umanidade chi aiat pretziadu prus evòlvidas de sas de unos àteros pòpulos bàrbaros; nd'aiat istimadu su nùmeru in unos 30.000 e at refèridu chi issos fiant acostumados a su pastoriu e ca marcaiant sas cheddas lassadas lìberas paschende. Sa traditzione de sa propiedade comuna de sas terras comunales no diat èssere irradighinada de su totu chi no in sa segunda metade de su su de 19 sèculos.
Buddhismu
Buddhismu e filosofia
Po cantu spetat a is arraportus a intru de Buddhismu e filosofia, sa chistioni est rendia prus complicada de sa definitzioni difitzili de su cuncetu de filosofia.
Sardigna e Còrsica
Aùstis
Forum Augusti, oe narada Aùstis, populada probabilmente dae sa tribù de sos Nurenses o de sos Tzelsitanos chi in su segundu sèculu p.C. fiant a su cumandu de s'Esèrtzitu Imperiale Romanu, fiat nàschida che istatzu in època de Augustu longu s'istrada chi dae Càlaris (Casteddu) portaiat a Òlbia (Terranoa) passende pro Forum Traiani (Fordongianus). Fiat una istatzione militare contra de sas curreras de sos barbaritzinos.
Limba e romanizatzione
Sa Sardigna, giai fortemente punitzizada, fiat istada interessada dae unu protzessu de latinizatzione, ma sas zonas internas fiant abarradas a longu ostiles a sos dominadores noos, comente de su restu ddu fiant istados in passadu in sos cunfrontos de sos cartaginesos. S'òbera de romanizatzione, fidada a su latinu, fiat istada cumpletada cun s'intrada de sas divinidades, de sos satzerdòtzios, e de sos cultos tipicamente romanos. Sas àreas de prus in prus a forte romanizadas fiant istadas sas costeras dedicadas a sa coltura de su laore (Romània), mentras in s'internu montosu fiat abarrada forte sa raighina de sa cultura indìgena (Barbària). Sa limba de sas gentes sardas, gai, aiat padèssidu profundas mudàntzias cun s'intrada de su latinu chi, mescamente in sas zonas internas, fiat penetradu a bellu ma, a sa fine, si fiat irraighinadu a puntu tale chi su sardu est sa a chi prus aderit; in particulare, si pensat chi in sa zona tzentru-setentrionale sa variedade faeddada ddi siat sa prus pròssima pro pronùntzia. Cun totu custu, b'est de nàrrere ca su latinu non si fiat difùndidu luegus: est galu presente un'iscriidura chi andat torra a su regnu de Marcu Aurèliu (fine de su segundu sèculu) in pùnicu e, chi custa fiat sa situatzione cando s'iscriiat, est possìbile chi in s'àmbitu familiare sa limba de sos Cartaginesos fiat ancora bastante difùndida. Interessante est su fatu chi, a bortas, s'agatent unas tzeràmicas chi ponent su nùmene de su mere in latinu iscritu cun caràteres pùnicos.
Tìbula
Tìbula (gregu: Τιβουλα, Ptol.), fut situada a s'estremidade setentrionale de s'ìsula, chi paret èssere istada su traditzionale puntu de isbarcu pro sos biagiadores benende dae Còrsica; in s'Itineràriu antoninu fiat presente comente puntu de partèntzia de diversas istradas romanas. S'efetiva positzione de sa tzitade est argumentu dibàtidu. Sa positzione assignada de Clàudiu Tolomeu dda diat pònnere a curtzu Casteddu Sardu, ma custas distàntzias non sunt cumpatìbiles cun sos inditos de sos itineràrios. Sa positzione chi ddi fiat assignada de La Marmora, e fata pròpia de William Smith, diat èssere su portu o sa baja minore narada portu de Lungoni.
Buddhismu
- Anguttara Nikāya
Sardigna e Còrsica
Olbia
A cara de sa metade de su de 5 sèculos Terranoa fiat istada sachigiada dae sos Vàndalos comente dimustrant sos istraordinàrios agatamentos acontèssidos in su 1999 in s'àrea de su portu betzu. Sunt istados difatis agatados 24 relitos de naes romanas e medievales e dae custu isgavu est istadu possìbile atzertare s'atacu de sos Vàndalos e sa derrota de sa tzitade fintzas chi s'abitadu no fiat istadu abbandonadu e fiat torradu a frorire in edade medievale.
Buddhismu
Ni teismu e religioni, ni ateismu, ni filosofia de vida
"[...omissis...] ... Su biau arrispundit: "Ma, Ānanda, Ita atra cosa mi podit preguntai sa comunidadi de is paras? Deu, Ānanda, ddis apu imparau su Dhamma evitendi de creài una dotrina esoterica i una essoterica [31]: su Tathāgata est atesu meda de su essiri unu maistu "cidriu" (ācariyamuṭṭhi) po cantu spetat is imparamentus!" ... [...omissis...] ... "Duncas, Ānanda, sieas una isula (dīpa) [35] po bosatrus atotu, pigai aprigu a intru de bosatrus atotu e no in atru! Chi sa isula bosta siat su Dhamma, chi s'aprigu bostu siat su Dhamma e no atru!'' 31) Ligeus in su commentu: «No apu mai fatu de custu Dhamma ni una chistioni de a intru miu, privada, pentzendi "No ap a imparai custu Dhamma a is atrus", ni una chistioni de foras, pùbbrica, pentzendi "Ap a imparai custu Dhamma a is atrus"». 35) Su fueddu dīpa podit significai «làmpada» (sanscrito dīpa) o «isula» (sanscrito dvīpa). In su commentu, dīpa est interpretau cun "paṭiṭṭhā", basi, acotzu, agiudu, pasadroxu: si est, duncas, scioberau po «isula» ca est, a intru de is atras cosas, puru sa tradusidura acetada de costuma."
Sardigna e Còrsica
Defensa e esèrtzitu
Sa "Cohors I Sardorum" fiat cun probabilidade istantziada in Casteddu in sos primos tres sèculos p.C., mentras sa "Cohors II Sardorum" fundada in tempus de Adrianu, fiat istantziada in Sur Djuab, unos 100 km a sud de Algeri.
Buddhismu
Buddhismu e filosofia
A sa fini ddui est de nai ca, po chi afirmat sa possibilidadi de fai analogias a intru de sa filosofia europea e su Buddhismu, no funt de lassai is assimbilàntzias cun sa teologia negativa, ca afundat is arrexinas suas in su Neoplatonismu e, gratzias a su Pseudu-Dionigi e Meister Heckart arribat cun Nicola Cusano fintzas a su printzipiu de sa modernidadi.
Sardigna e Còrsica
Primos duos sèculos de s'Impèriu
Su 13 de ghennàrgiu de su 27 a.C. sas provìntzias de sa Impèriu romanu fiant istadas partzidas intre provìntzias fidadas a s'Imperadore Augustu, guvernadas dae presos de rangu senatòriu, e provìntzias fidadas a su senadu, intre chi Sardigna e Còrsica, guvernadas dae procònsules de rangu senatòriu. Fintzas in sas provìntzias senatòrias s'Imperadore teniat rapresentantes suos de rangu ecuestre narados procuradores (procuratores).
Buddhismu
Buddhismu i ateismu
Custas funt is printzipalis arraxonis de chi iat bolliri identificai su Buddhismu commenti una genia de ateismu.
Sardigna e Còrsica
Primos duos sèculos de s'Impèriu
A curtzu de Aleria e Mariana s'aiant aprontadu bases segundàrias de sa flota imperiale de Miseno. Sos marineris corsicanos arrolados a curtzu de sos portos de s'ìsula fiant istados intre sos primos a otènnere sa tzitadinàntzia romana (in suta de Vespasianu, in su 75). Paris a su chi acontessiat in unas àteras provìntzias, sos Romanos aiant balangiadu su respetu e sa collaboratzione de sos cabos locales (cumintzende dae sos Venatzinos, tribùs de su Capucorsu), reconnoschende funtziones issoro de guvernu locale e annanghende richesa cun sa missa a profetu de sas terras isfrutàbiles in sos montigros e a longu de sas costas.
Buddhismu
Bibliografia
De sighida una bibliografia arraxonada de is testus 'de su' e 'a susu de' su Buddhismu in limba italiana.
Diversas maneras de s'acostai a sa definitzioni de Buddhismu
Po cantu spetat a sa definitzioni de su Buddhismu ddui funt opinionis diferentis. Su Dalai Lama at definiu su Buddhismu «una scèntzia de sa menti». Sigundu cancu atru s'iat podiri puru definiri religioni, o a onnia modu iat tenniri carateristicas de tipu religiosu; sigundu atrus, s'iat podiri puru definiri una filosofia de vida, o a onnia modu iat tenniri carateristicas de tipu filosoficu; sigundu atrus ancora in su Buddhismu ddui funt totu e is duas carateristicas; e po urtimu atrus negant ca su Buddhismu fetzat parti de custas categorias specificas, de su momentu ca su Buddha atotu, candu s'agatataiat, a chini ddi pregontaiat si is cosas ca naraiat fiant «teistas», «ateas», o costituiant una «filosofia de vida», no arrispondiat mai e si nd'abarraiat sempri citiu. Propiu custa assèntzia de indìtzius e informatzionis at permitiu ca su buddhismu in prus de milli annus de istoria e de isvilupu in onnia parti de su mundu, fessit tolleranti de una manna variedadi de praticas a intru suu, fintzas a ndi bessiri cussa complessidadi de manifestatzionis e de facis oi presentis e ca funt puru causa de custa diversidadi de orientamentus e de opinionis a susu de sa definitzioni sua.
Is fundamentus de su Buddhismu
In s'ocasioni de custu sermoni su Buddha afirmat is "Cuatru Nobilis Beridadis", frutu de sa "scidada spirituali" scrufia.
A s'orìgini e a fundamentu de su Buddhismu agataus is Cuatru Nobilis Beridadis (ariya-sacca). Narant ca su Buddha, meditendi a suta de sa ficus religiosa, ddas cumprendit in su momentu de sa scidada spirituali sua. Issas funt nominadas in su "Dhammacakkappavattana Sutta" (in limba pāli o "Dharmacakrapravartana Sutra" in sanscritu) est a nai in s'"Allegàda de su ponniri in motu s'arroda de su Dhamma" (Dharma in sanscritu).
Sardigna e Còrsica
Olbia
Sa necròpoli, chi si fiat istèrrida uniforme foras de sa tzinta urbana a otzidente de sa tzitade, aiat rèndidu ricos asciugàrios funeràrios. In piessignu, in s'àrea de su montigru oe ocupadu dae sa crèsia de Santu Simplìtziu (santu in ie martirizadu, segundu sa traditzione locale, durante sas persighidas de Diocletzianu), s'usu pro sos interros fiat acontèssidu fintzas a edade medievale e si bi ant atzapadu pretziosas orefitzerias, sarcòfagos istoriados e iscritziones.
Buddhismu
Buddhismu e religioni
Ddui est de notai a sa fini ca, in dì de oi, me is biddas innui sa pati prus manna de sa populatzioni est buddhista o innui su Buddhismu at tentu una influèntzia culturali manna (Giaponi e Indotzina po esempiu), in sa percetzioni populari su Buddhismu est biu e cunsiderau commenti una religioni.
Ddui est de nai ca puru si is diversas iscollas de su Buddhismu funt de acordiu in su de s'arrefudai de definiri in sensu positivu unu eventuali printzipiu divinu Assolutu, no benit a onnia modu negada s'esistèntzia de entidadis superioris a s'omini, est a nai is numerosas divinidadis de su politeismu. Su Buddhismu, no at mai negau s'esistèntzia de is deva in s'induismu aici commenti no at mai negau cussa de is kami giapponesus i antzis ddui est de nai ca nd'at acciuntu atrus: sceti in sa manera de biri Buddhista puru custas divinidadis (no contzepias commenti eternas o incorrutìbilis) faint pati, impari a s'omini e a totugantas is criaduras biventis, de su ciclu de su diveniri e de su sunfrimentu. Su Buddhismu at imbentau duncas meda contus innui una, o unu niaxi de divinidadis, cabat de su celu po ascutai cun arrispetu su fueddu de su Buddha o po ddi fai cancua praxeri, «incluendi•ddus a intru de is laicus», fendi•ddus devotus de pigai a esempiu e protetoris de su Buddhismu.
Sardigna e Còrsica
Nure
Nure fiat una tzitade de època romana posta in sa Nurra, in sos intòrrios de su lagu de Baratz e de Portu Ferru.
Buddhismu
Buddhismu e religioni
In s'origini sua su Buddhismu si nd'abarraiat efetivamenti atesu de calisisiat pentzamentu religiosu. Buddha, in sa cica sua spirituali e in sa predica sua, s'arrefudat de afrontai chistionis de tipu religiosu chi interessant s'esistèntzia de un printzipiu divinu assolutu, o s'ipotetica natura de una anima separada de su corpu: chistionis de custa arratza no benint ni negadas ni afermadas, ma simplementi lassadas in su mudori. Castiendi•ddu aici su Buddhismu, a su printzipiu, si ndi stesiat meda de s'induismu de insandus, ca teniat commenti nùcleu s'identidadi intre su deu individuali e s'Assolutu divinu. Puru po cantu spetat a su Nirvana, ca puru est s'obietivu urtimu de sa pratica Buddhista, su Buddha e sa literadura Buddhista ca sighint preferint ddu definiri in negativu, chentz'e nd'afirmai nudda de su chi a issu pertocada. Custu no bolit nai ca su Nirvana cunsistada in su nudda: bolit nai simplementi ca limbagiu e pentzamentu no si podint acostai, ca no s'arranescit a contai cun is categorias concetualis poita sa sustàntzia sua est sa sbudiesa.
Buddhismu i ateismu
Stesiendi•si duncas de onnia forma de assolutismu, su Buddhismu essendi espressioni de su «Caminu de mesu» indicau de su Buddha in su famosu e fundamentali «discorsu suu de Benares», no podit a onnia modu no cunsiderai is chistionis esistentzialis propostas de s'ideologia teista e de cussa ateista, puru si ancòra no funt stetias risolvias.
Ni teismu e religioni, ni ateismu, ni filosofia de vida
"Su Buddha cundannau aiat sa dotrina de s’assèntzia de Deus intendia commenti sa negatzioni de sa pregadoria e de sa renùntzia, sa negatzioni de is obbligus moralis e sotzialis e sa negatzioni de sa vida religiosa. Arraconnotu aiat cun particulari énfasi s’esistèntzia de valoris moralis e spiritualis. Proclamau aiat sa supremàtzia de sa lei morali. Sceti in unu sentidu su Buddhismu podit essiri definiu ateu, est a nai candu negat s’esistèntzia de unu Deus eternu onnipotenti o de unu sannori creadori e ordinadori de su mundu. Su fueddu “ateismu”, a onnia modu, est in generali carrigau de una cantidadi de varius sentidus o implicàntzias ca no funt in nisciuna manera assotziabilis a s’imparamentu de su Buddha. Chini usat su fueddu “ateismu” de costuma dd’assotziat a una dotrina ca no connoscit nudda de prus elevau de su mundu sensibili e de sa felicidadi strinta ca custu podit giai. Su Buddhismu no sustenit nudda chi assimbillit a custa dotrina. No ddui at giustificatzioni po etichetai is buddhistas commenti ateus, nichilistas, paganus, miscredentis o comunistas sceti poita no creint in unu Deus creadori. Su cuntzetu buddhista de Deus est diversu de cussu de is atras religionis. Is diferentzias in su creiri no giustificant s’atributzioni de paranominis o de istevingius desviantis. Su Buddhismu cuncordat cun is atras religionis ca una felicidadi auténtica ca durat no si podit agatai in su mundu materiali. Su Buddha acciungit perou ca sa felicidadi auténtica ca durat no si podit agatai [nimmancus] me is istadus de s’esistèntzia elevaus o subranaturalis a is calis si giait su nomini de mundu celesti o divinu. Puru chi is valoris spiritualis proponnius de su Buddhismu funt orientaus a unu istadu chi superat su mundu medianti su logru de su nirvana, issus no operant una separadura a intru de su ”prus a inguddeni” e su “innoi e immoi”. Tenint arrexinas firmas in su mundu atotu, chi abbramant a sa prus elevada realizatzioni in custa esistèntzia atotu."
Su Nobili Caminu de Otu partis
Sa "Cuarta Nobili Beridadi" cunsìstit in su "Nobili Caminu de Otu partis" (ariyo atthangiko maggo) ca condusit a sa prena e cumpleta realizatzioni spirituali buddhista gratzias a su lassai a pabas cussu conditzionamentu costituiu de su sunfrimentu esistentziali ca acumpangiat sa vida de s'omini de candu nascit.
Buddhismu e filosofia
A onnia modu, ddui est puru chi arrispondit ca in sa filosofia europea prus antiga, est a nai in cussa greca, su sciri ratzionali no fiat fini a sei atotu ma teniat una funtzioni strumentali in vista de un'ampuada spirituali. Aici sa dialetica platonica srebiat po podiri ampuai a su mundu puru de is ideas, i a sa propia manera is iscolas ellenisticas usaiant sa cica speculativa po scrufiri unu istadu mentali a s'aprigu de is strumbulladuras emotivas (commenti in su Stoicismu o in s'Epicureismu) o, po ampuai a una realidadi noa no definibili a fueddus (commenti in su Neoplatonismu). De notai ddui est ca, po cantu spetat a sa filosofia greca, s'ampuada filosofica non fiat sempri sceti mentali, ma si codrimingiaiat puru cun esercitzius fisicus, commenti po esempiu su cuntrollu de s'arrespiru, meda simbillantis ai cuddus buddhistas (susténnia est custa teoria de Pierre Hadot, istudiosu de su pentzamentu grecu antigu).
Ni teismu e religioni, ni ateismu, ni filosofia de vida
Is positzionis de cuddus ca funt favorevolis a definiri su Buddhismu unu «Caminu spirituali (magga) de pratica e disciprina (dhamma vinaya) individuali» ca lassat de una pati is concetus de teismu, ateismu e filosofia de vida e duncas no ddu incluint a intru de is religionis, ni a intru de is ideologias e filosofias, s'arrimant a susu de diversas genias de motivus.
Buddhismu e filosofia
In su pentzamentu modernu, ca sighit a su sigulu XVI e a sa rivolutzioni scentifica, comunementi po filosofia s'intendit su «studiu de su significau e de sa giustificatzioni de sa connoscèntzia de s'aspetu prus universali de is cosas». Sa filosofia est duncas una forma de spricuadura de su sciri, ca bolit descriri sa natura prus profunda de sa realidadi. In custu sentidu est possibili rilevai aspetus filosoficus a intru de su Buddhismu. Sa presèntzia de chistionis bias commenti incongruentis in sa dotrina de su Buddhismu prus antigu (po esempiu sa negatzioni de s'esistèntzia de unu deu individuali) iat generau, me is séculus a pustis, speculatzionis teoricas mannas meda in sa tenta de ddas arrisolviri. Speculatzionis teoricas meda botas estremamenti complicadas, basadas assusu de sistemas de logica sofisticaus, ca discutint chistionis commenti cuddas de s'esistèntzia de su deu, o de unu printzipiu de causalidadi, ca podint agatai de is analogias a intru de sa filosofia de origini europea. Custas speculatzionis s'agatant po esempiu in s'iscola de su Madhyamaka o de su Vijnanavada.
Su Nobili Caminu de Otu partis
Podint essìri cracullaus sigundu tres tipologias. Perou custu ordinamentu no bolit nai ca esistit una mata gerarchica a intru de is otu elementus, e nimmancu ca esistit unu ordini de sucessioni e de importàntzia a intru de issus atotu. Sa pratica buddhista dona cura a is otu elementus totu paris e issus movendi•si paribari giaint vida a una realizatzioni sinergica. In su Buddhismu Zen si usat su fueddu giapponesu "zanmai" intamas de su fueddu sanscritu "samadhi", cun su significau de conchista de su livellu prus elevau de "unioni", identificatzioni de su sei individuali cun sa realidadi esistenti. Est consillau meda in sa circustàntzia de s'otavu elementu de su caminu de otu partis su de usai su fueddu "zanmai", poita issu implicat unu istadu de a intru innui sa menti est assolutamenti libera de strubbus i est suspia de sa concentratzioni, ca si est apricada commenti si depit, est una carateristica spetzifica pedia in sa "pratica giusta de sa meditatzioni"
Buddhismu i ateismu
Negada est custa interpretatzioni atea de su Buddhismu de chi narat ca s'ateismu, essendi sa negatzioni massima de Déus, costituiscit issu atotu unu assolutismu, e duncas si depit cracullai commenti istrangiu a su Buddhismu ca si fundat in s'echilibrau "Caminu de mesu" (su Nobili Caminu de Otu Patis) ca, bogat po natura sua atotu caisisiat forma de assolutismu, si ndi stesiat duncas de s'unu e de s'atru, de su teismu e de s'ateimu puru. Duncas is iscrùpulus ca su Buddha sempri s'est postu in sa chistioni de s'Assolutu fiant po evitai de arruiri in una de is duas positzionis.
Testus canonicus atinentis a su Buddhismu de is Nikāya o a su Buddhismu Theravāda
Funt is testus cunsideraus canonicus de totugantas is iscolas buddhistas. Tocat arragodai ca s'iscola Theravāda cunsiderat "canonicas" sceti is operas cuntennias in su Canoni pāli.
Sardigna e Còrsica
Printzipales bias de comunicatzione
Sa retza de istradas, a comintzu fraigada pro motivos militares, fiat istada mantenta e fatu·fatu torrada a restaurare pro motivos econòmicos; gràtzias a custa, difatis, sos Sardos de s'internu bendiant sos produtos issoro a sos cummertziantes romanos chi providiant a pustis a ddos imbiare a sos prus mannos portos de su mediterràneu otzidentale. Sa retza istradale romana fiat istada gasi eficatze e fraigada in zonas istratègicas chi unas cantas bias sunt impreadas galu oe; nd'est un'esempru s'istatale Càrolu Felitze.
Buddhismu
Buddhismu i ateismu
Custas funt is printzipalis arraxonis de chi creit ca no esistit sa possibilidadi de identificai su Buddhismu commenti una genia de ateismu e duncas de ddu biri commenti negatzioni assoluta de Divinidadis (deismu) e/o de unu Deus specificu (teismu).
Gherra de Biafra
Cuntratacu nigerianu
Sende gasi, sa riorganizatzione de s'esèrtzitu nigerianu, sa retitzèntzia de s'esèrtzitu de Biafra a ghetare atacos noos e sos efetos de su blocu navale, aèreu e terrestre subra su Biafra aiant batidu a unu cambiamentu in s'echilìbriu de is fortzas. Su pioneri de s'aviatzione, s'isvedesu Carl Gustav von Rosen aiat agiudadu su Biafra cun una brigada minore de aparèchios.
Antetzedentes a sa gherra
Is populatziones de su norte de Nigèria aiant fatu unu contra-corpu su 29 de trìulas de su 1966 chi est istadu dirigidu dae su sutatenente-coronellu Murtala Mohammed. Custu aiat dadu su pòdere a su coronellu Yakubu Gowon. Is corpos de istadu a sighire aiant aumentadu is tensiones interètnicas e in su cabudanni de su 1966 ddoe aiant àpidu massacros in iscala manna de igbos cristianos in su norte de su paisu; nde fiant ochidos intre 8000 e 30.000.
Ma sa majoria de s'esèrtzitu at sighidu a abarrare fidele a su guvernu e a su cumandante in cabu, su generale Johnson Aguiyi-Ironsi chi aiat postu in presone in presse is golpistas, torrende a istabilire s'òrdine e aiat instauradu unu règimene militare; fiat divènnidu su cabu de istadu nou e aiat depostu su presidente Nnamdi Azikiwe chi fiat in Londra in cussu momentu. Su generale Aguiyi-Ironsi, un'igbo catòlicu, connotu in manera carignosa comente a "Johny Ironside" dae cando fiat istadu cumandante in cabu de is fortzas de is Natziones Unidas in sa Repùblica de su Congo, aiat suspèndidu sa costitutzione e at issòlvidu su pòdere legislativu, aiat proibidu is partidos polìticos, aiat numenadu guvernadores militares in totu is regiones e at formadu unu guvernu integradu dae unu Cunsìgiu Supremu Militare e unu Cunsìgiu Esecutivu federale. In paris tempus aiat aumentadu su resentimentu in su norte e in s'ovest de Nigèria, in ue su Corpu de Istadu fiat istadu interpretadu che a una manovra de sos igbos pro pigare su podere.
Buddhismu
Buddhismu i ateismu
Si s'ateismu si bolit cunsiderai commenti s'abilidadi de afrontai «in manera critica» is dificultadis chentza de fai riferimentu a su chi superat sa realidadi, insandus si depit amitiri ca chentza de custa abilidadi est impossibili «imprassai» su Buddhismu, est a nai si ndi scidai. Su «Buddhismu nudda negat», mancai a onnia modu «est una religioni chentza Deus», chentz'anima (e chentza sei), chentza credèntzia e chentza misteru, basat a susu de sa cumprensioni de is ideas ca dda fundant e no in sa fidi. Ddui est istetia «una seta sceti», sa mahāsāmghika de is lokottaravādin ca cunsiderada Buddha unu omini trascendenti (lokottara, est a nai commenti de Deus) e su Buddha istoricu commenti unu fantasma (nirmānakāya) derivau de issu. Funt istetius issus a scurpiri is monumentus mannus de su Buddha me is rocas de su Bamiyan, is propius ca funt istetius bombardaus de is talebanus; essendi musulmanus iconoclastas is talebanus, est a nai destruidoris de immàginis, ant fatu s'errori de cunsiderai is scurturas commenti paganas. Puru si me is intentzionis de sa seta «ddui fiat idolatria», is istatuas rapresentaiant unu omini e no unu Deus, e is talebanus ant sciasciau una rapresentatzioni umana e po nudda divina poita Buddha est a donnia modu sceti unu omini.
Gherra de Biafra
S'assìtiu de Biafra
Fiant istados medas is grupos de voluntàrios chi aiant organizadu volos de agiudu a manu de Biafra. Sa Nigèria puru aiat acusadu a su guvernu de Biafra de reclutare a mertzenàrios istràngios pro illonghiare sa gherra. Unu de is mèigos voluntàrios de sa Rughe Ruja frantzesa, Bernard Kouchner, diat criare in custu cunstestu s'ONG Dotores Sena Fronteras a pustis de sa Gherra de Biafra.
Sa gherra fiat acabada su 15 de ghennàrgiu de su 1970 cun sa rendida finale de is fortzas de Biafra in Umuhaia, ùrtima tzitade chi controllaiant. Su 8 de ghennàrgiu Ujukwu si nche fiat fuidu in esìliu in sa Costa de Marfilu lassende is menudas de sa rendida a su visupresidente e sutzessore suo, Philip Effiong. Cun ispantu de su restu de su mundu, is nigerianos no ant fatu is represas e massacros chi aiant promìtidu e ant intentadu arribare a una paghe.
Buddhismu
Buddhismu i ateismu
Puru papa Giuanni Paulu II, at biu in su Buddhismu unu fundamentu de ateismu, fendi cresciri aici sa tesi e is argomentatzionis de chi cicat de cumprovai in su Buddhismu unu sistema essentzialmenti ateu; issu afirmat in su libru-intervista Varcare la soglia della speranza de Giovanni Paolo II., ca «su Buddhismu est po su prus unu sistema ateu» de su momentu ca dd'ammancat s'acostamentu cun Deus: «Sa prenesa de su stesiamentu buddhista no est s'unioni cun Deus, ma su chi narant nirvana, est a nai unu istadu de indiferèntzia perfeta po su chi pertocat su mundu» e sighit narendi ca «su Buddhismu est, commenti su Cristianesimu, una religioni de salvesa, ma is dotrinas de salvesa de s'unu e de s'atru funt a intru de issas "cuntrarias"». S'evidentziat duncas s'ammancàntzia de riferimentus a is fueddus de «Deus» e/o «Divinidadi», fendi notai ca si riferit sceti in una manera generica a unu «agiudu superiori» ca no est agiudu «divinu». Custas opinionis naradas de su rapresentanti prus importanti e mannu de sa cresia catolica a susu de su Buddhismu, funt fundamentalmenti de acordiu cun unu documentu pretzedenti de su "Conciliu Vaticanu II (Nostra Aetate - 28 de Santuaini 1965)", puru si innoi si usant fueddus prus cuntziliantis poita sa politica interreligiosa ca ddui fut istetia innantis fiat prus moderada: «In su Buddhismu, sigundu is varias iscolas suas, benit connota sa insuficièntzia radicali de custu mundu mudangiosu e si imparat unu caminu innui is ominis, cun coru devotu e fiduciosu, arranescint a acuistai s'istadu de liberatzioni perfeta o de imbàtiri a s'istadu de alluidura suprema gratzias a is isfortzus fatus e a s'agiudu begnu de su celu»,
Buddhismu e filosofia
Sigundu sa manera de pentzai de su Buddhismu, s'origini e sa fini de s'universu no podint essiri avertias o cumprendias de s'omini, commenti puru totugantas is callidadis chi interessant a sa menti atotu. S'universu tenit in su fundu suu sa sensatzioni, s'intendimentu, sa connoscèntzia e is efetus mentalis relativus. Connosciri custu spàtziu po su chi est e in onnia cosa e lompiri a ddu superai est lompiri a sa prena alluidura. Meda botas sballiendi benit interpretau commenti unu nudda, una ammancàntzia o unu stampu nieddu, in beridadi issu acapiat onnia cosa. A custu spàtziu su Buddha ddu definit commenti sbudiesa ca cumprendit e connoscit totu is tempus e totugantas is diretziònis.
Sardigna e Còrsica
Useddus
Sa tzitade si depiat istèrrere pro unos sete ètaros e sas terras fertiles suas fiant assignadas a sos veteranos de sas gherras. In custu perìodu Uselis isfrutende sa posidura geogràfica favoràbile aiat padèssidu un'importante evolutzione econòmica e militare faghende·si tzentru nevràlgicu de una faina econòmica intensa in sa rughera de s'importante retza de bias chi dda poniat in acàpiu a sud cun Aquae Neapolitanae (termas de Sàrdara), a norte cun Forum Traiani e una de tres bias dda uniat a Neapolis, a curtzu de sa costa otzidentale.
Gherra de Biafra
Antetzedentes a sa gherra
Su 15 de ghennàrgiu de su 1966 aiat tentu logu unu corpu de istadu militare in Nigèria dèpidu a is suspetos de matracas in is eletziones, a sas acusas de corrutzione e a sa polarizatzione polìtica creschende. Su corpu de istadu fiat istadu fatu dae is ufitziales prus giòvanos de s'esèrtzitu, sa majoria igbos chi fiant de cumandamentos mèdios o bàscios, de tendèntzias polìticas de manca, ghiados dae su majore Chukwuma Nzeogwu.
Sardigna e Còrsica
Geografia polìtica e econòmica
- Tzitzerone, Pro M. Scauro, 42
Gherra de Biafra
Ofensivas de Biafra
Su guvernu nigerianu aiat aviadu un'"atzione giuditziària" pro recuberare su territòriu setzessionista a pustis de un'avantzamentu de is fortzas de Biafra in unu territòriu acanta chi no parteniat a sos igbos. Su 6 de trìulas de su 1967 fiat comintzada sa gherra cando is tropas federales nigerianas fiant avantzadas in duas colunnas conca a Biafra. Sa colunna de sa dereta fiat intrada a Nsukka su 14 de trìulas e sa de sa manca aiat pigadu Garkem su 12 de trìulas. Su Biafra at imbiadu un'ofensiva su 8 de trìulas cando 7000 rebeldes aiant rugradu su riu Niger e fiant andados conca a su tzentru de Nigèria passende pro Benin City, chi aiant ocupadu intre s'11 de austu e su 16 de austu. Sa Repùblica de Benìn, chi puru si fiat proclamada repùblica indipendente, faghiat pagu. A fatu, is biafrans aiant ocupadu sa tzitade de Ore su 21 de austu, chi fiat 130 mìllias a s'estu de sa capitale antiga de Nigèria, Lagos. Cun totu chi Benin City fiat torrada in manos de sos nigerianos su 22 de cabudanni, su Biafra at cumpridu cun sutzessu su primu obietivu suo de acometare su màssimu possìbile de tropas federales de Nigèria. In Nigèria aiant tentu abbisòngiu de bator batalliones de sa Segunda Divisione de Fanteria pro fàghere torrare a segus su Biafra e eliminare is conchistas territoriales chi custos aiant otentu. Ma cando is tropas nigerianas aiant intentadu de rugrare su riu Nïger fiant istadas rebusadas tres bortas.
Buddhismu
Su Buddhismu, iscritu puru buddismu, est sa disciprina ispirituali nascia de s'esperièntzia mìstica bivia de su personagiu istoricu Siddhārtha Gautama, ca si podit cumprendiri me is letzionis suas, fundadas a susu de is «Cuatru Nobilis Beridaris». Cun Buddismu s'indicat puru totugantas is tradusiduras, sistemas de pentzamentu, praticas e tecnicas spiritualis, individualis e devotzionalis chi tenint in comunu su chi at cicau de imparai Siddhārtha Gautama, Buddha, a s'umanidadi intrea; s'istoria de su buddhismu chistionat de s'isvilupu suu cumintzendi de su séculu VI a.C., in Asia orientali in manera printzipali, (India, Tibet, Tzina, Corea, Giaponi, Indotzina), e, de su séculu XX in Europa e me is Istadus Unius de America puru. Siddhārtha Gautama, nominau Shakyamuni (su sabiu de sa tribù Shakya), at biviu me s'India de su Nord a intru de su 563 a.C. e su 483 a.C. (is urtimus istudius, a pustis de is annus noranta, proponint commenti datas de nascimentu e mòrti de su Buddha is annus 480 a.C. e 400 a.C.). Buddha, est a nai «su chi est scidu», est nasciu duranti su biagiu ca depiat potai s'arreina Maya, pobidda de su nobili gherradori Suddhodana, a iscendiai su primu fillu in sa dommu de su babbu. Ma sa traditzioni narat ca sa giovana no arrannescendi a lompiri in sa dommu aiat depiu iscendiai in unu boschixeddu (a Lumbini in su sud de su Nepal), ponendi a su mundu su chi at a bessiri su Buddha. A innantis de cummintzai sa cica sua spirituali, issu biviat in s'arrichesa e in sa comodidadi, in su palatziu de su babbu. Candu fiat acanta de fai trint'annus bessit de su palatziu e in cuatru ocasionis diferentis bit unu pipieddu, unu mobadiu, unu omini beciu, e un'interru. Custas esperièntzias ca po issu fiant noas dd'ant a fai arraxonai a susu de sa vida cummintzendi a elaborai su chi at a essìri su fundamentu de su pentzamentu buddista: arrisolviri is cuatru "sunfrimentus" fondamentalis de sa vida: nascimentu, mobadia, beciesa, mòrti.
Gherra de Biafra
S'assìtiu de Biafra
Durante su 1968 e parte de su 1969, pro neghe de dificultades logìsticas, is fortzas federales de Nigèria no aiant pòdidu dare su corpu de gràtzia in una gherra chi teniant a puntu de bìnchere. Cun totu s'agiudu dae foras chi aiat retzidu sa Nigèria, su Biafra cuntrollaiat a pagu a pagu una zona prus minore. Onitsha fiat ruta su 22 de martzu de su 1968, Aba dd'aiat fatu su 28 de santugaine e Ogoja e Owerri su 18 de cabudanni. Ma is bividores de Biafra aiant ghetadu un'ofensiva disisperada in su mese de maju de su 1969 pro mantènnere s'ischilìbriu intre is nigerianos e illonghiare s'esistèntzia de sa natzione separatista su prus tempus possìbile. Aiant otentu de recuperare Owerri (26 de maju) e Onitsha (23 de trìulas). Ddos aiant agiudadu pilotas mertzenàrios istràngios chi ddis fruniant mandiare, meighinas e armas. Sende gasi, is tropas nigerianas fiant resèssidas a acabare s'ofensiva.
Cuntratacu nigerianu
Tando is nigerianos aiant frenadu is ofensivas issoro e aiant comintzadu unu perìodu de assìtiu de su Biafra. Aiant comintzadu conchistende tzitades de su sud de su Golfu de Biafra: Port Harcourt su 26 de trìulas e Calabar su 18 de santugaine. In su norte de Biafra, sa capitale, Enugu, fiat ruta su 4 de santugaine de su 1967. Su Biafra aiat aguantadu in is terras tzentrales igbos chi fiant istadas inghiriadas dae is nigerianos.
Sardigna e Còrsica
Defensa e esèrtzitu
Pro cantu pertocat a sos ausiliares, sos Sardos aiant frunidu (comente ìsula Sardigna) 3 coortes, mentras comente provìntzia (Sardigna e Còrsica) 6 coortes, 3 pro cada ìsula cun unu nùmeru majore de Sardos subra sos Cursos.
Gherra de Biafra
Antetzedentes a sa gherra
Su 1960 sa Nigèria aiat otentu s'indipendèntzia e si fiat costituida che a una federatzione de tres regiones. Custas teniant un'autonomia manna. In cussu momentu sos igbos fiant intre su 60% e su 70% de sa populatzione de su sud-estu, sos fulbe, su 65% de su norte e sos iorubes su 75% de su sud-ovest.
Buddhismu
Testus canonicus po su Buddhismu Mahāyāna
Funt testus cunsideraus canonicus sceti de is iscolas de su Buddhismu Mahāyāna e de su Buddhismu Vajrayāna. No funt cunsideraus canonicus de s'iscola Theravāda e de is atras is iscolas de su Buddhismu de is Nikāya, cust'urtimas funt totugantas sparessias.