cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sòrighe (informàtica)
Sòrighes mecànicos
Is sòrighes de custu tipu tenent su prètzio de èssere econòmicos ma fintzas s'isvantàgiu de s'imbrutare meda cun s'impreu: su prùere, difatis, s'atacat a sas rodeddas chi iscumproant su movimentu, faghende·nde s'usu impretzisu e pagu costante.
Sòrighes òticos
Sos primos sòrighes òticos impreaiant unu LED e unu bortadore òticu-elètricu pro rilevare su movimentu relativu a sa superfìtzie de apògiu. Custos ratos podiant èssere impreados in un'ispetziale superfìtzie metàllica isceti cun una retze de lìnias fines biaitas e murras.
Posca sos sòrighes òticos ant pòdidu achirire tzircùitos integrados pro s'elaboratzione de s'immàgine, a manera de pòdere èssere impreados in unu nùmeru prus mannos de superfìtzies comunas. Custu at permìtidu s'isparghidura de massa de s'aparatu.
S'istrutura interna de su sòrighe òticu est insandus meda semplificada, difatis a su locu de s'isfera, de sas rodas e de sos sensores chi iscumproant sos movimentos a costadu de duos assos de movimentu, ddoe at unu tzircùitu integradu isceti, unu sensore òticu e unu LED de illuminatzione. Su protzessore de unu sòrighe òticu est meda prus cumplessu de su chi ddoe at in unu sòrighe traditzionale, pro s'elaboratzione majore netzessària. Comente si siat un'aparatu a istadu sòlidu, mancari cumplessu, est de sòlitu meda de prus fidadu de un'òrganu mecànicu. Annotamala sa farta totale de aberturas in ue faghet a intrare brutore e prùere permitit una vida mèdia de su dispositivu meda prus longa de is traditzionales, sena bisòngiu de mantenidura.
Unu àteru avantàgiu de is sòrighes òticos est sa possibilidade de funtzionare cun cale si siat inclinu, fintzas a fundu in susu. Pro contra no podet funtzionare subra su bidru o subra superfìtzies sena peruna trama òtica. Is superfìtzies chi rifletent meda sa lughe puru podent donare problemas a s'iscumprou pretzisu de su movimentu.
Sòrighes laser
Is mouse laser sunt in manera essentziale ratos òticos chi impreant unu laser a su locu de unu LED pro s'illuminatzione de su pranu de apògiu. Comente a cunsighèntzia ddoe at una risolutzione majore in s'achirimentu de s'immàgine, chi si traduit in una mègius pretzisione e sensibilidade de movimentu.
Sòrighes cun cavu
S'acàpiu cun cavu esistet finas dae sos primos sòrighes e subravivet fintzas oe, ca est simpre, econòmicu e esentu de isvantàgios mannos. Su cavu incumentzat de s'ala anteriora de su dispositivu e acabbat cun un'ispina de insertare in s'elaboradore.
Is sòrighes traditzionales teniant unu cavu seriale mentras is sòrighes Apple teniant cavos ADB. Ambas tipologias non sunt prus impreadas. Oe in die, is cavos sunt de tipu PS/2 opuru USB.
Su protocollu PS/2
Su nùmene de s'acàpiu DIN a 6 contatos benet dae sa sèrie de elaboradores IBM Personal System/2, introduida dae IBM in su 1987. Su matessi acàpiu benit impreadu fintzas in sos teclados PS/2.
Pro ogni eventu de movimentu, carcadura o intrega de una tecla, unu sòrighe PS/2 imbiat una secuèntzia de tres byte cun su formadu sighente:
Unu sòrighe PS/2 est annotamala bonu a cumprèndere diversos cumandos pro s'aviu e su controllu, pro cambiare modalidade de funtzionamentu e pro cambiare sa risolutzione de sos vetores de movimentu.
Sòrighes sena filu
[[File:Wireless_mouse_with_dock.png|thumb|Sòrighe sena filos:1, 2, 4 teclas manca, dereta e laterale
Tzèriu
Su tzèriu o cèriu, de sìmbulu Ce e nùmeru atòmicu 58, est unu de sos 14 elementos chìmicos chi sighint su lantàniu in sa tàula periòdica, numenados pro custu lantanòides. Pertenet a su de 6 perìodos e, puru, a s'annantu de sas terras raras. Est unu metallu modde e meda dùtile, de colore murru metàllicu, assimigiante a su ferru, chi si torrat rubiàsticu espostu a s'ària, dae chi s'òssidat meda a bellu. Est un'elementu iscassu in su còrgiu terrestre (0,0046 % in pesu), chi aparesset ispèrdidu in diversos minerales. Naradu cutu, su tzèriu est s'elementu prus abundante intre sos lantanòides.
Sòrighe (informàtica)
Sòrighes sena filu
3 sa rodedda
5 sa base de re-carga]] Unu sòrighe sena filu est collegadu a s'aparatu pro mèdiu de unu retzidore de dimensiones minores, chi comùnicat cun issu pro mèdiu de undas ràdio o rajos infrarujos.
Pro sa farta de su cavu sunt netzessàrios:
Teclas
Cada sòrighe tenet una o prus teclas. Mollos cun una tecla isceti sunt comunos cun is elaboradores Apple. Oe in die is sòrighes tenent de sòlitu tres teclas: manca (1 in sa figura), dereta (2) e sa rodedda (3) chi podet èssere fintzas impreada comente a tecla. Prima de sa resèssida de Internet e de su World Wide Web ddoe fiant mollos de sòrighe cun tres teclas ma fiant pagu comunos. A pustis, is sòrighes cun sa rodedda chi funtzionat fintzas de tecla sunt essidos sa normalidade.
Is teclas sunt impreadas pro ativare determinadas funtziones, calicuna essida istandard de facto, comente a sa sìngula pressione (clic) pro s'issèberu o duos pressiones lestras (dòpiu clic) pro s'abertura de documentos e s'esecutzione de programmas. Prus in generale sa pressione de una tecla de su sòrighe permitit de interagire cun s'ogetu de s'interfàtzia gràfica indicadu dae su puntadore in s'ischermu. Su tipu de interatzione dipendet siat dae sa tecla incarcada, siat dae su programma impreadu.
De sòlitu, sos programmas e sos sistemas operativos permitint sa configuratzione e personalizatzione prena de sas teclas.
A su contràriu de su chi est sutzèdidu a sas tecnologias pro s'iscumprou de su movimentu, is teclas de su sòrighe no ant tentu innovatziones mannas, si no pro carchi mudada in sa forma pro motivos de disinnu, ergonomia e in su nùmeru de sas teclas.
Impreos comunos
Mancari chi siat possìbile personalizare su cumportamentu de su sòrighe, cun su tempus s'est creada una semàntica gestuale implìtzita assotziada a sos usos prus comunos. Sos isvilupadores de programmas de sòlitu chircant de respetare custos significados pro permìtere a s'impitadore un'usu coerente e intuitivu de su programma pro mèdiu de su sòrighe.
Clic
A una pressione curtza de una tecla cun intregu immediatu ddi narant clic o fàghere clic.
In is sòrighes cun duas o prus teclas, sa tecla printzipale est sa de manca. Cando si narat "fàghere clic" sena nàrrere cun cale tecla, sa manca est sa chi si depet impreare. Unu clic cun sa tecla manca serbit in manera tìpica a arratzare un'ogetu comente a un'icona o unu cumandu de unu menù, mentras unu clic cun sa tecla dereta aberrit a parusu unu menu cuntestuale.
Medas sistemas operativos permitent de iscambiare sa funtzione de is teclas pro un'impreu prus còmudu pro is impitadores mancosos. Issos, prus che totu cando sunt nobìssios, si diant a pòdere confùndere, ca depent regordare de impreare sa tecla manca cando leghent "sa tecla dereta" e a s'imbesse.
Richard Matheson
Richard Burton Matheson (Allendale, New Jersey 20 February, 1926 – Los Angeles, California 23 June, 2013), prus conotta comente Logan Swanson, est unu attore americanu.
Sòrighe (informàtica)
Clic
Unu clic cun sa tecla tzentrale, o sa pressione de sa rodedda de iscurrimentu, non tenet unu significadu comunu bene definidu, ma dipendet dae su cuntestu e de s'aplicatzione. Carchi navigadore, pro esempru, permitit de abèrrere unu ligòngiu in un'ischeda noa impreende su clic cun sa rodedda.
Is teclas additzionales a bortas sunt impreadas in sa letura de ipertestos replichende su cumportamentu de is teclas A in antis e In dae segus de s'interfàtzia gràfica, ma sa configuratzione issoro est lassada a sas netzessidades e a su gustu de s'impitadore.
Dòpiu clic
A duos clic in sutzessione lestra ddi narant dòpiu clic. Mancari chi siat possìbile esecutare unu dòpiu clic cun cale si siat pulsante de su sòrighe, su casu prus comunu, si no esclusivu, est sa tecla a manca.
In sos programmas aplicativos su dòpiu clic tenet significados diferentes, ma in is sistemas operativos cun interfàtzia gràfica a iconas su dòpiu clic est sinònimu de esecutzione de s'atzione pre-definida assotziada a un'ogetu. Custu cumportamentu no est universale: ddoe at sistemas operativos e elementos gràficos in ue s'esecutzione podet acontèssere cun unu clic isceti.
Trisinamentu
Incarcare una tecla e mòere su sòrighe tenende sa tecla incarcada est naradu trisinare. Si no est ispetzificadu cale siat sa tecla, est sa de manca.
Su trìsina e lassa est su tragamentu aplicadu a un'ogetu, a s'ispissu impreadu pro un'operatzione de mudamentu in memòria. Fàghere unu trìsina e lassa est pretzisu a agafare carchi cosa, dda carrare aterue e posca l'apojare. Aplicadu a sas interfàtzias gràficas est impreadu pro iscostiare o copiare archìvios e directory intro un'àtera directory o pro iscostiare bentanas trisinende·ddas pro sa barra de su tìtulu. S'usu in is aplicatziones est vàriu, ma coerente cun s'idea de base de movimentu.
Tzèsiu
Su tzèsiu o cèsiu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 55 e sìmbulu Cs. Est unu metallu alcàlinu de colore prata-doradu, modde e brandu, fundet pagu a s'in subra de sa temperadura ambiente. S'impreu prus importante de su tzèsiu est in sos relògios atòmicos.
Oroteddi/nugoresu
Sa idda si partit in duos riones mannos: Oroteddi e Mussinzua, ateros bichinados anticos e noos sunt: S'iscaleddu, Iscattai, Ninillia, Puttu 'e lendine, Molinu 'etzu, Santu Juanne, Parola, Su chercu 'e s'ospile, Santu Antoni, Santa ruche, Riu 'e janna, Palatteddu, Sa cronta, Dionisi, Preda 'e s'arzola, Su brasile, Puttu 'e loddo, Puttu 'e dona, Pedeadde, Ena longa, Su palu, Roseddu, Diadoru, Santu Antinu, Sa murichessa, Sa ruche, S'angrone, Jumpadu, Turre, Murreri, Su bangulieri, Su tremene, Sa 'e tziu lostia, Ortivai e ateros pacos. Su sardu oroteddesu no est barbaricinu, ma in sa idda si faeddat su logudoresu.
Un'atera cosa particulare de Oroteddi est su monte Crastu 'e Jorzi. Sas mascheras de Oroteddi sunt: sos Thurpos e sos Eritajos. Una tradizione particolare de Oroteddi est cussa de su cantu a Cuncordu (Tenore) pro su modu de cantare chi est unicu in Sardinna, mescamente pro su cantu "a sa seria" e a "traccheddu".
Boe marinu
Su bòe marìnu (monachus monachus) est unu mammìferu de sa famìlia Phocidae. Est un'ispètzie in perìculu de si estìnghere, tantu chi oje in dìe non bi nd'at chi unos 500 in tottu su mundu.
Virgiliu
Virgiliu (in latinu: Publius Vergilius Maro) est istadu unu poetes de s'epoca de Augusto, connottu printzipalmente pro sos tres obera suas sa Bucolica, Georgica e su poema epicu Eneide. Umpare a Ovidio e Orazio costituit sos tres poete canonicos.
Orgòsolo/nugoresu
Orgòsolo est una bidda de s'ìsula de Sardigna cun 4538 bividores de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Barbagia de Ollolai.
S'economia sua est basada in sa pastoria e in su turismu, mascamente pro bisitare sos Murales, oe si at sa connoscentzia de sa bidda in Italia e in foras de Italia. Custa traditzione de sos murales est naschida in sos annos '60, paris cun sa protesta polìtica contras a s'idea de s'Istadu de ponner bases de addestramentu militare in sa localidade de Pratobello, a mesu caminu dae Orgòsolo a Fonne. Sos Murales sunt rappresentados disignos politicos, problemas anticos, iscenas quotidianas de sa bidda o traditziones anticas.
Mancari su Patronu de sa bidda siat Santu Perdu e sa sua festa siat meda intesa e tzelebrada, sa festa chi si fachet de prus est Nostra Segnora de Mesaustu, propriu sa die de mesaustu, su 15 de Austu de cad'annu. In custa festa si fachet una manna protzessione, cun prus de 100 caddos e medas costùmenes traditzionales orgolesos. In sa protzessione bator omines picant sa Madonna drommida, chi est meda pesante. Sa festa sighit cun sa Vardia, sa famosa cursa de sos caddos. Sa festa cumentzat su 13 e accabat su 23, e su 23 si fachet una atera protzessione, a de notte, peroe bi sunt sempere medas costùmenes e caddos.
Dj Tubet
Dj Tubet est su nùmene de arte de Mauro Tubetti (Cividale del Friuli, 1982), rapper italianu.
In sa mùsica sua issu ischit comente esplorare gèneres diversos, comente s'Hip Hop, su Dub , su Reggae , sa World music e sa mùsica populare.
In su 2010 in collaboratzione cun R.esistence in dub, at bintu su prèmiu de su pùblicu in su Liet International, unu de sos fèstivals internatzionales de importu prus mannu pro sas limbas de minoria.
Sìngulos
Mixtape
Regortas
Albums
1444
S'annu 1444 (MCDXLIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in mercuris segundu su calendàriu gregorianu.
Ìsulas Canàrias
Sas Ìsulas Canarias sunt una comunidade autònoma de s'Ispagna. Santa Cruz de Tenerife, cabu-de-logu de sa Ìsulas Canarias, contat unos 2.075.968 bividores.
Su vulcanu "Teide", connotu in totu su mundu, rapresentat su pitzu prus artu de s'atzipèlagu, non prus su monte prus artu de Ispagna.
Brema
Brema (Bremen in tedescu), tzittade importante de sa Germània settentrionale, subra su fiumene Weser, cun unu portu, su segundu in Germania a poi de Amburgo. Ricca de varias industrias. Cunservat monumentos mediovales: unu est sa creja de santu Pedru, una olta sa Cattedrale, e oe Creja Luterana, fundada in su de 8 sèculos e fraigada varias boites a poi de distrutziones. Notevole monumentu in istile gòticu. Brema at tentu dannos meda in sa Gherra de Sos Trint'annos; ma si est salvada dae sa distrutzione de sa segunda gherra mundiale.
Brunei
Su Brunei est un'istadu asiàticu situadu in su norte de s'ìsula de Bòrneu. Sa capitale est Bandar Seri Begawan.
S'istadu tirat a 5.765,3 km² e contat unos 417.784 bividores. S'agatat inghiriadu dae su territòriu malesu de Sarawak franca sa parte setentrionale, chi tocat a su mare tzinesu Meridionale. Su paisu est partzidu in duas partes pro mèdiu de sa tzitade de Limbang, chi pertenet a sa Malaìsia.
Est istada protetoradu britànnicu dae 1888 fintzas a 1984, annu cando at otentu s'indipendèntzia prena. Sa forma de guvernu est su de su sultanadu. Su sultanu de Brunei, Hassanal Bolkiah, est cunsideradu unu de sos òmines prus ricos de su mundu. S'istadu faghet parte de su Commonwealth de sas Natziones e sa religione ufitziale est s'Islam.
Limbas romanzas/logudoresu
Sas limbas romanzas sunt sas limbas caladas de su Latinu a pustis de sa fine de s'Imperu Romanu de Otzidente.
Sas limbas romanzas sunt:
Su Dalmàtigu est mortu su sèculu passadu. Lu faeddìant in sas ìsulas de su mare Adriàticu chi oe s'agatant in Croàtzia.
Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Estonia
Sa Repùbbrica Sotzialìsta Soviètica de Estonia (in estonu: Eesti Nõukogude Sotsialistlik Vabariik), connòtta fìntzas comènte RSS Estona fit unu istàdu federale comunista de s'Unione Sovietica.
Marc Dutroux
Marc Dutroux, nàschidu su 6 de santandria de 1956 in Ixelles (Bèrziu), est unu criminosu berzianu, a profissione eletritzista, cundennadu a sa presonia perpetuada in su chi est naradu “S'afare Dutroux”. Est nodidu a sa crònaca che su Mostre de Marcinelle.
In su 2004, est recunnotu curpàbile de assassinamentos, de bioladuras de minores de edade, de sechestros, de assòtziu de malufaghedores e de tràfigu de droga.
Càrriga de isfritamentu
Càrriga de isfritamentu (cooling load in inglesu) est su tassu a su cale su calore sensibile e su calore latente depent èssere pesados dae su logu pro mantènnere una temperadura de bulbu sicu e una pressione costantes. Su calore sensibile intro de su logu che atit sa temepradura sua a arziare, mentras su calore latente est acumonadu cun s'aumentu de sa cantidade de umidade in su logu. Su design de su fràigu, sos componentes internos, sos ocupadores, e sas cunditziones climàticas podent tennere un influentzìa in sa càrriga de isfritamentu in nd'unu fràigu chi utilizat mecanìsmos de trasmissione de calore diferentes. Sas unidades de su SI  sunt sos watts. Prus in generale, si podet narrere chi sa càrriga de isfritamentu de unu logu depet aggualare sa càrriga termale de su logu matessi.
Assòtziu sardu "Gràssia Deledda" - Parma
S'assòtziu sardu "Gràssia Deledda" est una sodalia sarda faghende parte de sa FASI chi est formada mescamente dae sardos disterrados a Parma e a fùrriu, peroe finas dae bastantes logales interessados a sa Sardinna e a sa curtura sua, chi tenet sa sea in sa bidda emiliana in s'aderetu de Strada Baganzola nr. 7, ubigada in sa prima periferia parmesa, in sa zona nordu-otzidentale de sa bidda. S'assòtziu est istranzadu in intro de unu dominarieddu cun duas prantas in colore grogu, ch'istranzat finas sa sea de una partzidura perifèriga de s'ABIS. S'assòtziu "Gràssia Deledda" s'agatat a pee pranu e est cumpostu dae unu tzillereddu, una sala manna, una bibriutega minore e una coghina. Faghent unos doighi annos chi s'assòtziu s'agatat inoghe: in antis fiat in viale Piacenza, a inghìriu de unu chilòmetru de distàntzia, prus chirru a su tzentru. Su presidente de s'assòtziu est Antoni Gonàriu Pirisi, unu sichiàtrigu sarulesu chi zai dae annos est aposentadu in continente. Ateros membros de cabale sunt Paschedda Pira, Lisandru Cartzedda, Sarvadore Marche, Zosepe Mesina, Urzeni Cau, gasi comente Miale Santu Pedru su limbista. S'assòtziu est meda ativu in s'afortimentu de sa limba e de sa curtura sardas, e amàniat fitianu eventos de zenia bariada. Pro su chi pertocat sas oras de funtzionamentu, sa sodalia est normarmente aberta sos sàbados a sero dae sas sete e sas domìnigas a manzanu, dae sas noe finas a s'una. Pro arribare a su tzìrculu dae s'istassione de sos trenos, faghet bisonzu su postale nr. 6, chi cheret leadu dae sa segunda pèndida a manu dereta essende dae s'istassione, cando chi unu tassì costat dae chimbe a ses euros. Su pabiru de s'assòtziu pro un'annu costat 15 euros.
Betlemme
Betlemme est una tzitadina a 9 km a sud de Gerusalemme, in territòriu palestinesu. Est nòdida comente su logu in ue est nàschidu Gesù Cristu.
In Betlemme b'at sa basìlica de sa Natividade. Sa basilica est partzida in tres propriedades: latinos (frantziscanos), gregos ortodossos e armenos. Una prima crèsia fut chèrfida dae Elene, sa mama de Costantinu imperadore in su 325 p.C., e a poi trasformada dae Giustinianu su 531 p.C.. Est abarrada rispetada in sos sèculos dae sos Persianos e dae sos Àrabos ca fiat dedicada a Maria, “mama de su profeta Gesù Cristu”. Oe si intrat in sa basìlica dae una ghenna bassa meda, e pro intrare unu si depet ingrusciare. Sa basìlica est longa 54 m. e larga 26. Colunnas la partzint in chimbe navadas. Dae su presbitèriu si podet intrare in sa gruta de sa Natividade. In su pamentu, in subra de un'isteddu de prata, si leghet :” Inoghe Gesù Cristu est nàschidu dae Maria Vìrgine”.
Antoni de Padova
Sant'Antoni de Padova, (in portughesu Santo António de Lisboa), nàschidu Fernando Martim de Bulhões e Taveira Azevedo, (Lisbona, 15 austu 1195 – Padova, 13 làmpadas 1231) est istadu unu frantzescanu portoghesu.
Biografia
Est naschidu in Lisbona su 1195. Su nòmene sou fut Fernando. A sos 15 annos est retzidu in unu cunventu de Canonigos de santu Austinu. Inoghe s'est formadu, at istudiadu. Giovanu fut amantiosu de su silèntziu e de sa vida cuntemplativa e de preghiera. Madurat d'idea de si fàghere frantziscanu, po poder andare a preigare su vangelu in Àfrica, comente chimbe martires frantziscanos de sos cales ant atidu sas relichias a Coimbra inue Fernando viviat.
Intrat in sa famìlia frantziscana su 1221 e leat su nòmene de Antoni. Partit po s'Àfrica, ma una temporada mala e bentos furiosos ispinghent sa nave in Sitzìlia. Dae inoghe partit po Assisi po su Capitulu Generale de sa Portziuncola, inue connoschet Santu Frantziscu. Una die, po casu, li pedint de preigare a una reunione de religiosos, e cun ispantu mannu, preigat dende proa de una captzidade manna.
At insegnadu teologia a Bologna, Tolosa, Montpellier e Padova. In totue fut unu apretziadu preigadore. A poi de sa morte de Santu Frantziscu, s'Òrdine fut in arriscu de cambiare meda allontanendesi dae sa trassas de Frantziscu, suta Frade Elia, Superiore Generale. Frade Antoni non fut de accordu e po bi ponner remediu andat a Roma a faeddare cun su paba Gregoriu IX.
Antoni distrutu dae sa maladia e dae sa fadiga, morit su 13 de làmpadas 1231, a 36 annos. In Padova ant fraigadu una creja magnifica po “su santu”. Sant'Antoni est unu de sos santos pius connottos e pius venerados.
Proclamadu Dutore de sa Creja dae Pio XII (1946). Sa festa, su 13 de làmpadas.
Francu
Su francu (in italianu lira) est stettiu, inantis a s' introdutzioni de s'euro, sa valuta uffitziali de s'Italia. est rappresentada ponendi inantis a su tanti su simbulu ₤ o is initzialis L. o Lit (po "Lira italiana").
Valutas cun tassu de cambiu oguali
In is duus seculus de vida nc'est istetia calincuna valuta cun balori oguali a su francu e e cun possibilidadi po totu is duus de essi impreadas liberamenti, prus che atru in basi a acordius intr'e issas.
De custas:
Candela
Sa candela (sìmbulu cd) est s'unidade base de intensidade luminosa in su Sistema Internatzionale de Unidades de Medida (SI); overas, potèntzia luminosa pro unidade de àngulu sòlidu emìtida dae una bena luminosa puntiforme in una diretzione piessigna. S'intensidade luminosa est anàloga a s'intensidade de irrajamentu, ma imbetzes de summare in manera simple sos contributos de ogni longària de unda de sa lughe in s'ispetru de sa bena, su contributu de cada longària de unda est ponderadu dae sa funtzione de luminosidade istandard (unu mollu de sa sensibilidade de s'ogru umanu a longàrias diversas de unda). Una candela comune de isteàrica emitet lughe cun un'intensidade luminosa de belle una candela. Si s'emissione in carchi diretzione est blocada dae una barriera opaca, s'emissione diat èssere comente si siat tzirca una candela in sas diretziones chi non sunt inscuridas.
Definitzione
Sa de 26 Cunferèntzia Generale de Pesos e Medidas (CGPM) at torradu a definire sa candela in su 2018. Sa definitzione noa, intrada in vigore su 20 de Maju de su 2019, est:"Sa candela [...] est definida pighende su valore numèricu fissu de s'eficatzia luminosade sa radiatzione monocromaticade frecuèntzia 540 × 1012 Hz, Kcd, chi est 683 cando est espressada in unidades de lm W–1, chi est uguale a cd sr W–1, o cd sr kg–1 m–2 s3, ue su chilogrammu, metre e segundu sunt definidos in tèrmines de h, c e ΔvCs."
Ispiegatzione
Sa frecuèntzia seberada est in s'ispetru visìbile a curtzu de su birde, chi currispondet a una longària de unda de tzirca 555 nanometros. S'ogru umanu, cando adatadu a cunditziones de lughe forte, est prus sensìbile a curtzu de custa frecuèntzia. A unas àteras frecuèntzias, est netzessària una intensidade radiante majore pro otènnere sa matessi intensidade luminosa, in base a sa risposta in frecuèntzia de s'ogru umanu. S'intensidade luminosa pro sa lughe de una longària particulare de unda λ est data dae
ue Iv(λ) est s'intesidade luminosa, Ie(λ) est s'intensidade de irrajamentu e  est sa funtzione de luminosidade fotòpica. Si est presente prus de una longària de unda (comente est a su sòlitu), si depet integrare in s'ispetru de longàrias de unda pro otènnere s'intensidade luminosa totale.
Unidades fotomètricas de lughe de su SI
<references group="nb" responsive="1">
Relatzione intre l'intensidade luminosa, su flussu luminosu e s'illuminamentu
ue A est s'àngulu de irrajamentu de sa làmpada, s'àngulu vertice totale de su conu de emissione. Pro fàghere unu esèmpiu, una làmpada chi emitit 590 cd cun unu àngulu de irrajamentu de 40° emitit belle 224 lumens. Abàida MR16 pro àngulos de emissione de unas làmpadas comunes.
Si sa origine emitit lughe in manera uniforme in totus sas diretziones, su flussu podet èssere agatadu multiplichende s'intensidade de 4π: una origine uniforme de 1 candela emitit 12.6 lumens.
In su casu de una singola origine de puntu de lughe de intensidade Iv, a una distàntzia r e incidente normalmente, s'ecuatzione torrat a
Montevecchio
Montevecchio est unu logu de minera antigu. Su zassu est in s'ala sud-otzidentali de sa Sardigna, in sa provìntzia de su Campidanu de Mesu. Sa bidda de Genna Serapis (chi pero si narat sèmpiri Montevecchio in italianu) est immoi parti de Gùspini, mentres sa mina fait parti siat de Arbus siat de Gùspini.
Stòria
Sa bogadura de mineralis, in Montevecchio, est a fài torrai agoa a is Fenìtzius e Romanus antigus. In su 1842 fiat cumintzada s'atividadi de estratzioni moderna, gratzias a imprendidoris comenti Giovanni Antonio Pischedda e Giovanni Antonio Sanna. A pustis, fiat sa sienda Montecatini a si ndi pigai su logu. Sa bidda teniat prus de 3000 personas candu si traballàat: ant firmau s'attividadi in su 1991. Sa minera de Montevecchio est immoi unu logu de importu in ui fài archeologia industriale, fendi parti de su Parco Geominerario ed Ambientale della Sardegna.
Truncaràdios
Su tèrmine de truncaràdios si referit in zenerale a sas cantones chi, mescamente in tempus de sos meses istiales, tenent ispainadura manna a beru peri sos mèdios massivos printzipales (ràdiu e telebisura) e in sos ambientes de intratenimentu comente discutegas, balladorzos e biddarzos turìstigos, e chi fitianu sùperant sa barrera de su tempus e devenent fascas apressiadas finas in sos annos posteriores.
Su tèrmine sutaintentat, in manera brullana, chi una cantone colet gasi medas bias diàrias e ascurtada cun ballùmene gasi artu chi agabet pro “truncare” s'aparitzu radiufònigu o telebisencu currespondidore.
Meteorologia
Sa meteorologia est s'iscièntzia chi tratat s'istadu de su tempus in s'atmosfera de sa Terra.
Includet s'istùdiu de sas variatziones fitianas de sas conditziones atmosfèricas (Meteorologia Sinòptica), s'istùdiu de sas propiedades elètricas, òticas e àteras de s'atmosfera (Meteorologia Fìsica), s'istùdiu de su clima, sas conditziones mesas e estremas durante largos perìodos de tempos (Climatologia), sa variatzione de sos elementos meteorològicos a curtzu de sa terra in un'àrea minore (Micrometeorologia) e medas àteros fenòmenos.
S'istùdiu de sas capas prus artas de s'atmosfera costumat a implicare s'usu de tècnicas e disciplinas ispetziales, e retzit su nùmene de Aeronomia.
Su tèrmine Aerologia s'àplicat a s'istùdiu de sas conditziones atmosfèricas a calesi siat artura.
Sa parte de sa meteorologia chi istudat sas temporadas si nùmenat Brontologia.
Bisogniat distìnghere intre sas conditziones puntuales e s'evolutzione sua, mentovadu tempus atmosfèricu, e sas conditziones mesas durante unu largu perìodu, chi si connoschet comente a clima de su logu o regione.
Importàntzia de sa meteorologia
Pro mèdiu de s'istùdiu de sos fenòmenos chi acontessent in s'atmosfera sa meteorologia proat de definire su clima, annuntziare su tempus, cumprèndere s'interatzione de s'atmosfera cun àteras subsistemes, etz
Bervània
Bervània (Verbania in italianu) est una comuna italiana ispartzinada de 30.313 abitadores, cabitale de sa provìntzia de su Bervanu-Cùsiu-Ossola, situada in s'oru peemontesu de su Lagu Mazore o Bervanu.
Meteorologia
Importàntzia de sa meteorologia
Sa connoschèntzia de sas variatziones climàticas est istada semper de summa importàntzia pro s'isvilupu de s'agricultura, sa navigatzione, sas operatziones militares e sa vida in generale.
Bervània
Sa comuna fiat nàschida in su 1939 dae s'unione de sas comunas de Intra e Pallanza e fiat devènnida cabitale provintziale in su 1992. Bervània presentat unu turismu isvilupadu devidu a sa posissione sua zeogràfiga privilezada. Sunt de interessu particulare sos zardinos botànigos de Villa Taranto, postos a probe de Pallanza.
De acordu cun sos resurtados logrados in sa de XVI edissione de “Ecosistema urbanu” de Ligambiente, Bervània resurtat esser sa mezus bidda italiana in su domìniu ambientale gràssias a sos mezoros in sos PM10, in sa collida partzida (s'agatat in su primu logu in Itàlia cun su 72,8%) e in su ràtiu de emissiones de CO2 pro passizeris de sos trasportos pùbrigos.
Meteorologia
Importàntzia de sa meteorologia
Pro custu dae sa prus remota antighidade si tenet costàntzia de sa pompiadura de sos cambiamentos in su clima, assòtziende su movimentu de sos astros cun sas istatziones de s'annu e cun sos fenòmenos atmosfèricos. Sos antigos egitzianos assòtziaiant sos ciclos de crèschida de su Nilo cun sos movimentos de sos isteddos ispiegados dae sos movimentos de sos deos. Sos babilonesos annuntziaiant su tempus ghiende·si pro s'aspetu de su chelu.
Est gosi chi sos satzerdotes de totu sas religiones sunt intervènnidos comente a mediadores intre su pobulu bisòngiosu e sos deos, organizende sas pregadorias. Gràtzias a custa burocratizatzione, si nos oferit oe una fonte de informatzione de sa climatologia pretèrita, de manna importàntzia pro s'istùdiu de s'evolutzione climàtica.
Fenòmenos atmosfèricos
Sos fenòmenos atmosfèricos si podent classificare in: Sa pressione, sa temperadura e s'umidade sunt sos fatores climàticos fundamentales in s'istùdiu e in sa preditzione de su tempus. Sa temperadura, assuzetada a numerosos bantzigamentos, s'agatat cunditzionada, intre àteros plùrimos fatores, pro sa latitùdine e pro s'artària subra su livellu de su mare.
Ìtriu
S'ìtriu est un'elementu chìmicu su sìmbulu de su cale est Y e su nùmeru atòmicu est 39. Est unu metallu de transitzione de su grupu 3 de sa tàula periòdica e de su grupu de sas terras raras. Est istadu iscobertu dae su chìmicu finlandesu Johan Gadolin in su 1794, essende su primu elementu de sas terras raras in èssere iscobertu. In natura si l'agatat in abundàntzia in sos minerales bastnäsite-(Y) e xenotime-(Y), dae sos cales s'otenet. Tenet importantes aplicatziones in sa sotziedade atuale, unu los agatat a su làser YAG (isgranadu sintèticu de ìtriu e allumìniu), puru impreadu in giojeria comente a sustitutu de su diamante; in su supercondutore YBa2Cu3O7; in sos dìodos emitidores de lughe o LED biancos; in sos ischermos de cristallu lìchidu o LCD e in sos ischermos de plasma.
Edina Altara
Edina Altara (Tàtari, 9 trìulas 1898 – Lanusèi, 11 abrile 1983) est istada un'illustradora, decoradora, pintadora, tzeramista e istilista de moda sarda.
Biografia
Sa de tres de bator sorres (Aurora, Lavinia e Ìride), Edina Altara naschet e creschet in Tàtari, in una famìlia burghesa. Su babbu, Eugenio Altara, fiat un'oculista originàriu de Vitzi (Nùgoro) e sa mama, Gavina Campus, beniat dae una famìlia rica de Patada (Tàtari). Giai dae pitzinna Edina ammustrat una notèvole mira pro su disinnu, sos colores e s'impreu de su paperi. Giòvana a beru, incoragida fintzas dae su pintore tataresu Giuseppe Biasi, amigu de famìlia, incumentzat sa carriera artìstica sua comente a autodidata e a petzi degheoto annos, in su 1917, in sa mustra de sa Società degli Amici dell'Arte de Torinu, tenet s'onore de bìdere comporadu dae su re Vittorio Emanuele III su collage suo "Nella terra degli intrepidi sardi" (connotu fintzas cun su tìtulu "Jesus salvadelu"), chi oe est espostu in su Quirinale.
Artistas che a s'iscultore Leonardo Bistolfi lis iscrient lìteras de elogio e su traballu suo benit signaladu dae crìticos de importu, intre sos cales bi sunt Ugo Ojetti, Raffaello Giolli, Margherita Sarfatti, Corrado Ricci e Luigi Bartolini.
Eletrònica
S'eletrònica est sa sièntzia e sa tècnica chi riguardat s'emissione e sa propagatzione de sos eletrones in su bòidu o in sa matèria. In cantu sièntzia s'eletrònica est una branca de sa fìsica, in piessigna de s'elettrologia. Naschida comente a branca de s'eletrotècnica est oe cumprèndida comente disciplina, e podet èssere definida comente sa "tècnica de sas currentes lecas e de arta fitiania" diferende dae s'eletrotècnica chi est imbetzes "sa tècnica de sas currentes fortes e de bassa fitiania".
Edina Altara
Biografia
A pustis de su cojuiu cun Vittorio Accornero de Testa, illustradore connotu cun su pseudònimu de Victor Max Ninon, traballat comente a illustradora déco in paris cun su maridu, e sos traballos in collaboratzione benint firmados Edina e Ninon. In sos annos '20 e '30 realizat medas cartulinas pro sas domos editoras milanesas Degami, Cecami e N.M.M., e medas calendarieddos pro sos barbieris pro aziendas de cosmèticos che a sa Viset (1923, 1924, 1928), sa Gi.Bi.Emme (1928), sa Caleri (1925), sa Valli (1941, 1942) e sa Bertelli (1939, 1950, 1951).
Eletrònica
Prus in manera ispetzificada s'eletrònica est sa paris de sos connoschimentos e metodologias teòricas e pràticas impreadas pro sa progetatzione e realizatzione de sistemas e aparatos hardware in gradu de elaborare grandesas fìsicas in suta de forma de signales continentes informatzione, pro medas tipos de aplicatziones. Sas realizatziones de s'eletrònica sunt tando de sos tzicuitos eletrònicos de elaboratzione costituidos dae cumponentes eletrònicos, ativos e passivos, collegados a mèdiu de filos o sestados conduttivi, in gènere metàllicos, pro mèdiu de cale tzìrculant currentes elètricas. De tale bramadu s'òcupat s'ingenieria eletrònica.
Edina Altara
Sa tzeràmica
Intre sas fainas prus connotas de Edina Altara b'at cussa de sa produtzione tzeràmica, a sa cale s'artista si dèdicat partinde dae sos annos trinta. S'interventu de Edina in sa tzeràmica, nointames, si lìmitat a sa creatzione de sos disinnos. A prodùere sas òperas (lados, pratigheddos e matonellas pintadas sutabidrina, cun curnisas sardas o in palma nana, custas ùrtimas realizadas dae Iride Altara), est sa dita tataresa Margelli (una butega de prendas e artìculos de donu), chi nd'afidat sa realizatzione a sa Manifatura Ceramiche Faentine de Minardi. Si connoschet fintzas unu pratu, intituladu "A convegno", prodùidu dae sa Lenci de Torinu. A sa fine de sos annos trinta, pro more de sas dificultades de sa gherra, s'artista colat a sa tècnica “a fritu” (decoradura cun colores sintèticos subra tzeràmicas smaltate in biancu), prus econòmica, e faghet intrare sas sorres Iride e Lavinia in sa realizatzione de sos abbotzos suos, dende bida belle a una impresa familiare minoredda. Sos abotzos, realizados a collage dae Edina, a pustis de èssere riproduidos in tzeràmica cun sa tècnica de sa puntinadura a spolvero si traduiant in immàgines assutas e sintèticas. Custas matonellas, in paris chi in sa butega Margelli, benint bèndidas in sa butega de Arte Sarda Ferrigno de sa Maddalena. De sas matonellas prodùidas cun sa tècnica a fritu, si connoschent una setantina de sugetos diferentes. Pro sa majoria si tratat de figuras feminiles (cussas maschiles sunt pagas a beru). B'at carchi maternidade, ma de su restu sunt petzi figuras sìngulas. De sas matonellas e de sos lados realizados a Faenza, si connoschent una ventina de sugetos. Medas de cussos sunt iscenas cun prus persones. Custos sugetos beniant traduidos siat in subra de pratos de mannàrias diferentes, dae sos minores a beru a cussos mannos a beru (si connoschet un'esemplare de su pratu "A Cunvegno" de una sessantina de tzentìmetros de diàmetru), siat in subra de matonellas. De su matessi disinnu, difatis, est possìbile agatare siat sa versione in matonella chi cussa in pratu.
Sa moda
In cussu matessi perìodu, Edina si dèdicat fintzas a sa moda e a sa decoradura. Artista polièdrica, disegnadora àbile, illustradora sensìbile e fantasiosa e creadora de moda, a pustis de s'ischirriada amistosa dae su maridu, in su 1934, aberit in Milanu, in sa domo sua, un'atélier in gradu de atirare una clientela fina.
Dae su 1941 a su 1943 collàborat cun sa rivista Grazia, realizende figurinos de moda. Dae su 1942 incumentzat a collaborare cun sa rivista feminile Bellesa, dirìgida dae Gio Ponti, de su cale, partinde dae su 1946, divenit collaboradora; ornat, intre s'àteru, medas arredos firmados dae su designer italianu. Gasi, intre sos annos baranta e sos annos sessanta sa collaboratzione sighida cun Ponti esaltat sa creatividade sua, chi si moet intre progetos de arredu e disinnu publicados in rivistas autorèvoles che a Istile e Domus. Semper in su perìodu de sa collaboratzione sua cun Gio Pontes, Edina Altara at tentu modu de traballare a sa decoradura de sos arredos de chimbe transatlànticos: Conte Grande, Conte Biancamano, Andrea Doria, Oceania e Africa.
Antoninu Rubattu
Fiat poeta bilìngua, laureau in matèrias literàrias e at dirìgiu sa rivista de arti, literadura e poesia sarda S’Ischiglia.
Edina Altara
Sa moda
In sa carriera longa sua Edina Altara at illustradu una trintina de libros pro pitzinnos e at collaboradu cun rivistas e periòdicos medas (disegnende illustratziones de moda, contos e publitzidades), intre sos cales: La Sorgente, In Penombra, Rivista Sarda, Il giornalino della Domenica, Cuor d'oro, La Donna, Giornale dei Balilla, Noi e il mondo, Lidel, Fantasie d'Italia, Scena illustrata, Per voi Signora, Bellezza, Rakam, Grazia, La Lettura, Fili Moda, Sovrana, La Fiaccola, Il Secolo XX.
Borzonasca
Borzonasca (Borsonasca o Borzonasca in limba ligure) est unu comune italianu de 2.206 abitantes in sa Provìntzia de Gènova in Liguria.
Antoninu Rubattu
Intra is òperas suas si podint arragodai is tradutzionis de s'Iliade e s'Odissea e su Dizionario Universale della Lingua di Sardegna.
Est mortu su 23 de màrtzu de su 2019.
Teide
S'Teide est unu vulcanu, in sa Tenerife in regione autònoma de sa Isulas Canarias (Ispagna). S'Teide est unu monte altu (3.718 m.). In s'ierru, sa palte alta s'ammuntada de nie, e bi sunu impiantos po su sci.
Bregiori
Su bregiori est unu istadu d'ànimu positivu de chini riténniri ca is bisus suus funtis soddifaus
Olostriche
S' olostriche (lumen issientificu: Ilex Aquifolium) est una mata de artura e de locos umbrosos, creschet bene in terrinos arenosos, chi b'apat ladàmine e minerales. Bi nd'at a mola e a matta, arta dae sos battor a sos deche metros, podet arribare fintzas a sos binti. Sas fozas sunt lùchidas, corriatzas e ispinosas, sos frores, masculinos e femeninos, bi sunt in matas diferentes, sunt arbos e isparghent in aprile e in maju; sos frutos, minores minores, si tinghent de ruju luchènte in s'iberru.
Santiago de Cuba
Santiago de Cuba, este sa segunda tzitade de Cuba, fundada in su 1515 est una de sas pius antigas de s'isola, edd'est istada sa prima capitale, prima chi lu esseret S'Avana. Attualmente ada unos 500.000 abitantes.
Impèriu romanu
Cun Impèriu Romanu (latinu: Imperium Rōmānum; koinè e gregu medievale: Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων, traduidu: Basileia tōn Rhōmaiōn) s'inditat su perìdu de sa tziviltade Romana antiga a pustis de sa Repùblica romana, caraterizadu pro guvernu ghiadu dae imperadores e possedimentos territoriales mannos totu a inghìriu de su mare Mediterràneu intre Europa, Àfrica e Àsia. Sa tzitade de Roma fiat durante custa època su tzentru majore de su mundu a partire dae cara de su 100 a.C. fintzas a su 400 p.C., sobrada dae Constantinòpoli (Roma Nova) a cara de su 500 p.C. Segundu sos càrculos sa populatzione de s'impèriu fiat crèschida fintzas a unos 50-90 milliones de bividores (unu 20% de sa populatzione mundiale de cussos tempos). Sa repùblica chi dd'aiat pretzedida, durada 500 annos, si fiat agatada malamente disistabilizada in una sèrie de gherras tziviles e cunflitos polìticos, a s'acabu de sos cales Giùliu Tzèsare fiat istadu nùmenadu ditadore gasi perpètuu e tando bochidu in su 44 a.C.
Bochidòrgios e gherras tziviles fiant sighidos, fintzas a sa vitòria e artziada a su pòdere de Otavianu, fìgiu adotadu dae Tzèsare, subra sos pretendentes Marcu Antoni e Cleopatra in sa Batalla de Atziu in su 31 a.C. e s'annessione de s'Egitu. A pustis de custos acontessimentos sa primatzia de Otavianu fiat tando inatacàbile e in su 27 a.C. su senadu romanu ddi aiat formalmente cuntzèdidu pòdere prenu e su tìtulu nou de Augustu, marchende de manera neta sa fine de sa Repùblica Romana.
S'impèriu Romanu est istadu una de sas potèntzias econòmicas, culturales, polìticas e militares prus fortes de su tempus suo. Fiat unu de sos impèrios prus istèrridos de s'istòria e in su tempus de su lughidore màssimu imbatiat a 5 milliones de chilometros cuadrados. Durante s'Edade Mèdia fiant fatas proas diferentes de istabilire sighidores, comente s'impèriu Latinu, unu istadu crusadu e su sacru romanu impèriu.
Dakar
Dakar (1.009.256 abitantes) est sa capitale e sa tzitade printzipale de su Senegàl. S'area metropolitana, chi currispondet a sa Regione de Dakar, contat 2.399.451 abitantes. Sa tzitade est in sa parte meridionale de sa penisola de Capo Verde, subra s'Oceanu Atlanticu. Dakar est sa sede de sa Camera bascia de su Parlamentu de su Senegal (Assemblée nationale du Sénégal) e de su Palatu de su Presidente. Dakar est finas famada pruite est sa tappa de arrivu de sa cursa de rally connota comente Parigi-Dakar.
Santa Fe (Nou Mèssicu)
Santa Fe (nòmene cumpretu La Villa Real de la Santa Fé de San Francisco de Asís, in sardu: Sa Tzitade Reale de sa Santa Fede de Santu Frantziscu de Assisi) est una tzitade de unos 73.000 abitantes de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de su Nou Mèssicu. Est fintzas sea de sa Contea de Santa Fe.
S'agatat a artària de unos 2.100 subra su mare, chi nde faghent sa capitale federale prus arta de sa natzione.
Santa Fe est istada fundada in su 1610 de sos ispagnolos. Est sa tzitade prus antiga de sos USA a Ovest de su Mississippi e fintzas sa prus antiga capitale federale.
New Jersey
Tenet làcana a su Nord e a s'Est cun s'istadu federadu de New York, a su Sud-Est e Sud cun s'Otzèanu Atlànticu,a su Sud-Ovest cun su Delaware e a s'Ovest cun sa Pennsylvania.
Sa zona de su New Jersey est istada bìvida pro prus de 2800 annos de pòpulos nativos. Sunt de primìtziu de su sèculu XVII is primas cussòrgias olandesas e isvedesas. A fatu de issos sos inglesos nd'ant pois pigadu cuntrollu. Fiat tando assignadu comente colònia a Sir George Carteret e John Berkley, primu baròne de Berkeley de Stratton, chi dd'aiat dadu nòmene de su logu de nàschida suo: Jersey, una de is Ìsulas de su Canale. De in cue New Jersey.
Su New Jersey est istadu logu de batallas de importu mannu in sa Rivolutzione Americana. De su sèculu XIX, cun sa rivolutzione Industriale, s'istadu agatende·sì inghiriadu de tzitades mannas comente Boston e New York a su Nord e Filadelfia, Baltimora e Washington D.C. a su Sud, est imbàtidu a unu artu livellu de isvilupu. Est oe unu de is istados federados prus ricos de is Istados Unidos.
Su New Jersey tenet nomìngiu de "The Garden State" (S'Istadu Giardinu).
Sinnis
Su Sinnis (Sinis in italianu) est una penìsula situada in sa costa tzentru-otzidentale de sa Sardigna, a intro de sa Provìntzia de Aristanis e ispartzida intre de is comunus de Arriora, Crabas e Sant 'Eru. Is ìsulas de Malu entu e de Su Cadalanu, essende pagu prus a Ovest, podent èssere cunsideradas apendìtzios suos.
Cun Sinnis benit nomenada una sub-regione de sa Sardigna chi contat fintzas is territòrios de comunus chi non faghent parte de sa penìsula, ma chi dd'istant a curtzu, e chi benint a èssere is de sas antigas curadorias de Campidanu Miris e Campidanu Majore.
Geografia
Su Sinnis s'isterret pro una longària de 19 km de Cabu Mannu a su Nord, fintzas a Cabu Santu Marcu a su Sud, a Est benit serradu intre de s'istàngiu de Crabas e de una lìnea imaginària chi ddu acàpiat a sa bessida a mare de su canale de s'istàngiu Is Benas.
Sa parte tzentru-setentrionale de sa penìsula est prusatotu prana e rica de paules, a su tzentru-Sud imbetzes arribat a una artària de 90 metros subra su mare. Sa costera est a tretus de roca e a tretus de arenàrgiu e in sa parte tzentrale, naràda Su Tingiosu, est caraterizada de falèsias.
Geologicamente su Sinnis est in manna parte de orìgine alluvionale, essende istadu formadu de sos aremos chi beniant de s'erosione de su Montiferru, chi ddi istat a curtzu.
Istòria
Testimonias de sa presèntzia de s'òmine benint de su V millènniu i.C., a cumprobu sos repertos de su su situ neolìticu de Cùcuru de is Rius, in mesu de sos rios chi de s'istàngiu de Crabas betiant a su mare.
Meda numerosos is nuraghes puru, chi s'agatant a subra de onni montigru. In su territòriu de Sant 'Eru, si podet agatare S'Urachi, chi rapresentat unu de is cumpressos nuraghesos prus de importu de Sardigna. Is iscavos cumprobant comente tèngiat caraterìsticas simbillantes a sas de su prus connotu Su Nuraxi de Barumini, ma chi apat fentzamentas mesura majore. In Sinnis, sunt istados agatados in sa localidade chi ddis dat nòmene sos Gigantes de Mont'e Prama, istàtuas artas fintzas a duos metros e mesu, datadas VIII-IX seculu i.C.
Unu de sos sitos prus connotos est rapresentadu de sas ruinas de sa tzitade de Tharros, in sa parte meridionale de sa penisula. Fundada in su VIII seculu i.C. de sos fenìtzios, est a pustis istada romana, bizantina e, fintzas a cara de s'annu 1000 capitale de su Giuigadu de Arborea. A curtzu de Tharros s'agatat sa cresia de Sant'Uanni de Sinnis, unu de sos monumentos prus antigos de architetura cristiana in Sardigna.
Suzarga
Sa suzarga (nomene iscientificu: Celtis australis) est una pianta seculare, bi nd'at de chimbeschentos annos e podet artziare fintzas a binti-bintichimbe metros. Su truncu arribat a medire unu metru de diametru, sa corza est colore de chisìna, sas fozas sun birde-iscuru in su chirru 'e susu, colore 'e chisina issutta, chi rùchen in attonzu. Sos frores biddastros isparghen cando bessin sas fozas, in aprile-maju. Su frutu est una melichedda minore, sos latinos la muttìan faba siriaca; cando est cotta si tinghet a nugheddu e est durche. Sa sugarza cheret de prus terrinos friscos e nigheddos, ma dae su mamentu chi sas radichinas iscorrovan in profundidade, creschet fintzas in terrinos lanzos e chin rochile. Non timet nen caentu nen sicanna e pro custu bi nd'at medas in montigros solianos.
Itèrbiu
S'itèrbiu est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet su sìmbulu Yb e nùmeru atòmicu 70. S'itèrbiu est un'elementu metàllicu pratòngiu brandu, pertenet a su de 6 perìodos de sa tàula periòdica e a sa sèrie de sos lantanòides, sos cales faghent parte de s'impare de elementos numenados terras raras. S'agatat in unos cantos minerales comente sa monazite o sa xenotima. S'itèrbiu s'assòtziat a bortas cun s'ìtriu o àteros elementos relatados e s'usat in carchi atzàrgiu. S'itèrbiu naturale est un'ammisturu de sete isòtopos istàbiles.
Aeroporto Internatzionale de Phu Quoc
Aeroporto Internatzionale de Phu Quoc (Sân bay quốc tế Phú Quốc) este una aeroporto de su comune Phu Quoc, sa capitale e sa tzitade pius populada de Kien Giang s'Vietnam. Sân bay quốc tế Phú Quốc este una frazione de Dương To, est a 7km dae Duong Donge a 2200 km dae Hanoi. Sân bay quốc tế Phú Quốc est istada fundada dae su guvernu vietnamu in sos annos 2012.
Tenerife
Tenerife est un'ìsula de su Isulas Canarias est una regione autònoma de sa Ispagna. Santa Cruz de Tenerife cabu-de-logu.
S'economia de s'ìsula s'apoderat mescamente subra su turismu.
Càrriga termale
Sas cuntributziones de s'aumentu de sa càrriga termale in nd'unu logu isseradu podent èssere espressas cund una ecuatzione:
Ue su tèrmire a manca de sa parentesi est un'acumulatione, e sos termines a dresta sunt dados (partinde dae manca) dae sa ventilatzione, dae sa radiatzione solare, e dae sa criatzione interna de su calore. Si sa temperadura de fora (chi cumparit in sa parentesi) est majore de sa de intro, si podet bìdere comente su termine mantenzat su signu suo. Si est de mancu, sa ventilatzione naturale che batit s'àera a daere calore a fora.
Trenigheddu birde
Su Trenigheddu Birde (in italianu Trenino Verde) est unu servitziu de sas bias de ferru de s'ARST.