cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Матрица (математика)
Транспонированнай матрица
Хас биир матрицаҕа размера m\times n матрица тутуохха сөп размера n\times m, у которой для всех и . Маннык матрица транспортированнай диэн ааттанар, уонна A^{T} маннык суруллар. При транспонировании строки (столбцы) матрицы A становятся столбцами (соответственно - строками) матрицы A^{T}. . Для матриц над кольцом \mathcal{K} транспонирование является изоморфизмом \mathcal{K} - модулей матриц, поскольку
Диагональнай матрица
Диагональнай матрица диэн - квадратнай матрица, ол гынан кини элеменнара - нулевые, иногда записывается как:
Матрицалар төгүллэрэ
Количество столбцов в матрице A должно совпадать с количеством строк в матрице B, иными словами, матрица A обязана быть согласованной с матрицей B. Если матрица A имеет размерность m \times n, B — n \times k, то размерность их произведения A B = C есть m \times k. Свойства умножения матриц:
Таҥха
Түөрэх быраҕыы, «сыҥаах ойуун»
Түҥ былыргы уонна тарҕаммыт таайыы ньымата «сыҥаах ойуун» диэн. Уол эбэтэр кыыс тымтыгы устатынан үс гыммыттан бииригэр диэри хайытар, онно туора эмиэ тымтыгы кыбытар. Ол кэнниттэн бу «сыҥаах ойууну» көмүлүөк оһох холумтаныгар батары анньан баран туора маһын ортотунан уматаллар. Тымтык умайан бүттэҕинэ икки аҥы арахсан, арыый бүтүн өттө туора баран түһэр. Ити тымтык хайа диэки түһэриттэн уол кэргэн ылар кыыһа, кыыс эргэ тахсар киһитэ олорор сирин сылыктыыллар. «Сыҥаах ойууҥҥа» эрдэттэн ыйытыы биэрэн, тугу баҕарар таайыахха сөп. Холобур, «кэтэһэр киһим бүгүн кэлэр түбэлтэтигэр инники муннукка, оттон кэлбэт буоллаҕына ааҥҥа ой» диэхтэрэ.
Түннүк анныгар иһиллээһин
Түүн ыалларын түннүгүн анныгар иһиллииллэр. Хаһаайын уола сотору кэминэн ойохтонор буоллаҕына иһиллээччи бөрө улуйар саҥатын, оттон кыыһа эргэ тахсар түбэлтэтигэр ыт үрэрин истэр. Дьахтар төрүүрүгэр чыычаах ыллыыр. Ким эрэ бу дьонтон өлөр буоллаҕына дьиэни сиппийэр эбэтэр хаптаһынынан уһанар тыас иһиллэр.
Айаан
Сэлиэнньэ атын бөһүөлэктэртэн ыраах сытар, сырыылара көтөр аал эрэ, сайын уунан.
Угаров Гавриил Спиридонович
Угаров Гавриил Спиридонович — биология билимин дуоктара, суруйааччы, айааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1991), Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ (1999), норуот үөрэҕириитин туйгуна.
Ойуур умайыыта
Дойдулаах, олохтоох дьоҥҥо ойуур тыа умайара ордук күүстээх санаарҕабылы үөскэтэр. Туһааннаах улуустар ойуурдара умайарыттан тахсар ороскуоттарын кыайан ааҕынар да кыахтара суох. Төһөлөөх үлэ күнэ сүтэрин, тиэхиникэ үлэлиирин, алдьанарын, төһө элбэх туһаҕа туруохтаах тутуу, оттук маһа умайарын уонна да атыттары холбоотоххо ороскуоттарын сууммата, уонунан нууллаах сыыппаралар буолан тахсаллар.
2. Сэбирдэхтээх мастар ойуурдара.
Олохтоох дьон маннык көрүҥнээх сүрүн үлэлэри ыытан мутукчалаах ойууру харыстыырга күүскэ туруннахтарына Айылҕабыт уларыйбакка өр кэмҥэ турарын ситиһэр кыахтаахтар. Ол сүрүн үлэлэргэ манныктары киллэриэххэ сөп:
- ойуурга сылдьар аллараанан глушителлээх техникэлэр турбалара тэстэн быыһылаатаҕына эбэтэр алдьаннаҕына, кэннилэриттэн кураанах лаҥхалаах сиргэ уот барыан сөп.
Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ
Саха сиригэр биир эрэ Азия нэтээгилэрэ уустан биир эрэ көрүҥ нэтээги үөскүүр.
Аан дойду бастакы сэриитэ
Бу аат историографияҕа Иккис аан дойду сэриитэ 1939 сыллаахха саҕаламмытын кэннэ туттуллар буолбута. Ол иннинэ «Улуу сэрии» (The Great War, La Grande guerre) диэн ааттанара.
Архаизм
Эргэрбит тыллар икки бөлөххө хайдаллар: архаизмнар уонна историзмнар диэҥҥэ. Саха норуотун олоҕо сайдан, уларыйан истэҕин аайы, ону кытта тэҥҥэ кини тыла эмиэ сайдан, уларыйан иһэр. Ол быыһыытынан сорох саха тыллара бэлиэтиир предметтэрэ эбэтэр өйдөбүллэрэ туһалара ааһан, эргэрэн, мэлдьи туттуллар тыллар кэккэлэриттэн тахсан, хаһан эмэ туттуллар пассивнай тыллар кэккэлэриттэн тахсан, хаһан эмэ туттуллар пассивнай тыллар буолаллар. Онтон улам туттуллубат буолан, умнууга киирэн иһэллэр. Сорох ытллар тыллар бүтүннүү эргэрбэттэр, элбэх суолталарыттан ханнык эмэ сорох суолталара эргийээччи. Эргэрбит тыллар үгүс өттө норуот тылыттан букатын сүтэн хаалбаттар. Кинилэр хаһан эмит да буоллар, син иилиҥкэйдэһэн туттулла сылдьар буолаллар.
Эргэрбит тыл араастара
б) урукку иһит-хомуос аата: кытах (улахан, киэҥ мас иһит), көҕүөр (кымыс кутар трии иһит), матаарчах (сүөгэй кутар туос иһит), саар ыаҕас (баах курдук туос иһит), түктүйэ (тугу эмэ уган хам тигэр кыра туос иһит), удьаа (мас хомуос), олгуй (олус улахан күөс);
Ява байҕала
3 тыһыынчаттан тахса байҕал кыыллара уонна балыктара бааллар.
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Өссө маны көр
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Винокурова Евгения Николаевна
Винокурова Евгения Николаевна — сахалартан бастакы анал үөрэхтээх скульптор дьахтар.
Бүлүү уокуруга
Бүлүү уокуруга — XIX үйэ иккис аҥаарыттан XX үйэ саҥатыгар дылы Саха уобалаһыгар баар буола сылдьыбыт биэс уокуруктартан биирдэстэрэ.
Үрүҥ Хайа
400px|thumb|right|Үрүҥ Хайа нэһилиэк Анаабыр улууһун каартататыгар Үрүҥ Хайа нэһилиэк. Анаабыр улууһун нэһилиэгэ, улуус кииниттэн 160 км. хоту диэкки Анаабыр өрүс уҥа кытылыгар турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1132 киһи (2007 сыл).
Эбэлээх
Дьиэлэрэ 80 сыллардаахаа Финляндияттан аҕалан туруорбуттара, толору благоустройстволаахтар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Аллаах
Аллаах эбэтэр Аллааh (араб. الله‎, Allāh) диэн Таҥара арабтыы аата. thumb|left|240px|Аллах аата [[араб каллиграфията|араб каллиграфиятынан суруллуута. 17 үйэ, Хафиз Осман диэн түүрк уруhуйдьута]]
Сүрүн сирэй
Ыстатыйаны саҕалыырга көмөлөһөр Сирдьит баар. Сигэтин аллара маннык кинигэ ойуутун таһыгар булуоҥ. Сахалыы буукубалар браузергар тахсыбат буоллахтарына маны баттаа <p id="welcome" style="text-align:center;font-size:120%;line-height:1.3em;font-weight:normal;margin-bottom:0;"> Бикипиэдьийэ — бу элбэх омук тылынан суруллар аһаҕас энциклопедия Манна ким баҕалаах талбыт ыстатыйатын уларытар эбэтэр саҥа ыстатыйаны суруйар кыахтаах. Билигин Бикипиэдьийэҕэ Special:Statistics сахалыы, уонна атын 318 омук тылынан өссө 60 мөлүйүөнтэн тахса ыстатыйа баар.
Айылҕалыын атааннаһыы
Айылҕаны кытта атааннаһыы биир көрүҥүнэн, дьон олохтоох усулуобуйаҕа сөп түбэһэр аһы-үөлү аһаабаттара буолла. Манна ордук чуолаан киһи ууну иһиитин киллэриэххэ сөп. Сайыҥҥы олус куйаас кэмҥэ, тириппит, этэ-сиинэ сылыйбыт киһи, тымныы ууну эмискэ иһэрин билэр дьон бобо, тохтото сатыыллар этэ. Тириппит киһи сойо, сөрүүкүү түһэн баран сөрүүн ууну иһэригэр кырдьаҕастар сүбэлииллэрэ. Бу көрдөбүлгэ медицинэ үлэһиттэрэ уонна спортсменнар санаалара эмиэ сөп түбэһэр. Элбэх, минньигэс амтаннаах, тымнытан эрэ баран иһиллэргэ анаммыт, гаастаммыт утахтар дэлэччи анньыллан тураллара, оҕолортон уонна улахан да дьонтон ураты тулуурдаах буолууну эрэйэллэр. Ити кэмҥэ кыайан туттуммакка, тымныы ууну элбэхтик иһии, киһи доруобуйатын мөлтөтөн, куйаас кэмҥэ куруук тиритэ мээрик буоларыгар уонна өссө күүскэ утатарыгар тириэрдэр.
Урукку кэмҥэ саха дьоно иһэр ууларын мууһунан хаһаанан сайыны, күһүнү быһа ыраас муус уутун иһэллэрэ. Олохтоох ыаллар бары дириҥ бадыбааллары оҥостоннор онно мууһу хаһаананнар иһэр ууларынан аан маҥнай хааччыналлар этэ. Оччотооҕу кэмҥэ сахалар олус уһун үйэлээхтэрин элбэх үөрэхтээхтэр бэлиэтии көрбүттэрэ биллэр. Киһи олоҕун уһуна, кини доруобуйата туох аһы-үөлү аһыырыттан уонна ханнык ууну иһэриттэн быһаччы тутулуктааҕын дьон аһылыктарынан анаан-минээн дьарыктанар үөрэхтээхтэр быһааран эрэллэр. Өр кэмҥэ дьон аһыыр аһылыктарын үөрэппит Америка үөрэхтээҕэ Поль Брэгг бэйэтин үлэтигэр дьон муус уутун иһэллэрэ, ыраас, Айылҕаҕа үүммүт аһылыгы аһыыллара уонна сотору-сотору аччыктаан ылыылара доруобуйалара тупсарыгар, бөҕөргүүрүгэр тириэрдэрин бэйэтин уоппутунан туһанан киһиэхэ тиийэр гына быһаарар.
Саха дьоно олус түргэнник, 20-с үйэ эрэ устата, түҥ былыргы колония олоҕуттан сайдыылаах цивилизация олоҕор киирэн иһэллэрин түмүгэр олохторун уһуна биллэрдик кылгаата. Былыргы ыраахтааҕы саҕана Кавказ омуктарын кэнниттэн уһун үйэлээх омугунан биллэ сылдьыбыт сахалар билигин кэлэн эр дьоннорун орто саастара 58 сылга тиийдэ диэн статистика ааҕан-суоттаан биллэрбитин кэнниттэн эрэ улаханнык соһуйдулар.
Дьабарааскы
Өссө маны көр
Өргө
Айылҕа кистэлэҥ күүһэ
1. Дьон Айылҕаны кытта тыынар салгыннарынан, иһэр ууларынан, аһыыр аһылыктарынан тутулуктара.
5. Микролептоннарынан сибээстэhии. (экстрасенстар уонна гипностаах дьон туттар сибээстэрэ). Киһи санаатынан сибээстэһии.
2. Араас микробтартан уонна бактериялартан дьон медицина уонна химия наукаларын күүскэ сайыннаран, үгүс эмтэр, маастар, мыылалар көмөлөрүнэн көмүскэнэр кыахтаахтар. Наука сайдыыта эмиэ күүһүрэн иһэринэн саҥа биллэн кэлэр микробтартан уонна бактериялартан син сөптөөх кэмигэр, көмүскэнэр эмтэри айан туһаҕа таһааран иһэллэр.
- быттар - араас көтөрдөргө, кыылларга барыларыгар бааллар. Урукку кэмҥэ дьоҥҥо эмиэ бааллара бэлиэтэнэр этэ.
- күлүмэннэр, күйүгэстэр - бу үөннэр аны саамай куйаас кэмҥэ, күн көрөр сиригэр ордук күүскэ көтөллөр.
- оҥоойулар –күһүөрү кэмҥэ хойуутук түһэллэр уонна тыынар-тыыннаахтары барыларын хабаллар. Балартан кыыллар түүлээх да буолан кыайан быыһамматтар.
Тыаҕа олохтоох дьон куорат олохтоохторуттан майгыларынан, тулуурдарынан уратыланаллара уонна доруобуйалара бөҕө буолуута барыта бу хааны сиир үөннэр дьайыыларыттан быһаччы тутулуктаах.
Үтүөҕэ баҕарыы
«Благими намерениями вымощена дорога в ад» диэн олус дириҥ суолталаах этии нууччаларга баарын хата икки омук тылын үөрэтэммит бэйэбит олохпутугар туһанар кыахтаахпыт. Бу этии олус дириҥ суолтатын сахалар олохторун үөрэҕин ситэ сыаналаабаккабыт билигин туһана иликпит.
-	Биһиги олус күүскэ үлэлиир этибит, онтон оҕобут үөрэхтээх киһи, тойон буолан сынньалаҥнык сылдьыаҕа дии санааттан араас үөрэҕи ыллара сатыыбыт. Ол түмүгэр оҕобут элбэхтик сынньанар, сытар, ыарахан диир үлэтин үлэлээбэт «Сүрэҕэ суох» киһи буола улаатар.
Оҕону иитии-үөрэтии бу курдук тиэрэ өттүгэр барыыта баай дьон оҕолорун иитэллэригэр сөп түбэһэр буолла. Киһи барыта тэҥ диэн үөрэҕи тутуһан уонна сэбиэскэй кэмҥэ бары тэҥҥэ байдыбыт диэн санаа киириититтэн баай аймахтар уһун үйэтэ суохтарын, үһүс көлүөнэлэриттэн ыла эстэн-быстан баралларын сахалар былыргыттан билэллэр.
Оҕоҕо аан маҥнай куһаҕаны биллэрэн үөрэтии туһалааҕын сахалар билэллэр. Манна итиини, чыычыйы тыыппатын наадатыгар тарбаҕын төбөтүн кыратык хаарыттаран биэрэн сэрэхтээх буоларыгар үөрэтии киирсэр. Маннык кэһэйэн үөрэммит оҕо билбэтин сэрэнэн тутарга түргэнник үөрэммитэ үйэтин тухары туһалыыр.
1641
1641 сыл.
Учур
Дьүүктэлээх сирдэргэ тааҥныыр.
Үгэс үөскээһинэ
Дьиэҕэ-уокка арыгыны элбэхтик иһии кыра оҕолор арыгы иһэр үгэскэ үөрэнэн хаалалларын үөскэтэр. Кыра оҕолору арыгыга үөрэтэн кэбиспэт сыалтан улахан дьон арыгыны дьиэлэригэр испэттэрин хайаан да олохсутуохха наада. Манна арыгы иһэргэ аналлаах туспа дьиэлэр баар буолуулара эрэ көмөлөһөр кыахтаах.
Араб Лигата
Кыттааччылар
Que pedepipeti pediperdon a que?
Миниистир (дьыалабыай оонньуу)
Оонньуу бастыҥ кыттыылаахтара Россия Президенэ көмүскэллээх кадровай резервэҕэ киирэллэр.
Сахалыы тылбаастаммыт уус-уран айымньылар испииһэктэрэ
Сахалыы тылбаастаммыт уус-уран айымньылар испииһэктэрэ
Пеле
мини|Пеле Пеле (Pelé, дьиҥнээх аата Э́дсон Ара́нтис ду Насиме́нту, Edson Arantes do Nascimento, 1940-10.23 – 2022.10.29) — аан дойдуга аатырбыт Бразилия футболииһа, атаакалыыр полузащитник.
Бэйэҕэ тиийинии
Бэйэҕэ тиийинии эбэтэр суицид (лат. suicidium) диэн бэйэни өлөрүнүү. Үксүн санаа тууйуллуутуттан (депрессияттан), ыарыыны тулуйумууттан, үп-харчы күчүмэҕэйдэриттэн уо.д.а. төрүөттэртэн сылтаан буолар. Сыл аайы аан дойдуга 10-20 мөл киhи бэйэтигэр тиийинэ сатыыр. Ол эбэтэр хас 39 сөкүүндэ аайы.
Социология
Социология диэн дьону-сэргэни үөрэтэр социал үөрэх. Дьон-сэргэ сайдыытын, кини системаларын, бөлөхтөрүн, түмсүүлэрин чинчийэр.
Сибиэннээх сир (киинэ)
“Сибиэннээх сир” – 2008 сылга тахсыбыт кутталлаах киинэ, режиссер Константин Тимофеев бастакы толору үлэтэ.
Ис хоһооно
Кээтии Дайааналааҕы эргэ дьиэҕэ аҕалан биэрэр, урут манна оҕолоох дьахтар олорбута диир. Сандаара түүн атах тыаһын истэр. Дайаана сарсыныгар үлэлии барар, оҕолор сатаан аахпаттар да эбит. Сандаара бу кэмҥэ оҕолору кытта билсэн оонньуур. Бу бириэмэҕэ кулуупка Кээтиилээх кэпсэтэллэр. Саҥа учуутал хайдах эбитэ буоллар, төһө өр буолара буолуой диэн таайаллар. Кээтии Дайаана иннинэ кэлэ сылдьыбыт дьахтар 1 нэдиэлэ тулуйбакка, оҕотун өлөрбүтэ диэн кэпсиир, өлүгүн булбатахтар үһү. Сарсыныгар Сандаара дьүөгэлэнним диэн кэпсиир, Дайааана үөрэр. Кинилэр маҥнай хаачыаллаабыттара, онтон эргэ миэлиҥсэҕэ ыттан олорон, балыктаабыттара. Сибиэтэ Сандаараҕа куукула баттахтаах куйахытын бэлэхтээбит (ол иннинэ Сандаара баттаҕа суох куукуланы илдьэ сылдьыбыта).
Дайаана иннэ гынар. Ол түүн түүлүгэр көрдөҕүнэ, мас муоста анныттан кыыс тахсар уонна тахсыбыт хайаҕаһын ыйан баран, төттөрү киирэн хаалар. Дайаана уһуктар, куттана-куттана муоста маһын атытар – били куукула баттаҕын кытта киһи уҥуохтарын булар.
Ксенофонтов Иван Саввич
Ксенофонтов Иван Саввич — Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук аатырбыт Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннаах булчута.
Анри Пуанкаре
Историктар Анри Пуанкарены улуу математиктар ахсааннарыгар киллэрэллэр. Гильберты тэҥэ бүтэһик математик-универсал быьыытынан ааҕыллар, бэйэтин кэмин математическай түмүктэрин барытын баһылаабыт ученай. 500 тахса ыстатыйа уонна кинигэ автора.
Быһах (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Быһах Быһах (латыынныы Caelum) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 125 квадрат кыраадыс иэннээх, харахха көстөр 21 сулус баар.
Саха норуодунай суруйааччыта
Саха норуодунай суруйааччыта (поэта) - Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын сайыннарыыга суруйааччылар сүҥкэн кылааттарын судаарыстыба уонна бар дьон билиниилэрин көрдөрөр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоммут бочуоттаах сыбаанньа.
Саха сирин норуодунай суруйааччылара уонна бэйиэттэрэ
10.	18.11.1991 Соловьев Василий Сергеевич-Болот Боотур;
11.	18.11.1991 Тобуроков Петр Николаевич;
13.	23.04.1994 Тарасов Савва Иванович;
19.	25.02.2005 Кривошапкин Андрей Васильевич;
22.	06.05.2013 Сивцев Василий Тарасович;
Дьэдьэн
Тарҕаныыта
Көрүҥнэр сорҕолоро оропик уонна Евразия хайа оройуоннарыгар (ол иһигэр Гимналияҕа), ону тэҥэ Японияҕа киирбиттэрэ.
Арааб тыла
мини|слева|250px|[[Арааб каллиграфията|Арааб каллиграфиятынан суруллубут тиэкис холобура.]]
Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 418 киһи. Улуус кииниттэн 110 км. арҕаа диэкки.
Историяттан
Нэһилиэк 1992 сыл муус устар 23 күнээҕи уурааҕынан сөргүтүллүбүтэ.
Чарли Чаплин
Essanay Studios
1915 <li>His New Job <li> A Night Out <li> The Champion <li> In the Park <li> A Jitney Elopement <li> The Tramp <li> By the Sea
First National
1918 <li> A Dog's Life <li> The Bond <li> Shoulder Arms </ol> 1919 <li> Sunnyside <li> A Day's Pleasure <li> The Professor ситэтэ суох</ol> 1921 <li> The Kid <li> The Idle Class</ol> 1922 <li> Pay Day</ol> 1923 <li> The Pilgrim</ol>
Грипп
Грипп вируһугар уларытыылар
Вакциналар ордук тарҕаммыт вирус штаммнарыгар эрэ бэлэмнэнэллэр, уонна сотору сотору уларытыллар.
Баан
Бааны салайыы
Баан управлениетын үрдүкү органа акционердар мунньахтара (кыттааччылар) буолар. Киниэхэ баан дириэктэрдэрин сэбиэтэ уонна ревизионнай хамыыһыйа отчуоттанна. Баан дириэктэрдэрин сэбиэтэ:
Колодезников Сергей Константинович
Олоҕун олуктара
1991—1994 сс. — Институт аспирана.
Олунньу 26
Олунньу 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 57-с күнэ. Сыл бүтүө 308 күн (ордук хонуктаах сылга 309 күн) баар.
Итэҕэл икки өрүтэ
Олох салгыы сайдан иһиитэ урукку көлүөнэлэр билиилэригэр тирэҕирэринэн ааспыт олоҕу билии кэлэн иһэр көлүөнэлэргэ хайаан да наадалаах. Арай бу урукку дьон оҥорбут быһыылара икки өрүттээхтэрин туспа араартаан үчүгэйин, үрүҥүн, туһалааҕын талан ылан олоххо туһаныы хайаан да ирдэниллэр. Ол аата урукку олох уоппуттарыгар үөрэнии, олортон туһалааҕын, үрүҥүн эрэ ылан иҥэринии айыыларга, «святойдарга» итэҕэйии буолар. Ол иһин сахалар биллэр таҥараларын ааттарын иннилэригэр Үрүҥ диэн үчүгэйин быһаарар тыллаахтар.
2. Таҥара итэҕэлэ диэн киһи бэйэтин үтүөҕэ ыҥырар баҕа санаатын итэҕэйиитэ уонна ону толорууга дьулуһуута буолар. Ол аата сайдан иһэр оҕо өйүгэр-санаатыгар, бэйэтин олоҕор ханнык сыалы туруорунан ону толорорго дьулуура, баҕа санааны үөскэтиниитэ кини таҥарата буолар. Аныгы таҥара үөрэхтэрэ киһи үтүктэр күүһүн туһананнар таҥара диэн үчүгэй, холобур буолар киһини үтүгүннэрэ сатыыллар, үчүгэй киһини ойуулууллар, кини үчүгэй быһыыларын кэпсииллэр. Ол иһин оҕо үчүгэй киһини үтүктэн кини курдук буолар үтүө баҕа санаалары бэйэтигэр үөскэтинэрин ситиһэллэр.
1.	Оҕо кыра эрдэҕинэ «Аһара барыма», «Куһаҕаны оҥорума» диэн бобуулары туһаналлар.
Киһи төбөтүн төҥкөччү туттан ылыыта уонна умсары көрүүтэ сыыһаны, куһаҕаны, буруйу оҥорбутун билинэрин бэлиэтиир быһыы уонна өйү-санааны ыраастаныыга тириэрдэр. Сахалар «Өрө көрөн түһэн» диэн ханнык да өй-санаа хааччаҕын билиммэт, аһара мэник, дьалбаа оҕону этэллэр.
Таҥараҕа итэҕэл киһи бэйэтин үтүөҕэ ыҥырар баҕа санаатын толорууга дьулуһуута олох иннин диэки сайдыытын хааччыйар. Ол курдук киһи баҕа санаатын күүһүнэн саҥаны арыйыылары оҥорон, олору олоххо киллэрэн олоҕу иннин диэки сыҕарытар.
Өй-санаа, баҕа санаа аһара баран хаалыытын бары таҥара үөрэхтэрэ хааччахтыыллар. Бу үөрэхтэр «Таҥара барытын айбыта» диэн этиилэрэ киһи өйө-санаата хаһан да таҥараттан үөһээ, үрдүккэ барар кыаҕа суоҕун быһаарар.
3. Үрүҥ айыы буолуу. Киһи өлөн өйө-санаата Үөһээ дойдуга тахсар. Үгүс дьоҥҥо туһалаах үлэни, үчүгэйи, саҥаны арыйыылары бэйэтин үйэтигэр оҥордоҕуна, кини үөрэҕин кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ туһанаары Үрүҥ айыы оҥороллор, куруук ахта-саныы сылдьаллар, кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтэллэр.
"Мэҥэдьэк" холкуоска хоргуйуу
Аһыҥка олус элбээн тыал буолан көппүтэ. Ходуһа отун бүтэрэн күөлгэ киирэн олорор срдэрэ суох буолан охтууллара. Бааһынаҕа бурдугу имри соппуттара. Дьон-сэргэ, оҕолуун, турардыын-турбаттын бука бары сарсыарда күн тахсыаҕыттан киэһэ күн киириэр диэри аһыҥканы утары охсуһан улахан ханааба хаһаллара. Куулунан куйуур оҥостон, онон баһан дьаамаҕа куталлара. Бааһынаҕа бурдукка олорор аһыҥкалары быанан төттөрү-таары соһон олордубат сиэппэт буола сатыыллара.
Ити кэнниттэн хоргуйуу-аччыктааһын дьону эмэн киирэн барбыта. Колхозтаахтар, оҕолор бааһынаҕа тохтубут туорааҕы, кутуйах хаһааһын хомуйдахтарына тутан ылан, холкуос маҥхааһыйыгар куталлара. Ити сылларга колхоз бэрэссэдээтэлинэн Петров Михаил Петрович үлэлээбитэ. Мэҥэдьэккэ хоргуйан үс ыал эстэ сыыспыта. Ол курдук Дьоромолор оҕолоро өлбүтэрэ. Бэйэлэрэ ыалы кэрийэн аһыыр этилэр. Чоҥойдоро аҕалара уолунаан өлбүттэрэ. Чоҥой оҕонньор сэрии иннинэ улахан от охсоочунан, кыайар-хотор үлэһит киһинэн биллэрэ. Ол бухатыыр киһи суорума суолламмыта. Чоҥой ойоҕо Маарыйа Титиктээх сиһигэр хоргуйан охто сыттаҕына, Сергеев Дмитрий Сергеевич булан оҕуһунан тиэйэн Мэҥэдьэккэ аҕалан тыыннаах ордубута.
Онтон Дьоодьо Өлөксөй оҕолоруттан үс оҕо өлбүтэ. Улахан уоллара, Иванов Николай Алексеевич, холкуоска үлэлии-үлэлии балтыларын-бырааттарын куобаҕынан аһатар этэ. Биирдэ үс куобах сүгэһэрдээх иһэн сэниэтэ эстэн, Күөхтэй ааныгар сиэрдийэҕэ өйөнөн, иннинэн-кэннинн барбат буолан турдаҕына, Ксенофонтов Маппый уолунаан Кууһумалыын булан дьиэлэригэр киллэрэн аһатан өрүһүйбүттэрэ. Сарсыныгар дьиэтигэр тиийбитэ, биир быраата өлбүт этэ. Сэрии бүтэһик сылларыгар армияҕа баран, дьоппуон сэриитигэр сылдьыбыта. 1951 сыллаахха 2 оҕолоох огдообо дьахтары, Григорьева Мария Даниловнаны ойох ылан 7 оҕолонон, барыта 9 оҕону иитэн-харайан улаатыннарбыттара.
Саҥа таҥара
Саҥа таҥара дьон өйө-санаата сайдыытыттан, уларыйыытыттан, тупсуутуттан, саҥа баҕа санаа үөскээһиниттэн сайдан тахсар.
Өй-санаа хааччахтаннаҕына, аһара барбатаҕына эрэ айылҕаны харыстыыр кыахтанар. Аһара баран саҥаттан-саҥаны арыйан, ол-бу, буолар-буолбат айыыны оҥорон иһэр өй-санаа айылҕаны алдьатара, буорту оҥороро улаатан, кэҥээн иһэр. Саҥаттан-саҥаны, үчүгэйтэн үчүгэйи эккирэтии, бииртэн бииргэ солумсаҕырыы барыта, айылҕаҕа буортуну оҥорууну элбэтэр.
“Харыстаа” диэн тыл биир киһиэхэ аналлаах, үтүөҕэ баҕарар ыҥырыы буоллаҕына, «с» диэн ыһар, тарҕатар дорҕоон эбиллиитэ харыстааһын элбэх киһиэхэ, дьоҥҥо барыларыгар дьайыытын, тарҕаныытын үөскэтэр. Ол иһин дьон бары тутуһар, харыстыыр баҕа санаалара «Харыстас» таҥара диэн ааттанара оруннаах, сыалыгар-соругар сөп түбэһэр.
Саха дьоно айылҕаны харыстыыр санаалара атын омуктардааҕар быдан күүстээх. Чөл туруктаах, айылҕата алдьана илик олорор сирдээх дьон биһиги эрэ хааллыбыт.
Дьон-аймах өйө-санаата аныгы “Харыстас” таҥара үөрэҕин тутуһан сайыннаҕына сир үрдүгэр олохпут салҕанар, уһун үйэлэнэр кыаҕа улаатар. Олох бары өрүттэригэр харыстыыр санаа улааттаҕына, харыстааһын күүһүрдэҕинэ сиргэ олох уһуура ситиһиллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Петрова Татьяна Михайловна - Мойуу кыыha
Петрова Татьяна Михайловна – Мойуу кыыhа -
Өҥө
Өҥө - экономикаҕа туппат-хаппат табаар буолар. Өҥөнү оҥоруу диэн атыылаһааччыга туох эрэ көмөнү оҥоруу (холобур курдук - баттах кырыйыы), эбэтэр атыылаһааччыга баар табаары кытта тугу эмит оҥоруу (холобура массыынаны өрөмүөннээһин), эбэтэр кини бас билиитин дьаһайыы (холобура атыылаһааччы бас билиитин дьаһайыы, акциялары атыылааһын, атыылаһыы).
Өҥө иһигэр маркетинг
1. Тэрилтэ биир сүрүн хайысхатын булунуохтаах.
7. Түргэнник наадалаах хайысхалары булан рынок эйгэтигэр таһаарыы.
Кыалык
Кыалык — кыа сиигирбэтин диэн уктарга аналлаах курга иилиллэр кыракый хаппар. Кыа сиргэ, айаҥҥа сылдьар киһиэхэ уот ыларыгар тугунан да солбуллубат тутаах мал. Кыалыкка чокууру эмиэ угаллар.
Пестряков Петр Петрович
Пестряков П.П. ту¥унан ахтыы кинигэтэ 2014 сыллаахха 70 саа¥а туоларыгар кµн сирин к´рбµтэ. Кинигэни бииргэ т´р´´бµт быраата Филипп Петрович Пестряков хомуйан о±орбута.
Саха билиҥҥи тыла лиэксикэтэ
Ханнык баҕарар наука курдук лексикология тыл лексическэй тиһилин үөрэтэригэр сүрүн биирими булуохтаах. Оннук биириминэн фонетикаҕа фонема, морфологияҕа морфема эбэтэр синтаксиска синтагма кэриэтэ лексикаҕа тыл буолар. Ол иһин лексикология сүрүн ис хоһооно-тыл туһунан үөрэх.
Сиэннэрбитин сахалыы үөрэтиэххэ
Оҕону төрүөҕүттэн, аан маҥнайгы тыллары саҥарар буолуоҕуттан сахалыы, төрөөбүт тылынан саҥарарга төрөппүт үөрэтэр. Оҕо оскуолаҕа киириэр диэри өйө-санаата олус күүскэ сайдар, саҥарар тыл үгүс өттүн билэн, иҥэринэр.
Омук олоҕун үөрэҕин, остуоруйатын үөрэтии омугунан киэн туттууну үөскэтэр. Маннык балаһыанньа билигин биһиэхэ үөскээтэ. Бу кэмҥэ диэри баһылаан, салайан кэлбит нуучча омук ахсааннара аҕыйаан, мөлтөөһүҥҥэ, үлэни-хамнаһы кыайбат буолууга баран иһэр. Бу кэми таба сыаналаан омуһу сайыннаран, күүһүрдэн биэрэр кыах биһиэхэ баар буолбутун туһаныллар.
Сахалар ыгыллан, үтүрүллэн, сыҕарыйан хоту муора биэрэгин булбуппут быһыытынан саҥа үөскүүр омукка баһыттарбатахпытына табыллар.
Илим (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха аата суох киллэбитэ, 1756 сыллаахха «Ромб быһыылаах илим» диэн ааттаммыта, телескоп окулярыгар баар илими маарыҥнатар. 1763 сыллаахха латыынныы ааттаммыта.
Сивцев Василий Тарасович
Айымньылаах үлэтэ
1954 сылтан бэчээттэнэр. Бастакы хоһооннорун кинигэтэ «Сырдык былыттар» 1961 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
Француз тыла
Индоевропейскай тыллар кэргэннэригэр (романскай бөлөххө, галло-романскай подгруппаҕа) киирэр.
Диакрит бэлиэлэрэ
Французскай тылга сүрүн алфавиты таһынан диакритическай бэлиэлэр туһаныллаллар:
.edu
.edu диэн үөрэҕирии тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Чолбон (бөлөх)
1992 c. «Голос Азии» фестивалга Чороон, Чолбон, Айтал, Сэргэ, Тумус кытталлар. Чороон финалга киирэр.
Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
5. Константин Коркин-(1860-1862)
6. Аввакум Егоров-(1862-1864)
Gmail
Google Mail, атын аата Gmail, Google хампааньа босхо электроннай почта сервиһа. Интернет, POP3, ол эбэтэр IMAP нөҥүө туттуохха сөп. Атын конкурент сервистар Yahoo! Mail, Hotmail/Windows Live Mail. Почтаҕа бэриллэр размер хас сөкүүндэ аайы улаатар, ол курдук 2012 сыл от ыйыгар 10 гигабайтан тахсар.
Готовцев Иван Павлович
Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта.
Хаппырыас
Хаппырыас эбэтэр көннөрү хаппырыас (Prunus padus эбэтэр Padus avium, Черемуха обыкновенная) — Саха Сиригэр өрүстэр хочолорунан үүнэр көрүҥ. Хаппырыас үрдүгэ 10 м тахсыбат. Сороҕор элбэх лабаалаах сэппэрээк быһыытынан көстөр. Умнаһа уонна эргэ лабаалара харатыҥы сиэрэй хатырыктаах. Саҥа лабаалар хараҥа кыһыллар, быйылгы лабаалара түүлээхтэр.
Ацетилсалициловай кислота
мини|Химическай формулатын суруллуута мини|справа|Үс кээмэйгэ көрдөрүллүбүтэ
Кус олоҕо
Эмкэ туһаныы
Аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах үлэтин тупасарарга, үөс туолбутун таһаарарга, намыһыах аһыылаах гастрикка тутталлар.
Ушницкай Платон Афанасьевич
Дүпсүн улууһун I Өспөх нэһилиэгэр Андылаах Тамаҕа диэн кыракый алааска дьалаҥы балыксыт кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Ле Корбюзье
thumb|250px|Аһаҕас илии монумена. [[Чандигар, Индия]] thumb|250px|Арҕаа дьоҕур ил музейа. [[Токио, Дьоппуон]] 250px|thumb|Centre Le Corbusier. [[Цүрих, Швейцария]]
Оҕо өйө-санаата үөскээһинэ
Оҕо өйө-санаата үөскээһинэ ийэтин таба көрөр буолуоҕуттан ыла саҕаланар.
«Киһилии быһыыны сүтэрбэт»,- диэн этии баара киһи буолан бүтүү эмиэ кэлиэн сөбүн бигэргэтэр. Бу этии киһи үйэтин тухары киһилии быһыытын сүтэрбэккэ сырыттаҕына эрэ киһи буоларын быһаарар. Олох ханнык баҕарар уустук, ыарахан да кэмнэригэр киһи быһыытын сүтэрбэт буолуу киһиттэн эрэйиллэр биир сүрүн көрдөбүл буолар. Бу сүрүн көрдөбүлү толорор наадаҕа киһиэхэ тулуурдаах буолуу, хаһан даҕаны, хайа да өттүгэр, үчүгэй да, куһаҕан да диэки аһара барбат буолуу ирдэнэр. Ол иһин киһи өйө-санаата хамсаан, өйө баайыллан, өйө көтөн ылар кэмнэригэр туруктаах өйдөөх буоларын наадатыгар аан бастаан ийэ кутун иитэн-үөрэтэн, сайыннаран бэриллиэхтээх. Төрөппүттэр бу быһаарыыны тутуһан оҕолорун ииттэхтэринэ, үөрэттэхтэринэ оҕолоро улаатан киһилии сылдьалларын туһугар санаалара бөҕөх буолар.
Хас биирдии төрөппүт оҕото бары өттүнэн үчүгэй киһи буолуон баҕарар. Кыаҕа баарынан оҕотугар туһалаах үөрэҕи ситиһэрин кыһана сатыыр. Оҕо кыра эрдэҕинэ, үтүктэн, батыһан үөрэнэр кэмигэр төрөппүттэрин илэ көрөн, кэпсэтэр саҥаларын истэн эмиэ үөрэнэ сылдьарын умнан, хаалларан кэбиһэр сатаммат. (2,14).
Паустовскай Константин Георгиевич
Паустовскай Константин Георгиевич (1892-1968) - нуучча сэбиэскэй кэминээҕи суруйааччыта. Билиҥҥи ааҕааччыларга оҕолорго аналлаах айылҕа туһунан кэпсээннэринэн биллэр. "Кара-Бугаз" диэн бастакы биллибит сэһэнэ бэйэтэ эппитинэн кумах куйаардары суох гыныы туһунан.
Коран
Кинигэ ис тутула
Хас биирдии сура хас да этиилэртэн турар, этии айат дэнэр.
Тэтчер Маргарет
Олоҕо
1949 сыл олунньутугар Дартфорд куоракка үлэлии сылдьан Денис Тэтчеры кытта билсибитэ. Кинилэр 1951 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Лондоҥҥа Весли часовнятыгар бэргэһэлэммиттэрэ. Игирэ оҕоломмуттара 1953 сыллаахха, Кэрол уонна Марк.
Премьер-миниистирдээн бүтэн баран
Кэргэнэ Денис 2003 сыллаахха ноорун рагыттан ыалдьан олохтон туораабыта. Олоҕор кэлин өйө мөлтөөбүтэ уонна араас норуокка тахсыыны 2002 тохтоппута. Ол кэнниттэн церемонияларга иккитэ- 2004 сыл Рональд Рейган көмүүтүгэр тахса уонна 2006 сыллаахха Тэтчер Вашингтоҥҥа АХШ балаҕан ыйын 11 күнүн саба түһүүтүн мемориальнай церемониятыгар кыттыбыта. АХШ вице-президена Дик Чейни ыалдьытынан сылдьыбыта уонна ил секретарын кытта Кандолиза Райсы кытта кэпсэппитэ.
М.Видео
M.video (, MICEX: MVID) Россияҕа электрониканы атыылыыр хампаанньалартан биир бөдөҥ буолар. Акциялара РТСка уонна ММВБга атыыланаллар.
Олунньу 29
Түөрт сылга биирдэ буолар ордук хонуктаах эрэ сылга баар соҕотох күн (арай 1700, 1800 уонна 1900 сыллар ордук хонуктара суоҕа).
Ыт буутун охсуһуута
Ыт буутун охсуһуута диэн саха төрүт оонньуута.
Америка Холбоһуктаах Штааттара
Сокуону таһаарар былаас
Иккис палааталарын аата Сенат диэн ааттанар. Сенатка хас биирдии штаттан икки сенатор үлэлиир. Ол иһин билигин 50 штаттан 100 сенатор үлэлиир. Президент дуогабар эбэтэр официал үлэһиттэри туруоруон иннинэ Сенат сөбүлэһиэхтээх. Сенатордар 6 сыллаах болдьоххо үлэлииллэр. АХШ вице президена Сенат спикера буолар.
Бурнашев Иван Иванович
1992 сыллаахха «Быйаҥ» бааһынай хаһаайыстыбаны төрүттээбитэ. Бу хаһаайыстыба 2000 сыллаахха президенскэй тирэх хаһаайыстыба буолбута. 2003 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр тыа хаһаайыстыбатыгар үрдүк ситиһиилэрин, фермерскэй хамсааһыҥҥа тус кылаатын киллэрбитин иһин Саха Республикатын Президенин 1257 №-дээх ыйааҕынан Государственнай бириэмийэни анаабыттара.
Битии
Битии — сахалар былыргы үҥкүүлэрэ, анал сиэргэ-туомҥа туттуллар. Айыыларга сүгүрүйүүнү кытта ситимнээх. Битии диэн токуйбут атахтарынан сири түргэн-түргэнник битийии (үктээһин) ааттанар.
Сахалар сиэр-туом тутуһар сүрүн бырааһынньыктара — ыһыах — бу үҥкүүтэ суох былыр да быйыл да ааспат. Оһуохай битиини кытта «күн улууһун дьонун» сүрүн үҥкүүлэрэ этэ. Үҥкүү сиэригэр-туомугар киһи, айылҕа уонна куйаар (космос) биир тиһиликкэ киирэллэрэ көстөр.
Канадиан инглиш
Канадиан инглиш үксэ Канаадаҕа тарҕаммыт. Канадиан инглиш IELTS экээмэни ирдиир. Канаадаҕа көһөн киирэр иммиграннар ахсааннарынан Канаада тылын носителлэрэ элбии турар, сылга 500 тыыһынча курдугунан.
Айылҕаны харыстааһын
Айылҕаны өрт уота сиириттэн харыстааһын биир тутаах көрүҥүнэн дьон өйүн-санаатын туруктаах, сэрэхтээх, тулуурдаах, көрсүө, сэмэй буолууга кыра эрдэхтэриттэн иитии, үөрэтии буолар. Аныгы технологияны туһанан биир мүнүүтэ тардыбатахха бэйэтэ умуллан хаалар сигаретаны дьон бары тардар буолуулара уоту ыыталларын аҕыйатар. Ханнык баҕарар саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу айылҕаҕа уларыйыыны, хайа эрэ; үчүгэй дуу эбэтэр куһаҕан дуу өттүгэр хамсааһыны киллэрэр. Саҥа айыллыбыт араас элбэх туох содуллаахтара биллибэт удобрениелары хонууга ыһаннар, хонуу чыычаахтарын быста аҕыйаппыттара билигин билиннэ. Чыычаахтар аҕыйаабыттара араас маһы, мутукчаны сиир үөннэр аһара элбээһиннэригэр тириэрдибититтэн хаарыан хампа күөх тыаларбыт билигин хам хатан харааран, соҥуоран тураллар.
Сайдыылаах, үөрэхтээх киһини “суор курдук буол”, “собулҕаны тоҥсуй” диэтэххэ чахчы өһүргэнэр, хомойор. Олус былыргы таҥара туттуллар кэмэ аастаҕына хаалан хаалар, умнуллар дьылҕаланар.
Билигин аныгы, үөрэхтээх сахалар өйгө-санааҕа ити уларыйыы үөскээбитин таба өйдөөн өйдөрүн-санааларын уларытан, сайдыы, тупсуу диэки хайысхалаан, ол аата харыстааһын өттүгэр эргийэн биэрэллэрэ олох көрдөбүлэ, ирдэбилэ буолар. Былыргы кэмнээҕи, сайдыылаах олохтон хаалан хаалбыт өйү-санааны тутуһуу аныгы үөрэхтээх, билиилээх, сайдыылаах киһиэхэ сөп түбэспэт майгы буолар.
Ponsash
Олоҕун олуктара
Кини 1987, кулун тутар 13 күнүгэр төрөөбүтэ уонна Чурапчы улууһун Чыаппара (Алаҕар) нэһилиэгэр улааппыта. Г.Д.Протодьяконов аатынан Алаҕар орто оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан "Чаҕылыс" диэн Саха КВН хамаандатыгар оонньообута. Саша кыра эрдэҕиттэн ыллаан саҕалаабыта. Бастакытын сыанаҕа үһүс кылааска сылдьан ыллабыта. Оҕо эрдэҕиттэн компьютеры сөптөөхтүк туттар этэ, ол иһин инники ырыа айарыгар ити үөрэҕэ көмөлөспүтэ. Оскуолаҕа сылдьан ырыа айан саҕалаабыта уонна Дьокуускай куоракка киирэн, устудьуоннуу сылдьан дьон биһирэмин ылбыта. Максим Кирович Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университекка ИМИ-га программист үөрэҕин бүтэрбитэ. Устудьуоннуу сылдьан "Бэйэ дьоно" диэн группа тэрийбитэ.
Айар үлэтэ
Ырыаларын матыыбын уонна тылларын бэйэтэ суруйар, ол иһин ырыалара истиҥ, иһирэх буолаллар. Виктор Иванович Хон - Омук уола ырыаларын тылларын суруйарга улахан көмө буолбута. Маннык биллэр ырыалардаах:
Көмүс Балык (сулустар бөлөхтөрө)
Бу бөлөххө эклиптика соҕуруу полюһа баар. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Мас Мэхээлэ
Карамзин Михаил Семенович — Мас Мэхээлэ саха норуотугар киэҥник биллибит аар-саарга аатырбыт, номох буолбут тустуук.
Мосин бинтиэпкэтэ
История
XIX үйэ бүтүүтүгэр бары Европа дойдулара, саҥа кыра калибрдаах (8 миллиметратан аччаҕай), хас да ботуруонунан иитиллэр саалары аармыйаларын сэбилээһиҥҥэ ылбыттара. Арассыыйа онтон хаалсымаары эмиэ саҥа бинтиэпкэҕэ наадыйбыта, урукку хара буораҕынан ытар, 4,2 линиялаах (10,65 мм) калибрдаах Бердан бинтиэпкэтэ морально эргэрбитэ.
1892
1892 сыл.
Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдулара
Хотугу Муустаах байҕал (муора) кытылын дойдулара
Аустралия сахалара
Сигэлэр
http://sakha-in-australia.blogspot.com
Арассыыйа импиэрийэтэ
Аан бастаан импиэрийэ киин куоратынан Санкт-Петербург (1721—1728) буолбута, онтон Москуба (1728—1730), онтон эмиэ Санкт-Петербург (1730 буолбуттара (1914 сыллаахха Петроград диэн ааттаммыта).
Рязанскай Афанасий Петрович
3-с Чакырга (билигин Амма улууһун сирэ) 1873 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр төрөөбүт. Ааҕарга-суруйарга сыылынай Натансоҥҥа Абаҕаҕа үөрэммит. Онтон Дьокуускайга киирэн реальнай училище 4 кылааһын 1890 с. бүтэрбит. Онтон Боотур уус улууһугар суруксуттаабыт.
1927 сыллаахха тутуллан хаайыллар, ол эрээри сотору босхолонор. Сэбиэскэй тэрилтэлэргэ үлэҕэ киирэр, Наркомзем чилиэнэ буолар.
Филиппов Иван Иванович
1983 сыллаахха «Чурапчы» совхоз коммунистара Иван Иванович Филипповы биир санаанан партком секретарынан талбыттара.
Герасимов Гавриил Михайлович
Гавриил Михайлович Герасимов биир дойдулааҕа, предприниматель, меценат С.П. Барашков аатын тилиннэриигэ ураты үтүөлээх. Өр сылларга сыралаһан хомуйбут, чөкөппүт матырыйаалларыгар олоҕуран хас да тэттик кинигэлэри бэчээттэттэ. С.П. Барашков аатынан Хачыкаат орто оскуолатын музейыгар көмөлөҺөр, үөрэнээччилэргэ краеведческай тиэмэлэргэ иҺитиннэрии, дакылаат онороллоругар сүбэ-ама уолар, сэдэх матырыйаалларынан, литературанан хааччыйар.
Бөллөхүнэ
Сииктээх сирдэргэ, маардарга, уулаах тиит ойуурдарга үүнэр. Элбэх сыллаах уһун силистээх оттуҥу үүнээйи. Үрдүгэ 5—25 см. Аһа уҥуохтаах отон, бастаан кытархай, ситтэҕинэ араҕас, онтон оранжевай, дьэҥкир буолар. Үчүгэй сыттаах, сүмэһиннээх, оччо минньигэһэ суох.
Кыра оҕону иитии, үөрэтии
Кыра оҕону үөрэтии туспа уратылардааҕын билэннэр былыргы сахалар оҕолорун бэйэлэрэ эрэ көрөллөр-истэллэр, туспа дьоҥҥо мээлэ көрдөрбөттөр, тыыттарбаттар. Маны барытын оҕо өйүн-санаатын харыстыыртан оҥороллор. Оннооҕор кыыс оҕолорун букатын даҕаны «Хара харахтаах көрбөтүнэн» иитэн-үөрэтэн улаатыннараллар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ураты харыстаан, атын дьонунан оҕо өйүн-санаатын буккуттарбакка, чахчы бэйэлэрин курдук өйдөөх-санаалаах киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннараллар этэ.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ оҕо кыра, бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ ийэ кута үөскээн өйө-санаата олохсуйар диэн быһаарар. Бу кэмҥэ чиҥник, чиэһинэйдик, албыннаабакка, бэрээдэктээхтик иитиллибит оҕолортон өйдөрө-санаалара туруктаах, тулуурдаах дьон улаатан тахсаллар. Туруктаах өй-санаа диэн сахалар билэллринэн хаһан да халбаҥнаабат, сыыһа-халты туттубат өй-санаа буолар.
Төрөппүттэр араас элбэх бобуулара барылара бэйэлэрин тустарыгар буоларын оҕо улаатан, өйө-санаата эбиллэн истэҕинэ арааран билэр. Оҕо төрөппүтүн итэҕэйэр, эрэнэр буоларын туһугар хаһан да, тугу да сымыйалаабат, албыннаабат, балыйбат ордук. Туох эмэ кыаттарбат да түбэлтэтигэр оҕоҕо быһааран биэрдэххэ бэйэтин кыаҕынан барытын өйдүүр, ылынар. Сымыйалыы, албынныы үөрэппэтэххэ оҕо эһигини хаһан даҕаны албынныа, түһэн биэриэ суоҕа. (4,22).
Туһаныллыбыт литература.
2. Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. Дьокуускай: «Бичик» нац. кн. кыһата, 1994.- 352 с.
Мандела Нельсон
Апартеиды утарыы
1943 сыллаахха аан бастаан былааһы утарар бырачыаска кыттыбыта, эдэр интеллектуаллар мунньахтарыгар сылдьар буолбута. 1944 сыллаахха Мандела Африка Национальнай кэнгириэһин чилиэнэ буолбута. Кэнгириэскэ Ыччат Лиигатын олохтоспута, Ыччат Лиигата АНК-ны бэйэтин режими кытта эйэлэһэ сатыыр диэн кириитикэлиир этэ, бэйэтин чилиэннэрин ханнык да бырабыыталыстыба Сэбиэттэригэр киирэллэрин боборо Сотору буолан баран бөлөх сүрүн салайааччыта буолбута: 1948 сыллаахха - национальнай сэкирэтээр, 1950 сыллаахха - Лиига бэрэсидьиэнэ.
Бэрэсидьиэнниир кэмэ
Соҕуруу Африка бастакы хара бэрэсидьиэнэ Мандела сотору буолан баран Национальнай Сомоҕолоһуу бырабыыталыстыбатын тэрийбитэ, ол аата политическэй оппоненнарыгар былааһын сорҕотун туран биэрбитэ, дойдуну салайарга кытыннарбыта. Быыбар иннинэ эппитин курдук Национальнай баартыйа баһылыга Де Клерки бэрэсидьиэн солбуйааччытынан анаабыт, оттон Тхабо Мбеки диэн киһини бырабыыталыстыбаҕа иккис солбуйааччынан анаабыт
Үөһээ дойду үөрэҕэ
Түүл ситэ үөрэтиллэ илик. Үгүс дьон түүлү көрөн баран умнан кэбиһэр курдук саныыллар. Түүлү көрүү киһи өйө-санаата уларыйан ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар киирдэҕинэ эрэ көстөр. Түүл өйө-санаата ийэ кукка быһаччы дьайыыта ордук улахан буолар. Салгын кутунан, илэ өйүнэн салаллан сылдьар кэмигэр түүл дьайыыта киһиэхэ бэйэтигэр биллибэт, өйүгэр ханан даҕаны өйдөммөккө хаалбыт курдук. Киһи биирдэ эмэтэ ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн ыллаҕына ити дьайыы тута биллэр. Киһи итирэн, өйө көппүт кэмигэр оҥоро охсон кэбиһэр куһаҕан быһыылара төһө эмэ эрдэттэн, хаһан эмэ санаатын уурбут, элбэхтэ санаабыт быһыылара буолан тахсаллара элбэх. Оҕону кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ аһара ыгар-хаайар, бобор буоллахтарына кини улаатан баран итирдэҕинэ төрөппүттэрин кытта тапсыбат буолуута үөскүүр.
Түүлү көрөн баран умнан кэбиһэбит диэччилэр элбэхтэр. Ол барыта түүл өйө-санаата киһи ийэ кутугар быһаччы киирэриттэн салгын кутун өйүгэр биллибэккэ хааларыттан буолар. Түүл өйө-санаата киһи ийэ кутугар киирдэҕинэ кини оҥорор дьайыыларыгар уларыйыылары киллэриэн сөбө быһаарыллар.
Өлөн эрэр дьон бары куһаҕан быһыылары оҥорбуттарын, айыыларын-хараларын этэн куттарын ыраастанан баран өлүүлэрэ Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас, үтүө, үрүҥ буоларыгар тириэрдэр. Куһаҕан санаалар ыраастананнар Үөһээ дойду ыраас өйө-санаата кэлэр көлүөнэлэргэ үтүөнэн, үчүгэйинэн дьайдаҕына, дьон өйдөрө-санаалара туруктаах, олохторо биир тэҥник эйэлээхтик баран иһэригэр тиийэр. Бу быһаарыыны бары таҥара үөрэхтэрэ тутуһан, айыы этиитэ диэн үгэһи толоро үөрэннэхтэринэ Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас буоларын ситиһэллэр.
Үөһээ дойду өйө-санаата сирдээҕи дьоҥҥо түүл буолан ийэ куттарыгар быһаччы киирэн дьайар. Киһи салгын кутунан салаллан сылдьар кэмигэр бу Үөһээ дойду өйө-санаата дьайарын билбэккэ эрэ сылдьар. Бэйэтин сиртэн, айылҕаттан тутулуга суох курдук сананар. Билигин кут-сүр үөрэх саҥалыы сайдыыта киһи айылҕаттан өссө күүстээх тутулуга ханна баарын быһаарыыта, дьон айылҕаны ордук харыстыылларыгар, өйдөрүн-санааларын ыраастана сылдьалларыгар тириэрдэр.
ССРС республикаларын тиһигэ
ССРС сойуустаах республикаларын тиһигэ.
Конституционнай бэрээдэгинэн
<!-- В этом же порядке девизы союзных республик расположены на гербе СССР. Порядок приблизительно соответствует численности населения на момент создания республик.
Сэм
Сэм Хотой - Олимпия сайыҥҥы XXIII оонньууларын ымыыта. 1984 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы XXIII оонньуулара Америка Холбоһуктаах Штаттарын Лос-Анджелес куоратыгар от ыйын 28 күнүттэн – атырдьах ыйын 12 күнүгэр диэри ыытыллыбыта. мини|Хаҥастан бастакы - Сэм Хотой дьүһүнүнэн майгыннатан оҥоһуллубут George Хотой мини|Олимпия оонньууларын аһыллыыта буолбут стадиона
Элгээйитээҕи Айылҕа түмэлэ
Элгээйитээҕи Айылҕа түмэлэ — Элгээйи нэһилиэгэр (Сунтаар улууһа) баар түмэл.
От Алаас
От Алаас — Канаада гражданина, биллэр хирург, быраас, журналист. Төрөөбүт сирэ Саха Сирэ буолар. Путинизм политикатын кириитикэлээбитин иһин, кинини Владимир Путин укааһынан өлөртөрөөрү эккирэппиттэрэ. Ол иһин кини 2007 сыллаахха Ванкувер куоратка политичэскэй куотуу ыла барбыта. Үс кыыс оҕолоох, ойохтоох.
Дедовщина
Дедовщина (байыаннай флокка годковщина) - болдьохтоох аармыйаҕа (ол аата идэтийбэтэх, дьон/эр дьон бары сулууспалыыр аармыйаларыгар) саллаат төһө өр сулууспалаабытыттан тутулуктаах иерархия сыһыана. Бу сыһыаны болдьохтоох байыаннай сулууспаҕа сылдьар дьон (рядовойдар, сержааннар) бэйэлэрэ тутуһаллар, ханнык да нуормалыыр аактаҕа суруллубат. Дедовщина сиэрин-туомун баһыйар күүс көмөтүнэн өттөйөн тутуһуннарар буолан, криминаал аҥардаах.
Редников Иван Петрович
Редников Иван Петрович (09.04.1898 - 22.02.1974) - Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн бэрэстээтэлин солбуйааччы, хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, полковник.
Сумнаҕын
Сумнаҕын, элбэх хапталҕаннаах былыргы дьон олоро сылдьыбыт сирэ. Мочанов Ю.А. 1964 сыллаахха Алдан өрүс хаҥас салаатын төрдүгэр булбута.
Ходори
Ходори (кэриэйдии суруллуута 호돌이) Сеул куоракка (Соҕуруу Кэриэйэ) 1988 сыллаахха ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXIV оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта.
Иванов Валентин Капитонович
1968 сыыллаахха Сэбиэскэй Сойуус Космонавтары бэлэмниир киинэ истребитель-лүөччүктэртэр истэриттэн саҥа бөлөҕү талбыта. 200 киһини талбыттарыгар Валентин Иванов эмиэ баара.
Буорах
Буорах - элбэх компоненнаах кытаанах эстэр булкаас. Салгына (кислорода) суох умайар, тэҥҥэ улахан сабардамнаах гаастары уонна итиини таһаарар. Сүрүннээн сэрии сэптэригэр - ботуруоннарга, снарядтарга, ракеталарга уо. д. а. туттуллар. Буорахтар метательнай үнтү тэбэр эттиктэргэ киирсэллэр.
Кордит
Кордит буорахтар элбэх азоттах пироксилинтан, ыраастанар (ацетон) уонна ыраастаммат (нитроглицерин) пластификатордартан турар. Ити кордиты оҥорор технологиятынан пироксилиновай буорахтаргара чугаһатар. Кордит ордуга - күүстээхтик умайыыта, ол даҕаны онтугата саа уоһун буортулуур.
Оҕо өйүн-санаатын харыстааһын
Ыксыырыттан, тиэтэйэриттэн уопута суох эдэр киһи сыыһа-халты, аһара туттара элбээн хаалар кыахтанарыттан куһаҕаны оҥоруу элбээһинигэр тириэрдэр. Айылҕа айбытынан оҕо этэ-сиинэ ситэн истэҕин аайы онно сөп түбэһэринэн өйө-санаата сайдан, билиитэ-көрүүтэ дириҥээн биэрэн истэҕинэ, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһа үөрэннэҕинэ улахан табыллыы, сөп түбэһии, өйө-санаата туруктаах буолуута үөскүүр.
Куһаҕан санаалартан ыраастаныы диэн киһи сотору кэминэн оҥоруохтаах куһаҕан быһыытын оҥорботун туһугар эрдэттэн ыытыллар олус туһалаах быһыы буолар. Киһиэхэ сотору үөскүөхтээх куһаҕан үгэһи суох оҥорон, куһаҕан майгыланарыттан быыһааһын, оҥоруохтаах быһыытын көннөрөн, тупсаран биэриигэ аналланар олус туһалаах үлэ буолар.
Оҕо өйүн-санаатын харыстааһын диэн оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитии, үөрэтии ааттанар. Көрсүө, сэмэй киһи аһара туттубатыттан тугу барытын харыстыыр күүһэ улахан. “Харыстас” таҥара үөрэҕэ көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтэр. Сахалыы таҥара үөрэҕин олоҕор тутуһар, толорор киһи сэмэй киһи буолар уонна олоҕор сыыһа-халты туттунуулары оҥороро аҕыйыырыттан туһалааҕы оҥороро элбиирин тэҥэ, уһун үйэлэниини ситиһэр кыахтанар. (1,26).
Коби
Биһирэниитэ
Оонньуулар иннинэ уонна буола турдаҕына кинини Coca-Cola, Brother уонна Danone курдук бөдөҥ тэрилтэлэр араас рекламаҕа туһаммыттар. Бэл диэтэр, кини туһунан мультик тахсыбыт («Труппа Коби»). Маны таһынан бэлэх-туһах арааһа оҥорон таһаарааччыларга үгүс үбү киллэрбитэ биллэр.
Апросимов Ефрем Ильич
http://archive.ysia.ru/obshhestvo/vklad-v-kosmonavtiku-yakutyanin-efrem-aprosimov-posvyatil-zhizn-zapusku-voennyh-raket-i-sputnikov/
ХааннааҺын
Хааннааһын быраабылата. Ханнааһын бобуута.
2.      Улахан буур5а, тыал, холорук туһэр күннэригэр.
Маны таһынан атын да бобуулар баар буолуохтарын уонна үөскээн кэлиэхтэрин сөп.
Хаан буойар ньымалартан
Бастакы ньыма.
1. Хаана барар киһиэхэ итии, сылаас, аһыы утаҕы иһэрдибэккэ. Ньулуун, сөрүүн эрэ утаҕы иһэрдэргэ.
4. Айаҕынан хаана барар киһи кэлэр хаанын төһө кыалларынан төттөрү ыйыстан иһэригэр.
Апартеид
Хайдах үлэлиирэ
Ол курдук араас утарсыы кэнниттэн Соҕуруу Африка правительствота апартеид политикатын 1994 сыллахха тохтоппута. Хара уонна маҥан дьон бырааптара тэҥнэспитин кэнниттэн быыбар буолбута, уонна онно Нельсон Мандела президент буолбута. Биир быраабы биэрбитин да иһин билигин дьадаҥы дьон 90% хара буолаллар, уонна проблема син биир баар.
Анемподистов Василий Степанович
Анемподистов Василий Степанович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Хадаар нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 с. от ыйын 13 күнүгэр ыҥырыллыбыт. Фроҥҥа рядовойунан 673-с саппаас стрелковай покаҕа, 152-с анал батальоҥҥа сулууспалаабыт. Сэрииттэн төннөн Хадаар нэһилиэгэр олорон өлбүт.
Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ.
Төрөөбүт күн уратыта
Хас биирдии киһи саҥа дьыла төрөөбүт күнүттэн саҕаланар. Киһи олоҕо төрөөбүт күнүттэн олус күүстээх тутулуктаах. Былыргы үөрэхтээх Пифагор оҥорбут, билигин да туһанылла сылдьар гороскуоба эмиэ киһи төрөөбүт күнүттэн тутулуктанан, сыыппаралары туһанан өйүн-санаатын быһаарара билигин даҕаны үгүс сөп түбэһэр өрүттэрдээх.
.au
.au диэн Аустралия үрдүк таhымнаах ил домена.
Бястинов Гаврил Михайлович
1920 сыллаахха Уус-Амма нэһилиэгэр, Таатта улууһугар, төрөөбүт. 1934 сыллаахха Чымынаайы алын сүһүөх, 1937 сыллаахха Чычымах сэттэ кылаастаах оскуолаларын бүтэрбит. Ити кэнниттэн оройуон киинигэр кэккэ тэрилтэлэргэ үлэлээн баран, Дьокуускайдааҕы педучилище иккис куурсугар үөрэнэ сылдьан, 1940 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сталинград уобалаһыттан, Донбасстан ыыппыт суруктара бааллар. Фроҥҥа хорсун-хоодуот быһыытын иһин Кыһыл Сулус уордьанынан уонна бойобуой мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Разведка отделениетын хамандыыра этэ. Старшина Бястинов 1945 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Германия Ферзальд куоратыгар кыргыһа сылдьан өлбүт.
Саа
Былыргы саалар оҥоһуулара
Былыргы саалар кичэллээхтик киэргэтэллэр эбит, быһыынан, гравировканан тимиригэр, маһыгар.
Ляхов арыылара
Арыылар рельефтара хаптаҕай. Саамай үрдүк сирэ Улахан Ляхов арыытыгар Эмий таас хайа муора таһымыттан 311 м.
Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
350px|thumb|right|Чакыр нэһилиэк Толоон сэлиэнньэтэ куйаартан көстүүтэ Чакыр нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Толоон.
Барселона
Эргэ куорат уонна готическай квартал
Эргэ куорат үс аҥыы хайдыан сөп. Саамай былыргы өттө-готическай квартал-бульвар лаамбыл уонна Летан проспегын (кат. Via Laietana). Готическай кварталга Мон- Табер хайалаах сиргэ баар Римскэй баар- суох туоһулара оннунан хааллылар. Готическай периодтан Виа летан уулуссатын таһыгар олорор дьиэлэр, көс- холуонньалар оннунан хааллылар. Орто үйэттэн ыла Сибэтиэй Евлалия, чуолаан часовня св. Люссия, уонна Сант Пау дель Камп (ХІІ үйэ) сиэркэп Собуора оннунан хаалбыта. Интэриэһинэй уонна готика кварталыгар баар «түөрт хочуол»кафелар.
Арыгылааһынтан эмтэнии
Иккис хомолтолоох сыыппара. Биһигини саҥа күн сырдыгын көрөр оҕолорбут 60 бырыһыаннара ыарыһах төрүүллэр, ол биир түктэри биричиинэтинэн арыгылааһын буолар. Кэнники сылларга кэргэннэнии аҕыйаата, арахсыы үксээтэ. Сылга ортотунан 5 тыһынчаҕа кэргэнниилэр арахсаллар, бу сүрүн биричиинэтэ эмиэ арыгы. Өссө биир кыбыстыылаах сыыппара. Төрөппүтгэр бэйэлэрин оҕолорун өлөрүүлэрэ элбээбитэ киһини аһары дьиксиннэрэр. 1988 сылтан 1992 сыл бастакы аҥарыгар диэри 24 төрөппүт бэйэлээх бэйэтин оҕотун арыгылааһын содулугар үрүҥ тыынын быспыта. Ити кэлин сылларга аҕыйыахтааҕар өссө эбиллэн иһэрэ киһини харааһыннарар!