cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Киһи хайдах быһыылаах киһи буолара тугу оҥороруттан, саҥарарыттан эрэ быһаарыллан дьоҥҥо биллэр кыахтанар. Тас көрүҥэ бу киһи хайдаҕын кыайан быһаарбат. Киһи тугу саныырыттан хайдах киһитин кыайан быһаарыллыбат.
Туруктаах өй-санаа
Ырыынах олоҕо оҥорор биир үтүө быһыытынан аныгы төрөппүттэр кэлэр көлүөнэлэрин өйө-санаата таба, киһилии суолунан сайдыытыгар кыһаналлара эбиллиитэ баайдара-маллара элбээһиниттэн, мунньуллуутуттан ордук күүһүрэрэ буолар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута таба, киһилии быһыыга иитилиннэҕинэ, өйө-санаата туруктаах, ол аата сыыһа-халты туттубат, тохтотунар күүстээх буолара үөскүүр. (1,32).
Тулуурдаах киһи диэн өһөс киһи буолар. «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонун сахалар былыр-былыргыттан оҕолорун иитиигэ кытаанахтык тутуспуттарыттан маннык уһун үйэ ситиһэр кыахтаналлэр. Оҕо төрөппүттэрин хайаан даҕаны бары өттүнэн баһыйар буола сайыннаҕына эрэ, омук салгыы сайдар кыахтанар. Оҕо төрөппүтүттэн өйүнэн-санаатынан ордорун үөрэх-билии сайдыбытынан ситиһэр кыаҕа элбээбитин да иһин, этин-сиинин дьарыктыырынан, бөҕөтүнэн, ыарахан үлэни-хамнаһы кыайарынан эмиэ баһыйыахтаах. Оҕолорбут үөрэҕи, сымнаҕас олоҕу батыһаннар эттэрин-сииннэрин утумнаахтык дьарыктыылларын, үлэнэн-хамнаһынан эрчийэллэрин быраҕан сылдьалларыттан өйдөрө-санаалара туруга суох буола улааталлар.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Сиэр сахалар олохторун сокуона.
Туруктаах өй-санаа
Оҕону Улуу Тойон таҥаранан салытыннарыы, чаҕытыы бэйэтэ оҥорор сыыһаларыттан кэһэйэн үөрэниитэ, олортон тардыныыта, оҥорбото буолар. Холобурга, өтүйэнэн тутта үөрэниэххэ диэри оҕо тарбаҕын охсунан, ыарыыланнаҕына түргэнник таба охсорго үөрэнэр кыахтанарын тэҥэ, аҕам, ийэм мөҕүө диэн тардыныы, куһаҕан быһыыны оҥорбот буолуу эмиэ ити үөрэххэ киирсэр.
Үтүөнү оҥорорго ыҥырар алгыһы, мэлииппэни күҥҥэ үстэ, ол аата элбэхтэ хатылаатахха, бу этии ис хоһооно, өйдөбүлэ киһиэхэ иҥэн, үгэс буолан хаалыытыттан киһи бэйэтэ үчүгэйи оҥороро эбиллэр кыахтанар. Үчүгэйи оҥорорго ыҥырар этиилэр дьайыыларыттан өй-санаа сыыйа-баайа үчүгэй өттүгэр уларыйар кыахтанарын таба туһаныыга олоҕурар.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Үрүҥ айыылартан билиини ылыныы билиҥҥи, саҥа сайдыылаах олох көрдөбүллэригэр сөп түбэһэр эрэ буоллаҕына эдэрдэри үөрэтиигэ туһалыыр кыахтанар. Эдэрдэр бэйэлэрин сайдан иһэр өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэһэр билиини былыргылар үөрэхтэриттэн ылан олохторугар туһаналлара эрэ туһалыыр.
Туруктаах өй-санаа
Оҕону кыра эрдэҕинэ аһара барбат буолууга иитиини, үөрэтиини умнаммыт эдэрдэрбит аһара барар өйдөрө-санаалара элбээн куһаҕан быһыыны оҥороллоро үксээтэ. Киһи хаһан даҕаны киһи быһыытын аһара барбат, аһара туттубат киһи буоллаҕына эрэ киһи быһыылаах диэн ааттанар, сахалар баҕа санааларын курдук олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.
Шестаков Егор Петрович
Олоҕун олуктара
«Чолбон» сурунаалга салаа сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
Кыргыыстар
Этноним (Омук аата)
Бэйэлэрин "кыргыз" диэн ааттаналлар. Ити курдук омук аата түҥ былыргыттан уларыйбакка кэлбитэ сэдэх көстүү быһытынан сыаналанар. Саха тылыгар биир үксүн сэбиэскэй саҕана нуучча тылыттан киирбит "киргиис" диэн аат туттуллар. Саха үһүйээннэригэр былыр "кыргыс" диэн омук Саха сирин киин өттүгэр олоро сылдьыбыта эмиэ кэпсэнэр. Арааб уонна Персия суруктарыгар былыр "хархыз", "хырхыр", кытайдарга "сяцзясы", "гекун" диэн ааттанар омук баара биллэр.
Арассыыйа субъектарын баһылыктара
Чахчылар
85 регион баһылыктарыттан: Россия регионнарын баһылыктарыттан аҕа саастаахтара — Кемеровскай уобалас губернатора Аман Тулеев (1944 с. ыам ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт), сааһынан эдэрдэрэ — Чечня Республикатын баһылыга Рамзан Кадыров (1976 с. алтынньы 5 күнүгэр төрөөбүт). Белгородскай уобалас губернатора Евгений Савченко барыларыттан уһун кэмҥэ регион баһылыгынан үлэлээбит (1993 сыл алтынньы 11 күнүттэн).
Неоген
Ол гынан баран мастадоннар уонна батас тиистээх баабырдар өссө олохтон туоруу иликтэр. Бөдөҥ көппөт көтөрдөр сабыдыаллара киэҥ.
Киһи-аймах бас билиитэ
Киһи-аймах бас билиитэ (Public domain, Обще́ственное достоя́ние) — ааптар үп көрдүүр бырааба бүппүт эбэтэр олоччу суох айымньылар бөлөхтөрө. Сороҕор киһи-аймах бас билиитинэн патеннарын болдьоҕо бүппүт айыылары (изобретения) ааттыыллар. Киһи-аймах бас билиитигэр киирбит айымньылары ким баҕарар тарҕатар уонна көҥүл туһанар кыахтаах.
Метонимия
Туһаныллыбыт литирэтиирэ:
Петров Степан Дмитриевич
Наҕараадалара:
–                   юбилейная медаль «20 лет Победы ВОВ»
–                   Диплом Федерации киноклубов России по результатам рейтингового голосования — 40-й ММКФ (Москва., 2018)
Өлүөрэ
Улуус кииниттэн 450км. арҕаа диэкки Алаһыай өрүскэ сытар.
Заикин Николай Федорович
Осужден по VIII разряду и по конфирмации 10.7.1826 приговорен на поселение вечно (приметы: рост 2 аршина 5 1/2 вершков, «волосы на голове светлорусые, редкие, на бороде светлорусые же, нос посредственный, туповат, глаза серые»). Отправлен в Гижигинск Охотского округа — 27.7.1826, срок сокращен до 20 лет — 22.8.1826, до Гижигинска не доехал и обращен на поселение в Витим Иркутской губернии, куда прибыл в 1828. Умер в Витиме, могила не сохранилась. Писал стихи. Тетка братьев Заикиных была замужем за гвардии прапорщиком Львом Офросимовым. Братья (в 1827): Альвиан (р. 1804), отставной штабс-ротмистр: Федор, Павел (р. 1809) и Александр (р. 1810), студенты Харьковского университета; Михаил (р. 1812), находился в пансионе в Москве. Сестры: Елизавета. замужем за майором Н. Масловым, и Серафима, замужем за капитан-лейтенантом М. Шатковским.
Оҥоло
Оҥоло (кедровка, ) — үрүҥ эбириэннээх, күрэҥ дьүһүннээх кыра көтөр. Сыалаах мас (кедр), болбукта үүнэр сиригэр, Саха сирин соҕуруу уонна илин улуустарыгар ууһуур-үөскүүр. Саха сиригэр уйаланар, кыстыыр көтөр. Кедр аһа хайдах үүнэриттэн көһүөн сөп. Кыһын эриэхэнэн, кутуйаҕынан, өлүктэринэн, үүнээйилэр астарынан аһылыктанар.
Үөһээ Амма (эркээйи сир)
Ил заказник Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 191 №-дээх уурааҕынан 1995 сыл алтынньы 10 күнүгэр тэриллибитэ, онтон 1997 сыл сэтинньи 27 күнүнээҕи 515 №-дээх уурааҕынан эркээйи сиргэ кубулутуллубута.
World Wide Web
thumb|120px|WWW бэлиэтэ
Искэн
Искэн ткана 5 классическай уратылаах:
=Искэн үүнүүтүн көрүҥнэрэ=
Искэн хас үөскүүр кииннээҕиттэн араараллар:
TNM системанан наардааһын
Бу наардааһын искэн төһө тарҕаммытын уонна метастаз баарын-суоҕун көрдөрөөрү араас категорияны чыыһыланан бэлиэтиир.
P, G
Факторынан туһаныллар фактордартан биирдэстэринэн, рак чэпчэки сыанаҕа сабыдыаллыыр табах буолар. Табах эйгэтин сыыһа аһы- үөлү уонна сабыдыалы кытары куһаҕан хаачыстыбалаах саҥа төрүттэри сайыннарар олук буолар. 2004 с. эпидемиологическай чинчийии көрдөрбүтүнэн, табах тардыыта арҕаа дойдулартан элбэх киһи куһаҕан хаачыстыбалаах саҥа тэриллиилэри кытта сибээстээх өлүү үс гыммыт биирэ буолбут.
Бэрээдэк
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
1586
1586 сыл.
Анаабыр (өрүс)
Кыра Куонамка түһэр сиригэр диэри Улахан Куонамка диэн ааттаах.
Сорох сылга аал сырыыта Кыра Куонамканнан Дьилиндэ сэльэнньэҕэ дылы буолааччы.
Суола (үрэх)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кыһыл Аармыйа
Кыһыл Аармыйаны тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ Лев Троцкай этэ.
1588
1588 сыл.
Коркин Юрий Семёнович
Олоҕун олуктара
1966 сылтан «Центральные электрические сети» тэрилтэ директорынан ананан үлэлээбит.
Чаарда
Хара чаччыгыныар эбэтэр чаарда, хара чаччыгы (Сибирский дрозд, ) — улааппыт атыыр харатыҥы-өлбөөркөй өҥнөөх (черно-сизый), хаастара уонна өрөҕөтө үрүҥ буолаллар. Улахан истээх, кынатын алын өттүгэр маҥан бээтинэлээх. Тыһыта уонна эдэр көтөрдөр оливково-бурые. Саха Сирин соҕуруу улуустарыгар уонна Халыма соҕуруу тардыытыгар үөскүүр. Уйатын маска туттар. 4—5 сымыыт таах.
Кугас чаччыгыныар
300px|thumb|right|Кугас чаччыгыныар Кугас чаччыгыныар эбэтэр кугас чаччыгы (дрозд Науманна) -.
Филология
Филоло́гия (от φιλολογία, «любовь к слову») — омук тылынан бэриллибит култууратын үөрэтэр билим бөлөҕө. мини|нгрн8рн7р, «Филологические записки», 1881 г.
Соколов Эдуард Дмитриевич
Соколов Эдуард Дмитриевич (Тулусхан) (03.07.1944, Маар-Күөл, Сунтаар улууһа — 05.08.1996) — суруйааччы, суруналыыс, учуутал, түмэлдьит, Бүлүү өрүс чөл туругун турууласпыт түмэт дьайыксыт, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Сунтаар улууһун ытык киһитэ.
Новоозерянка
Новоозерянка (Новоозерянка) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 585 (2011).
Тамбов уобалаһа
Экосистема
Уобалас лесостепь зонатыгар сытар. Сүрүн кырыһа – чернозём.
Тыаларга сүрүн үүнэр мастар – бэс, дууб, клён, липа, ясень, хатыҥ, тэтиҥ.
K-pop
K-pop — музыканан эрэ үлүһүйүү буолбатах, аан дойдуга аныгы Соҕуруу Кэриэйэ муодатын уонна истиилин сэргиир ыччаты түмэр саҥа субкультура. K-pop бары өттүнэн дьон болҕомтотун тардар: талааннаах ырыаһыттарынан, үчүгэй, сонун үҥкүүлэринэн, ураты уобурастарынан.
Хойох
Хойох элбээтэҕинэ киһи былыта ыарыыр, сүргэтэ түһэр, устунан күрүөтэ мөлтүөн сөп.
Туундара
Халлаан туруга
Сайына кылгас, кыһына сымнаҕас соҕус буолан баран тыаллаах, буурҕалаах. акаарыы
Кыыла-сүөлэ
Таба, бөрө, саһыл, сиэгэн, чубуку, эһэ, куобах, кырса, чыс кутуйах бааллар. Көтөрдөртөн: туллук, хаар эбэ уонна куруппааскы. Күөллэрэ балыгынан (чыыр, уомул, собо) баайдар.
Тустууга Европа 2007 сыллааҕы чемпионата
60 киилэҕэ Адам Батыров табыллыбата. Маҥнайгы хапсыһыыларыгар испанец Санчесы (6:0, 7:0), а грузина Балиашвили 2:0, 3:0 кыайталаан бэркэ саҕалаабыт. Кини белорус Карницкайы 1:3, 2:0, 2:1 кытта олус тыҥааһыннаах киирсиигэ кыайбыта таайда. Ол кэнниттэн чаас аҥара буолан баран, болгарин Анатолий Гуйдеаҕа киирэн тахсан үс түһүмэххэ киирсэн хоттордо. ¥´µс миэстэ и´ин киирсиигэ 2002 Россия±а кэлэн киирсибит дагестанец Магомед Рамазановка (Македония) 1-0, 3-0 то²оно±ун ³л³рбµтэ таайда. Бу ыйаа´ы²²а украинец Василь Федоришин омугунан молдаван Гуйдеаны финалга кыайан бастаата.
96 киилэттэн µ³´ээ±э Курамагомед Курамагомедов саа´ырда±ын аайы ³сс³ модьураан и´эргэ дылы! Дьи²эр саа´а отутун да туола илик! Уонна т³рдµс олимпийскай циклын бµтэрэн эрэр! Онтон ыарахан ыйаа´ы²²а тµ³рт уоннарыгар диэри тустуохтарын с³пт³³х. Швейцарец Мирко Силианы 3-1, 3-1 хоппут, азербайджанец Али Исаевы (а±ыйах хонуктаа±ыта Махачкала этэ) 1-0, 3-0, турок Фатих Чакироглуны 1-0, 3-1 кыайталаабыт. Украинец Сергей Прядуны уруккута олус элбэхтэ к³рсµбµт ки´итэ буолан финалга эрэллээхтик кыайбыт. Онон Россия±а бэси´ин бастаата. Рекордга барыам диэн кµлэ-кµлэ эппит. Рекорд араа´а болгарин Валентин Иордановка баар. Кини 1982 сылтан 1996 сылга диэри а±ыста дуу, то±уста дуу Европа±а кыайан турар. Турок Чакироглу уонна грузин Алекс Модевадзе µ´µс µктэлгэ та±ыстылар.
Киев
Историческай даннайдар
2007 от ыйыгар официальнайа суох килиэп атыылааһынан аахтахха (ол аата наар олорбот дьоннору уонна кэлэ-бара сылдьар дьону аахтахха) Киев дьонун ахсаана 3.5 мөл. буолбут.
Омугунан арахсыыта
2001 сыл биэрэпис түмүгэр Киевка 130 омуктар уонна этническай группалар баллара. Украиннар ордук элбэх ахсааннаах группа буолаллар, кинилэргэ 2,110,800 киһи, эбэтэр нэһилиэнньэ 82.2%. Нууччалар 337,300 (13.1%), дьэбиэриэйдэр 17,900 (0.7%), белорустар 16,500 (0.6%), поляктар 6,900 (0.3%), эрмээннэр 4,900 (0.2%), азербайдьаннар 2,600 (0.1%), татаардар 2,500 (0.1%), грузиннар 2,400 (0.1%), молдованнар 1,900 (0.1%) киһи эбит.
Трамвай
Киевка Арассыыйа империятын куораттарыттан трамвай бастакы үлэлээбит куората буолар. 13 июня сыллаахха 1,5 км уһуннаах линия Александровскай спускаҕа арыллыбыта. Онтон 1978 сыллаахха ССРСка баскатакы түргэн трамвай линиятын арыйбыттара - Кыайыы болуоссатыттан Борщаговкаҕа дылы.
1593
1593 сыл.
Хаhыат
Хаhыат (gazzetta) диэн кэм ахсын тахсар суруктаах публикация. Анал хаhыат кумааҕытыгар бэчээттэнэр. Хаhыакка сонуннар уонна араас информация баар. Үгүс хаhыаттар политика, криминал, бизнес, дьоҕур, аралдьыйыы, дьон-сэргэ уонна спорт туhунан сонуннары суруйаллар. Сорох хаһыаттар уус-уран дьоҕус айымньылары, холобур кэпсээннэри уонна хоһооннору бэчээттииллэр.
Энциклопедия
Бикипиэдьийэ диэн көҥүл, элбэх тыллаах энциклопедия.
Таҥара уларыйан иһэр
19-с үйэттэн саҕалаан үлэһит дьон бэйэлэрин бырааптарын иһин охсуһууларыгар баҕа санааларын, «коммунизмы» үөскэтэн, иитиэхтээн, элбэх өрө туруулары тэрийтэлээн 20-с үйэҕэ элбэх государстволар түмсүбүт системаларын үөскэппиттэрэ. Кэлин бу “коммунизмы” тутар баҕа санаалара барыларын хабан, улаатан таҥараларын курдук буолбута. Бэйэтэ таҥара курдук буола сыспыт коммунистар улуу сирдьиттэрэ билигин да бэйэтигэр анаан тутуллубут мавзолейыгар хараллан сытар.
Дьон олоҕор, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэспэт, «Туох барыта икки өрүттээх» диэни билиммэт таҥаралар хайа эрэ өттүнэн өй-санаа аҥар өттүн диэки халыйыытын үөскэтэллэр. Урукку короллар, ханнар, султаннар баһылыыр кэмнэригэр үөскээбит улахан таҥаралар бэйэлэрэ олус улахан диктатураҕа, тоталитарнай системаҕа кубулуйан сылдьаллара аныгы, демократия олоҕор сөп түбэспэт. Дьон өйө-санаата сайдан, демократия диэки тардыһан истэҕинэ сыыһа-баайа урукку улахан диктатураҕа кубулуйбут таҥара үөрэхтэрэ уларыйар, саҥа, демократия тутулугар сөп түбэһэр, айылҕаны харыстыыр күүстээх Күн таҥаранан солбуллар кэмнэрэ кэлэн иһэр.
Аҥардастыы эр дьону өрө тутар, дьахталлары баттыыр, үлэттэн-хамнастан туоратар мусульманскай таҥара үгүс дьон өйүгэр-санаатыгар сөп түбэспэтэ ордук улаатта. Сорох дьону аҥардастыы хам баттыыр өйү-санааны тарҕатар уонна өй-санаа икки аҥы арахсыытын үөскэппит таҥаралар салгыы сайдар суоллара сарбыллар. Бу таҥаралар салайар үлэһиттэрэ бэйэлэрин олус үчүгэйинэн, үчүгэйи эрэ оҥорооччуларынан ааҕыныылара таҥараны итэҕэйээччилэр олус күүскэ хайдыһыыларын уонна бэйэ-бэйэлэригэр утарсыыларын үөскэтэр.
Рафаэль Баҕатаайыскай
Олоҕун олуктара
1959 сыллаахха хоһооннорун уонна үгэлэрин бастакы хомуурунньугун бэчээттээбит. 1974 с. — «Бэйэҥ сулускун булуоҥ» романыгар тыа интэлигиэнсийэтин туһунан суруйбут.
Токарев Петр Никитич
Олоҕун олуктара
1963 с. — полковник Токарев Саха государственнай университетын байыаннай кафедратыгар үлэлээбит, ол кэннэ — ССКП историятын кафедратын доцена буолбут.
Өссө маны көр
"Хотугу сулус" уордьан кавалердара
Водевиль
Саха литературатыгар водевильга чугастар: Н.Д. Неустроев «Тиэтэйбит» диэн пьесата уонна А.И. Софронов «Нууччатымсыйбыта». Мантан кэнникитэ ордук «фарс» диэн водевиль туспа сытыы көрүҥэр сөптүҥү.
Алкоголизм
XIX үйэҕэ нэһилиэнньэ олоҕун уйгутун үрдэтиигэ норуот олоҕун уйгутун үрдэтэр уонна арыгылааһын саҕаланар[12]. Доруобуйа харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ аан дойдуга арыгыны иһии көстүүтэ куруук улаатар: 2000 сылга аан дойдуга арыгылааһын ыарыһахтара 140 мөлүйүөн эбит буоллахтарына, 2010 сылга — 208 мөлүйүөн кэриҥэ: итинник тенденцияҕа 2050 сылга аан дойдуга арыгылааһын ыарыһах ахсаана 500 мөлүйүөнтэн 9,5 млрд киһиттэн аһарыан сөп, ол эбэтэр 19- тан 19- һа.
Медицинскэй быһаарыылар
Америка медицинскэй ассоциациятын (Андреев of the Bican Medica) арыгыны иһиини хонтуруоллааһынтан, арыгыны иһиини хонтуруоллааһынтан, арыгыга ылларыытан, куһаҕан содуллартан уонна өйдөммөт буолуу иһин «первичнэй, хроническай ыарыы»диэн быһаарар.
Аһаҕас кэпсэтии сүнньэ дааннайдарынан, арыгылааһын-ол тиэрминнээх тутулук күннээҕи аата. Манна ханнык сыһыан баарын туһунан мөккүөр баарын аахтахха: физическая (абстракция синдрома), психологическай (основанное на условной рефлекс) эбэтэр т. д. А.
Менструация
Симптонара
Ыйдааҕы кэлиэн иннинэ маннык симптом үөскүөн сөп:
Кандинский Вячеслав Алексеевич
Кандинский Вячеслав Алексеевич (1902—1973) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.
Олоҕун олуктара
1946—1952 сс. — Саха уус-уран түмэлин салайааччыта.
Оренбург уобалаһа
Оренбург уобалаhа эбэтэр Оренбургскай уобалас (Нууччалыы: Оренбургская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Волга федеральнай уокуругар киирэр. 1927 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ.
Туур тыллаах кун уонна кай биистэрэ
Онтон каи бииhэ Гардизи суруйарынан X уйэгэ биистэр улуу кіhµµлэригэр кыттыбыта. Огузтарга каи бииhэ диэн баара. Кэлин бу биис монголлартан тэскилээн Малай Азияҕа кіспµтэ уонна онно Осман династиятын тірµттээбитэ. Манна бу биистэр кіhµµлэрин кун бииhэ саҕалаабыт. Бу биис мэччирэІ сирин былдьаhыыга хотторон уонна кытай (кидань) омук олус кµµ´µрбµтµттэн куттанан арҕаа диэки тэскилээбит уонна Монголияҕа олорбут кай бии´ин іссі арҕаа диэки µтµрµйбµт. Биhиэхэ интириэhи µіскэтэрэ, бу бииhи В.Ф.Минорскай курдук аан дойду биир бідіІ ученайа курыканнары кытта ханыылыы туппута буолар. Ону таhынан И.Маркварт диэн немец ученайа араб суругар бу Кун бииhин аатын Марка диэн эмиэ ааҕар. Уонна кини марка монголлара диэн ааттыырын бэлиэтиэххэ син. Маны ырытарыгар Россияттан Лондона эмиграциялаабыт аан дойду биир суду ученайа В.Ф.Минорскай, тµµр норуоттарыгар тылларыгар арай Дьокуускай уокурукка Марха диэн ааттаах сир баар диэн этэр. Абульгази диэн XVII µйэ автора, бэйэтэ Чингизид меркиттары маркаттар диэн суруйар. Онон бу кыпчак истиэптэригэр кіhµµгэ меркит бииhэ эмиэ кыттыгастааҕа дуу диэн санаа µіскµµр? Кун бииhин аатын кунь диэн іссі телелар биистэрин аатын кытта тэннии туталлар эрээри, атын дакаастабыла суох. Манна маркаттар (меркиттар) былыргы хуннар удьуордара буолалларын кірµіххэ син. Онтон кун бииhэ кыпчактар саастааптарыгар киирбитэ. Кинилэри баҕар монгол тірµттээхтэрин иhин буолуо, атыннык котан (кидань диэнтэн) бииhэ диэн ааттыыллара биллэр. Бу нуучча былиналарыттан, летопистарыттан, «Слово о полку Игореве» айымньыттан олус киэІник биллэр биис буолар. Венгрдар кыпчактары олох да куны диэн ааттыыллар, кинилэр ортолоругар мілµйµін курдук бу куннар удьуордара баара биллэр. Бу куннары хуннар удьуордара буолуон соптоохтор диэн коруу баар.
Этимология
ХХ үйэ иккис аҥара этимология наукатыгар үтүө этэ, ол чинчийиилэр кэҥээһиннэрин, саҥа ньымалары, матырыйааллары билиини, үгүс ахсааннаах этимология тылдьытын бэлэмнээһини кытта сибээстээҕэ. Славянскай тыллар этимо¬ло-ги¬че¬скай тылдьыттарын бэлэмнээһин, ону оҥорууга улахан болҕомто праславянскай лексическэй фонда реконструкциятыгар ууруллуута (Ф. Славский, О. Н. Трубачёв), праславянскай тыл толору лексигология уонна лексикография үөскээһинин төрүтэ буолбута.
Иккис Лүүчүн
Улуус кииниттэн 285 км. арҕаа диэкки сытар.
1598
1598 сыл.
Соҕуруу Америка
Соҕуруу Америка диэн Сир аҥарын арҕаа өттүгэр баар континент. Үгүс өттө экуатортан соҕуруу сытар. Соҕуруу Америкаттан арҕаа Чуумпу океан баар, хотуттан уонна илинтэн Атлантик океан, хотугулуу-арҕааттан Хоту Америка уонна Кариб байҕала.
Cоҕуруу Америка иэнэ 17,840,000 км², олохтоохторун ахсаана 382,000,000. 12 дойду баар.
Бэрээдэги тутуһуу
Бэйэтин аһара үрдүктүк, күүстээхтик, үчүгэйбин диэн сананар киһи, ити санаатыгар баһыттаран кыаҕын билиммэт буолуута аһара барыан сөп. Суоппардар айаннаан иһэн тулуурдара тиийбэккэ эбэтэр кыахтарын билиммэккэ утуйа охсон хааланнар суолтан туораан эбэтэр утары массыына суолугар тахсан биэриилэриттэн улахан абаарыйалар тахсаллар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ айыы диэн үчүгэй, айыыны элбэхтик оҥор диэн үөрэтии олус улахан сыыһа. Маннык этэр дьону төрөппүттэр тутан сууттуохтарын сөп. Баар-суох биир оҕолорун өйүн-санаатын буккуйан, сыыһа үөрэтэн, бэрээдэги тутуспат, куһаҕан быһыылаах буолууга тириэрдэр дьону булан сууттуохха, оҕолору үөрэтииттэн туоратыахха сөп буолла.
Амма яруһа
Манна биир киэптээх хайа быһыыларга известняк көстөр. Онно Oryctocephalidae, Paradoxididae уонна да атын трилобиттар таастыйыылара көстөр.
Омскай уобалас
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка  1 973 985  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 13,99 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 71,76% (2013).
Софья Петровна Сидорова
Наҕараадалара
1929-1931 гг. – заведующая культурно-пропагандистским отделом Булунского окружного комитета ВКП (б);
Майыар
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
1600
1600 сыл.
Киһи таҥара
Хас биирдии төрөппүт оҕото улаата охсоругар, көмөлөһөрүгэр, улахан киһи буоларыгар, тугу барытын улахан киһи курдук оҥороругар, киһилии быһыыланарыгар олуһун баҕарар.
Яковлев Василий Васильевич
Яковлев Василий Васильевич (22.08.1934—26.01.1994) — бэйиэт, суруйааччы, тылбаасчыт. Кини «Кытта кырдьыбыт тэҥкэ тиит» кэпсээнинэн аан дойдуга аатырбыт «Тойон кыыл» киинэ уһуллубута.
Айар үлэтэ
Айымньылара 1956 сылтан бэчээттэнэллэр. Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Навстречу алеет заря» 1963 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. 1967 сыллаахха «Хотугу сулус» сурунаалга «Өрүстэр кирбиилэригэр» романа бэчээттэммитэ. Саха тылыгар Борис Лунин «Смерть ойуна» кинигэтин тылбаастаабыта.
Фрэнк Ллойд
Фрэнк Ллойд (Frank Lloyd) (Олунньу 2 1886, Глазго, ХК – Атырдьах ыйын 10 1960, Санта Моника, Калифорния, АХШ) диэн Оскар кыайыылаах Улуу Британия киинэ режиссера, сценариhа уонна продюсера. Ллойд Киинэ дьоҕурдарын уонна үөрэхтэрин академиятын олохтооччуларыттан биирдэстэрэ уонна 1934-1935 сыллардаахха кини президенэ.
Эппиэтинэс
Эппиэтинэс (сахалыы Хоруйдабыл) диэн киһи оҥорор быһыыларыттан туох содул үөскээн тахсарын эрдэттэн билэрэ ааттатар.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта, оҥорор быһыыларын үчүгэйдик ырытан, толкуйдаан, туох содул бу быһыыттан үөскүүрүн быһааран баран оҥорорго үөрэнэрэ киһи быһыылаах буолбутун биллэрэр. Киһи хас биирдии оҥорор быһыытын ити курдук ырытара, субу оҥорор быһыытыгар эппиэттиир, эппиэтинэһи сүгэр кыахтанара өйө-санаата сайдыытынан быһаарыллар. Ып-ыраас муостаҕа тугу эрэ тоҕон, ыһан баран хомуйбакка баран хаалар оҕо эппиэтинэһэ суох, оҥорор быһыытыгар кыһаммат буола улаатыан сөп. Бадарааннаах бачыыҥканан ыраас муостаҕа ким да сылдьыбат буоллаҕына, кирдээх муостанан ханнык баҕарар саппыкынан сылдьыахха сөбө, эппиэтинэстээх буолуу олох сайдан иһэриттэн уларыйан, сайдыы, тупсуу эбиллэн истэҕинэ, көрдөбүлэ кытаатан иһэрин биллэрэр.
Төрөппүт оҕотун өйө-санаата таба суолунан, киһи буолууну ситиһиигэ туһуланан сайдарыгар эппиэтинэһэ олус улахан. Оҕолорун кыра эрдэҕинэ аһара атаахтатан, маанылаан, оонньуур оҕо оҥостубут төрөппүттэр, эппиэтинэһэ суох сыһыаннаспыттарын оҕолоро улааппытын эбэтэр сыыһа-халты туттунан тугу эмэ куһаҕаны, буруйу оҥорбутун кэнниттэн биирдэ билэллэрэ хомолтолорун улаатыннарар. Кырдьар, көмө көрдүүр саастарыгар тиийиилэригэр оҕолоро быраҕан, умнан кэбиспиттэриттэн санааҕа ыллараллар. (1,32).
Океания
Океания диэн Чуумпу океан киин уонна арҕаа өттүгэр баар аан дойду география уонна геополитика региона. Үксэ кыра арыылартан уонна атоллартан турар. Океания үс субрегиоҥҥа арахсар: Меланезия, Микронезия уонна Полинезия.
Солбук (лингвистика)
Ааҕааччы төрүт тылыгар сахатытан собук иһиллиитэ
Атын тылынан саҥарааччыларга (туох ханнык иннинэ алфавитно-фонетическай систиэмэ суругунан) маны таһынан саҥарыыны кытта билсиһэллэригэр табыгастаах, төрүт тылларын бэлиэлэрин көмөтүнэн суруллуутунан, Великобритания уонна США үөрэнээччилэрин уонна устудьуоннарын англискай тылынан суруллубут үөрэх тылдьытыгар солбук үксүгэр латыын (английскай) тупсарыллыбыт алфавитын көмөтүнэн, эбии устуруока үрдүнээҕи уонна уструока аннынааҕы охсуу уонна аһаҕас дорҕоон уһаабыт бэлиэлэринэн бэриллэр.
Льюис Майлстоун
Льюис Майлстоун (Lewis Milestone, төрөөбүт аата Лев Мильштейн) (Балаҕан ыйын 30, 1895 — Балаҕан ыйын 25, 1980) диэн Оскар кыайыылаах АХШ киинэ режиссера.
Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство колледжа
1937 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр Саха АССР Наркомпроһун 25№ бирикээһинэн икки сыллаах культпросвет үлэһиттэр оскуолаларын быһыытынан олохтоммута.
Айталын (Герасимов Николай Афанасьевич)
Герасимов Николай Афанасьевич (Айталын) — поэт, суруйааччы.
Сигэлэр
Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):Айталын
Планета
thumb|250 px|[[Күн системата|Күн систематын аҕыс одонноро.]] Чолбон (атын аата Одон, πλανήτης, πλάνης — «айанньыт», планета) диэн Омуктар ыккардыларынааҕы Астрономия Униятын (IAU) быhаарыытынан буолар, бэйэтин тардыыта баар буоларыгар маассалаах уонна иhигэр үөскэх хардата буолбат, сулус тула эргийэр халлаан куйаарын эттигэ.
Идиллия
Идиллия – былыргы буколическай поэзия тыа, боростуой үлэhит дьон олохторун киэргэтэн көрдөрөр жанра. Айылҕа кэрэ көстүүлэрин, кыhалҕата суох, чэпчэки чуумпу олоҕу, айылҕа хоонньугар көҥүл көччүйүүнү, бириэмэни көргө-нарга атаарыыны туойар. Идиллия общество олоҕун уустук, кылаассабай утарсыыларын тумнар, ол иhин бу жанрынан үгэс курдук, консервативнай суруйааччылар туhаналлар. Кэнники улам сүтэн барбыта.
Эпитет
Эпитет (ἐπίθετον «эпитет», «даҕааһын аат», лит. «эбиилик») — тыл туоҕун-ханныгын көрдөрөр сыһыарыы тыл. Тылга көннөрү эпитеттэр диэн бааллар итиэннэ тылы киэргэтэр эпитеттэр диэннэр бааллар. «Күөх халлаан» диэтэхпинэ «күөх» тыл халлаан көннөрү дьүһүнүн көрдөрөр, оттон «күдэн халлаан» диэтэххэ халлаан көннөрү дьүһүнүттэн ураты дириҥэтэн, кэҥэтэн, киэргэтэн көрдөрөр, онон итинник эпитети киэргэтэр эпитет диибит, «көтөр кынаттаах» диэтэххэ «көтөр» диэн тыл көннөрү эпитет буолар, оттон: Кылбаарар кынаттаах
диэҥҥэ «кылбаарар, тыпымныыр, тыкаарар» диэннэр киэргэтэр эпитеттэр буолаллар.
Паулин Арвед Вольдемарович
Олоҕун олуктара
1920 сыл балаҕан ыйыгар Пермь губкома Паулины Я. М. Свердлов аатынан Коммунистическай университет 8 ыйдаах куурсугар үөрэттэрэ ыытар. 1918—1921 сс. Ленины көрбүт, истибит.
Икки таҥара
Өйбүт-санаабыт сайдан киһилии быһыыланар киһи быһыылаах буолуохпутуттан ыла үтүктэр, үөрэҕи ылынар уонна үөрэтэр киһи таҥараларбыт иккиэлэр:
1. Үрүҥ Аар Тойон таҥара. Үрүҥ Аар тойон таҥара оҥорбут үтүө быһыыларын киһи бэйэтэ, атын тастан ыгыыта суох өйүнэн-санаатынан салайтаран үтүктэн, батыһан үөрэнэр, бэйэтигэр туһалааҕын иҥэринэр. Үтүктүү кыаттарбатаҕына даҕаны бу таҥара кэһэппэт, иэстэспэт.
Аан дойду төрүт тутулугун сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этэллэр. Бу этии быһаарыытынан Сирбит икки өттүттэн тутулла сылдьара буолар уонна хайа да диэки бардаҕына, сыҕарыйдаҕына, иккиэннэригэр дьону куһаҕаҥҥа тириэрдэриттэн сэрэтэр аналлаах. Сир Күн диэки баран чугаһаатаҕына олус итийэн уотунан умайан хаалыан, онтон Күнтэн тэйэн ырааттаҕына Куйаар тымныыта күүһүрэн бары-барыта хам тоҥуон сөп. Киһи бары оҥорор быһыылара аҥардастыы биир өттүн диэки барбакка, иккис өрүтүн эмиэ ааҕыстаҕына, тэҥнээтэҕинэ, учуоттаатаҕына эрэ табыллар.
Бу икки өрүттэри быһааран туох уратылаахтарын арыйыахпыт:
Өй-санаа сайдыытын уратыларын билэллэриттэн сахаларга кэһэтэн үөрэтэр таҥара Улуутуйар Улуу Тойон баар буолбут. «Эрэй киһини үөрэтэр» диэн этии кэһэйэн үөрэнииттэн үөскээбит. Эрэй киһи этин-сиинин таарыйарынан хаһан да умнуллубат гына өйдөнөр уратылаах. Улуутуйар Улуу Тойон таҥара үөһээттэн киһи сыыһа-халты туттунарын, куһаҕаны, дьон оҥорботторун оҥорорун көрөн олорор курдук. Бу таҥара киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттарыттан, куһаҕаны оҥороруттан хайаан да кэһэйэрин биллэрэр, үөрэтэр таҥара буолар.
Киһи өйө-санаата туруктаахтык, ол аата икки өттүттэн тутулуктаахтык сайдарыгар баҕа санаата, таҥарата эмиэ икки буолара табылларын сахалар өй-санаа дириҥ тутулуктарын былыр-былыргыттан билэн олохторугар туһаналлар. Бу таҥаралар дьайыыларын хас биирдии саха киһитэ билэн олоҕор туһана сылдьыыта таҥара үөрэҕэ сайдан иһиитигэр тириэрдэр уонна сэбиэскэй былаас 70-тан тахса сыллар усталарыгар өй-санаа үөрэҕин суох оҥорон өйбүтүн-санаабытын буккуйбута оннугар түһэригэр көмөлөһөр.
Худуоһунньук
Живопись
Живопись-европейскай культураҕа саамай биллэр, аатырбыт, аатырбыт айымньы, айымньы ханнык да кытаанах ньууру тилиннэрэн оҥоһуллаллар. Живопись сүрүн ньымата сибэкки буолар.
Бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу (лингвистика)
Ааҕааччы төрүт тылыгар сахатытан бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу иһиллиитэ
Ол курдук кириллица нууччалыы көрүҥэ (сороҕор ордук чуолкайдык тыаһы тириэрдэр сыаллаах элбэхтиктик көрүҥүгэр  уларытыллыбыт) нуучча тылын учебниктарыгар, тыл үөрэҕэр (нууччалыы матырыйаалга олоҕуран), нуучча тылын тылдьыттарыгар ордук туттуллар. Маннык суруйуу көмөтүнэн ааҕааччылары сөптөөхтүк саҥарыы уопсай быраабылаларын (литературнай саҥа нуорматын) кытта билиһиннэрэллэр, маны тэҥэ иһитиннэрии уратыларын кытта 1) туспа тыллары, тыл ситимнэрин, буукуба,дор5оон дьүөрэлэһиилэрин 2) территория олохтоохторун, төрөөбүт тыл уонна/эбэтэр түөлбэ тылы, сааһынан уо.д.а..
Тыл үөрэхтээхтэринэн элбэх солбук арааһа бэлиэтэнэр. Төрүт өйдөбүлү араарар бэлиэлээх саҥарыы ураты суолтата, дорҕооннору утарыта туруортаан көрүүнү фонематическэй солбук холобурдуур. Кини муҥутуур аҕыйах дорҕоон хомуурун дорҕоон холбоһугунан араарар бэлиэлээх, оннук нуучча тылтан пал [пал] уонна пол [пол], пат [пат] уонна падь [пат'] (бүтэһигэ - бүтэйдиҥи уонна бүтэһик дорҕоон сымнатыллан көрдөрүллэр) эбэтэр араастаан булочная  диэн тылы саҥарыы [чн] уонна [шн]. Мөлтөх быһыыга фонематическай бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу кинилэргэ буолар дорҕооннор утарыта турсууларын учуоттуур. Ньиргиэрдээх-ньиргиэрэ суох пааралаах нуучча бүтэй дорҕоонноругар бу быһыы букатын тыл бүтэһигэр: маннык чад уонна чат  атыылыы төрүт түһүккэ турар уонна кини солбуга [чат] көрүҥү ылынан сөп түбэһэр буолар.
Голд Коаст
Голд Коаст (Gold Coast) диэн Аустралия илин өттүгэр, Квинсленд штатыгар баар биир улахан куорат. Квинсленд штатка иккис миэстэ улаханынан уонна дойдуга иккис миэстэ буолар. Дьонун ахсаана - 600 тыh. Бу аан-дойдуга биир улахан күүлэй уонна сынньалаҥ сирэ буолар. Аустралия саамай биллэр популярнай курортнай сирэ буолар.
Историята
Манна 1770 сыллаахха бастакы Джеймс Кук кэлбитэ. Урукута Голд-Кост сирэ барыта бадараан эбит.
Соҕуруу Буг
Гидрографията уонна бассейна
thumb|Николаев куйаартан көстүүтэ. Уҥа — Ингул Соҕуруу Бугка түһүүтэ
Two Paddocks
Two Paddocks диэн арыгы уонна пиибэ оҥорон таһаарар Саҥа Зеландия улахан монополист тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ Сэм Нилл 1993 сыллаахха арыйбыта. Бу тэрилтэ Юрскай Парк диэн киинэ5э улахан спонсор этэ.
Тыгын Дархан
Тыгын намнары (Чорбоҕор Баатыр), боотур уустары (Батас Мөндүкээн), хоролору (Анньыһар Боотур уонна Тарбыах Баай), сэттэ ини-бии бөрө бөтүҥнэри, бороҕоннору (Бэрт Хара) кытта сэриилэспит. Аймахтара малдьаҕардар, дьөппөннөр, наахаралар Тыгын Тойоҥҥо наар буойун, боотур ыытан атын улуустары кытта сэриилэһэргэ наар көмөлөһөллөр эбит. Ол эрээри бу уустар Тыгын кинилэртэн сир, дьон көрдөөтөҕүнэ наар аккаастаан ыыталлар эбит. Ону сэриилии сатаан баран, Тыгын кыайбатаҕа үһү. Ходоролортон хара көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэрин иһин, 33 ураһа киһини утуйа сыттахтарына киирэн имири эһэн кэбиспиттэр. Ол эрээри Линденау бигэргэтэринэн, тохтоло суох буолар хаан тохтуулаах киирсиилэр, атын уустар бары сыыйа мөлтөөн, Тыгын былааһын билинэллэригэр эрэ тиэрдибит. Эллэй диэн ааттан сиэттэрэн, А.П.Окладников сахаларга өссө соҕуруу олордохторуна, биис уустарын холбоһуга – эль баар этэ диэн дакаастыыр. Онон бу тэриллиини сахалар соҕурууттан илдьэ кэлбит буолуохтарын эрэ сөп. Линденау суруйарынан, сахаларга Эллэй удьуордара «тойон ууһа» диэн аатыраллар эбит.
Грамматика
Тыл категорията, морфологическай уонна синтаксическай бэлиэлэринэн быһаарар. Аан дойду тылларыгар бастатан туран, ааты (ааты, даҕааһыны уонна т. п.) утары туруораллар, ол гынан баран ити универсально буолбатах) уонна үксүгэр тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрин уонна сулууспалыыр чаастарын түҥэтэллэр.
Индигиир (нэһилиэк)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 415 киһи (2007 сыл).
Попова Елизавета Степановна
1941 с. от ыйын 1 күнүгэр Саха АССР Садын оройуонун Ботуобуйа дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Дьокуускадааҕы культпросвет училищены "дирижер-хоровик" идэтинэн 1962 с. бүтэрбит, онтон Ленинграадтааҕы Н.К. Крупская аатынан култуура институутун 1968 с. бүтэрбит.
Абый улууһун үтүөлээх дьоно
Бу тиһиккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.
Эйафьадлайокудль
Үрдүгэ муора таһымыттан 1666 м, тарыҥ иэнэ 100 км² кэриҥэ. Кратера 3 - 4 км диаметрдаах. 2010 сылга диэри мууһнан бүрүнэн турара. .
Аата
Eyjafjallajökull — Арыы хайаларын тарыҥа:
Таҥара дьиэтэ
Омук атын омук тылын, үөрэҕин аан маҥнай ылынарыгар бэйэтин тылыгар урут суох, саҥа тыллары үгүстэрин хайдах саҥарыллалларынан, суруллалларынан уонна ханнык өй-санаа иҥэ сылдьарын уларыппакка эрэ тылыгар киллэрэр, онтон кэлин бу тылга үөрэнэн истэҕинэ кыратык, тыл бүтүүтүн эрэ уларытан туһанар. Холобурга, элбэх омук туттар тылыгар «Сибиир» диэн тыл киирсэр. Элбэх да омук бу тылы туттуннар бу тыл «ойуурдаах дойду» диэн өйдөбүлэ монгол тылыгар баара суолтатыгар ордук сөп түбэһэр эбит. Үөрэхтээхтэр ити иһин бу тылы монгол тыла эбит диэн быһааран сылдьаллар. Ол эрээри сахалыы “сири-сибиири кэһэн” диэн холбуу этии баара бу тыл суолтатыгар эмиэ сөп түбэһэринэн кэнники чуолкайдаан биэриигэ наадыйар.
Бу кэмҥэ Буох Диэхсин диэн лаппа ытыктанар киһи Мэҥэҕэ олоро сылдьыбыта биллэр. Сахалар православнай таҥараны саҥа билэн эрдэхтэринэ «Буох» диэн ааттааҥ диэн элбэхтик этэ сылдьыбыттарыгар сөп. Кини онно кыттыһан, таҥара үөрэҕэ саҥа тарҕаныытыгар элбэхтэ «Буох диэ» диэн бэйэтин дьонноругар аҕытаассыйа ыыта сылдьыбыт буолуон сөп. Ол бэлиэтигэр Буох Диэхсин диэн хос аат иҥмит.
Бу үөрэхтэр бары сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэриттэн сайдан, үүнэн тахсыбыт үөрэхтэр буолаллара хос быһаарыылаах этиллэллэринэн дакаастаналларын тэҥэ, сүрүн төрүттэринэн уонна билигин сахаларга эрэ умнуллубакка туттулла сылдьар кут-сүр үөрэҕинэн таба быһаарыллаллар. Күүстээх куттаах-сүрдээх киһи атын дьоҥҥо көмөлөһөр, санааларын салайар, көннөрөр кыахтаах буолуута, киһи таҥара мөссүөнүн үөскэппит.
Олус былыргы кэмҥэ үөскээбит буолан сахалар таҥараларын дьиэтэ бэйэтинэн таҥара дьиэтэ, онтон атыттар дьиэлэрэ, таҥараларын үөрэхтэрэ хос быһаарыылаах православнай, католическай, мусульманскай таҥара дьиэлэрэ, үөрэхтэрэ диэн этиллэллэрэ өй-санаа быһаарыыларынан ордук сөп түбэһэр. (1,76).
Тарбахов Иннокентий Иннокентьевич
Тарбахов Иннокентий Иннокентьевич — биллиилээх асчыт, «Тыгын Дархан» ресторан шеф-повара.
Айар үлэтэ
Ас-үөл эйгэтигэр айымньылаах суолун Нам остолобуойуттан асчыт үөрэнээччититтэн саҕалаабыта. Эдэр дьоҕурдаах үлэһит сотору кэминэн бригадир, технолог, онтон остолобуой сэбиэдиссэйигэр тиийэ үүммүтэ.
Huawei
1987 сыллаахха тэриллибитэ. Бастаан төлөпүөннэри холбуур тэриллэри оҥорор этэ, онтон кэлин тэнийбитэ. Huawei хампаанньаҕа билигин 140,000 тахса киһи үлэлиир, онтон 46% саҥа тэриллэри былаанныырга уонна айарга үлэлиир. 21 Чинчийэр кииннэрэ араас дойдуларга баар: Кытайга, АХШ-га, Канаадаҕа, Холбоһуктаах Хоруоллукка, Пакистаҥҥа, Францияҕа, Германияҕа, Колумбияҕа, Швецияҕа, Ирландияҕа, Индияҕа, Россияҕа уонна Турцияҕа. уонна 2013 сыллаахха чинчийиигэ 5 млрд АХШ долларын укпута.
Алексеев Михаил Федорович
Олоҕун олуктара
"ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл атырдьах ыйын 11 күнүнээҕи Ыйааҕынан Михаил Федорович Алексеевка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ."
Үүт
Үүтү харайыы
Тымныы сиргэ харайыллыбытаҕана, үүт сотору буолан баран аһыйар. Сылытыллаҕына эмиэ аһыйыан сөп. Лактобактерия ферментациятын түмүгэ буолар. Лактобактериялар үүккэ баар саахары молочнай кислотаҕа кубулатар. Сорох үрүҥ аһы оҥорорго ферментация сорук оҥостон оҥороллор.
Тэрис (Афанасьев Лазарь Андреевич)
Үлэлэрэ
4. Һоп-паа!: Оҕону үс сааһыгар диэри иитии. — Дь., 1994. — 62 с.
Архипелаг
Этимология
«архипелаг» диэн тыл гириэк тылларыттан үөскээбитэ arche — төрүт, баһылааһын уонна pelages — байҕал. Αρχιπέλαγος диэн тылынан маҥнай Эгэй байҕалга сытар Гириек эрэ арыыларын ааттыыр этилэр.
Бунге Александр Александрович
Кини аатынан Олгуйдаах уонна Фаддеев арыыларын икки ардыларынааҥы сир ааттаммыта.
Боруобалаан көрүү
Холобурга, кыһын тымныыга кыра оҕолорго таһырдьа оонньуу тахсалларыгар: «Муус кыырпаҕын айаххытыгар угумаҥ, уоскутун хам ылыаҕа, хаан тахсыаҕа»,- диэн анаан-минээн сэрэтэн этэҕин. Арай таһырдьа тахсаат даҕаны, көрбөт кэмҥэр түбэһиннэрэн бары ити этиини боруобалаан көрөн, тоҥ мууска уостарын хам ыллаттарбыттарын, тоҥ муус куһуоччуктарын уостарыгар ыйаабыттарын босхолуургар эрэ тиийэҕин. «Айыкка», «абытай» буолбутун, уостан хаан тахсыбытын кэнниттэн тымныы муустан сэрэнэр үөрэх дьэ өйдөрүгэр түһэн умнуллубат гына хатанан туһата улаатар.
Билигин эдэрдэргэ «Айыыны оҥорума» диэн этии, үөрэтии ордук туһалаах уонна табатык өйдөнөрө олус наада буолла. Саҥаны, билбэти, урут биллибэти оҥоруу саҥаны айыы буоларын бары билэллэр эрээри оҕолор өйдөрүн-санааларын кыайан харыстыырга өссө да үөрэнэ иликтэр. Сэбиэскэй былаас «айыы үчүгэй» диэн албынныы сылдьыбытын билигин да хаалларбакка салҕаан иһээччилэр "айыы үөрэҕин" айан үлэһиттэр, төрөппүттэр өйдөрүн-санааларын буккуйаллар. Оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан, үчүгэйи уонна куһаҕаны сатаан арааран билэн олоҕор туһанар буола үөрэниэр, ол аата киһи буолууну ситиһиэр диэри “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи тутуһара ирдэнэр. Бу үөрэх оҕону сыыһа-халты туттунарыттан, киһи быһыытын аһара барарыттан харыстыырынан туһата улахан.
Саҥаны оҥоруу, айыы туох содуллааҕа, үчүгэйэ дуу, куһаҕана дуу боруобалаан, оҥорон көрдөххө эрэ, төһө эмэ кэминэн биллэр кыахтааҕа олоххо уустуктары үөскэтэр. Саҥаны айартан, айыыны оҥоруох инниттэн сэрэхтээх буолуу хайаан да ирдэнэр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэрэ өй-санаа ити уратытыттан тутулуктаах уонна эдэрдэри, ордук уолаттары сыыһаны-халтыны, аһара барыыны оҥорон кэбиһэллэриттэн, наркотикка убанан хаалыыларыттан харыстыырга аналланар. (1,16).
Семенов Григорий Трофимович
Олоҕун олуктара
1923—1924 сс. Бүлүүгэ I ст. учууталлаабыт, оскуола сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
Измаил
Измаил (Ізмаїл) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 72 509 (2014).
Балай буолуу
ВОЗ быһаарытыынан
Травмаланыы, ыалдьыы уонна өлүү статистичиэскай классификацияларынан онус хаттан көрүү буолуу 6/18 кыра, ол эрээри 3/60 элбэх, эбэтэр 20 кыраадыска диэри көрбөт буола5ын диэн доруобуйа харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ бэлиэтиир.
Травмалар
АХШ территориятааҕы 30 саастаах диэри дьоннор харахтарын травмата (аҥар харахтара көрбөт буолуулара) үгүстүк бэлиэтэнэр. Катаракта уонна харах травмата харахха бэйэтигэр дьайаллар. Онтон көрөр ньиэрбэ ыарыыларын сайдыыта, ньиэрбэ төрдүгэр дьайан, харахтан мэйии кэтэх чааһыгар сигналлары ыытан харах көрүүтүн мөлтүүрүгэр тиэрдэр. Мэйии кэтэх чааһын ыарыыта кортикальнайкорбот буолууну кытта сибээстээх уонна мэйии сөпкө көрөр дьоҕурун мэһэйдиир, сүтэрэр буолууга тиэрдэр. Маннык ыарыылаахтар күн бүтүүтэ көрөллөрө мөлтүүр.
Соруйан оҥоруу
Киһини соруйан көрбөт оҥоруу түбэлтэлэрэ история5а биллэллэр. «око за ока, зуб за зуб» таҥара сокуонунан киирэ сылдьар, ону таһынан шараитка эмиэ билигин да туттуллар. Ол курдук, кэргэн ылыахтаах кыыһын кислотанан көрбөт оҥорбут эр киһини 2003 сыллааха пакистан террору утарар суута көрбөт буолууга уураахтаабыта. Эмиэ итинник уурааҕы 2009 сыллаахха Иранна кыыһыгар кислотаны сирэйигэр ыспыт киһиэхэ уураахтаабыттара. Ити уура5ы эмсэҕэлээбит кыыс бэйэтэ толоруохтааҕа.
Васильева Пелагея Васильевна
1933 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүт. 1956 сылтан 1963 сылга дылы Бүлүү орто оскуолатын уонна Бүлүү училищетын историяҕа учуутала. 1963 с. Алдан улууһун Ыллымах бөһүөлэгин оробуочай ыччатын оскуолатыгар учууталлыыр, онтон Эмельджак бөһүөлэккэ саабыстыыр, 1966 с. Ыллымахха история учуутала.
Өс
Өс тыллар
Урун кун тахсар-туhэр. Дьыл кэмнэрин утумнара кэмиттэн кэмигэр уларыйа тураллар. Олох үөскуу-үөдуйэ, салҕана- сайда турар. Ону барытын Аар Айыы Тойон көрөн- истэн дьаhайар. Дьэ, ол иhин айыы аймаҕа киниэхэ сугуруйэр уонна уйэттэн уйэҕэ, өбугэ саҕаттан иhэр өс тыллары тутуhар.
Тинсирики өс диэн
Орто дойду киhитэ таннары таттаран, аньыыны онорон олоххо сэти үөскэтэрин бобор өс тыллар.
Уйус
Уйус эбэтэр даарда көҕөн (косатка, ) — кус бииһин ууһугар киирэр көтөр. Орто кус.
Грэмми
«Грэмми» (Grammy) — Америка звукозапиһын академиятын музыкаҕа бириэмийэтэ. 1957 сыллаахтан баар. Билиҥҥи аан дойду музыкатын индустриятыгар саамай сыаналанар бириэмийэлэртэн биирдэстэрэ. Киинэҕэ Оскар бириэмийэни кытта тэҥниэххэ сөп.
Таҥара үөрэҕин хааччахтара
Билигин былыргыттан олохсуйбут сиэри-туому толорууга, сокуоннары, бэрээдэги тутуһууга ордук кытаанах ирдэбиллээх мусульманнар сайдан, ахсааннара лаппа элбээн иһэллэр. Арай кинилэр демократия сокуоннарын ылымматтара сайдыылаах дойдулар туоратыыларыгар тириэрдэр.
Бу аналлаах бобуулар, хааччахтар киһи баҕата, өйө-санаата кыра оҕо эрдэҕиттэн Орто дойдуттан барыар диэри, хаһан да аһара барбатын, киһи быһыытын кэспэтин хааччыйаллар. Өйүн-санаатын аһара ыыппат, хааччахтыыр, кыайа тутан хонтуруоллуур киһи таҥара үөрэҕин тутуһар, үтүө санаалаах, таҥаралаах киһи буолар. Таҥара диэн киһи бэйэтэ үтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар, дьон олоҕун сиэриттэн аһара барбат баҕа санааны үөскэтиниитэ уонна онтун толорорго дьулуһуута, толорор буолуута ааттанар.
Таҥараҕа итэҕэл диэн киһи аһара барар өйүн-санаатын хааччахтаан, бэйэтин үтүөҕэ ыҥырар баҕа санаатын дьон олоххо ситиспит ситиһиилэригэр тэҥнээн биэрэринэн дьоҥҥо олус туһалаах уонна сирдээҕи, Орто дойдутааҕы олоххо хайаан да тутуһуллуохтаах көрдөбүл буолар.
Попов Семен Андреевич
200px|thumb|слева|Попов Семен Андреевич (Сэмэн Тумат) Попов Семен Андреевич (Тумат) — поэт, суруйааччы, литератураны ырытааччы. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта (2014).
Олоҕун олуктара
1973 с. — Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбит.
Улахан Чиистай
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Аат тыл
Ити бөлөхтөн биир чопчу предмети ааттыыр тыл анал аат дэнэр. Холобур: Сережа, Маҥаачыйа, Сангаар, Индигиир, Муоһааны
Аат тыл үөскүүр ньымата
Үс ньыманан үөскүүр:
Көҥүл
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар этиилэрэ көҥүлү быһаарыыга, олоххо таба туһаныыга эмиэ сөп түбэһэр:
Борооску
Өссө маны көр
Тыһаҕас
Аммосова Матрена Ивановна
Олоҕун олуктара
"ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан Матрена Ивановна Аммосоваҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ."
Арыгыттан туттунуу
Айылҕа хааны сиир үөннэрэ сииллэрин тулуйа үөрэнии туттунар күүһү улаатыннарар. Кыра оҥоойуттан уонна бырдахтартан саҕалаан улахан күлүмэҥҥэ уонна тигээйигэ тиийэ айылҕа үөннэрэ улаатан, бөдөҥөөн иһиилэрэ, ытыраллара ордук ыарыыланалларыгар тириэрдэр. Бу үөннэр ытыралларын, сииллэрин «мыр» да гыммакка тулуйуу улахан тулуурдаах киһи буолары быһаарара, ханнык да саарбаҕа суох.
Талах
Талах (Salix spp.) — үүнээйи көрүҥэ; элбэх сыллаах мастыҥы 0,8-6 миэтэрэ үрдүктээх үүнээйилэр.
Астаах талахтар суолталара улахан: моонньоҕон, хаптаҕас уо.д.а.
Аллараа Бытантай
400px|thumb|right|Аллараа Бытантай нэһилиэк Эбээн-Бытантай улууһун каартатыгар Аллараа Бытантай нэһилиэк. Эбээн-Бытантай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кустуур.
Штефан-Водэ
Олохтоох дьоно
Дьонун ахсаана 8 600 (2013).
Пастеризация
Пастеризациялааһын (убаҕаһы сылытан микробун өлөрүү) - аһылык бородуукталарын 60-70 кыраадыс итиигэ 30 мүнүүтэҕэ диэри уһуннук тутан микробтары өлөрөр ньыма.
Таҥара үөрэҕин туһата
Таҥара үөрэҕэ элбэх ахсааннаах үлэ дьонугар, үлэһиттэргэ, кинилэр өйдөрүгэр-санааларыгар тирэҕирэр, ол иһин сайдар кэскиллээх. (2,83).
Иирии
Иирии (лат. Rabies) диэн сытыытык, баас-үүт устун киирэн киин ниэрбэ систематын сүһүрдэр ыарыы.
Улуу Хоро
Хоролор Улуу Хоро уонна Тыгын баһылыктаах соҕурууттан кэлбиттэр, уонна элбэх сылгы, ынах сүөһүнү үүрэн аҕалбыттар. Олохтоох тоҥустары кырган баран, кинилэр сирдэригэр олохсуйбуттар. Тыгын хоролору кытта Ытык Күөл (Туймаадаҕа баар) таһыгар олохсуйбут. Байан баран, бэйэтин бас билэр сирдэрин кэҥэтэргэ санаммыт. Yгүс сирдэри, Алданы, Амманы, Тааттаны, Бүлүүнү, Дьааҥыны кини маҥнай ааттаабыт. Туймаадаҕа урут эмиэ хоролор олорбуттар. Кэлин сэрииһит Тыгын Тойон, Хоро ууһун күүстээх бухатыырын өлөрөн баран, урут хоролор сирдэрин ылбыт, уонна бэйэтигэр холбообут.
Ономастика
Ономастика хайысхалара
Антропонимика
Космическай эбийиэктэр эбэтэр туспа халлааны сырдатар эттиктэр ааттарын үөрэтэр. (Күн, Ый, Юпитер, Галлей кометата, Веста кыра планета (астероид), Церера карлик планета, Толиман эбэтэр Сириус) сулустары, Данобол (астероидтары о.д.а. кометалары) үөрэтэр.
Зоонимика
Кыыл уонна кинилэр ааттарын үөрэтэр билим. (Холобур, Шарик, Баһырҕас, Доҕор, Суолдьут, Аргыс, Бөтөс, Чолбон, Сындыыс).
Спиридонов Михаил Федорович
Олоҕун олуктара
Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран Хотугу байҕал суолун Саха сиринээҕи Хотугу өрүс пароходствотыгар суол сулууспатын катерыгар мотуруостаабыт, 1946 сыллаахтан — «Пётр Ширшов» пароход мотуруоһа.
Ономастика
Ономастика хайысхалара
Хрематонимика
Спиридонов Михаил Федорович
Өссө маны көр
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)
Ономастика
Ономастика хайысхалара
Этнонимика
Леликов Алексей Емельянович
Олоҕун олуктара
1940 - 1943 сыллардаахха — "Дальстрой" Халыма өрүс пароходствотын начальнигын солбуйааччыта (Магадан куорат);
Кындыл
Гоголев Иван Михайлович — Кындыл (18.01.1930, Бүлүү, Саха АССР — 22.11.1998) — саха норуодунай поэта, драматург, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1957).
Кындылга анаммыт хоһооннор
Василий Сивцев — поэт, тылбаасчыт, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Иван Гоголев аатынан бириэмийэ бастакы лауреата:
Барамыгин Николай Константинович
Олоҕун олуктара
1949 сыллаахха кини салайар биригээдэтэ уһулуччу үрдүк үүнүүнү ылбыта. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1950 сыл бэс ыйын 21 күнүнээҕи Ыйааҕынан Барамыгин Николай Константиновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Павлуцкай Андрей Степанович
Павлуцкай Андрей Степанович - коллежскай асессор, 1759 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 1759 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи.
Ильина Анегина Егоровна
200px|thumb|right|Ильина-Дмитриева Анегина Егоровна Ильина-Дмитриева Анегина Егоровна (1943–) — опера ырыаһыта (меццо-сопрано), ССРС народнай артыыската (1988).
Дыргыл
Ботаническай ойуулааһын
Элбэх сыллаах от үүнээйи, 30—75 см үрдүктээх сэппэрээк.
Лебедев Михаил Михайлович
Кини иннинэ бойобуоданан Павлуцкай Андрей Степанович олорбут. Павлуцкай кэнниттэн бойобуоданан титулярнай советник Чередов Федор Васильевич анаммыт.
Гренада
Гренада (Grenada) диэн Кариб байҕалын соҕуруулуу илин өттүгэр баар арыы дойду. Гренада арыытыттан уонна алта кыра арыылартан турар. Иэнэ 344 км², олохтоохторун ахсаана 110,000. Киин куората Сент Дьордьес.
Алын Новгород
Алын Новгород (төрүттэммитэ 1221 с.) —- Волга өрүс Ока кытта силбэһэр сиригэр турар Арассыыйа былыргы куората, бөдөҥ промышленнас, транспорт уонна култуура киинэ.
Алын Новгород — олохтоохторун ахсаанынан Арассыыйа бэһис куората с населением 1 278 803 чел. . Агломерацияҕа 2,02 мөл киһи олорор.
Кытыылаах сон
Быһыыта кыһыҥҥы бууктаах coҥҥо маарынныыр (түүлээх иһэ суох). Taҥac биэтэстээх, кэннинэн тыыраҕастаах, улахан дьогдьуурдаах, бэлэнньигэ кыараҕаc буолар. Оҕуруонан, симэҕинэн киэргэтэллэр.
Рутул тыла
Рутул тыла — Рутулдар тыллара.
Поэтическэй троптар
Эпитет
Саха норуотун ырыатыгар бүтүн этиилэр эпитет буолан турааччылар. Бу ырыаҕа «толбоноох үүс тириитин туруору ыйаабыт дьуолкалаах» диэн этии бүтүннүү «дойду» диэни киэргэтэр эпитет буолан турар. «Киргиллээх киис тириитин кэккэлии ыйаабыт кэрбэннээх» диэн этии «суол» диэҥҥэ эпитет буолан турар. Бу ылбыт норуоппут ырыатыгар «дойду», «суол» диэн тыллары араас түүлээҕинэн дьуолкалаан киэргэтэн көрдөрөллөр. Ити булдунан иитиллэн олорор олохтон төрүттэнэн тахсар. Эпитет бэрт араас буолар. Сорох эпитет дьүһүнү-мөссүөнү, туоҕу-хайдаҕы аҕай-аҕайдык, мөлтөхтүк көрдөрөр, сорох эпитет күүскэ, эриэккэстик көрдөрөр. Ичигэс салгыным Илигирии түһэн Испин-быарбын Ититэн Итирбитим… (Күндэ). «Ичигэс» диэн эпитет тылы киэргэппэт, көннөрү салгын хайдаҕын көрдөрөргө турар, оттон «илигирии түһэн» диэн эпитет салгыны мэктиэтигэр хамсатан көрдөрөр, итинник эпитет күүстээх, эриэккэс эпитет диэн буолуохтаах.
Метафора
Ийэ дойдубут Уһун иэнигэр Куба көтөр Куорсуна. Тэллэх Тэлгэннэ… (Күндэ). Бу ырыаҕа маҥнайгы хаар куба көтөр куорсуна тэллэх тэлгэммитигэр холонуллар, бу холобуртан хаар туох да аһара үчүгэй маҥан, сымнаҕас буола киэргэнэн көстөн тахсар, онон «куба көтөр куорсуна тэллэх тэлгэннэ» диэн тылы киэргэтэр метафора буолар. Саха ырыатыгар-хоһоонугар метафора диэн бэрт хаадьаа эриэккэскэ баар буолар. Саха норуота үөрэҕирэ илик буолан, саха ырыатыгар-хоһоонугар саҥа куормалар, саҥа стиллэр, быһыылар-майгылар үөскүү иликтэр, онон туспа саҥа, кэрэ стили таһааран суруйар поэт диэн суох, онон саха ырыатыгар-хоһоонугар метафора аҕыйах. Ас-үөл элбээн Аан дойду айылҕатын Сүмэтэ тохтон, Сүрэх-быар сымнаан, Ичигэс салгын иҥэрсийэн… (Күндэ). Манна өҥ-тот буолбута, от-бурдук үүммүтэ, арыы, сүөгэй элбээбитэ аан дойду айылҕатын сүмэтигэр ууруллан, «сүмэтэ тохтор» диэн метафора буолбут уонна ичигэс, итии салгын биллэр-биллибэт салгыйарын туох эрэ кыыл дуу, сүөһү дуу саҥатыгар холоон, иҥэрсийэр дэниллибит — метафора буолан тахсыбыт.