cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сыт
“Ы” дорҕоон хатыланнаҕына “ыы” диэҥҥэ кубулуйдаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйар, ытааһыны илэ үөскэтэр. “Ыы” дорҕоонунан бүтэр иккилии сүһүөхтээх тыллар бары куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр.
Улахан кыыллар бары туохтан эрэ кутталлаахтан көмүскэнээри бэлэмнэннэхтэринэ ырдьыгынаан биллэрэллэр. “Р” дорҕоон хатыланнаҕына “рр” диэҥҥэ кубулуйдаҕына ырдьыгынааһыны үөскэтэр. Ыр-р, бар-р, тур-р диэн эттэххэ тыл ураты күүһүрэр. Сыт диэн сыты биллэрэрин тэҥэ, эти-сиини сытыаран сынньат диэн өйдөбүллээх. Сытыы эмиэ кэмнээх-кэрдиилээх буоллаҕына табыллар. Сытыы аһара бардаҕына киһи быһыытын сүтэрэр. Аһара уһуннук сытыыттан ханнык эрэ сыт үөскээн тахсар, сытыйыы буолар. Быһаҕы, биилээҕи, уһуктааҕы сытыы диэн этиллэр. Бу тэриллэр улахан сэрэхтээхтик илдьэ сылдьыллалларын ураты бэлиэтэнэр. Оҕо сытыыттан сэрэнэрин “Чыычый” диэн этэн кыра эрдэҕиттэн үөрэтиллэр. Сытыыттан, биилээхтэн хайаан да сэрэннэххэ уонна уһуннук сыппатахха эрэ табыллар. (1,453).
Киһи ыарыйдаҕына, мөлтөөтөҕүнэ сытар. Утуйарга сытан, сынньанан, күүс мунньунуллар. Аһара уһуннук сытыы киһи быһыыта буолбатах, киһи аһара уһуннук сыппакка туран тугу эмэ оҥордоҕуна, үлэлээтэҕинэ, хамсаатаҕына биирдэ киһи буолууну ситиһэр, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанар.
Алев Алатлы
Олоҕун кэпсээнэ
Университет кэннэ Алев үөрэнэ сылдьан билсибит киприот-турок Альпер Орхон диэн киһиэхэ кэргэн тахсар. Онтон сотору буолаат, кэргэнинээн иккиэн Фулбрайт уонна Форд фондатын стипендиятын ыланнар, үөрэхтэрин АХШ сиригэр салгыыр кыахтаналлар. Манна тирэҕирэн, Алев искусство магистра аатын Вандербильт университетыгар көмүскүүр.
Айар үлэтэ
Онтон салгыы Алев эмиэрикэ литературоведа Эдвард Саид «Освещение ислама», «Палестинский вопрос» үлэлэин тылбаастаабыт. Бу тылбаас иһин кини Ясир Арафат илиититтэн мэтээл тутар.
Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана
2022 сыл туругунан Арассыыйа Саха Сирин оккупациялаан тутан олорор процеһа бара турар, неоколония буолан олорор Саха Сирэ.
Органикаламмат холбоһуктар
Органикаламмат холбоһуктар кылаастара
Бары органикаламмат холбоһуктар икки улахан бөлөххө арахсаллар:
Судургу сэктэр физика уонна химия саҥнарынан маннык арахсаллар:
Ыһыраайыл уон икки бииһэ
Ыһыраайыл уон икки бииһэ (שִׁבְטֵי יִשְׂרָאֵל) диэн Дьаакып уон икки уолуттан төрүттээх биистэр. Бу биистэртэн Дьэбэриэй дьоно турар. Ытык суруйуу кэпсииринэн, Дьаакып уолаттарын ийэлэрэ кини икки ойоҕо (Лиэйэ уонна Рахил) уонна икки нүһэйэ (Билха уонна Зилпа) буолаллар.
Биистэр сирдэрэ
Леви бииһэ Таҥара дьоно буоланнар Ыһыраайылга сирдэммэтэхтэрэ. Кинилэр атын биистэр сирдэригэр уонна хотолоругар аҕабыыт быһыытынан олорор көҥүллээхтэрэ.
Арыгыны бобуу арыгыһыттары элбэтэр
Арыгыны элбэхтик иһэри утары охсуһар аатыран, олус түргэнник, аптаабыт курдук, арыгыһыттары суох оҥоро охсоору, арыгыны букатын бобор санаа сыыһа. Арыгыны суох гыннахха арыгыһыттар эмиэ суох буолуохтара диэн быстах өйдөбүл билигин даҕаны күүскэ иҥэн сылдьар. Итинник быһаччы өйдөбүлү салайар былаас бобууну-хаайыыны элбэхтик туттар эрдэҕиттэн үгүс дьоҥҥо иҥэрэн кэбиспит. Арыгыһыт буолуу киһиттэн бэйэтиттэн уонна кинини кыра эрдэҕинэ хайдах үөрэппиттэриттэн ордук улахан тутулуктаах дии санааччылар билигин эмиэ элбээн эрэллэр.
Үгүс дьон майгылара-сигилилэрэ алдьаныыта, арыгыны киһилии испэт буолуулара барыта арыгыны бобууттан төрүөттэнэн тахсара быһаарыллар.
Аскиз оройуона
Административнай арахсыыта
Аскиз оройуона административнай территориадьнай биирдэм быһыытынан 3 куораттыы тииптээх бөһүөлэктээн уонна 11 сэлиэнньэ сэбиэттээх..
Barefoot College
Колледж
Дьиэ «дьадаҥы үөрэнээччилэргэ табыгастаах буоларын курдук» сир муосталаах уонна ороно суох.
Филиппов Аркадий Егорович
Олоҕун олуктара
1980-90 сс. Народнай хонтуруол РК председатеоинан талыллан үлэлиир. РСФСР НХ Комитетын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаланар.
Оройуон сэбиэскэй, партийнай органнарыгар 1971 сыллаахтан 17 сыл депутат, 18 сыл райком чилиэнэ, 1973-80 сс. Райисполком чилиэнэ, 1980-91 сс. Райком бюротун чилиэнэ. Ити сылларга оройуон социально-экономическай сайдыытын былааннарын торумнаспыт, быһаччы олоххо киллэрсибит дуоһунастаах дьоннортон биирдэстэрэ.Ити сылларга хаһаайыстыбаннай тутууларга болҕомто уураннар типовой механизированнай хотоннору, сайылыктары, кинилэри уотунан хааччыйар үрдүк күүрүүлээх уот линияларын, совхозтар аайы типовой киин тутууга, ходуһалары күөлсүтүүгэ, элбэх сыллаах оттору ыһыыга, механизированнай бурдук ыскылааттарын тутууга тэтимнээх үлэ барбыта.
Архипов Власий Дмитриевич
Архипов Власий Дмитриевич — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээллээх.
Николаев Степан Васильевич
Олоҕун олуктара
1951 с. -  кулун тутар 5 күнүгэр Горнай оройуонун Мытаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Борисов Афанасий Иннокентьевич
Борисов Афанасий Иннокентьевич — ССРС Доруобуйатын харыстабылын туйгуна, СӨ үтүөлээх зоотехнига
Идигэн
Кытайы утары сэрии. 768–779 сыллар
Кытай сэрии кэнниттэн өссө чөлүгэр түһэ илигинэ уйгуурдар Кытай сиригэр киирэ турбуттар.
Суруллубут суоруллубат
«Айыы үөрэҕин» айааччылар өй-санаа үөрэҕэр букатын сыһыаннара суохтар. Араас саҥа тыллары булан итэҕэл тылыгар кубулута сатыыллара куһаҕаны эрэ оҥорор, дьон итэҕэйбэт буолууларын үөскэтэр, сымыйалыы, албынныы сылдьалларын биллэрэр. Нууччалардыын кыттыспыппыт ырааппытынан «Лох» диэн тыл биһиэхэ эмиэ куһаҕанынан дьайар тыл буолар.
Борисов Иннокентий Иннокентьевич
Борисов Иннокентий Иннокентьевич (1890—1967) — тимир ууһа, стахановец, «Бочуот Знага» орден кавалера.
Саха бала5ана ыраах Исландия5а
Эдьиийбит хас да омук тылынан иҥниhэ суох кэпсэтэрин, бараммат эрчимин, элбэх доҕоттордооҕун, дьулуурдаах улэhитин сѳхтүбүт уонна кининэн киэн тутуннубут. Савва Иннокентьевич Данилов 2014с. "Кировскай" кинигэ 2014с. Редакционнай коллегия: Иванова Т.В.,Угарова В.Н., Дьячковская А.Н., Леонтьева Е.А., Леонтьева Е.Н., Леонтьева М.И., Николаева О.С., Александров И.Н.
Еланка (Хаҥалас улууһа)
Еланка — Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Винокуров Николай Григорьевич
Олоҕун олуктара
1945 с. Японияны кытта сэриилэһии буолбут, онно кинилэр роталара самолет турар сирин харабыллаабыт уонна бомба таһыытыгар сылдьыбыт. 1946 с. демобилизацияламмыт.
Наҕараадалара
"50 лет Вооруженных сил СССР" мэтээл (20.06.1969)
"70 лет Вооруженных сил СССР" мэтээл (26.09.1989)
"50 лет Победы в ВОВ" мэтээл (22.03.1985)
"50 лет Победы" нагрудной бэлиэ (28.03.1995)
Ретро FM
«Ретро ФМ» (урукку аата — «Радио Ретро») — коммерческай музыкальнай радиостанция, Арассыыйа биир биллэр радиостанцияларыттан биирдэстэрэ. Формата "Голд Ретро". Эфиргэ 1970-1990 сыллардаах сэбиэскэй/нуучча уонна тас дойдулар музыка холбоноллор. Омук уонна нууччалыы муусука хабааннаһыыта - 65/35. Радиостанция 280 куораттан уонна нэһилиэнньэлээх пууннарга 1800-тан тахса биэрээччи баар уонна иһитиннэрии FM долгуҥҥа Беларуссияҕа, Саха Сиригэр, Америкаҕа, Казахстаҥҥа, Эстонияҕа, Кыргызстаҥҥа, Украинаҕа (Украинаҕа 2022 сылтан санкцияларынан арахсыбыта) иһитиннэрэр, онтон интернет сигэтин нөҥүө планета үрдүнэн хабар.. Ону тэҥэ «Ямал 200» уонна «Intelsat 904» спутниктар нөҥүө биэрии ыытыллар. Радиостанцияны биэрии 1995 сыл тохсунньу 13 күнүгэр "Радио Ретро" диэн саҕалаабыта, онтон 2003 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр  "Ретро FM" диэн ааттаах салҕаммыта. Станция целевой аудиторията - үксэ 35-65 саастаах истээччи буолаллар.
Иммануил Кант
Олоҕо
Иммануил Кант 1724 сыл муус устар 22 күнүгэр төрөөбүтэ. Кини 1732 сыллаахха Фредерик колледжыгар сылдьабр буолбута, ол колледж диреторынан Франц Альберт Шульц диэн Кант аймахтарын пастордара этэ. 1740 сыллахха Көнинсберг Альбертус университетыгар киирбитэ уонна Готтфред Лейбниц уонна кини үөрэнээччитин Кристиан Волф философиятын үөрэппитэ. 1746 сыллаахха аҕата өлөрүгэр дылы үөрэммитэ, ол кэнниттэн Көнинсбергтан барбыта. 1755 сыллахха лектор буолбута уонна 1770 сыллахха дылы үлэлээбитэ. Хоруол библиотекатын иккис библиотекрынан үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн Көнинсберг университетын логика уонна метафизика декана буолбута. Кант Көнинсберг куораттан хаһан даҕаны ырааппатаҕа. 1804 сыл олунньу 12 күнүгэр "Сөп буолуо" диэн бүтэһик тыллардаах өлбүтэ.
Университет бириэмэтэ
Университетка үөрэҕин бүтэрэн баран философия учуутала буолуон баҕарбыта да олус ыарахан буолбута. Кини чааһынай учуутал үлэтинэн уһуннук сылдьыан сөп этэ. Көнинсберг университетын поэзия учууталын дуоһунаһын биэриэн баҕарбыттара да, аккаастаабыта. 1770 сыллаахха Көнинсберг университетын философия профессора буолбута.
Титан уу аннынааҕы хараабыл тимириитэ (2023)
Титан уу аннынааҕы хараабыл тимириитэ диэн соторутааҕыта буолбута
Saxo Bank
Saxo Bank, Дания биир улахан баана, сир шаарын үрдүнэн биир улахан брокер. Кытай, Америка, Арассыыйа, Аустралия, Дьоппуон, Кэриэйэ, Европа, Арассыыйа акциаларыҥ уонна облигациаларын атыылыыр.
Аан дойдуга Дьон биир санааланыытын күнэ
ХНТ резолюцията Тыһыынча сыл декларациятыгар сигэнэр, онно солидарность XXI үйэ биир сүрүн сыаннаһын быһыытынан ахтыллар.
Харыйалаах (Хаҥалас улууһа)
Харыйалаах — Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Үлэ таҥаралара үөскээһиннэрэ
Тимири уһааран араас туттар сэптэри сахалар оҥостон туһаммыттара остуоруйаҕа биллэр. Сахалар төрүттэрэ тимир уустара. Саха тимир быһаҕа араас элбэх былыргы курган көмүүлэриттэн көстөрүнэн сахалар киэҥ сирдэргэ уһуннук олоро сылдьыбыттара дакаастанар. (8,382). Сахалартан үөскээн киэҥник тарҕаммыт омуктар бары тимир диэн тылы туһаналлар.
Туһаныллыбыт литература
5. Эверстов А.И. Айыы аймахтара. Күн улуустара. Иккис түһүмэҕэ. – Дьокуускай: “Бичик” нац.кинигэ кыһата, 1998. – 184 с.
Заболоцкай Семен Прокопьевич
Заболоцкай Семен Прокопьевич — муосчут, ССРС художниктарын сойууһун чилиэнэ.
Исакова Мария Дмитриевна
Исакова Мария Дмитриевна (5.12.1933–) — сэрии оҕото.
Олох иһин охсуһуу
Киһи өйө-санаата тулуурдаах, өһөс буоллаҕына, сыыһа-халты, аһара туттубатаҕына эрэ олоҕу киһи быһыылаахтык, уһуннук олорор кыахтанарын сахалар билэллэр. «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонун олохторугар туһаналларыттан кэлэр көлүөнэлэрэ ордук сайдыылаах, кыахтаах буола улааталларын ситиһэр этилэр.
Өй-санаа икки өрүттээҕиттэн хайа өттө баһыйарыттан киһи оҥорор быһыылара быһаарыллан тахсаллар. Киһи ханнык санаалара баһыйарыттан соннук быһыылары оҥорор. Холобур, киһи элбэх үчүгэй санаалардаах, тугу эмэ оҥороору, тутаары кыһанар буоллаҕына уонна ол тутуутун салҕаатаҕына үчүгэйи, туһалааҕы оҥорор.
Онтон киһи куһаҕан санаалара баһыйдахтарына, тугу эрэ алдьатар, уорар, ылар санаата киирдэҕинэ, үгэскэ кубулуйдаҕына уонна ол санаатын толордоҕуна куһаҕан быһыыны оҥоруон сөп.
«Олох иһин охсуһуу» диэн киһи бэйэтин ис санааларын кытта быһаарсарын, туруулаһарын биллэрэрэ ордук суолталаах. Эти-сиини харыстыыр, сынньатар, сытыара түһэр санаа киһи кыайа-хото үлэлиирин аҕыйатар, суох да оҥорор кыахтаах эбэтэр кыра да ыарыыны улахан курдук санаан сытынан кэбиһии эмиэ баар буолуон сөп.
Ыарахан ыарыыга кыаттаран сытынан кэбиспэккэ эти-сиини утумнаахтык дьарыктааһынынан ыарыы аҕыйаан, чэпчээн барыытын ситиһии «Олох иһин охсуһуу» үтүө холобура буолар. Сарсыарда эрдэлээн туран туһалаах дьыалалары оҥоруу киһиттэн улахан тулуурдаах буолуутун эрэйэр. Сүрэҕэлдьээн сытынан кэбиһии, дьаалатынан барыы олох иһин охсуһууга хотторуу бэлиэтэ буолар.
Сэм Голдман
Олоҕо
2007 сыллаахха Сэм Голдман Нед Тозуну кытары D.light Design хампаанньаны тэрийэр уонна салайааччыларыттан биирдэстэрэ буолар (CCO). 2011 кулун тутарыгар хампаанньаны салайартан туораан стратегическай менеджмеҥҥа болҕомтотун уурар.
Наҕараадалар уонна премиялар
Ол сыл Голдман The Charles Bronfman Prize тиксэр.
Ильина Татьяна Михайловна
1945 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1970 с. СГУ историко-филолгическай факультетын бүтэрбитэ. 1999 с. Дьокуускайдааҕы I педучилище социальнай педагогика отделениетын сэбиэдиссэйэ. 1996 с. СӨ социальнай педагогтарын Ассоциациятын президенэ. Татьяна Михайловна Ильина 1994 с. СӨ Ил Түмэнинэн ылыллан бигэргэммит Оҕо быраабын туһунан сокуон ааптардарыттан биирдэстэрэ. СӨ норуотун үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕиритин туйгуна.
Акимова Люция Павловна
Акимова Люция Павловна, 1958] с. [[олунньу 21 күнүгэр Сунтаар оройуонун Күндэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Сабахаттин Али
Олоҕун кэпсээнэ
Стамбул куоракка педагогическай училищены бүтэрэн баран Йозгат куоракка учууталлаабыт. 1928 сылтан 1930 сылга диэри Берлин куоракка филология факультетыгар үөрэммит, ол эрэн сотору дойдутугар төннүбүт.
1932 сыллаахха Ататюрк аатын хоһоонугар киртиппитин иһин биир сыл хаайыыга сууттаммыт, онтон 1933 сыллаахха суут уурааҕа көтүллүбүт. Хаайыыттан тахсан баран үөрэх министрэ Баюр Юсуф Хикмет ирдэбилинэн Ататюрк аатын айхаллыыр поэма суруйар. Ол кэннэ үөрэтэр үлэтигэр төнүннэрбиттэр.
Лукина Роза Николаевна
Үлэтэ, дьарыга
Кини оҥорбут быырпаҕын испэтэх киһи диэн суоҕа буолуо, ыһыах саҕаланна да быырпахха элбэх сакаас киирээччи. Дьүөгэлэрэ «Ыалдьыттыы кэлэн баран эбии илии тутуурдаах, өттүк харалаах барар этибит» диэн ахтан саныыллар.
Туба Бюйюкюстюн
Карьерата
Туба университетка үөрэнэр сылларыгар «Pantene», «Maximum Cart», «Kremini», «Molped» диэбит курдук биллэр ааттаах суоллаах, аан додй бренэ буолбут хампаанньалар рекламаларыгар уһуллан саҕалаабыта. Өтөр кинини Томрис Гиритлиоглу диэн биллиилээх режиссер хамаандата таба көрбүтэ. Туба аан бастаан «Султан Макамы» диэн киинэ сэрийээлигэр уһуллубута. Ол кэнниттэн «Çemberimde Gül Oya» сэрийээлгэ, «Гюлизар», «Отец и сын» диэн биллэр киинэлэргэ артыыс быһыытынан оонньообута. Тубы сулустаах чааһа 2005 сыллаахха «Под сенью лип» диэн сэрийээлтэн саҕаламмыта. Кини онно Бюлент Иналому кытта сүрүн оруоллары оонньообуттара. Ити кэннэ «Аси» диэн 2007—2009 сылларга тэлэбиидэнньэгэ тахсыбыт киинэ сэрийээлигэр кыттыбат. Онно Туба эмиэ сүрүн оруолу оонньообута. Кини партнера биллиилээх артыыс Мурат Йылдырым буолбута.
Тус олоҕо
Туба 2005 сыллаахха «Под сенью лип» сэрийээлгэ уһуллубут Бюлент Иналы кытта билсэн сылдьыбыта, ол гынан баран кинилэр 2007 сыллаахха арахсыбыттара. Ол кэннэ «Аси» киинэҕэ уһулла сылдьан Сами Сайданныын билсэн саҕалаабыта уонна 2010 сыллаахха арахсыбата. 2011 сыллаахха Туба Париж куоракка Онур Сайлак артыыска ойох тахсыбыта. Кэргэнниилэр игирэ оҕолордоохтор. Ол эрээри 2017 сыллаахха арахсыбыттара.
Брокер
Биржа брокера
Брокер өҥөтүгэр клиеннэр сорудахтарынан сыаналаах кумааҕылары атыылааһын эбэтэр атыылааһын. Ырыынак кыттааччыга итинник өҥөнү биэрэргэ лицензия баар. Брокер бэйэтин клиенигэр ол эбэтэр сыаналаах кумааҕыга туттуон сөп уонна атыыланарын туһунан рекомендация биэриэн сөп. Олорго брокердар рынокка (сыаналаах кумааҕы, табаарынай ырыынак, валютнай ырыынак) сыананы арыйарга уонна сылтахтыырга уонна сылтахтыырга
Стэнли Кубрик
Наҕараадалара уонна номинациялара
Кубрик персональнай наҕараадалара:
Йунус Киинэ
Сыаллар-соруктар уонна бырайыактар
Йунус Киинэ Гарвард университетын, Боккони университетын, Флоренция университетын, Макгилл университетын, Каледония университетын, Салфорд университетын (Улахан Манчестер) уонна Аасыйа технология институтын (Патхумтхани) кытары түмэт урбааныгар үөрэтии пособияларын оҥорор.
Псковтааҕы судаарыстыбаннай университет
мини
Псковтааҕы судаарыстыбаннай университет (ПсковСУ) — Арассыыйаҕа Псков куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Колесов Иннокентий Николаевич
Колесов Иннокентий Николаевич (1926–2011) — сэрии оҕото.
Лукачевскай Дмитрий Дмитриевич
Оҕо сааһа
Уус Алдан Өнөр нэһилиэгэр ахсынньы 5 күнүгэр 1938 сыллаахха Лукачевскай Дмитрий Илларионович уонна Анна Матвеевна Лукачевская дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Өнөргө бастакы холкуоһу тэрийсибит, кыладыапсыгынан, биригэдьииринэн үлэлээбит. 1942 сыллаахха сэриигэ барбыт. Ийэтэ сэрии кэмигэр арыы маастарынан үтүө суобастаахтык үлэлээн "Аҕа дойдуну Улуу сэрии 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Дьарыга
Үлэ бэтэрээнэ.
Романов Николай Гаврильевич
Олоҕун олуктара
1937 с. ыам ыйын 10 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Элгээйи нэһилиэгин Хоротугар төрөөбүтэ.
Дыдаев Дмитрий Герасимович
Айар үлэтэ
Маны таһынан бэйиэт тылбаастарынан дьарыктанар. Оннук Фадеев "Эдэр гвардиятын" тылбаастыыр, Эжен Потье хоһооннорун кинигэтин сахалыы таһаарар, Ньурба тыйаатырыгар анаан пьесалары тылбаастыыр (холобур Уборевич "Брест кириэппэһин").
Ашока (пуонда)
«Ашока» урбаан түмэт көҕүлээһиннэрин өйүүр, "түмэт урбаан" диэн өйдөбүлү тарҕатар бастакы тэрилтэ.
Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
Структурата
2. Радиотехническэй факультет
Бэстээх (Хаҥалас улууһа)
Бэстээх — Хаҥалас улууһун Бэстээх нэһилиэгин киинэ.
Франц Фердинанд
Өлөрүү содула
Франц Фердинанд оҕолоро тэҥэ суох ыалга төрөөбүт буоланнар (морганатическай брак) Франц Иосиф I ыраахтааҕы саҥа нэстилиэнньигинэн 1906 сыллаахха өлбүт Фарнц Фердинанд бииргэ төрөөбүт быраатын Отто уола, 27 саастаах эрцгерцог Карл буолбута. 1916 сыллаахха Карл Австро-Венгрия тиһэх ыраахтааҕыта буолбута.
Мигалкина Елизавета
Мигалкина Елизавета — поэт, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Фуйуй кыргыстара
Былыргыта уонна билиҥҥитэ
Билиҥҥи кэмҥэ фуйуй кыргыстара Фуйуй уеһын Йуи-Даур-Мандьу-Кыргыс омук округар (友谊达斡尔族满族柯尔克孜族乡) олороллор.
Төрүттэрэ
Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан Енисей кыргыстара хас да омук булкуһуутуттан үөскээбиттэр. Ол курдук Енисей кыргыстара үөскүүллэригэр түүр, моҕол, Индия-Ираан , угор, самадьы уонна киэт тыллаах биистэр кыттыбыттар.
Ойуун
Билигин ойууннарга “айыы ойуунабын” диэн уратытык ааттаныы баар. Бу ааттаныы сэбиэскэй кэм өй-санаа төрүттэрин, тутулуктарын буккуйбута ситэ ааһа илигинэн уонна саха тыла өйү-санааны кытта дорҕооннорунан тутулуктарын билбэттэн үөскээн таҕыста. Сэһэн Боло суруйарынан айыы диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара үөр буолан, илэ баран сылдьаллара ааттанар. Холобур, Болугур Айыыта, Бахсы Айыыта уонна да элбэхтэр. Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара этиттэн-сииниттэн арахсан, туспа баран айыы буолан сылдьалларын дьон түүллэригэр көрөллөр. Тыыннаах киһи өйө-санаата уларыйа сылдьарынан кыайан айыы буолбат, киһи быһыытын тутуһа сырыттаҕына эрэ Орто дойдуга олоҕо табыллар.
Киһи барыта сааһыран, олох уопутун мунньунан, санаата күүһүрэн истэҕинэ уонна эбии дьарыктаннаҕына ойуун буолан иһиэн сөп. Дьон кырдьан истэхтэринэ түүллэрэ ордук чуолкайданар уонна элбэхтик уопутуран таба тойоннуур кыахтаналлар, инникини билэн-көрөн ойуун таһымыгар тахсаллар.
Лепчиков Николай Васильевич
Лепчиков Николай Васильевич — инженер, Дьокуускайдааҕы «Водоканал» салайааччыта, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, Аоассыыйа коммунальнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Назаров Афанасий Семенович
1916 с. Хатаска төрөөбүтэ. 1938 с. Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн, зоотехник үөрэхтэммитэ. 40 тахса сыл үлэлээбитин тухары 36 сылын талан ылбыт идэтигэр биэрбитэ. 1932 с. комсомол, 1943 с. ССКП чилиэнэ. Саха АССР үтүөлээх зоотехнига. Октябрьскай ревлюция орденынан, «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин», үбүлүөйүнэй В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутугар «Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. 1995 с. өлбүт.
Семенов Николай Макарович
Олоҕун олуктара
1965 с. - Элгээйи орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэтин саҕалыыр
Коростень
Устуоруйата
Искоростень аан бастаан Повесть временных лет ааттанар. Онно суруллубутунан 6453 (945) сыллаахха древляннар киин уораҕайдара эбит. Билиҥҥи Коростень сиригэр VIII—XIII үйэлэрдээҕи 4 былыргы городищены булбуттара: үһэ өрүс кытылыгар баар гранит туруук таастарга, онтон биирж (9 га кэриҥэ иэннээх) Уж хаҥас кытылыгар. Городищелар чугастарыгар 6 кургаан уҥуохтар бааллара биллэр (300-тэн тахса кутуу). Көмүү сиэрэ-туома — уматыы, өлүктэр саҕах таһымыгар уонна оҥхойдорго сыталлар.
Blurams
Официал саайта: https://www.blurams.com/
Никифоров Сергей Сергеевич
«Зенит» спортивнай обществоҕа тренер, ССРС Спорткомитетыгар үлэлээбитэ.
Элвис Пресли
Олоҕун олуктара
Элвис Пресли 1935 сыл тохсунньу 8 күнүгэр Миссиссиппи штытын Тупело куоратыгар төрөөбүтэ. Иигирэ убайа Джесс Гарон 35 мүнүүтэ кини иннинэ төрөөбүт уонна тута өлөн хаалбыт. Соҕотох оҕо буолан аҕалаах ийэтин кытта олус чугас эбит. Дьиэ кэргэн сиэркэпкэ сылдьар эбит, онно Пресли музыкаҕа талаана тахсыбыт. 13 саастааҕар ийэтин кытта Мемфис куоракка көспүттэр, ол бириэмэҕэ аҕата төлүүр чиэги подделкалаан хаайыыга барбыт. Рокабилли диэн аатаах музыка жанрын ыллыыр дьоннортон бастакы эбит. Бастакы биллэр ырыатынан 1955 сылга тахсыбыт Heartbreak Hotel, ол ырыа бастакы киэҥник биллэр рок-н-ролл ырыата буолар.
Васильева Екатерина Романовна
На5араадалара 2014 с дааннайынан
- 1978 сылтан совхоз, оройуон чемпион ньирэй көрөөччүтэ;
-2011 сыллаахха Эмис нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо аат иҥэриллибитэ;
Никурданов Афанасий Исакович
1989 с. өлбүт.
Субсидия
Быһаарыы
РФ бюджетнай кодексыгар сөп түбэһиннэрэн икки көрүҥ субсидия көрүллүөхтээх:
Винокурова Маргарита Егоровна
Билигин М. Е. Винокурова-саха Республикатын үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ. "Отличник народного просвещения РФ", "Учитель учителей РС(Я)", "Методист РС(Я)", "Почетный ветеран образования РС(Я)"бэлиэлэринэн наҕараадаланнылар. "За заслуги перед Севера "диэн Хотугу норуоттар ассоциацияларын мэтээллээх. СӨ педагогическай үлэ ветераннарын Сэбиэтин чилиэнэ. Кини аата "СР педагогическай энциклопедиятыгар"киллэриллибитэ.
Маргарита Егоровна үтүөкэн педагог, методист уонна учуонай эрэ буолбатах. Кини ону таһынан педагогикаҕа, психологияҕа, публицистикаҕа, социологияҕа, үрдүкү оскуолаҕа 700- тэн тахса ыстатыйа автора буолар. Е. младшай оскуола оҕолорун сахалыы «Ньургуйаана уонна Нарыйаана» диэн уонча кэпсээн суруллубут
Источник: https://sakhalife.ru/indigirskij-margarita-vinokurova-skromnost-i-uverennost/
Өй-санаа сайдан иһиитэ
200 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр киһи саҥарар саҥата сайдыбыт. Бу кэмтэн саҕалаан киһи мэйиитэ олус улаатан, өйө-санаата биллэрдик эбиллибит. Бу кэмҥэ киһиэхэ маарынныыр харамайдартан неандертальскай диэн ааттанааччы эмиэ баар эбит. Бу харамай күөмэйин оҥоруута билигин баар эбисийээнэлэр киэннэрин курдук буолан, кыайан саҥара үөрэммэтэҕиттэн сайдыыны кыайан ситиспэккэ киһиэхэ кыаттаран, баһыттаран симэлийэргэ барбыт. Бу кэмтэн саҕалаан киһиэхэ маарынныыр бары атын харамайдар суох буола эстибиттэр. (1).
Өй-санаа бу уларыйан, тупсан иһэр таһымнарын биир-биир ыламмыт ырытыахпыт:
1. Киһи атын өйдөрө-санаалара кыайан сайдыбат кыыллартан, сүөһүлэртэн өйүн-санаатын, бэйэтин туспа араарыныыта, киһи буоларын билиниитэ олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. Бу кэмтэн ыла саха тылыгар киһи уонна сүөһү диэн тыллар үөскээн олоххо киирбиттэр.
Олох салҕанан истэҕинэ өй-санаа үөрэҕэ сайдан испитэ. Тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын уратылара арыллыбыттара. Бу кэмҥэ дьон олорор сирдэрин-дойдуларын икки аҥы араарыы; бу дойду уонна ол дойду диэн арааран ааттааһын үөскээбитэ. Билигин элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” тутуһааччылар “айыы үчүгэй” диэн этиилэринэн өйдөрө-санаалара бу, олус ыраах, хаалбыт таһымҥа эрэ сылдьарын биллэрэллэр.
Билиҥҥи сайдыылаах дойдулар өй-санаа үөрэхтээхтэрэ бу кэми өй-санаа өссө сайда илик, язычество, сэрии, өлөрсүү кэмэ диэн туспа арааран ааттыыллара, ол кэмҥэ дьон оҥорор быһыылара куһаҕана элбэҕинэн бигэргэтиллэр, айыылар уонна абааһылар диэн арахсыы охсуһууга, абааһы көрсүүгэ тириэрдэрэ, бэйэ-бэйэлэрин симэлитэ, суох оҥоро сатыыллара элбэхтик сэриилэһиилэрин, өлөрсүүлэрин үөскэтэрэ.
Александров Прокопий Филиппович
Аатын үйэтитии
- Прокопий Филиппович Александров аатын үйэтитэн кини оҕолоро 2020 сылтан алын кылааһы бүтэрэр үөрэнээччигэ, элбэхтик эбии ааҕыынан дьарыгырбыт оҕоҕо анал стипендия анаабыттара.
Эрмээн тыла
Эрмээн сирин уонна Нагорнай Карабах ил тыла, Эрмээн дьон аан дойду үрдүнэн саҥараллар. Бэйэ бичиктээх - Эрмээн бичигэ. Икки араастаах - Илин уонна Арҕаа Эрмээн тыла.
Эдвин Хаббл
Үлэтэ
1929 сыллахха "Хаббл сокуона" диэн буоларын олохтообута. Сокуон этэринэн, ханнык баҕарар икки галактикалар икки ардыларынан ыраах буоллахтарына, бэйэ-бэйтиннэн тэйэллэрэ түргэтиир. Бельгия аҕабыыта уонна астронома Жорж Леметр бу идеяны урут кыра сурунаалга бэчээттэппитэ, ол да буоллар, күн бүгүнүгэр диэри Хаббл аатын сүгэр.
Алексеева Мария Степановна
Олоҕун олуктара
1979 с. – Сунтаар оройуонун Элгээйи орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэр.
Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай университет
мини|250px
Факультеттара
7. Көмпүүтэр наукаларын уонна информационнай технологиялар факультеттара
Институттара
Алтан Ордуу
1320-с сыллар саҕаланыыларыгар Узбек хаан исламы Алтан Ордуу дойду итэҕэлэ оҥорор. мини|Алтан Ордуу сирэ XV үйэ ортотугар Алтан Ордуу хаста да тутулуга суох дойдуларга ыһыллыбыта. Ордуу киин чааһа Улуу Ордуу буолан XVI үйэ саҕаланыытыгар диэри тиийбитэ.
Аата уонна сирэ
Алтан Ордуу диэн аат аан маҥнай 1556 сыллаахха Казан историята диэн айымньыга туттуллубута. Ол иннинэ нуучча суруктарыгар Алтан Ордуу Орда эрэ диэн ааттыыллара. XIX үйэттэ ылата историяҕа Алтан Ордуу (нууч.: Золотая Орда) диэн аат киэҥник туттулар буолбута.
Моҕол империятыттан арахсыы
Бату хаан сиэнин Мэнгу-Тимур кэмигэр (1266–1282 сыллар) Алтан Ордуу Моҕол империятыттан тутулуга суох буолбута. мини|163x163пкс|Мэнгу-Тимур бэлиэтэ
Алтан Ордуу ыһыллыыта
XIV үйэ 60-с сылларыгар Алтан Ордууга улахан уларыйыылар саҕаламмыттара. 1361 сыллаахха Алтан Ордууттан Орда-Эдьэн Улууһа арахсыбыта. Ол да буоллар 1390-с сылларга диэри Алтан Ордуу сомоҕо дойду этэ. Тамерлан сэриитин уонна ол кэннэ буолбут кризис түмүгэр Алтан Ордуу ыһыллыбыта.
Хааннар
Алтан Ордуу Моҕол империятын сороҕото эрдэҕинэ:
Охлопков Филипп Гаврильевич
Филипп Гаврильевич – Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин, ИЛ Түмэн депутаата. Саха Өрөспүүбүлукэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
Эла Бхатт
Олоҕо
Бхатт 1983 сылтан 1988 сылга диэри (атын билиинэн 1986 сылтан 1989 сылга дылы ) Индия парламенын үрдүк палататын чилиэнэ этэ.
Аба (география)
Аба - аһыы, сүлүһүн; географияҕа: аһыы, солохтоох, кудулаах уу. Мантан: Абалаах.
Сон Степан Александрович
Олоҕун олуктара
1957-1959 сс. - Сунтаар орто оскуолатыгар физическэй иитии учууталынан үлэлээбитэ.
Түүлгэ куттар көстүүлэрэ
1. Дьон туохха эмэ үйэттэн үйэҕэ итэҕэйэн тутуһар санаалара эбэтэр толорор оннук туомнара.
2. Киһи үөрэнэн хаалбыт быһыыта, үөрүйэҕэ. (1,216).
Бу көстөр күлүк киһи көрүҥүнэн киһиэхэ бэйэтигэр маарынныыр курдук буолар. Бу күлүк үгүстүк киһи бэйэтэ, өйө-санаата, салгын кута сөбүлээбэтин оҥорор. Киһи сөбүлээбэт быһыытын күлүк киһи оҥорор буоллаҕына, бу киһини куһаҕан киһинэн ааттаан кэбиһэр.
Ийэ кут түүлүгэр киһи этэ-сиинэ баара биллэр, илиитин-атаҕын көрүөн сөп. Киһи бэйэтэ тугу эмэ оҥороро, хаамара-сүүрэрэ, халдьаайыга ыттара барылара бу түүллэргэ киирсэллэр.
Курууппа ойуун киһи түһээн өлбүт киһини көрүстэҕинэ, ол аата эн салгын кутуҥ кини салгын кутун көрөр диэн быһаарар. Түүл диэн киһи салгын кутун сырыыта буоларын Курууппа ойуун эмиэ билинэр. Ойуун бу этиилэрин таба диэтэхпитинэ киһи салгын кута утуйа сыттаҕына туспа баран бэйэтэ сылдьара түүлгэ көстөр.
Илэтигэр киһи билэр, үчүгэйдик саныыр киһитин көрсүһэ түстэҕинэ үөрэр, мичээрдиир. Санаата көнөр, кэпсэтэллэр. Бэйэлэрэ сөбүлэспэт да дьон күлэ-үөрэ кэпсэтиэхтэрин сөп. «Сүөһү эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр» диэн этии баара киһи ис санаатын таһыттан көрөн билии кыаллыбатын быһаарар.
Фетхие Четин
Олоҕун кэпсээнэ
Мусульман дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтин өттүттэн төрүт эбээтэ (1905—2000), оччотооҕу кэмҥэ улахан аймалҕаны таһаарбыт эрмээн омук геноцидыттан куоппут буолан, христиан эрмээн төрүттээҕин уонна дьиҥнээх аата Грануш Гадарян буоларын кэпсээбэт эбит, өр кэм устата кэпсээбэккэ сылдьыыбыт. Ол туһунан сиэнигэр кэлин 1974 сыллаахха сааһыран баран биирдэ кэпсээбит; Четин эбэтин кэпсээннэрин барытын түмэн, кыра-кыра кэпсээннэри биир улахан айымньы оҥорон, кэлин «Мин эбэм» диэн кинигэ оҥорон бэчээттэппит (2004), бу кинигэ араас омук тылыгар тылбаастаммыт, ол иһигэр эрмээн тылыгар эмиэ тылбаастаммыта биллэр.
Твердээҕи судаарыстыбаннай университет
Факультеттара
2. Историческай факультет
3. Математическай факультет
4. Социальнай технологиялар уонна педагогическай үөрэх института
5. География уонна геоэкология факультета
15. Юридическай факультет
Борисов Георгий Дмитриевич
Олоҕун олуктара
1947 сыллаахха ыам ыйын 25 күнүгэр аармыйаттан демобилизацияламмыт.
Семён Иванович ЕМЕЛЬЯНОВ
Семен Иванович тохсунньуга 57 сыл, ол иһигэр 23 сыл — завод үлэлээбитэ. экономика отдела, 5 сыл-наукаҕа директоры солбуйааччы,2 сыл-зав. АПК- ны научнай хааччыйыы киинин былааннааһын уонна координациялааһын отдела, 2008 с. — 2013 с.-институт сүрүннүүр отделын старшай научнай сотруднига.
Georgia Power
Кулун тутар 8 күнүгэр 2023 сыллаахха Америкаҕа Georgia Power тэрилтэ икки саҥа ядернай реакторы үлэҕэ киллэрбитэ, онтуката Америка 20% энергетическай суверенитетын Канаадаттан уонна Арассыыйаттан күүһүрдүөхтэх.
Айхан Каан
Каа́н Айха́н (1994 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүт, Гельзенкирхен, Германия) — Турцияттан төрүттээх ниэмэс биллэр футболиһа, «Фортуна» (Дюссельдорф) футбол кулуубун уонна Турция сүүмэрдэммитт национальнай хамаандатын көмүскээччитэ.
Айхал Аммосов
Сахалыы эттэххэ Манчаары сиэнэ диэн буолар. Манан хаар серай луэд
Степанова Венера Егоровна
Олоҕун олуктара
Саха государственнай университетын 1985 с. бүтэриэҕиттэн Тойбохой орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэлиир.
Түүлгэ кыыллар көстүүлэрэ
Саха дьоно былыр-былыргыттан киһи хайдах майгыннаммытын быһаарарга кыыллары кытта тэҥнээн көрүүнү туһаналлар. Олус улаханнык кыыһырбыт киһини «Эһэтин тириитин кэппит» диэн этэллэр. Олус кыыһыран кимиэхэ да иннин биэрбэт буолбутун бэлиэтээннэр итинник хоһуйаллар. Киһи майгына мөлтөҕүттэн киһилии өйө-санаата тиийбэт буоллаҕына олус элбэхтик ыт майгыныгар холууллар. Киһи майгына хайдаҕын, хайа кыыл майгыныгар маарынныырын көрөн быһаарыыга кыыл бэйэтин көстүүтэ ордук өйдөнүмтүө буоларын быһааран этии киһи түүлүгэр көстөр. Ордук элбэхтик киһи түүлүгэр ыт көстөрө быһаарыллар. Киһиэхэ куһаҕан майгыннаннар эрэ ыкка тэҥнэнэн хаалар куттал кимиэхэ барыларыгар баар буоларын ити көстүү бигэргэтэр.
Трофимова Зинаида Захаровна
Олоҕун олуктара
1961 с. Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүү педагогическай училищетын бүтэрбитэ.
Б. Б. Городовиков аатынан Калмык судаарыстыбаннай университета
мини|250px
Устуоруйата
мини|250px
Структурата
11. Эбии профессиональнай үөрэхтээһин факультета.
Рейтиннэрэ
1. Элиста куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа экэнэмиичэскэй үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 295-с миэстэ
Яковлева Мария Егоровна
РФ тыатын хаһаайыстатын туйгуна (1968). «Росгипрозем» институт Саха сиринээҕи отделын бочуотун кинигэтигэр киллэриллибит, СӨ үтүөлээх агронома.
Качиннар
История
1837 сыллааҕы биэрэпиһинэн 12 тыһыынча кэриҥэ качин киһитэ баар эбит, ол эрээри 1926 сыллаахха 200 киһиттэн ураты бары хакастарбыт дэммиттэр.
Трофимов Степан Афанасьевич
Олоҕун олуктара
1935 г. Балаҕан ыйын 26 күнүгэр Сунтаар оройуонун 3-с Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1944 с. Бордоҥ начальнай оскуолатын 1- кы кылааһыгар киирбитэ.
Федорова Елена Петровна
Олоҕун олуктара
1975 с. Саха государственнай университетын математическай факультетын үөрэнэн бүтэриэҕиттэн үөрэхтээһин эйгэтигэр үлэлиир
Ма Цзюнь
Ма 2004 с. Yale World Fellow быһыытынан АХШга айылҕаҕа сыһыаннаах сокуоннары уонна чугас дьиссипилиинэлэри үөрэтэр. 2006 сыллаахха Бээдьиҥҥэ эргиэнэ суох Айылҕа уонна түмэт дьыалаларын Институтун тэрийэр. Ол сыл Time Маны Аан Дойду сүүс саамай кыахтаах дьон ахсааныгар кииллэрэр (кини туһунан ыстатыйаны Эдвард Нортон суруйар). Ма Цзюнь 2007 сыллаахха уу киртийиитин хаартатын үлэҕэ кииллэрэр (кэлин кини института сир уонна салгын киртийиитин хаартыларын кииллэрэр). 2008 сыллаахха Эмиэрикэ Wal-Mart Stores диэн улахан хампаанньа маҕаһыыннара Институт дааннайдарыгар киирэллэр.
Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет
Рейтиннэрэ
4. Аан дойду бастыҥ университеттарын топ-500 рейтинигэр 493-миэстэ.
TriStar Pictures
TriStar Pictures (ТриСтар Пикчерз), АХШ киинэ уонна мультик устар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ, Голливуд пропискалаах студиялартан биир бөдөҥнөрө. Аатырбыт Sony конгломератка киирэр.
Metro-Goldwyn-Mayer
Metro Goldwyn Mayer (Метро Голдуин Майер), АХШ киинэ устар тэрилтэтэ, улахан медиаконгломерат, 64 студиялары бас билэр. Голливуд пропискалаах.
Ильяна Павлова
Айар үлэтэ
Саха киинэтигэр оруоллара: Даайа – «Куораччыт», режиссер М.Лукачевскай, Настя – «Манчаары», режиссер А. Гаврильева, кытай кыыһа – «Покидая благоухающую гавань», режиссер С.Ооржак, Юля - «Ыаллыылар 2» сериал, режиссер А.Кириллин, Эльвира – «Айыы уола», режиссер Э.Новиков, баһылык ойоҕо – «Кытыл», режиссер Р.Тараховскай, Жанна – «Күүдээринэ күүрээн» сериал, режиссер М. Платонова, удаҕан – «Иччи», К.Марсан уо.д.а.
Kanthari
thumb|260x260px|Институт дьиэтэ Kanthari International (эрдэ Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанньыттарын института диэн биллэрэ, The International Institute for Social Entrepreneurs эбэтэр IISE) — Индия эргиэнэ суох института, Тируванантапурамҥа (Керала) баар түмэт урбааныгар идэтийбит дьону бэлэмниир тэрилтэ. Хараҕа суохтарга көмөлөһөр Аан Дойдутааҕы Braille Without Borders (BWB) диэн тэрилтэ иһинэн үлэлиир. Институту 2005 сыллаахха хараҕа суох ниэмэс түмэт үлэһитэ уонна BWBы тэрийсээччи Сабрийе Тенберкен уонна Пол Кроненберг тэрийбиттэрэ. Институт бастакы дьарыктара 2009 сыллаахха саҕаламмыттара.
Константинов Фёдор Семёнович
Албан аат III ст. уордьанынан наҕараадаламмыт (29.10.1945).
Куһаҕан ааттаныы
Сайдыылаах дойдулар бары кэриэтэ Россия сэриилэрэ Крыымы Украинаттан былдьаан ылбыттарыттан уонна Донбаһы сэриилээбиттэриттэн сылтаан элбэх санкциялары, хааччахтары биллэрдилэр. Омуктар икки ардыларыгар 1994 сыллаахха түһэрсиллибит эйэлээх буолууну үөскэтэр дуогабардары Россия тутуспатын көрдөрөн ыаллыы олорор кыра дойдулар бары сэриилиэҕэ, сирбитин былдьыаҕа диэн куттанан Америкаттан, НАТО-тан көмүскэл көрдүүргэ күһэлинниллэр.
Сахалар “Ааты-суолу харыстаа” диэн этиилэрэ уһун үйэлэргэ дьайыыта тиийэр, аймахтарга, омуктарга олус кытаанахтык тутуһуллуохтаах олох үөрэҕэ буолар. Бу быһаарыыны тутуспатах, ааттарын-суолларын харыстаабатах, үчүгэй өттүгэр тупсарбатах аймахтар, омуктар таҥара накааһын дьайыытыттан эстэр, симэлийэр дьылҕаланаллар.
Икки өрүт арахсыытын туһаныы
Дьон бары бэйэ-бэйэлэригэр үчүгэйи баҕараллар диэн саныыллар. Ол эрээри хас киһиэхэ барыларыгар кэриэтэ үчүгэй диэн өйдөбүллэрэ тус-туһунаннар уонна олохторун таһымыттан ордук улахан тутулуктаахтар. Хас биирдии омуктарга баайдар уонна үлэһиттэр, дьадаҥылар баалларыттан үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы икки өрүттэнэр.
Дьулустаан Семенов
Дьулустаан Игнатьевич Семенов (10.06.1981 –) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.
Икки өрүт арахсыытын туһаныы
Оҕо кыра эрдэҕиттэн бэйэтин кыаҕынан куһаҕаны уонна үчүгэйи арааран билэ үөрэнэрэ олоҕор олус улахан туһаны оҥорор. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэр, аан бастаан куһаҕан быһыылары арааран билэргэ үөрэтэр. (1,40).
Нихаль Атсыз
Нихаль Атсыз (Nihal Atsız 12.01.1905, Кадыкёй, Стамбул, Осман империята — 11.12.1975, Стамбул, Турция) — турок суруйааччыта, бэйиэт, публицист, политическай диэйэтэл уонна турок пантюркизмҥа бөдөҥ идеолога, теоретига, исламы утарааччы уонна тенгрианствоҕа төннүүнү туроктар төрүт итэҕэллэригэр төннүү быһыытынан көрөр биллэр-көстөр киһи. Нихаль Атсыз пантюркизмы күүстээхтик тутуһар киһи быһыытынан түүр омуктара бука бары биир Туран Ил аннынан холбоһуохтаахтарын туһунан этэрэ-тыынара. Ити санаатын иһин хаста да тутулла, үлэтиттэн үүрүллэ сылдьыбыт. Олоҕун тиһэх сылларыгар диэри ол санаатын ыһыктыбатах.
Общественная и политическая деятельность
Нихаль Атсыз несколько раз был арестован за критику против Кемалистического режима и правлении Республиканской народной партии в Турции. Издавая журнал «Орхун» в одном из номеров допустил критику в адрес учебников истории, за что ему было запрещено издавать журнал решением Совета Министров. В марте 1944 года он опубликовал на страницах «Орхуна» открытое письмо тогдашнему премьер-министру Турции, в котором обвинял министерство образования в том, что оно потворствует левацким, коммунистически настроенным кругам, во главе которых стоял писатель Сабахаттин Али. Тем самым тюркисты как бы объявили идейную войну левым силам Турции. Такую же идейную войну левым Атсыз объявил позднее, в 1967 году. Тогда это были статьи, обвинявшие турецких левых в том, что они разжигают идеи сепаратизма на юго-востоке Турции с целью создания там коммунистического правления.
Raiffeisen Bank International
Салалтата — Вена (Аустриа).
Ньургуйаана Шадрина
Айар үлэтэ
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Ушницкай Михаил Петрович
I Өспөх нэһилиэгэр Кэлэдимэ диэн сиргэ 1905 сыллаахха орто бааһынай кэргэҥҥэ төрөөбүт. 1930 сыллаахха «Саҥа хардыы» холкуоска киирбит. Бу холкуос пиэрмэтин сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан 1941 сыллаахха атырдьах ыйын 11 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт.
Ceza
Эрдэтээҕи айар үлэтэ
Кини төһө да баҕарбатаҕын иһин, нэдиэлэ алта күнүн тухары элиэктиригинэн үлэлииргэ күһэллэрэ. Өрөбүлүгэр муусуканан дьарыктанар.
Бэлиэтээһиннэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/Ceza
Киһи бырааба
1800 сылтан аан дойду бастакы сэриитигэр
Үгүс бөлөхтөр уонна хамсааһыннар киһи быраабын аатыгар 20-с үйэ устата дириҥ социальнай уларыйыылары ситиспиттэрэ. Ол курдук Арҕаа Европаҕа уонна Хоту Америкаҕа профсоюзтар сокуоннай сааһы туола илик киһи үлэ усулуобуйатын, бобуутун эбэтэр бэрээдэгин быһаарбыттара, ону тэҥэ үлэһиттэргэ забастовкалыыр быраабы биэрбит сокуоннары ыларга үлэлээбиттэрэ. Дьахтар быраабын иһин хамсаныы элбэх дьахтарга куоластыыр быраабы ситиспиттэрэ. Национальнай- босхолонуулаах хамсааһын үгүс дойдуларга колониал державалартар босхолонор кыаҕы биэрбитэ. Индия тутулуга суох буолуутун иһин хамсааһыҥҥа Махатма Ганди салайыытынан биир ордук сабыдыаллаах этэ. Аан дойду араас чаастарыгар баар баттаммыт расовай уонна итэҕэл аҕыйах өттө правительстволар ситиһиилэри кыайбыттара, ону тэҥэ меньшинстволар уонна дьахталлар бырааптарын иһин, туһа АХШга.
Түүл өбүгэлэр өйдөрө-санаалара
Түүллэри билии, түүл араас бэлиэлэрин үөрэтии, киһи олоҕор үгүс туһаны аҕалыан сөп. Сырдыгы, күөх дьүһүнү, тыыннаах Айылҕа дьүһүнүн, түүл илэ аҕалан дьоннорго көрдөрөн үчүгэй, дьол маннык буолар диэн үөрэтэр. Түүлгэ көстөр үчүгэй буолуу бэлиэлэрэ дьиҥнээх Айылҕаҕа эмиэ үчүгэйдэр. Түүл Айылҕаттан тутулуктааҕын чуолкайдык көрдөрөр бэлиэнэн хонуу көстүүтэ буолар. Түүн түһээн хонууну көрдөххүнэ, сырдык, күөх оттоох хонууга мэччийэ сылдьар сүөһүлэр баар буоллахтарына, олоҕуҥ байылыат, дьоллоох буолуо, онтон болоорхой көрүҥнээх, үүнүүтэ суох хара хонууну көрдөххө, мөлтөөн-ахсаан барыы саҕаланыа.
Түүллэри үөрэтэн эппит-сииммит уонна өйбүт-санаабыт туругун быһаарабыт. Kиһи өйүн-санаатын күүһүнэн бэйэтин олоҕун оҥостор. Атын дьон көмөлөрүн ким да ситэ сыаналаабат, барытын бэйэтэ билэн-көрөн, тутан-хабан оҥордоҕуна эрэ астынар. Киһи өйө-санаата туруктаах буолуутун кыра эрдэҕиттэн дьарыктаан ситистэҕинэ эрэ биирдэ бэриллэр олоҕун киһи быһыылаахтык олороро табыллар. (1,3).
Каменка (Молдова)
Географията
Куорат Днестр өрүс уҥа кытылыгар.
Куорат билиҥҥитэ
2005 сыллаахтан сылын ахсын алтынньы иккис аҥарыгар Каменка санаторийга «Kam Art» диэн ааттаах худуоһунньуктар симпозиумнара ыытыллар.
Григорьев Егор Петрович
Иркутскайдааҕы финансовай-экономическай институту бүтэриэҕиттэн олоҕун 45 сылын республика социальнай-экономическай өттүнэн сайдарыгар анаабыт экономист-финансист буолар.
Сырдык уонна хараҥа дьайыылара
Сырдык уонна хараҥа, күнүс уонна түүн хардары-таары дьайыылара дьон өйүн-санаатын сайдыытын, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааралларын төрүттээбит. Онтон сайын уонна кыһын солбуйсан биэриилэрэ эт-сиин сайдыытын, тупсуутун үөскэппиттэр.
Байрак Митхат
Успуорка карьерата
Митхат Байрак олоҕор саамай улахан бастакы түһүлгэтэ 1955 сыллаахха Барселона куоракка түстэммитэ. Онно норуоттар икки ардыларынааҕы Сир ортото байҕал оонньууларын турнира ыытыллыбыта. Бу улахан түһүлгэҕэ кини хонноҕо арыллан тустубатаҕа уонна бастакы улахан уопута буолан, орто аҥаардаах ыйааһыҥҥа бэһис миэстэ буолбута.
Икки өрүтү араарыы
Айыы диэн тыл бэйэтэ куһаҕана элбэҕин «ыы» диэн ытааһын дорҕоонунан бүтэрэ быһаарар. Бу тыл киһи куһаҕаны, буруйу оҥорор майгынын, кыаҕын холбуу ылан быһаарарын тэҥэ, киһи айыыны оҥороору сыыһа-халты туттунара эбиллэринэн куһаҕан өрүтэ элбиир. Бу тыл куһаҕан дьайыытыттан оҕолор, эдэрдэр ордук эрэйдэнэллэр. Кинилэр үгүстүк саҥаны айыыны, уратыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро охсоору сыыһа-халты туттуналлара элбээн хааларыттан куһаҕаны оҥороллоро элбииригэр тиийэн хаалыахтарын сөп. Маннык кэм кэлэн эрэр. Эдэр оҕолор бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбээһинэ “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн этииттэн, үөрэтииттэн быһаччы тутулуктаах. Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга үөр, айыы буолан сылдьаннар, туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэри түүллэригэр киирэн ыҥырар, угуйар кыахтаахтар. Айыы буола сатаан эдэрдэр онно киирэн биэрэр, быстах быһыыны оҥорон кэбиһэр кыахтара улаатар.
Сахалар нууччалар буолбатахтар. Сахалыы өй-санаа «Туох барыта икки өрүттээх» диэн айылҕа төрүт тутулугун билинииттэн, олоххо тутуһууттан үөскээбит. Айыы диэн тыл бэйэтэ икки өрүтү, үчүгэйи уонна куһаҕаны иккиэннэрин холбуу иҥэринэн сылдьар тыл буоларын уларыта сатаабакка харыстанар.
Айыы диэн тылы сатаан саҥарбатаҕа буолан «аньыы» диэҥҥэ уларыта сатааһын сахалыы өй-санаа тутулуктарын билбэт буолууттан үөскүүр. Бу тылы тутта сатыыр дьон сахалыы өй-санаа тутулуктарын үрэйэ, алдьата, биир киһи өйүн-санаатын икки аҥы араара сатыыллар. «Аньыы» диэн тылы сахалар төрүт туттубаттар.
Өй-санаа икки аҥы арахсыытын үөскэтии олус улахан сыыһа. Олох ханнык эмэ ыарахан, уустук кэмигэр өй-санаа икки аҥы арахсыыта ордук күүһүрэн, букатын эйэлэспэт буолууга тириэрдэн омук икки аҥы арахсыытын үөскэтиэн сөп. Өй-санаа арахсыытын үөскэтиини, «аньыы» диэн тылы тутта сатааһыны, бу кэмтэн ыла тохтотуохха.
Араас өй-санаа үөрэхтэрэ үчүгэйтэн куһаҕаны арааран, тус-туспа тылларынан ааттаан биэрэллэрэ дьоҥҥо быстах эрэ, субу кэмнээх туһаны аҕалыан сөп. Маннык араарыы өй-санаа кэлтэйдии сайдан барыытыгар, аҥардастыы биир эрэ өрүт үөрэҕин, билиитин ылыныыга тириэрдэрэ халыйыыны, хаалыыны үөскэтэрэ куһаҕан.
Вьетнам инвестициятын уонна сайыннарыытын баана
Историята
2007 сыл тохсунньутугар Вьетнамҥа правительство BIDV уонна үс атын баанка минритарнай өлүүнү атыылыа5а диэн биллэрбитэ. Ол сыл кулун тутарга Правительство массыына суолларын бырайыактарыгар инвестициялыырга быһаарыммытыгар көрдөстүлэр. Бала5ан ыйыгар Вьенам Эрлайнс, Петро Вьетнам уонна Вьетнам почтатын кытта Вьетнам бастакы к8т8р финансовай хампаанньа онорорун ту9унан биллэрбитэ.
Шваб түмэт урбаанын пуондата
«Шваб Пуондатын» Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтин үрдүк таһымнаах үлэһитэ Памела Хартиган салайар.
Үчүгэй уларыйар
Үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйар кэмин сабыдыалын бу көлүөнэлэр илэ биллилэр, олохторугар буолан ааспыт тосту уларыйыылары кэтээн көрөр кыахтаннылар. Ырыынак сыһыаннара олоххо киириилэрэ сэбиэскэй кэм саҕана туоратыллар сүүлүктэр, “спекуляннар” атыыны-эргиэни баһылаан салайыыларыттан саҕаламмыттара, сыыйа олоххо киирбиттэрэ, харчы уонна мал сыһыаннарын үөскэппиттэрэ.
Быстах санааҕа барыта үчүгэй буолан хаалыан кырдьык да баҕарыллар. Пиибэ, арыгы иһээри харчы көрдүүр аймах уолгар харчы биэрбэтэххэ эйигин куһаҕан киһи диэҕэ. Тулуйа сатыахха. Киһиэхэ барыларыгар үчүгэй буола сатааһын барыта кыаллыбат, сахалыы “Сирэй көрбөх” буолууга тириэрдэр.
Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет
Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет (ПСУ) — Арассыыйа Пенза куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. 1943 сыллаахха олохтоммут. 8 институттаах, 8 факультеттаах.
Институттара
2. Физическэй култуура уонна успуорт институтШ
5. В. Г. Белинскай аатынан педагогическай институт
-ааҕар-суоттуур техника факультета
Рейтиннэрэ
1. Пена куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтлэрин рейтинтгэр 73-с миэстэ.
4. Норуоттар ыккардыларынааҕы Вебометрикс рейтиҥҥэ 52-с миэстэ
Акын Азра
Биографията
2002 сыллааха Азра Акын «Мисс Турция» диэн Турция кэрэ дьахталларын ортотугар ыытыллар куонкуруска бастаабыта. Ол түиүгэр кини «Мисс мира» куонкуруска кыттар чиэскэ тиксибитэ уонна онно тиийэн, эрэлээхтик кыайбыта. Ол куонкуруска бириис быһыытынан киниэхэ 156 тыһыынча Америка дуолларын туттарбыттара. Бирииһи 2001 сыллааҕы куонкурус муҥутуур кыайыылааҕа Агбани Дарего туттарбыта. 2003 сыллаахха, кини Мисс Мира эбээһинэһин толорон Улуу Британияөа, Турцияҕа, АХШка, Саҥа Зеландияҕа, Ирландияҕа, Ямайкаҕа,Австралияҕа,Китайга уонна да атын дойдуларга сылдьыбыта. Үгүс аһымал аахсыйа сирэйэ буолбута. Кини үрдүгэ - 176 см.
Атырдьах салаатыныы арахсыы
Дьоҥҥо ыал буолан бииргэ олоруу, биир санааланыы эбэтэр арахсыы, тус-туспа барыы хаһан баҕарар кэлэн ааһаллар. Дьон холбоһон ыал буолууларыттан, оҕолонууларыттан үһүс киһи, үһүс омук үөскээн тахсара олоххо саҥалыы хамсааһыны үөскэтэн иһэр.
Саҥа киһи үөскээн, улаатан тахсарыттан үөскүүр хамсааһын дьон ахсааннарын элбэтэрин сайдан иһэр омуктар тулуйар кыахтара улахан. Саҥа дьон эбиллиитэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Сайдан, кэҥээн иһэр экономикалаах дойдулар саҥа дьон эбиллэриттэн сайдыылара күүһүрэр буоллаҕына, мөлтөх экономикалаах дойдуга дьон хайдыһыылара, тус-туспа барыылара улаатан, кэҥиир. Мөлтөх экономикалаах дойдуга маннык балаһыанньа үөскээтэҕинэ саҥа дьон ахсаана эбиллиититтэн саҥа омук үөскээн сир былдьаһыыта таҕыстаҕына дьон сэриилэспэккэ эрэ сирдэрин туран биэрэллэрэ билигин да кыаллыбат.
Арахсыы кэнниттэн “Икки харахпар көстүмэ” диэн этии таҕыстаҕына тэйсии букатын ыраатан, тэйэн биэрэригэр тиийэр. Уһун үйэлээх сахалар олохторугар арахсыы, тэйсии элбэхтик буолан ааспыта олоҥхолорго кэпсэнэр. Былыргы олоҥхо кэмигэр дьон бэйэ-бэйэлэрин айыыларынан уонна абааһыларынан ааттаһан икки аҥы арахсан баран уһуннук сэриилэһэллэр.
Дьячковская Любовь Семеновна
1933 с. төрөөбүтэ. 1956 с. Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбитэ. 1956—1994 сс. Дьокуускайдааҕы «Бичик» кинигэ кыһатыгар редакторынан, старшай редакторынан үлэлээбитэ. 2007 с. өлбүт.
Муус уута
Муус уута диэн иһэр уу ааттанар. Сахалар олохторугар туһана сылдьар былыргы билиилэрэ буолар. Күһүн күөл, өрүс муустара сөп буола тоҥоллорун кытта мууһу ылан хаһаанан сылы быһа иһэллэрэ.
Өй-санаа буккуллуута
1. Сорох киһи элбэх да арыгыны истэҕинэ итирэн өйө көтөн хаалбат. Төһө да суулла сылдьар, нэһиилэ саҥарар буолуор диэри истэҕинэ өйө-санаата көтөн хаалбат, мөлтөх да буоллар син-биир толкуйдуур өйө арахсан барбат. Арыгы испит кэмигэр тугу оҥорбутун барытын кэриэтэ билэр-көрөр уонна тугу гыммытын, саҥарбытын сүнньүнэн да буоллар умнубакка өйдүү сылдьар кыахтаах.
Киһи итирбит, өйө көппүт кэмигэр бэйэтэ өйдөөбөт буолан, тугу баҕарар оҥорон кэбиһиэн сөптөөх киһиэхэ кубулуйар диэн сөпкө этэллэр. Kыра эрдэҕинэ атаахтык иитиллибит, үтүө үгэстэргэ, бэрээдэккэ үөрэтиллибэтэх, өйө-санаата туруга суох эдэр киһи биирдэ алҕас туттаран итирдэҕинэ олус куһаҕан, сиэри таһынан быһыылары оҥорон кэбиһиэн сөбө биллэр буолла. Арыгы иһэн баран бэрээдэги кэһээччилэр, аһара туттааччылар билигин элбээтилэр.