cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Минскай
Архитектура уонна кэрэхсэбиллээх
Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар Минскэйдэр сүрүннээн урусхалламмыттара. Саамай монументальнай тутуулар (Кыһыл костел уонна бароко стилинэн хомуллар Правительство дьиэтэ, офицердар дьиэлэрэ, Опера уонна балет тыйаатыра), үтүөрбүттэрэ. Сотору немец сэриитэ куоракка САССР Министрдэрин Сэбиэтигэр архитектура дьыалатыгар комитет комиссията кэлэн Мискэни саҥардыы уонна сайыннарыы былаанын эскиһин оҥорбута. Былааны оҥорор үлэҕэ Лангбард эмиэ кыттыбыта. 1946 сыллаахха Трахенберг уонна Андросова салалтатынан архитектор оҥорор саҥа генеральнай былаана ылыллыбыта; кэлин бу былаан биэс төгүл чуолкайдаммыта. В основу этого плану заложили идея, овченные еще в плане 1938 года: формирование радиально- кольцевой структуры улица сети, развития күөх зона по беремлением Свисличи, формирование центра Ленин и Ленинского проспега (современные площадки и проспект).
Волгоград уобалаһа
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 583 002  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 22,88 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 76.29% (2013).
Хаити гурдата
2004 сыллааҕы банкноталарга Гаити көҥүлүн иһин турууласпыт дьоннор мэтириэттэрэ, нөҥүө өттүгэр былыргы форт, цитадель ойуулара баар буолбут.
Сис (география)
Сис диэн географияҕа сыһыаннаах өйдөбүлэ хас да суолталаах: 1) устаты сытар үрдүк сир; 2) ойуурдаах хайа арҕаһа; 3) үрдүк халыҥ ойуур (сис тыа).
Саха сирин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы устуоруйата
1638 — 1775 сыллар. Дьокуускай уйуоһа (уезд)
1640 сылларга уезд иһигэр 35 буолас тэриллэр: Атамай, Боотулуу, Боотур Уус, Байаҕантай, Бөтүҥ, Бордоҥ, Бороҕон, Быһаҕас (Бояназей), Гурмен, Дүпсүн, Дьөппөн, Хаҥалас, Малдьаҕар, Мэҥэ, Модут, Нам, Наахара, Нөөрүктээйи, Үөдэй, Олес, Өргүөт, Өспөх, Подгороднай, Скорул, Сылаҥ, Тоҕус, Хатылы, Хатырык, Чэриктэй уонна Чүмек.
1796 — 1805 сыллар. Иркутскай күбүөрүнэ Дьокуускай уезда
1796 сыл ахсынньы 12 күнүгэр «О новом разделении государства на губернии» диэн Ыраахтааҕы уурааҕа тахсар, ол уурааҕынан 1797 сыл кулун тутарыгар Иркутскай наместничество күбүөрүнэ буолбута, уобаластар, ол иһигэр Саха уобалаһа, — уезд буолбуттара, уездтар комиссарство буолбуттара.
1851 — 1922 сыллар. Саха уобалаһа (күбүөрүнэ)
1857 сыл алтынньы 31 күнүгэр Үт сирэ (Охуоскай кыраай) Саха уобалаһыттан Приморье уобалаһыгар бэриллэр.
Сэһэн Ардьакыап
Олоҕун олуктара
Ийэтэ эрдэ өлбүт курдук, онон аҕата хос кэргэннэммитигэр туран эрэр уол куоракка киирбит. Онно Калина Аржаков диэн көскө кэлэн олорор киһиэхэ "иитиллибит" (хамначчыттаабыт). Калина Аржаков сабаҕалааһын быһыытынан опаалаҕа киирбит Екатерина II вельможата. Өйдөөх уолу таба көрөн бу киэҥ ыырдаах санаалаах киһи Сэһэни такайбыт-үөрэппит кэриҥнээх. Ол түмүгэр Сэһэн ииппит киһитин араспаанньатын ылар.
1740
1740 сыл.
.wf
.wf диэн Уоллис уонна Футуна үрдүк таhымнаах ил домена.
Өтө көрүү
Дьылҕа Хаан ыйааҕа тахсыытын эбэтэр дьоннорго биллэн хаалыытын көрүҥүнэн түүлгэ көстөр бэлиэлэри уонна араас суол сэрэбиэй кэбиһиилэри ааһыахха сөп.
Тахсыбыт Дьылҕа Хаан ыйааҕа син-биир туоларын киэҥник биллэр дьоннор олохторуттан холобурдары аҕалтаан чуолкайдыахпыт. А.Пушкин сэрэбиэйдэтэн билбит төлкөтүттэн кыаҕа баарынан куота сатаан баран кыайан куоппатаҕа биллэр. (3,304). Кини ыйыллыбыт бириэмэтигэр «үрүҥ киһиттэн», Дантес буулдьатыттан өлбүтэ.
Туһаныллыбыт литература
1. Алексеев Н.А. Шаманизм тюркоязычных народов Сибири.- Новосибирск: Наука, 1984.- с. 204.
Апросимов Дмитрий Нестерович
Олоҕун олуктара
1929 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Уус-Маайа оройуонугар Күп нэһилиэгэр булчут эбэҥки дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1951 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкально-художественнай училищеҕа туттарсан киирбитэ. 1956 сыллаахха, училищены бүтэрээт, өр сыл Уус-Маайа уонна Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар учууталлаабыта: уруһуйга, чэрчилээһиҥҥэ, трудка, географияҕа уонна төрөөбүт тылга үөрэппитэ.
Айар үлэтэ
Чугас доҕотторунан уонна сүбэһиттэринэн саха норуодунай поэта Семен Руфов, биллиилээх прозаик Николай Габышев, поэта Василий Гольдеров буолбуттара.
Чаҥыс
Эбии көр
Николай Владимирович Кобляков
Николай Владимирович Кобляков (төр. 1973 сыл олуннььу 26 к. Өфө куоракка, ССРС) — ньуучча урбаанньыта, Senior Group диэн Ньуучча сиригэр саамай улахан кырдьаҕастар дьиэлэрин тэрийээччитэ[1]. Russie-Libertes (Свободная Россия) диэн Франциятааҕы быраабы көмүскээччилэр ассоциацияларын активиһа. Аан Дойду үрдүнэн розыска сылдьар.
Олоҕо
2010 сыллаахха төрөөбүт күнүгэр Москватааҕы дьиэтин бэрэбиэркэлииллэр[2], онтон Кобляков бэйэтэ Следственнай комитекка ыҥырыллар[3]. 2010 сыл от ыйыгар Кобляков Россияттан Киевка, онтон Францияҕа куотар уонна онно гражданство ылар. Ол кэннэ кинини заочно туталлар уонна Аан Дойдутааҕы розыска биэрэллэр, улахан албыннааһыҥҥа буруйдаан уголовнай дьыала тэрийэллэр. 2010 сыл алтынньы 14 к. Горки куоракка түмэт үөрэтээччилэрин уонна үлэһиттэрин мунньаҕар Дмитрий Медведев ыҥырар. 2011 сыллаахха Кобляков Senior Group бэйэтин аҥарын атыылыыр уонна Прибалтикаҕа элитнай кырдьаҕастар дьиэлэрин тутуунан дьарыктанар. Парижка Кобляков Russie-Libertes диэн быраабы көмүскүүр түмсүүнү тэрийэр (Николай бэйэтэ этэринэн, тэрийээччи буолбатах[4]). Бу түмсүү 2011 сылтан Парижка Россияҕа быраабы уонна көҥүлү көмүскүүр хас да протестнай акция тэрийэр (Pussy Riot көмүскэһии уо.д.а.)[5].
Василий Сергеевич Соловьев-Болот Боотур - мин төрдум
Наҕараадалара
== Улахан наҕараадалара                                                                                                                                                                                                                                                             ==
.ye
.ye диэн Йиэмэн үрдүк таhымнаах ил домена.
SWIFT
Санкцияларга туһаныы
2012 сыллаахха АХШ Иран санкцияларын түмүгүнэн Иран бааннары уонна Иран киин баанын SWIFT систематтан араарбыттара. Онуоха майгыннатан 2014 сыллахха Холбоһуктаах Хоруоллук Россия Украинаҕа конфликка кыттыһыытын иһин бааннарын SWIFT ситимиттэн араарар санааны тарҕаппыта. Ол гынан баран SWIFT ону оҥорору аккаастаабыта, биллэриитигэр "SWIFT батааһын оҥоруллубутуттан уонна медиа спекуляцията баарыттан хомойор, тоҕо диэн SWIFT туттар тэрилтэлэр төрүт система буоларын мөлтөтөр"
Сэрии
Синньигэс маһы, холобур, талаҕы, арыттаах гына үрүт-үрдүгэр ууран тугу эмэ куурдарга-хатарарга анаан оҥоһуллубут тутуу (тэрил). Холобур, сэрии үрдүгэр буор ыспат (өс хоһооно).
Григорьева Люлия Николаевна
200px|thumb|right|Григорьева Люлия Николаевна Григорьева Люлия Николаевна — Саха Сирин ил уонна уобсастыба диэйэтэлэ. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (1985 - 1989).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская Национальная библиотека, Календарь памятных дат. — 2006.
Курбуһах нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Курбуһах нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уус Күөлэ.
1896 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
I Сайыҥҥы Олимпия онньуулара 1896 сыл муус устар 8-19 күннэригэр Греция Атина куоратыгар буолаллар.
Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола
Маҥнай Димитриан аҕабыыт дьиэтээҕи оскуолатыгар Ытык Күөлгэ үөрэммит, онтон Чурапчы икки кылаастаах училищетын бүтэрбит. П.И. Слепцов Дьокуускай прогимназиятын толору кууруһун бүтэрбит Таатта аҕыйах дьонун ахсааныгар киирэр. Үөрэҕин кэннитгэн 1-гы Дьохсоҕон нэһилиэгин старостатынан талыллар, ол кэннэ Боотур уус улууһун суруксута буолар. Уус тыллаах араатар быһыытынан биллэрэ.
1913 с. таатталар, Боотур уус улууһуттан арахсан, туспа Таатта улууһа буолалларыгар П.И. Слепцов элбэх сыратын биэрбит өҥөлөөх.
Green day
Green Day диэн 1987 сыллахха тэриллибит Америка рок группата, Группа чилиэттэрэ Billie Joe Armstrong (ырыаһыт, гитара), Mike Dirnt (басс гитара, иккис ырыаһыт), уонна Tré Cool (барабан, перкуссия), Jason White (гитара/ырыаһыт) уонна Jason Freese (клавишнай инструмент).
Баштау
Тутула
Сис кварцит-песчаниктан, конгломераттартан, аргиллитартан, орто рифей машак свитатын эффузивтарыттан турар.
Ракитин Василий Александрович
Ол кэнниттэн, 1923 сыл олунньу 27 күнүгэр куораттан тахсыбыт кыһыл этэрээтэ кинини Чурапчыттан үтүрүйэн, төттөрү Охуоскайга чугуйарга күһэллибитэ.
Өссө маны көр
Төңүлүтээђи кыргыһыы
Лагос
Лагос (Lagos) диэн Нигерия ордук элбэх олохтоохтордоох (7,937,932) контурбацията. Африка иккис улахан куората. Нигерия экономика уонна үп киинэ.
Харитонов Николай Иванович
thumb|right|px300|Харитонов Николай Иванович (Чуор) Харитонов Николай Иванович (Чуор) (02.06.1935—08.09.2010) — поэт, литератураны ырытааччы.
Айар үлэтэ
Литература эйгэтигэр айар үлэтин 1970-с сыллартан саҕалаабыта.
Полоуснай томтороот
Үрдүк чыпчаала 1040 м. тиийэр. Алларааҥҥы өртүгэр тиит мас үүнэр, чыпчаалларга туундара.
1970-с
1970-с сыллар.
"Тымныы сэрии" мөлтөөһүнэ, разрядка. Көмпүүтэр үөдүйүүтэ
Мостахов Семен Егорович
1952 сыллаахха Ньурба оскуолатын бүтэрэн баран Ленинградтааҕы гидрометеорологическай институкка "инженер-океанолог" идэтигэр үөрэнэн, 1957 с. ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. 1958 сылтан СГУ-га география кафедратыгар үлэҕэ ылыллан «Климатология уонна метеорология», «Уопсай гидрология», «География устуоруйата» диэн предметтэри уһун кэмҥэ үөрэппитэ. Бэрт уһун кэмҥэ бу кафедраны салайан, хас эмэ сүүһүнэн ахсааннаах саха географтарын бэлэмнээн таһаарбыта. Кини үгүс үөрэнээччилэрэ билигин Саха Сирин бары улуустарыгар учууталларынан ситиһиилээхтик үлэлииллэр, билимҥэ да бэрт элбэх киһи үлэлиир, олор ортолоругар уонча билим доктара, хас эмэ уонунан ааҕыллар билим хандьытааттара, учууталларын суолун батыһан ситиһиилээхтик үлэлииллэр, экономика үгүс салааларыгар эмиэ бэрт элбэх специалист үлэлиир-хамсыыр.
Мегабайт
Аат сыыһата
220 чыыһылаҕа меби- двоичнай приставка бэриллэр.
Харыйа (ель сибирская)
Харыйа (Pícea spp.) — Саха Сирин тайҕатыгар тарҕаммыт мас ууһа. Сииктээх, хараҥа сирдэри сөбүлээн эбэтэр өрүстэр кытылларыгар үүнэр. Мутукчата төгүрүк сыл күөҕүнэн турар. 45 көрүҥнээх, уонунан ааҕыллар климатииптээх уонна араастаах. Саха сиригэр икки көрүҥэ тарҕанан үүнэр: Сибиир харыйата уонна Айаан харыйата.
200-с
200-c cыллар —.
Өй уонна санаа
Мэйии ис, дириҥ өттүгэр ийэ кут өйө-санаата олохсуйар. Элбэхтик хос-хос хатылаан үгэс оҥостон үөрэнэр буолан ийэ кут өйө-санаата чиҥ, мэйии ис өттүгэр киирэн олохсуйар. Доргуйууттан уонна арыгы да иһиититтэн бу өй-санаа хамсаабат, уларыйбат, көппөт. Дириҥник олорор. Итирбит киһи «Өйө көтөн», салгын кута баран хаалбытын кэннэ ийэ кутун өйүнэн-санаатынан салаллар. Киһи итирдэҕинэ уруккуттан үгэс буолбут, элбэхтэ хатылаан оҥоро үөрэммит, үгүстүк санаабыт быһыыларын оҥорор. Бэйэтин этигэр-сиинигэр үчүгэйи оҥороро элбиир, этин-сиинин баҕа санааларын уруттаан толорор буолар.
Буор кут өйө-санаата мэйии олус дириҥ өттүгэр, түгэҕэр олохсуйа сылдьар. Олус элбэхтик кыра эрдэҕиттэн хос-хос хатылаан үөрэниллэр буолан мэйии лаппа иһирдьэ өттүгэр киирэр. Буор кут өйө-санаата киһиттэн, мэйииттэн хаһан да арахсыбат.
2. Киһи тугу эмэ өйүгэр быһаарыыта, туох диэн өйдүүрэ, туох өйдөбүлү тутуһара.
4. Киһи тугу эмэ өйүнэн үчүгэй эбэтэр куһаҕан курдук ылыныыта, өйүнэн билгэтэ, чувствота.
Yтүө үгэстэргэ кыра эрдэҕиттэн үөрэммит киһи өйө-санаата туруктаах, быстах суолга киирэн биэрбэт. Yтүө үгэстэргэ үөрэтии диэн өйү-санааны хааччахтаан, киһилии быһыыга үөрэтии аата. Оҕо өйүгэр-санаатыгар аан маҥнайгы хааччаҕынан куһаҕаны оҥорбот буолууга үөрэтии буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. В.А.Кондаков. Ойууннааһын эйгэтин кистэлэҥнэрэ. Ойуун эмтиир ньымалара.- Дьокуускай: Бичик, 1998.- 144 с.
210-с
210-c cыллар.
Торонто
Дьоно сэргэтэ
Атыттар - 300 тыһ
Мэркииттэр уонна монголлар сэриилэһиилэрэ
1733-1743 сылларга «Улуу Хотугу» экспедицияны салайбыт академик Г.Ф.Миллер сахалар буряттары уонна монголлары ыаллыы олорбуттар, онтон сэриинэн кинилэртэн кыйдаммыттар диэн түмүк оҥорбута. Кини саныырынан, уордаах Чыныс Хаан баhылыан иннинэ, Монголияҕа түүр тыллаахтар баhылаан олорбуттар, ити санааны кытта, билиҥҥи ученайдар (монголлартан атын) үксүлэрэ сөбүлэhэллэр. Миллер этэринэн, сахалар монголларга саамай чугас Монголия төрүт былыргы олохтоохторо буолаллара. Билиҥҥи тоҥ хаhаа дойдуларыгар төрүт сирдэриттэн Чингисхан сэриинэн сыыйа °үтүрүйбүт, маҥнай Байкал таhыгар куоппуттар, онтон салгыы билиҥҥи дойдуларын булбуттар диэн санааҕа кэлбит. Уонча сыл устата хас эмэ омук ортотугар үлэлээбит, өссө историческай оруннаах номохтору суруйбут сүдү ученай сыыспатах буолуохтаах диэн санааҕа кэлэҕин.
Сьерра Леоне
Сьерра Леоне (Sierra Leone) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Гуинеялыын хотугулуу-илин, Либериялыын соҕуруулуу-илин уонна Атлантик океанныын соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 71,740 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 6,296,803. Дойду тропик климаттаах, айылҕата диэн саванна уонна ардахтаах тыалар. Киин уонна ордук улахан куорат Фритаун. Иккис улахан куорат Бо. Атын сүрүн 100,000 тахса олохтоохтордоох куораттар Кенема, Койду уонна Макени.
Данте Алигиери
Данте Италияҕа «Үрдүкү поэт» (il Sommo Poeta) диэн биллэр. Ону таhынан кинини «Италия тылын аҕата» дииллэр. Бастакы биографиятын Дьованни Боккаччо (1313—1375) суруйбута (Trattatello in laude di Dante).
Олоҕун оҥкуллара
1283 — Беатричены иккистээн көрсүүтэ.
Бараах саһархайа
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 10 см дылы, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө бастаан кытархайдыҥы, онтон араҕастыйар. Туруупкалаах араҥата: чараас, саһархайдыҥы Этэ: саһархай, кытаанах, өҥө алдьаттахха уларыйбат. Атаҕа: кытаанах, 4-8 см уһуннаах, 2 см дылы модьулаах.
Цянь Сюэсэнь
Цянь Сюэсэнь (钱学森 (Qián Xuésēn), латыын транскрипциятынан Chien Hsüeh-sen) (1911, Ахсынньы 11, Ханчжоу, Кытай — 2009, Алтынньы 31, Пекин, КНР) — кытай учуонайа, чинчийээччитэ, Кытай халлаан куйаарын (космос) программатын төрүттээччитэ, АХШ космос программатын кыттыылааҕа, кытай баллистическай ракеталарын оҥорбут киһи. АХШка олорон үлэлэрин Hsue-shen Tsien (аата араспаанньатын иннигэр) диэн илии баттыыр эбит, ол иһин НАСА докумуоннарыгар кини аата H.S. Tsien диэн суруллар.
Петров Спиридон Васильевич
Нэһилиэк кулуубар «Оҕо Дьулаахы» диэн бэйэтин олоҥхотун туруорбута.
1965 сыл ахсынньы 30 күнүгэр өлбүтэ.
Анархистар
Анархистар — анархизм сүүрээнин дьонноро. Уопсастыбаҕа былаас суох буолуохтаах, уопсастыба бэйэтин бэйэтэ салайыныан сөп диир дьон.
Герц Альфред-Отто Федорович
Однако, несмотря на все сложности поездки О. Герц использовал эту экспедицию как еще одну благоприятную возможность для изучения фауны бабочек бассейна рек Лены и Яны от Алдана до Верxоянска и в бассейне р.Колымы. Главная задача экспедиции - доставка мамонта в С.-Петербург была успешно им выполнена в 1902 г., несмотря на огромные сложности этого предприятия. Кроме того, в необычайно сложных условиях экспедиции он смог собрать гигантские коллекции преимущественно Lepidoptera, а также наземных Mollusca. Попутно им же был собран и необычайно интересный и новый этнографический материал по данному региону.
Сыалаах мас саһархайа
Сыалаах мас үүнэр сирдэригэр, Өлүөхүмэҕэ, Алдаҥҥа үүнэр. Сорох киин улуустарга көстөр.
Гагарин Юрий Алексеевич
Олоҕо
1945 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр Гагариннар дьиэ кэргэннэрэ Гжатскайга көспүттэр. 1949 сыл ыам ыйыгар Гжатскай орто оскуолатын алта кылааһын бүтэрбит, ол кэнниттэн 10№ Люберецкай ремесленнай училищаҕа киирбит. Ону кытары киэһээҥҥи оскуолаҕа киирбит, 1951 сыллахха сэттис кылааһы бүтэрбит, онтон уһулуччулаахтык училищаны формовщик-литейщик специальноһын бүтэрбит.
Игнатьев Георгий Гаврилович
1916 с. кулун тутар 27 төрөөбүт.
260-с
Греция элбэх куоратын готтар ылыылара уонна урусхаллааһыннара
Чарлз Дикенс
Чарлз Дьон Хаффам Дикенс (Charles John Huffam Dickens ; 1812, олунньу 7 – 1870, бэс ыйын 9 ) диэн Виктория кэминээҕи биллиилээх Англия суруйааччыта, новелиhа. Тыыннаах эрдэҕинэ ааҥыл тыллаах суруйааччылартан саамай ааҕыллар суруйааччы буолбута. Аан дойду литэрэтиирэтин классига, XIX үйэ бөдөҥ прозаиктарыттан биирдэстэрэ. Диккенс айар үлэтин реализм чыпчаалынан ааҕаллар, ол эрээри кини айымньыларыгар ап-хомуһун, остуоруйа эмиэ көстөр.
Сотников Вячеслав ПЗС-17
2. Тылбаас стратегията тиэкис истиилиттэн уонна жанрыттан тутулуктаах:
ДьС – былаан, отчуот, боротокуол, уураах, о.д.а. официальнай докумуон;
а) лексическэй солбук: несет яйца – сымыыттыыр; держал в зубах – ытырбыт;
- тыл тутулун, дорҕоонун, тылы үөскэтэр ньыматын, тыл баайын (лексика), тыл халыыбын (морфология), этии тутулун (синтаксис) тэҥнииллэр, маны структурная типология дииллэр;
Тч идэтигэр үөрэнии маннык ис хоһоонноох:
Тылбаас уопсай теорията (2-3 сем.). Нууччалыы-сахалыы тылбаас (4-5 сем.). Сахалыы-нууччалыы тылбаас (5-6 сем.). Тылынан тылбаас (6-7-8 сем.).
Анал куурустар: Узуальные нормы р-я. языков. Фразеология ДС. Основы якутской терминологии. Синтаксис НС. Перевод языка олонхо. Русская и якутская фразеология. Специфика ХП. Курс переводческой критики. Основы машинного перевода.
Банкомаат
Сорох банкомааттар харчыны биэрэр эрэ буолбатахтар. Харчынын счетка угуохха сөп уонна төлөпүөнү уонна атын коммунальнай өҥөлөрү төлүөххэ сөп.
Ласс Петр Альбертович
Айар үлэтэ
Үлэлэрэ
Порядин Прокопий Филиппович
Олоҕун олуктара
1871 сыллаахха Казан куоракка биэксэр оскуолатын бүтэрбитэ. Бүлүү улууһугар биэксэрдээбитэ.
Аһыҥас саһархай
Аһыҥас саһархай (Suillus piperatus, Масленок перечный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Бронха астмата
Бронха астмата – тыынар куолаҕай сүһүрдэр характердаах сыстыгана суох дьарҕа ыарыы.
Irc
Үксүн 6665-6669 портарынан үлэлиир.
Киһи аһыыр куолаҕайа
Куртахха тиийэр куолай
ас буһарар ханаал чааһа. Куолай сал5ыыта буолар, тас көрүҥүнэн уһун синньигэс эттэн турар, туруупкаҕа майгынныыр. Улахан киһиэхэ 25-30 тарбах уһуннаах буолар.
Кыра сил былчархайа
Айах иһигэр, сымнаҕас таҥа5а уонна куолайга баар. Кини убаҕас веществоны - сили таһаарар. Айахха киирбит ас сил көмөтүнэн кыра чаастарга арахсар.
Быар
киһи олоҕор наадалаах органнартан биирдэстэрэ. Кини тыҥа икки ардыгар аллараа со5ус баар, элбэх киһиэхэ наадалаах хамнаныылары оҥорор. Быар килиэккэтэ быар баалкатын оҥорор, икки хаан эргиирин хаанынан хааччахтанар: артырыаннай вена уонна воротнай вена.
Достоевскай Федор Михайлович
Достоевскай 4 сыл Омскай куоракка хаатырҕаҕа сылдьан баран көннөрү саллаатынан Сибиир линейнэй полкатыгар ыытыллыбыта. Бу сылдьан Семипалатинскайга сулууспалаабыта, казаах Чокан Валихановтыын алтыһар этэ. Бу кэмҥэ кэргэннээх дьахтары таптыыр. 1855 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр ыраахтааҕы Николай I өлөр. Достоевскай онно кутурҕанын биллэрэн хоһоон суруйар. Бу иһин унтер-эппиһиэр сыбаанньатын биэрэллэр. Онтон прапорщик буолар. 1857 с. таптыыр дьахтарын оҕонньоро өлбүтүн кэннэ кинини ойох ылар. 1959 с. бэс ыйыгар Тверь куоракка көһөр туһунан көҥүл билиэт ылар, онтон 1960 с. кэргэнин уонна иитэр уолун кытта Петербуурга көһөн кэлэр.
1881 с. олунньу 9 күнүгэр Санкт-Петербуурга өлбүт.
Владимирский централ (ырыа)
Сигэлэр
Ырыа хоһооно (нуучч.)
Протестантизм
Протестаан таҥара дьиэлэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн уратылара улахан, ол гынан баран Бииблияны бастакы күөҥҥэ туруоралларынан, киһи тугу оҥорбутунан буолбакка туохха итэҕэйэрэ быыһанарга улахан оруоллаҕын билинэллэринэн бииргэлэр.
Москва уобалаһа
История
Тэриллибитэ тохсунньу 14-кэ, 1929 сылга.
Сурэх улэтин тэтимин кэһиллиитэ
Cүрэх ы­ары­ыла­рын эм­тээһин эво­люци­ята
Түҥ бы­лыр­гыттан, өссө ац­тектар кэм­нэ­рин саҕат­тан, сүрэх-ты­мыр ы­ары­ыла­рыгар уolloxochif — «сүрэх си­бэк­ки­тэ» от сэ­бир­дэхтэ­рин туһанал­ла­ра. Ев­ро­па олох­то­ох­то­ругар, Аме­рика арыл­лы­бытын кэн­нэ, түөс иһигэр үөдүй­эр ы­ары­ылар­га хи­нин у­он­на ипе­каку­ана эм­тэ­ри аны­ыл­ла­ра. Кэ­лин бу эм­тэр, сүнньүнэн, ма­лярия у­он­на кур­тах ы­ары­ыла­рыгар тут­туллу­бут­та­ра. Аме­рикат­тан төрүттэ­эх ма­те чэй, ба­тат, ка­као, о.д.а. бо­роду­ук­та­лар түөс ы­ары­ыла­рыгар тут­туллар бу­ол­бутта­ра.
Бөдөҥ тиистээх күүдээх
Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ онон-манан олохсуйар. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар.
Осипов Николай Федотович
Осипов Николай Федотович — Чоомуут, ырыаһыт, оһуокайдьыт.
The Simpsons
Аан бастаан ахсынньы 17 1989 көстүөҕүттэн ыла шоу 432 эпизодтаах уонна сүүрбэhис сезона балаҕан ыйын 28 2008 саҕаламмыта. The Simpsons Movie диэн толору киинэ аан дойду киинэ театрдарыгар от ыйын 26 уонна от ыйын 27 2007 тахсыбыта уонна аан дойду үрдүнэн $526.2 млн өлөрбүтэ.
Степан Васильев аатынан сопхуос, сылгы собуота
Тутуу сыаҕа
Тутууну ыытарга анал биригээдэ баара. Манна мас бэлэмнээччилэр, пилорамаҕа мас элбээтээччилэр, стэлээркэҕэ тутууларга аналлаах түннүктэри, ааннары онтон да атын тэриллэри оҥороллоро уонна болуотунньуктар. Тутуу улахан холкуос буолуоҕуттан элбэхтик ыытыллыбыта. Тутууга аналлаах 2 пилорама, стэлээркэ хас да тыраахтыр баара. Сылгы собуотун саҕана арочнай гараж тутуллубута.
Борисов Семен Захарович
Олоҕун олуктара
1926 сыллаахха Ороссолуодатааҕы сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэр, 1930 сыллаахха орто үөрэҕи Дьокуускайга бүтэрэр.
Сииттэ (өрүс)
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн Дьүктүөнэ (108 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.
Кыһыл муох тэллэйэ
Кыһыл муох тэллэйэ (, Моховик красный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Нам улууһа
Биллиилээх дьон
Нам улууһуттан тахсыбыт талааннаах дьон:
1973 сыл
1973 сыл.
Буотама
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Уткин Ксенофонт Дмитриевич
200px|thumb|left|Уткин Ксенофонт Дмитриевич Уткин Ксенофонт Дмитриевич — Нүһүлгэн, Философия билимин дуоктара, профессор, бэйиэт уонна литэрэтиирэ кириитигэ. Арассыыйа журналистарын холбоһуктарын чилиэнэ.
Бастакы Өспөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Маҥнайгы Өспөх нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун Күөл.
Черненко Константин Устинович
Черненко Константин Устинович — ( — ) — 1984 сыл олунньу 13 күнүттэн ССКП КК Генеральнай сэкиритээрэ, 1984 сыл муус устар 11 күнүттэн ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэстээтэлэ.
Түүл туолуута
Былыттаах, силбиктээх түүҥҥэ түһэммит түүллэр үчүгэйдик көстүбэттэр, аанньа өйдөммөттөр уонна үксүгэр туолбаттар.
Киһи бэйэтэ кыттыспакка көннөрү түүлү көрөр эрэ буоллаҕына, ол түүлэ хойут туолар. Салгын кут түүлэ олус ырааҕынан хабан сылдьар буолан туолар кэмэ эмиэ ыраах.
3.	Kиһи этигэр-сиинигэр үөскүүр араас ыарыылар, баҕа санаалар өйдөбүллэрэ.
2. Үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор санаалар охсуһуулара, быһаарсыылара киһиэхэ түүл буолан эмиэ көстөр.
Айылҕа түүлү дьону сэрэтээри айбыт. Буолуохтаах быһыыны киһи бэйэтэ уларытар кыахтаах буоллаҕына ону биллэрэр түүл көстөр. Август диэн Рим императорын доҕорун түүлүгэр сэрии кэмигэр балаакка иһигэр өстөөхтөр илиилэриттэн император өлөрө көстүбүт. Цезарь кэргэнэ сэрэппитин үрдүнэн Сенакка баран өлбүтүн санаан Август төһө да ыалдьа сырыттар балааккаттан баран хаалбыт. Сэрии саҕаламмытын кэнниттэн өстөөхтөр император балааккатын сэриилээн ылбыттар. Түүл сэрэтиитин толорбут киһи тыыннаах ордон хаалбыт. (2, дек.14).
Саттаах Бүөтүр
Петр Игнатьевич Скрябин - Саттаах Бүөтүр (1877-1950) - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕин киһитэ.
Түүл туолуута
Буолуохтаах быһыы түүлгэ төһө эмэ көстүбүтүн үрдүнэн сатаан таба туһамматах дьон олус элбэхтэр. Иччилээх, сэрэхтээх түүлү түһээбит киһи бэйэтин олоҕун эбэтэр чугас билэр дьонун тустарынан санаатыгар оҕустаран ааһарын Айылҕата, дьылҕата ирдиир. Түүл үөрэҕин билии хас биирдии киһиэхэ туһаны эрэ аҕалар. (3,49).
Саттаах Бүөтүр
Сарбынньаҕынан, Хассыганынан, Сатаҕай саһылын фермата турбут сиринэн ууһаан-тэнийэн олорбут Скрябиннартан биирдэстэрэ. Боккуойа балтылара этэ. Бу бырааттыы Скрябиннар - Хоруо Сэмэн, Маччыаха Баһылай, Саттаах Бүөтүр — балтыларыгар Боккуойаҕа Соморсун Арыылааҕар киирэн чугаһынан тэҥнээҕэ суох муннуктуу охсуулаах сүүнэдьиэ тутан биэрбиггэр. Ону гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар уоттаан кэбиспиттэрин, иккистээн киирэн аны уу сахалыы дьикти үчүгэй ала балаҕан туппуттар.
Үлэ, сэрии ветерана К.А.Яковлев ахтыыларыттан.
Айдахо
Оттон сирин иэнэ - 216 тыс. км2.
Кычкина-Борисова Альбина Михайловна
200px|thumb|right|Кычкина-Борисова Альбина Михайловна Кычкина-Борисова Альбина Михайловна — опера ырыаһыта.
Хохочой тоһуура
Хохочойго охтубут бойобуой доҕотторун куорат пааркатыгар бырааттыы ииҥҥэ көмөөрү туран, Бүлүү ыччата Сэбиэт былааһын иһин биир таммах хаан хаалыар диэри охсуһарга андаҕайбыта.
Сахарнай диабет
Сахарнай диабет көрүҥнэрэ
Бу икки көрүҥ СД эдэр эрдэҕинэ,сааһын ситэ илик оҕо,кыра оҕо сылдьан ыалдьаллар,эбэтэр төрүү төрүттэригэр баар ыарыы,өссө элбэх саахары,минньигэһи сииртэр үөскүүр ыарыы.
Инсулиннанар саахарнай диабеттаах ыарыһах биричиинэлэрэ.
Инсулины ылар тииптээх ыарыһах өссө биир  атын ааттаах- эдэр дьон ыалдьар ыарыылара. Тоҕото- кинилэр эдэрдэригэр / саҥа төрөөтүнэн, 17-19 саастарыгар/ бу ыарыы көрүҥэ баар буолар. Ыарыы эмискэ уонна күүппэтэх өттүттэн, чааста ыарахан көрүҥүнэн, сыстыганнаах ыарыынан эбэтэр стресстэн саҕаланар.
Сахарнай диабет биричиинэлэрэ
1/ төрүттэрэ ыалдьар буоллахтарына
Кыра да уойууга ыарыы үөскээһинэ улаатар
Сахалар
20-35% Саха омуга 2020 сыл түмүгүнэн Саха Сирин таһыгар олорор, сүрүннээн Хоту Америка континеныгар (Америка Холбоһуктаах Штааттара, Канаада), Скандинавия кытыл арыытыгар (сүрүннээн Норвегия уонна Швеция), Арассыыйа арҕаа регионнарыгар (үксэ Санкт Петербург уонна Москуба куоратка), Кэриэйэҕэ.
Саха омуга былыргы кэмэ
Бастакы саха
Ай - икки өрүттээх тыл
«А» диэн өй-санаа баарын быһаарар дорҕоон. Аҥардастыы «а» эрэ дорҕоону саҥарар киһи өйө-санаата аҕыйах буолара биллэр.
Бу “Ай” диэн тыл бэйэтэ икки өрүттээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны да хаһан баҕарар санаан ылара тугу да оҥорботоҕуна биллибэккэ хаалыан сөп. Бу аҥардас санааттан ханнык да быһыы үөскүү илик буоллаҕына, ай диэн тылынан этиллэр. Ай диэн тылтан айар диэн саҥаны, урут суоҕу санаабытыгар айарбытын быһаарар тыл үөскүүр. Санаабыт санаабытын, саҥаны айыыбытын кумааҕыга да суруйдахпытына айар диэн тылынан бэриллэрэ таба. Санаа өссө да быһыыга кубулуйа, айыы буола илигин биллэрэр.
Дорҕоон дьайыыта кэлэр көлүөнэттэн саҕалаан тиийэн эрэрэ биллэн барар. «Па-па» диэн куһаҕан дорҕооннор дьайыылара тиийэн, билигин кэлэн нууччалар эр дьонноро букатын буорайан, эстэн, ахсааннара сыл аайы мөлүйүөҥҥэ эрэ тиийбэт киһинэн аҕыйаан иһэр. Дьахталлар «па-па» диэн куһаҕан дорҕоонноох тылынан баар-суох аҕаларбытын оҕолорунан ааттаталларыттан, ыҥыртаралларыттан биһиги эр дьоммут эмиэ мөлтөөн-ахсаан сылдьаллар.
Аҕалар күннэрэ
Муус устар ый бастакы өрөбүлэ — Аҕалар күннэрэ.
Бу Күн бүтүн республика үрдүнэн араас спортивнай күрэхтэһиилэр, аҕаларга анаммыт тэрээһиннэр ыытыллаллар.
Саха тыла
Саха тылын статуһа
1992 с. Муус устар 4 к. Саха Өрөспүүбүлүкэтин саҥа Төрүт Сокуона ылыллыбыта. Төрүт Сокуон 46-c ыстатыйатыгар «Саха өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тылларынан саха уонна нуучча тыла буолаллар. Эмиэ манна » 52-с ыстатыйаҕа: «Судаарыстыба эбээһинэстээх: норуот сувереннай быраабын харыстыыр, кини төрөөбүт тылын, төрүт култууратын уонна норуот быһыытынан уратытын чөлүгэр түһэрэр уонна сайыннарар». 1992 сыл алтынньы 16 к. оччотооҕу Верховна Сэбиэт XV сессията «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыллар тустарынан» Сокуону ылыммыта. 1993 с. «Тыллар тустарынан Сокуону» олоххо киллэрии государственнай программата оҥоһуллан, Ил Түмэҥҥэ киирбитэ. Олунньу 13 күнэ – саха норуотун сырдатааччы Семен Андреевич Новгородов төрөөбүт күнэ – СӨ бастакы Президена М.Е. Николаев ыйааҕынан «Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ» диэн ааттаммыта. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин территориятыгар олорор гражданнар өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай тылларынан үөрэнэр, ону кытта үөрэхтээһин систиэмэтэ биэрэр кыаҕын уонна усулуобуйатын иһинэн үөрэнэр тылларынан талар бырааптаахтар».
Аһаҕас дорҕооннор
Хос иһиллиитэ суох аһаҕас дорҕооннору куолас ыраас аһаҕастара диибит. Сахалыы саҥаҕа маннык 16 аһаҕас дорҕоон баар: а, ы, и, э, ү, ө, у, о; аа, ыы, ии, ээ, үү, өө, уу, оо.
Аһаҕас дорҕоону саҥарарга тыл уонна таҥалай икки ардыгар төһө киэҥ эбэтэр кыараҕас аһаҕас хааларыттан киэҥ уонна кыараҕас аһаҕас дорҕоон үөскүүрэ тутулуктаах.
Кыараҕас аһаҕастар:
ү, и, ы, у.
ө, э, а, о,
Айах аһаҕастар: и, ии, э, ээ, ы, ыы, а, аа, иэ, ыа.
Аһаҕас дорҕоон дьүөрэлэһэр сокуон
Аһаҕас дорҕооннор тыл кэккэ сүһүөхтэригэр аньаҕынан оҥоһуллууларынан дьүөрэлэһэн сэргэстэһэллэр.
Аат тыл
Ити бөлөхтөн биир чопчу барамайы ааттыыр тыл анал тыл дэнэр. Холобур: Сережа, Манаачыйа, Сангаар, Индигиир, Муоһааны.
Аат тыл этии ханнык баҕарар чилиэнэ буолуон сөп: туһаан, кэпсиирэ, толоруу, сиһилии, быһаарыы.
Аат тыл суолтатыгар атын тылы туттуу Ханнык да омук тылыгар биир саҥа чааһа атын саҥа чааһын суолтатын ылара баар буолар. Холобуур, нуучча тылыгар итинник түбэлтэ элбэх: столовая ложка (прилагательное) - столовая открылась (существительное); пригашённые школьники (причастие) - приглашённые собрались (существительное). Саха тылыгар итинник эмиэ баар: Оҕо кытаанахтык утуйбут (тус туохтуур). - Утуйубут таҥаскын хомуй (аат туохтуур). - Утуйубут уу аһылыктаах (аат тыл).
Аат тыл ахсаанын сөпкө туттуу
Даҕааһын аат
а) -сүөр
Ахсаан аат
Ахсаан аат туһунан сүрүн биллэрии
Солбуйар аат
Холобур: туһаан (Мин үөрэнэ бардым. Ким? - мин'.); кэпсиирэ (Учуутал эппитэ иттиник. Эппитэ тугуй? - иттиник.''); быһаарыы (Биһиги уолбут армияҕа барда. Ханнык уол? - биһиги уолбут.); толоруу (Мин тугу эрэ көрдүм. Тугу көрдүм? - тугу эрэ.); сиһилии (Эн баччаҕа кэлээр. Хаһан кэлээр? - баччаҕа.).
Солбуйар аат маннык араастаах: сирэй, тардыылаах, бэйэни, ыйар, ыйытар, быһаарыылаах, быһаарыыта суох.
Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Уруккута билигин суох Бороҕон улууһугар киирэрэ.
Хатыҥ чэриитэ киһи доруобуйатыгар суолтата
Киирии
Үгүс литератураларга суруйалларынан, сир урдугэр киһи баар буолуоҕуттан ыла эмтээх үүнээйилэр угус ыарыыны эмтииргэ туттуллаллар. Саха сирин эмтээх үүнээйилэрин саппааһын көрдүүр үлэни бастакынан утумнаахтык, толорутук үөрэппит учуонайынан Афанасий Акимович Макаров буолар. Онтон профессор Александр Дмитриевич Егоров иккис кэрдииһи са5алаабыта. Билиҥҥи кэмҥэ ис – үѳс ыарыылара элбээтэ.Онно хатыҥ чэриитэ туһалаах эм буоларын,киһи ис органнарыгар туох суолталааҕын үөрэттим.
Медицина5а туттуллуута
Чэрии препараттара араас ыарыылар дириҥииллэриттэн, уустугурууларыттан үөскүүр искэннэр улаатыыларын бытаардаллар уонна куртах, оһоҕос улэтин бэрээдэктииллэр. Ол иһин хатыҥ чэриитин кутталлаах искэни саҥа саҕаланан эрдэҕинэ эрэ эмтииргэ тутталлар. Хатыҥ чэриитин гастрикка ордук куртах, сиэн оһоҕос (12-перстная кишка) суһурэн бааһырыытыгар тутталлар. Чэриинэн эмтэнии куртах, ас буһарар аыыта а5ыйаабытыгар үчүгэй түмүгү биэрэр эбит. Дьиэҕэ хатыҥ чэриитин сууйан баран, оргуйбут ууга 4–5 ч. устата туруоран илитиллэр. Илитиллибит уутугар 50 °С – ка диэри ититэн 48 ч. устата кээнньэруллэр. Кыра – кыратык куҥҥэ 3 ыстакаантан итэҕэһэ суох иһиллиэхтээх. Чэриинэн эмтэнэргэ кэнсиэрбэни, халбаһыыны, биэрэстээҕи сиэниллиэ суохтаах. Үксүгэр сахалар чэй курдук туһаналлар. Аччык искэ 1 ч. аһыах иннинэ чэйи үүттээн иһиэххэ сөп. Чэй өссө учугэй амтаннаах буоларыгар сибиэһэй эбэтэр хаппыт моонньоҕон сэбирдэҕин эбэллэр. Өскөтүн тымныйдаххына,чэрии чэйигэр тоҥ күлүүкүбэни эбэллэр. Промышленноска “Бефунгин” диэн чэрииттэн хойуу экстрах оҥоһуллар.
Буолкалах
Буолкалах өрүc. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 305 км., тардыытын иэнэ 8780 кв.км.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чабыкин Степан Прокопьевич
Степан Прокопьевич Чабыкин (1923 с.т.) - сэриигэ контрразведкаҕа сулууспалаабыт старшина, Бүтэйдээх Чабыкиннарыттан төрүттээх. Сэрии кэнниттэн Германияҕа офицердар дьиэлэрин салайбыт. Сэрииттэн таайдарыгар Хонооһой Наһаараптаахха Бугэйдээххэ кэлбит. Меланья Соловьеваны кэргэн ылан 2 уолламмытгара. Сэрии •перана маҕаһыыҥҥа, совхозка завхоһунан, кыладыапсыгынан үлэлээбитэ. 1971 с. өлбүтэ.
Захарьин Григорий Антонович
Кини эппит тыллара обществоҕа улахан сыһыаннаах буолар.
журнал медецинских статей <молодой врач> диэни көмөлөһүннэрбитим http://newvrach.ru/zaxarin-grigorij-antonovich.html
Эмтээх уунээйилэр химическэй састааптара
Дубильнай веществолар эбэтэр танидтар азота суох кураххай амтаннаах, үчүгэй сыттаах холбоһуктар. Тилэр үүнээйилэргэ барыларыгар кэриэтэ бааллар: талахтар хатырыктарыгар, оттоҥо үүнээйилэр силистэригэр. Үүнээйи 30% диэри танидтары мунньар. Дубильнай веществолар (илитэр эттиктэр) дьааттар суох. Кислороду кытта булкустахтарына, кинилэр аһыйаллар уонна суураллыбат хараҥа бороҥ эбэтэр кыһыллыҥы бороҥ өҥнөнөллөр. Флобафеннар диэн ааттанар веществоларга кубулуйаллар. Холобур дьаабылыка быһылыннаҕына, харааран барара. Илитэр эттиктэрдээх (дубильнай веществолар) кэскиллээх уруулуу уустар бөлөхтөрө гречихатыҥылар, үөттүҥүлэр, бэстиҥилэр, дөлүһүөннүҥүлэр, свинчаткатыҥылар буолаллар. А.А. Макаров баһылыктаах СГУ үлэһиттэрэ 53 уруулуу уустар бөлөхтөрүттэн танидтара төһө баарын билээри 211 үүнээйи көрүҥүн чинчийбиттэриттэн 65-гэр (30,8%) танидтар булуллубуттар. Сүрүн дубильнай сырьены биэрээччилэринэн тиит көрүҥнэрэ буолаллар (6,2-27% диэри танидтаахтар) дөлүһүөн сэбирдэҕэр 16,4-25,4%, силиһигэр-15,2-19,9%; талахтыҥы быта угу (Курильский чай) сэбирдэҕэр 13,2-16,5% танидтардаах.
Олох үөскээһинэ
Олох үөскээһинин туһунан санаа сайдыыта
Сиргэ олох хайдах үөскээбитин туһунан хас да түөрүйэ баар:
Неустроева Анна Денисовна
Олоҕун олуктара
Кулун тутар 3 күнүгэр 1903 сыллаахха Байаҕантай улууһун II Байаҕантай нэһилиэгэр (Уус Тааттаҕа)  төрөөбүтэ. 1915 сыллаахха Уолба оскуолатыгар киирбитэ. Манна үөрэнэ сылдьан убайа суруйааччы Николай Денисович Неустроев тэрийбит «Ньургуһун» диэн оскуола сурунаалын таһаарыыга кыттыбыта. Онно бастакы кэпсээннэрин суруйбута.
Хризоберилл
Хризоберилл — күндү таас. Бериллий уонна алюминий оксидтарыттан турар таас. 1781 сыллаахха бу ааттарын ылбыттар. Гириэк көмүс диэн тылыттан таһаарбыттар.
Өлүөхүмэ (өрүс)
Аал сырыыта Өнүүкэ диэн сиргэ дылы (төрдүттэн 406 км.)
Кракатау
Билиҥҥи туруга
2014 с. олунньу 15 вулкан хаттаан тиллибит. 212 дэлби тэбии буолбут, вулкан статуһа куттал иккис таһымыгар (4 таһымтан) турар. Кратертан 1,5 км тула туристарга уонна балыксыттарга сабыылаах.
Google
Аан дойду үрдүнэн биир миллиардтан тахса сэрвердээх аан дойду кииннэригэр мөлүйүөнтэн тахса сервери салайар уонна күн аайы биир миллиардтан тахса ыйытыы көрдүүр уонна 24 бөтүүк. Компания сүрүн бородууксуйатынан — көрдүүр- ирдиир системанан быһаччы сибээстээх улахан ас- үөл чыыһылата үлэҕэ киирдэ. Google+онлайн-продукта как почти сервис Гм, социальная сеть Google+. Liogle Chrome, Hangouts сибээстээх фотографиялары уонна программаны кытта үлэлииргэ программа эмиэ баар. Ону таһынан Google Google OS уонна Google glass мобильнай операционнай системаны оҥорорго туттуллар. По данным языке, главный сайт Google — google.com — Интернет сайтыгар саамай кэлим сылдьааччы, оттон элбэх ахсааннаах аан дойдутааҕы сайтар (Google )google.co.in, google.co.uk и т. д.) бастакы сүүһүнэн көстүүгэ, көстөрүн курдук, хас да атын сайтка киирэн Күрүө- хаһаа, Күрүө- хаһаа уонна түөскэ киирэр. 2011 сыл ыам ыйыгар аан бастаан 1 млрд киһини куоһарда.
Үтүө быһыы
2004 С. Google коммерческайа суох харда оҥоһуллубута — Google.org (Google Порядин), стартовай капитал 1 млрд доллар. Бу тэрилтэ үлэтин сүрүн хайысхатынан обществоны иһитиннэрии уонна климат уларыйыытын, глобальнай доруобуйа уонна дьадайыы проблемаларын быһаарыыга көмөлөһүү буолар. Кини бастакы бырайыактарыттан биирдэстэрэ гибрид уонна электрическэй транспорт средстволарын уобалас үлэлэрэ буолаллар.
2010 сыл олунньу ыйыгар Википедияны өйүүргэ хампаанньа 2 мөл. доллары биэрбит. Харчы Викимедиа фондатыгар ыытылынна. Ылыллыбыт үп фондата техническэй инфраструктураҕа инвестициялары киллэрэн туран, энциклопедияны сайыннарыыга уонна өйүүргэ.
22 января 2019 года Пожертвуется корпорация 2 мөл. доллары Wikimed Endomendo уонна 1,1 мөл. доллар в Wikimedationationatiogle, ону сэргэ api Переводчикка Ктнент тылбаас инструмена нөҥүө киирбитин билэбит. Ол туһунан хампаанньа официальнай блогар, сонуннары көрдүүр уонна сонуннары көрдүүр туһунан Вице- Президенэ Бен Гомес иһитиннэрдэ. «Википедия» бырайыагы өйөөһүн уопсай суумата 7,5 мөл. доллартан тахса буолуо.
От күөх өҥ
От күөх өҥ им бэлиэлэригэр
От күөх өҥ Саудовскай Аравия былааҕар — ислам өҥө.
Пакистан былааҕар от күөх өҥ дойду олохтоохторо үксүлэрэ мусульман буолалларын бэлиэтэ.
Муома нэһилиэгин былааҕар — саҥалыы сайдыы уонна быйаҥнаах үүнүү өҥө.
Лиитэрэ
Лиитэрэ диэн метрическай кэриҥ мээрэйэ.
1748
1748 сыл.
Шпинель
thumb|250px
213
213 сыл.
Тиит Арыы
Өлүөнэ өрүс алын тардыытыгар баар арыы, хотугу кэтирээһинэ 72°. XX үйэ саҥатыгар А. Каяндер ботаник бу арыыга үүнэр тиитэри чинчийбитэ.
Роберт Кийосаки
1947 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Гавайи штаат үөрэҕин миниистирэ эбит.
1975 сыл
1975 сыл.
Топааз
Аата үөскээбит өссө биир барыла: санскрит тылыгар уот, сылаас диэн суолталаах tapas диэн тылтан тахсыбыт буолуон сөп.
Пеннсүлваниа
thumb|200px
Чоҕочу
Чоҕочу — быары кыра соҕус ньолбуһах гына бысталаан баран итир сыатыгар суулаан уокка саллан эбэтэр хобордооххо ууга дуу, арыыга дуу буһаран сиэниллэр.
Марокко
Марокко Африка дойдуларыттан соҕотох Африка Униятын кыттааччыта буолбатах.
Бэйэнчимэ
Бейенчиме өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 311 км., тардыытын иэнэ 4100 кв.км.
Петрова Марина Никифоровна - Тойуктаах Марыына
Марина Никифоровна икки оҕолоох. Уола Борис оскуоланы бүтэрэн, Аармыйаҕа сулууспалаан, совхоз араас үлэтигэр үлэлээбитэ, тустууга спорт маастара буолбута. Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ, физкультура учууталынан, тренеринэн бэркэ үлэлээбитэ, дьиэ-уот тэриммитэ, эдэр сааһыгар бу орто дойдуттан туораабыта. Иккис оҕото Диана Улан-Удэтааҕы культура институтугар үөрэнэ киирбитэ. Сүрэҕэр операция оҥорторбута, 4 кууруска үөрэнэ сылдьан суох буолбута. 1973 сыллаахха кинини ССРС культуратын министерствота Бүтүн Союзтааҕы “Мелодия” грампластинкаҕа суруйтаран турар. Бу Ленинградка түһэриллибит пластинкаҕа саха народнай поэттара Күннүк Уурастыырап, Леонид Попов, Петр Тобуруокап тылларыгар суруллубут “Сыбаайба ырыата”, “Бүлүү”, “Ыһыах ырыата”, “Саха айхала”. “Тапталлааҕым аата”, “Саҥа Дьыл киэһэтэ” ырыалары уонна “Эрчимэн Бэргэн” олоҥхоттон Хаачылаан Куо, Симэхсин эмээхсин ырыаларын, Иван Алексеев “Дьөҥкүүдэ” диэн тойугун уо.д.а. суруйтарбыта. Билигин бу пластинка дэҥҥэ көстөр. Онон чахчы саха тыллаах уура сылдьыах айылаах үйэлээх өйдөбүнньүгэр кубулуйда.
Капитонов Исай Ефимович
Айар үлэтэ
Үлэлэрэ
Углевод
Углеводтаах астар
Волокнистай углевоттар боростуой пищевой клетчаткаттан турараллар, кини билэргит курдук аhы буһарыыга олус туһалаах. Хас биирдии углевод түмүгэр моносахариттага үрэллэр, кинилэр метоболизм уонна атын молекулярнай комплекстар синтезтара барарыгар энергия источнигынан туттуллуохтарын соп. Углевоттар араас киьи сиир аhылыктарыгар бааллар. Боростуой саахардары минньигэс бурдук аска, ситэ оноhулла,танастана илик оноhуктарга уонна фрукталарга булуохха соп, ол бириэмэ ыарахан углевоттар источниктара килиэп, мокоруоннай оноhуктарга уонна оҕуруот аhыгар буолаллар.
Алгебра
Төгүрүктэр теориялара
Төгүрүктэр R симбалынан бэлиэтэнэллэр икки бинэрнэй эпэрээсийэлээх: + уонна х (эбии уонна төгүллээһин), аныгыскы дьүһүннээх:
Билэктэ
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сир хотугулуу-илин уһугар баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хатан тэмиэрийэ (тэллэй)
Хатан тэмиэрийэ (, Болетинус азиатский) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Айыы Суоппуйа собора
Османнар кэмэ
1453, ыам ыйын 30 Константинополы баһылаабыт Мехмед II султаан соборга үктэммит уонна интэн ыла мэчиэккэ кубулуйбут. Соборга 4 минарет эбии тутан биэрбиттэр уонна Айя-София диэн ааттаабыттар. Храм христианныы хайысхалаах буолан — алтарь илин диэки, мусулмааннар уларытарга күһэллибиттэр, михрабы собор соҕуруу-илин муннугар (Мекка диэки хайысха) туруорбуттар. Интэн сылтаан мусулмааннар храм сүрүн сабардамыттан туора туран үҥэргэ күһэллибиттэр. Фрескалар уонна мозайкалар улахан аҥаардара бүтүн хаалбыттар, чинчийээччилэр быһа сабалааһыннарынан үрдүлэригэр штукатурканан сыбаммыт буоланнар.
Чоҥолох
Чоҥолох — мастан хаһан оҥоһуллар кыра оҥхоҕор иһит.
Ыра санаа
Олус элбэх хаһан да туолбат ыра санааларга оҕустарыы киһи сирдээҕи олоҕор кыайан ситиһиллибэт суоллар буолаллар. Хантан да халлаантан түһэн кэлэр баай-мал, санаа хоту көтөр көбүөр самолеттар суох буолуулара, аптаах остуоруйалар оҕолорго хаһан да туолбат ыра санаалары үөскэтэллэрин бигэргэтэллэр.
Түүлгэ көстөр киһи үс эбэтэр хас да атахтаах буолуута эмиэ ыра санаа буолар. Түүлгэ киһи атаҕа элбэх буоллаҕына баҕа санаата, оҥоруон баҕарара эмиэ элбэх буолан хаалан хайаларын да кыайан ситиспэтин бэлиэтиир. Бу көстүү олоххо «Икки куобаҕы тэҥҥэ эккирэтимэ» диэн киһи санаатын биир сыалы толорууга уурара ордук буоларын бэлиэтиир этиини бигэргэтэр.
Үгүс остуоруйаҕа, кэпсээҥҥэ олоҕурбут баҕа санаалар сорохторо хаһан эмэ да буоллар туолан хаалаллар. Наука уонна тиэхиникэ сайдыылара өбүгэлэрбит ыра санаалара туоларыгар тириэрдэр. Өйдөөн кэлиэҕиҥ эбээт ыйга тиийэ сылдьар кыыс оҕо туһунан остуоруйаны. Билигин киһи ыйга көппүтэ син быданнаата.
Киһи олорор кэмигэр оҥоруллар, толоруллар кыаҕа суох баҕа санааларга оҕустарыы, фантазияҕа ылларыы сирдээҕи олоххо соччо туһата суох быһыылар. Элбэх ыралаах, баҕа санаалаах киһи айар, туох эмэ саҥаны арыйар. Киһи баҕа санаата эмиэ ханнык эрэ кээмэйи аһара барбат буоллаҕына, киһи бэйэтин кыаҕынан ситиһэр кыахтаах буоллаҕына эрэ табыллар. Баҕа санаа ыра санааҕа кубулуйан хаалыыта киһи олоххо туох да туһалааҕы ситиспэт буолуутугар, өйүн-санаатын туох да туһата суохха аныырыгар тириэрдэр.
Эри
Эри диэн кыракый куорат, Пенсильвания штатыгар баар куорат.
Сир эһэтэ
Саха сиригэр Өлүөнэ-Бүлүү ыккарды арҕаа өттүгэр эрэ олохсуйар. 1938 с. Саха сиригэр 8 тыһыынча баар диэн сыаналаммыт эбит, кэлин чинчийии суох. Кыһын утуйбат. Буорга 2-3 см дириҥҥэ элбэх хорооннору хаһар, уонна онно түспүт үөннэринэн аһылыктанар. Сир эһэтэ атын кроттар курдук кротовина (буор мунньуллуута) оҥорбот эбит. Уйатын балтараа миэтэрэ дириҥнэ хастар. Сыты үчүгэйдик билэр.
Тыыныы
Тулалыыр эйгэни кытары улахан иэнинэн ситимнэьэр ньуурдаах организмнарга тыыныы клеткаларга хайа5астар ненуе газтар диффузияларын суотугар буолуон сеп (холобур: уунээйилэр сэбирдэхтэригэр, кендей харамайдарга). Онтон кыра иэнинэн ситимнэьэр ньуурдаах тыынар тыыннаахтарга газтар сырыылара хаан эргиирин суотугар (тоно5остоох харамайдарга уонна да атыттарга) эбэтэр хабар5а5а (уеннэргэ-кейуурдэргэ) олохтонор.
Киьи тыыныыта
Биир салгыны э5ирийиигэ (сынньалан кэмигэр) тына иьигэр 400-500 мл салгын киирэр. Салгын киириитэ тыыныы сабардама (объема) диэн буолар. Сынньалан кэмигэр оноьуллубут теттеру тыынныы эмиэ иччэ салгын ахсаанын атмосфера5а таьаарар. Саамай кууьунэн э5ирийдэххэ 2000 мл кэринэ салгыны киллэриэххэ сеп, оттон теттеру таьаардахха – эмиэ 2000 мл.
Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич
Олоҕун олуктара
1930 сыллаахха олоҥхолуурун салҕаабыта.
1976 сыл
1976 сыл.
Маар тэмиэрийэтэ
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 5-12 см, сымнаҕас хатырыктардаах. Туруупкалаах араҥата: саһархай. Этэ: саһархай, алдьаттахха халлаан күөҕэ буолар. Атаҕа: 4-9 см. Аллара модьуруур. Сороҕор тиэрбэстэрдээх, улааттаҕына сүтэллэр.
Бастакы Хоро нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 696 киһи (2007 сыл).
Баҕа санаа
Күнтэн күн аайы этэ-сиинэ улаатан, күүһүрэн иһэр оҕо өйө-санаата хаалсыбакка сайдан иһэрэ ирдэниллэр. Этэ-сиинэ улаатыытыттан өйө-санаата хаалан хаалбатаҕына киһи буолууну кэмигэр ситиһэр.
Кыра оҕо өйдөбүлүгэр аҕата хаһан да сыыспат, куруук табаны этэр, сыыһаны оҥордоххо көннөттөрөр баҕа санаатын киһитигэр, таҥаратыгар кубулуйар. Оҕо улаатан истэҕинэ аҕата бэйэтэ хаһан даҕаны түһэн биэрбэтэҕинэ, оҕо ити өйдөбүлэ үйэтин тухары иҥэн, олохсуйан хаалар.
Оҕо бэйэтигэр чугас эрэнэр киһитин үтүктэр. Ханнык баҕарар оҕоҕо холобур буолар, үтүктэр, батыһар баҕа санаатын киһитэ наада. Оҕо бэйэтэ сөбүлээбит киһитэ, батыһар, үтүктэр баҕа санаатын киһитигэр, таҥаратыгар кубулуйар. Оҕо таҥарата, баҕа санаатын киһитэ бэрт чугас баар, ол киһи кини төрөппүтэ буоллаҕына, оҕоҕут эһиги курдук буоларыгар толору кыахтанар.
Киһи олорор олоҕун тупсарарын туһугар эбэтэр туох эмэ ситиһиини оҥороругар санаатын бөҕөргөтүү, көтөҕүү наада буолар кэмэ баар буолар. Киһиэхэ баҕа санаа баар буоллаҕына, киһи ол баҕа санаатын толороору, ситиһээри атын дьон кыайбатахтарын кыайыан, олоххо көрсөр араас ыарахаттары барыларын да тулуйуон сөп. Киһини олоҕу олороругар баҕа санаата сирдиир. Ханнык баҕа санаалаах буолар даҕаны, соннук быһыылаах киһи буолар. Төрөппүттэр оҕолоругар бэйэлэрин холобурдарынан көрдөрөн киниэхэ үчүгэйгэ тардыһар баҕа санаалар үөскүүллэрин ситистэхтэринэ, оҕолоро кинилэр олохторун салгыырыгар олук ууран биэрэллэр.
Бэйэ кыаҕын иһинэн баар баҕа санааны, кыратык кыһана түстэххэ кыайтарыан сөптөөх баҕа санааны оҕоҕо үөскэтии бастакы миэстэни ылар. Оҕо араас баҕа санаатын бэйэтин кыаҕынан толорорга үөрэниитэ кыайыыны, ситиһиини оҥорор буола үөрэнэригэр тириэрдэр. Туох эмэ үлэттэн, тугу эмэ оҥорбутуттан астынар, санаата туолар буоллаҕына, үлэһит киһи буолар. Оҕо улаатан истэҕинэ баҕа санаата төрөппүтүн курдук буола сатааһынтан үөскээн өйүгэр-санаатыгар олохсуйар. Оҕону куруук батыһыннара сылдьан үтүгүннэрэн үөрэтиинэн бу баҕа санаа, оҕо бэйэтэ көрө сылдьар буолан үксүгэр ситиһиллэр кыахтанар. Киһилии баҕа санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан, күүһүнэн ситиһэр, олоххо киллэрэр баҕа санаата ааттанар.
Баҕа санаа олус күүстээх буоллаҕына киһи бэйэтэ ити баҕа санаатын туолуоҕа диэн итэҕэйэригэр тириэрдэр. Куруук биири санаатаҕына киһиэхэ бу санаата үгэс буолан олохсуйар, кэлин ити санаатын бэйэтэ итэҕэйэр буолар. Киһи ити курдук инники диэни сирдиир баҕа санаатын итэҕэлгэ кубулуйуон сөп. Киһиэхэ бэйэтигэр сөптөөх итэҕэл баар буолуута кини өйө-санаата туруктаах, ханнык эрэ сыалы ситиһэргэ туруоруммут сыалланар. Киһи ити сыалларын толорууга бэйэтин олоҕун аныыр буоллаҕына, ити сыалларын ситиһэргэ толору кыахтанар.
Туһаныллыбыт литература
1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: "Бичик" нац.кинигэ кыһата, 1994. - 264 с.
Айыы уратылара
Тыл иччитэ дорҕооннорунан дьайан киһи өйүн-санаатын уларытар. Саха тыла олус былыргы, дьон өйдөрө-санаалара саҥа сайдан эрдэҕинэ үөскээбититтэн дорҕооннорун дьайыылара бу тыл суолтатыгар сөп түбэһэллэрэ элбэх.
1. Соччо суолтата суох саҥаны арыйыы, айыы, киһи олоҕор ханнык да хамсааһыны, уларытыыны оҥорбот кыра, быстах дьыалаларга сыһыаннаһар буоллаҕына кыра айыы буолар.
Холобур, тыл үөрэхтээҕэ эбэтэр хайа эмэ суруйааччы биир эмэ саҥа тылы булбута дьон олохторугар ханнык да уларыйыыны киллэрбэт, истэн эрэ кэбиһиэхтэрин уонна сотору умнуохтарын сөп. Саҥа ырыаны, хоһоону айыы эмиэ оннук. Дьон ырыаны былыр-былыргыттан, саҥа саҥарар буолуохтарыттан ыла ыллыыр буола үөрэммиттэригэр сөп. Саҥа ырыаны айыы дэммэккэ тупсаран биэрии диэххэ сөп этэ. Былыргыттан баар ырбаахыга саҥа сиэби дуу, тимэҕи дуу тиктэххэ, бу кэтэ сылдьар киһи онтон, туох да буолбат, туга да уларыйбат.
Тыыннаах киһи буолан баран, кыра эмэ сыыһалары-халтылары оҥорорун сахалар бырастыы гыналлар. «Тугу да оҥорбот киһи сыыспат» диэн этии олоххо уларыйыылары киллэрбэт кыра, куһаҕан да быһыылары киһи оҥорор кыахтааҕын быһаарар.
Туһаныллыбыт литература
1. “Чолбон” сурунаал. 12 / 2007.
Намана
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сакалар
Сакалар (Былыргы Иранныы Sakā; Былыргы Гректыы Σάκαι; Санскрит Śaka) — Эуразия былыргы Иран тыллаах көс омуктара (Илин Эуропаттан арҕаа Кытайга дылы көҺөллөрө). Орто Персия периодуттан ыла Түүр тыллаах омуктардыын холбоспуттара уонна буккуспуттара. Cакалар Ахеменид Империятыгар киирбиттэрэ уонна Сака диэн туспа сатрапия буолбуттара. Онтон салҕыы былыргы Иран атын провинцияларынан тарҕаммыттара.
Starbucks
Менюта