cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гуйчжоу
Культурата
thumb|Гуйчоуга баар Шитоу дэриэбинэ.
Саввинов Дмитрий Иванович
200px|thumb|right|Саввинов Дмитрий Иванович Саввинов Дмитрий Иванович — архитектор.
Дорҕоон аралдьыһыытынан тылы үөрэтии
Саха тылыгар дорҕоон аралдьыһыытынан үөскээбит эбэтэр саҥа тыл курдук өйдөнүөн сөп ханыылаах маннык тыллары ааттыахха сөп: онтон - оттон, ол диэн ыйар солбуйар ааттан үөскээн баран суолталара маҥнай түөлбэ тылыгар аралдьыспыт. Кэлин литэрэтиирэ тылыгар ол олохсутуллубут:остуоруйа - устуоруйа. Бу нууччаттан киирии история диэн тылы маҥнай "сказка" суолтаҕа, кэлин төрүт суолтатыгар туттар буоллулар:сонун-солун. Бу тыл литэрэтиирэ тылыгар кыайан олохсутулла илик. Дьиҥэр, түөлбэ тылыгар сонун "свежий, новый"диэн өйдөнөр, оттон солун "новость" диэн буолар. Маннык олохсутуллуон сөп:кын-гын. Бу тылы "оҥор" диэн суолталаах биир төрүттээх курдук өйдөнөр.Ол гынан баран эр киһи дьахтары кытта таптаһалларын бэлиэтииргэ кын суолтатын олохсуппуттар. Сорох түбэлтэлэргэ биирдик кын эрэ көрүҥүнэн тутталлар.Баҕар, бу төрүт туспа төрүттээх тылы биирдик этэр буолуохтарын сөп:айылҕа-айылгы. Сахалыы саҥаҕа бу суолталара туспа тылы үгүс дьон араарбат,айылҕа диэн туттар.Дьиҥэр, айылҕа "природа" тылын икки суолтатыгар о5устаран, бу тыллары солбуннара туттар үгэс үөскээбит быһыылаах: өттүк-өртүк. Бу биир төрүттээх тылы түөлбэ тылыгар араас суолтаҕа тутталлар. Ол курдук өттүк киһи тааһын, атыннык атаҕын таас аннынааҕы уҥуоҕун ааттыырга туттуллар. Онтон өртүк диэн сүөһүнү хайаан аһатар мэччирэҥи ааттыыллар.Күөл уһун атаҕын быһан хааччах оҥорон киһи өттүгэр ханыылаан үөскэппит тыллара буолар.Бис-биис диэн биирдик этиллэр туспатык суруллар тылы бу бөлөххө киллэриэххэ сөп. Бис диэн нууччаттан киирии,тыйаатырга артыыс толоруутун биһирээн "браво" диэн суолталаах хаһыытыыр тыл,дьиҥэр, биис диэн этиллэр. Ону араараары бис диэн суруйабыт.Биис "уус","төрүт","омук" диэн суолталаах нууччалыы "племя","род", диэн өйдөбүллээх тыл.
Дьэһиэй
Дьэһиэй күөл аан бастаан 1745 с. Езель диэн аатынан каартаҕа киирбит. Кэлин литератуураҕа араа көрүҥүнэн ааттанар буолбут: Ieзiejя, Евсеевское, Жессей, Жоссей. Билигин каартаҕа нууччалыы Ессей диэн суруллар.
Улаханнык сананыма
Сахалар «Киһи күннээх, балык ыамнаах» диэн этиилэрэ киһи олоҕун устата оҥорор быһыыларыгар ордук улахан сыһыаннаах. Бу этии киһи кыаҕа-күүһэ элбэх кэмигэр, эдэр кыанар сааһыгар кыайа-хото үлэлээн-хамсаан үгүс туһалаах быһыылары, дьыалалары оҥорор кыахтааҕын быһаарар. Кэмэ аастаҕына, “Күнэ арҕаалаатаҕына”, «Күнэ киирдэҕинэ» кыах-күүс эмиэ аҕыйаан, кыччаан барыахтааҕын эрдэттэн билэ сылдьыыны бу этии биллэрэр.
Сайдан иһэр олохтон хаалан хаалбыт, олус былыргы үөрэҕи тутуһар улахан киһи таҥаралар сири-дойдуну, дьону барыларын таҥара айбыта диэн сымыйанан этэллэрин билигин да, өй-санаа төһө эмэ сайдыбытын, тупсубутун кэннэ уларыта иликтэр. Айылҕа уларыйан иһэрин билинии бу хаалбыт өйү-санааны уларытар.
Туһаныллыбыт литература
1. “Чолбон” сурунаал. 8 / 2006.
2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Опатия
ОПАТИЯ эбэтэр Опэтия (Opatija) диэн Хорватия дойдутугар баар курортнай куората буолар, манна элбэх (уопсайа 300 тахса) лааҕырдар, отельлар бааллар. Уопсай дьонун ахсаана 9,1 тыһ. Адриатика муоратын кытылыгар сытар. Бу куорат биир Европаҕа биллэр модернебэй стииллээх дьиэлэрдээҕинэн биллэр куорат буолар.
Бочуот знаага (уордьан)
1991 сыллаахха дылы 1 мөл 581 тыһыынча наҕараада иҥэриллибитэ.
1967 сыллахха «Бочуот знаага» уордьанынан Якутия хаһыат наҕараадаламмыта.
Хотугу Осетия
Хотугу Осетия Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Хотугу Кавказ федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — Владикавказ.
Куурусса
Этэ
210px|thumb|Малайзияга KFCга атыыланар ыһыаарыламмыт куурусса этэ, ристаах уонна кетчуптаах. Сыаната чэпчэки буолан аан дойдуга ордук тарҕаммыт эт. Этиттэн Буффало крылышкаларын, баттер чикен, риистаах куурусса, уонна да атын аһы буһарыахха сөп.
Олох
left|thumb|250px|[[Plant life.]] left|thumb|250px|Herds of zebra and impala gathering on the [[Masai Mara plain]]
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Лауреааттар
2. Данилов Софрон Петрович. 1967 сыл бэс ыйын 17 күнэ.
Ротари Интернешнл
Историята
1929 с. Далластаа5ы конвенция5а бэлиэлэрин талбыттар: 24 тиистээх эргимтэ.
Структурата
Кулууп үлэтин салайыытынан, Ротари Интернешнл конституциятынан, президент уонна кулууп Сэбиэтэ дьаһайар, сыл ахсын солбуйса-солбуйса. Президент уонна кулууп Сэбиэтэ биир ротарианскай сылга талыллар. Ротарианскай сыл от ыйын 1 саҕаланар уонна бүтэр. Президени кытта тэҥҥэ президент-утумнааччы талыллар — эһиил президент буолар киһи. Инник гынан солбуйуу үлэтэ сыл ахсын оҥоһуллар.
Олбутцева Елена Дмитриевна
Олоҕун олуктара
1940 сыллаахха от ыйын 13 күнүгэр Горнай улууһун Бэрдьигэстээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Лауреааттар
27. Тимофеев Михаил Елисеевич. 1990 сыл ыам ыйын 22 күнэ.
64. Прокопьев Семен Кириллович. 2007 сыл сэтинньи 9 күнэ.
69. Жирков Александр Николаевич. 2011 сыл муус устар 16 күнэ, №590.
72. Павлова Валентина Николаевна. 2011 сыл муус устар 16 күнэ, №590.
77. Слепцова Елена Васильевна (Куорсуннаах). 2014 сыл сэтинньи 8 күнэ, №145.
84. Чигирева Нина Николаевна. 2019 сыл муус устар 24 күнэ, №499.
Дорҕоон аралдьыһыыта
Дорҕоон аралдьыһыытын тылы үөскэтэр ньыма быһыытынан туттууну татаар тылын үөрэхтээхтэрэ бэлиэтииллэр. Бу суолунан биир төрүттээх, биир этиллиилээх эбэтэр суруллуулаах тылы туспатытаары ханнык эмэ дорҕоону аралдьыһыннараллар. Тылга биир төрүттээх эрээри,туспа этиллиилэнэн ураты суолталаммыт тыл балачча көстөр. Маны сэргэ саха бэйэтин тылыгар дьүөрэ этиллиилээх киирии тыл баар буолар,олору сурукка туспатык суруйуу үгэһэ туттуллар. Маннык ньыманан тыл суолтатын олохсутууну эмиэ дорҕоон ньыматынан үөскэтии диэххэ сөп. Саха тылыгар дорҕоон аралдьыһыытынан үөскээбит эбэтэр саҥа тыл курдук өйдөнүөн сөп ханыылаах маннык тыллары ааттыахха сөп: онтон - оттон, ол диэн ыйар солбуйар ааттан үөскээн баран суолталара маҥнай түөлбэ тылыгар аралдьыспыт. Кэлин литэрэтиирэ тылыгар ол олохсутуллубут:остуоруйа - устуоруйа. Бу нууччаттан киирии история диэн тылы маҥнай "сказка" суолтаҕа, кэлин төрүт суолтатыгар туттар буоллулар:сонун-солун. Бу тыл литэрэтиирэ тылыгар кыайан олохсутулла илик. Дьиҥэр, түөлбэ тылыгар сонун "свежий, новый"диэн өйдөнөр, оттон солун "новость" диэн буолар. Маннык олохсутуллуон сөп:кын-гын. Бу тылы "оҥор" диэн суолталаах биир төрүттээх курдук өйдөнөр.Ол гынан баран эр киһи дьахтары кытта таптаһалларын бэлиэтииргэ кын суолтатын олохсуппуттар. Сорох түбэлтэлэргэ биирдик кын эрэ көрүҥүнэн тутталлар.Баҕар, бу төрүт туспа төрүттээх тылы биирдик этэр буолуохтарын сөп:айылҕа-айылгы. Сахалыы саҥаҕа бу суолталара туспа тылы үгүс дьон араарбат,айылҕа диэн туттар.Дьиҥэр, айылҕа "природа" тылын икки суолтатыгар о5устаран, бу тыллары солбуннара туттар үгэс үөскээбит быһыылаах: өттүк-өртүк. Бу биир төрүттээх тылы түөлбэ тылыгар араас суолтаҕа тутталлар. Ол курдук өттүк киһи тааһын, атыннык атаҕын таас аннынааҕы уҥуоҕун ааттыырга туттуллар. Онтон өртүк диэн сүөһүнү хайаан аһатар мэччирэҥи ааттыыллар.Күөл уһун атаҕын быһан хааччах оҥорон киһи өттүгэр ханыылаан үөскэппит тыллара буолар.Бис-биис диэн биирдик этиллэр туспатык суруллар тылы бу бөлөххө киллэриэххэ сөп. Бис диэн нууччаттан киирии,тыйаатырга артыыс толоруутун биһирээн "браво" диэн суолталаах хаһыытыыр тыл,дьиҥэр, биис диэн этиллэр. Ону араараары бис диэн суруйабыт.Биис "уус","төрүт","омук" диэн суолталаах нууччалыы "племя", "род", диэн өйдөбүллээх тыл. Маннык туспатыйар тылларга өссө киириэхтэрин сөп:айыы-аньыы-аJыы"творение-грех-божество" суолтаҕа. Тайах-таJах"палка-лось" суолтаҕа. Маныаха майгынныыр суолтаҕа бу күн - бүгүн, ол кэннэ-уонна, сарсын эрдэ- сарсыарда о.д.а.биир төрүттээх тыллар туспа ис хоһооннонон туттуллуулара эмиэ киирсиэхтэрин сөп.
Бороҥ чаччыгыныар
Бороҥ чаччыгыныар (Сизый дрозд, ) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр кыра чаччыгыныар.
МНХ
Мэнэ-Ханалас улууһун ыччат националистическэй хамсааһына, кытчатыллыбыта МНХ. МНХ тэрээһин СНХ иҺигэр киирэр. Штаба - Майя, Аллараа Бэстээх.
Дубильнай
Дубильные вещества-группа разнообразных и сложных по составу растворимых в воде органических веществ аррматического ряда.
Индигиир (өрүс)
Аал сырыыта төрдүттэн 1086 км. Бириистэннэр Чокуурдаах, Хонуу, Үрүҥ Хайа.
Кугас моойдоох чаччыгыныар
Кугас моойдоох чаччыгыныар (Краснозобый дрозд, ) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр чыычаах.
Бэс ыйын 18
Бэс ыйын 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 169-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 170-c күнэ). Сыл бүтүө 196 күн баар.
Гаврил Иванович Макаров
Гаврил Иванович Макаров- Дьуон Дьаҥылы 1914 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Чурапчы оройуонугар Болтоҥо нэһилиэгин биир уһук алааһыгар Кындалга орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кини оҕо сааһын ыыра Таатта уонна Түөйэ үрэхтэр ыпсыыларын лыахтаах кырдалларынан, нэлэһийэр киэҥ алаастарынан, суһумнуу күөгэйэр чараҥ тыаларын саҕаларынан ааспыта.
Кини оччоттон поэзияҕа тардыстыылааҕа. Норуотун ырыатын матыыбыгар дьүөрэлии хоһооннору этэн субурутарын, хоһоону айыыга дьоҕурдааҕын болтоҥолор адьас кыра сааһыттан бэлиэтии көрбүттэр эбит.
Хомойуох иһин, Дьуон Дьаҥылы бу сүрүн үлэни өлөр өлүү мэһэйдээн ситэрбэккэ хаалбыта. Ол эрээри, улахан үлэ саҕаланыыта түмүктээх буолбута. Саха бастакы үгэһитэ Күн Дьирибинэ ситэрэн А.Т. Твардовскай 60 сааһын туолар үбүлүөйүн көрсө Саха сиринээҕи кинигэ издательствотыгар "Василий Теркин" сахалыы тылынан туспа кинигэнэн тахсыбыта.
Ааҥыл тыла
Тарҕаныыта
Ааҥыл тыла — 335 мөл киһи төрөөбүт тыла (2003 сыл), төрөөбүт тыл быһыытынан аан дойдуга үһүс тыл (кытай уонна испаан тылын кэннэ). 1.3 млрд киһи саҥарар (2007). ХНТ алта тылыттан биирдэстэрэ.
Суруга-бичигэ
Сабвуфер
Таба суруйуута атын тылларга холоотоххо уустугунан ааҕыллар. Тыл Барҕарыы үйэтин кэминээҕи туругар сөп түбэһэн оҥоһуллубут буолан аныгы саҥаҕа сөп түбэспэт. Элбэх тылга саҥарыллыбат буукубалардаах, сорох дорҕооннор буоллаҕына сөп түбэһэр буукубалара суох. Ааҕыы быраабылата наһаа элбэх быраабылаттан туорааһыннаах.
Хатыыс
thumb|250px
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ үөскүүр, үксүн алын уонна орто сүүрүктэригэр, муора хомолоругар. Өлүөнэ өрүскэ дельтаттан Киренскай куоракка дылы көстөр. Дьааҥы өрүскэ дельтаттан Верхоянскайга дылы, Индигииргэ арыт Зашиверскай диэки тиийэр, Халымаҕа Шаманиха диэн салаатыгар дылы (муораҕа түһэр сириттэн 1069 км), Өлөөҥҥө Чемудах диэн салаатыгар дылы (1020 км), Анаабырга орто уонна алын сүүрүктэригэр.
Төбө уҥуоҕун ниэрбэлэрэ
Ньиэрбэлэр ааттара
V паара — тройничнай ньиэрбэ (лат. nervus trigeminus)
Кудряшов Николай Петрович
Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Черемхово бөһүөлэккэ шахтёр дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кыра сааһыттан, төрөппүттэрэ өлөн, Тулуҥҥа (Иркутскай уобалас) оҕо дьиэтигэр иитиллибит, кэлин эдьиийигэр олорбут. 17 сааһыттан Черемховоҕа Киров аатынан шахтаҕа үлэлээбит.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 10 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин старшай сержант Кудряшов Николай Петровичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибит.
Ефимов Георгий Семенович
1918-1921 сыллар
1918-21 сылларга саҥа былааһы өйөөбүт. Губревком сэкиритээринэн үлэлээбит. 1920 сыллаахха үөрэх наркомунан анаммыт. Ол сылдьан Р. Оросин дьыалатыгар хабыллан 3 хаайыллан баран Губревком модьуйуутунан босхоломмут. Саха автономиятын маҥнайгы Төрүт сокуонун оҥорор хамыыһыйа чилиэнэ.
Дойдутуттан арахсыыта
И. Федосеев-Доосо суруйарынан, 1922-23 сыллардаахха Хотугу уокуруктарга А. Н. Пепеляев боломуочунайынан сылдьыбыт А. С. Ефимов Георгий Ефимовы тимир суол үлэһитэ буолан Сэбиэскэй Арассыыйаҕа кэлэ сылдьыбытын көрсөн: «Аны маннык сылдьыма», диэн сэрэппит. Онтон ыла кэнники кэлэ сылдьыбатах.
1960-с сылларга Саха АССР Правительствота Г. С. Ефимовы «буруйгун бырастыы гынабыт, дойдугар төнүн» диэбитэригэр аккаастанан суруйбут диэн, биитэр хоруйдаабатах диэн үһүйээн баар. Бутэһик кэпсээннэринэн Каргополова Апполинария Максимовна диэн нуучча дьахтарын ойох ылан хас да оҕолонон олорбута үһү диэн. 60-с сыллар бүтүүлэригэр өлбүт, чуолкай биллибэт.
Заболоцкая, Н.Е.
Уус-Алдан улууһуттан сылдьара биллэр, 1914 сыллаахха Москватааҕы (кэлин Тимирязев аатынан) тыа хаһаайыстыбатын Академиятын бүтэрэн учуонай агроном идэтин ылбыт.
14
14 сыл.
Үс кут
Үс кут диэн киһи хамсаныылары оҥорор өйө-санаата тус-туспа арахсыылара ааттанар. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрин баһылаан, олоххо туһалааҕын сыаналаан өйдөрүн-санааларын тупсараллар.
Танальбины
Танальбин-вяжущее средство растительногопроисхождения.Является продуктом взаимодействия дубильных веществ из листьев кустарниковых растений.
Хамыһаарап
Олоҕо
1957 сыллаахха Томпо оройуонун Мэҥэ Алдан с. алта оҕолоох Комиссаровтар дьиэ кэргэттэригэр бэһис оҕонон кун сирин көрбүтэ.
Тыа сирин ыарахан усулуобуйатыгар идэ уустуктарын билбит, эчэйии арааһын эт илиитинэн тутан-көтө көстүбүттэрэ. Онон, үс сыл куораттааҕы травмпууҥҥа үлэлээн баран, икки сыл Татарстанна Казань куорат ординатыраҕа үөрэнэ барбыта.
Хирург уустук килиэбэ
«Бэйэтин үрүҥ халааттаах киһи, эйгэтиттэн атыҥҥа сатаан оҥорор көрбөппүн. Холобур, учуутал, инжинер идэтин талбатым биллэр. Оҕо сааспыттан ыраламмыт идэбин олус сөбүлүүбүн»,- диэн 21 Сыл устата отделение сэбиэдиссэйинэн үлэлии олорор киһи санаата итинтэн атын буолуон сатаммакка дылы.
«Наҕараадам- оҕолорбор»
Үс кут
Оҕо ийэ кутун өйүн-санаатын сайыннарбакка эрэ аҥардастыы салгын кутун сайыннарыы кыайан табыллыбат, туруга суох өйдөөх-санаадаах киһини улаатыннар. Kиһи олоҕор буолан ааһыталыыр быстах түгэннэргэ киһини ийэ кута быһаччы салайарын биһиги бу үлэбитинэн дакаастыыбыт. Бу ийэ кут салайар кэмигэр кыайан сөптөөх быһаарыыны ылымматаҕына киһи быстах суолга түбэһэн араас сыыһа туттуулары оҥорор кыахтаах. «Өйө көппүт» эбэтэр «Өйө баайыллыбыт» кэмнэригэр биир сыыһа туттууттан киһи олоҕо барыта алдьанар түбэлтэлэрэ кэлин кэмҥэ олохпутугар элбэхтик көстөр буоллулар.
Хамыһаарап
Алаас ахтылҕана
Ханнык баҕарар киһи, төһө да үлэ үөһүгэр сырыттар, алааас ахтылҕаныгар куустара, төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар тардыһа сиэр-майгы эрэ буолбакка айылҕа сокуонун кэриэтэ. Ол да иһин, Мэҥэ Алдан нэһилиэгин уонна Томпо оройуонун бочуоттаах гражданина Анатолий Комиссаров хайаан да сылга иккитэ-үстэ дойдутугар баран бултаан, сынньана кэлэр. Дэлэҕэ даҕаны убайа, уруккута идэтийбит булчут Юрий Николаевич: «Бу уол эмчит буолбатаҕа буоллар, улуу булчут буолара хааллаҕа»,- диэн этиэ дуо?
Ороһуоспа
Апокрифическай источниктар
Иисус Христос төрөөбүтүн туһунан кэпсээнэ: «Протоевангелия Иакова» уонна «евангелия Псевдо- Матфей». Бу источниктар кэпсииллэринэн, гостиницаҕа миэстэ суоҕуттан, хаспахтан сүөһү хорҕойор хаҕын быһыытынан туһаныллыбыт хаспахха көһөргө күһэллибиттэр.
Coca-Cola
Кока-кола — арыгыта суох гаастаах утах, Coca-Cola компаниянан оҥоһуллар; 2006 сыллаахха саамай сыаналаах брэнд. .
Чэчиэн тыла
Суруга-бичигэ
Ислаам тарҕаммытын кэннэ, арааб суруга-бичигэ киирбитэ. Имаам Шамиль арааб суругун-бичигин чэчиэн тылыгар сөпсөһүннэрэн анал суругу-бичиги киллэрбитэ, онто 1926 с. дылы туттуллубута. Ону таһынан чэчиэннэр уустарын устуоруйатын суруйар кинигэлэрэ «тептаардар» эмиэ арааб алпабыытынан суруллубут этилэр. Бу кинигэлэри үксүн НКВД 1944 сыллаахха суох гыммыта.
1925 сыллаахха чэчиэн алпабыыта латыыҥҥа көһөрүллүбүтэ, онтон 1938 свллаахха кириллицаҕа.
Аллараа Бавария
200px|thumb|Хаартата
Орест
Орест олоҕун сорох түгэннэрэ
452 сыллаахха Аттила Италияҕа кимэн киириитиэр кыттар.
Лорин Михаил Васильевич
Олоҕун олуктара
1909 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнүгэр Мариупольга (Украина) төрөөбүт. Омугунан нуучча. 1937 сыллаахха Ленинградтааҕы Гражданскай воздушнай флот инженердэрин институтун бүтэрбит. Саха Сиригэр аэрофотосъемка инженерынан үлэлээбит. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл сэтинньи 5 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия капитаныгар Лорин Михаил Васильевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
АЛРОСА
Бас билээччилэрэ уонна салалтата
Хампаанньа бэрэсидьиэнинэн, 2009 сыл, от ыйын 15 кyнyттэн ыла, экэниэмикэ наукаларыгар кандидат Федор Борисович Андреев yлэлиир.
Мииринэй хайаны байытар кэмбинээтэ
Мииринэй ХБКтыгар икки туруупка – «Интер» уонна «МИР», yс бытархай алмаастаах сир, №3-дээх баабырыка уонна самалык тэрилтэлэр киирэллэр. Билигин алмаас хостооhунугар «МИР» уонна «Интер» рудниктар yлэлииллэр. «МИР» бырайыактаах кyyhэ – быhа холуйан 1 млн. туонна урууда. «Интер» 500 тыhыынча туонна урууданы сир yрдyгэр таhаарар кыахтаах. 2012 сыл тyмyгyнэн, МХБК yрдyнэн алмаас хостооhуна 8,7 млн. карат буолбута.
Самалык уонна тутулуктаах тэрилтэлэр
Самалык тэрилтэ – «Анаабыр алмаастара» 1998 сыллаахха тэриллибитэ. 2007 сылтан ыла, «АЛРОСА» «Анаабыр алмаастарыгар» 100 бырыhыан аахсыйалаах. Бу холбоhук, Саха сирин алта улууhун сиригэр, бытархай кyндy таастаах сирдэргэ yлэлиир уонна чинчийэр. Онно киирэллэр – Анаабыр, Мииринэй, Өлөөн, Өлүөхүмэ, Ленскэй, Со5уруу Саха сирэ, Дьокуускай. 2013 сыл саас, «Анаабыр алмаастара», «Нижнеленскэй» 100 бырыhыаннаах аахсыйатын тyмпyтэ. «Нижнеленскэй», Илин Сибииргэ(Саха сирэ) «Анаабыр алмаастара» баhылаабыт промышленнай учаастактарын аттыгар алмаас хостооhунунан дьарыктанар. «Нижнеленскэй» саппаастара – 26,4 млн. караттаах сырье буолар. Сырье саппааhа 17 сыл алмаас хостуурга кэскил тосхотор. «Анаабыр алмаастара» Саха сирин тутаах тэрилтэлэрин ахсааннарыгар киирсэр. 2012 сыллаахха, кини хостообут алмааhа 2,4 млн. каратка тиийбитэ. «Севералмаз» тэрилтэ 1992 сыллаахха, Архангельскай уобаласка тэриллибитэ. Кини, М.В.Ломоносов аатынан кyндy таастаах сиргэ yлэлиир. Бу сир саппааhа, Аан дойдуга биир улаханынан биллэр. Манна, 6 кимберлиттээх туруупка, ол эбэтэр 205,157 млн. караты ГКЗ (Судаарыстыба кyндy таастарга хамыыhыйата) бигэргэппитэ. 2005 сылтан, «Севералмаз» карьер ньыматынан, « Архангельскай» туруупка алмааhын хостуур. 2009 сылтан ыла атын туруупка «Карпинскай-1» алмааhы 2015 сылтан ыла хостуохтаах. «Архангельскай» уонна «Карпинскай-1» минералларын саппаастара 2013 сыл, от ыйын 1 кyнyн туругунан JORC кодексатын сиэринэн, 115,5 млн. карат буолар. Маннык саппаас, yлэ хаамыытын 20 сыл хааччыйар кыахтаах. 1 млн. туонна урууданы байытарга аналлаах №1-дээх баабырыка тутуллубута. 2013 сыллаахха, алмааhы байытар иккис баабырыканы тутан yлэлэтэн барбыттара. «Севералмаз», биир сылга, 1-тэн 4-кэ диэри млн. туонна урууда хостонорун хааччыйар кыахтаах.
Батарыы
• Аан дойдуга бигэ бэрээдэк курдук ылыныллыбыт, алмаастары, синтетическэй алмаастары, тупсарыллыбыт алмаастары уонна кинилэртэн бородууксуйалары арааран атыылааhын туома кэhиллэр тyгэнигэр;
Yлэ хаамыыта
«АЛРОСА» алмааhы батарыыттан сыл тyмyгyнэн барыыhа 4,0 млрд-тан тахса АХШ доллара буолла. МСФО чааhынан барыыс 2013 сылга 165 млрд. солк. буолара кyyтyллэр.
Березень (реабилитациялыыр киин)
Устуоруйата
2014 сыллаахха бу киин МТС сибээс эпэрээтэрин кытары анал бырагырааманы үлэҕэ киллэрбиттэрэ. Ол бырагыраама көмөтүнэн нэһилиэнньэ ортотугар цифровой эйгэҕэ тэҥэ суох буолууну туораппыттара уонна доруобуйаларыгар хааччахтаах дьон идэ ылалларыгар уонна салгыы үлэ булалларыгар көмө оҥоһуллубута.
Саха сирин балыктара
Саха сирин балыктара
Байҕал балыктарыттан Саха сиригэр 51 көрүҥ уонна көрүҥ үөдүҥэ бааллара биллэр. Бу балыктар Саха сиринээҕи биологиялара уонна экологиялара өссө да ситэри үөрэтиллэ илик.
Виноба Бхаве
1984 сыллаахха Виноба Бхаве өлбүтүн кэннэ Бхарат Ратна аатынан наҕарааданы иҥэрбиттэрэ.
19
Өлбүттэр
10er
Сыыһаны көннөрүү
Олоҥхо кэмин саҕанааҕы өйү-санааны олус көнөтүк өйдөөччүлэр аныгы өйтөн-санааттан олус ыраах хаалан хаалбыттарын билиммэттэр. Дьону айыы уонна абааһы диэн икки аҥы эрэ араарыы бэйэ дьоно уонна атын, куһаҕан дьоннор диэн аҕыйах ахсааннаах, атыттары кытта көрсүһэ түстэллэр эрэ сэриилэһэр, өлөрсөр эрдэхтэринэ, итинник арахсалларын билигин, сайдыылаах, киһи быраабын харыстыыр олоххо кэлэн үтүктүү диэн олус улахан сыыһа. Айыы уонна абааһы диэн арахсыы киһи бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорорун билэн араарыыны дьон өссө билэ иликтэринэ, 2 тыһыынча сыллар быдан анараа өттүлэригэр үөскээбит, тутуһа сылдьыбыт хаалбыт өйдөбүллэрэ буолар.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыны улахан итэҕэллэр токурутан, үчүгэйи аһара ыытан кэбиспиттэр. Православнай итэҕэлгэ Үөһээ дойду аһара үчүгэйгэ кубулуйан туспа Ырай дойдутун үөскэппит, онтон Аллараа дойду аҥардастыы абааһылар дойдуларыгар кубулуйбут.
Шкода
Škoda Auto эбэтэр Шкода Моторс, улахан транснациональнай тэрилтэ, 80 судаарыстыба бастыҥ автомобильнай рыногын бас билэр тэрилтэ. Штаб-квартирата Чехияҕа баар, онно же 90% оҥорон таһаарар заводтара онно бааллар.
21
21 сыл.
Франсуа Виет
Кэриэс
Франсуа Виет аатынан 1935 сылга кратер ааттаммыт Ый көстөр өттүтүгэр.
Кыһыл кинигэ
Кыһыл кинигэ диэн сэдэх, сүтэн эрэр харамайдар, үүнээйилэр уонна тэллэйдэр тиһиктэрэ. Кыһыл кинигэлэр араас дьаарыһы хабаллар — аан дойдутааҕы, биирдиилээн судаарыстыбалар киэннэрэ уонна регионнар Кыһыл кинигэлэрэ.
Сүрүн сирэй/Заглавная урукку
Эйигин мин ыҥырыаҕым,
Икки аҥы арахсыы
Тойоттор, салайааччылар норуот олоҕун үөрэҕин бэйэлэрин туһаларыгар эргитэн буорту оҥорор аналлаахтар. Бу быһыыны бэлиэтээн сахалар “Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһоонун айбыттар. Кинилэр бэйэлэрин үчүгэйдэрин, атын дьонтон ордуктарын билиниилэрэ өй-санаа үөрэҕин төрүтүн, айыы диэн бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх тылбытын икки аҥы араара сатыылларын үөскэтэр.
Омукка үрдүкү араҥа үөскээн, атын омуктар үөрэхтэрин-билиилэрин баһылаан барыылара омук тыла уларыйан барыытын үөскэтэр. Омук үлэһит дьоно олох үгэстэрин тутуһалларыттан омук уһун үйэлээх буолуутун ситиһиигэ тириэрдэллэр.
Олох сайдыы диэки салаллыытыгар дьон икки аны; баайдар уонна дьадаҥылар, үлэһиттэр диэн арахсыылара хардары-таары баһыйыыларын үөскэтэн хамсатар күүһүнэн буолар. Баайдар сирдээн, бастаан иһэллэр, олоххо тупсуулары киллэрэр кыахтара улахан. Онтон элбэх ахсааннаах үлэһиттэр баайдары үтүктэн, байыыны-тайыыны ситиһэ сатыыр санааларыгар үлэни-хамнаһы тупсарар, сайыннарар кыахтаналлар. (1,131).
23
23 сыл.
Сатира
Сатира мэлдьи норуот айымньытыттан сиэттэрэн, норуот өйүгэр-санаатыгар тирэҕирэн сайдар. Саха биллиилээх поэттара, суруйааччылара бары кэриэтэ сатираҕа холонон короллор, оттон ону төрүттээччилэринэн Өксөкүлээх Өлөксөй уонна Былатыан Ойуунускай буолаллар.
Алексеев Михаил Андреевич
Саха Сиригэр физмат оскуолалар хамсааһыннарын саҕалаабыт тэрийээччи. Саха омуга сайдыылаах, үрдүк техническэй билиилээх буоларын туһугар бүтүн олоҕун анаабыт, элбэх, аан дойдуга тиийэ биллиилээх учуонайдары иитэн таһаарбыт, научнай-техническэй интеллигенцияны үөскэтиигэ өлбөт-сүппэт үтүөлээх, саха норуотун интеллектуальнай күүстэрэ уһуктуутугар быһаарыылаах оруолу оонньообут киһи.
Олоҕун олуктара
1939 сыллаахха Рязань пединститутун физико-математическай факультетыгар үөрэнэ киирбит.
Сэрии сыллара
Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕаланыытын Арҕаа кыраныыссаҕа Перемышль диэн куоракка көрсүбүт. Сэттэ хонук сэриилэһии кэннэ чааһа чугуйбут, куораты хаалларбыт. Онтон Киев анныгар бүтүннүү кэриэтэ урусхалламмыт, төгүрүйүүгэ түбэһэн элбэх саллаат билиэҥҥэ түбэспит, олор истэригэр Михаил Алексеев. Ытыллаары туран Владивостокка төрөөбүт дьоппуоммун диэн сымыйалаан тыыннаах хаалбыт. Хаста да күрүү сатаабыт да табыллыбатах. Кэлин босхолонон баран таҥнарыыга күтүрэммит уонна хаайыыга быраҕыллыбыт.
Эгиипэт
Эгиипэт (مصر‎, Miṣr эбэтэр Máṣ) диэн улахан өттө Хоту Африкаҕа уонна кыра өттө Арҕаа Азияҕа (Синай тумул арыыта) баар дойду. Иэнэ 1,010,000 км2. Эгипеттан хоту Сир ортотунааҕы байҕал уонна илин Кыhыл байҕал бааллар. Кирбиилэhэр: Газа Балаhата уонна Исраил хотугулуу-илин, Судан соҕуруу уонна Лиибийэ арҕаа.
Умнаһыт бурдугун тыал көтүппүт
Сэбиэскэй былаас үлэһиттэр, дьадаҥылар уонна умнаһыттар былаастара этэ. Дьадаҥыларга уонна умнаһыттарга көмө бөҕөтүн оҥоро сатаабыттара. Үлэ оҥорон таһаарыытын эстиэхтэрин иннинэ мөлтөх, бытаан, сыылба үлэһиттэргэ тэҥнээннэр бары аанньа үлэлээбэт буолан хаалбыттара. Сэбиэскэй былаас кэмигэр “Умнаһыт бурдугун тыал көтүппүт” диэн этиини, умнаһыттары аһынарга анаан туһаналлара, эбии бурдук булан биэрэн иһиэхтэрин кырдьык баҕараллара. Ол эрээри төһө да элбэх бурдугу булан биэрдэххэ умнаһыт тыалга ыһан, ыскайдаан суох оҥоруон сөбүн умнан кэбиһэллэрэ. (1,71).
Сэт
Сэт диэн Айылҕа уонна киһи бииргэ олорууларыгар тутуһуохтаах үөрэхтэрэ буолар. Бу үөрэҕи халбаҥнаабакка тутуһуу киһи Айылҕаны кытта атааннаспакка биир тылы булунан эйэлээхтик олороругар кыах биэрэр. (2,168). Сэт өйдөбүллэрэ «ли» диэн былыргы кытайдар философскай көрүүлэригэр маарынныыллар.
Осипов Афанасий Николаевич
Олоҕун олуктара
Горнай улууһун 2-с Эргис (Мытаах) нэһилиэгэр олунньу 28 күнүгэр 1928 сыллаахха төрөөбүтэ.
Сэт
«Сэт-сэлээн» диэн сыыһа туттуу кэнниттэн кэлиэхтээх эппиэтинэс уонна иэстэбил ааттанар.
Хатылаев Михаил Михайлович
200px|thumb|right|Хатылаев Михаил Михайлович Михаил Михайлович Хатылаев — устуоруйа билимин дуоктара, профессор.
Чехия олимпийскай оонньууларга ситиһиитэ
Чехия олимпийскай оонньууларга 1900 сылтан кыттар. 1912 сылга диэри Богемия диэн (чеш. Čechy, нем. Böhmen — Бёмен,  лат. Boiohaemum, Bohemia, оҕустар дойдулара) — Киин Европаҕа билиҥҥи Чехия арҕаа эҥэригэр баар историечскай уобалас) ааттанар эрдэҕиттэн. 1920-1992 сылларга Чехословакия.  Чехословакия республиката үрэллибитин кэннэ Чехия туспа судаарыстыба быһыытынан 1994 сылтан кыттар.  Чехия национальнай олимпийскай комитета (НОК) 1899 сыллаахха тэриллибитэ.
Аанчык (киинэ)
«Аанчык» — «Сахафильм» 2006 сыллаахха устубут уус-уран киинэтэ. Уһуна 49 мүнүүтэ. Сахалыы тыллаах, нууччалыы субтитрдаах.
Оруолларга оонньууллар: М. Азарова, Е. Ощепков, Т. Мыреева.
Федоров Георгий Константинович
Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха төрөөбүт.
Георгий (Юрий) I Владимирович Рюрикович
Георгий (Юрий) I Владимирович Рюрикович, биллэр аата Юрий Долгоруукай - Русь 26-с, 29-с, 32-с уонна 36-с салайааччыта. Бастаан 1149 сыллаахха Изяслав II кинээһи кыайан Киевы ылбыт, онтон нөҥүө сылыгар Изяслав II иһэрин истэн күрээбит. Ол эрээри киин куораты Вячеслав Владимирович Рюрикович ыла сылдьыбыт. Онтон кинини аҕыйах хонугунан Изяслав II үүрбүтүн кэннэ Галиция кинээһин өйөбүлүн туһанан Георгий төттөрү кэлэр. Ол сыл күһүнүгэр, сэтинньигэ Изяслав II аны венгрдары уонна да атын сойуустаахтарын кытта кэлэр, Георгий эмиэ куораттан тахсан биэрэр. Онтон 1152 сыллаахха туспа улуу кинээс бөрөстүөлүн Суздаль куоракка олохтуур. Онон 1152-1155 сылларга Русь икки туспа княжестволарга арахса сылдьыбыта.
Онон кини өлбүтүн кэнниттэн Киевкэ Изяслав III төннөн киирэн ыраахтааҕы буолбут, оттон Суздальга уола Андрей Юрьевич (Георгиевич) Владимир-Суздальскай бөрөстүөлгэ олорбут.
Олейников Борис Васильевич
1932 сыл алтынньы 14 күнүгэр төрөөбүтэ.
Археология култуурата
Археология култуурата биистэр уонна омуктар сурук үөдүйүөн иннинээҕи устуоруйаларын сабаҕалыырга туһаныллар.
Швейцария франката
Билигин Европаҕа швейцария харчыта эрэ франк диэн ааттанар. Дойду 4 билинэр тылларынан маннык суруддар: Franken (немец тылынан), franc (на французтуу уонна ретро-роман тылыгар), franco (италия тылынан). Франк 1/100 ниэмэстии — Rappen (Rp.), францустуу — centime (c.), италиялыы — centesimo (ct.) уонна ретро-романныы — rap (rp.). Жаргон тылынан «свисси» (swissy) диэн ааттанар.
Берлин
thumb|right|200px| Берлин (Berlin) — Германия киин куората уонна уон алта сирдэриттэн биирдэстэрэ, дойду саамай улахан куората.
Археология мэҥэлэрэ
thumb|250px|Ирландияҕа баар Пулнаброн дольмен Археология мэҥэлэрэ - киһи-аймах былыргытын сабаҕалыырга туһаныллар устуоруйаны кэрэһэлиир мал-сал.
Киһи сүрэҕэ
=== Киһи сүрэҕин быһыыта хас киһи аайы тус-туспа көрүҥнээх. Сурэх быһыыта киһи сааһыттан,     доруобуйутунан, этиттэт хааныттан тулуктаах. Улахан киһи сүрэҕин уһуна 10-15 см, кэтитэ 8-11 см уонна иннин, кэннин размера 5-8.5 см. Сүрэх ыйааһына эр дьоҥҥо 332 г. онтон дьахтарга 253 г. ===
=
Хаанынан хачыйыы. Сүрэх тканьын хас-бирдии клеткалара наар салгын уонна үүнэр сайдар һэк ылыахтаахтар. Ити процесс бэйэтин хаан эргииринэн оҥоһуллар. Онно көмөлүүр коронарнай сосуттар бааллар, кинини атыннык “коронарнай хаан эргиирэ” дииллэр. Коронарнай артериялар аортаттан тахсаллар. Коронарнай систиэмэ курдары 20% ыытыллыбыт хаан ааһар. =====
Манчаары Баһылай
Манчаары олоҕун олуктара
1841 с. сэтинньи 25 к. — сүүһүгэр бэчээттээх миинэр ат уларса тиийбитин, аймаҕын уола тутан хаайтарар.
Кашира
Кашира (Кашира) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Кашира оройуон киинэ.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 39 330 киһи этэ, иэнэ — 16 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2458,125 киһи.
Куһаҕан быһыыны оҥорбуту көннөрүү
Куһаҕан быһыы олус түргэнник тарҕанар. «Сыптараҥ ынах хотону сутуйар», «Ложка дегтя портит бочку меда» диэн этиилэр биир эмэ да куһаҕан быһыылар элбэх үчүгэйи оҥорууну буортулуулларын, ол иһин куһаҕаны оҥоруу хайаан да эрдэтинэ тохтотуллуохтааҕын быһаарар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан оҕону үөрэтиигэ ураты кытаанах, дьиппиэр эбиттэр. Оҕолоро кыра эрдэҕиттэн сиэри-туому, олохсуйбут үгэстэри тутуһалларын ситиһэллэрэ, бэрээдэги кэһэллэрин кытаанахтык боболлоро. Урукку кэмнэргэ кыра оҕону үөрэтэргэ чыпчархайы да туттууну боппот, хата сөбүлүүр, элбэхтик туһанар эбиттэр. Кыын, бэргэһэ быалара, чыпчархай кыраларын да иһин оҕо аһара баран мэниктиирин, улахан киһи тылын истибэтин көннөрөргө олус туһалаах тэриллэр эбиттэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата, салгын кута ситэ сайда илигинэ туох үчүгэй, туох куһаҕан буоларын арааран өйдөөбөт. Быһалыы эттэххэ тылынан этэри аахайан истибэт. Бу кэмҥэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэр буолуутугар этигэр-сиинигэр дьайар быһыы кини буор кутугар соҕотохто өйдөнөн хаалар. Куһаҕаны оҥордоххо чыпчархайтан ыарыы буолуута хаһан да умнуллубат гына өйдөнөр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ куһаҕаны оҥорбутун көннөрөргө былыргы сахалар чыпчархайы тутталлара сөптөөх. Өйө-санаата ситэ сайда илигинэ буруйу, куһаҕаны оҥорортон тохтотор наадаҕа чыпчархай тутуллуон билигин да сөп. Yрдүк сайдыылаах Англия дойдутугар оҕолору оскуолаҕа таһыйыыны билигин даҕаны оҥороллор.
5 эбэтэр 6 сааһыттан саҕалаан оҕо салгын кута сайдан истэҕинэ кини саныыр санаата баһылаан салайар буолан иһэр. Бу кэмтэн ыла саҕалаан оҕо сыыһаны оҥордоҕуна аан маҥнай саныыр санаатын көннөрүөххэ наада буолар. Хара маҥнайгыттан сыыһа үөрэтиллэн, сыыһаны, куһаҕаны оҥорор буола үөрэммит оҕону көннөрөр олус эрэйдээх, уустук дьыала буоларын оҕо оскуолаҕа киирбитин кэнниттэн учууталлар бары билэллэр.
Оҕо хаһан баҕарар сыыһаны оҥорор кыахтаах. Бу оҥоруллубут сыыһа быһыы көннөрүллэн испэт буоллаҕына сотору-сотору хатыланарыгар тиийэр. Куһаҕан тыллары тыллаһар оҕону ким да тохтоппотоҕуна, ити этэр тылларыгар үөрэнэн хаалан куруук тутта сылдьар буолар. Куһаҕан тыл суолтата син-биир уларыйбакка эрэ оҕо ийэ кутугар иҥэн сылдьар. Оҕо төрөппүттэрэ эбэтэр учууталлар куһаҕан быһыыны оҥорорун көрөн тохтоппотохторуна, оҕо ол быһыытын хос хатылаан оҥорор кыахтанар. Ханнык баҕарар быһыы хос-хос хатыланан оҥорулуннахтарына оҕо ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар олохсуйар. Хаһан да умнуллубат гына иҥэн иһэр. Куһаҕан быһыыны оҥорорго үөрэнии барыта ити курдук салгыы баран иһэр.
Куруук табаны оҥорор киһи аҕыйах. Биирдэ эмэтэ сыыһаны, куһаҕаны оҥорбут киһи бэйэтэ сыыһаны оҥорбутун билинэн, онтун көннөрөн уонна хос хатылаан оҥорботоҕуна, бу сыыһаны оҥоруу кини өйүгэр-санаатыгар ханнык да уларыйыыны таһаарбакка умнуллан хаалыан сөп. Ханнык баҕарар быһыыны хос-хос хатылаан оҥорботоххо, киһи ийэ кутугар киирэн дириҥник иҥмэтэҕинэ умнуллан хаалара дөбөҥ буолар.
Билигин Россияҕа олус элбэх эдэр дьон буруйу оҥороннор хаайыыга түбэһэллэр. Бу дьон ол дойдуттан киһилии майгыларын сүтэрбэккэ кэлэллэрин үгүс дьон улаханнык саарбахтыыр буолан тураллар. Сыыһаны, буруйу оҥорбут киһи өйүн-санаатын көннөрүөхтээх сирдэрбититтэн көнөн, өйдөрө-санаалара ырааһыран кэлэллэрэ бэрт аҕыйах. Бу сыыһаны оҥорбуту көннөрөр сирдэри саҥалыы өйгө-санааҕа олоҕуран көннөрөн биэрии үлэтэ бар-дьонтон эрэйиллэр.
Киһи ийэ кута олус өр кэмҥэ, бары быһыылара үгэс буолан иҥнэхтэринэ эрэ сайдар, эбиллэр. Олохсуйбут ийэ кут өйө-санаата ыл да уларыйа охсубат. Үөрэммит үгэстэри уларытарга эмиэ өр кэмҥэ хаттаан үөрэниэххэ наада буолар. Оҕону үчүгэй үгэстэргэ кыра эрдэҕинэ үөрэтэр судургу уонна улахан эрэйэ суох кыаллар дьыала, аһара бардаҕына кыратык табыталыттан тардыалааһыҥҥа эрэ тиийиэн сөп. Оҕо аан маҥнай үөрэммит үөрэҕин олус кытаанахтык ылынар. Бэйэтэ үчүгэй үгэстэрдээх киһи оҕотун батыһыннара сылдьан үтүгүннэрэн, көрдөрөн, үөрэтэн кэбиһэрэ судургу. Арай оҕоҕо быһааран кэпсээн биэрэн иһиэххэ наада. Оҕо үчүгэй үгэстэргэ үөрэммитэ үйэтин тухары умнуллубат гына ийэ кутугар ууруллан сылдьар. Оҕону кыра эрдэҕинэ төрөөбүт тылынан үөрэтии үчүгэй үгэстэр ордук дириҥник иҥэллэригэр тириэрдэр.
Дьон олохторугар сөп түбэспэт куһаҕан быһыылары оҥорор киһини атын дьонтон туспа тутуу хайа баҕарар государствоҕа көрүллэр. Арай бу туспа тутуу, хаайыы буруйу оҥоруу төһө ыараханыттан уонна хаста хатыламмытыттан көрөн уларыйан биэрэрэ хаайаан да наада.
- Буруйдаах киһи бэйэтэ буруйу оҥорбутун билинэн кэмсиннэҕинэ көннөрүнэр кыахтаах. Бу киһи ийэ кутугар субу оҥорбут быһыыта куһаҕанын туһунан өйдөбүл баар, иҥэн сылдьар буоллаҕына киниэхэ кэмсинэр санаа киирэр. Кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ үөрэппит үчүгэй уонна куһаҕан быһыыларын туһунан өйдүүрэ киниэхэ кэмсинэр санааны үөскэтэр. Сыыһаны оҥорбутун билинэн бэйэтэ, атын көмөтө суох көннөрүнүөн сөп.
Үтүө импульса (бириэмийэ)
Үтүө импульса – сыллата туттарыллар Арассыыйа таһымнаах бириэмийэ. Бириэмийэни “Биһиги кэскилбит” эрэгийиэннээҕи социальнай бырагыраамалар пуондалара олохтуур. Бириэмийэ түмэт урбаанньыттарыгар, уопсастыбаннай тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэригэр, судаарыстыба устуруктуураларын уонна биэдэмэстибэлэрин салайааччыларыгар, суруналыыстарга, СМИлэргэ уонна Арассыыйа үрдүк үөрэҕин кыһаларыгар туттарыллар. Кэлиҥҥи үс сыл иһигэр бу бириэмийэни Арассыыйа 63 араас эрэгийиэниттэн 38 лауреат тутта.
Куһаҕан быһыыны оҥорбуту көннөрүү
Туһаныллыбыт литература
2. «Киин куорат» хаһыат. Сэтинньи 2 күнэ 2001 с. 43 N-рэ.
3. «Чолбон» сурунаал. 1 / 2001.
Карловы Вары
Дворжак садтара
Антонин Дворжак аатынан Дворжак садтара — дьоҕус гынан баран олус кэрэ парк Карловы Вары киинигэр баар.
Араадьыйа
right|250px|thumb|Баhаам ылардаах уонна ылар-ыытардаах ойоҕос радиостанция Радио диэн электромагнетик долгуннары модуляциялаан сигналлары көстөр уоттан намыhах субулунан биэрии. Электромагнетик сыралытыы биэтэҥниир электромагнетик эйгэлэринэн барар. Ол эйгэлэр салгын уонна куйаар вакуумун нөҥүө бараллар. Информация сыралытар долгуннарга (амплитуда, субул эбэтэр фаза) баар. Радио долгуннара электрик аhарарга тиийдэхтэринэ, биэтэҥниир эйгэлэр аhарарга электрик сүүрээни ыҥыраллар. Ол тыастаах эбэтэр атын информациялаах сигналлаах.
Тайах
Тайах ааттара
Сааһын туола илик тайах оҕотун ньаргы диэн ааттыыллар.
Пифагор теоремата
Дакаастабыла
Атыылыы үс муннуктар быраабылатыттан
a 2+ b 2 = с 2
Пифагор теоремата дакаастанна.
28
Өлбүттэр
20er
Зверев Сергей Афанасьевич
Норуот үҥкүүтүн маастара
Биир бастыҥ үҥкүүтэ — «Оһуордар».
Догордуров Егор Дмитриевич
Олоҕун олуктара
1942 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр Синявино (Ленинград уобалаһа) таһыгар кыргыһыыларга рота хамандыыра лейтенант Догордуров хорсуннук сэриилэспитин иһин Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт (өлбүтүн кэннэ).
Чехия почтата
Чехия почтата (чиэхтии: Česká pošta) диэн Чехия бас билэр почта хампаанньата. Төбө офиһа Прагаҕа баар, хампаанньаҕа 31,887 киһи үлэлиир. Сүнньүнэн Чехия сиригэр үлэлиир, ол гынан баран атын дойдуларга тиэрдэр.
Социальнай Көҕүлээһин (куонкурус)
“Социальнай көҕүлээһин” куонкуруска уопсастыба социальнай сайдыытыгар үлэлэһэр кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэр, биисинэс-инкубатордар, Арассыыйа, СНГ судаарыстыбаларын түмэт эйгэтигэр үлэлэһэр урбаанньыттара уонна кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэрэ кыттыахтарын сөп. Куонкурус сүрүн сыала: Арассыыйа түмэккэ урбаанньыттарын социальнай эппиэтинэстэрин уһугуннаран олох-дьаһах социальнай-экэнэмиичэскэй эйгэтин туспарыы, тирэхтээхтик сайыннарыы.
Пусан
Корея Республикатын Пусан куората.
Туризм Куоракка сайдыылаах туристическай инфраструктура көрүллэр. Муора кытыытынааҕы сөтүөлүүр сир араас омугу уонна кэриэй омуктары тардар. Араас историческай миэстэ, биллиилээх уулуссалар, сөтүөлүүр сирдэр, курортар, паркалар, 7 муоста, болуоссаттар, хайалар бааллар.
↑ Republic of Korea. Cities (census population). ↑ Перейти к: 1 2 3 김강식 (Ким Гансик). 조선 시대 행정과 국방의 중심, 동래 (Тоннэ — администрацивный и оборонный центр в эхопу Чосон) — «동래 역사와 문화재 교실 강의 교재» (Учебник для курса по истории и культурному наследию Тоннэ) (Пусан). 2016. — С. 56 ↑ Пусан — статья из Большой советской энциклопедии. ↑ оф. сайт города. ↑ Лоция порта Пусан (Тихий океан) (рус.). Проверено 12 октября 2009. Архивировано из первоисточника 10 февраля 2012. ↑ 부산, 다리 또 하나 생기다 ↑Перейти к: 1 2 3 부산찬가 (кор.). — Ноты, текст и сведения о гимне Пусана на официальном сайте его муниципального правительства. Проверено 9 января 2013. ↑http://sakhatyla.ru/translate?q= сахалыы–нууччалыы, нууччалыы-сахалыы онлайн тылбаас. ↑https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD Свободная энциклопедия.
Тольятти
Волга хаҥас кытылыгар Жигули хайатын утары турар.
Достовалов Семён Васильевич
Олоҕун олуктара
1919 сыллаахха Бянкино дэриэбинэҕэ (билиҥҥи Чита уобалаһа, Нерчинскэй оройуон) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
1944 сыл балаҕан ыйын 22 күнүгэр Ясель диэн нэһилиэнньэлээх пункт аттыгар кыргыһыыга Достовалов расчёта пулемет уотунан өстөөх элбэх саллааттарын, офицердарын кыргыбыт.
Санаа күүстээх
Оҕо кыра эрдэҕинэ ханнык санаалардаах буола улаатарыгар сэбиэскэй былаас саҕана улахан суолта бэриллибэт этэ. Оҕолору барыларын атаахтатыы, маанылааһын, киһиргэтии, аһара харыстааһын, көрүү-истии олохсуйбута ийэ куттара туруга суох өйдөөх-санаалаах буола улааталларыгар тириэрдибитэ. Кэлин улаатан иһэн ийэ кутугар үчүгэй үгэстэр иҥэриллибэтэх, туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэр киһи элбэх сыыһа туттуулары, быстах быһыылары оҥороругар тиийэр.
СYР – Айылҕа көмөтүнэн үөскүүр санаа күүһэ. Итиини, тымныыны уонна үөннэр сииллэрин тулуйартан үөскээн сайдар санаа күүһэ. «Сүрдээх киһи» диэн этиини саха киһитэ барыта билэр, хас киһиэхэ барыларыгар баар буолуохтаах күүс. Сүр киһи куттарын холбуу тута сылдьар сүрүн күүс. Оҕо кыра эрдэҕиттэн улахан дьону үтүктэн иһиититтэн күүһүрэн иһэр. Оҕо атаҕар туран көнөтүк туттан хаама үөрэниитэ сүрүн үөскэтэр уонна күүһүрдэр, киһи буолар санааны киллэрэр. Киһиттэн сүрэ көттөҕүнэ аан маҥнай салгын кута көтөр, киһи быһыытын сүтэрэр, оҕотугар түһэр эбэтэр кыыл, сүөһү кэмэлдьилэнэр.
УОХ – Хас киһиэхэ барыларыгар баар санаа күүһэ. Yгүстэргэ кырата бэрт буолан баара да биллибэт. Киһиэхэ санаата күүһүрэн, эбиллэн биэриитэ «уох» киирэн иһиитинэн быһаарыллар. Биир эмэ кэмҥэ киһиэхэ кыра эмэ да буоллар санаата эбиллибитин, күүһүрбүтүн биллэрдэҕинэ «Уохтаах» диэн этиллэр. Күүс-уох диэн холбуу этии киһи этин-сиинин уонна санаатын күүстэрин холбуу ылан эбиллибиттэрин биллэрэр.
Санаа күүһүрэрин тэҥэ мөлтөөн, ахсаан, көҕүрээн ылар кэмнэрдээх. Киһиэхэ санаатын күүһэ мөлтөөбүтүн маннык быһыыларыттан булан билиэххэ сөп:
Санаата букатыннахтык түспүт, өтөр көммөт кыахха киирбит киһини «Сүрэ тостубут» диэн этэллэр. Өр кэмҥэ дьарыктаныы, эти-сиини, буор куту тулуурдаах буолууга эрчийии сыыйа-баайа сүрү көннөрөр, күүһүрдэр.
«Биир санааны ылын» диэн ханнык эмэ быһаарыыны ылынарга сүбэ, кыайан быһаарыыны ылыммат, санаата мөлтөөбүт киһиэхэ көмө аата.
Дьон мөлтөх өттүлэрэ санааларын көтөҕүүгэ наадыйаллар. Санааларын көтөҕөөрү табаах тардаллар, арыгы иһэллэр. Кинилэр тулуурдара тиийбэккэ кыайан табаахтарын бырахпаттар, куруук арыгы иһэннэр аны арыгыга ыллараллар. Кэлин кэмҥэ олус дэлэйэн эрэр наркотиктар киһи санаатыгар дьайыылара ордук күүстээх.
Күүстээх санаалаах буолар туһугар күн аайы утумнаахтык эти-сиини эрчийии, тулуурдаах оҥоруу, санааны бөҕөргөтүү ирдэнэр. Санаа күүстээх буоларын эрчиллиинэн, үлэнэн-хамсаныыларынан эрэ ситиһиэххэ сөп. (2,53).
Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
Оонньуулар
thumb|600px|center|Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара буолбут уонна буолуохтаах сирдэрин хаартата
Бактериялар
Бактериялар - ядросу жок, цитоплазма мембрана менен бөлүнгөн микроорганизмдер.Көпчүлүк бактериялары тамактануусу гетеротрофтук (даяр азык заттар менен тамактануучу)организмдер. микробиология салаата бактериология Бактериялар - спораларды пайда кылышат жана шарты жок чөйрөдө да жашай алышат
Тянь-Шань
Тянь-Шань хайалара аан дойду үрдүнэн биир саамай үрдүк хайалар быһыытынан биллэллэр: Кыайыы өргөһө (7439 м), Хан-Тенгри өргөһө (6995 м) бааллар.
Сахалыы ааттар
Ааттар
Киэҥник тарҕаммыт ааттар араҕас бэлиэлээхтэр.
Таҥара аата уларыйан иһэр
Дьон-аймах уһун кэмнээх олохторун устата таҥараларын аата төһөтө уларыйбытын кыайан ааҕар кыах суох. Арай олус уһун үйэлээх омуктар, сахалар олоҥхолоругар кэпсэнэр кэмнэртэн ыла саҕалаан ааҕан көрдөххө элбэх таҥара аата ахтыллар. Элбэх таҥаралаах буолуу саха омуга олус уһун үйэлээҕин, киһи өйө-санаата сайдан, тупсан иһэрин барытын билэрин, олохтон хаалбакка сайдыыны ситиһэрин уонна уһун үйэлэр тухары аата уларыйа, атын омукка кубулуйа илигин быһаарар сүрүн тутулук буолар.
Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ айыы то­йон, Улуутуйар Улуу тойон диэннэр оччотооҕу таҥаралар олорор Үөһээ дойдуларыгар саамай үрдүкү хаттыгастарга олороллор. Кинилэр анныларынан Одун хаан, Чыҥыс хаан таҥаралар, былыргы улахан, биллэр салайааччылар таҥара буолбуттара миэстэлэрин булуммуттар.
Омуктар сака эрдэхтэринэ көлүнэр көлөлөрө, астара, таҥастара табаттан тутуллар буолан таба таҥаралаах эбиттэр. Бэйэлэрин үйэлэ­ригэр улуу саҥаны арыйыыны оҥороннор, таастан тимири уһааран таһаарар кэмнэриттэн ыла сака омук дьонун сорохторо таба көлөлөрүн бырахпыттар. Үлэлиир, тутаах дьарыктара уларыйан, тимири уһаарыыга кубулуйан, таҥаралара эмиэ уларыйбыт. Омуктарын аатын саҥа “Сах” таҥараларын аатынан саха диэн ааттыыр буолбуттар.
Дьон бэйэлэрин олохторугар, тугу үчүгэй диэн өйдүүллэригэр сөп түбэспэт таҥараны букатын ылымматтар. Баҕа санааларыгар сөп түбэс­пэт өрүттэрдээҕиттэн христианскай православнай итэҕэли сахалар ылымматтар. Бу итэҕэли сахалар хас да сүүс сыл устата ылыммат би­ричиинэлэрин маннык түөрт көрүҥҥэ араарыахха сөп:
Баланов Николай Егорович
Олоҕун олуктара
1909 сыллаахха төрөөбүт. Саха.
Таҥара аата уларыйан иһэр
Бу этиигэ киһи бэйэтин кыаҕа өссө күүһүрүөхтээҕэ чопчу ыйыллар, ол иһин бэйэҥ мөлтөөн биэрбэтиҥ туһунан быһаарыы этии кэннигэр, түмүктүүр өттүгэр турара ылар. Ол аата, ханнык баҕарар үлэни, кыайыыны ситиһэргэ түмүгэ ордук улахан быһаарыыны биэрэрин көрдөрөр.
Өйү-санааны сайыннарарга аналлаах саха­лар итэҕэллэрэ сахалыы тылынан таҥара диэн ааттанара ордук оруннаах, олохтоох. Бу таҥара диэн тыл быдан былыргы кэмнэргэ Сибиир омуктарын итэҕэл­лэрин төрүттэрин “тенгрианствоны” үөскэппитэ сөбүн учуонайдар билинэллэрэ эрэ хаалан сылдьар.
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Орто дойду олоҕо. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2019. - 158 с.
HATAV
HATAV диэн Кытай бастыҥ Аудио-Видео техникатын онорон таһаарар тэрилтэтэ. Саха Сиригэр главным образом мощнай саб вуфердары атыылыыр.
Уэллингтон
Уэллингтон (Wellington, Te Whanganui-a-Tara эбэтэр Pōneke) диэн Саҥа Зеландия киин куората буолар. Дьонун ахсаана 300 тыс. (эргинниин).
Клин
Биллэр уруулар
Иван Филиппович Усагин, физик- экспериментор
1691
1691 сыл.
Тайыы
Сэһэн Боло суруйарынан: "Бульчут кыылга тоһуйан биэрэн кыылы тайыылаан бэйэтин үрдүнэн быраҕыахтаах, эбэтэр кыргыс киһитэ өстөөҕөр утары тоһуйуохтаах"".
1692
1692 сыл.
Никифорова Анастасия Васильевна
Оҕолор бэстибээллэргэ, куонкурустарга кыттан элбэх диплому, миэстэни ылбыттара, сынньалаҥ лааҕырдарыгар путевканан наҕараадаламмыттара.
Адам Смит
Адам Смит (Adam Smith) (Бэс ыйын 16 1723, Керколди, Шотландия – От ыйын 17 1790, Эдинбург, Шотландия) диэн Шотландия этика бөлүһүөгэ уонна экэнэмииһэ. Бэлиитикэ экэниэмикэтин төрүттээччитэ. Шотландия үөрэхтээhинин биир тутаах фигурата. Кини Омуктар баайдара диэн кинигэтэ аан бастакы аныгы кэмнээҕи экэниэмикэ үлэтэ буолар.
Эмандьа
1961 сылтан ыла манна гидрология поһа үлэлиир. Балыга дэлэй.
Жадейкин Максим Степанович
Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха Налитово сэлиэнньэҕэ (билиҥҥи Пуркаево, Дубёнскай оройуон, Мордовия) төрөөбүт.
Үктээтэххэ оннооҕор кутуйах чыып диир
Билигин ырыынак кэмигэр, баайдар уонна дьадаҥылар диэн арахсыы баар буолбутун кэннэ, бу өс хоһооно туттуллар кэмэ тиийэн кэллэ. Араас биричиинэлэри булан үлэһити үлэттэн ууратан, уһулан кэбиһии билигин баар буолла. Итини тэҥэ араас кыаллыбат биричиинэлэри булан төлөбүрдэри төлөөбөт, хамнаһы кэмигэр биэрбэт буолуу элбээтэ.
Габышев Павел Петрович
Олоҕун олуктара
1901 сыллаахха төрөөбүт. Саха.
Үрүҥ уонна хара
Киһи оҥорор дьыалаларын икки утарыта турар көрүҥҥэ араартааһын киһи өйө-санаата икки өрүттээх буолуутугар сөп түбэһэр. Сахаларга «үрүҥү үрүҥ», «хараны хара» диэн этии киһи оҥорбут дьыалатыгар сыана биэриитэ чахчы таба, кырдьыктаах сыаналааһын буолбутун чуолкайдаан биэрэр. Киһи өйө-санаата бу икки суолтан, хараттан уонна үрүҥтэн, хайаларын өттө баһыйан, сайдан барыыта хайдах иитииллибититтэн эрэ тутулуктаах.
Сахалар былыргы итэҕэллэринэн киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу айыыны оҥоруу буолар. Итини тэҥэ «Айыы» диэн тыл үгэһи кэһиини, буруйу оҥорууну эмиэ бэлиэтиир. (2,16). Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны да оҥорор кыаҕын биллэрэр.
Биир санааланыы
Баай киһи үчүгэй диирэ баайа-мала эбиллэриттэн, элбэҕи бас билэриттэн, харчыта элбэҕиттэн тутулуктаах. Россия улахан баайдара Испанияҕа коттеж тутуннахтарына, Багамскай арыыларга сынньаннахтарына, сыаналаах «Мерседес» массыынанан айаннаатахтарына баҕа санаалара туолар буолбута ыраатта. Баай дьон баайдары, бэйэлэрин тэҥнээхтэрин кытта биир санааланыахтарын сөп, үчүгэй дииллэрэ биир буолар, онтон атыттары барыларын анныларынан саныыллар, туһаны оҥорооччуларынан, үлэһиттэринэн ааттыыллар.
Атын омук үөрэҕин киллэрии, ол аата сайдыыны ситиһии сахалар сомоҕолоһууларын улаханнык алдьатар кыахтанан иһэр. Сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр омук үөрэҕэ төһө да киирбитин иһин өйү-санааны уонна тылы уларыппатын туһугар бары кыһаллан үлэлиирбит ирдэнэр. Саха тылын харыстааһын туһунан былаан “Чолбон” сурунаалга 2004 сыллаахха бэчээттэммитэ. (1,61).
Либерти (тэрилтэ, Арассыыйа)
Остуоруйата
2015 сыллаахха «Сноб» сурунаал «Либерти» хампаанньаны түмэт урбаан эйгэтигэр Арассыыйа биэс ситиһиилээх хампаанньаларын ахсааныгар киллэрбитэ, сурунаал көрдөрбүтүнэн, хампаанньа сыллааҕы харчытын эргиирэ 4 мөлүйүөн солкуобай.
1696
1696 сыл.
Гоголь Николай Васильевич
Никола́й Васи́льевич Го́голь (төрүт дьиэ кэргэнин аата Яно́вский, 1821 сыллаахтан  — Го́голь-Яно́вский; Сорочинцы, Полтавскай губернияҕа  1809 сыл муус устар 1 күнүгэр төрөөбүт - 1852 сыл кулун тутар 4 күнүгэр, Москва куоракка өлбүт) — нуучча  прозаик, драматуур, поэта, критига, публицист,  билигин нучча литературатын классикатынан ааҕыллар. .
Николя Саркози
Николя́ Поль Стефа́н Саркози́ (толору аата Николя́ Поль Стефа́н Саркози́), 1955 Тохсунньу 28, Парижка төрөөбүт. Жак Ширак кэннититтэн 2007-2012 сылларга Франция бэрэсидьиэнэ. Үлэтин 2007 сыл ыам ыйын 16 күнүгэр саҕалаабыта.
Инватакси
“Инватакси” – Москуба куорат иһигэр үлэлиир, доруобуйаларыгар хааччахтаах дьону таһыынан дьарыктанар түмэт урбаанын тэрилтэтэ. Тэрийээччитэ уонна дириэктэрэ – Роман Колпаков.
Роман Колпаков бэйэтин кэмигэр эмиэ сүнньүн тоноҕоһун эчэтэн инбэлиит кэлээскэтигэр олорбута. Ол олорон дьаныардаах санаатынан атыттарга көмөлөһөр инниттэн таксии сулууспатын эйгэтигэр түмэт урбаанына дьарыктанарга сананан, 2010 сыллаахха былаанын олоххо киллэрэр.
“Инватакси” тэрилтэ массыыналара аныгы көтөҕөр тиэхиньикэнэн хааччыллыбыт буоланнар, инбэлиит киһи анал кэлээскэтигэр олорор дьону таһыынан дьарыктаналлар, оннук өҥөнү оҥороллор.
Бөтүҥ (суолталара)
Бөтүҥ хас да суолталаах тыл.
Юбилейнай
Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Клязьма өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.