cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Астана опера
Аан дойдутааҕы классикаттан, опернай испэктээхтэр: "Аида", " Травиата", "Дон Карлос" Дж. Верди, "Богема", "Тоска", "Мадам Баттерфляй", "Турандот" Дж.Пуччини, "Кармен" Ж.Бизе, "Севильский цирюльник" уонна фарс-опера "Шелковая лестница" Дж.Россини, " Евгений Онегин" П. Чайковскай, "Ромео и Джульетта" С.Прокопьев, "Спартак" А. Хачатурян, "Бахчисарайский фонтан" Б.Асафьев, "Баядерка" уонна "Дон Кихот" Л. Минкус, "Корсар" уонна "Жизель" А. Адан, "Коппелия" Л.Делиб; "Шопениана" уонна "Шехерезада" М. Фокин, "Роден" Б.Эйфман, "Собор Парижской Богоматери" Р.Пети, "Манон" К. Макмиллан уо .д.а.постановкалара. Сүрүн дирижер - Алан Бурибаев, балетнай труппа уус-уран салайааччыта - Алтынай Асылмуратова. Ону кытта, испэктээхтэри тас дойдулар уонна Казахстан култууратын биллиилээх диэйэтэллэрэ туруораллар - Франко Дзеффирелли, Юрий Григорович, Борис Эйфман, Джанкарло дель Монако, А. Бурибаев уонна атыттар; сценограф Эцио Фриджерио уонна көстүүмнэри уруһуйдааччы Франки Скуарчапино кыттыылаах.
Хади Такташ (тэриллиилээх буруйу оҥорор бөлөх)
Тэриллибит устуоруйата
1970-с сс. бүтүүлэригэр Казань куорат улаатан эрэр оҕолоро олорор түөлбэлэринэн арахсан, олорор уулуссаларын аатынан ааттанан, ыччат баандалыы бөлөхтөрүн тэрийэн барбыттара. Ити көстүүнү ССРС юридическай литэрэтиирэтигэр уонна биирдиилээн хаһыаттарыгар "казан феномена" диэн ааттаабыттара. Ыччаттар куорат иһинээҕи сири-уоту, территориялары былдьаһан охсуһар буолбуттара.
Йоллыг-тегин Ижань-хан
Йоллыг-тегин Ижань-хан (кыт. 伊然可汗, пиньинь yirankehan, палл. Ижань кэхань, тус аатта (сабаҕа быһыытынан) кытай. 阿史那伊然, пиньинь ashinayiran, палл. Ашина Ижань) — Илин Түүр хаҕанатын каҕаана, хаҕанааты 734 сыллаахтан 739  сыллаахха диэри салайбыта, аатырбыт, номоххо киирбит Билгэ хаан төрөппүт уола.
Айымньыта
Йоллыг тэгини түүр норуотун биир бастакы бэйиэтэ, суруйааччыта уонна устуоруга диэххэ сөп. Кини Күл Тэгин сарыабыс уонна Билгэ хаан сырдык уонна албан ааттарыгар хас даҕаны суругу айан суордарбыта. Эмиэ оннук суругу Кутлуг Ильтерес-хаҕаҥҥа анаабыта. Ол суруктар билигин алтаай түүрдэрин култууратын таһымын, поэзиятын, прозатын, историческай билиитин, Илин Түүр хаҕанатын тутуһар идеологиятын көрдөрөллөр
Дьиикэй груша (киинэ)
Оҥорон таһаарыы
Киинэни 2016 сыл балаҕан ыйыттан саҕалаан Ениджи (Чанаккале провинцията) оройуоҥҥа устубуттара. Ити кэннэ сорох сыаналарын Торхасаҥҥа уонна Асмалыга, ол кэннэ устубуттара. Уопсайынан, киинэ устар үлэтэ үс ый устатыгар салҕаммыта. .
Сахалары харыстааһын
Саха тылын харыстааһын, ол аата саха тылын уларыппакка уруккутунан, хайдах баарынан хаалларыы үтүгүннэрэн үөрэтиинэн ситиһиллэр буоллаҕына иитэр, үөрэтэр кыаҕа өссө улаатар. Үлэһиттэр дьиэҕэ-уокка, үлэҕэ-хамнаска элбэхтик тутталларыттан саха тылын уларыппат, харыстыыр кыахтара улахан.
2.	Саха буолуу сахалыы саҥарары тэҥэ, сахалыы өйү-санааны тутуһар, кут-сүр, таҥара, киһи буолуу үөрэҕин билинэр буоллахха тирэхтээх, икки өттүттэн тутулуктаах буолар.
Хоро салаҥ
Хоро салаҥ диэн тугу да кыайан оҥорбот, туппат, үлэни сатаабат киһи ааттанар.
Сахалар хоролордуун уһун үйэлэргэ бииргэ олорбут омуктар. Хоролор биир төрүппүтүнэн ааҕыллаллар. (1,35).
Сымыйа
Сымыйалааһын бэйэтэ киһи оҥорор быһыыта буоларынан икки өрүттээх:
2. Билэ-билэ сымыйалааһын. Киһи бэйэтигэр үчүгэйи оҥостор санаатыттан сымыйалыы сылдьыан сөп.
Кырдьык хаһан баҕарар кыайар. “Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат” диэн өс хоһооно хаһан да уларыйбат. Олох салгыы баран истэҕинэ көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы кыайар, оҕолорун киһи быһыылаах буолууга кыра эрдэхтэриттэн иитэр дьон ахсааннара эбиллэн “айыы үчүгэй” диэн ол-бу айыыны оҥоро сатыыр, сыыһа-халты туттуналлара элбэх дьону хайаан да баһыйыахтара.
Шотландия литэрэтиирэтэ
XX үйэ саҕаланыыта модернизм кэмэ буолбута, атыннык эттэххэ, Шотландскай Ренессанс үгэнэ. Бу кэмҥэ Хью Макдиармид поэт оҥкулунан литературнай скотс өрө тутуллубута. Ол иһин, шотландскай ааптардар билиҥҥэ диэри икки сүрүн бөлөххө арахсаллар: биирдэстэрэ, Макдиармидка сүгүрүйэн скотс тылынан суруйаллар, сорохтор бэйэлэрин айымньыларыгар аангылыйа тылын туһаналлар.
XXI үйэ кирбиитигэр Шотландияҕа үлэлиир суруйааччылар - Джоан Кэтлин Роулинг, Ян Рэнкин уонна Александр МакКолл Смит Аан дойду ааҕааччы сүрэхтэрин баһыйар романнар серияларын таһаараллар. Кинилэртэн икки суруйааччы Шотландияҕа төрөөбөтөхтөрө уонна шотландскай тылынан сатаан суруйбаттарын туһунан чахчы шотландскай литэрэтиирэ идеятын күүһүн тоһоҕолуур.
Дьадаҥы диэн ыарыы
Оҕону кыра эрдэҕинэ көрүү аҥардастыы сылаастык таҥыннарыыга тиийэн хаалбыта тымныйан ыалдьааччылары элбэтэр. Күөмэй ыарыытыттан сылтанан оҕолор бары ыарыһахтарга кубулуйар буоллулар.
Уэльс тыла
Тыл туруга
Великобритания Бырабыытылыстыбата регионнар хартияларын уонна тылларын-өстөрүн аангылыйа тылыгар сыһыанынан Европа хартиятын кытта түһэрсиллибит дуогабары былаас үрдүкү органынан бигэргэппитэ.
Устуоруйата
Эрдэтээҕи  валл лексикографтарын үлэлэрэ, холобур, Дэниэл Силван Эванс, тылы ордук чуолкайдык докумуон тыла оҥорбута, аныгы тылдьыты, холобур, Geiriadur Prifysgol Cymru («Уэльс Университетын Тылдьыта»), ити тылдьыты быһаччы салҕааһыннарынан буолар.
Виборг
Географията уонна устуоруйата
left|thumb Киин Ютландия, уобалас киин куората, уобалас хоту өттүгэр турар. Уруккута — Ютландия киинэ. Куорат иэнэ (коммуна сирин аахпатахха) — 1474,05 км². Куорат олохтоохторун ахсаана — 37 309 киһи (2014 сыл.).
Виборг — Дания кырдьаҕас куораттарыттан биирдэстэрэ. 1130 сыллаахха манна собуор тутуутун саҕалаабыттар. Ол собуор  XII үйэтинээҕи криптата билигин да баар. Собуор тула элбэх  барокко истиилигэр тутуллубут дьиэлэр тураллар. Виборг — лютераан-евангелистэр епископааттарын киинэ.
Алтун йарук
Булуу историята
Саамай толору илиинэн суруллубут (рукопись) Алтун йарук тиэкиһин Арассыыйа учуонайа С. Е. Малов Ганьсуга баар Сучжоу куораттан ырааҕа суох Вуншигу (уйгуурдуу Индьэн) диэн сиргэ булбут. Кини 1910 сыл кулун тутар 3 күнүгэр олохтоох сарыг йоҕырдары кытта икки сылга биирдэ бэлиэтэнэр Будда итэҕэлин бырааһынньыгар тиийбит уонна ол онно баар ступаҕа былыргы тиэкиһи булбут. С. Е. Малов ол кэмҥэ "Русский комитет для изучения Средней и Восточной Азии" диэн тэрилтэ аатыттан Кытайга тыл үөрэтии экспедициятыгар сылдьыбыт. Илиинэн суруллубут тиэкис сороҕото Будда статуятын кэннигэр "наадата суох, ол эрээри "ытык" бөх курдук" сыппыт. Сорох лиистэрин Вуншигу уонна Сучжоу баһылыктара биэрбиттэр.
Алтун йарук атын илиинэн суруллубут тиэйиһин ниэмэс чинчийээччитэ Ф. Мүллэр Турфаҥҥа булбут уонна ол сороҕотун 1908 сыллаахха бэчээккэ таһаарбыт. Ол эрээри Илиҥҥи Түркистааҥҥа көстүбүт тиэкистэр үксүлэрэ сир анныттан хостоммуттар, ол иһин куһаҕан туруктаах уонна үөрэтэргэ табыгаһа суох этилэр.
Роман Степанович Атласов - Балталыырап
Роман Степанович Атласов (1913-1958) - суруйааччы, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа
Роман Атласов хорсуннук сэриилэспитин иһин "Кыһыл сулус" уордьанынан, "Германияны кыайыы иһин", "1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
Кэргэн уонна ыал уратылара
Эр дьон утумнарын харыстыыр былыргы үгэстэри үөскэтэн олохторугар туһанан аймахтар, омуктар сайдыыны ситиспиттэр. Бу үгэстэри кытаанахтык тутуһар мусульманнар билигин сайдан, ахсааннара элбээн, күүстээх, кыахтаах эр дьонноро үксээн иһэллэриттэн Россияҕа эрэ буолбакка, Аан дойдуга баһылыыр оруолга тахсан иһэллэрин 2021 сыллаахха Афганистаҥҥа талибтар арҕаа дойдулар сэриилэрин кыайыылара, үүрүүлэрэ биллэрэр.
Саха тылыгар киһи этиттэн-сииниттэн тутулуктаах уларыйыылары бэлиэтиир тыллар элбэхтэр. Кыыс оҕо эргэ таҕыстаҕына этигэр-сиинигэр уларыйыы киириитэ сахабыт тылыгар киирэн иҥмит:
1. Ойох. Ойох диэн ыраас кыыһынан эргэ тахсыбыт кыыс ааттанар.
Эргэ тахсан да баран, кэлэ-бара араас эр дьону кытта сибээстэһэ сылдьалларыттан, кэргэн диэн быһаарыыга аныгы дьахталлар бары кэриэтэ сөп түбэһэн сылдьаллар. Ол иһин билигин ДНК диэн уустук аналиһы оҥороннор оҕо төрөппүттэрэ ким буоларын быһаара сатыырга кытта тиийбиттэрэ сайдыы курдук сыыһа сыаналанар.
EmblemHealth
EmblemHealth — Саҥа Йорк куорат харыстабыл департаменыттан үбүлэнэр саамай бөдөҥ профита суох инчуренс (харысхабыл) тэрилтэ. Сылга 300 мөллүйүөн доллар эргинэр уонна 5 мөллүйүөн клиеннардаах харысхабыл провайдер. Биир босхо медицина өҥөтүн дьоҥҥо тарҕатааччы.
HealthFirst
HealthFirst (ҺэлтФөрст, ол эбэтэр Доруобуйаҕа бастыҥ) — Саҥа Йорк куорат муниципальнай дьону босхо межицина өҥөтүнэн хааччыйар харысхал (инчуренс) пповайдер. Сүрүн үбүлээһинэ Саҥа Йорк куорат доруоьуйп харыстабылын департаменыттан.
Татаардар Сабантуйдара
Сабантуй — татаардар саамай биллэр бырааһынньыктара, бэлиэтэнэр күнэ чопчута суоҕун да иһин, үгэс курдук, ыам ыйын бүтэһик күннэриттэн бэс ыйа бүтүөн икки ардынааҕы кэм ханнык баҕарар күнүгэр ыытыллар.
Арыылаах (Баппаҕаайы нэһилиэгэ, Бүлүү улууһа)
Арыылаах — Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Флейта
Историята
Флейта үөһээ ноталары чаҕылхайдык уонна сэргэхтик ылар. Ону истэргэ, холобура Бах Скерцо си-минор истиэххэ сөп. Ону тэҥэ флейта санаарҕабыл музыкатын эмиэ аллараа октаваҕа ыллаатахха тахсар, ону Дебюсси Послеполуденный отдых фавна истиэххэ сөп.
Галерея
Флейталар араас культураларга бааллар.
Hearst Corporation
Салалтата — Саҥа Йорк.
Барокко
Барокко истиилэ Италияҕа үөскээбитэ. Ол кэнниттэн Католик дойдуларга тарҕаммыта, ол кэнниттэн протестант дойдуларга.
Сортуол (Бүлүү улууһа)
Сортуол — Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Бурнашев Андрей Васильевич
Андрей Васильевич Бурнашев — суруйааччы, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Сырдык
Сырдык диэн киһи хараҕа көрөн араарар электромагнит сырала. Көстөр сырдык долгуннарын уһунун далаана 400-700 нанометр, тыбыла 750–420 терагерц, ол эбэтэр инфракыһыл уонна ультрафиолет икки ардыларыгар баар. Физика билимигэр "сырдык" терминынан быдан киэҥник араас долгун уhуннаах көстөр-көстүбэт бары сыраллары ааттыыллар. Холобур - рентген сардаҥалара, гамма сардаҥалар, микродолгуннар, радиодолгуннар. Сырдык сүрүн саҥнара - тэтим, хайысха ыһыыта, спектр тыбыла, поляризация. Сырдык вакуумҥа түргэнэ сөкүүндэҕэ 299 792 458 метр, бу айылҕа биир төрүт бигэтэ буолар. Сырдыгы үөрэтэр физика салаата оптика дэнэр. Сиргэ сырдык сүрүн төрүттэрэ Күн, уот, чаҕылыма.
Fresco Motors
Сүрүн инвестордара Mitsui Group, BlackRock, Tesla, Toyota.
Wii U
Wii U (Вии У, Вай Ю), оонньуу приставката, 2011 сыллаахха күн сирин көрбүтэ, Nintendo хампаанньа оҥоһуга буолар. Билиҥҥи туругунан (20.02.2016) Аан Дойдуга (Саха Сиригэр эмиэ) Xbox One, Xbox 360, PS4 конкурена буолар. Урукку версията — Wii диэн.
Галата башнята
Остуоруйата
1875 сыллаахха башня аныгы көстүүгэ чугас буолбута. 1964—1967 сылларга башня реставрацияламмыта, конус формалаах купол саҥаттан тутуллубута. Кэлин башняҕа лифт туруорбуттара.
Былыргы кэмҥэ ыалы тэрийии
Ыал эр дьон удьуордарын, утумнарын салгыырга аналлааҕыттан бу кэмҥэ ордук харыстанарыгар кыһаныы эрэйиллэр буолла. Арҕааҥҥы омуктар бэйэлэрэ уларыйар кэмнэригэр киирбиттэриттэн ыал олоҕор араас уларытыылары, тупсарыылары диэн ааттаан киллэрэ сатыыллара элбээтэ. Сайдан иһэр саха омуга эстиигэ киирэн эрэр омуктары үтүктүбэтэҕинэ сатанар.
2. Ыал баайы-малы мунньунааччы, элбэтээччи буоларын ахсааннара эбиллэн иһэриттэн өссө улаатара биллэрэр. Элбэх ахсааннаахтары аһынан, тугунан барытынан хааччыйыыга үгүс баай-мал наадатыттан ыаллар байар санаалара улаатарыттан оҕолорун үлэҕэ үөрэтэллэрэ эбиллэр.
Баайдар өйдөрө-санаалара уратытынан, баайдара элбэҕинэн оҕону көҥүлүнэн ыытан атаахтатан иитэр уратылаахтар. “Баай оҕото бардам, тот оҕото дохсун” диэн өйгө-санааҕа иитиллэр баайдар оҕолоро туохха барытыгар аһара барар санаалара улаатарыттан, быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбээн олохторун кылгатан кэбиһэллэрэ үксээн хаалар.
Былыргы кэмнэргэ кыыс оҕо анала диэн сааһа ситтэр эрэ сөптөөх эр киһини булан эргэ тахсыы уонна сайдыылаах буор куттаах эр киһини утумнуур оҕолору төрөтүү, иитии, үөрэтии, улаатыннарыы, киһи буолууну ситиһиннэрии буолара билигин, омук сайдыыны ситиһэр кэмигэр оннугар түстэҕинэ табыллар.
Чаҕылыма
thumb|right|Дьиэлэр чаҕыл уоттара уонна халлааҥҥа чаҕылҕан, түүҥҥү [[Денвер]]
Атаах кыыс
Саха дьонун олохторун үөрэҕэр оҕону атаах гына иитимэ диэн аналлаах үөрэх баар. Бу үөрэх этэринэн кыыс оҕо аһара атаах буола улааттаҕына кэлэр көлүөнэлэри хаалларбакка эбэтэр сатаан ийэ кутун ииппэккэ, үөрэппэккэ омук салгыы сайдар кыаҕын сарбыйарын былыргы олохпут кэпсээнэ биһиэхэ тириэрдэр.
Көйгө кыыспыт Аан Чаҥыйа үлэни-хамнаһы кыайара, доруобуйата бөҕөтө, элбэхтик оҕоломмута. Дьадаҥы олохтоох Эллэй Боотур көйгө кыыһы кэргэн ылан элбэх оҕолорун киһи быһыылаахтык иитэн, улаатыннаран саха омук буола сайынныбыт, ахсааммыт эбиллэн иһэр. Онтон атаах кыыс бэйэтигэр тиийинэн олохтон туораабытын, кэлэр көлүөнэлэри хаалларбатаҕын, атаах буола иитиллиитэ быһаарар. Кыыс оҕону атаахтатыы содула итинниккэ тириэрдэр.
Атаах оҕо, аан бастаан кыыс оҕо, кэлэр көлүөнэлэри хаалларбатын былыргы олохпут кэпсээнигэр Омоҕой Баай мааны, атаах кыыһа Ньыка Харахсын ыйанан өлөрө быһааран биһиэхэ тириэрдэр. Кыргыттары аһара атаахтатыы омукпутун эстиигэ тириэрдэрин былыргы кэпсээммититтэн бары билэр курдукпут эрээри «Кут-сүр үөрэҕин» туһаммаппытыттан хаалларан, аахайбакка сылдьабыт.
Wildberries
Салайар хотуна — Татьяна Бакальчук. Салалтата — Москуба.
Татьяна Бакальчук
Татьяна Владимировна Бакальчук (урукку фамилията - Ким), кэриэй төрдүлээх нуучча бизнес дьахтара, Wildberries корпорацияны төрүттээччи.
Үгэс саҥанан солбуллар
Оҕоҕо саҥа үгэһи үөскэтиигэ, иҥэриигэ хайҕал, сөбүлээбити биллэрии улахан оруолу ылар. Ол курдук, хайҕал оҕоҕо дьоллонууну үөскэтэрэ үгэс түргэнник үөскүүрүгэр тириэрдэр.
Дьон үгэс буолбут санааларын түргэнник уларыта охсоллорун ситиһии уустуктардаах, кыаллымыан да сөп. Аһара ыган бардахха утарылаһар үгэс үөскүүрэ ордук улахан уустугу үөскэтиэн сөп. Үгэс уларыйара уустук, уһун кэми ылар. Атын, саҥа үгэс үөскээн солбуйдаҕына эрэ эргэрбит үгэс хаалар, атынынан солбуллар.
- Дьону босхо эмтээһин.
Үгэһи модьуйан, ыган-хаайан уларыта сатааһын утарылаһар санааны таһаарарынан утарар үгэһи үөскэтэн кэбиһиэн сөп. Үлэһиттэр сөптөөх көрдөбүллэрин толорбокко хаайан, ытыалаан былааһын тута сатаабыт ыраахтааҕы утарылаһааччылар элбээһиннэриттэн, өрө турууларыттан эстибитэ үйэлээх үөрэх буолуо этэ. Утарылаһар үгэс үөскээһинэ үгэһи эйэлээхтик уларытар кыаҕы суох оҥорорунан олоххо кыайан туоратыллыбат ыарахаттары үөскэтиэн сөп. Ол аата ыраахтааҕы дьону ытыалатыыта бэйэтэ ытылларыгар тириэрдибитэ.
Сааһырбыт, кырдьыбыт дьон үгэстэрин уларыталлара ордук уустук. Сэбиэскэй былаас кэмигэр улааппыт дьон ол былааһы хайгыы саныыллара хаалан хаалбат. “Кытта кырдьыбытым” диэн этии киһи олохсуйбут үгэһэ букатын да уларыйбатын биллэрэр.
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Устуоруйата
Университет 1963 с. Тюменнааҕы мэдиссиинэ института диэн төрүттэммит. 1974 с.институкка быраас уонна фармацевт идэтигэр 900-тэн тахса устудьуон үөрэммит. 1995 с. Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
Ykt
2018 сылтан ыла ФСБлар саайты атакалыы сатыыллара, тоһутан "провластнай" оҥоро сатыыллара, ол эрэн 2022 сыллаахха дылы сайт тостубатаҕа.
Өй араастара
1. Аппаала. Төйүҥү соҕуһуттан саҥаны арааран истибэккэ элбэхтик “аа” диэн ыйытан иһэр киһи аата.
5. Өйө суох. Ханнык да туһалаах быһыылары букатын кыайан оҥорбот киһи өйө суох диэн ааттанар.
4. Өйө көппүт. Салгын кут көтөн хааллаҕына киһи киһилии быһыылары кыайан оҥорбот кэмҥэ киириитэ өйө көппүт диэн этиллэр. Арыгыны аһара иһэн эбэтэр наркотиктары туһаныыттан өй көтүүтэ билигин элбэхтик бэлиэтэнэр. (3,44).
III Аан дойдутааҕы "Азия оҕолоро" оонньуулар
Бэлэмнэнии үлэтэ
Оонньууларга анаан СГУ студгородогар 860 миэстэлээх уопсайдар тутуллубуттара, "Туймаада" стадион хонуута саҥардыллыбыта, "Юность" стадион тупсарыллыбыта, СГУ 5-с остолобуойа саҥардыллыбыта. Оонньуулар "Олимпийскай дэриэбинэлэригэр" 1400 киһи олорбута. Уоту ылыы сиэрэ-туома Тымныы полюһугар Үөһээ Дьааҥы улууһугар ыытыллыбыта. Оонньууларга 14 дойду уонна Арассыыйа 27 субьегыттан спортсменнар кыттыбыттара.
Борщ
thumb|250px|left|Буһарылла турар борщ Борщ — свекла төрүттээх миин арааһа, свекла борщ өҥүн биллэр кыһылыгар уларытар. Илин славяннар үгэс буолбут астара, Украина кухнятын биллэр бастакы бүлүүдэтэ. Украина аттыгар сытар норуоттарга эмиэ киэҥник тарҕаммыт: ол курдук, майгынныыр мииннэр Польшаҕа (|barszcz «барщец»), Литваҕа (barščiai «барщай»), Румынияҕа (borş «борщ») уонна Молдавияҕа (''борш') бааллар.
Борщ араастара
Араас регионҥҥа борщу араастык буһараллар. Ол гынан баран улахан икки группаҕа араарыахха сөп:
Тымныы борщ
thumb| — борщ тутаах ингредиена
Мягков Николай Иванович
Олоҕун олуктара
1825 с. ахсынньы 27 күнүгэр Николай I ыраахтааҕы ыйааҕынан Саха уобалаһыгар начаалынньыгынан ананар.
1826 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр Дьокуускайга кэлбит, бэйэтин тула саҥа чинобунньуктары муспут - А.Я. Уваровскайы уонна Ф.П. Булатовы. Саха тойотторун И.Е. Мигалкины, Г.И. Старостины уонна Н.О. Рыкуновы кытары ыкса үлэлээбит.
Атаах оҕо
Атаах оҕо диэн кыра эрдэҕинэ киһи быһыылаах буолууга иитиллибэтэх оҕо ааттанар.
Атаах буола иитиллибит оҕо өйө-санаата туруга суоҕуттан араас быстах быһыыга, сыыһа-халты туттунууга түбэһэрэ элбэҕиттэн олоҕо кылгыырын сахалар бары билэллэр. Атаах кыыс оҕо кэлэр көлүөнэлэрин хаалларбатын былыргы төрүппүт Омоҕой Баай мааны, атаах кыыһа бэйэтигэр тиийинэрэ биллэрэр. Кыыс оҕолору атаахтатыы, аһара маанылааһын, көҥүллэринэн ыытыы аймах, омук эстиитигэр тириэрдэрэ былыргы кэпсээммитигэр быһаччы быһаарыллар.
Уол оҕо кыра соҕус атаахтык иитиллибитэ аймахтар сайдыыларыгар кыра куһаҕаны, ордук уолга бэйэтигэр оҥорор буоллаҕына, аһара атаах кыыс оҕо төрөтөр оҕотун кыайан киһи быһыылаахтык ииппэккэ аймахтарга, омукка туох да туһаны оҥорбот кыахтанар.
Биир эмэ оҕону кыайан ииппэккэ, атаахтатан, маанылаан кэбиһэн баран улааппытын кэннэ эрэйи көрөр төрөппүттэр билигин элбэхтэр. Олох сайынна, бары барыта баар, дэлэй буолла диэн сыыһа санааҕа киирии оҕону атаахтык иитэргэ тириэрдэр.
Атаах оҕо өйүн-санаатын үөрэтии аныгы сайдыылаах, үөрэх-билии тарҕаммыт, баай-мал элбээбит кэмигэр ордук улахан суолталанна. Олох сайдан, тупсан иһиитэ төрөппүттэр оҕолорун маанылыылларын, киэргэтэллэрин улаатыннаран, бары араас баҕаларын толорон иһэллэриттэн атаах буола улааталларын элбэтэр буолла.
Атаах буола улаатыыттан оҕоҕо үөскүүр өй-санаа уратылара манныктар:
3.	Аһара мааны. Туох үчүгэй, саҥа көстүбүтүнэн төрөппүттэрэ хааччыйан иһиилэриттэн саҥаны, үчүгэйи эккирэтэр санаата аһара улаатар, араас буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатыыра сыыһа буолара элбиир.
Cox Enterprises
Салалтата — Атланта (АХШ).
Ас-үөл куттала суох буолуутун күнэ
Ас-үөл куттала суох буолуутун аан дойдутааҕы күнэ — ас-үөл куттала суох буолуута дьон туругар, экэниэмикэ сайдыытыгар олук буоларын болҕойууга анаан ХНТ Генеральнай ассамблеятын быһаарыытынан сылын ахсын бэс ыйын 7 күнүгэр 2018 сылтан бэлиэтэнэр.
Караханидтар
Устуоруйа
Хара хаан диэн баһылык титула дииллэр. Хара хааннар чигил диэн омук сорҕото эгдиш/эдгиш диэн биис ууһуттан төрүттээхтэр дииллэр. Чигиллэр карлук конфедерациятыгар киирэллэрэ. Хара хааннар илин салаалара Кашгары ягма диэн биис ууһун аатыттан баһылаан олорбуттар.
Урукку кэмҥэ ыалы тэрийии
Ыраахтааҕы былааһа үлэһиттэри, дьадаҥылары уһуннук үлэлэтэн баран кыра хамнаһы төлөөн аһара баттыырыттан, киһинэн да аахпатыттан үлэһиттэр 1917 сыллааҕы өрө туруулара кыайыылары ситиспиттэрэ уонна иэстэбили үөскэппиттэрэ. Саата-сэбэ суох эйэлээхтик забастовкаларга кыттыспыт үлэһиттэри саллааттарынан элбэхтик ытыалаппыт ыраахтааҕыны тутан ылан, хаайа сылдьан баран бэйэтин ытан кэбиспиттэрэ.
Бэрээдэги тутууга октябреноктартан, пионердартан саҕалаан бары комсомолецтар, партиялаахтар кыттыһалларын үөскэтэн элбэх ситиһиилэри оҥорбуттара. Дьон киһи буолуу үөрэҕин бары баһылаабыттарын таһынан өссө аһара барыыны оҥорон, оҕо төрөөтөр эрэ киһи буолар диэн сыыһа быһаарыыга тиийэн хааланнар, оҕолору иитиини атаахтатыы өттүгэр халыппыттара.
Дьон ыал буолууларын сэбиэккэ туоһулаан сурукка киллэрэллэрэ. Бары баайдара суоҕуттан ыал арахсыытыгар баай-мал үллэстиитэ диэн айдаан тахсыбата үчүгэйинэн ааҕыллара.
Атаахтык иитиллэр эдэрдэр өйдөрө-санаалара аһара барара элбээн араас быстах быһыыга түбэһэллэрэ үксүүрүттэн сыыһа-халты туттунуулары оҥоро охсоллоруттан олохторун кылгатан кэбиһэллэрэ элбээн иһэрин тэҥэ, тулуура суохтарыттан үгүстүк арыгыга ыллараллара уонна ханнык да үлэни кыайа-хото үлэлээбэттэрэ биллэн барбыта.
Туһаныллыбыт литература
3. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Компьютер буортута
Сахалыы өй-санаа сайдан, тупсан иһиитэ үчүгэй диэн тылынан бэриллэр. Үчүгэй буолан иһии сайдыы кэлэн иһэрин биллэрэр эбэтэр сайдыы кэлэн иһиитэ үчүгэй буолууну үөскэтэр. Үчүгэйтэн үчүгэй диэн этии кэлиитэ өссө үчүгэй буолбутун быһаарар. Үчүгэйтэн үчүгэй кэнниттэн кэрэ диэн быһаарыы кэлэр. Билигин туох барыта кэрэ буолуон баҕара санааччылар элбээтилэр. Кэрэттэн кэрэ диэн өссө кэрэ, үчүгэй кэлиитэ буолар.
Кыыс башнята (Стамбул)
Остуоруйата
Саамай саҕаланыытыгар 1989 сыл дьон- сэргэ болҕомтотун босфорскайдааҕы "кыыс" диэн аат сыһыарыллыбыта. «Кыыс башнята» диэн төбөлөөх репортажка биир репортажка "ыраахтааҕы башнята" диэн ааттанар репортажтар сыталлар, ол көмөтүнэн верфэҕэ баар хараабылга баар, паразиттары от охсоллор. Докка цинид харайар ыскылааты суох оҥорбуттарын кэннэ, бу өлөрөр кутталлаах дьааһыктары тоҕо диэтэххэ «ханна да уурар сир суох этэ»диэн башняҕа көһөрбүттэрэ. Ол кэнниттэн Босфор кыыһын "дьааттаабыттара". Репортажка ол веществолар пааралара кытаанахтык эстибиттэрэ буоллар, ынырык дэлби тэптэрии буолуо этэ. Аҕыс ый устата пресса уонна телевидение эмиэ ити куттал туһунан биллэрбиттэрэ. Ол түмүгэр проблема атын сиргэ көһөрүлүннэн быһаарыыллыбыта.
Оҕону иитии уратылара
Оҕо улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэрин, олоҕор туһана үөрэнэрин үөскэтии төрөппүттэртэн ирдэнэр. «Бу үчүгэй» маны элбэхтик оҥоруохха, онтон «Бу куһаҕан» маны оҥорумуохха диэн үөрэтии олоххо киириэ этэ. Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбэт оҕо «Үрүҥү, хараны араарбат” буола улаатара сыыһаны-халтыны оҥороругар олук буолар.
Саха дьоно “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн оҕону иитэргэ аналлаах үөрэхтэрин таба өйдөөн төрөппүттэр бары туһаныа этилэр. Ханнык баҕарар саҥаны айыы, айыыны оҥоруу оҕо мэйиитигэр нейроннар саҥа холбоһуктарын үөскэтэр диэн медицинэ науката быһаарбыта. Онтон сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ саҥаны билии хаһан да умнуллубат гына иҥэр, ийэ куту үөскэтэр диэн ыйар. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ оҕо саҥаны билиитэ сонно ийэ кутугар кубулуйан, хаһан да умнуллубат буола иҥэр, олохсуйар диэн быһаарар.
Елизабет Ператрович
Олоҕун олуктара
Елизабет 1958 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр 47 сааһыгар түөс араагыттан өлбүтэ.
Буор кут
Өлүү диэн эт-сиин эрэ өлөр. Өй-санаа туспа арахсан барыыта, Үөһээ дойдуга тахсыыта киһи этэ-сиинэ өллөҕүнэ эбэтэр өйө көттөҕүнэ буолар суол. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа баран айыы буолар. Киһи түүлүгэр олус үөһээ көтүүтэ, кый бырах барыыта, кыайан төннүбэт буолуута өлүүгэ-сүтүүгэ көстөр бэлиэ диэн этэллэрэ оруннаах.
Буор кут киһи этин-сиинин эрчийэн үөрүйэх оҥорор эбэтэр эт-сиин уһуннук эрчиллэн, хамсаан буор куту үөскэтинэр. Үөрүйэх буолбут эккэ-сииҥҥэ буор кут быһаччы олохсуйар. Өй-санаа үөскээһинэ икки өттүттэн тутулуктаах, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Тымныыны тулуйар, үөрүйэх буолбут эт-сиин бары килиэткэлэрэ тымныыны тулуйарга үөрэнэллэр. Тымныыны тулуйар буолууга тымныы эрэ туһалыыр. Элбэхтик үлэлиир, этин-сиинин дьарыктыыр киһи этэ-сиинэ ыарахан үлэҕэ, араас уустук хамсаныыларга үөрүйэх буолар.
Kmart
Kmart — АХШ арҕаа штаттарыгар сүрүннээн тарҕаммыт ретейл атыы эргиэн киинэ. Sears конгломератка киирэр 2005 сылтан ыла.
Sears
Салалтата — Чикаго.
Колесова Сахасталина Гаврильевна
Олоҕун олуктара
1971-1973 сс. 1 №-дээх Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа кэтэхэтэн үөрэммитэ.
1966-1972 сс. химия уонна физика хоһугар лабораннаабыта.
TJX Companies
TJX Companies — АХШ улахан таҥас тигэр уонна атыылыыр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан буолар, Fortuna 500 састаабар киирэр.
Иччи
Туһаныллыбыт литература
3. И.С.Прудецкай. Сиринэн, тыанан сиэттиһэн... Дьокуускай: «Бичик» нац. кн. кыһата, 1994.- 96 с.
7. «Эдэр саас» хаһыат. 19.7.2000.
9. "Туймаада" хаһыат. №293. 25.02.2016.
Көрдөбүл
Көрдөбүл диэн көр диэн төрүттэн үөскээбит тыл. Бу тыл өй-санаа сайдыытын, көрүүттэн үөрэҕи ылыныытын уонна олору бэйэтин санаатынан, кыаҕынан толоруутун быһаарар. Көрөн, истэн үөрэнии өй-санаа ситиһэр үөрэҕэ. Өй-санаа быһаарыыларын киһи бэйэтэ ылынан толоруута, күүһүнэн дьайыыта көрдөбүл туолуутун үөскэтэрэ өй-санаа киһини баһылаан салайарын, күүс онно көмөлөһөөччү буоларын биллэрэр.
Быраабылалары кэһии төһө улаханыттан көрөн сэрэтии, ыстараап эбэтэр массыына ыытарга бырааптарын былдьааһын туттуллар.
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Тайирове
Тайирове (Таїрове) диэн Украина куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 757 (2013).
Ирдэбил
Ирдэбил диэн ким, туох эмэ тугу эмэ толорорун, тутуһарын модьуйуу, буруйу оҥорон баран күрээбит, саспыт киһини көрдөөһүн, эппиэккэ тардыы ааттанар. Өй-санаа санааҕа сымнаҕас курдук көрдөбүллэрин аанньа ахтыбат, тутуспат, толорбот буолуу ирдэбили, күүс дьайыытын үөскэтэр.
Өй-санаа сымнаҕас курдук көрдөбүллэрин толорбот буолуу сымыйалааһын, албыннааһын хаһан эрэ син-биир арыллан ирдэбили үөскэтэн таһаарар. Элбэх дьону албыннааһын төһө улаханыттан тутулуктанан ирдэбилэ олус улахан буолар.
Жегусов Дмитрий Степанович
Олоҕун олуктара
Дмитрий Степанович учуутал быһыытынан бэриниилээх, дириҥ хорутуулаах үлэлээх. Үөрэтэригэр саҥа мэтиэдикэлэри туттара. Бэйэтэ анал бырагыраамалары оҥорон үөрэтэрэ. Чөркөөх орто оскуолатыгар саха тылын кэбиниэтин тэрийбитэ. Уһун сыллар усталарыгар Кириэс Халдьаайы, Чөркөөх оскуолаларыгар үөрэнээччилэргэ анаан «Таммахтар» литэрэтиирэ куруһуогун салайан үлэлэппитэ. 1983 сыллаахха Дмитрий Степанович Чөркөөх орто оскуолатын иһинэн аан маҥнай П.А.Ойуунускай ааҕыыларын тэрийэн ыыппыта. Бу ааҕыылар киэҥ биһирэбили ылбыттара.
Анорексия
Анорекси́я (ἀ- (туох эрэ суоҕун бэлиэтиир аффикс) + «аһыыр баҕа») — организм аһы-үөлү көрдөөбүтүн үрдүнэн аһыан баҕарбат буолуу синдрома, метаболизмы кэһэр ыарыыларга барыларыгар кэриэтэ көстөр: сыстыганнаах ыарыыларга, куолаҕай ыарыыларыгар , ону таһынан атын төрүөтүнэн эмиэ үөскүөн сөп. Анорексия белок уонна нэҥир (энергия) тиийбэтигэр тиэрдэр.
Акчарлак
2003 сылтан ыла «Акчарлак» бэйэтэ туспа биэс таһаарыыны таһаарар буолбут, олор туспа тиражтаахтар: «Ашыгыч ярдәм», «Уртак хисләр», «Авырмас өчен 101 кинәш», «Акчарлак сканворды», «Татар хатыны».
КриоРус
КриоРус — Арассыыйа дьону тоҥорор тэрилтэтэ, криониканан дьарыктанар.
Табык холорук
Табыктар Саха Сиригэр үйэҕэ биирдэ көстөн ааһаллар, сүрүннээн Алдан улууһун сис тыаларынан ааһаллар.
Табык туһунан киинэ баар — Табык (киинэ).
Курултай
Монгуол курултаайа
Курултаай диэн тыл өйдөбүлүн, ис хоһоонун Иран ильхана Ахмед Текудер (1282—1284) Египет султаана Сайф ад-дину Калаунуга маннык суруйбута баар: «Мы созвали у себя курултай, то есть собрание, в котором излагаются мнения всех братьев, детей, важных эмиров, военачальников и ленных офицеров» (эмир диэн манна кини судаарыстыба сололоохторун туһунан эппит).
Киһи оҥорор быһыылара
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии өй-санаа үөрэҕэр быһаччы сыһыаннаах уонна айылҕа уларыйан биэрэр тутулугуттан тутуллар, онтон нууччалар “Палка с двумя концами” эбэтэр “Мэтээл икки өрүттээх” диэн этэллэрэ улахан, киэҥ үөрэҕи бытархайга, күннээҕигэ кубулутан кэбиһии буолар.
1. Өр толкуйдаан, өйдөөн-санаан туран оҥоруу. Маннык көрүҥнээх куһаҕан быһыылары оҥорууга киһи салгын кута, араас билиитэ-көрүүтэ, үөрэтэн билбитэ барыта туттуллар.
Киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын итинник араартаабыт кэннэ тоҕо куһаҕан быһыылары киһи оҥорорун быһаарарга ордук судургу буолар. Ол иһин аан маҥнай киһиэхэ куһаҕан санаа хантан кэлэн, хайдах кии­рэрин билиэхпит этэ:
А. Өр кэмҥэ толкуйдаан,  барытын быһааран үөрэтэн баран киһи    куһаҕан быһыылары оҥороро хас да суолларга арахсаллар:
Манныкка маарынныыр куһаҕан санаалар биирдэ эмэтэ хас биирдии киһиэхэ киирэн ааһар кэмнээхтэр. Бу курдук санаалар киһиэхэ хантан да кэлбэккэ, бэйэтин мэ­йиитигэр үөскээн, буһан-хатан тахсаллара ханнык да мөккүөрэ суох быһаарыллар. Олох араас түгэннэригэр үөскээн тахсар куһаҕан санааларга бас бэринэн, ол санаалары оҥорон, толорон кэбиспэт туһугар киһи ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга кыра эрдэҕинэ иитиллибит, тулуурдаах, өһөс, быстах санааҕа бас бэриммэт күүстээх санаалааҕа ирдэнэр.
Саха дьоно оҕолорун өһөс, кытаанах майгылаах гына иитэллэрэ-үөрэтэллэрэ. Бу үөрэх “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонунан бэриллэр. Кытаанах, чиҥ майгылаах киһи бэйэтэ эмиэ үчүгэйдээх. Олоххо ылыммыт сыалын толорууга ордук кыһамньылаах, дьүккүөрдээх буола иитиллэн, олох араас абылаҥнарыгар албыннатан киирэн биэрбэт майгыланар.
Атмосфера
Атмосфераҕа биир сүрүн проблемата - Аан дойду сылыйыыта.
PS5
PlayStation 5 (Бэһис Плэйстэйшн), SONY оҥорон таһаарар консольлара.
Информатика сайдыытын тенденцията
Сүрүн чааһа
Бэйэ тылынан эттэххинэ, бастатан туран информацияны ылыы, мунньуу уонна биэрии ньымаларын үөрэтэр фундаментальнай наука. Ол аата информация уонна информационнай процесстар тустарынан наука.
Информатика соруктара диэн: саҥа соругу үөскэтии, процесстары ырытан оҥоруу, олору тупсарарга, алгоритымнары үөскэтиигэ уонна бу барытын толорууларыгар туһуланаллар. Бу соруктартан ордук үөрэнээччилэри эбии информация араас көрүҥүн, араас процесстары салҕыы үөрэтиэхтээх. Сорох үөрэнээччи маны сөпсөспөт, кинилэргэ үөрэтэргэ уустук буолан тахсар. Ол туохха наадатын өйдөөбөттөр, тоҕо диэтэххинэ номнуо араас бэлэм программалар бааллар. Бу быратыас үөскээһинигэр биһиги информатикаҕа уонна ИКТ-ны профильнай үөрэхтээһин программатынан үөрэтэр кыаҕы көрөбүт. Бу боппуруоска сөптөөх хардыыны оҥорорго общество уонна информационнай технологиялар садйыыларын кыра анализ ыытыахха наада.
Мухтар
Ыт аата
Мухтар — Арассыыйаҕа тарҕаммыт ыт аата. Сулууспалаах ыттар туһунан литэрэтиирэҕэ уонна киинэҕэ туттуллар.
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
Өй-санаа туохтан да иҥнибэт, истиэнэ да кыайан хаайбат. Араас чараас эрэһиинэни туһанан эр киһи сиэмэтин тута сатааһын буор куту кыайан хаайбат. Син-биир дьахтар киэлитигэр киирэн иҥэн хаалара кэлэр оҕо кими утумнууруттан биллэр. Атын киһиттэн оҕолоох дьахтары кэргэн ылбыт киһи бастакы оҕото кинини маарынныыра аҕыйах буолар.
Эргэ барар кэмигэр кыыс ыраас кыыһынан сылдьарын араас биллэр ньымалары туһанан бэрэбиэркэлии сатыыллара:
Муса Ташмухамедов – Айбек. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
1.Семен Руфов. Узбекистан поэттарыттан.
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
2. Кыыс атын аймахтарга эргэ баран саҥа аймахтар ахсааннарын элбэтэр. Ол иһин “Кыыс омук анала” диэн этиини үөскэппиттэр.
Былыргы кэмнэргэ кыыһы эргэ биэрии омуктар икки ардыларыгар эйэни олохтуурун, саҥа аймахтары үөскэтэрин эмиэ туһаналлар эбит.
Ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ сахалар кыыс оҕолору сири, атын баайы-малы үллэстиигэ кыттыһыннарбаттар эбит. Кыыс оҕо кыра эрдэҕиттэн атын аймахтарга кэргэн барарын билэрэ, улаатан иһэн кыыһын харыстанара аналлаах ирдэнэр көрдөбүлгэ киирсэрэ. Аймахтары утумнааһыны буор кут үөскэтэрин сахалар билэн эргэ тахсар кыыс ырааһынан сылдьарын төрөппүттэрэ ситиһэллэрэ.
Салгын кут
Салгын кут маннык быһаарыыларын барытын мунньан баран ырытан көрдөхпүтүнэ бу кут эмиэ өй-санаа мунньустуута буолара чахчы. Бу өй-санаа ийэ кут курдук үгэскэ кубулуйа илик буолан сахалыы эттэххэ «көтөн» хаалар кэмнэрдээх. Өй-санаа мунньустан элбээн истэҕинэ, толкуйдуур, быһаарар күүһэ эбиллэн иһэрин бэлиэтинэн оҕо улаатан иһэн ону-маны өйдүүр, тугу оҥорбутун умнубат, өйдөөн хаалара эбиллэр. Оҕо умнугана суох буолуута салгын кута сайдан иһэрин, үөрэҕи-билиини ситиһиитин биир бэлиэтэ буолар.
Салгын кут сайдыыта түргэн. Оҕо улаатан улахан киһи буолуутугар дьон-норуот үйэлэр тухары үөрэтэн билбиттэрин үксүн кэриэтэ билэр буола үөрэнэр. Өссө сорохтор бэйэлэрин үйэлэригэр аһара сайданнар, саҥаны арыйыылары эмиэ оҥороллор. Оҕо улаатан, бэйэтин толкуйдуур өйө киирэн, салгын кута сайдан истэҕинэ, араас быстах баҕа санааларын, ийэ кутун өйүн-санаатын, баһыйа тутан салайар киһи буолан бардаҕына элбэх туһалаах үлэни-хамнаһы оҥоруон сөп кыахтанар.
Биосфера
Билигин биосфера киһи аймах дьайыытыттан алдьанар, холобура тыа баһаардарыттан — Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара.
Арыгы эдэр киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыта
Араас хампаанньаларга сылдьаннар эдэр дьон сыыһа туттаннар арыгыны аһара иһэн кэбиһэр түбэлтэлэрэ баар буолар. Алҕас итирэн хаалбыт эдэр киһини тута сатаан күүһүлээһин хайаан даҕаны утарсыыны таһаарар. Төрөппүттэр айманан, мөҕүүлэрэ-этиилэрэ өйө көппүт киһини ордук кыйахалаан, майгынын алдьаталлар. Бу кэмҥэ улахан дьонтон уонна ордук төрөппүттэртэн, сыыһа туттуммут эдэр киһиэхэ ураты болҕомтолоохтук сыһыаннаһыы эрэйиллэр. Эһиги киниэхэ, итирбитин кэннэ хайдах сыһыаннаһаргытыттан тутулуктанан, кини салгыы олоҕор эрэйэ суох кыайан көннөрүллүбэт уларыйыылар киирэн хаалыахтарын сөп.
DirecTV
DirecTV — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ спутниковай телевидение тыктарааччы.
Sumitomo Electric Industries
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
1092
1092 сыл — XI үйэ сыла
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията
Тэрилтэ олохтоммут күнэ билигин Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр.
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата - Арассыыйаҕа Чита куорат аҕыс үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн биирдэстэрэ.
Устуоруйата
Читаҕа көһөрүллүбүт Пермнээҕи стоматологическай институкка олоҕуран 1953 с.от ыйын 3 күнүгэр Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института арыллыбыт. ЧСМА сайдыытыгар улахан кылааты акадьыамыйа ректора акадьыамык АМНА чилиэнэ В. Н. Иванов киллэрбит. 1999 с. үөрэх сүрүн куорпуһун дьиэтигэр киниэхэ мемориальнай доска арыллыбыт.
Структурата
-үрдүк үөрэх иннинэ бэлэмнэнии киинэ
Салгын кут сайдыыта
Сахалар киһи өйүн-санаатын быһаарарга олус элбэхтик «дириҥ» диэн тылы тутталлар. «Дириҥ билиилээх», «Дириҥник толкуйдуур», «Дириҥник иҥэриммит» диэннэри уонна да атын этиилэри туһаналлар. Бу өйү-санааны быһаарар этиилэр өй-санаа төһө кытаанахтык, умнуллубат гына иҥэн сылдьалларын чуолкайдаан биэрэллэр.
Григоре Делия
Олоҕун кэрчиктэрэ
1995 сыллаахха Бухарест университетын Тылга факультетыгар румун уонна аангылыйа тылыгар истиэпэн ылбыта. 2000 сыллаахтан саҕалаан сыгаан култууратын уонна ылын туһунан ыстатыйалары таһаартыыр.
2002 сыллаахха сыгаан култууратын антропологиятыгар билим үлэтин көмүскээн, бөлөһүөпүйэ дуоктара буолбута.
Сырбай Мауленов. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Бу устуоруйаҕа хаалан үйэтийэн хаалбыт үөрүүлээх, үрдүк суолталаах Саха литературатын күннэрин туһунан салгыы сырдатабыт: “... Опера уонна балет Абай аатынан государственнай академическай театрыгар Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэрин аһыллыытын үөрүүлээх мунньаҕа буолбут. Мунньаҕы улахан киирии тылынан '''Дж. Мулдагалиев арыйбыт, С.Данилов'''  тыл эппит. Маны тэҥэ тыл эппиттэр: Киров аатынан завод токара В.А.Ципатин, казах поэта Сырбай Мауленов, уйгур суруйааччыта '''Хизмет Абдуллин, Саха АССР народнай суруйааччылара Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа, В.М.Новиков-Күннүк Уурастыырап, поэт Моисей Ефимов, КазГУ студентката Н. Альжанова.''' Үөрүүлээх биэчэр Казахстан искусствотын маастардарын улахан концерынан түмүктэммит”.
2.      Кынаттаах Тулпар дойдутугар. Хотугу сулус 1981.
Иччилэргэ үҥүү
Иччилэргэ үҥүү диэн кыахтаах иччилэртэн көмө көрдөөһүн ааттанар.
Сахалар былыр-былыргыттан киһини «Айылҕа оҕото» диэн ааттыыллар. Кинилэр ити этиилэрэ киһи Айылҕаттан олус улахан тутулуктааҕын, айылҕаттан кыратын, оҕото эрэ буоларын бигэргэтэр, айылҕаны баһылыы сатаабатыгар ыҥырар. Айылҕа хайдах туруктааҕа киһи олоҕор быһаччы дьайарын ити этии эмиэ биллэрэр.
Бу көмө көрдөөһүнэ - үҥүү диэн ааттанар. Үҥүү көнөтүк өйдөбүлүнэн, Айылҕа бары өттүнэн баһылыырын билинэн, күүһүн-кыаҕын сыаналаан, көрө-истэ сылдьарын учуоттаан харысхалыгар, көмүскэлигэр киирии, Айылҕа көмөтө суох киһи Сир үрдүгэр олох олороро табыллыбатын билинии буолар. Саха дьоно Айылҕа олус былыргы кэмҥэ үөскээбитин, ханнык да таҥара айылҕаны, киһини айбатаҕын билинэллэр, күүһүгэр итэҕэйэллэр, бэйэлэрин «Айылҕа оҕотунан» ааттаналлар. Айылҕа күүһэ, өйө-санаата дьоҥҥо түүл буолан өйдөрүгэр-санааларыгар киирэн дьайа сылдьар. (1,28).
Өлбүт киһи өйө-санаата туспа баран Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьар. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата этиттэн-сииниттэн туспа баран айыы буолар. Айыы диэмэ, айыы буола сатаама, аны өлөн хаалыахха сөп. Өлбүт төрөппүттэри, аймахтары ытыктааһыны, кэриэс этиилэрин толорууну сахалар куруук тутуһаллар. Түүлгэ өлбүт төрөппүттэр көрө-истэ, оннооҕор эмтии сатыыллар.
Аҥардас киһи
Олох үөрэҕин өбүгэлэрбит үөрэхтэриттэн ылынан иһэрбит ордук табыллар. Сахаларга ыал буолуу уратыларын туһунан элбэх этиилэрдээхтэр:
- “Кытыйанан хамыйаҕынан кырбаһа олорор” диэн этии эргэ тахсыбатах кыыс, дьахтар өйө-санаата уларыйыытын, куһаҕан өттүгэр халыйыытын, этин-сиинин баҕата хамматыттан тулуура суох буолуута улаатан, сыыһа туттунара элбиирин быһааран биллэрэр.
- “Кэргэнэ суох дьахтар иччитэ суох сүөһү кэриэтэ” диэн этии аҥардас дьахтар баҕа санаата туолбатыттан эрэйдээх олоҕун, муна-тэнэ сылдьарын, атын эр дьону батыһа, көрүтэлии сатыырын кылгастык биллэрэр.
Ыал буолуу диэн киһи этэ-сиинэ ситэн, өйө-санаата сайдан, тупсан айылҕаттан аналын толорон, кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэргэ чахчы кыһаныыта ааттанар. (1,44).
Игорь сэриитин кэпсээнэ
«Игорь сэриитин кэпсээнэ» (толору нууччалыы аата - «Слово о походе Игоревом, Игоря, сына Святославова, внука Олегова», былыргы нуучча тылынан - Сло́во о плъку́ И́горєвѣ · И́горѧ сꙑ́на Свѧ́тъславлѧ · вну́ка О́льгова) — былыргы нуучча литературатын биллэр өйдөбүнньүгэ. Сүрүн ис хоһоонугар 1185 сыллаахха Игорь Святославович салайыылаах нуучча кинээстэрэ половецтарга сэриинэн барыылара кэпсэтиллэр.
Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Челябинскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Башкир судаарыстыбаннай академическай Мажит Гафури аатынан дыраамтыйаатыра
Уонна, татаар драматурдарын айымньылара: М. Файзи "Галиябану" (В. Муртазин-Иманскай эрэд.), Г. Камал "Несчастный юноша", Г. Исхаки "Брачный договор", Ф. Амирхан "Неравные", Ф. Бурнаш "Тагир и Зухра", Ф. Сайфи-Казанлы "Враги". Ону таһынан, Арассыыйа уонна атын дойдулар драматурдарын классическай пьесаларынан туруоруллубут испэктээхтэр: Н. В. Гоголь "Ревизор", А. Н. Островскай "Гроза", "Без вины виноватые", "На бойком месте", А. В. Сухово-Кобылин "Свадьба Кречинского", Софокл "Царь Эдип", Мольер "Скупой" уонна "Лекарь поневоле" буолаллара.
Буруйу оҥорууттан эмсэҕэлээбиттэри өйүүр аан дойдутааҕы күн
1990 сыл олунньу 22 күнүгэр Европа Сэбиэтэ Буруйу оҥоруу сиэртибэлэрин хартиятын таһаарбыта. Ол докумуоҥҥа буруйу оҥорууттан эмсэҕэлээбит дьон бырааптара ыйыллыбыта.
Ыалы тэрийии
Ыалы тэрийии диэн уустук, аймахтары, омугу сайыннарар аналлаах дьыаланы быһаарыыга сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэҕи тутуһан икки өрүттээх быһыылары хайаан да оҥороллор:
1. Кыыс оҕо улаатан иһэн эргэ барарын билэрэ төрөппүттэрэ энньэтин бэлэмнииллэриттэн биллэн өйүгэр-санаатыгар эрдэттэн олохсуйар. Чугас олохтоох уоллаах кыыс араас урууларга, ыһыахтарга, муҥхаларга сылдьан билсиһэллэрэ, сөбүлүү көрсөллөрө биллэр. Онно эбэн төрөппүттэр оҕолоро ыал буолар сааһын ситтэҕинэ бары билэр аҥардарын көрсүһүннэрэ, билсиһиннэрэ сатыыллар.
Өй-санаа туһалаах үөрэхтэрэ омугу уһун үйэлииллэр. Саха омуга уһун үйэни ситиһэн иһэрэ Кут-сүр уонна таҥара үөрэхтэрин тутуһа сылдьарынан быһаарыллар. (2,48).
Винница уобалаһа
Винница уобалас (Вінницька область) — Украина субъега. Киин куората — Винница. Дьонун ахсаана 1 618 300 (2014).
Олох кырдьыга
Көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон омугу сайыннарар, ахсааннарын элбэтэр буоллахтарына, “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн ыҥырыылар дьон ол-бу саҥаны айыыны оҥоро сатыыр, солумсаҕырар санааларын аһара күөртээннэр сыыһа-халты туттунууларын, сиэри таһынан барыыларын элбэтэллэр. “Айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн этиилэр дьону сымыйанан этэн албыннааһын буолаллар. (3,11).
Һанна (ТВ сериал)
Сүжета
Польша хоту өттүгэр тыаҕа Эрик диэн ааттаах өлөрүөхсүт уонна солдат Һанна диэн кыыһы 16 сыл иитэр, охсуһарга, өлөрөргө, тыыннаах хааларга үөрэтэр. Киннэри CIA Европатааҕы салаатын хотуна Марисса Веглер диэн дьахтар өлөрөөрү эккирэтэр. Урут Румыния сиригэр Марисса Веглер ыйааҕынан 18 оҕону биологическай лабораторияҕа араас кэтээн көрөөһүн ыытан өлөрөллөр, ону Эрик онно үлэлии сылдьан Һанна диэн оҕону быыһыыр.
Бөтүҥ (Бүлүү улууһа)
Бөтүҥ — Бүлүү улууһун Бөкчөҥөө нэһилиэгин киинэ.
Светлана Тихауновскайа
Светлана Тихауновскайа (Святлана Георгіеўна Ціханоўская (Піліпчук)), Балаҕан ыйын 11 күнэ, 1982 сыллаахха Микашевичи бөһүлэгэр төрөөбүтэ, Бөлөрүүс Республикатыгар. 2020 сыллаахха президеҥҥа анньыспыта, билигин оппозиция лидера.
Ваби-саби
Леонард Корен этэринэн, ваби-саби төрүт дьоппуон кэрэтэ диир өйдөбүлбүт сүрүнэ уонна уратыта. Бу өйдөбүл дьоппуон эстетикатыгар Арҕаа култууратыгар греческай кэрэ идеалларыгар тэҥнээх. Эндрю Джунипер этэринэн "арай туох эмит биһиэхэ сырдык санааны уонна өгө-санааҕа талаһыыны үөскэттэҕинэ, ол аата ол оҥоһук ваби-саби буолар". Ричард Пауэл «туох да үйэлээх буолбатаҕын, туох да ситэритэ суоҕун уонна туох да тупсаҕай буолбатаҕын өйдөөтөххө ваби-саби өйдөбүлэ үөскүүр» диэн түмүктүүр.
Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Структуралара
-факультеттара: 1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Фармацевтическай факультет 4. Стоматологическай факультет 5. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии проф.бэлэмнэнии факультета 6. Преподавателлэр квалификацияларын үрдэтии факультета 7. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета 8. Тас дойдуттан киирбит устудьуоннары кытта үлэ факультета - 60 кафедра -симуляционнай үөрэх Киинэ -научнай бибилэтиэкэ -университет устуоруйатын түмэлэ -салайар салаалар
Яшар Догу
Яшар Догу 1913 сыллаахха Кавак эбэтэр Самсун оройуонун Карлы дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Кини 15 сааһыттан туурок национальнай тустуутунан дьарыктанан саҕалаабыт. Ол кэннэ байыаннай сулууспаҕа сылдьан, аан дойду норуоттарын тустуутун көрүҥнэринэн эрчиллэн саҕалаабыт. 1939 сыллаахха дойду национальнай сүүмэрдиир хамаандатыгар киирбит.
Турсунай Оразбаева. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Турсунай Оразбаева Саха сиригэр Суорун Омоллоон тыыннааҕар эмиэ кэлэ сылдьыбыта. Турсунай казахтыы ырыалары сэргэ сахалыы ырыалары үөрэтэн кэнсиэригэр ыллаабыта, домбраҕа оонньообута. Салгыы 2006 сыллаахха бэс ыйыгар Ытык Чөркөөх сиригэр Саха народнай суруйааччыта Суорун Омоллоон төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах үбүлүөйгэ Турсунай Оразбаева кыттыыны ылбытын билэбит.
Түүл
Түүлү араас медицинэ билимньитинэн ааттанар туруктартан араартыахха сөп, холобура летаргическай түүл, кома, анабиоз.
Марыйа Калесникова
Америка уонна 97 дойду Марыйаны хаайыыттан таһаарарыгар ирдииллэр. Арассыыйа уонна Беларусь МВД испииһэгэр Марыйа террорист экстремист курдук киирэ сылдьар, былааһы суулларарга ыҥырар диэн.
Луганск Дьон Республиката
Ол курдук ДНР эмиэ итинник статус ылбыта.
Борис Немцов
Москубаҕа олунньу ый 27 күнүгэр Путин һакааһынан Кыһыл болуоссат аттыгар ытан өлөрбүттэрэ. Ытыллар кэмигэр Кремльга баар камералар барыта арахсан хаалбыттара.
Күүлэкээн (Бүлүү улууһа)
Күүлэкээн — Бүлүү улууһун Иккис Күүлэт нэһилиэгин киинэ.
Кокугаку
Кокугаку (дьоп. 國學 «Төрүт үөрэх») — Дьоппуон билимигэр хамсааһын, Токугава кэмигэр үөскээбит Дьоппуон тыл үөрэҕэ уонна философията. Кокугаку үөрэхтээхтэрэ Дьоппуон үөрэҕириитин ол кэмҥэ баһыйар Кытай, конфуцианство уонна Бурхан-Бахсы үөрэҕиттэн былыргы дьоппуон классикатыгар төнүннэрии туһугар үлэлээбиттэрэ.
Устуоруйата
Кокугаку үөрэҕэ кангаку (Кытай үөрэҕэ) үөрэҕэр утары үөскээбитэ уонна бу өйдөбүлү 19-с үйэҕэ Атсутанэ Хирата тарҕаппыта. Кокугаку «төрүт үөрэх» буолан саҥа конфуцианство үөрэҕэр эппиэттэһиэхтээх этэ. Кокугаку үөрэхтээхтэрэ Конфуций үөрэҕэ тарҕатар сиэрдэрин-туомнарын ырыталлара уонна тас дьайыылара суох былыргы дьоппуон үөрэҕин тилиннэрэ сатаабыттара.
Түмүгэр, кокугаку үөрэхтээхтэрэ Сонноо дьоой философиятыгар уонна хамсааһыныгар дьайбыттара. Бу философия 1868 сыллаахха Токугава сегунатын былааһа самнарыгар уонна Мэйдьи уларыйыыларыгар тириэрдибитэ.
Дьайыыта
Кокугаку өйдөбүлү аныгы кэмнээҕи дьоппуон политикатыгар «национальнай идея» быһыытынан туттубуттара. Бу өйдөбүлү кытайдар «омук ис дьиҥэ» диэн тылбаастаан (C: guocui) бэйэлэрэ күн бүгүҥҥэ диэри тутта сылдьаллар.
Тыл суолтата
«Оҕону иитиэххэ-үөрэтиэххэ наада»,- диэн бары этэллэр. Иитии уонна үөрэтии диэн тыллары холбуу этэн үгүстүк туттуллар.
Winamp
Winamp (Уинамп, Винамп), Linux уонна Windows системаларга ырыалары уонна видеолары оонньотор, иһитиннэрэр, көрдөрөр программа. 2002-2011 сыллардаахха Аан Дойдуга киэҥник биллибитэ, онтон VLC уона SMPlayer айыллыахтарыттан популярноһа түһэн барар. 2018 сыллаахха официально сабыллыбыта, ол эрэн дьон билигин сороҕор туттар.
Deutsche Welle
thumb|200px
Тува судаарыстыбаннай университета
Устуоруйата
Университет структурата улахан. Ол иһигэр киирэллэр: Кызыллааҕы педогогическай институт, Идэтийиини уларытыы уонна каадыр таһымын үрдэтэр институт, Үрдүк үөрэх иннинээҕи үөрэх института, Кызыллааҕы педогогическай колледж, тоҕус араас факультет, түөрт уон биир кафедра, түмэл комплекса, Ботаническай сад, ааҕар саалалаах билим бибилэтиэкэтэ, информационнай-аналитическай киин, Доруобуйа киинэ, харбыыс бассыайын, успуорт саалалара, о.д.а.
Куулар Начын Сергеевич
Сигэлэр
{{Bio-stub}} {{Sport-stub}}
Сибиэн
Сахалар Си диэн ханнык эрэ Айылҕа күүһэ баарын бэйэлэрэ да былыргыттан билэллэр. Си эньиэргийэ киһиэхэ баарын биллэрэр тылынан «Сигили» диэн буолар. Бу тыл киһи ис майгытын, үчүгэй эбэтэр куһаҕан олохсуйбут өйүн-санаатын быһаарар. Сигили киһиэхэ бэйэтигэр, этигэр-сиинигэр ордук сыһыаннаах уонна кыраны, кэбирэҕи, түргэнник уларыйары көрдөрөр.