cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айыы санаа уратыта
Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу киһи олоҕор биирдэ эмэтэ эрэ кыаллар, туһаны оҥорор быһыы буолар. Олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥорбут аҕыйах дьон биир эмэ патент, сертификат ылаллар, учуонай буолаллар. Атыттар бары оҥоро сатыыр саҥаны айыылара табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. (2,23).
Киһиэхэ ханнык санаа киирэрэ кыайан бобуллар кыаҕа суох. Санаа бэйэтэ биирдэ эмэтэ киирэн кэлэр табыллара табыллыбата биллибэт саҥа буолар. Киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан арааран, улаханнык этэн айдаарбакка эрэ бу санааларын хааччахтыы, киһилии санааларга киллэрэн биэрэ сылдьара эрэйиллэр.
Аһылыгы наардаан аһааһын
Бу соторутааҕы кэмҥэ диэри саха ыалларыгар киэһээҥҥи аһылыктара ханнык аһылык бэлэмнэнэриттэн тутулуктанан икки тус-туспа араастаах этэ:
1. Дьоро киэһэ. Эт эбэтэр балык аһылыгы тото сиир үөрүүлээх киэһэ буолбутун бэлиэтэ. Маннык ураты эт эбэтэр балык аһылыгы тото сиир туспа киэһэ баара былыргы сахалар аһылыгы тус-туспа наардаан аһааһын ньымата доруобуйаларыгар ордук туһалааҕын үчүгэйдик билэллэрин көрдөрөр. Кинилэр ити билиилэрэ, эт уонна балык аһылыктарын хас аһылык аайы кыра-кыратык, атыттары кытта булкуйан буолбакка, биир аһылыкка тотуохтарыгар диэри сииллэригэр олоҕурар. Хата, ол оннугар үөрүүлээх дьоро киэһэлэр кэлиилэрэ, ыаллар төһө эт уонна балык саппаастаахтарыттан быһаччы тутулуктанан сөп буола-буола кэлэллэрэ биллэр.
2. Ньыха киэһэ. Үгүс саха ыалларыгар маннык киэһэлэр куруук кэриэтэ буолаллар. Бу киэһэ көннөрү арыылаах лэппээскилээх чэйи эбэтэр ханнык эмэ үрүҥ ас үөрэтин иһэн эбэтэр суораты тото сиэн баран утуйуу буолар эбит. Оччотооҕу кэмҥэ сахалар аһылыктарын сүрүн көрүҥүнэн арыылаах лэппээски буолара дииллэр. Ордук сыаналанар бурдук аһылыгынан арыылаах алаадьы буолара.
Сахалар аһылыктарыгар дырыһааҥкы диэн ас баар. Бу ас туйахтан уһуннук буһаран оҥоруллар уонна киһи сүһүөхтэригэр, уҥуоҕар быһаччы тиийэр олус туһалаах ас буолар.
Биир кэпсээҥҥэ ыаллартан дьахтар ордук тупсан, үчүгэй көрүҥнэнэн, онтон эр киһи төһө да улаханнык ыалдьыбатар да мөлтөөн-ахсаан испиттэр. Ытыктанар кырдьаҕастан тиийэн анаан-минээн сүбэлэтээри ыйыппыттар:
Саха айаҥҥа сыһыаннаах сиэрэ
Суолга сыппаттар — киһи ыалдьыан сөп, сылдьар суолга харгыс оҥоруллуо суохтаах.
Суолга ииктээбэттэр — ситимнэри кирититэр сатаммат, ойуччу тахсан көҕүрэттиллэр.
Пестерев Семен Николаевич
Олоҕун олуктара
Косторез сохраняет красоту природного материала, используя легкую шлифовку бивня, стремясь эмоционально и лаконично передать созданные им образы.
Об истории косторезного ремесла, истоках происхождения народных орнаментов, о практических методах по обработке и хранению бивня мамонта, об опыте педагогической работы с детьми мастер рассказывает в брошюрах «Советы молодым косторезам» (1968) и «Советы умельцам» (1972).
Орто дойду олоҕо
Сахалар итэҕэл, таҥара туһунан өйдөбүллэрэ олус былыргыттан, нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн ыла үөскээбиттэр. Бу өйдөбүллэр үөскээһиннэригэр ойууннар үөрэтэн олоххо туһана сылдьар кут-сүр үөрэхтэрэ төрүт буолбут. Улахан күүстээх, кыахтаах куттаах киһи кута хаһан баҕарар билэр дьонугар көмөлөһөр кыахтааҕа бары таҥаралар үөскүүллэригэр тириэрдибит. Сахалар итэҕэллэрэ Айылҕа күүстэригэр, киһи кутугар итэҕэйии буолар уонна былыр-былыргыттан таҥара диэн ааттанар. Бу таҥара үөрэҕин нууччалар «бог» (= таҥара) диэн ааттыыр православнай таҥараларын үөрэхтэригэр буккуйан, арааран ылыы кыалла илик. Бу олус былыргыттан баар таҥара итэҕэлин арҕааҥҥы омуктар үөрэхтээхтэрэ «Тенгрианство» диэн аатынан билигин билинэр буоллулар. Тенгри диэн түүрдэр тыллара сахалар таҥара диэннэриттэн үөскээбитин дорҕооннорунан сөп түбэһэрэ быһаарар. Түүрдэр бэйэлэрэ сахалартан үөскээбиттэрин өй-санаа үөрэҕэ дакаастыыр.
3-с тыһыынча сылларга дьон-аймах өйдөрө-санаалара сайдан өссө үрдүк таһымҥа тахсыа диэн сайдыылаах омуктар ааҕаллар. Сайдыылаах дэнэр омуктар дьон өйдөрүн-санааларын иирдэр наркотиктары кытта охсуһуулара сытыырхайан иһэр. Бу Аан дойдуну барытын хабар киэҥ охсуһууга ким-кими кыайарыттан дьон-аймах салгыы олохторо быһаччы тутулуктанар. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарарынан бу өй-санаа охсуһуута кэнээн-тэнийэн барыыта дьон олохторугар улахан уустуктары үөскэтэр. Сахалыы кут-сүр, таҥара үөрэҕин тутуһан иитиллибит кэлэр көлүөнэлэр эрэ өйдөрө-санаалара туруктаах, өһөс, тулуурдаах буолуутун ситиһиэхтэрин, олоҕу салгыы сайыннарыахтарын сөп. (2,18).
Скорпион (астрология)
48px|left|Скорпион бэлиэтэ 200px|right|thumb|Скорпион
Үтэн-анньан көрүү
1.	Кэпсэтииттэн киһи өйө-санаата, билиитэ, үөрэҕи-билиини баһылаабыта толору быһаарыллыан сөп. Киһи тулуурун, хайдах быһыыланарын билээри, үөрэтэн көрөөрү араастаан куһаҕаннык, кыйаханар гына этиэхтэрин эмиэ сөп. Кыра аайы кыыһыран, кыйаханан барыы киһи быһыытыгар сөп түбэспэт, тулуура суоҕун быһаарар. Кыра ычалаах, кыыһыран иһэр киһи салайааччы, тойон буолар кыаҕа кыратын курдук, дьону кытта тапсара уустугурар. Сахалар «Аһара кыыһырыма», «Тулуурдаах буол» диэн этэннэр оҕону кыра эрдэҕиттэн тулуурдаах буолууга үөрэтэллэр.
Киһи олоҕун киһи быһыылаахтык олороругар бу икки сүрүн өй-санаа көрдөбүллэрэ; тулуурдаах буолуута уонна ийэ кута хайдах иитиллибитэ олус улахан суолталаахтарын билэн олоххо, оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ туһаныллар. (1,97).
Айыы суолун уратыта
1. Дьон бары саҥаны айыыны аһара элбэҕи оҥоро сатаатахтарына сыыһа-халты буолара үксүүрүттэн алдьатыыны элбэтэр. Биир эмэ киһи оҥорбут айыыта табыллан тахсарыттан дьоҥҥо туһалааҕы оҥорор.
Кладкин Василий Михайлович
Кладкин Василий Михайлович (10.01.1931—27.05.2003) — "Томпо" сопхуос дириэктэрэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Платонов Иван Иванович
Иван Иванович сэниэ ыал оҕото буолан сыаркап приходун оскуолатыгар 1900 сыллаахха үөрэнэ киирбит. Иккис сылыгар үчүгэйдик үөрэнэн бүтэрбит. Кинини куоракка уерэнэригэр субэлээбиттэр. Онон Дьокуускай куоракка 4 кылаастаах училище5а уерэнэ киирэр. Училищены наар «4» уонна «5» сыананан бутэрэр.
Ефремов Степан Павлович
Олоҕун олуктара
Сыралаах үлэтэ мэтээллэринэн уонна Ытыктабыл грамоталарынан бэлиэтэммитэ. Кини аатынан Покровскай куорат биир улахан уулуссата ааттанар.
«Ини-бии»
Оччотоо5у критика ити икки хайысханы тэҥҥэ тутан көрөр кыахтара суоҕа. Өскөтүн бу хайысханы драмаҕа ордук чорботон көрөр эбитэ буоллар, ийэтин тылын истибэтэх, оҕочоос комсомоллааҕар, интеллигенция ортотугар иитиллибит үөрэхтээх Николай долгуйуута, муҥнаныыта, билиҥҥи кэм киһитигэр ордук итэҕэтиилээхтик өйдөнүллэр. Кини ис санаатын ылан даҕаны көрдөххө, икки киһи олороро биллэр. Михаил мэлдьи плакат, ыҥырыы тылларынан кынаттанара, быһыыта-таһаата бардамсыйара олуонатык көстөр. Кини «Комсомолец хаһан да, туохтан даҕаны толлуо суохтаах» — диир. Михаил партията эттэҕинэ, кими да харыстыыр санаата суох. Инньэ гынан революционнай - романтическай кэм геройдарыгар эрэ толору эппиэттиир образ буолан хаалар. Арай Николай курдуктар хайа баҕар кэмҥэ, олохтон тахсыбыт уонна олоро сылдьыбыт дьоннор. Автор үрдүк ситиһиитинэн кинилэр иккиэн бэйэлэрин идеалларын турууласпыт уонна ол туһугар тэҥ бэриниилээх геройдар. Кинилэри кытта көрөөччүнү сыанаттан арыллар быыс буолбакка, бүтүн үйэ халыҥ быыһа араартыыр. Өскөтүн бырааттыылар трагедияларын биир хайысханан эрэ буолбакка ити курдук кэлимсэ ылан көрөр буоллахха, биһиги аҕаларбыт-эһэлэрбит олорон кэлбит ааспыт олохторо дьэҥкэтик көстөр. Бу буолар, улахан маастар хайа баҕар кэм көрөөччүтэ эҥкилэ суохтук ылынар айымньытын суруйбута.
Суруйааччы айар үлэтин уонна олоҕун чинчийбит А. Билюкина суруйбутун курдук, «Драматург пьесаларыгар эрдэттэн өйтөн оҥорон суруйуу, үрдүк романтическай ньыманан албаһырыы суох, персонажтар майгылара, быһыылара-тутуулара олоххо ыкса чугастар, кырдьыктаахтар» . Степан Ефремов саха драматын сайыннаран уонна атын жанрдар таһымнарыгар тиэрдэн, оччотооҕу национальнай театр сайдыытын түргэтэтэргэ, бытаарыыттан, хаалыыттан таһаараары бары талаанын, сатабылын, кыаҕын биэрбитэ. Литература киһититтэн норуокка «иэс» диэни кини итинник өйдүүрэ. Онуоха кини талаана маастарыстыбата тэҥҥэ дьүөрэлэспитэ. Степан Ефремов уустук историческай кэрдиис кэмҥэ олорон, үлэлээн, айан ааспыт, бары талаанын төрөөбүт норуотун искусствотын туһугар анаабыт уонна ол туһугар үлэлээбит драматург-суруйааччы.
Иккис Мээтис
Улуус кииниттэн 146 км. хоту диэкки сытар.
Далан аар тай5ам суугуна
Далан «Аар тай5ар суугуна»
Томас Бах
АОХ бэрэсидьиэнэ
2013 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Аан дойду Олимпия хамытыатын бэрэсидьиэнин талыытыгар кыттарын туһунан биллэрбитэ.
Күөс (иһит)
Күөс — үксүн эти буһарарга аналлаах лаппычах, төгүрүк быһыылаах тимир иһит.
Айыы аймахтара
Олус былыргы кэмнэргэ өлбүт үөрэхтээх дьон өйдөрө-санаалара, салгын куттара Үөһээ дойдуга эрэ ордон хаалан уһуннук сылдьыахтарын сөп. Үөһээ дойду өйө-санаата ордубут дьоннор өйдөрүгэр түүл буолан киирэн, кинилэри сайдыы, үөрэҕи-билиини баһылааһын диэки сирдиэҕин, олохторун оҥостоллоругар, саҥаны арыйалларыгар өй уган биэрэн көмөлөһүөҕүн сөп.
Иккис Хаҥалас
Улуус кииниттэн 228 км. хотугулуу-арҕаа диэкки сытар. Абый уонна Үөһээ-Халыма улуустарын кытта кыраныыссалаһан 2-с Хаҥалас нэһилиэгэ сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 488 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
Суруйааччылар:
Ыаҕас
Ыаҕас Э. К. Пекарскай тылдьытыгар
М. С. Иванов — Багдарыын Сүлбэ быһаарыыта : Ыаҕас, кырдьык, итинник ыа- туохтууртан үөскээбит буоллаҕына, кини хара маҥнайгыттан үрүҥ аһы тутарга аналлаах эбит диэхпитин сөп. Ыаҕаһы саха дьоно хотунан-соҕуруунан, ханна тиийбит сирдэригэр барытыгар диэххэ сөп, туппутунан сылдьыбыттара. <…> 1989 сыллаахха Амурскай уобаласка Ньугдьа Төрдө диэн сиргэ сылдьыбытым. Онно оскуолаларыгар кыраайы үөрэтэр муннугу тэриммиттэр этэ. Туос тууйас турара, ону быһааран: «Эхас — бидон для молока и масла» диэн суруйбуттар этэ. Хаан уруу норуоппунан киэн туттубутум уонна онтубун «Чолбон» сурунаалга (1990, № 12) маннык тылларынан биллэрбитим: «Ити аата манна саха тыллаах, дьиҥ саха дьоно сүөһү тутан, үрүҥ аһы астанан олорбуттара итэҕэтиилээхтик көстөр».
Сырдык уонна хараҥа
Айылҕаҕа сырдык уонна хараҥа алтыһыылара киһи өйүн-санаатын икки өрүтүн төрүттээбиттэр. Былыргы кэмнэргэ ыас хараҥа, ынырык, араас элбэх кутталлардаах түүн кэнниттэн халлаан сырдаан Күн тахсыыта дьон өйүгэр-санаатыгар оҥорор уратыларын, үөрүүнү-көтүүнү аҕалара. Оччолорго ыар, хараҥа түүнү этэҥҥэ туорааһын, сырдык буолуута олох салҕанан барар кыахтаммытын биллэрэрэ.
Хараҥа кэм дьайыыта түүлгэ эмиэ биллэр. Ыарахан, эрэйдээх, тиийиммэт-түгэммэт олох хараҥа кэмҥэ ааһарын курдук түүлгэ эмиэ хараҥаҕа муна-тэнэ сылдьарга тиийиллэр. Түүлгэ сырдык кэнниттэн хараҥа буолуута үчүгэй кэм куһаҕанынан солбулларын көрдөрөр. Түүлгэ хараҥаттан сырдыкка тахсыы киһи баҕата туоларыгар ордук сөп түбэһэр көстүү буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. -128 с.
Хатыҥнаах
Улуус кииниттэн 64 км соҕуруулуу-арҕаа диэки сытар.
Аллараа Тунгуска
Уһуна 2989 км, тардыытын иэнэ 473 тыһ. км².
Хоютанова Мария Иустиновна
Олоҕун олуктара
1995 сылтан Чурапчы улуустааҕы гимназиятын директорын үөрэх чааhыгар солбуйааччы, физика, информатика учуутала.
Дьаархан манеһа
Литература
1.Седалищева Н.П. Норуот күүһэ – көмүөл күүһэ. Дьаархан. 2004. 2.Пахомов. И.О. Дьаархан – төрүт саха нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа. Дьокуускай: Бичик, 2007.
Бэстилиэнэй тыһыынча
Тимир сэрии сэбин оҥостон Аан дойдуну барытын кэриэтэ сэриилээн бас бэриннэрэ сылдьыбыт хуун омуктар арҕаа олохтоох омуктарга булкуһан, симэлийэн, ааттара сүтэн хаалбытын да иһин, арай итэҕэллэрэ ордон, дьон өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэн хаалбытыгар сөп. Бу кэмҥэ хуун омуктар Европаны сэриилээн ылан төһө эмэ уһун кэмҥэ баһылаан, салайан олорбуттара остуоруйа наукатыгар эмиэ биллэр.
Бу кэмтэн ыла саҕалаан дьон сайдан барыылара биир олук устун түбэһэн, ханна да халбаҥнаабакка иннин диэки баран иһэргэ күһэллэр. Тимири уһаарыы кыаллар буолбутун кэнниттэн салгыы промышленность, оҥорон таһаарыы сайдар. 2 тыһыынча сыллар усталарыгар дьон үлэни-хамнаһы тупсаран, өйдөрө-санаалара сайдыытын ситиһиилэрэ олус элбэх ядернай сэрии сэбин оҥостон мунньунууларынан түмүктэнэрэ олус былыргыттан биллэр эбит. Омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриинэн күөнтэһэн сайдыы суолун ситиһиигэ, илин былдьаһан баран иһэллэр. Ким күүстээх сэрии сэбин уруттаан оҥостубут атын омуктары баһылаан, салайан, бас бэриннэрэ сатааһына, сайдыы суолугар иннин диэки барарыгар олук ууран биэрэн иһэриттэн сайдыы биир суолунан баран иһэрэ ситиһиллэр.
Дьон-аймах тимири уһаарыыны уонна уһаныыны тэҥэ, арыгыны арыйан, оҥорон туһанар буолуулара 2-с тыһыынча сылын түмүктээтэ. Бу кэм, 2-с тыһыынча сыллар усталарыгар дьон сайдыыны ситиспит өттүлэрэ арыгыны кытта охсуһан кыайдылар диэтэххэ сыыһа буолбата буолуо. Сайдыылаах дойдулар дьонноро арыгыны кэмнээн, сөбүн көрөн, сөп буолалларынан иһэргэ балачча үөрэннилэр. Билигин кинилэргэ дьон арыгыһыт буолуулара диэн куттал арыыйда халбарыйбыт курдук буолан турар.
Араас элбэх өй-санаа, секталар үөрэхтэрэ дьон өйдөрүн-санааларын таба быһаарбат, буккуйар буолууларыттан дьон бэйэлэрин олус үрдүктүк сананыылара күүһүрдэ. Таҥара киһини үчүгэй эрэ өрүттээх гына айбыта уонна дьон өллөхтөрүнэ даҕаны төһө баҕарар хаттаан төрөөн үөскүүллэр диэн үөрэтии дьону өлүүгэ бэлэмнэнэллэригэр, өлүүттэн куттамматтарыгар тириэрдэр. Бу сырыыга өллөххө даҕаны, хаттаан төрүөҕүм диэн санаа баһыйа сайыннаҕына, дьон өлүүнү-алдьархайы бэйэлэрэ бэйэлэригэр аҕалынар кыахтаналлар. Дьон бары сахалар «Олох биирдэ бэриллэр» диэн этиилэрин таба өйдөөн тутуһар буолуулара эрэ дьон киһи быһыылаахтык олохторун олороллорун хааччыйар кыахтаах.
3. Наркотиктаах үүнээйилэр үүнэр сирдэрин олохтоохторо, олорунан дьарыктанааччылар кыра эрдэхтэриттэн эттэрэ-сииннэрэ үөрэнэн наркотик дьайыытыгар тулуурдаах буола улааталлар. Бу быһаарыы арыгыны оҥостор омуктар арыгыһыт буолуулара отой аҕыйаҕар олоҕурар. Бары омуктартан арыгыны дэлэччи оҥостор омуктар аан бастакынан арыгыны сөбүлээн көрөн иһэри баһылааннар арыгыһыт буолуулара аҕыйыырын бу кэмҥэ ситистилэр.
4. Дьон-аймах бэйэлэрэ кыайан улахан сэриини тоҕо тарданнар «Бэстилиэнэй тыһыынча» туолуутун таһаарбатахтарына Космос куйаара көмөлөһөн биэрэр кыахтаах. Космос куйаарыттан кэлэн Сиргэ түһэр ньыгыл эттиктэр олус улахан алдьатыыны оҥороннор улахан, күүстээх ядернай сэрии сэптэрэ аҥардас кунуопканы эрэ баттыыры кэтэһэн бэлэм туралларын күөдьүтэн элбэх дэлби тэбиилэри үөскэтэн кэбиһиэхтэрин сөп.
Экономика күүһүрэн, сайдан иһиитэ сиргэ-дойдуга улахан алдьархай буолан хаалыан сөп курдук балаһыанньатын үөскэтэн иһэр. Экономика сайдыыта үөскэппит кутталлаах балаһыанньатын дьон өйдөрө-санаалара туруга суоҕа ордук күүһүрдэр. Билиҥҥи кэмҥэ мунньуллубут олус күүстээх ядернай, термоядернай сэрии сэптэрэ биир эмэ киһи төлө тутарга хамаанда эрэ биэрэрин кэтэһэн тураллара итини бигэргэтэр.
Туһаныллыбыт литература.
2. "Туймаада" хаһыат. №263. 23.07.2015.
Тирии сыстыганнаах ыарыылара
Сүрүннээн, маннык ыарыыны балыыһа5а киирэн эмтэнэллэр:
Микроспория, трихофития (модьуун, төбүрүөн) – саамай сыстыганнаах ыарыылартан биирдэстэрэ буолар. Кыылтан-сүөһүттэн киһиэхэ бэриллэр эбэтэр ыалдьыбыт киһи тулатынааҕы дьонуттан эмиэ сыстар. Сүрүннээн, тустуунан дьарыктанар оҕолор ыалдьыылара бэлиэтэнэр.
Ааспыт сылга 400-тэн тахса оҕо эмтэммитэ, олортон 140-ча оҕо – модьуун ыарыынан, онтон атыттара сыстыгана суох тирии ыарыытыгар ыалдьан эмтэммиттэрэ. Улахан дьону аахтахха, балыыһаҕа уопсайынан 4000-тан тахса киһи киирэн эмтэммитэ.
=Тустуук оҕолор сыстыһыылара:= Спортивнай мааттартан киһи сыстыан сөп. Ыалдьыбыт оҕо тустар, онтон тириигэ баар ыарыы хоһоҕото (спора) саккыраан маакка түһэн сысталлар.
Ордук тар5аммыт ыарыылар:
Тирии сыстыганнаах ыарыыларыттан ордук тарҕаммыттарынан микроспория (төбүрүөн) уонна трихофития (модьуун) буолаллар. Чуолаан оҕо-аймах ыалдьара бэлиэтэнэр. 2017 с. икки ыйын уонна 2018 сыл икки ыйын көрдөрүүлэрин тэҥнээн көрдөххө, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн микроспория, трихофития курдук сыстыганнаах ыарыылар намтаатылар.
Ааспыт сыллары тэҥнээн көрдөххө, микроспориянан 2016 сылга – 329 (34,3% -100 тыһ. нэһилиэнньэҕэ), 2017сылга – 383 киһи (39,8%-100 тыһ.нэһилиэнньэҕэ), оттон трихофитиянан 2016 сылга – 128 киһи (13,4% - 100 тыһ. нэһ.), 2017 сылга – 95 киһи (9,9% – 100 тыһ. нэһ.) ыалдьыбыттар. Микроспориянан уонна трихофитиянан, чуолаан, Дьокуускай куоракка элбэх киһи ыалдьыбыта билиннэ.
Колесов Николай Саввич
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1957 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан Колесов Николай Саввичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.
Связной
240px|thumb|right
Ноговицын Андрей Тимофеевич
Олоҕун олуктара
1978—1980 сс. Хатас сопхуоска дояр.
1994 −2013 сс. Чурапчытааҕы тыа хаhаайыстыбатын кооперативын директора, правление председателя.
Левиафан (киинэ)
Левиафан (английскайдыы Leviathan, аныгы сахалыы Левиафан, сахалыы Лэбиапан), киинэ, Арассыыйа билиҥҥи олоҕун көрдөрөр эбэтэр олоххо көстөр проблемалары образтааҺын. Киинэ 2014 сыллаахха тахсаатын кытта АХШ, Швеция, Дьоппуон, Европейскай Союз, Илинни Европа дойдулара хайҕабыл биллэрэллэр. Сорох кэмнэ Арассыыйа территориятыгар бобулла сыҺар. Арассыыйа бастакы айымньыта буолар, Кыһыл көмүс глобус аатын ыларынан.
Хоролор (бүрээттэр)
Бурят летопистара көрдөрүнэн, бурят-хоринецтар өбүгэлэринэн монголларга былыргыттан баар Хорилас (куралас) бииhэ буолуон сөп. Бу биис өссө монголлар бары ытык ийэлэрэ Алан-куо саҕана, хори-тумат бииhиттэн арахсан Бурхан-Халдуҥҥа (Хоту Монголия) олохсуйбут монголлар өбүгэлэрин кытта холбоспут. Онтон ыла төрүт монгол бииhэ буолбут. Билиҥҥи Пекин (урукку Дайду) таhыгар өр үйэ устата олорбут буолан, элбэх омук культуратыгар сыстыбыттар, хас да тылынан суруйар буолбуттар. Бурят летопиһыгар сурулларынан, хоринецтар өбүгэлэрэ Чингис-ханы үрүҥ болдьоххо көтөҕөн, улуу хаанынан биллэриигэ баар эбиттэр. Кураластар (горлос) монгол биистэриттэн маннайгынан Эргэнэ хаспаҕыттан тоҕо көтөн тахсыбыт хонхират бииhин туспа салаата буолаллара. Кинилэр былыргыттан Кытайы кытта кыраныыссага көhө сылдьар этилэр. Ол эрээри кураластар, хонхираттар (кунграт) удьуордара узбектар уонна каракалпактар ортолоругар, монголларга эмиэ баалларын ыйыахха син.
Сымнаҕас сыһыан
Оҕо кыра, кыаммат эрдэҕинэ сымнаҕас, аһыныгас сыһыаҥҥа, көмөлөһүүгэ, ыйан-кэрдэн биэриигэ кырдьык наадыйар. Бу кэмҥэ оҕону көрүүнү-истиини аныгы төрөппүттэр кыайа-хото оҥорор кыахтара билигин улаатан турар. Оҕо өйө-санаата этиттэн-сииниттэн урутаан сайдар, кыра эрдэҕиттэн ийэ кута үөскээбитинэн барар.
Сымнаҕас майгылаах ийэлэр оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата саҥаны билэриттэн, айыыны оҥороруттан эбиллэн, мунньуллан иһэрин билэн, бу кэмҥэ үчүгэйи эрэ оҥотторон, бэрээдэккэ чиҥник үөрэтэн өйүн-санаатын сайыннардахтарына ийэ кута үчүгэй быһыыларга иитиллэрин ситиһэллэр. Оҕону аһара атаахтык, маанылаан иитии өйүн-санаатын төттөрү өттүгэр уларытарын, барыта мин туспар, мин үчүгэйбин диэн санаатын улаатыннарарын, бэйэтэ үлэлээн-хамсаан тугу эмэ оҥоро сатыырын суох оҥорор.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
Промилле
Туттуллуута
Үгэс курдук промилленан бэлиэтэнэр кээмэйдэр бааллар.
Хрущёв Никита Сергеевич
200px|left Никита Сергеевич Хрущев (1894 – 11.9.1971), советскай партийнай уонна государственнай деятель.
Perl
Perl атын программалааhын тылларын уратыларын иҥэрбитэ, олор ахсааннарыгар С, AWK уонна sed.
Джордано Бруно
Джордано Бруно (Giordano Bruno; дьиҥнээх аата Филиппо, хос аата — Нолаан Бруно; 1548, Нола — олунньу 17 1600, Рим) — Италия доминикаан-манааҕа, философ уонна поэт.
Сосин Анатолий Алексеевич
200px|thumb|right|Сосин Анатолий Алексеевич Сосин Анатолий Алексеевич — устуоруйа билимин хандьыдаата, Саха АССР үтүөлээх үлэһитэ.
Абунданция
thumb|Абунданция, [[Луи Птито скульптуурата, 1848, Карусел муоста, Париж|200px]] Абунданция (Abundantia — уйгу, быйаҥ, өлгөм), өссө Абундия, Габона, Фулла диэн ааттарынан биллэр —- былыргы риимляннарга уйгу-быйаҥ таҥарата, ас-үөл, көмүс тохто турар муоһун тутан турар курдук ойууланар этэ. Церера аргыһа.
Төрөппүт оруола
«Оҕону бэрээдэккэ кыра эрдэҕинэ үөрэтиллэр» диэн этиини төрөппүттэр туһаналлар. Төрөппүт этэрин бэйэтин быһыытынан чиҥэтэн биэрэрэ хайаан да наада. Оҕо төрөппүтүн: «Кэл», - диэн ыҥырарын истибэккэ шоколадтаах прилавоктан арахпат буоллаҕына, табыталыттан тардан ылан илдьэ бардахха, төрөппүт этэрэ хайаан да толорулларын, халбаҥнаабатын туһунан оҕоҕо өйдөбүл үөскээн умнуллубат буола олохсуйар, аныгыскы ыҥырыытыгар бэйэтэ да кэлиэн сөп.
Ахсынньы 22
Ахсынньы 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 356-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 357-c күнэ). Сыл бүтүө 9 күн баар.
Болт, Усэйн
Олус түргэнник сүүрэрин иһин "Чаҕылҕан" диэн хос ааттаммыт (Lightning Bolt).
Тус олоҕо
В 2011 сыллаахха Усэйн Болт Кингстон куоракка «Tracks & Records» диэн эрэстэрээн аһыммыта.
Сыромятников Георгий Савич
Сыромятников Георгий Саввич (05.05.1926 - 02.02.1991) - филологическай билим кандидата, суруналыыстар Түмсүүлэрин чилиэнэ, ССРС суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх ветерана..
Олоҕун олуктара
Г.С. Сыромятников биллиилээх литературовед уонна критик.
Бессонов Георгий Евдокимович
Олоҕун олуктара
"ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1968 сыл от ыйын 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан үөрэнээччилэри үөрэхтээһиҥҥэ уонна иитээһиҥҥэ улахан өҥөлөрүн иһин Бессонов Георгий Евдокимовичка Социалистическай Үлэ Геройун үрдүк аата иҥэриллибитэ. Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» Көмүс мэтээл туттарыллыбыттара."
Воскресенскай
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 91 136 киһи этэ, иэнэ — 44 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2071,27 киһи.
Куорат баһылыга — Юрий Слепцов (2005 сылтан).
Далай Лаама
Далай Лаама (ཏཱ་ལའི་བླ་མ་, Вайли: ta la’i bla ma, ). Далай-лаамалар — Тибиэт буддизмыгар тулку бэриллиитин линията. Тибиэттэр саныылларынан далай-лаамалар бодхисаттва Авалокитешвара хос төрөөһүнэ (реинкарнацията).
Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара
Государственнай мунньах (Ил Тумэн) иккис созывын (ыҥырыытын) депутаттарын куорпуһа (ахсынньы 28 күнэ 1997 сыл — ахсынньы 29 күнэ 2002 сыл).
Аһылык икки өрүтэ
Киһи аһыыр аһылыга бу быһаарыыга эмиэ сөп түбэһэрэ эрэйиллэр. Бары сөбүлээн сиир саахарбытын аһара элбэҕи сиэтэхпитинэ сахарнай диабет диэн ыарыы буолан хаалыахпытын сөбүттэн сэрэнии, күүскэ хамсаныы, быччыҥнары үлэлэтии ирдэнэр. Саахары сиири хааччахтыырга медицинэ үлэһиттэрэ эмиэ этэллэр. 40 граамы ол аата 4 кыра ньуоска саахары күҥҥэ сиэххэ сөп диэн этэллэрин тэҥэ, сааһырбыт, сымнаҕас үлэлээх киһи сиэбэккэ да сылдьар.
Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Оҥоойук
Оҥоойук — отоннуурга, сир астыырга аналлаах кыра ыаҕайа. Сороҕор олус сиэдэрэй тигиилээх буолар. Арыт мэһэмээни, аччыгый чабычаҕы оҥостоллоро. Сир астыырга (сугуннуурга) куйаабыл (куйабыыл) диэни тиктэллэрэ. Өссө бадьыыр диэн иһити тутталлар — кыра, отонунан толоро-толоро улахан иһиккэ кутарга аналлаах.
PHP
PHP киэҥник туттуллар бүтүн соруктаах скрипт тыла, бастатан туран вэб программалааhыҥҥа туттуллар уонна HTMLга туруоруллуон син. PHP 20 мөлүйүөнтэн тахса уэбсайтка уонна 1 мөлүйүөнтэн тахса уэбсерверга турар. Wikipedia уэб сирэйэ бу тыл көмөтүнэн оҥоһуллубут.
Историята
1994 сыллаахха датскай программист Расмус Лердорф Perl/CGI диэн платформа5а онорбут скриптэ, кини даннайдарын таhаарар уонна веб-сайтка киирээчиллэри онлайн-резюмэ5э киллэрэн учуоттуур, HTML-докуменнарын шаблуонун обработкалыыр. Лердорф айбыт программирования тылын набуорун - Personal Home Page (Тус Дьиэтээ5и ыстыраныысса) диэн ааттаабыт.
Туттулар дьэйгэтэ
скрептордары айыахха сеп. Ити улэни онорорго парсер эрэ наада буолар бу тубэлтэгэ
Нэһилиэк Биикигэ Табылыысса
Болҕой: Бу табылыысса уларытылла, көннөрүллэ турар. Түмүк кэлин тахсыаҕа.
Саҥа ыстатыйа - 3 баал,
ис хоһоонугар эбии баал - 1 баал
Махов, Билял Валерьевич
Успуорка карьерата
Ол кэннэ Махов хас да төгүллээн ЦСКА кубогын хас да төгүллээх чөмпүйүөнэ буолар.
Бухарест
Бухарест (Bucureşti) диэн Румыния киин уонна ордук улахан куората. Дойду индустриал уонна үп киинэ. Дымбовица өрүс (Dâmbovița) кытылларыгар турар. Олохтоохторун ахсаана 1,930,390 млн киhи (тула эргининиин 2.6 млн).
Слепцов Платон Алексеевич
Олоҕун олуктара
• 2016 с. соһуччу күн сириттэн күрэммитэ.
Оҥоhуу тыл
Оҥоһуу тыл диэн фонологиятын, грамматикатын уонна/эбэтэр өһүн хаhааhын биир киhи эбэтэр анаан мустубут дьон бөлөҕө айбыт тыла. Оҥоhуу тыллары араас соруктаах айаллар: атын тыллаах дьон бэйэ бэйэлэриниин билсиилэрин чэпчэтэр гына, уус-уран айымньыга толкуйдаммыт сымыйа тыл, тыл үөрэҕин эксперимена, көмпүүтэргэ программалааhын тыла эбэтэр тыл оонньуута.
Атамай нэһилиэгэ
400px|thumb|right|Атамай нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар Атамай нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэс Күөл. Бэрдьигэстээхтэн 100 км ыраах хоту диэкки сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 665 киһи (2007 сыл). Улуус киинин кытары мэлдьи сырыылаах суол.
Сирэ-уота (географията)
Нэһилиэк улуус хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар, хоту өттүттэн Кэбээйи улууһун кытта кирбиилэһэр.
Бэс Күөл
Бэс Күөл — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Атамай нэһилиэгин киинэ уонна соҕотох сэлиэнньэтэ.
Ярен
Ярен (Yaren) диэн Науру киин куората (сорох источниктар этэллэринэн Науруга киин куорат суох, онон бу куораты киин куорат аналын толорор куорат диэххэ сөбө дуу).
Голицыно
Уобалас кииниттэн (Москва) 40 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Одинцово) 19 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 180 м.
Хагдаҥ эһэ
мини|351x351px|Хагдаҥ эһэ Хагдаҥ эhэ - (эвф.:тыатааҕы, кырдьаҕас Бурый медведь, Ursus arctos) — сиэмэх, үүтүнэн иитээччи кыыл, эһэтээҥилэр кэргэннэрэ; сиринэн хаамар бөдөҥ кыыллар биирдэстэрэ.
Тэндьиин
Экономиката
2008 сыллаахтан ыла Тэндьиин куорат - аан дойду биир баай уонна олорорго комфортнай куорат буолбута, улахан лауреат кыайыылааҕа.
Транспорта
Тэндьиин - ынырык күүскэ сайдыбыт транспортнай инфраструктурнай системалаах куорат.thumb|200px|Tianjin North Railway Station
Хагдаҥ эһэ
Быһыыта-майгыта
Хагдаҥ эһэ олус өйдөөх кыыл. Тот уонна куттал суоһаабат буоллаҕына, эһэ киэҥ-холку майгылаах. Ол иһин бу кыылы чэпчэкитик үөрэтиэххэ, эрчийиэххэ сөп. Тыатааҕы киһиэхэ сыһыана олус уустук. Кыыл хайдах буолан туруоҕун эрдэттэн таайар кыаллыбат. Улахан кыыл майгыта хаппырыыс, ардыгар эмискэ кырыктанан туруон сөп. Мээнэ тыыппатахха, киһи чугаһыгар тэһииркээбэккэ олохсуйар.
Далан "Кэриэн ымыйа" айымньытын ырытыы
Эдэр сааһын сылларын туһунан Далан икки бөдөҥ айымньыны, романы суруйбута: «До5оруом, дабай күөх сыырдаргын» (1985), «Дьылҕам миэнэ» (1994). Манна 1940-1950-с сыллар кирбиилэригэр Сэргэлээххэ студеннар, тыа сиригэр холкуостаахтар олохторун, ырыаларын ойуулааһына сүрүн геройдар уобарастарын нөҥүө арыллар. Маҥнайгытыгар ааҕааччы болҕомтотун Ньургун Тулааһынап, оттон иккис, документальнай ромаҥҥа студеннар Михаил Иванов уонна ааптар, эдэр суруйааччы Афанасий Федоров уобарастара тардаллар.
NYSE
NYSE (ол эбэтэр Нью Йорк фондовай биржата), АХШ уонна да атын омук дойдуларын уопсай фондовай биржата, Аан Дойду саамай улахан биржата буолар. Салалтата - Нью Йорк куоратка Уолл Стрит уулуссаҕа баар. Планета, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын көрдөрөр биир глобальнай индекс буолар.
Dow Jones Industrial Average
Dow Jones Industrial Average (Индустриа Доу Дьонс Индекса), NYSE биир индекса.
Ростелеком
Историята
1993 сыл атырдьах ыйын 27 күнүгэр судаарстыбыннай хампаанньа акционернай хампааньаҕа кубулуйбута. Общество зарегистрировано 23 сентября 1993 года.
2012 сыл кулун тутарыгар Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев Связьинвест уонна Ростелеком хампаанньалар холбоһоллорун туһунан ыйааҕы илии баттаабыта. 2013 сыл балаҕан ыйыгар Ростелеком холбоһуутун тэрилтэ уларытыытыгар тиһэх кэрдииһигэр бүтэрбитэ, онно Связьинвест уонна кини 20 хампаанньалара Ростелеком структурата буолаллар диэн быһарыллыбыта.Судаарыстыба холбоһуу кэнниттэн акционернай хампаанньаҕа 51.12% тутан олороро биллэриллибитэ
В феврале 2014 года «Ростелеком» и «Tele2 Россия» подписали рамочное соглашение об интеграции мобильных активов в уставный капитал совместного предприятия, а «Ростелеком» стал одним из акционеров объединённой компании.
Үлэтин көрдөрүүлэрэ
2011 сыллаахха «Ростелеком» барыһа 7 % улааппыт уонна 296,0 млрд солк буолбут. Барыһа 46,1 млрд солк. дылы улааппыт.
Тимофеева Кристина Владимировна
Үөрэҕэ
Р.М. Дмитриев аатынан Олимпийскай эрэллэр училищеларыгар охчуттар салааларын бүтэрбитэ
2012 с. Олимпиада оонньуулара
Квалификация түһүмэҕэр биирдиилээн киирсиигэ 650 очукуону ылан 23 миэстэ буолбута. Финал бастакы түһүмэҕэр Улуу Британия дьахтара Наоми Фолкардтан 4:6 ахсаанына кыайтарбыта. Күрэхтэһии түмүгүнэн биирдиилээн киирсиигэ 33 миэстэ буолбата. Хамаанданан киирсиигэ Ксениея Перованы уонна Инна Степанованы кытары финал 8/1 215:208 ахсаанынан Улуу Британия сүүмэрдэммит хамаандатын кыайбыттара. Финал чиэппэригэр Тайбаан сүүмэрдэммит хамаандатын кытары киирсэн 216(28):216(26) кыайбыттара. Финал аҥаарыгар КНР хамаандатыгар кыайтарбыттара (207:208). Оттон үһүс миэстэни былдьаһыыга 2 очукуонан Дьоппуон хамаандатыгар сабырыйтарбыттара (207:209).
Дедовскай
Уобалас кииниттэн (Москва) 38 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Истра) 20 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Чабырҕахтар
Маҥнайгы ааҕааччы: Киһи киибэһэ Киһиргиибин диэн, Кирсэ быстыбыта, Кириэһэ килбэйбитэ, Кэскилэ самныбыта, Кэнчээритэ кэхтибитэ, Күлэ көппүтэ, Күлүгэ сүппүтэ, Кырыыска турбута, Кырамаҥҥа этиллибитэ, Кырдьык кыайан Кылбайан тахсыбыта, Кыһыл былааҕа Кытыаста умайбыта, Күннээх эйэ Көй үгүс холууба Күн сирин үрдүнэн Күйгүөрэ көппүтэ, Киһи-аймах күдэҕин Кэлэр кэскилгэ түмпүтэ. Бары: Түмэр, Түмүөҕэ! Эйэ сэриини Эрэниҥ көмүөҕэ! Иккис ааҕааччы: Ол иһин Охсуулаах үлэ Олоҕу симээн, Оһуорун ситэрэн, Очуос курдук Охтубат түстээн, Олуга кэҥээн, Оҥкула тупсан, Оҥоруута үрдээн Оргуйан иһэригэр Оҕолор эмиэ Олус кыһанабыт, От үлэтигэр — Охсобут, мунньабыт, Оҕуруокка түмсэн Оҕурсуну, моркуобу Оҕолуу көрөбүт, Ой-бото үүнүүнү Оҕуурдаан ылабыт. Бары: Ылбыппыт, Ылабыт, Ылыахпыт! Ү һүс ааҕааччы: Ол эрэн, Ол эрэн, Оскуола иһигэр Ордуос оҕолор Олороллор, Охсууну оҥорор Омнуоларын билбэттэр. Оруо маһы Ортотунан Оттомо суох Оройдорунан көрөллөр: Охоноос оҕо Олорор остуола "О" букванан Ойута быһыллан "Оһуордаммыт" буолар, Ону эттэххэ Отой мэлдьэһэр. Огдуус кыыс паартата Оргул курдук бөхтөөх, Ол-бу ойуу Олус да хойуу. Ол туһунан кэпсээтэххэ, Охсурҕалана түһэр. О, доҕоттоор, Олус мара, Олус сүөргү, Олору оҕолоор, Ончу быктарыммакка Оннуларыттан ылгыахха! Бары: Ылҕаабыппыт, Ылгыыбыт, Ылгыахпыт! Төрдүс ааҕааччы: Ок-сиэ, Оҕолор эрээри, Отон саҕа эрээри Онно-манна хоройон, Оройон,күрэнэн Оскуола кэннигэр, Олбуор хаххатыгар, Оҥостон табахтыыр, Оборор-соппойор Олус да куһаҕан, Олус да түктэри. Олоҕу кылгатыы Омсолоох суолугар Ол устар буруолуун Олорсон киирээри, Оройдоон көрбөккө Охсуллар иэдээни Оҕолоор, умнумаҥ, Оҕурук алыптаах Охторор албастаах Ол күдэн тумаҥҥа, О, ончу умсумаҥ, Ооҕуйдуу илимнээх, Оҕуурдуур идэлээх Ол дъаакка, табахха, О, дьукку саантаамаҥ! Бары: Саантаамаҥ, Саантаамаҥ, Саргыттан матымаҥ, Сырдыктан Саһымаҥ! Бэһис ааҕааччы: Үлэбит биһиэнэ — Үөрэх, үөрэх, Үчүгэйдик үөрэнии Үрдүк сорук, Үгүс билии, Үгэс курдук, Үтүө кынат — Үөһэ көтүтүө, Үөрүүгэ тиэрдиэ, Үрүҥ күн аннын Үрүҥ илгэтин Үксэтэр үлэ Үтүмэн күүһүн Үктэлин ууруо, Үмүөрэр көҕүн Үрдэтэ туруо. Үчүгэй, Үчүгэй, Үчүгэй да буолсу! Үөрэххэ кимиэххэ, Үөрэҕи билиэххэ, Үрдээн иһиэххэ — Үүнүөххэ, үүнүөххэ! Бары: Үүммүппүт, Үүнэбит, Үүнүөхпүт! Үчүгэй өрүт Үксүү турдун, Үрүҥ санаа Үрдээн истин, Мара барыта Малыйдын! Мааны майгы Баһыйдын, Хара санаа Хамылыннын, Ханна даҕаны Хаалбатын. Онуоха бары Олук охсон Омсолортон босхолонон, Олох уотун Оттуоҕуҥ!!!
Хинчегашвили Владимир
Биографията
2013 сыллаахха Тбилисигэ ыытыллыбыт Дьопуруопа чөмпүйэнээтигэр 60 киилэҕэ киирсибитэ. Ол гынан баран полуфиналга тахсан баран, Арассыыйа бөҕөһө Опан Саттан кыайтаран, боруосна мэтээлгэ тиксибитэ.
Үөһээ Бүлүү Исиидэр Бараахап аатынан 1 №-дээх орто оскуолата
Исидор Барахов боролся за чистоту якутского языка, за то, чтобы дети могли учиться по всем предметам на своем родном языке. Следуя этим принципам, в нашей школе открылись первые в улусе классы с углубленным изучением якутского языка и литературы и национальной культуры. Благодаря этим классам у нас много выпускников – учителей - якутоведов, журналистов, работников культуры. И сейчас наше ОУ является опорной школой в улусе по обучению родного языка и литературы.
Хаарыйар от
Эмтэнэргэ туттуллуута
Саха эмчиттэрэ хаарыйар от сэбирдэҕин сүмэһининэн хаан барыытыттан, бааһырыыттан, киһи этэ ириҥэриититтэн эмтэнэргэ сүбэлииллэр.
Үөһээ уонна аллараа
Саха дьоно түүл үөрэҕин тутуһалларыттан аллараа, сир аннын диэки түһэри букатын сөбүлээбэттэр. Ол аллараа дойдуга абааһылар, араас ыарыылар, өлүү-сүтүү төрүттэрэ бары олороллор диэн ааҕаллар. Сахаларга аллараа диэки түһүү өссө эбиискэ куһаҕан сир диэки барыы диэн өйдөбүллээх. Аллараа диэки түһүүттэн, үлэ-хамнас оҥорон таһаарыыта намтааһыныттан, олох мөлтөөһүнүттэн киһилии дьон бары сэрэнэ, туттуна сылдьаллар.
Ополовников Александр Викторович
Ополовниковы Саха сирин мас зодчествотын саҥаттан арыйбыт киһиннэн ааҕаллар. Былыр былыргыттан Арассыыйаҕа тутуллар гынан баран билигин кини киин уобаластарыгар хаалбатах тутуу пааматынньыктара Саха сиригэр хаалбыттарын Ополовников науука өттүнэн чинчийэн былыргы мас тутуу култууратын үөрэтиигэ сүҥкэн кылааты киллэрбитэ. Ол тутуулар истэригэр ат миэлиҥсэлэрэ, араас көрүҥнээх кириэппэс ампаар-башнялар, киһи уҥуохтара киирэллэр. Онно эбии 1980-с сыллар бүтүүлэригэр Алаһыай уонна Аллараа Халыма остуруоктарын графическэй реконструкцияларын онорбута.
Прокопьева Прасковья Егоровна
200px|thumb|right|Прокопьева Прасковья Егоровна Прокопьева Прасковья Егоровна — педагогическай билим кандидата.
Иһэр уу
Сиргэ ордук элбэхтик тарҕаммыт ууга, олох төрүттэммит диэн этиллэр. Уу бары хамсыыр-харамайдар олохторун процестарыгар барыларыгар сүҥкэн суолталаах. Уу аҥардас клеткалар уонна тканнар тутулуктарын сүрүн сорҕотунан эрэ буолбакка, олору тулалыыр эйгэ. Бары олоххо наадалаах, олоҕу хааччыйар араас көрүҥнээх физиологическай уларыйыылар ууттан үөскүүллэр.
Иһэр уу, дьиктиргэтиэн иһин, айахха да куртахха да иҥэриллибэт, сүрүн иҥэриллэр сиринэн суон, ол иһигэр көнө оһоҕостор буолаллар. Ууну аһыах иннинэ истэххэ куртаҕы сайҕаан ыраастыыра итинэн эмиэ быһаарыллар.
Ууну иһии сүрүн туһатынан аһыах иннинэ 10 эбэтэр 15 мүнүүтэ иннинэ истэххэ уу киирэн куртаҕы ыраастаан, үчүгэйдик ыстаммыт, мэлиллибит, силинэн буккуллубут саҥа аһылык куртахха киирэн буһарыгар атын туох да тобохтор мэһэйдээбэттэрин үөскэтэр.
Сир үрдүгэр баар бары органическайтан атын веществолар неорганическайдар диэҥҥэ киирсэллэр. Киһи сииригэр туттуллар туус састаабыгар баар натрий «Быһалыы киһи этигэр-сиинигэр тиийдэҕинэ туох да туһата суох буолар»,- диир киһи олоҕун уһатыынан утумнаахтык дьарыктаммыт Америка физиотерапева П.Брэгг бэйэтин «Формула совершенства» диэн үлэтигэр. П.Брэгг киһи этигэр-сиинигэр оҕуруот астарыттан, фрукталартан эбэтэр эттэн, балыктан ылыллар натрий эрэ туһалыыр диэн быһаарар.
Былыр Кытайга улахан хоргуйуу буолбутугар хам аччык дьон буору сии сатаан баран өлөн хаалалларын П.Брэгг бэйэтэ көрбүт. Кини ханнык да неорганическай веществолар ууга да суураллыбыттара киһиэхэ туох да туһаны аҕалбаттарын бэлиэтиир. Хата туһалыахтарын оннугар киһи этигэр-сиинигэр киирэн мунньуллан хаан сүүрэр тымырдарын эркиннэрин хатырдан, кытаатыннаран кэбиһэллэр диир. Бүөргэ, үөскэ үөскүүр таастар барылара ити араас суураллыбыт туустар, минераллар мунньустуулара буолаллар диэн кини быһаарар.
Былыр ыраахтааҕылаах Россия кэмигэр саха дьоно олус уһун үйэлээхтэринэн биллэллэр этэ. Үйэлэрин уһунунан Кавказ омуктарын кэннилэриттэн иккис миэстэни ылалларын быһаарбыттар. Кинилэр уһун үйэлэниини ситиһэллэригэр аһыыр аһылыктара уонна иһэр уулара олус улахан оруоллаах эбиттэрин билигин умнан сылдьабыт. Ол барыта саха дьонун олохторун, аһылыктарын үөрэҕин хаалларан, атын сөп түбэспэт үөрэҕи эккирэтииттэн таҕыста. Билигин, 70-тан тахса сыл устата сэбиэскэй былааска олорон кэлэн баран саха дьонун олохторун уһуна бүтүн Россия үрдүнэн саамай кылгас буолбута биллибитин кэннэ үгүс дьон дьэ тоҕо маннык буолла диэн санааҕа түстүлэр.
Улахан дэриэбинэлэргэ уопсай дьиэлэргэ олорор дьон муус угар умуһахтара суохтарынан сайыҥҥы кэмҥэ массыынанан күөлтэн баһан аҕалыллыбыт ууну иһэргэ күһэллэллэр. Өрүстэр биэрэктэригэр олохтоохтор кэлин кэмҥэ улаханнык киртийэн эрэр өрүс уутун ханнык да эбии ыраастааһына суох иһэллэр.
Дьон бары бэйэлэрин доруобуйаларын туһугар аан бастаан бэйэлэрэ кыһанар кэмнэригэр тиийдэхтэринэ ыраас муус уутун иһэргэ үөрэниэхтэрин сөп. Сэбиэскэй былаас саҕана дьон доруобуйаларын харыстааһыны государство илиитигэр туттаран кэбиспиттэриттэн, государство сороҕор, кыах суоҕунан быһааран, кирдээх, ыраастамматах да ууну иһэллэригэр күһэйэр этэ. Иһэр уу ыраас эбитин дьоҥҥо көрдөрөөрү хайа эрэ салайааччы киһи биир эмэ ыстакаан ууну баһан ылан иһэн кэбиспитин дакаастабыл оҥостуу биһиэхэ билигин да баар суол. Биирдэ эмэтэ улахан кирдээх да ууну иһэри киһи этэ-сиинэ тулуйан, ыраастанан, билиммэтэҕинэ, оннук ууну куруук иһэр буолуу дьон доруобуйаларыгар кыайан көммөт улахан буортуну оҥорор.
Шкулев Михаил Петрович (Налимскай)
Араас элбэх урэхтээх,
Ынырыыны истэн,
Уортэн тутан ыламмын,
Адамов Гавриил Николаевич
Адамов Гавриил Николаевич — БАМ тутааччыта, «Саха хомсомуола» (Якутский комсомолец) этэрээт хамыһаара, Норуоттар доҕордоһууларын уордьанын кавалера.
Чаҕылҕан (суруйааччы)
Олоҕун олуктара
1932 с. Дьокуускайдааҕы педагогика техникумун бүтэрбит уонна техникумҥа саха тылын уонна литературатын үөрэтэ хаалбыт. Кэлин дойдутугар тахсан Нам райисполкуомун норуоту үөрэхтээһинин салаатын иниспиэктэринэн үлэлээбит. Онтон Саха Сиринээҕи кинигэ кыһатын эрэдээктэринэн, араадьыйа кэмитиэтин уус-уран литературнай салаатын эрэдээктэринэн үлэлээбит.
Өй-санаа хааччаҕа
Оҕо улаатан өйө-санаата сайыннаҕына, бары быһыытын киһи быһыылаахтык оҥорор буоллаҕына, өй-санаа хааччаҕа уларыйан «Сиэри кэһимэ», «Киһи быһыытын таһынан барыма», саҥаны арыйдаххына, айыыны оҥордоххуна даҕаны сиэри таһынан барбатын ситис диэн быдан киэҥ хааччахтарга кубулуйар. Өй-санаа хааччаҕа маннык уларыйан биэриитэ сайдан иһэр өй-санаа көрдөбүллэригэр сөп түбэһэр.
Алмаас
Туһайыы
Кырыыламмыт алмаас (бриллиант) номнуо үйэ- саас саамай күндү уонна күндү таас буолар. Алмаас сыаната бу ырыынак наһаа үрдүк монополизациятынан буолбакка, алмааһы хостооччуларынан, бриллианнарынан эмиэ үрдээбитэ. Алмааһы хостуур компаниялар уонна дойдулар 2016 с. 12,4 млрд доллардаах алмааһы хостообуттара, оттон аан дойдуга алмааһы экспорга 2016 с. 116 млрд долларга тэҥнэспитэ. Ол эбэтэр алмааһы хостооччулар 10% алмаас ырыынагын дохуота, оттон дохуот 90% хааччахтааччыларга уонна алмааһы атыылааччыларга тиксэр. Ботсвана, ЮАР, нами уонна Танзания сирдэрин хостуур «Де Бирс» Фирма 20% кэриҥэ аан дойду хостонор (аан дойдуга 2 миэстэ), Ботсвана сирин хостуур. Алмааһы хостуур АЛРОСА ирээттэригэр Россияҕа эрэ буолбакка, Анголаҕа, Ботсваҥҥа (ГРР), кыстыкка (ГРР) алмааһы хостооһун 28% (аан дойдуга 1 миэстэ) тиийиэхтээх. Австрало- Канада Tiontona хампаанньата 13 %, Domинion (Канада) — 6 %, Petrands (ЮАР, Танзания, Ботсвана (ГРР) 3% эбиллэр. Атын компаниялар бары 29 %-ны хостууллар. Айылҕа гаһын баттыыр чааһа (сыанатынан) бриллианнары оҥорон таһаарыыга туһаныллар.
Алмаас ураты бигэ тирэҕэ промышленноска бэйэтин туһанарын булар: быһахтары, свелланы, резцецтары уонна ол оҥоһуктары оҥорорго туһаналлар. Алмааһы промышленнай туһаныыга наадыйыы алмааһы хостооһун кэҥиирин көрдөрөр. Кэнники кэмҥэ проблема плазменнай уонна уратылаах-плазменнай хайысханан алмаас пленкатын суотугар быһаарыллар. Алмаастаах бороһуок (айылҕа алмааһын хостооһунун курдук, искусственнай ньыманан туһаныллар) режиссердар уонна чуолкай дискэлэри, эргимтэлэри оҥорорго уо. д. А.
Ротшилд
thumb|200px|Ротшилдар мантан тахсыбыттар (Франкфурт)
Ротшилд династията (Rothschild), эбэтэр Ротшилдар — банкирдар уонна политиктар дьиэ кэргэннэрэ.
Эсперанто
Эсперанто (Esperanto) диэн аан дойдуга ордук киэҥник тарҕаммыт оҥоhуу тыл. Людвик Лазар Заменхоф 1887 c. айбыта.
Эр киһи өйө-санаата мөлтөөһүнэ
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрин этиитинэн маннык сиэрэ суох быһыыны оҥорор киһи кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр атаахтата, бары баҕарбытын барытын тук курдук толоро, булан биэрэ үөрэтэн этин-сиинин баҕатын кыайан туттуммат, тохтотуммат буолуутугар тириэрдэн кэбиспиттэриттэн ордук улахан тутулуктаах. Оҕону кыра эрдэҕинэ аһара атаахтатыы өйүн-санаатын туруга суох оҥорон этин-сиинин баҕатын кыайан кыана туттубат оҥорор. Оҕону иитиигэ атаахтатыыны суох оҥоруу ирдэнэр.
Карикатура айдаана 2005 уонна 2006 сыллардаахха
250px|thumb|Скандальные карикатуры на пророка Мухаммеда, опубликованные газетой Jyllands-Posten в сентябре 2005.
Эр киһи өйө-санаата мөлтөөһүнэ
1. Атаах оҕо тугу көрдөөбүтүн барытын төрөппүттэрэ толорон иһиилэриттэн, минньигэһи элбэхтик сиириттэн этин-сиинин араас баҕаларын кыайан туттуммат, тохтотуммат, букатын тулуура суох, «Баҕардарбын эрэ баар буолуохтаах» диэн санаалаах киһи буола улаатар кыахтанар.
«У семи нянек дитя без глазу» диэн өс хоһооно аһара көрүллүбүт-истиллибит, ол аата атаах буола иитиллибит оҕо, хараҕа суох оҕо курдук туох да туһата суох киһи буола улаатарын таһынан араас сыыһа-халты, олоххо туһата суох саҥаны айыылары оҥорон куһаҕан быһыылары элбэтиэн сөбүн быһаарар.
Копакабана
Топоним
Боливия Капакабана куоратын аата хантан үөскээбитэ ку күннээххэ чопчу биллибэт. Биир сабаҕа быһыытынан, "копак" уонна "кабана" диэн тыллар Инктар эпохаларын саҕанааҕы кечуалар тылларыттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Тылбыыһа -- "сырдык бээтинэ", "күөх пляж" диэн. Оттон иккис сабаҕа быһыытынан, Аймара индиэйэстэр "коппа" уонна "каһуана" диэн ("күөл көстөр сирэ") тылларыттан тахсыбыт.
Устуоруйата
слева|мини|210x210пкс|Пляж 1890 сыллаахха Копакабана устуоруйата 1750-с сс. саҕаланар. Оччолорго Сакупенапана диэн сиргэ, кытылга, Боливия Копакабана куоратын сибэтиэй дьахтарын аатынан чочуобуна тутуллубут. Чочуобуна аата кэлин балыксыттар дэриэбинэлэрин аата буолбут. Кэлин 1892 сыллаахха Реал Грандес тоннель арыллан трамвай сылдьар буолбутун кэннэ, Копакабана уонна Рио-де-Жанейро икки ардыгар сылдьыһыы, сибээс олохтоммут.
Билигин Копакабана диэн Рио-де-Жанейро куорат биир саамай улухан кэнсиэртиир түһүлгэтэ. Копакабанаҕа хас да төгүллээн Элтон Джон, Ленни Кравитц, Мик Джаггер ыллаабыттара. Оттон 1994 сыл ахсынньытыгар Род Стюард бүтүн улахан бырааһынньыктааҕы шоута тэриллибитэ. Кини ырыатын-тойугун истээри аан дойду араас муннугуттан инньэ 4 мөлүйүөнтэн тахса киһи кэлбитэ. Ити бэлиэ түгэн бэл Гиннесс рекордарын кинигэтигэр киирбитэ. 2006 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр Копакабанаҕа The Rolling Stones бөлөх кэнсиэрэ буолбута, икки мөлүйүөнтэн тахса киһи ыалдьыттаабыта. Кэнсиэри быһа эфиргэ көрдөрбүттэрэ, оттон сотору буолан баран «Rolling Stones — Copacabana Beach, Rio de Janeiro, Brazil» (The Biggest Bang Box Set, часть 2) диэн DVD диискэ тахсыбыта.
Олимпиада-2016
2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллар Олимпиада оонньууларыгар Копакабана пляжка эр дьон уонна дьахталлар икки ардыларыгар пляж волейболун күрэҕэ ыытыллар.
Чубуку (астрология)
Мифология
Былыргы гириэктэр мифологияларынан Чубуку Амалфей чубукутун бэлиэтиир, бу чубуку Крит арыыга Зевсы кыһыл оҕо эрдэҕинэ үүтүнэн аһаппыт. Зевс махтанан Чубукуну сулустар бөлөхтөрүгэр кубулуппут.
Күрүлгэн (астрология)
Символ
Күрүлгэн бэлиэтэ ♒ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9810 №-дээх, 16 чыыһылалаахха 2652 №-дээх. HTML-кода  эбэтэр.
Моос шкалаата
Таас кытаанаҕын билээри тургутуллар эттиги эталон тааһынан аалаллар. Холобур 5-тээх эталон чинчийиллэр эттиккэ суол хааларар буоллаҕына, оттон 4-тээх эталоҥҥа эттик бэйэтэ суол хаалларар буоллаҕына — эттик кытаанаҕа быһа барыллаан 4,5 диэн тойоннонор.
MyTona
Компания туһунан
2005 сылтан саҕалаан компания төрүттээччилэрэ Алексей уонна Афанасий Ушницкайдар компьютернай оонньуулары онорон таһаарыннан дьарыктаммыттара.
Бырааттыылар аҕаларыттан иэскэ киирэн туран компьютер ылыммыттара. Икки ый иһигэр головоломкалаах Boxy Goxy бастакы казуальнай оонньууларын оҥорбуттара. Кинилэр sulusgames.com домены атыылаһан сайт оҥорон таһаарбыттара. Ол курдук, 2006 сылга Sulus Games хампаанньа баар буолбута.
Кыаһы
Кыаһы - сүөһү, киһи атаҕын бохсор кэлгиэ быа.
Хаан суолтата
“Кыыһырдахха – хаан хойдор” диэн сахалар этиилэрэ билигин сүрэх, тымыр ыарыылара дэлэйбиттэрин кэнниттэн ордук улахан суолталанна. Улаханнык кыыһыран уора киирбит киһи хаана хойдон, санаата хараастан, тыына-быара ыгыллара кыра тымырдарыгар улахан баттааһыны оҥороруттан инфаркт, инсульт ыарыы буолан хаалыан сөп. Билигин бу ыарыылар олус дэлэйдилэр уонна эдэрдэр ыалдьаллара элбээтэ.
Соруйан киһини өлөрбүт киһи өлөрүллэрэ ордук буолуо, олоххо тэҥнэһиини олохтуо этэ. Киһини өлөрбүт киһи хаана ыарыыр, бу быһыытын өссө хатылаан оҥорор кыахтанар. Элбэх киһини өлөрөр маньяктар бастакы өлөрүүлэриттэн тутуллубатахтара тардан, өссө өлөрөн иһэллэрин салгыылларыттан элбэх киһини өлөрөллөр.
Ыарахан үлэни тулуйуу
Төрөппүт оҕону бу курдук ыгааһыннаах үлэҕэ анаан-минээн кыра эрдэҕиттэн дьарыктыыр, үгүстүк үлэлэтэ үөрэтэр, этин-сиинин хамсаныыларга эрчийэр. Оонньууру ыһан баран хайаан да хомуйуу, тохтубут ууну сотуу, иһит, раковина сууйуутун курдук үлэлэри куруук оҥоро сылдьыыттан саҕалаан үөрэтэн иһэр. Оҕо төһө кыратыттан сөбүлээбэт үлэтин үчүгэй хаачыстыбалаахтык оҥорорго үөрэнэр даҕаны олоҕор туһалаах дьыаланы оҥостунар, өйө-санаата бөҕө буолар, ханнык да ыгааһыны тулуйар кыахтанар.
Контоев Александр Степанович
200px|thumb|right|Александр Контоев Александр Степанович Контоев (12.12.1981), төрөөбүт сирэ Маҕарас, Горнай улууһа, Саха АССР) — Белоруссия уонна Россия тустууга, Аан дойду түһүлгэтин үһүс миэстэлээх призёра (2001), Европа чемпионаттарын призера (2002, 2005, 2013), Россия чемпиона (2002).
Сибиир татаардара
Сибиир татаардара (сиб. татарлар) - арҕаа Сибииргэ олорор татаардарга сыһыаннаах түүр омуктара
Ыыспа
Өссө маны көр
Балаҕан
Неустроев Иннокентий Иннокентьевич
1949 сыллаахха тохсунньу 13 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оруйуонун Бэдьимэ сэл. төрөөбүт.
Васильев Виталий
Олоҕун олуктара
1983 с. Ньурбаҕа төрөөбүтэ. Ньурба орто оскуолатын, СГУ физкультурнай институтун бүтэрэн, билигин преподавателинэн үлэлиир. Виталий бастакы тренерэ Чумпуров Г. Д, СГУ-га үөрэнэр кэмигэр Прокопьев А. Т, билигин норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастарыгар В. В. Соковка эрчиллэр.
Маракана
1950 с. чөмпүйэнээт
1950 сыллааҕы Аан дойду чөмпүйэнээтигэр стадиоҥҥа 8 матч буолбута: биэс бастакы бөлөх, үс — финал.
1425
1425 сыл.
Ксенофонтов Василий Никифорович
Эдэркээн баҕайы кэргэннии дьон хаартыскалара... Мааны таҥастаах= ыраас сэбэрэлээхэдэр дьахтар бэйэтин сыанатын билиммиттии дуоспуруннаахтык кытаанах соҕустук туттан олорор. Номоҕон= эйэҕэс сирэйдээх-харахтаах= кыраһыабай киһи аҥар илиитин араҥаччылыырдыы нарын иэйиилээхтик кэргэнин санныгар уурбут. Бу Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы кыанар эрэ ыалын уола Баһылай Ксенофонтов Нөмүгү нэһилиэгин сис баайдара Кирилловтар Кэтириинэ диэн кыыстарын кэргэн ылан саҥардыы ыал буолан олороллор. Хаартыска XIX уйэ 70-80-с сыллрынааҕы кирбии кэми кэрэһилиэн сөп. Бу эдэркээн дьон инники дьылҕалара хайдах түстэммитэ буолуой?
Кыhыл собо тыла
Бу үүнээйини тыаҕа, хатыҥ чараҥҥа булуохха сөп. Тарҕана үүнэр буолан, хомуйарга олус табыгастаах. Ханнык баҕарар киһи тыаҕа таҕыстар эрэ көрсөр үүнээйиитэ.
Балыктар (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Балыктар Балыктар (Pisces) — улахан зодиак сулустарын бөлөҕө. Күрүлгэн уонна Хой бөлөхтөр ыккардыларынан сытар.
1427
1427 сыл.
Красильников Дмитрий Данилович
Красильников Дмитрий Данилович (25.12.1920–06.03.1985) — физик-учуонай. Саха космофизикатын оскуолатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара
1920 сыл ахсынньы 25 күнүгэр Мугудай нэһилиэгин бааһынай дьиэтигэр төрөөбүт. 1937 сыллаахха Чурапчы сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн Дьокуускай педагогическай училищетыгар үөрэххэ киирэр. Бүтэрэн баран математика уонна нуучча тылын учууталынан Уус-Алдан уонна Чурапчы районнарыгар үлэлээбит.
Дьөлүһүөн
Дөлүһүөн — ыарҕа үүнээйи. (Нуучч. Шиповник иглистый, даурский, якутский (Rosa acicularis Lindl, R. dahurica Pall, R.jacutica Juz)). Дьөлүһүөннүҥүлэр уруулуу уустар бөлөхтөрө.