cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Spellbinder
Spellbinder (Spellbinder, Dwa światy («Икки эйгэ») — Австралия уонна Польша кыттыһан уһулбут научнай-фантастическэй сериаллара, 1995 сыллаахха тахсыбыта. Nine Network канаалга кэлэр.
Атласов Владимир Васильевич
300px|thumb|right|Атласов маршрута Атласов Владимир Васильевич, (атын домумуоннарынан Отласов; 1661? — 1711) — нуучча казага.
Пенжина өрүһүнэн коряктары дьаһаахтаабыттара. 1697 сыллаахха Олютор коряктарга тиийбитэ.
Зоя Трофимүк
Зоя Трофимүк (Zoja Trofimiuk), Аустралия биллэр скульптора, Чехияттан төрүттээх. Кини оҕото Збых Трофимүк.
Утуйуу
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Васильева Оксана Владимировна
200px|thumb|right|Васильева Оксана Владимировна Оксана Васильева — WIBF барылынан профессиональнай боксаҕа аан дойду чөмпүйүөнэ, кикбоксиҥҥа аан дойду чөмпүйүөнэ, боксаҕа любителлэр истэригэр Европа уонна Россия чөмпүйүөнэ.
Кустуҥулар кэргэннэрэ
Саха сиригэр 16 уус киирэр.
Стафилококктар
Эпидермис стафилокуага ханна баҕарар олохсуйуон сөп — ханнык баҕарар слизистай бүрүөлэргэ, тирии хайа баҕарар учаастагар. S. epidermidis ыарыыны саҕар кыаҕа кыра — ханнык баҕарар чэгиэн киһи (оннооҕор саҥа төрөөбүт оҕо) организма кинини чэпчикитик уодьуганныыр. Тириигэ олорор эрээри хаһан да тирии бааһын төрүөтэ буолбат. Мөлтөөбүт эрэ дьону буулуур: эпэрээсийэ кэнниттэн, реанимацияҕа сытар дьону иҥин. Иһирдьэ киирдэҕинэ (катетер, баас нөҥүө) сиэпсис эбэтэр эндокардит буолуон сөп. Оҥоһуу протезтарга (сүрэх клаапаннарыгар, тымырдарга, сүһүөхтэргэ) бу стафилокок үксүн көстөр.
Саха Сирин гербэлэрэ
Саха Сирин куораттарын, куораттаа5ы уокуруктарын, олохтоох тэриллиилэрин гербэлэрэ.
Үндүлүҥ
Баһа Орулҕан сискэ сытар. Аллараа сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталга баар.
62
Өлбүттэр
60er
Көннөрү дыргыл
Кылгас морфологията.
Элбэх сыллаах 30-60 см диэри үрдүктээх от үүнээйитэ. Силиргэҕэ хара, сыылан тэлгэнэ үүнэр, синньигэс салаалаах. Умнаһа көнө, үөһээ өттө салаалаах, сымыыт курдук ньолбоһохтуҥу уонна уһуктаах сэбирдэхтээх. Сэбирдэхтэрэ тууралаахтар, утарыта олроллор. Сибэккилэрэ бытархайдар, куйах курдук ытыктыҥы быһыылаах төбөҕө хомуллубуттар. Өлбөөркөйдүҥү кытаран көстөр күөхтүҥү тэтэркэй өҥнөөхтөр. Аһа түөрт эриэхэчээҥҥэ арахсар. Атырдьах ыйыгар сибэккилиир. Балачча үчүгэй мүөттүҥү дыргыл сыттаах.
Быракаан нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Быракаан нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Быракаан.
Кривошапкин Вадим Григорьевич
Хоту сирдэр медициналарыгар уонна Хоту дойду медицинскэй экологиятыгар бөдөҥ специалист быһыытынан биллэр. Киһи хоту дойду тыйыс усулуобуйатыгар адаптацияланрын туһунан элбэх үлэлэрдээх.
Бэрэ
Бэрэ — улахан күөлү кытта биир оҥхойго сэргэстэһэ, силлэһэ эбэтэр ойдом соҕус сытар, улахан эбэ уоллаҕына эбэтэр хорон түһэрдэххэ үөскүүр кыра хос күөл.
Ынахсыт таҥара
Булчуттар таҥаралара – Байанай диэн.
Бу таҥара аатын уларытыы туохтан сэдиптэнэн үөскүүрүн быһаара сатыыллар. Уһун үйэлэргэ таҥара уларыйыыта омук бэйэтэ уларыйыытыгар тириэрдэр.
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №330. 10.11.2016.
Куртах
Куртах аһы буһарар сүрүн оруола:.
Куолайтан киирбит аһылык куртах согун кытта буккуһан,куртах быччыннарынан буккуллан убуур.Куртах иһигэр ханнык уонна төһө элбэх ас киирбитинэн 20 мүнүүтэттэн ө чааска дылы тохтуур уонна чаас аайы синньигэс оһоҕоско ааһар.Куртах иһигэр аһылыктан сорох уута,тууһа,саахара иҥэһиллэр,белок тыырыллар. Куртах иэнэ-кураанаҕар 0,5 л., ас киирдэҕинэ 1-1,5 л. ,ууннаҕына ҥ л. дылы кэҥиэн сөп.Куртах аһылыгы буһарарга,иҥэмтилээх эттиктэри аһылыктан иҥэрэргэ суолтата улахан.
Уолаттар
Сэбиэскэй былаас өр сыллар усталарыгар өй-санаа үөрэҕин суох оҥоро сылдьыбыта. Ол кэм дьайыытыттан билигин сыыйа-баайа босхолонон, өй-санаа үөрэҕэ киһиэхэ олус туһалаах эбитин саҥа биллибит.
Эдэр уолаттарбыт, эр дьоммут тоҕо аҕыйаан иһэллэриттэн, ханна баран көҕүрүүллэриттэн бары санааргыыллар. Yгүс уолаттарбыт биирдэ арыгы истэхтэринэ сыыһа тутта охсон тоҕо хаайыыга киирэн тахсалларын кыайан быһаарбакка эрэйдэнэллэр, буруйу барытын оскуолаҕа эҥин, атын дьоҥҥо, арыгыга сыбыы сатыыллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
2. "Туймаада уоттара" хаһыат. №15. От ыйа, 2010 с.
Уһук Илин
Уһук Илин (Дальний Восток) - бу тиэрмининэн Азия улахан чааһа ааттанар. Арассыыйа Уһук Илинин кылгатан эмиэ итинник ааттыыллар.
Эчий массив
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Georgian Airways
Уструоруйата
Бастаан 1994 сыллаахха Airzena диэн ааттаах хампаанньа быһыытынан олохтоммута. Ол бириэмэҕэ чартер уонна араспысаанньалаах сырыылары оҥорор буолбута. Air Georgia диэн хампаанньаны 1999 сыллахха холбоспута, уонна 2004 сыл алтынньы 1 күнүттэн аатын уларыппыта.
Үөһээ Бүлүү улууһун былааҕа
Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах иэн, хонуутун өҥө халлаан күөх.
Аммосов Иван
Аммосов Иван - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн имбэлииттэргэ уонна хааччахтаммыт туруктаах оҕолорго лауреат буолбут оҕо.
Узбекистаан
Туризм
Узбекистаҥҥа туризм эйгэтэ экономика сүрүн салааларыттан биирдэстэрэ быһаарылынна. 2019 сылга дойду 6 748 000 омук туристарыгар сырыттыбыт. Узбекистан Правительствота 86 дойду гражданнарыгар безвизовай режими 7, 30, 60- тан тахса хонукка киллэрбитэ.
Лээпискэ
Лээпискэ өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 299 км, тардыытын иэнэ 10300 кв.км.
Бырыы
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Давыдов Алексей Хрисанфович
Алексей Хрисанфовиһы кытта үлэбин саҕалаабыппыттан дьоллоохпун.
Алексей Хрисанфович оҕолору кытта сатаан кэпсэтэр ураты дьоҕурдааҕа. Оскуола линейкатын олус табан, киһиэхэ барытыгар өйдөнүмтүө, тиийимтиэ гына ыытара. Кини директордаан бүппүтүн кэнниттэн төһөлөөх эмэ линейка ыытыллыбыта буолуо да, өйгөр хатанан хаалбыта суоҕун тэҥэ. Оҕо психологиятын олус үчүгэйдик билэр буолан, оҕону мөҥөн-этэн буолбакка, өйдөтөн кэпсэтэр буолан, кини тыла-өһө куруутун ылыннарыылаах, өйдөтүүлээх этэ.
Кини директордыырын саҕана икки оскуола, мастреской бары туһунан котельнайдаахтара. Олор үлэлэрэ, мас быыстыбакка киириитэ, оскуолалар сылаас буолуулара олус элбэх үлэни, болҕомтону эрэйэллэрэ. Төһө да завхоз үлэтэ буоллбутун иһин, кинилэр үлэлэрин Алексей Хрисанфович ураты болҕомтоҕо ылара, барыларын кэрийэн бэрэбиэркэлиирэ. Оннооҕор оскуола биэчэрин кэнниттэн кэлэн оскуоланы бэрэбиэркэлиирэ сөхтөрөр.
Аҕа коллегабынан киэн туттабын.
Үлэлии кэлэн баран  иккис сылбар эргэ пришкольнай участок парниктарын, кирээдэлэрин сөргүтэн оҕурсуу үүннэрбиппит. Бэйэм оҕуруокка сыһыана суох этим, дьэҥкир сүрэх баҕатынан, кинигэттэн ааҕан, дьонтон сүбэлэтэн үлэлээн барбытым. Орденнаах Захаров И.Г. кытта сүбэ ыларым. Оҕурсууну, помидору парниктарга, кирээдэҕэ моркуобу, хаппыыстаны, хортуосканы олордубуппут. Оҕолор сүрдээх истигэн, үлэһит сүрэхтээх этилэр.
Учууталым, биир идэлээҕим, наставнигым.
Мин Абаҕа орто оскуолатыгар үлэлээбит сылларым олоҕум үтүө өйдөбүллээх кэмнэрэ буолаллар. Ити сылларга бииргэ үлэлээбит коллегаларбын: Никитина З.В., Скрябина С.П., Кайдалова А.Е., Иванова М.В., Еремеева В.А., Ноговицына М.Д. күндүтүк саныыбын, оскуола үлэтэ тахсыылаах буолбутугар кинилэр өҥөлөрө улахан.
Элбэхтик күүс-көмө, сүбэ-ама буолбута
Дьэ онон толкуйдаан баран Якутскайдааҕы сельхозтехникумҥа докумен туттаран, үөрэнэн бүтэрээппин кытта, «чэ аны үрдэтиниэххэ наада, олох миэстэтигэр турбат» диэн агитаациялаан Саха Государственнай университетыгар киирэн, үөрэнэн 1984 с. бүтэрбитим.
Биир учугэй киһи ылыннарыылаах тыла, сүбэтэ киһиэхэ элбэҕи оҥорорун Алексей Хрисанфович холобуругар дьэҥкэтик көрөбуүт. Өссө Алексей Хрисанфович бу мин үлэм диэнинэн муҥурдаммаккҕа, нэһилиэк общественнай олоҕор активнайдык кыттара. Начальнай оскуола дьиэтигэр баар музейга кэпсии-ипсии турарын олох бу баардыы көрөбүн.
Эдьээн
Улуус кииниттэн 55 км. илин диэкки сытар.
Кыһыҥҥы суол
Саха сиригэр өрөспүүбүлүкэ суолталаах маннык кыһыҥҥы суоллар бааллар:
Буулка маска үүммэт
Остуоруйата
Хампаанньа оҥоһуллубут методикаларын лицензиялыыр, онлайн-технологиялары сайыннара, франшиза тэрийэр былааннаах.
Кыргыттар
Кыыс оҕолор бары ийэлээхтэр. Кыргыттары барыларын кэриэтэ ийэлэрэ көрөн-истэн улаатыннарар. Кыыс оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэтин быһаччы үтүктэн, үгэстэргэ үөрэнэр, ийэ кутун иитинэр, үөскэтинэр, киһи быһыылаах буола улаатар кыаҕа, сороҕор аҕата суох буолан хаалар, уолаттардааҕар ордук улахан. Кыыс оҕолор, уолаттар курдук, урут түһэн ураты, иннэ-кэннэ биллибэт быһыыга аан маҥнай киирэн биэрбэттэр, айылҕаттан харыстанар күүстэрэ, күүтэн, кэтээн көрөр санаалара ордук улахан. Кинилэр аһара бэрээдэктээхтэр, төрөппүттэрэ, учууталлар этэллэрин истимтиэлэрэ, толорумтуолара бэрт буолан киһи оҥорбот, билбэт быһыыларын отой оҥорботтор. Үгүс дьахталлар өй-санаа үөрэҕэ туоратыллар кэмигэр, улаатан эрэр уолаттар аһара барар өйдөрүн-санааларын хааччахтыыр, киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэргэ аналлаах «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи букатын да истибэккэ, билбэккэ улааппыттар. Манна аһара бэрээдэктээх, «Күөх оту тосту үктээбэт» биир эмэ уолаттар эмиэ киирсэллэр.
Сааһын сиппит кыыс оҕо аан маҥнай ыал буолуута, аймахтары элбэтиитэ омук салгыы сайдыытыгар ордук улахан туһалаах. Онно туһалаах холобурунан Аан дойдуга ахсааннара балысханнык эбиллэн иһэр мусульманнар үөрэхтэрэ буолар. Ахсаана кыайа-хото эбиллибэт омук атыттарга үтүрүттэрэр, сирин-дойдутун сыыйа-баайа былдьатар.
Өй-санаа төрүттэрин былыргы сахалар ордук чуолкайдык билэллэрин итэҕэйэн олохпутугар кинилэр үөрэхтэрин туһаннахпытына эрэ, оҕолорбут киһилии майгылананнар, сыыһа-халты туттубаккалар, олохторун киһи быһыылаахтык, уһуннук олорор кыахтаналлар. (1,12).
Үүнээйилэр
Үүнээйилэр диэн тыынар тыыннаахтар хоруоллуктара. Мастар, эмтээх оттор, сэппэрээктэр, папоротниктар уонна муохтар. 350,000 тахса үүнээйи көрүҥэ баар. От күөх үүнээйилэр энергияларын улахан өттүн Күн уотуттан ылаллар, бу процесс фотосинтез дэнэр.
68
68 сыл.
Юзеф Пилсудскай
Олоҕун олуктара
Иркутскайдааҕы хаайыыга олохсутуллуохтаах сиригэр барары кэтэһэ сытан бууннааһыҥҥа кыттыбытын иһин эбии сыл аҥаара хайыыга сытарга уураахтаммыта.
Судаарыстыба баһылыга буолуута
1914 сыл алтынньытыгар Пилсудскай көҕүлээһининэн Польша сэриитин тэрилтэтэ (Polska Organizacja Wojskowa) — кистэлэҥ холбоһук тэриллибтэ. Кини урукку XVIII үйэтээҕи Речь Посполита сирдэригэр үлэлиир этэ. Сэриигэ Антаанта сэриилэрэ баһыйалларыттан сылтаан Пилсудскай Быстах кэмнээҕи судаарыстыбаннай Сэбиэттэн тахсыбыта уонна Польша саллааттара Германия уонна Австро-Венгрия салалтатыгар присяга биэрэллэрин тохтоппута. Онтон сылтаан легионнар ыһыллыбыттара, оттон Пилсудскай Магдебург хаайыытыгар быраҕыллыбыта. Бу кэмҥэ поляктар кинини оккупааннары утары охсуһуу тумус киһитинэн саныыр буолбуттара. Уһун унньуктаах кэпсэтии кэмигэр ниэмэстэр Пилсудскайы бэйэлэригэр тарда сатаабыттара да, ол табыллыбатаҕа, онон сэрии балаһыанньата уларыйбытынан сибээстээн 1918 с сэтинньи 8 күнүгэр босхолуурга күһэллибиттэрэ.
Дуранова Зоя Алексеевна
Туохтан саҕаламмытай...
Икки түгэн баар. Маҥнайгыта:
Иккиһэ:
Уинстон Черчилль
Сэриилэр икки ардыларыгар
Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн 1919 сыллахха Черчилль Дойду сэриитин секретериата буолбута, уонна авиация секретериата буолбута. 1921 сыллаахха колониялар иһин эппиэттир буолбута. 1922 сыллаахха быыбарга хотторбута, ол гынан баран 1924 сыллахха Парламент чилиэнэ буолбута, бу сырыыга ханнык да партияттан буолбакка тутулуга суох буолбута. 1924 сыллахха Казначейства консула буолбута.
Сэрии кэнниттэн
1945 сыллаахха консервативнай партия быыбарга кыаттарбытын иһин кини премьер-министр буоларын тохтоппута. Ол гынан баран 1951 сыллаахха төттөрү премер-министр буолбута, уонна 1955 сылга дылы үлэлээбитэ.
Сэр Уинстон сүрэҕэ тохтоон 90 саастааҕар 1965 сыллаахха өлбүтэ. Өлөрүгэр кэргэнэ Леди Клементин уонна дьиэ кэргэнин атын чилиэттэрэ оронун аттыгар бааллара.
Үөһээ Бүлүү улууһун гербэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Үөһээ Бүлүү улууһа» олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Герб Үөһээ Бүлүү улууһун Сүбэтин 2005 сыл кулун тутар 2 күнүнээҕи 15—09 №-дээх «Об утверждении герба муниципального района „Верхневилюйский улус (район)“» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Календула
Химическэй састааба
Ноготки сибэккилэригэр каротиноидтар (3% диэри), эфирдээх арыылар (0,02% диэри), сымалалар (3,4% диэри), салыҥнар (4% диэри), органическай кислоталар, дырысааҥкы курдук сымнаҕас календулин диэн веществолар, фитонцидтар, аскорбиновай кислота о.д.а; отторугар аһыы уонна дубильнай веществолар (календен, арнидиол, фарадиол), органическай кислоталар бааллар эбит. Сиэмэлэригэр сыалаах арыылар уоона алкалоидтар булуллубуттар.
Медицинаҕа туттуллуута
Медицина практикатыгар календула препараттарын дезинфекциялыыр уонна бактерициднай эмп быһыытынан сорох ыарыылары көбүтээччилэрэ, ордук стафилококктары, стрептококктары утары тутталлар. Бу препараттар ириҥэлээх бааһы, сааныгы, кутургуйаны, уокка буһууну эмтииргэ ордук туһалаахтар. Итилэри таһынан ангинаҕа, айах иҕэ сүһүрэн бааһырыытыгар, стоматикка, суон оһоҕос төрдө хайыта барарыгар (геморройга) аныыллар. Календула настойката харах ириҥэтин ыраастыырга: кэлтэһэҕэ, блефарикка, конъюктивикка олус көдьүүстээх (1 ч. нь. настойканы 1 ыст. ууга суурайаҕын). Календула препарат киин ньиэрбэ систематын уоскутар, хаан баттааһына үрдээһинин аччатар, сүрэх үлэтин тупсарар дьайыылааҕа быһаарыллыбыт. Календула препараттарын сорох сүрэх, быар уонна уөс таһаарар суоллар, суон оһоҕос ыарыыларыгар, куртах, синньигэс оһоҕос төрдө (12-типерстная кишка) сүһүрэн бааһырарыгар, климакстыыр кэмҥэ, хаан баттааһына үрдүүрүн эмтииргэ аныыллар. Гинекологияҕа 2%-наах календула настойкатын маатка эрозиятыгар уонна трихомонаднай кольпиттарга, суон оһоҕос ыарыытыгар микроклизма быһыытынан тутталлар. Календула сүһүрүүнү хаптатарын, микробу өлөрөрүн, ииктэтэр дьайыылааҕын иһин бүөр, хабах ыарыыларын эмтиирэ биһирэнэр. Итини таһынан үөс таһаарар, хаахтатар, хаан ыраастыыр, көлөһүн таһаарар дьайыылардаах. Календула народнай медицинаҕа киэҥник туттуллар. Ити от сибэккитин көөнньөһүгүн быар, оһоҕос ыарыыларыгар, рахикка иһэллэр. Тас баастарга ноготки көөнньөһүктэрин араас өлөрүү, сүһүрүү баастары, кутургуйаоары, модьууннары, үөннэри (бородавки), чэрдэри эмтииргэ тутталлар. Календула препараттара хаан баттаһына намыһах буоллаҕына, ордук соҕотохтуу, көөнньөһүгэ көҥүллэммэт. Таска туттарга буортута суох.
Skype
Skype (Скайп), программа специально куолаhынан уонна видеонан, текстынан кэпсэтэргэ анаммыт. Windows операционнай системаҕа анаммыт, ол эрэн 2014 сылга бары системаларга үлэлиир, холобура Android уонна iOS. Программанан туhаныы босхо буолар (быраабыла быhыытынан Скайп+Скайп), ол эрэн стационарнай уонна мобильнай телефоннарга эрийэр харчылаах.
Парахин Ефим Данилович
Олоҕун олуктара
Полтава куоракка олорбут. 1997 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр өлбүт. Полтава Киин кылабыысатыгар көмүллүбүт.
70
70 сыл.
Физико-техническай лицей
Лицейга физика, математика предметтарын ураты омук тылыгар улахан болҕомто ууруллар. Бу предметтар дириҥэтэн үөэрэтиллэллэр.
Билиҥҥи туруга
Лицей интернет-сайтын аадырыhа - http:/ /ftl.yaguo. ru Строителей уулусса 13/1 дьиэтигэр баар, приёмнай телефона 8 4112 439113.
Ньыыкан
Сигэлэр
С.Т.Боескоров. Ньыыкан норуот эмчитин туһунан ахтыылар. - Дь.: Бичик, 2001
Головин Петр Петрович
Бу дьон, Головиннаах Глебов, сулууспалыыр кэмнэригэр Кытайтан көмүскэнээри Москуба судаарыстыбата Өлүөнэ остуруогар кииннээх разряд, ол аата уруккуннан байыаннай уокурукка тэҥнээҕи, тэрийбитэ.
Ливр
Ливр (livre, →  — римскай фунт) — Франция харчыта, эргииргэ 781—1795 сылларга баара.
Потапова Мария Георгиевна
Потапова Мария Георгиевна Үөһээ Булүүгэ төрөөбүтэ, Потапова-Габышева Марфа Георгиевна бииргэ төрөөбүт балта. Комсомолка. Бүлүүнү үрүҥнэртэн көмүскээһиҥҥэ кыттыбыта. Кэлин учууталлаабыта. Нам оройуонугар пенсияҕа олорбута.
Абрамова Оксана Ивановна
Абрамова Оксана Ивановна — балет артыыһа, Российскай Федерация, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, Ойуунскай аатынан СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2001).
Потапов Серафим Георгиевич
Потапов Серафим Георгиевич — Саха устуоруктарыттан биир бастакылара, кыраайы үөрэтээччи, дьоҕурдаах суруналыыс быһыытынан биллибит киһи, судаарыстыба диэйэтэлэ.
Петрова Тамара Ивановна
Үөһээ Бүлүүгэ Өргүөт нэһилиэгэр кулун тутар 5 күнүгэр 1934 сыллаахха төрөөбүт.
Потапов Серафим Георгиевич
1938 сыллаахха репрессияҕа түбэспитэ. Бэс ыйын 23 күнүгэр Москубаҕа "саха буржуазнай омугумсуйар өрөбөлүүссүйэни утарар подпольетын кыттыылааҕын быһыытынан" тутуллубута (П. А. Ойуунускайдыын, Г. В. Ксенофонтовтуун). 1938 сылллаахха тохсунньу 19 күнүгэр 10 сылга лааҕырга ууруллубута, 5 сылга бырааба быһыллыбыта, мала-сала конфискацияламмыта. 1939 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр Халыма лааҕырыгар аҕалыллыбыта. Мас кэрдээччинэн, сир хаһааччынан үлэлээбитэ. 1941 с. ахсынньыга Халымаҕа хаайыыга сутаан өлбүтэ. Өлбүт күнэ-дьыла, ханна көмүллүбүтэ биллибэт.
Умсаахтар уустара
Умсаахтар уустара (, Род Нырки) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Петрова Тамара Ивановна
Үлэтэ
Тамара Ивановна үлэлээбит олоҕор 5 сүрүн түһүмэҕи бэлиэтээбит. Бастакы - тыа оскуолатыгар нууччалыы билбэт саха оҕотугар нуучча тылын үөрэтэр (15 сыл). Иккис - төрүт оскуола үнүстүүтүгэр үөрэтии практикатын наука хараҕынан көрөн методиканы тупсаран биэрэр (10 сыл). Үһүс - учуутал таһымын үрдэтэр үнүстүүккэ бэйэтин уопутун уонна наука тугу этэрин холбоон учууталга сүбэ-ама биэрэр (12 сыл). Төрдүс - оскуолаҕа төрөөбүт тылынан үөрэтии кэнсиэпсийэтэ киирэн ҮөМ-н үлэтин тэрийэр, саҥа предметкэ автор булан,үлэлэрин ааҕан, эрэдээксийэлээн бэчээттэтэр. Элбэх программа,учебник,көмө кинигэ тахсарыгар суол аһар  (5 сыл). Бэһис - үнүбэрсиэккэ тыл култууратын, саха тылын истиилин чопчулуур чинчийэр уонна устудьуоннары үөрэтэр.1999 сылтан нууччалыы-сахалыы тылбаас кафедратын тэрийэн саха тыла туруору тылбаастан иинэн-хатан барбатын туһугар үлэлиир (14 сыл).
Куһаҕаны арааран билии
Киһи аан маҥнай куһаҕан диэни биллэҕинэ эрэ үчүгэй диэн баарын билэр уонна кырдьык үчүгэйин дьэ итэҕэйэр, ону тутуһарга үөрэнэр. Ол иһин сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ аан маҥнай аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары билэргэ уонна олору оҥорбот буоларга үөрэтэр. Куһаҕан быһыылары билэр киһи оҥорбот буолар кыаҕа улаатар. Куһаҕан быһыылары умнуу, аны санаабат буолуу киһи оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыылларыгар тириэрдэр суос-соҕотох суол буолар.
Харабаев Иван Егорович (Муос Хараабай)
Харабаев Иван Егорович (Муос Хараабай) — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
Бүөтүр Тобуруокап
Айар үлэтэ
Бастакы айымньытынан ааҕыллар «Колхозтаах Балбаара хоһооно» Бүлүү улууһун «Колхоз суола» хаһыатыгар 1934 с. бэчээттэммитэ. Сэриигэ төһө да ыарахан усулуобуйаҕа сырыттар, хоһооннорун ыытан, «Кыым» хаһыакка бэчээттэтэрэ. Сэрии кэнниттэн учуутал Тобуроков саха литературатыгар оҕо суруйааччытын быһыытынан биллибитэ. 1947 с. Өктөөп 30 сылыгар аналлаах өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска кыттыыта улахан оруоллаах этэ. Онно кини «Буукубалар мунньахтара» поэмата уонна «Лыах» кэпсээнэ бастакы бириэмийэни ылбыттара.
Ырыалара
Ырыалар музыкаларын айбыт композитордары, мелодистары Бүөтүр Тобуруокап бэйэтин күндү доҕотторунан ааттыыра. Грант Григоряны кытта чугастык билсэрэ. З. Степановтыын бииргэ оперетта айан тураллар. Христофор Максимовы, Георгий Никифоровы кытары уһуннук көрсүспэтэҕинэ ахтыһар, суохтаһар атастара-доҕотторо этилэр. Кэлин А. М. Алексеевы, Е. М. Поликарповы, Н. И. Бойлоховы, М. И. Константинованы, Г. Д. Кысылбаиковы, В. И. Никаноровы кытта чугастык билсибитэ. Петр Николаевич мэлдьи этэр буолара: «Поэт композиторы кытта бииргэ үлэлиирэ үчүгэй, ол ырыа үөскүүрүгэр булгуччулаах кэриэтэ усулуобуйа буолар», — диэн. Ырыа тылын суруйар поэт саҥа ырыаны мэлдьи ис ритмҥэ олоҕуран, онно сөптөөх тыллаан, дорҕоону дьүөрэлээн суруйуохтаах диирэ.
Полуян Ян Васильевич
1929—1930 сыллардаахха — Дальневосточнай крайисполком бэрэстээтэлэ. Казачествоны суох оҥорууга улахан «өҥөлөөх» киһиннэн биллэр.
Хонуу былааҕа
Былаах «Муома национальнай нэһилиэк» олохтоох тэриллии депутаттарын Сүбэтин 2007 сыл ахсынньы 13 күнүнээҕи 8 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Дьүһүнэ
Былаах икки өҥнөөх: хонуутун өҥө — от күөх, төгүрүктүҥү балаһалара — халлаан күөх.
Адамова Ксения Кирилловна
1929 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүтэ. 1946 с. Ньурба колхуос тыйаатырыгар артыыһынан киирбитэ. Щепкин аатынан тыйаатыр училищетын 1955 с. бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Дьокуускайга Ойуунускай аатынан тыйаатырга үлэлээбитэ. Гражданскай килбиэнин иһин бэлиэнэн наҕараадаламмыта.
75
Өлбүттэр
70er
Хамчаакы тумул арыыта
Хамчаакы тумул арыыта - Евразия хотугулуу-илин өттүгэрсытар, Арассыыйа сиригэр-уотугар киирэр тумул арыы. Арҕаа өттүгэр Охотскай муора, илин өттүгэр Беринг муората уонна Чуумпу акыйаан иилии сыталлар. Таймыыр кэнниттэн кээмэйинэн Арассыыйа иккис тумул арыыта. Уһуна 1200 биэрэстэ кэриҥэ, оттон муҥутуур кэтитэ 480 биэрэстэ.
Хамчаакы киин чааһыгар кэккэлэһэ сытар Ортоку уонна Илин сис хайалар икки ардыларынан Хамчаакы киин намтала сытар. Сис хайалар намтал диэки эниэлэрэ сиҥнииттэн үөскээбиттэр, ол иһин туруорулар. 1500-2000 м үрдүктээх ортоку сис хайа дэхсилэммит, көнө ньуурдаах. Ол ньуурун үрдүнэн умуллубут вулканнар хороһон тураллар. Сис хайа соҕуруу чааһыгар үөһэ тахсыбыт былыргы криссталлическай боруодалар кырыылаах арҕастары, өргөстөрү үөскэтэллэр.
Илин сис хайа уонна муора биэрэгин икки ардыларынан 1300 м диэри үрдүктээх вулканическай плато баар. Плато ньууругар үгүс ахсааннаах умуллубут уонна дьайар вулканнар хороһон тураллар. Барыта Хамчаакы тумул арыытыгар 150-тан тахса вулкан баар, онтон 30-ун кэриэтэ дьайар; ити вулканнар бары бу платоҕа бааллар. Вулканнар сир хаҕын тектоническай быһыттыыларын батыһа тарҕаммыттар. Вулкан үксэ конус курдук быһыылаах; хойуу, сыыйыллаҕас лаабаны тоҕо тэбэн таһаарар. Евразияҕа саамай үрдүк, сотору-сотору эстэр вулкан - Ключевскай сопка (4750 м). Бу Хамчаакы саамай үрдүк туочуката. Сорох вулкан конуһа күүскэ алдьанан, сүүнэ тутуу үлтүрүйэ сытарын курдук буолар. 990-ка диэри итии температуралаах уулаах сыркылар, гейзердэр сир үрдүгэр тахсыылара вулкан дьайыытыттан сибээстээхтэр. Гейзернэй өрүс хочотугар 22 бөдөҥ гейзер баар. Олортон хас биирдиитэ өтөр буола-буола итии ууну, паары өрө тыбыыран таһаарар. Саамай улахан гейзер Великан 3 чаас буола-буола 4 мүнүүтэ устата үөһэ тэбэр. Уу фонтана 30 м үрдүккэ тиийэр, оттон паар 300 м үөһэ тэбэр. Гейзердэр тулалара бүтүннүү паар буолар уонна ууттан арахсар туустар араҥаларынан бүрүллэр. Учуонайдар итии сыркылары эмкэ, дьиэлэри, теплицалары ититэргэ уонна электроэнергияны ыларга туттар ньымалары ырытан оҥорбуттара. = = Айылҕатын уратыта == Элбэх ардахтаах ичигэс сайын, халыҥ кунустаах почва шеламайник, эһэ силиһин, борщевик үрдүк отторо дохсуннук үүнэллэрин хааччыйаллар. Зонтичнай үүнээйилэр ордук үрдүктэр уонна олус түргэнник үүнэллэр: 12 күн устата ол оттор 2-3 м үрдүүллэр. Токур намыһах умнастаах, налыйбыт лабаалардаах, халыҥ хара туостаах таас хатыҥын сэдэх мастаах тыалаах Хамчаакы хамсыыр харамайыгар тайҕа кыыллара баһыйаллар. Хамчаакыга эрэ төрүүр-ууһуур харамайдар бааллар.
Ерохин Георгий Алексеевич
Олоҕун олуктара
1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Москваҕа буолбут Кыайыы Парадыгар кыттыбыт.
1945 сыл сэтинньитигэр сулууспата бүтэн дойдутугар төннүбүт. Жигалово с., ол кэннэ Иркутскайга олорбут уонна үлэлээбит.
Джон Кеннеди
|right|thumb|Официальнай мэтириэтэ Джон Фицджеральд Кеннеди (May 29, 1917 - November 22, 1963) киэҥник "Джек" эбэтэр инициалларынан JFK диэн ааттыллара, 1961 сыллаахтан кинини 1963 сыллаахха өлөрүөхтэригэр дылы АХШ 35-с президена этэ. Ордук эдэр АХШ президена этэ, 43 саастааҕар талыллыбыта. Кини былааска баар эрдэҕинэ Сибиинньэ Заливыгар операция, Карибаҕа кризис, Берлиҥҥа истиэнэни тутуу, Космоска эккирэтиһии, Америкаҕа негрдар гражданскай бырааптарын иһин охсуһуу уонна Вьетнам сэриитин саҕаланыыта.
Олоҕун олуктара
Кеннеди Бруклайн, Массачусетска 1917 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр төрөөбүтэ. Кеннеди дьиэ кэргэнигэр тоҕус оҕолортон иккис этэ. Аҕата - Джозеф Кеннеди (1888-1969) - бизнесмен, онтон 1938-1940 сылларга Холбоһуктаах Хоруоллукка АХШ посолунан үлэлээбитэ. Ийэтэ Роуз Фитцжеральд (1890 -1995) Бостон мэрын оҕото этэ.
1946 сыллаахха Конгресска талыллыбыта, онтон 1952 сыллахха Сенатка талыллыбыта. Жаклин Бувьеры кытта 1953 сыл балаҕан ыйын 12 күнүгэр ыал буолбуттар, иккиэн түөрт оҕоломмуттар: Каролина, Джон, Патрик уонна биир оҕо икки эрэ күн олорбут.
Өлөрүүтэ
Сэтинньи 25 күнүгэр Үрүҥ дьиэ аттыгар көмүүтүн процеһа ааспыт. Арлингтон, Вирджиния штатыгар сытар.
Тепляков Мартын Пантелеймонович
Олоҕун олуктара
1943 сылтан чилиэнэ.
1943 сыллаахха алтынньы 1 күнэ буолар түүнүгэр өстөөх уотун аннынан бастакы десанынан сержант Тепляков отделениетын буойуннара Днепр өрүһү Глушец дэриэбинэ аттынан (Гомельскай уобалас Лоевскай оройуона) туораабыттар. Плацдарм иһин кыргыһыыга, рота туоруурун хаххалаан, уотунан саппыттара, өстөөх 19 кырыктаах контратакатын төттөрү оҕуспуттар. .
Алгыс туһата
Сахалар былыр-былыргыттан алгыс тылларын тутталлар. Биирдиилээн да дьоҥҥо туһаайан, бэйэлэригэр анаан-минээн этэллэр эбэтэр улуу ыһыахтарга сүүһүнэн киһиэхэ анаан, бу дьон санааларын кыайыылаах үлэҕэ, ситиһиигэ салайаллар. Кимиэхэ, туохха эмэ үтүөнү, ситиһиини баҕарыы; ону этэр тыллар алгыс тыллара эбиттэр. (1,17).
Сынтай
Сынтай (нучч. Цинхай, 青海; пиньинь Qīnghǎi), Кукунор (монг. Хөх нуур — «күөх күөл») — Кытай хоту өттүгэр баар провинцията буолар, ол кынан баран кытай атын провинциятыттан нэһилиэнньэтэ аҕыйах — 6 млн курдук. Киин уонна саамай улахан куората — Синин.
Кариес
Дентит кариеhа;
Бу стадияҕа эмаль тиис киһи бээтинсэтигэр үөрэх суотугар сибэккини уларытар. Онуоха ньуур- дэхси буолан, инчэҕэй тирэхтээх буолуу начаалынай ыстандаарыгар эрэ хаалар. Бу түгэҥҥэ ыарыыны салгыы сайыннарбаппыт улахан суолталаах. Эрдэ ыстаадаларга кариеһы, чэпчэкитик, чэпчэкитик эмтиир. Бастакы ыстаадаҕа бээтинсэни эмтээһин процедуратыттан саҕаланар. Онтон эмали ремерализациялааһын, ол эбэтэр анал препараттар тиистэрин кириҥэ (холобур, натрия фторида уонна глюконат кальцийын растворациялааһын) олоххо киллэриллэр. Аны инфильтрация-аһатыы курдук ньыманы туттуохха сөп.
-Тиис таhыгар сылдьар кариес
https://ru.wikipedia.org/wiki/Кариес_зубов
Лаврушка
Лаврушка хайа. Орто Сибиир хаптал хайалаах сиригэр Бүлүү өрүс баһыгар турар хайа.
77
Өлбүттэр
70er
Араабтар
Араабтар ( عرب‎, ʿarab, Arab people , Арааб дьонноро), Аан Дойду 3 улахан ахсааннаах омуга (Кытайдар - 1.5 млрд уонна Хинди - 768 млн) уонна уопсайа 34 судаарыстыба 60% нэһилиэнньэтин ылаллар, 17 дойду сүрүн уонна төрүт омуга буолар.
Винокуров Николай Егорович
Өссө маны көр
Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон
Расизм
Расизм өйдөбүлэ
Расизм диэн тыл бастакытын французскай тылдьыкка 1932 сыллаахха "биир рааса атын рааса үрдүнэн баһыйара" диэн суруллубут. Билиҥҥи туругунан расизм политическай дискурстарга этническэй, итэҕэл уонна да атынынан эбиллэр. Ол гынан баран араас норуот атын атыннык толкуйдуур. Расизымынан биир рааса киһи майгытыгар, моральга, дьоҕуругар, сатабылыгар дьайара өйдөнөр. Россия учуонайа Владимир Малахов "Скромное обаяние расизма" кинигэтигэр суруйбут:
киһи ураты айылҕата уларыйбатыгар ". Оннук курдук Виктор Шнирельман, А.Б. Давидсон, Н.Н. Лысенко уонна да атын улуу дьон бэйэлэрэ расизм диэн термиҥҥэ быһаары биэрбиттэрэ.
Кулун тутар
Кулун тутар саха итэҕэлигэр Дьөһөгөй Айыы ыйа
Кулун тутар сахаҕа дириҥ суолталаах ый. Аата да этэринэн, бу кэмҥэ Дьөһөгөй оҕото сыһыыга — хонууга сылдьан көҥүл төрүүр — ууһуур. Дьөһөгөй Айыы — сылгы таҥарата, саха таҥарата. Дьөһөгөй Айыы киһиэхэ күүһү, үлэлиир дьоҕуру, хаһаайын буолууну биэрэр, о.а. бэйэ бас билэр күрүөлэниитэ — хаһааланыыта, дьиэлэниитэ — уоттаныыта, үүнээйи үүннэринии, сүөһүлэнии, сылгыланыы. Бу ый үксэ кыһыҥҥы кэмҥэ киирэр. Ый 22 күнүгэр сырдык уонна хараҥа тэҥнэһэллэр, онтон сырдык баһыйан барар. Онон бу кэм саас саҕаламмыт күнүнэн ааҕыллар. Бу кэмҥэ киһи харыстаныахтаах эргэ дьыла бүтэр, саҥа дьыл саҕаланар, тот салгын кэлэр. Кулун тутарга бэлиэтээһин буолар. Бу бэлиэтээһин олунньу ыйга буолбут сылыйыы кэмин баттаһа буолар уонна муус устарыгар ириэрии буолан эргийэр. Ый икки сүрүн тыаллаах : хомурах уонна сыыр хастыыр тыал. Кулун тутары балаҕан ыйа батыһар.
Жиркова Римма Романовна
Олоҕун олуктара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин иһинэн Тыл политикатыгар Сүбэҕэ эппиэттээх сэкиритээринэн үлэлээбитэ. Билиҥҥи кэмҥэ — Бэрэсидьиэн уонна бырабыыталыстыба дьаһалтатын Быраап аакталарын таҥар уонна таһаарар управлениетын салайааччыта. Р. Р. Жиркова — 20-н тахса үлэни суруйан бэчээттэппит.
Оһуор (хоһоон хомуурунньуга)
Таһаарбыт «Бичик» национальнай кинигэ кыһата. ISBN 978-5-7696-3158-0
Сэтинньи 29
Сэтинньи 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 333-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 334-c күнэ). Сыл бүтүө 32 күн баар.
Хубсугул
Хубсугу́л (урут Косогол, ардыгар Хувсгел, Хөвсгөл нуур, Хөвсгөл далай) — Хоту Монголияҕа сытар улахан күөл, Арассыыйа кыраныыссатыттан чугас. Иэнинэн иккис уонна ордук дириҥ күөл буолар. Төрүтүнэн (күөл Байкал рифтыгар киирэр), гидрогеологиятынан уонна уутун састаабынан Байкалга олус майгынныыр, ардыгар күөлү «Байкал биитэ» диэн ааттыыллар эбит.
Крона (харчы)
Кыһыл көмүс манньыаттар
Француз кыһыл көмүс манньыаттарын үтүктэн, Англияҕа 1526 сылтан кыһыл көмүс кронаны, 1537 сылтан Испанияҕа — кыһыл көмүс эскудоны, 1540—89 сс. Нидерландыга — «куронндору», 1618 сылтан Данияҕа «corona danica» быспыттара.
Европа дойдуларын харчылара
1 уонна 2 (флорин) кроналаах үрүҥ көмүс манньыаттар быһыллаллара, Венгрияҕа — форинт уонна 5 крона, кыһыл көмүс 20 уонна 10 крона манньыаттар, Австрия уонна Венгрия манньыаттарын тус-туспа тылларынан быһаллара.
Төхтүр (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Төхтүр диэн Мэҥэ-Хаҥалас улууhугар баар дэриэбинэ. Олохтоох ахсаана 2 тыһ. киһи.
Төхтүр атын тарҕаммыт аата Дьанхаады сирэ.
Дьоно сэргэтэ
2022 сыллаахха 2108 киһи олорор.
Нэһилиэнньэ 38 %- на пенсионердар.
2016 сылтан кырдьаҕастар ахсааннара элбиир.
От ыйын 12
От ыйын 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 193-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 194-c күнэ). Сыл бүтүө 172 күн баар.
Кырыыс
Атаҕастабыл кыайан ситиһиллибэт буолуута бу дьон сыһыаннарыгар тэҥнэһии суох буолуутун таһаарар.
Жорницкая Мария Яковлевна
Сүрүн үлэлэрэ
Кинигэлэрэ Ыстатыйалара
Сирдитов Дмитрий Иванович
Сирдитов Дмитрий Иванович (төр. 1920, Амма) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара
1920 сыллаахха Аммаҕа төрөөбүт.
Кэскил - Юность Севера
ССКП обкуома эрэдээктэринэн Секлетея Курчатованы анаабыта. Кини кэнниттэн 50 сыл устата Нина Протопопова эрэдээктэрдээбитэ. Эппиэттээх сэкирэтээринэн фронтовик бэйиэт Иннокентий Эртюков, литэрэтиирэ салаатын Николай Мординов — Амма Аччыгыйа салайан үлэлээбиттэрэ.
Малгина Феврония Николаевна
thumb|right|500px|Февронья Николаевна Малгина уонна уолаттара Малгина Феврония Николаевна (1888—1978) — биэс уолун бэһиэннэрин Иккис аан дойду сэриитигэр сүтэрбит саха ийэтэ.
Олоҕун олуктара
17 саастааҕар булчут Малгин Егор Петровичка кэргэн биэрбиттэр. Эдэр ыал, дьадаҥытык да буоллар, дьоллоохтук олорбуттар. Сүүрбэ оҕо төрөөбүтүттэн сэттэ эрэ оҕо улааппыт (биэс уол, икки кыыс).
Ол кэннэ, соторунан, кэргэнэ Дьөгүөр хомолтолоохтук өлбүт.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар, сэриигэ Ийэ дойдуларын көмүскүү 4 уола, 2 күтүөтэ барбыттар.
Суруйааччы, разведчица, Ленинскэй комсомол уонна Государственнай бириэмийэлэр лауреаттара Зоя Ивановна Воскресенская 1976 сыллаахха Феврония Малгинаҕа бэлэхтээбит «Сердце матери» кинигэтигэр суруйбут: ''Февроние Николаевне Малгиной. Низкий поклон Вам, матери, отдавшей на защиту Родины пятерых своих сыновей. Вместе с ними Вы совершили материнский, святой подвиг. Этот подвиг живет в славных делах нашей социалистической Родины, в счастье наших детей и внуков. Великое Вам материнское спасибо! Зоя Воскресенская 2.3.1976 г.''
Чернышевскай (бөһүөлэк)
Бүлүү өрүскэ маҥнайгы уонна иккис гидроэлектростанция үлэлииллэр.
Пассионарийдар
Билигин «дерибастар», «маргиналлар», «трудные подростки» диэн ааттыыр бэрээдэгэ суох эдэрдэрбит кыра эрдэхтэринэ атаахтык, бас-баттах иитиллибиттэрэ таайан итинник сиэрэ суох быһыыланыыга тиийэллэр. Кыра эрдэхтэринэ атаахтыылларыттан сиэр-туом, бэрээдэк, киһи оҥорор эбэтэр оҥорбот куһаҕан быһыыта диэн өйдөбүллэргэ иитиллибэтэх, үөрэтиллибэтэх эдэрдэргэ тугу барытын, бастарыгар туох быстах санаа көтөн түспүтүн, саҥаны айыыны оҥороллоро көҥүллэнэр курдук саныыллар уонна бэйэлэрэ оннук оҥорон иһэллэриттэн куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.
Туһаныллыбыт литература
1.	Л.Н.Гумилев. Этногенез и биосфера Земли. – М.: Танаис ДИ-ДИК, 1994. – 544 с.
84
Өлбүттэр
80er
Хотугу полюс эргимтэтэ
Хотугу полюс эргимтэтэ Полюс күнэ уонна Полюс түүнэ буолар сири чэрчилиир.
Бу түбэлтэ сылга биирдэ буолар ахсынньыга. Эбэтэр күн горизонт анныгар киирбэт бэс ыйыгар. Срҕуруу полюс эргимтэтиттэн соҕуруу сытар сирдэргэ эмиэ оннук.
Индигир уоттара
300px|thumb|right|"Индигир уоттара" хаһыат Индигир уоттара, Муома улууһун хаһыата.
LibreOffice
Офис бакыатын иһигэр тиэкиһи уонна табылыыссаны оҥорор процессордар, презентация оҥорор бырагыраама, векторынан ойуулуур эрэдээктэр, билии олоҕун салайар тиһик уонна формула эрэдээктэрэ киирэллэр. Сүрүн формаата аһаҕас OpenDocument (ODF, ISO/IEC 26300) формаат буолар, ону таһынан атын да формааттары туттуохха сөп, ол иһигэр Office Open XML, DOC, XLS, PPT, CDR.
Крейцер (харчы)
1/2 уонна 1 алтан крейцердары Австрия 1891 сылга дылы быспыта, биллон манньыаттары (10 уонна 20 крейцердар) 1872 сылга дылы.
Саҥа олох
1931 сыл алтынньы 15 күнүттэн тахсар, формата А3, түөрт балаһалаах.
Маисов Семен Семенович
Биография
“Ийэм кэпсиир…” айымньы, национальнай библиотека чэрчитинэн ыытыллыбыт “Ааҕыыны өйөөһүн уонна сайыннарыы концепциятыгар” 2013 сылга киирбит Сүүс суруйааччы сахалыы бастыҥ айымньыларын испииһэгэр киирбитэ.
Билигин Бүлүү улууһугар, Үгүлээт орто оскуолатыгар педагог-библиотекарынан уонна айар үлэнэн үлүһүйэн үлэлиир.
Садын
Улуус кииниттэн 101 км. хоту диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар.
Параллелограмм
Свойствота
мини|229x229пкс|Параллелограмм утары таары сытар муннуктара тэннэр, онтон быысаһа сытар муннуктар суумата 180
Параллелограмм иэнэ
Параллелограм иэнэ тэннэһэр уһуну олоҕко төгуллээбиккэ.
Параллелограм иэнэ тэннэһэр икки быысаһа сытар өттулэрин муннук синусугар төгүллээбиккэ.
Саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота
Бу искусство сүнньүнэн Национальнай уус-уран музей коллекциятыгар харалла сытар.
Чуона (нэһилиэк)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2483 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Арыылаах - 1726, Заря - 747 киһи.
Амбарцумян Виктор Амазаспович
Виктор Амазаспович Амбарцумян (Վիկտոր Համազասպի Համբարձումյան,, Тифлис — Атырдьах ыйа 12, 1996, Бюракан, Армения) — ССРС уонна Армения астрофизига, астронома, ССРС-ка астрофизика теориятын хайысхатын төрүттээччитэ.
Радлов Василий Васильевич
200px|thumb|right|Фридрих Вильгельм (Василий Васильевич) Радлов Василий Васильевич (Фридрих Вильгельм) Радлов (Friedrich Wilhelm Radloff) — востоковед-тюрколог, академик, аан дойду түүр тылын чинчийиитигэр саҥа хайысханы арыйан төрүттээччи. РАН Азиатскай музейын салайаачыта (1894-1948). 1837 сыллаахха тохсунньу 17 (тохсунньу 5) күнүгэр Берлиҥҥэ төрөөбүт (өлбүт сыла 1918).
С.А.Новгородов ситимнэммит алфавита "Радловскай түмсүүгэ" үрдүк биһирэбили, өйөбүлү ылбыта.
Якутия (авиакомпания)
Чартер көтүүлэр:
Монголия
Эдэрдэр буруйу оҥороллоро элбээтэ
Эдэр киһи өйүгэр-санаатыгар аан маҥнай оҥорор быһыыта саҥаны айыы, айыыны оҥоруу буолар. Саҥаны айан куһаҕан, хара айыыны оҥоруу оҕо өйүгэр-санаатыгар иҥэн хааллаҕына, куһаҕан быһыылаах киһиэхэ кубулуйар кыахтааҕыттан эрдэттэн, оҕо кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын харыстаан «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэр ордук туһалаах.
Ыраахтааҕы кэмин саҕанааҕы хаалыылаах олохтон сайдыыбыт тэтимэ түргэниттэн оҕолорбут үөрэхтээх дьон буоллахтарына, илии үлэтэ диэни букатын да билбэт олохторо кэлэ охсуоҕун курдук санаа, сэбиэскэй дьон өйдөрүгэр-санааларыгар дириҥник иҥмитэ. Итини тэҥэ барыта наука, тиэхиникэ, автоматика сайдыытын туһата эбиллиититтэн барыта бэлэмҥэ олоруу, «коммунизм» кэлиэҕэ диэн өйдөбүлү күүскэ тарҕаталлара. Бу өйдөбүл, ыҥырыы сабыдыалынан кэлин дьон бары чэпчэки үлэни, чэпчэки олоҕу көрдүү сатыырга кырдьык тиийбиттэрэ уонна оҕолорун оннукка, үөрэҕи эрэ ситиһэ сатааһыҥҥа үөрэтэр, онтон илиинэн үлэни куһаҕан курдук этэр буолбуттара.
Рак ыарыы туhунан
Рак ыарыы сорох боппуруостара
Өскөтүн араас дойдулар стаистическай ааҕыыларынан тус-туспа ылан көрдөххө кинилэр биир тэӊэ суохтар, балачча ырааҕынан араастаhаллар. Англияҕа, Францияҕа, Арҕаа Германияҕа 100000 нэhилиэнньэттэн хас сыл аайы 190-200, АХШ-гар – 150-160 киhи өлөр. Кылгастык эттэххэ, экономическай өттүнэн сайдыылаах дойдуларга 100000 олохтоохтон кутталлаах искэнтэн өлүү сыл аайы сүүстэн тахсар.
Теориялар
Рак искэннэрэ үөскүүрүгэр сорох сардаӊалар (рентген сардаӊата мэлдьи, уhуннук дьайыыта) улахан оруоллаахтар эбит. Араас радиоактивнай веществолар сардаӊалара, оннооҕор күн уотун ультрафиолетовай сардаӊата, итинник свойстволаахтар.
Ордук дьиибэтэ организм канцерогеннай сабыдыалага тас эйгэттэн эрэ түбэспэт. Ити сабыдыалы организмӊа бэйэтигэр үөскүүр сорох веществолар эмиэ үөскэтиэхтэрин сөп. Итинниктэринэн туох-ханнык иннинэ гормоннар- ис секреция былчархайдара таhаарар бородуукталара (бүөр, ууhуур органнар, гипофиз былчархайдара) буолаллар. Тыыннаах организм сайдарыгар уонна улаатарыгар гормоннар оруоллара үчүгэйдик биллэр. Холобур, дьахтар хат бириэмэтигэр яичник гормоннара матка уонна эмиий былчархайдара улаатыыларын үөскэтэллэр, дьахтар ыйданар кэмигэр эмиий былчархайдара улаатыыларын уонна кытаатыыларын көбүтэллэр. Киhи олус улахан уӊуохтанара эбэтэр эт-хаан сорох чаастара-тарбахтар, мурун сүөргү дьүhүннэнэн улаатан үүнүүлэрэ (акромегалия) гипофиз гормона наhаа элбээhиниттэн буолар.
Түмүк
Кылгастык түмүктээн эттэххэ, онкология сайдыытын билиӊӊи кэрдииhигэр быhаарылла илик боппуруос өссө да элбэх. Ол эрээри кэнники 10 сылларга ситиhиллибит уларыйыылар бэрт улахан суолталаахтар. Ол курдук искэни үөскэтэр рак вируhун туhунан аан маӊнай 50 сыл анараа өттүгэр суруллубута, химичекэй канцерогены үөрэтиигэ маӊнайгы хардыылар 30 сыллааҕыта оӊоhуллубуттара, рагы химическэй препараттарынан эмтээhин баара эрэ 20 сыллааҕыта төрүттэммитэ.
89
Өлбүттэр
80er
Рак ыарыы туhунан
Туттуллубут литературалар:
1.     И.И.Местников – Рак ыарыы сорох боппуруостара
Rihanna
Rihanna диэн Барбадос ырыаhыта уонна моделэ. Бэйэтин дойдутуттан Grammy Award бириэмийэ бастакы кыайыылааҕа. Билигин кини Def Jam Recordings лейблга ыллыыр.
Линда Роттенберг
Олоҕо
Линда Роттенберг Йель быраап оскуолатыгар (Йель университета) юридическай таһым уонна Гарвард университетыгар бакалавр таһымын ылбыт. Бэйэтэ этэринэн билигин үөрэҕин талара эбитэ буоллар менеджмент үөрэҕэр барыах эбит.
Долоҕой
Долоҕой — утарытынан: төбө, атыннык эттэххэ: өй, өй-санаа, мэйии;
Саха сирин норуотун уонна декоративнай айымньылара
Саха сирин норуотун уонна декоративнай айымньылара
От ыйын 14
От ыйын 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 195-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 196-c күнэ). Сыл бүтүө 170 күн баар.
Саҥа Дьыллааҕы Харыйа
thumb|238px|right|[[Новомосковскай куоракка (Тула уобалаһа) саҥа дьыллааҕы харыйа]]
Быһа түһүү
Сибикитэ
Тарҕаммыт сибикиннэн киһи быһа түспүт сиригэр тирии анныгар баар капиллярдара быһыта бараннар көҕөрөн уонна иһэн тахсаллара буолар. Ыалдьыбыт сир чопчу хаан киирэрэ кыччыыр, тоҕо диэтэххэ киһи этэ-хаана хаан барыытын тохтото сатыыр. Күүскэ быһа түспүт буоллахха сүһүөх хамсыыра кыччыр эбэтэр олох сүтэр, ол тула гематома үөскүүр. Улахан гематомалар сүтүмүөхтэрин сөп, ол оннугар хас да араҥа буолан хаалыахтарын сөп.
92
Өлбүттэр
90er
Дулҕа
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сабантуй
Устуоруйата
Сабантуй ислам иннинээҕи устуйруйаҕа баара, ыһыы иннинэ бэлиэтэнэрэ. Сабантуй баарын Ибн Фадлан 921 сыллаахха суруйбута. Ол бириэмэҕэ ылланар ырыалар итэҕэйиигэ сыһыаннаах этилэр.
Үгэстэр
Ону тэҥэ атын күрэхтэһиилэр, Сөрән; sœˈræn - диэн буолар - онно ас астыыга, араас иистэр уонна атын дьоҕур күрэһэ баар буоалр.
Емельянов Николай Васильевич
Олоҕун олуктара
1973—1985 сс. — фольклор салаатын сэбиэдиссэйэ.
Саха сирин балыктарын тиһигэ
Саха сирин ууларыгар үөскүүр балыктар (байҕал балыктара киллэриллибэтилэр). Сиһилии Саха сирин балыктара ыстатыйаны көр. Быа балык Хатыыс Быйыт Бил Горбуша Кэтэ Сыбаакка Кырааска Куунса Уомул Майаҕас (балык) Чорбоҕор Муҥур (балык) Быраҥаатта Күндүөбэй Ньоҕор Сүрү Тууччах Дьарҕаа Үрүҥ балык Муора үрүҥ балыга Сордоҥ Собо Сазаан Дьойгуо Тэҥэли Күстэх Чекановскай мундута Лаговскай мундута Мунду Күөнэх Кыһыл харах Тукачаан Күүччэ Тимэх балык Сыалыһар Тимир атах Таас бас Алыһар Лахаа Быдьар балык Муора быдьар балыга
Сочи
Сочи-Арассыыйа биир саамай улахан куората, улахан транспорт киинэ, аны Арассыыйа хара муора кытылын бөдөҥ экономическай уонна культурнай киинэ.
Романовка
Романовка — 1904 сыллаахха Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт политическай сыылынайдар Дьокуускайга тэрийбит сэбилэниилээх бырачыас акциялара. Аан дойдуга иһиллибитэ.
Мороду баҕа
Мороду баҕа (Дальневосточная лягушка, Rana dybowskii) — дьиҥнээх баҕалар кэргэннэригэр киирэр баҕа көрүҥэ.
Улан-Удэ
thumb|100px|Улан-Уде thumb|100px|Улан-Уде Улан-Удэ, (Бүрээттии - Улаан Үдэ). Бүрээтийэ сувереннай республикатын киин уонна саамай улахан куората. Дьонун ахсаана - 373 тыс. киһи. 1775 сыллаахтан куоратынан аа5ыллар. Улан-Удэ куорат сирин иэнэ 347,6 км.2. Куорат а5а баһылыга - Айдаев Геннадий Архипович.
Хачыгыр (Эрилик Эристиин)
Айымньы ис хоһооно
Хачыгыр диэн уол оҕо дьонунаан Кыбыттар алааска олороллор. Кини Чооруос диэн бырааттаах. Ийэлээх аҕата быстар дьадаҥы ыаллар. Биир баар суох ынахтара «эбэ» ыарыыга ыалдьан өлөн, айахтарын ииттинэр кыахтара суох буолан кинилэр кумалааҥҥа ыал устун бараллар. Хачыгыр Бачыгыратар Баһылай диэн баайга түбэһэр. Бачыгыратар баай Хачыгыры сордуур-муҥнуур, түмүгэр кырбаан өлөрөр. Сэмэттэн-суҥхаттан куотунаары оҕо өлүгүн оҕус анныгар бырахтарар.
Андросов Виталий Тимофеевич
Айар үлэтэ
Бастакы ырыатын («Суоппар ырыата») 1964 с. суруйбута. Барыта 130-тан тахса ырыаны суруйда.
Өргүөт нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Улуус кииниттэн 60 км соҕуруу диэкки сытар.
Дьэргэлгэн
Дьэргэлгэн — 1) улахан куйааска салгын итийэн, түргэнник өрө тахсан, ыраах туох баара көстүбэт буола дьиримниирэ; 2) сиргэ-дойдуга, айылҕаҕа туох эмэ ыраах баара уларыйан, чугаһаан, улаатан көстүүтэ.
95
Өлбүттэр
90er
Минерал уоҕурдуулар
Минерал уоҕурдуу үксэ (KCI, NaNo3, NH4NO3) биир эрэ сүрүн аһылык элеменнээх буолар. Итинник уоҕурдуу судургу уоҕурдуу диэн ааттанар. Икки эбэтэр үс аһылык элеменнээх (N, Р, К) минерал уоҕурдуу ордук туһалаах буолар. Итинник уоҕурдууну кэлимсэ уоҕурдуу дииллэр. Минерал уоҕурдууну сатаан туһаныы үүнээйиттэн үрдүк үүнүүнү ыларга көмөлөһөр.
Өй-санаа уларыйыыта
Саха тыла олус былыргы кэмҥэ үөскээбититтэн үгүс тыллар дорҕоонноруттан тутулуктарын билигин да сүтэрбэккэ сылдьаллар. Саха тыла дорҕоонноруттан тутулуктарын биһиги “Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара” диэн үлэбититтэн булуохха сөп.
Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ ханнык өй-санаа; үчүгэй үгэс дуу, куһаҕан үгэс дуу иҥэриллибититтэн өйө-санаа­та туспа уратылардааҕын саха дьоно былыргыттан бэлиэтиил­лэр. Аһара көрүллэн, мааныланан иитиллибит киһини “Атаахтык иитил­либит киһи” диэн туспа арааран ааттыыллар. Оҕону атаахтык иитии үлэһит дьон өйдөрүгэр-санааларыгар, олохторун сиэригэр, тугунан дьарыктаналларыгар, үлэлэригэр-хамнастарыгар сөп түбэспэккэ атын өйү-санааны бэлиэтиирин иһин итинник этэллэр.
Дьон бары бэйэлэрэ тутан-хабан туох саҥаны арыйбыттарын барытын бэйэлэрин туһаларыгар туһана сатыыллар. Былыргы кэмҥэ экономикаҕа саҥаны арыйдахтарына, онтуларын сайыннаран сэрии сэбин оҥостон атын омуктары, кинилэр сирдэрин сэриилээн ыларга туһаналлар этэ. Туох саҥаны оҥорбуттарын барытын аан бастаан дьону утарарга анаан туһаналлар. Оннооҕор академик А.Д. Сахаров саҥаны арыйыытын водороднай буомбаны оҥорууга туһаммыта. Маҥнайгы гааһынан үлэлиир тимири быһары айбыт киһи харчылаах сиэй­пэни дьөлө быспыт. Уорууну, куһаҕаны оҥорбут. Киһи итинник быһыы­тын, бэйэлэрин үйэлэригэр элбэх саҥаны айыылары оҥорон туһананнар сахалар билэллэр эбит. Ол иһин былыргы сахалар ханнык баҕарар саҥаны арыйыыттан сэрэнэн “Айыыны оҥоруу” диэн ааттыыллар. Ханнык баҕарар “Айыыны оҥоруу” дьоҥҥо куһаҕаны оҥорор, кинилэр олохторугар уларыйыылары киллэрэр, үгэстэрин уларытарга тириэрдэр, олохторун оҥкулун уларытар. Ол иһин ханнык баҕарар саҥаны айыы дьоҥҥо куһаҕаны оҥорууга тэҥнэнэрэ сөп. Ордук саҥа улаатан, тугу барытын билиэн-көрүөн баҕара саныыр эдэр киһи үгүс дьон билбэтин, саҥаны, айыыны оҥорор кыахтаах, онтуларыттан үгүстэрэ куһаҕаҥҥа кубулуйуохтарын сөп. Төрөппүттэр оҕолорун “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтиилэрэ ити быһаарыыларга олоҕурар уонна оҕо билбэтигэр тэптэрэн дьон билбэтин, туттубатын, куһаҕаны оҥороруттан харыстыыр аналлаах.
Киһи түүлүгэр былыргыта өлбүт дьону көрөрө, кэпсэтэрэ түүл дойдутугар өлбүт дьон өйдөрө-санаалара эмиэ сылдьалларын быһаарар. Үөһээ дойдуну түүл дойдута диэн ааттыахха сөп, аҥардастыы өйдөр-санаалар эрэ сылдьаллар. Киһи этэ-сиинэ өлбүтүн кэннэ өйө-санаата туспа арахсан Үөһээ дойдуга айыы буолан уларыйан сылдьарын түүлбүтүгэр көрөбүт.
Туһаныллыбыт литература
18. “Чолбон” сурунаал. N 5, 1992.
Дьугдьуур
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Таһыччы киһи
Сахалар киһи киһиттэн улахан ордугун, баһыйарын «Мутук үрдүк», «Үс мутук үрдүк» диэн мээрэйдииллэр. Онтон өссө ордук, былаһыччы буоллаҕына, «Таһыччы баһыйар» диэн этэллэр.
Таһыччы киһи үөскээһинин кэмигэр атыттар бары кыччаан, бытарыйан, элбэх буолан мунньустан сылдьарга тиийэллэр. Чөмөхтөһүү, тус-туспа түмсүү саҕаланар. Гитлер былааһын саамай күүһүрүүтүн кэмигэр улахан плацтарга тыһыынчанан киһилээх миитиннэр буолаллара.
Туһаныллыбыт литература
1.	Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
96
96 сыл.
Өлбүттэр
90er
Хонуу боруута
(нууч. Хвощ полевой) (лат. Equisetum arvense)
Феофанов Артур Егорович
Артур Егорович Феофанов — чэпчэки атлетикаҕа сахалартан ССРС спордун бастакы маастара, СӨ үтүөлээх тренерэ, универсиадалар чөмпүйүөннэрэ, СӨ сүүрүүгэ араас дистанцияларга экс-рекордсмена.
Дьааҥы - Индигир намтала
Кэтитэ 100 - 300 км. Муора таһымыттан 100 - 200 м. үрдүктээх. Буора үксүнэн муора араҥата, сир аннынааҕы муус. Бадарааннаах уонна олус элбэх күөллээх.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Блюментрост Лаврентий Лаврентьевич
Арассыыйаҕа төрөөбүт ниэмэс, Оксфордга уонна Галлга үөрэммит, онтон сарыабына Наталья Алексеевна лейб-медига буолбут. Бүөтүр I ыраахтааҕыны эмтээбитин иһин Кунсткамера сэбиэдиссэйинэн анаммыт. 1724 сыллаахха Билим уонна Художествалар академияларын тэрийэр туһунан дакылаат суруйбут. Петр II өлбүтүн кэннэ ыраахтааҕы дьиэтиттэн тэйитиллибит, дуоһунаһыттан ууратыллыбыт уонна Петербууртан көскө ыытыллыбыт.
Цивилизация
thumb|220px|[[Нью Йорк киинэ. Куорат дьон цивилизациятын бас бэлиэтэ буолар.]] thumb|220px|[[Мачу-Пикчу диэн "Инкалар сүппүт куораттарын" сэмнэхтэрэ. Инка цивилизациятын аатырбыт бэлиэтэ.]] Цивилизация диэн дьон-сэргэ эбэтэр култуура бөлөҕө, агрикултууралаах уонна куораттардаах. Цивилизация сүрүн бэлиэтинэн буолаллар сыра арахсыыта уонна уустук социал иерархия.
Полярнай авиалиниялар
Сылдьар пууннара
Аллараа Халыма улууһа Бүлүү улууһа Кэбээйи улууһа Муома улууһа Ньурба улууһа Өймөкөөн улууһа Өлүөхүмэ улууһа Орто Халыма улууһа Уус-Алдан улууһа Уус-Маайа улууһа Усуйаана улууһа
Баай (география)
Географияҕа, баай диэн даҕааһын суолталаах (баай күөл, баай сир, баай дойду).
Куһаҕан тыллар
2. Муннунан сытырҕалаан үчүгэй эбэтэр ыар сыттары араарыы.