cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бэһиэйэх
Бэһиэйэх (биһиэйэх, бэлиэр, билиир) — көөнньө турар кымыска ыаммытынан үүтү уонна оргуйбут ууну кутан баран, булкуйар тэрил баар буолар этэ, ытык оннугар.
Аддикция
Классификация
Аддиктивнай ыарыыны сыстыгана суох, социальнай ыарыыга киллэрэллэр.
Аддикцияттан босхолонуу, эмтэнии
Кэлиҥҥи кэмҥэ кокаин, героин, метамфетамин уонна никотин утары вакцина оҥоһуллубута.
Таҥара сэрэҕи таптыыр
«Бардырҕаччы саҥалаах» диэн этии тыл суолтатын билбэккэ эрэ мээнэ саҥарар киһини быһаарар.
Сэрэҕэ суох хааман иһэр, хантаарыҥнаабыт киһи хаһыллыбыт умуһаҕы көрбөккө түһэрэ баар суол. «Муннун аннын көрбөт» диэн итинник киһини этэллэр.
Киһи үлэлиириттэн этин-сиинин сатаан-табан хамната үөрэтэриттэн, сэрэхтээхтик туттарыттан киһи быһыылаах буолууну ситиһэр. Бары үлэлиир тэриллэринэн сатаан, сэрэхтээхтик тутта үөрэнии эрэ киһи кыайа-хото үлэлээн ситиһиини оҥороругар кыах биэрэр. Сатаабат, үлэлии үөрэммэтэх киһи сыыһа-халты туттунара элбиир. Оннук киһи тарбаҕын онно-манна кыбыппыта, хайыта тардыбыта, өтүйэ ыллаҕына дьукку охсубута, быһах ыллаҕына быспыта, хайа анньыбыта эрэ баар буолар. Быһаҕынан сатаан тутта үөрэниигэ табан хамсаныы, олус сэрэхтээх буолуу хайаан да наадатын умнубаппыт буоллар араас эчэйиилэр аҕыйыа этилэр.
«Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн этии киһи бу оҥоруохтаах быһыытын өссө дьыалатыгар оҥоруон иннинэ санаатыгар өссө ырытан, сыаналаан көрөрө хайаан да наадатын быһаарар. Аан маҥнай саныыгын, өйгөр-санааҕар оҥорон көрөҕүн, өссө боруобалыыгын, онтон дьэ дьиҥнээхтик оҥороҕун. Оҥоруон инниэн өссө төгүл ырытан, сыаналаан көрүү сэрэхтээх буолууну үөскэтэр. «Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс» диэн этии санааҕар элбэхтэ хос-хос оҥорон көр, онтон барыта табыллар буоллаҕына биирдэ оҥорор буол диэн үөрэтэрин хайаан да тутуһуу киһини элбэхтэ сыыһарыттан быыһыыр аналлаах.
Урааҥхай
Чинчийии
Урааҥхай диэн аат төрдүнэн анаан биһиги ученайбыт Г.В.Ксенофонтов дьарыктаммыта. Кини этэринэн, былыр саха урааҥхайдар Маньчжурия тоҥус тыллаахтарыгар киирсэллэрэ, кэлин бэйэлэрин уратыларын сүтэрэн, түүр тылын уонна культуратын ылыммыттара. Кини урааҥхай диэн тыл олоҕунан орон диэн таба диэн өйдөбүллээх тоҥус тыла буолуон сөп диэн сабаҕалааһын оҥорбута.
Сахалиин уобалаһа
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 492 млрд. солк этэ. Дууһаҕа аахтахха 989,55  тыһ. солкуобай буолар.
Данилов Софрон Петрович
Олоҕун олуктара
Арҕаа Хаҥалас улууһугар билигин Горнай улууһугар киирэр Мытаах нэһилиэгэр 1922 сыл муус устар 19 күнүгэр төрөөбүт.
1979 с. Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ уонна РСФСР суруйааччыларын Сойууһун сэкэрэтээрэ.
ССКП XXVI сийиэһин дьокутаатынан, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин хас да ыҥырыытыгар дьокутаатынан талыллан үлэлээбит.
Айар үлэтэ
Софрон Петрович Данилов элбэх айымньылара нуучча уонна атын омук тылларыгар тылбаастанан тахсыбыттара.
Дьахтар хотойдоох сон
Дьахтар хотойдоох сон. Бу, фольклору билээччилэр этэллэринэн, саамай былыргы сон. Сону араас түүлээҕинэн, сарыынан киэргэтэллэр эбит. Эҥэригэр түүлээхтэн хотойу быһан тикпиттэр. Сахалар атын да оҥоһуктарыгар хотой ойуутун тигэллэр эбит. Ити кинилэр хотойу ытыктыылларын көстүүтэ буолар. былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
Тохсунньу 5
Тохсунньу 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 5-с күнэ. Сыл бүтүө 360 күн (ордук хонуктаах сылга 361 күн) баар.
Юпитер
Былыргыттан дьон планетаны биллэр. Планета ахтыылара античнай митологияларга баар буолаллар. Юпитер 79 аргыстаах, ордук бөдөҥ аргыстар — Ио, Европа, Ганимед уонна Каллисто.
Мааныга кэтэр кытыылаах сон
Мааныга кэтэр кытыылаах сон. Бу сон кытыылаах соннооҕор чаҕылхай күөх, кыһыл, хара дьуһуннээх сукунаттан тигиллэр. Taҥac биэтэстээх, сиэҕэ дьогдьуурдаах, кэнниттэн тыыраҕастаах ойоҕоһугаp бүтэ киллэриилээх, сон тэллэҕэ киэҥ, саҕата улахан, тиэрэ түһэр. Сарыыга оҕуруолаан, симэхтээн тигэллэр.
Өтөх ото
Өтөх ото (Leonúrus, ) — элбэх сыллаах оттор уустара, биитэр Labiatae кэргэҥҥэ киирэр. Евразияҕа тарҕаммыт, сорох көрүҥнэрэ Хотугу Америкаҕа көспүттэр. Сорох көрүҥнэрэ үрдктүк сыаналанар эмтээх от быһыытынан биллэллэр. мини|Биэс салбахтаах өтөх ото
Курахал
300px|thumb|right|Курахал Курахал (, поморник короткохвостый) — Курахаллыҥылар кэргэннэригэр киирэр сырдык эбэтэр хараҥа өҥнөөх байҕал кытылыгар туундараҕа сайылыыр сымыыттыыр көтөр.
Аһыыба тобоҕо
Аһыыба тобоҕо (Кислотный остаток) - анион судургу неорганическай холбоһуута.
Шамшин Владислав Павлович
1937 сыл ыам ыйын 30 күнүгэр Алтаай кыраайын Бийскай куоракка төрөөбүтэ. 1960 сылллахха Новосибирскай куоракка Уу транспорын инженердарын институтун уонна 1978 сыллаахха ССКП КК Үрдүкү Партия оскуолатын бүтэрбитэ.
Олоҕун олуктара
1970 - 1974 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод директора;
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Эҕэ
Эҕэ - үрэххэ, өрүскэ уу сүүрүгэ үөскэппит оҥхойо эбэтэр томторо, боллороото.
Подольскай
Подольскай (Подо́льск) — Арассыыйа куората, Москуба уобалаһын Подольскай оройуонун киинэ, Москуба өрүс салаата Пахраа өрүс үрдүгэр турар. Москуба кииниттэн 36 км оттон МКАД-тан 15 км ыраах турар. Хоту өттүнэн Щербинкалыын, соҕуруу — Климовскайдыын быысаһар. Куорат иэнэ — 40,04 км², нэһилиэнньэтэ — 183,1 тыһ. киһи (2010).
Марсден Кэтт
Кини аара Уфађа таарыйбыта, онно Саха уобалаһыгар 40-тан тахса сыл устатыгар миссионердаабыт Уфа епискоба Дионисий олороро. Дионисий саха тылын олус үчүгэйдик билэрэ, евангелияны сахалыы тылга тылбаастаабыта. Епископ Марсдены олус үчүгэйдик көрсүбүтэ уонна ол от аатын, ханна, хайдах булуохха сөбүн сиһилии быһааран биэрбитэ.
Кэтт Марсден кыра этэрээтэ 1891 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр Дьокуускайтан Бүлүүгэ айаннаабыта. Оччолорго элбэх киһи араң ыарыынан Бүлүүгэ ыалдьара. Айанныырга суол да диэн суо5а – сүнньүнэн омоон ыллыктарынан сылдьаллара. Хаһан да аты миинэн уһуннук айаннаабатах киһиэхэ бу олус эрэйдээх айан этэ. Ахсаана биллибэт хойуу кумаар, оңоойу, күлүмэн үөрэ айанньытары тула былыт курдук оргуйа сылдьара уонна киьи айа5ар, муннугар симиллэрэ. Күнүс киһи тулуйбат куйааһа, оттон түүн эмиэ кумаардар уонна тымныы сордуура. Итинник баһаам эльэх эрэйи аахсыбакка ыалдьыбыт дьону булан көрсөөрү икки ый устата 3000 биэрэстэ кэриңэ сири айаннаабыттара. Бүлүүгэ этэрээккэ олохтоох а5абыт Иоан Винокуров холбоспута. Кини ыарыыга сыстыам диэн куттаммакка ыалдьыбыт дьоңңо сылдьыталаабыт суос-сођотох киһи эбит этэ.
Өлөтөк
Өлөтөк эбэтэр Чэлбэрдиир (чемерица, Veratrum spp.) — элбэх сыллаах от үүнээйи. Суон силиргэхтээх, бөдөҥ сэбирдэхтээх, маҥан өҥнөөх бытархай, куоластыы чугас-чугас үүнэр сибэккилээх.
Өлүктэ
Өлүктэ — хатарыллыбыт таба, тайах этэ.
Хаан
Хааны сууйуу
Хааны сууйуу-бу организмы дьөлө тоҥорууга эппиэттиир гемостаз систематын үлэтин сүрүн түһүмэҕэ. Кинилэр бэйэлэрин икки ардыларыгар хардарыта бииргэ үлэлээһиннэрэ олус уустук фактордары үөскэтэр.
Хаан кутуллуута бастакы сүһүөх тромбоцитарнай гемостаз стадията буолар. Бу бастакы гемостаз массыына тымырын уонна тромбоциттар агрегаттарын механическай атыылаһыыга чопчу тохтоото. Доруобай киһи бастакы гемостазка майгыта- сигилитэ 1-3 мүнүүтэ буолар. Дьиҥ иһигэр хаан тохтуута (гемокоагуляция, коагуляция, плазменнай гемостаз, иккис гемостаз) уустук биологическай процесс, полимеризацияланар уонна трубаны үөскэтэр, ол түмүгэр хаан тохтор текси сүтэрэр. Доруобай киһи хаанын сууйуу локальнай, бастакы тромбоцитарнай боруобаны үөскэтии буолар. Отравное время образования фибриного образования — 3-8 минут. Хааны суурайыы-ферментативнай процесс.
Кутургу
Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1056 м. тиийэр.
Арбаҕас
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов "Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт", Дьокуусrай, "Бичик",2004 c.
Ульяновскай уобалас
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 174 млрд. солк этэ. Дууһаҕа аахтахха 115,5  тыһ. солкуобай буолар.
Амынньыар
Амынньыар — хаппыт ньиирээйи мас лабаата. Оттукка, уоту күөдьүтэргэ туттуллар. Бүлүү сүнньүгэр өссө киһиргэс диэн ааттыыллар.
Алыы хоптото
thumb|250px|Уйаҕа олорор хопто
Тарҕаныыта
Алыы хоптото үксүн муоралар кытылларыгар олохсуйар, арыт эрэ континент иһинээҕи ууларга баар буолар. Евразияҕа уонна Хотугу Америкаҕа көстөр. Хотугу уонна Киин Европаҕа син тарҕаммыт көтөр. Сорох алыы хоптолоро Средиземноморьеҕа уонна Хотугу Африкаҕа кыстыыллар.
FIFA
FIFA ыытар турнирдара
Эр дьон турнирдара
Николаева Мария Евсеевна
200px|thumb|right|Николаева Мария Евсеевна Николаева Мария Евсеевна — ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Арыгы иһэр үгэс үөскээһинэ
Арыгы иһэр үгэс үөскээһинэ диэн оҕо кыра эрдэҕинэ улахан дьон арыгы иһэллэрин көрөн, үтүктэн соннук үгэстэнэн хаалыыта ааттанар.
Арыгыны оҥорон таһаарыыны аҥардастыы государство бас билиитэ арыгы атыыта аҕыйыырыгар, арыгыны испэт дьон элбээн барыыларыгар көмөлөспөт. Арыгы эргиэниттэн киирэр улахан барыстан тииһинэриттэн государство бэйэтэ арыгы иһэр дьон аҕыйаабаттарыгар уонна арыгы куруук баарыгар интэриэһэ улаатар. Салайааччылар араас көрсүһүүлэрэ, презентациялара барылара арыгы иһиитинэн доҕуһуолланаллар. Салайар былаас, государство дьонун итинник быһыылара биһигини үтүктэн, биһиги курдук, бары көрсүһүүлэргитигэр, үөрүүгүтүгэр арыгыта иһэр буолуҥ диэн илэ көрдөрөн дьону барыларын үөрэтэ сылдьаллар.
Хабарҕаһыт, сылгы ыарыыта
Ыарыыны утары охсуһар уонна сэрэтэр дьаһаллар
Ыарыыны сэрэтэр сыалтан сылгылары аһатыы, көрүү-харайыы усулуобуйатын тупсарыллар. Ордук кичэйэн саҥа төрөөбүт убаһаларга ийэлэриттэн араарыллыбыттарын уонна ол кэннинээҕи кэрдиис кэмнэргэ кыһамньыны ууруллар. Маннык бириэмэҕэ сылгыны күөх, намчы отунан, араскыламмыт бурдук туораҕынан, минеральнай веществоларынан эбии аһатыллыахтаах.
Арыгы иһэр үгэс үөскээһинэ
Арыгыһыт киһи бэйэтэ кыра оҕолорго холобур буолан көстө сылдьар. Кини итирэн баран үөрэрэ-көтөрө, мөҕөрө-этэрэ барыта кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар ордук хатанар. Арыгыһыт дьону аһара харыстаан оҕолору арыгы иһэр “үчүгэй” диэн өйдөбүл киириитигэр үөрэтиллэр. Бу арыгыны иһэр үгэс кыра оҕоҕо иҥэн хааллаҕына, кини улаатан баран эмиэ арыгыга кыаттаран, арыгыһыт буоларыгар олук ууран биэриллэр.
Вышгород
Вышгород (Вишгород) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 26 866 (2014).
Maxtor
Maxtor-ры — Seagate тэрилтэтэ 2006 сыллаахха ылар.
Өҥкөөт
Өҥкөөт - өрүһү, үрэҕи адьас үрдүттэн өҥөйөн турар мыраан, үрдүк туруору сыыр.
Наркотик тарҕаныытын утары
Ааспыт 2-с тыһыынча сыллар саҕаланыыларын диэки оҥоруллубут кытаанах арыгыны кытта охсуһуу билигин даҕаны өй-санаа сайдыытын, тулуурдаах буолуутун ситиһэ илик омуктарга салгыы бара турар. Арыгыны бэйэлэрэ сатаан оҥосторго үөрэммит омуктар хас да үйэлэр усталарыгар арыгыны иһэ үөрэнэннэр билигин арыгыһыт буолуу кэмин ааһа сайыннылар. Арыгы тарҕанан барбытыттан ыла төһө эмэ уһун кэм аастар даҕаны, сорох хаалан иһэр сайдыылаах дойдулар дьонноро арыгыны кэмнээн иһэр буоларга саҥа үөрэнэ сатыы сылдьаллар уонна бобууну элбэхтик туһаналлар.
Малтефельцей Петр Михайлович
Малтефельцей Петр Михайлович - секунд-майор, 1771 сыл кулун тутар 11 күнүттэн  1773 сыл кулун тутар 13 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи.
Наркотик тарҕаныытын утары
Наркотиктары чэпчэки сыаналаан государство атыыга таһаарара сыаната аһара үрдүүрүн суох оҥорон араас буруйу, халааһыннары оҥорууну аҕыйатыа этэ. Көҥүлэ суох атыылыы сатааччылартан тутан ылан государство чэпчэки сыанаҕа атыылыырын тэрийиэххэ сөп. Маннык тэринии рынокка наркотик куруук баар буоларын ситиһиигэ туһалыа, ыарыһах буолбут дьон өр кэмҥэ эмтэммэккэ эрэ көнөллөрө аһара уустугун таба өйдүүргэ тириэрдэр.
Биир үйэ устата арыгыны аҥардастыы бобуу содулугар үөскээбит революцияларга Россия салайааччылара өйдөрө-санаалара тиийбэтиттэн икки төгүл түбэстилэр.
Сотуун өлүү
Көбүтээччинэн Bacillus anthracis, киһи хараҕар көстүбэт микроб. Бу бацилланы Роберт Кох арыйбыта. Сүөһү организмыгар капсуланы (бүрүөлээх микроб) үөскэтэр, онтон тас эйгэҕэ 12—42° диэри салгыҥҥа спора буола кубулуйар дьоҕурдаах.
Микроб тулуйумтуота
Спора буолбут бодотунан тыыннаах хаалан, буорга, ноһуомҥа, сүөһү турбут тутууларыгар бэйэтин ыарыыны көбүтэр дьоҕурун сүтэрбэккэ 15—20, збэтэр онтон да уһун сылларга сытыан сөп. Споралар 110° итиигэ эрэ аҕыйах мүнүүтэнэн өлөллөр. Намыһах температура (тымныы) микробу кэнсиэрбэлээн эрэ кэбиһэр, өлөр-бөт.
Чомпой
Чомпой бэргэһэ. Чанчыгынан биир күрүс кулгаахтаах, xopoҕop төбөлөөх эр киһи бэргэһэтэ. Чомпойу сарыынан уонна суппуунунан тигэллэрэ. Сукуна эбэтэр бэйбириэт буодьулууллара. Кыһыҥҥы чомпой түүлээх истээх буолара. Чомпой, дьабака курдук быһыылаах буолан баран, чоп-чуура, туоһахтата, араас ойуута-oһyopa суох судургу оноһуулааҕа.саха таҥаһа
Степан Павлович Ефремов
С.П. Ефремов бэйэтэ илиитинэн суруйан хаалларбыт автобиографиятыттан көдөххө кини литератураҕа кэлиитэ 20-с сыллардаахха буолбут. Бастаан самодеятельность кыттыылаахтарын «народнай театрдарыгар» кыра оруоллары оонньуур буолуоҕуттан саҕаламмыт. Ити кэм бэйэтэ С. Ефремов саха бастакы көлүөнэ суруйааччыларын кытары литератураҕа тэҥҥэ киирэригэр бэрт бэлиэ суолу хаалларбыт. Мантан инньэ кини самодеятельность оруолларын толороочу эрэ буолбакка, аны автор быґыытынан биллэр. Ол курдук «өлөгүт түүлэ» диэн бастакы пьесатын 1924 сыллаахха суруйан, Арҕаа Ханалас уорэнээччилэрин күүһүнэн туруораллар. Драматург бастакы ситиґиитэ итинтэн саҕаламмыта. Ол кэнниттэн «Тээтэ» (1925), «Эстибит эргэ, сандаарбыт саҥа» (1926) сыллаахха суруллаллар. Эдэр драматург ити айымньыларынан Саха сиригэр буолан ааспыт оччотоо5у революционнай – агитационнай олох ис хоґоонуттан туораабакка чахчылаахтык суруйбута. Онуоха кини түөрт сааһыттан уон биэс сааһыгар дылы куоракка олорон, оччолорго буолуталаан ааспыт араас хамсаһыннар ортолоругар улаатыыта, Ярославскай, Аммосов, Ойуунускай тыл этиилэрин истиитэ, барыны-бары билиэн-күөрүөн баҕалаах уолга сайдарыгар, айарыгар, улахан оскуоланан буолбуттара диэн, кэлин бэйэтин ахтыытыгар суруйбута.
Иккис кэрдиис кэм кини төрөөбүт улууґугар олорбут, үөрэммит сылларын кытары ситимнээх. 1919 сыллаахха уол ийэлээх аҕата арахсаннар, тыаҕа күһүн тахсаллар. Өктөм икки кылаастаах оскуолатыгар үөрэҕин салгыыр. Соҕотох ийэтинээн тииммэт-тугэммэт олохтононнор бэрт эрэйинэн олорбуттара. Кини 1921 сыллахха улууска бастаан тэриллибит комсомольскай тэрилтэҕэ баҕа өттүнэн киирэр уонна кыһыл дружинаҕа суруттарар. Ити дружинаҕа киирбит биэс комсомолецтартан иккитэ өлөр.
Саха сиригэр пепеляевщина кэнниттэн С. Ефремов үөрэҕин педтехникумна салҕыыр. Оччолорго педтехникум саха ыччатын культурнай киинэ этэ. «Сайдыы» диэн литературнай – просветительскай бүлүүтээҕи. Бу түмсүү биир актыыбынай кыттыылааҕа С. Ефремов буолбута. «Сайдыы» кэлин «Кыһыл сулус» диэн ааттанан обкомол салайыытыгар киирбитэ. Бу куруһуогу П. Ойуунускай, А.Ф. Бояров, А.А. Кундэ салайбыттара. Онно Тыаһыт, Эллэй, Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон, Абаҕыыныскай, Сергей Васильев, Николай Заболоцкай, Күн Дьирибинэ бааллара. Куоракка тэриллибит бу литературнай киин бөлөх түмсүүтэ эдэр талааннаах уолу айар суолга букатыннаахтык үктэннэрбитэ.
RT
RT (Russia Today, Россия сегодня ол эбэтэр Rossia segodnya, Арассыыйа бүгүн), Арассыыйа гсударственнай телеканала буолар, Аан Дойдуга биэс улахан медиа ресурснай базалаах медиа холдинг буолар. Сүрүн салалтата — Уашингтон (АХШ) уонна Москуба (Арассыыйа). Тэбистэнҥэ 227 омук дойдуларыгар вещания ыытар 7 омук тылларынан. Саха Сиригэр 2008 сылтан ыла элбэх провайдердарга уонна оператордарга булуохха сөп.
Иванов Климент Егорович
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Таба бүгүлэҕэ
Таба бүгүлэҕэ — таба тириитин анныгар уонна муннун иһигэр үөскүүр бүгүлэхтэр биистэрин уустара.
Mazda
История
1967 сыллаахха Mazda Sazda Sasana rx- 7 диэн спортивнай атыыласпыта, оччоҕуна Япония автобуһун 25% акциялара Концернай Ford Motor (дьиҥэр, 25% акциялар 1979 сыллаахха эрэ атыыламмыттара). Концерт бастакы улахан суолталаах бырайыагынан 1983 сыллаахха Mazda Bongo дьиэ кэргэн буолбута. 1984 сыллаахха концерн официальнай аата Mazda Motorationation диэн уларытыллыбыта. 1989 сыллаахха аан дойду үрдүнэн киэҥник биллибит Mazda MX- 5 родстрадата, онтон 1991 сыллаахха «Ле- Мана» роторнай- поршневай двигателинэн эрэ кыайбыта, Mazda 787Б. 1995 сыллаахха диетчберлинг бастакы көлүөнэтэ Япония концерна 33,4 бырыһыаныгар тиийбитэ.
Табааҕы тардыыны утары охсуһуу
Бу охсуһууну ыытарга «Туох барыта икки өрүттээх» диэн өй-санаа үөрэҕин быһаарар этиини умнумуохха. Чыпчархайы уонна манньаны тэҥҥэ туттуохтаахпыт. Аҥардастыы бобуу, хаайыы, табаах сыанатын үрдэтии чыпчархай дьайыытыгар сөп түбэһэллэринэн дьон өйүгэр-санаатыгар утарсар санааны киллэрэллэр, салайар былааһы сөбүлээбэттэрэ үөскүүр.
Табаахсыттар эмиэ дьоннор. Кинилэр бырааптара эмиэ харыстаннаҕына эрэ табыллыа этэ. Үлэлиир сиргэ үчүгэй вентиляциялээх, баһаартан көмүскэллээх аналлаах табаах тардар сирдэри тэрийии хайаан да ирдэнэр.
Табааҕы Россия дьоно 40 бырыһыаннара тардар диэн этэллэр. Табааҕы бобууга аһара эрдэлээн, сыыһа киирсэллэр. Бачча элбэх киһини үүрэн, түрүйэн сүгүн үлэлэппэт, аанньа аһаппат буолуу куһаҕан сабыдыала сыыйа улаатар. Баҕа санаалара туолбатах дьон араас хамсааһыннарга кыттыһалларын элбэтиэн сөп.
Сордоҕун
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сыыһа туттуу
Киһи сыыһа туттунууларын маннык араастарга араарыахха сөп:
1. Тугу эмэ оҥороору сыыһа-халты туттунуулары киһи этин-сиинин сатаан хамсаппатыттан элбэхтик оҥорор. Тоһоҕону саайаары сыыһа охсон тарбаҕы охсуохха, кирилиэс үктэлин сыыһа үктээн сууллуохха сөп. Сатаан хамсана, оҥоро-тута үөрэниини оҕо кыра эрдэҕинэ ордук түргэнник ылынар кыахтааҕыттан, ол кэмтэн ыла үөрэнэрэ туһата улаатар. Эти-сиини хамсатарга оҕо төһө кыратыттан дьарыктанар даҕаны ситиһиитэ элбэх буолара быһаарыллар.
Саҥа арыгы иһэн эрэр эдэр уолаттар баччаны хайдах испэт буолуохпутуй диэн киһиргэс санааҕа киирэллэриттэн аһара иһэннэр итирэн, сыыһа туттунуулары оҥороллоро арыгыны бобууттан элбээн хаалар.
От охсоору бэлэмнэнэн хотуурун сытыылыы турар уолу күлүмэн соһуччу ытырбытыгар соһуйбутун омунугар далбаатана охсоору хотуурун төлө тутан илиитин быстынан кэбиспитэ биллэр. От сүмэһинэ иҥмит хотуура быспыт бааһа өр оһон биэрбэккэ эрэйдээбитэ кыра ыарыы аайы мээнэ далбаатаммат буолууга бу уолу умнуллубат гына кытаанахтык үөрэппитэ. Киһи бэйэтэ оҥорор быһыыларыттан кэһэйэн үөрэниитэ Улуу Тойон таҥара үөрэҕэр киирсэр уонна киһиэхэ ордук туһалаах.
Кыра оҕо үгүстүк билбэтиттэн, өссө бу быһыыны оҥорорго үөрэнэ илигиттэн сыыһа туттан кэбиһэр. Олоппоско ыттар кутталлааҕын, охтуохха сөбүн оҕо билбэт, тарбачыһан өрө тахсан иһэр. Оҕуннаҕына, ыарыыланнаҕына куһаҕанын дьэ билэр, сэрэнэн оҥорорго ити кэһэйии кэнниттэн биирдэ үөрэнэр. Маннык үөрэх «Кэһэйэн үөрэнии» диэн сахалыы ааттанар. Оҕолоругар уһун үйэлээх үчүгэйи баҕарар төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕинэ итии тэриллэри тыыппатын наадатыгар тарбаҕын төбөтүн итиигэ хаарыттаран үөрэтэллэрэ кэһэтэн үөрэтиигэ киирсэр уонна киһи үйэтин тухары дьайа сылдьарынан олус туһалаах.
Киһи эмиэ оҕо курдук. Билбэт, саҥа оҥорор дьыалатыгар эмиэ саҥалыы үөрэннэҕинэ эрэ табыллар. Сыыһа-халты оҥорон бэйэтэ кэһэйэн, бу чахчы куһаҕан эбит диэн итэҕэйиэр диэри ситэ үөрэммэтэ хаһан да хаалбат.
Свами Вивекананда
200px|thumb|right|Свами Вивекананда (1893)
Сепаратизм
Сепаратизм диэн арахсыы, туспа барыы. Бу термин политикаҕа туттуллар уонна национализм биир көрүҥүнэн буолар. Холобур: Саха Сирэ Арассыыйаттан арахсар баҕата. Билинни сепаратизм куускэ сайдан эрэр Россия состабыгар киирэр республикаларга. Ванга эмээхсин таайбытынан - 2012-2014 сс Россия 17 судаарыстыба5а хайдар, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ олох туспа дойду буолуохтаах.
Дьахтар солко ырбаахыта
Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ
Урсик
Цимакуридзе диэн көскө сылдьар киһи прогимназияҕа киирэргэ бэлэмнээбит. 1873 сыллаахха Дьокуускайдааҕы прогимназияны, салгыы 1877 сыллаахха Иркутскайдааҕы классическай гимназияны, онтон 1881 сыллаахха Петербурдааҕы университет физико-математическай факультетын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Манна Д. Менделеев, А.М. Бутлеров, И.М. Сеченов лиэксийэлэрин истибитэ. Туйгуннук үөрэммитэ, фотосинтез ымпыгын-чымпыгын чинчийбитэ, бу тиэмэҕэ уһулуччу үчүгэйдик диссэртээссийэ көмүскээбитэ.
Габышев Александр Гаврилович
200px|thumb|right|Габышев Александр Гаврилович Александр Гаврилович Габышев (1899—21.05.1942), 1934—1938 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумын бэрэссэдээтэлэ.
Чыҥкыр
Чыҥкыр (чыҥылла) — кыра хочуол.
4 б. э. инн. тыһыынча сыл
'''4 б. э. инн. тыһыынча сыл'''
Элэмэс
Тураҕас элэмэс -
Күрдьүгэс сиидэтэ
Аска туттуу
Ортону аннынан хаачыстыбалаах тэллэй. Этэ кытаанах, эрэhиинэни маарынныыр. Сибиэhэйдии эбэтэр маринуйдаан баран сииллэр.
Өтөҕө
Өтөҕө - сылгы биир сиргэ саахтаан үрүт-үрдүгэр өрөһөлөөбүтэ.
Ахсынньы 11
Ахсынньы 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 345-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 346-c күнэ). Сыл бүтүө 20 күн баар.
Саадах
Бу тылы кытта садалҕа диэн тыл дьүөрэлэһэр, садалҕа - саадаҕы ыйыыр көхө.
Fannie Mae
Federal National Mortgage Association (Федеральнай национальнай ипотека агенствота), ордук биллэр аата Fannie Mae, диэн АХШ барабыытылстыбатын хампаанньа. 1968 сыллаахтан акциятын биржаҕа атыылаһыахха сөп. 1938 сыллаахха Улуу Депрессия бириэмэтигэр төрүттэммитэ. Сыала-соруга диэн дьоҥҥо иккистээн атыыланар дьиэни атыылаһарга чэпчэки буоларын курдук оҥоһуллубута.
Аммосов Петр Васильевич
Быһаарыылар
Дмитрий Пухов. Петр Аммосов кинигэтэ 2007 сыл.
Аксаков Иван Сергеевич
Уфа губерниятын Белебей уеһын Надеждин диэн сэлиэнньэтигэр балаҕан ыйын 26 күнүгэр 1823 сыллаахха Сергей Тимофеевич Аксаков дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт убайа — Константин Сергеевич Аксаков. Петербуурдааҕы правоведение институутун 1842 сыллаахха бүтэрбит.
Кэрбэҥ
Туһаныллыбыт сирдэр
Багдарыын Сүлбэ «Үһүйээннэр, номохтор 2-с чааһа» 85 стр. Дьокуускай к. Бичик, 2006 с.
Балбаах тэллэйэ
Балбаах тэллэйэ (, Навозник серый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Туттуллуута
Эдэр эрэ тэллэйдэри тута сиэнэр уонна маринуйданар. Минньигэс. Ол гынан баран арыгыны кытта сиэтэххэ (оннооҕор 1-2 күн) сүһүрүөххэ сөп. Сороҕор чэриниилэ тэллэйэ диэн ааттыллар, тоҕо диэтэххэ урут сэлээппэтиттэн улахан суолталаах дөкүмүоннэргэ илии баттыырга чэриниилэ оҥороллор эбит.
Баишев Николай Николаевич
1923 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр Верхоянскай куоракка төрөөбүтэ. Сэттэ кылаас үөрэхтээх. Үлэтин 1941 сылтан “Верхоянский Большевик” хаһыат техническэй секретарынан саҕалаабыта. Верхоянскай куоракка гидрометеослужба үлэһитинэн, райсовет Осавнахимын командир-инструкторынан, горисполком секретарынан, райотдел кинофикациятын начальнигынан үлэлээбитэ. Адыаччы совхоз Табалаахтааҕы отделыгар кладовщигынан, подсобнай бригадирынан, Табалаах совхоз сылгытын иитээччитинэн, бригадирынан үлэлээбитэ. Ол үлэлиир кэмигэр, Табалаах нэһилиэгин сылгытын ахсаана лаппа эбиллибитэ.
Ньаача
Ньаача - көспүт күөл оннугар хаалбыт бадараанныҥы сир.
Григорьева Татьяна Петровна
1929 сыл ахсынньы 18 күнүгэр төрөөбүтэ.
Аһыыба
Аһыыбалар химия саҥнара
ZnO + 2HNO3 → Zn(NO3)2 + H2O
Пестун Ефим Григорьевич
1889 сыллаахха Гомель губерниятыгар Могилев куоракка (билигин Беларусь) төрөөбүтэ. 1905—1907 сыллардааҕы революция кыттыылааҕа. 1918 сылтан РСДРП чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
Саха сириттэн барбытын кэннэ Москваҕа, Иваново-Вознесенскай губернияларга уонна Орто Волга кыраайыгар партия уонна сэбиэт үлэтигэр.
Лугинов Николай Алексеевич
Олоҕун олуктара
Саха государственнай университетын физико-математическай факультетын, СССР суруйааччыларын Үрдүкү литературнай курстарын бүтэрбит. Хас да сыл тыа оскуолаларыгар математика учууталынан үлэлээбит.
1997 сыллаахха «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» трилогия роман маҥнайгы кинигэтэ тахсыбыт. Аныгыскы сылга ити роман нуучча тылыгар тылбаастаммыт. Бу роман ааҕааччылар уонна критиктэр улахан биһирэбиллэрин ылбыт.
Билигин П. А. Ойуунускай аатынан Литературнай музей директора, Россия суруйааччыларын союһун правлениятын секретээрэ, СӨ Духуобунас академиятын вице-президена, Аан Дойдутааҕы Түүр Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, СӨ Президенин Сүбэтин чилиэнэ.
«Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» трилогиянан (режиссер А. С. Борисов) киинэ уһуллубут.
Хатырыктаах бөх тэллэйэ
thumb|250px
Үүнэр сирдэрэ: сыалаах кунуска үүнэр, саҥа балбаахха үүммэт.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: Диаметра 10 см дылы, үрдүгэ 5-12 см. Сымыыттыҥы онтон чуораан курдук, түүлээх, хатырыктара түһэ сылдьар буолар. Таҥалайдаах араҥата: Бастаан үрүҥ өҥнөөх, онтон кытарар, бүтэһигэр хараарар. Этэ: Үрүҥ, Чараас. Минньигэс сыттаах. Атаҕа: Үрүҥ. Аллара модьуруур. 10-15 см дылы уһуннаах. Тиэрбэһэ үрүҥ. Көҥдөй. .
Диссоциация
Электролитическай диссоциация (electrolytic dissociation) — электролит (electrolyte) ионнарга арахсар процеһа.
Биллингс Иосиф Иосифович
Кини аатынан Илин Сибиирдээҕи байҕал Чукотка кытылыгар тумул уонна Беринг байҕалын кытылыгар турар бөһүөлэк ааттаммыттара.
Бохсуу
ж. локализация, (бэйэтигэр) бохсуу (атын сиргэ тарҕаммат оҥоруу); локализация очагов пожара баһаар көрдүгэннэрин бохсуу.
Куобах чочунааҕа
Туттуллуута
От ыйа – атырдьах ыйа. Төрдүс категорияҕа сыһыараллар. Ыһаарылыыллар, ол эрэн аска тума быһыытынан туттар ордук.
Ньуоҕу
Ньуоҕу — сыарҕалаах табаны салайар уһун быа. Ньуоҕу табата, ньуоҕуһут — наартаҕа инники иһэр сирдьит таба.
Bluetooth
Bluetooth (Блютуц, Күөх тиис) — сибээс аппарааттарын, көмпүүтэрдэри бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимниир технология (боротокуол), аппарааттар бэйэ-бэйэлэриттэн чугас буоллахтарына үлэлиир. Үксүн сотовай төлөппүөннэр ыккардыларыгар, уонна сиэп төлөппүөнүгэр көмпүүтэртэн билэлэри хачайдыырга туһаныллар.
Иоанн Лествичник
Иоанн Лествичник (Ἰωάννης τῆς Κλίμακος, Ioannes Climacus, VII үйэ) византийскай религиознай суруйааччы. "Лествица, возводящая к небесам" (Scala Paradisi) диэн аскето-дидактическай трактата илиҥҥи христианскай дойдуларга тарҕаммыта.
Тохсунньу 10
Тохсунньу 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 10-с күнэ. Сыл бүтүө 355 күн (ордук хонуктаах сылга 356 күн) баар.
Боруоба
Боруоба диэн туох эмэ биллибэти, саҥаны оҥорон көрөн билэ, үөрэтэ, холоно сатааһын ааттанар.Нууччаттан киирии тыл. Сахалыы "холоон көрүү" диэххэ сөп.
Усуйаана улууһа
Улуус Саха сирин хоту өттүгэр Хотугу полярнай эргимтэ кэннигэр тайаан сытар. Сирин ньуура араас: хайалаах уонна дэхси. Хоту өтгө — Дьааҥы-Индигир намтал сирэ, хоту өттө — Силээннээх, Иргичээн сис хайалара.
Оройуоҥҥа 10 муниципальнай тэриллии баар.
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Усуйаана улууһун каартата <br style="clear:both;" />
Маалыкайдааҕы оҕо-ыччат успуордун оскуолата
Уһуйааччылар уонна оҕолор ситиһиилэрэ
Остуол тенниһин көрүҥэр уҺуйааччылар
Кантакузиннар
Кантакузиннар — аатырбыт византийскай аҕа ууһа. XI үйэ бүтүүтэ биллибиттэрэ. Кантакузиннар сабыдыаллара ХIV үйэттэн күүһүрбүтэ. Император Иоанн VI кэмигэр. XV үйэҕэ Византия сууллубутун кэннэ Кантакузиннар туроктарга сулууспалаабыттара. XIX–XX үйэ саҥатыгар Румынияҕа Кантакузиннар улахан политическай постарга тахсыбыттара.
Хаарты
Хаарты биир өттүгэр - сирэйигэр - хаарты суолтата ойууланар. Төттөрү өттө барыта биир ойуулаах буолар.
Сэмэй буолуу
«Сэмэй буол, урут түһүмэ» диир сахалар үөрэхтэрэ. Туохха барытыгар уруттаан түһэн иһэр оҕо ситэ билбэтигэр уонна табан сыаналаабатыгар оҕустаран сыыһа-халты туттара элбиириттэн эдэрдэри харыстаан итинник сэрэтэллэр.
Yгүс дьоннортон барыларыттан элбэхтэрин сэмэй дьон ылаллар. Улахан ханна да биллибэт-көстүбэт курдук үлэлэринэн оҥорон-тутан элбэх туһалааҕы оҥороллор, оҕолорун киһилии быһыылаах буолууга үөрэтэннэр аймахтара, уруулара элбээн омук ахсаанын бу дьон элбэтэллэр.
Доллу (Сивцев Степан Николаевич)
Олоҕун олуктара
1950 сыллаахха бэс ыйын 26 к. Доллу нэhилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууhугар колхуостаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Доллу начальнай оскуолатын кэнниттэн Төҥүлү орто оскуолатын 1968 сыллаахха бүтэрэр.
Оонньообут сүрүн оруоллара:
Ц. Шагжин “Абааhылаах сундуук” - Дамдин (реж. С. Слепцов); И. Семенов “Сонордьуттар” Молохобуос Уйбаан (реж. Ф. Потапов); Баhылай Харысхал “Аммаҕа саас этэ” - Туруукап (реж. К. Сергучев); Суорун Омоллоон “Күкүр уус” - Дьуур (реж. В. Фомин); И. Гоголев “Эр дьону харыстааҥ” - Хап-Хап (реж. Ф. Потапов); А. Борисов, В. Протодьяконов “Yс саха төрүөҕэр” - Максим Аммосов (реж. А. Борисов); Ойуунускай “Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай” - Боhукуотап атыыhыт (реж. А. Борисов); Софрон Данилов “Бааhына” - Кирилэ (реж. В. Фомин); Б. Брехт “Сычуань үтүө киhитэ” - Полицейскай (реж. А. Борисов); С. Курилов “Ханидуо уонна Халерхаа” - Алитет (реж. А. Борисов); Суорун Омоллоон “Күөх Көппө” - Кууhума (реж. В. Фомин); Сиэн Чолбодук “Оҕуруолаах ураhа” - Байбал (реж. В. Фомин); А, Чехов “Хопто” - Шамраев (реж. А. Борисов) уонна да атыттар.
Сэмэй буолуу
Оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии ордук наадалаах уонна туһалаах. Олоҕу, үлэни-хамнаһы табатык өйдүүрүттэн көрсүө, сэмэй киһи элбэх туһалаах дьыалалары оҥорор кыахтанар. Сахалар таҥаралара «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн этэр уонна көрсүө, сэмэй буолууга оҕону кыра эрдэҕиттэн, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн ыла үөрэтэргэ аналланар.
Ti Ti Ti
Ti Ti Ti диэн Бразилияҕа (Rede Globo) уһуллубут телесериал (теленовелла), 2010 сыл от ыйын 19 күнүттэн тахсар. Бу сериал 1985 сыллаахха тахсыбыт сериал римейка. Маннык артыыстар кытталлар: Мерило Беникайо, Александр Борг, Cláudia Raia, Malu Mader, Кристиан Торлони, Фернанда Суза, Dira Paes уонна Джулия Гам.
Колумб Христофор
Колумб биллэр айанньыттартан бастакынан Атлантиканы хотугу эҥэлэй (полушарие) субтропик уонна тропик балаһатынан быһа охсубута уонна европалартан бастакыннан Карииб муоратыгар сылдьыбыта. Соҕуруу Американы арыйыыны саҕалаабыта, Киин Америка перешеектарын арыйбыта. Улахан Антил арыыларын барытын арыйбыта — Багаам арыыларын киин өттүн, Кыра Антил арыыларын (Доминикаттан Виргиин арыыларыгар дылы), уонна Кариб муоратын хас да кыра арыыларын, Соҕуруу Америка таһыгар Тринидад арыыны арыйбыта.
Порядин Еремей Никитович
Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Бастакы Моорук нэһилиэгэр 1925 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр колхустаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Булуҥҥа үлэлии сырыттаҕына, уруһуйдарын, партийнай кэмитиэт хоһун оформлениетын оҥорбутун көрөн Томскай Савва Константинович "Кыым" хаһыакка ыҥыран үлэлэппит.
IPhone
2008 сыллаахха iPhone саамай наадалах технологиялартан иккис мэстэни ылбыта. (англ.).
2017 сыл балаҕан ыйыгар inpone 8, ippone 8 Plus уонна inpone X11 Bionic көрдөрүүлэрдээхпит.
Муус устар 15 күнүгэр 2020 с. муус устар 1 күнүгэр А13 Bonicone уонна дизайн саамай актуальнайа суох прессор А13 Bionic, уонна ippone 8 стилинэн саҥардыллыбыт.
Попов Андрей Александрович
Олоҕун олуктара
1902 сыллаахха Бүлүү улууһун Үгүлээтигэр аҕабыт кэргэнигэр төрөөбүт. 1924—25 сс. Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар учууталлаабыт. Омугунан нуучча эрээри саха ыккардыгар улааппыт буолан саха тылын уһулуччу үчүгэйдик билэрэ.
Степаненко Ион Лукич
Олоҕун олуктара
Алексеев Е.Е. устуорук эппитинэн, Степаненко ыыппыт политиката маннык этэ: "олохтоохтору эппиэттээх уонна улахан үлэҕэ туруорумуохха, итэҕэйимиэххэ, туруорар да буоллахха — төрөөбүт норуотун утары санаалаахтары".
Куһаҕан үгэс үөскээһинэ
Олоҕу бу баарын курдук ыытан иһии, кэлэр көлүөнэ эдэр дьон өйдөрө-санаалара арыгы диэки охтуутун, салаллыытын кыайан көннөрбөт. Арыгы кыра оҕолорго хайдах дьайарын аахайбакка, өйдөрүгэр-санааларыгар, ийэ куттарыгар ханнык үгэс иҥэн, ууруллан хааларыгар төрүт кыһамматы көрдөрүллэр. Мантан инньэ арыгыны утары охсуһууга хайысханы тосту уларытан оҕолор өйдөрүн-санааларын ордук харыстыырга, көмүскүүргэ туһаайар кыах баар буолла.
Нуотара (өрүс)
Өлүөнэ хаптал хайалаах сирин илиҥҥи уһугунан устар. Тардыытыгар 1200 күөл баар.
Баҕарчах
Туһаныллыбыт сирдэр
И. К. Попов. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
Андреев Дмитрий Гаврильевич
Олоҕун олуктара
1912 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгэр төрөөбүт. 2003 с. өлбүт. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан Андреев Дмитрий Гаврильевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Сэһэн Боло
Олоҕун олуктара
Тыыннааҕар «Лиэнэҕэ сахалар нуучча кэлиэн иннинээҕи олохторо» диэн биир кинигэни таһаартарбыта. Кэлин 63 үһүйээнэ 1980 с. тахсыбыт «Исторические предания и рассказы якутов» хомуурунньукка тахсыбыта.
Уһун үйэлэнии
Уһун үйэлэнии диэн киһи олоҕор ситиһэр сүрүн сыала буолар.
Быстах санааттан оҕо урут түһэн, инникилээн туохха эмэ туһалаахха урут тиксиэ диэн санаа сыыһа, “перестройка” үллэстиитин кэнниттэн сорохтор син онно-манна тииһиммиттэригэр ымсыыра, баҕара санааһын туһата суох. И.Гаврильев «Кыым» хаһыакка көрсүө, сэмэй буоллахпына туохха эмэ урут түһэн тиксэрим аҕыйыа, үллэстииттэн матыам диэн санааргыырыттан көрсүө, сэмэй майгыны сөбүлээбэтин биллэрэр. (1,13). Дойдубутугар ырыынак сыһыаннара киирэн олох оннун буллаҕына ону-маны, босхону үллэстии диэн суох буолуо, ким элбэхтик үлэлээбит уонна үлэтин түмүгүн сатаан харыстаабыт тиһэҕэр тиийэн барыстаах хаалар.
Биирдиилээн дьон уһун үйэни ситиһэр кыахтарын туһунан «Аһылык уратылара» диэн үлэҕэ суруллар. (2,73).
Ыаллар оҕолорун көрсүө, сэмэй майгыга, сыыһа-халты туттубат буолууга кыра эрдэхтэриттэн үөрэттэхтэринэ оҕолоро оҕотун эмиэ соннук ииттэҕинэ, үөрэттэҕинэ бу аймахтар салгыы сайдан иһэр чинчилэнэлэр, уһун үйэни ситиһэр кыахтара улаатар.
Уһун үйэни ситиһии бэйэтэ эмиэ икки өрүттээх:
Дьахтар сарыы этэрбэһэ
Дьахтар сарыы этэрбэһэ — мааныга кэтиллэр этэрбэс.
Олоҥхо үөрэҕин таба туһаныы
Кыахтаах эр киһини быһаарыыга эмиэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии туһалыыр. Ол аата аҥардастыы баайы-малы эрэ аахпакка, дьахталлар сөбүлүүр киһилэрэ, ис эньиэргийэтэ элбэҕэ хас да кэргэннэниигэ тириэрдэрэ ити аат иҥэригэр олук буолар.
Кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан оҕо ийэ кута кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ туох саҥаны билбититтэн, оҥорбутуттан хомуллан үөскээн олохсуйар, мунньуллан, таҥыллан иһэр. Ийэ кут киһини салайыыга хаһан баҕарар, улааппытын да кэннэ кыттыһа сылдьар. Онтон итирбит, өйө, салгын кута көппүт кэмигэр киһини быһаччы ийэ кута салайарын кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Ол иһин ийэ куттара киһилии быһыыга иитиллибэтэх эдэрдэр биирдэ эмэтэ да итирдэхтэринэ сыыһа-халты туттуналлара, буруйу-сэмэни оҥороллоро элбээн хаалар. (2,83).
Тырыы
Тырыы өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 327 км., тардыытын иэнэ 14000 км².
Көнтөс
Көнтөс
Аан дойдуну үллэстии
Араас секталар киһи өйө көттөҕүнэ ордук үчүгэй, Үөһээ дойдуга тиийэр, өллөҕүнэ хат-хат төрөөн иһэр диэн үөрэхтэрэ наркоман буолууга, өлүүгэ-сүтүүгэ, өй-санаа көтүүтүгэр ыҥыраллар. Дьон-аймах өйдөрө-санаалара ордук күүһүрдэҕинэ, бэйэлэрин быстах баҕа санааларын баһыйа тутан салайдахтарына эрэ, наркотик алыбыгар киирэн биэрбэт кыахтаналлар, олоҕу салгыы сайыннараллар.
Бу кэлбит 3-с тыһыынча сыллар Аан дойдуга наркотиктар тарҕанар, олору кытта охсуһуу дириҥиир сылларынан буолаллара ханнык да саарбаҕа суох буолла. Бу охсуһууга дьон кыаттарбаттарын туһугар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһуохтара этэ.
Чуга
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн Нөлүкү (122 км.) уонна Балаҕаннаах (77 км.) диэн бөдөҥ салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Балтарык
Балтарык  — Сыарҕаҕа эбэтэр массыынаҕа тиэллибит оту баттатан кэлгийэр (өтүүлүүр) мас.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Бараан
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Лаппараах
Өссө маны көр
Лаппараҥ
Сафронов Федот Григорьевич
200px|thumb|right|Сафронов Федот Григорьевич Сафронов Федот Григорьевич (22.02.1914—22.12.1995) — РСФСР и Саха АССР билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАН Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, история билимин доктора.
Амедичи
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Лазарев Айаал
Лазарев Айаал Петрович - ыарахан ыйааһыҥҥа тустар саха биллиилээх тустууга, Азия чемпиона.
Верхоянскай
Улуус кииниттэн 69 км. арҕаа диэкки Дьааҥы үрдүгэр турар.
Ханда
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чайнатаун
Чайнаун Туймаада хочотугар
Дьокуускай куоракка кытайдар ахсааннара:
Биһик
Өһүөҕэ ыйанар быалаах эбэтэр муостаҕа турар атахтаах буолар.
Ачыкы
Ачыкы остуоруйата
Күнтэн хаххалыыр ачыкымини|Бастыкы, күнтэн хаххалыыр ачыкыны оҥорбуттар түгэх Хоту дойду, Азия уонна Америка олохтоохторо. Кинилэр ачыкыны кыыл уҥуоҕуттан эбэтэр мас хатырыгыттан ,харахха анаан кыараҕас быһыылаан оҥороллор эбит. Бастыкы, күнтэн хаххалыыр ачыкыны оҥорбуттар түгэх Хоту дойду, Азия уонна Америка олохтоохторо. Кинилэр ачыкыны кыыл уҥуоҕуттан эбэтэр мас хатырыгыттан ,харахха анаан кыараҕас быһыылаан оҥороллор эбит.
Харах көрүүтүн тупсарар ачыкы
XVIII үйэ саҕаланыыта Лондон куорат олохтооҕо, оптиканнан дьарыктанааччы Эдвард Скарлетт ачыкыга кылдьыы эппит
Бойбуур
Бойбуур
Матвеева Людмила Ильинична
Л. И. Матвеева 1942 тохсунньу 26 күнүгэр Нам улууһун Бөтүҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата чулуу үлэһит стахановец-ударник, ийэтэ — ыанньыксыт, ССКП чилиэнэ, Модут нэһилиэгин Сэбиэтин бэрэстээтэлэ, 1956 сыллаахха ВДНХ кыттыылааҕа.
Локуора
Локуора (чемерица остродольная, ) — сииктээх өнньүөстэргэ, сииктээх сыһыыга уонна тыа саҕатынан үүнэр элбэх сыллаах от үүнээйи. Модьу силиргэхтээх, үрдүк умнастаах сүлүһүннээх, эмтээх от. Уһуна 120 см тиийэр.
Эһэ Хайа
1940 сылаахха төрүттэммитэ, хорҕолдьун хостуур тэрилтэ үөскээбитигэр.
Ааллаах Үүн
Тардыытыгар 900 күөл уонна 80 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 40 км²) баар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 169 м³.
Уус-Алдан улууһа
Уус-Алдан — Саха Сирин киин өттүгэр тайаан сытар улуус. Билиҥҥи көрүҥүнэн 1930 сыл тохсунньу 9 күнүгэр тэриллибитэ.
Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара
Сыаллара:
Араас дойдулар тылбаасчыттарын тэрилтэлэрин түмүү, ол тэрилтэлэргэ туһалаах информацияны хомуйуу уонна тарҕатыы, тылбаасчыттар бырааптарын көмүскээһин, тылбааһы идэ уонна ускуустуба көрүҥүн быһыытынан пропагандалааһын, уопсастыбаҕа тылбаасчыт стаатуһун тупсарыы.
Гормоннар
Рецептор
Гормоннар бары организмна, араас органнарыгар уонна систематыларыгар оhуобай рецептарынан сабыдылыыр. Гормон рецептора 3 кына араараллар;
Дьайыы механизма
Араас-араас дьайыы механихма баарын сөп. Бастыкы группаҕа рецептарынан холбонор гормон. Бу группа ууга кыратык оморортык уонна хаан аҕаллаларый эбис белки-сылдьааччы холбонор.
Кушнарев Петр Апексимович
Суруналыыс Петр Иванов бу борохуоттар тустарынан маннык суруйар: "Кэлин кинилэр борохуоттарын мотуруостара өрөбүлүүссүйэ иннинээҕи бастаанньаларга кыттыспыттара. 1918 с. от ыйын 1 күнүгэр А.С. Рыдзинскай этэрээтэ, 3 атын борохуоту кытта “Апексим Кушнарев” борохуотунан Дьокуускай кытылыгар тиксэннэр, куораттан үрүҥнэри үүрбүттэрэ. Бу борохуот Саха сиригэр Сэбиэскэй былаас олохтоноругар төттөрү-таары устубута элбэх. Саха классик суруйааччыларын айымньыларыгар да ол туһунан элбэхтик ахтыллан ааһар."
Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета
1957 сыллаахха муусука отделениета аһыллар.
Кушнарев Петр Апексимович
Чэкиистэр докумуоннарыгар суруллубутунан, “Олаф Свенсон и Ко” аахсыйалаахтар уопсастыбаларын аахсыйатын 33 %-ын П.Кушнарев, 10 %-ын О.Свенсон, 25 %-ын Москуба атыыһыта Швецов, онтон ордугун А.Г. уонна Г.Г. Демби бас билэллэр эбит.
Петр Апексимович Кушнарев 1940 сыллаахха АХШ-ка (сорох сибидиэнньэннэн 1942 Кытайга Циндао куоракка) өлбүт.
Санкт-Петербург
Саха Ереспуубулукэтин бэрэстэбиитэлистибэтэ баар.
Хотугу Рейн-Вестфалия
Устуоруйаттан
Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн билиҥҥи Хотугу Рейн — Вестфалия сирдэрэ Британия оккупациялыыр зонатыгар киирбиттэрэ. 1946 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр урукку  Пруссияҕа  киирэр Вестфалия провинцияны уонна Рейн провинциятын хотугу өттүн холбоон оҥоһуллубута. Онон Рур бассейнын биир дьаһалта салайар буолбута.
Төмтөөн
Уу ороскуота саас сөкүүндэҕэ 560 м³., Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Аһара туттуу
Аһара туттуу диэн киһи быһыытын аһара баран куһаҕаны оҥоруу ааттанар.
Васильев Семён Митрофанович
Олоҕун олуктара
1946—1956 сс. «Кыым» хаһыат редакциятын аппаратыгар үлэлээбит.
Тыс үтүлүк
Дьахтарга, оҕоҕо саһыл, куобах атаҕын сүлэн, таҥас ытыстаан тигэллэр, истииллэр, наһаа ичигэс, чэпчэки буолар.
Ойуун лыаҕа
Ойуун лыаҕа (бабочка-белянка, ) - үрүҥ лыахref>Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта.VI туом, Новосибирскай, Наука, 2009.
Аһара барыы
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн киһи бэйэтин туттуммат, тохтотуммат буолуута кыра эрдэҕинэ атаах буола үөрэниититтэн үөскээн олохсуйар. Кэлин сэбиэскэй былаас эстиитин иннинэ оҕолору аһара көрөн-истэн бэлэмҥэ улаатыннарыы, барыта оҕолор тустарыгар диэн маанылааһын уонна кэлин ырыынак кэмигэр бас-баттах, «айыы үчүгэй» диэн үөрэтии түмүгүнэн аһара туттуна сылдьар, бэйэлэрин кыайан туттунан тохтотуммат дьон, ордук эдэрдэр үксээтилэр.
Бассабыыктар, коммунистар туох иһин олус элбэх дьон хаанын тохпуттарын билигин, үс көлүөнэ дьон олорон ааспыттарын кэннэ, ырытан быһаара сатаатахха, аан дойду олоҕун кылгас кэмҥэ аймаан, улахан аймалҕаны тардан баран, билигин оннуларын булунан эрэр курдуктар. Бэйэлэрин кэмнэригэр баайдар, аһара байбыттар үлэһит, хамначчыт дьону кытта аахсалларыгар, үлэлэрин-хамнастарын сөптөөхтүк сыаналыылларыгар саа-сэп күүһүнэн ыган үөрэппиттэрин, кинилэр, коммунистар оҥорбут үтүө дьыалаларынан ааҕыахха сөп.
Немец фашистара өйү-санааны токурутуулара аҥар өттүгэр халыйыыта олус аһара барыыта улахан сэриини саҕалаабыта. Омуктар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыгар куһаҕан өттүгэр олус улахан аһара барыыны оҥорбуттарыттан атын омуктар бары көмөлөөн фашизмы суох оҥорбуттара.
Булуҥ (тыл суолтата)
Булуҥ  (тыл суолтата) – Алаас эбэтэр күөл тыа иһигэр үтэн тахсан турар өттө.
Аҥгун
thumb Aҥгун (Anggun; 1974 сыл кулун тутар 29 күнүгэр төрөөбүт) дьиҥ аата Aҥгун Cипта Cасми (Anggun Cipta Sasmi) - Индонезияттан төрүттээх поп-ырыаһыт,  R-n-B истииллээх ырыалар ааптардара, билигин Францияҕа олорор. Төрөөбүт тылынан, француз уонна ааҥыл тылларынан ыллыыр. Францияҕа дойдутунааҕар кырата суох кэрэхсэбили ылбыт диэн суруйаллар.
Дьокуускайдааҕы педагогика техникума
1933 сыллаахха физика уонна математика, литература уонна тыл, социал уонна экономика отделениелар аһыллаллар.
Куһаҕанынан аатырыы
Айыы диэн ураты өйү-санааны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу бэлиэтэнэр. Айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ элбэҕин “ыы” диэн ытааһын дорҕооннордооҕо киһиэхэ сонно тута биллэрэр. Куһаҕан буолбакка үчүгэй буоллаҕына үрүҥ диэн үчүгэйин биллэрэр быһаарар тыллаах туттуллар.
Үрүҥ айыы диэн таҥара буолбатах. Дьон үлэлэринэн-хамнастарынан элбэхтик боруобалаан, үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаарбыт, олохторугар туһаммыт билиилэрэ буолар. Үрүҥ айыыны аныгы олоххо сөп түбэһэринэн туһаммытынан барыахха сөп. Ааспыт көлүөнэлэр билиилэрэ өс хоһоонноро буолан сылдьаллара туһаныллар.
Хас да сыллар иннилэриттэн бэлэмнэнэн Норвегия киһитэ 32 саастаах Андерс Брейвик 77 киһини өлөрөн сууттаммыта, 21 сылы биэрбиттэрэ. Кини 2011 сыллаахха Осло куоракка массыынаны бэйэтэ бэлэмнээбит дэлби тэбэр тэрилинэн тоҕо тэптэрбитэ. 7 киһи өлбүтэ 209 киһи бааһырбыта. Онтон балтараа чаас буолан баран Утейа арыыга тиийэн 67 киһини ытыалаан өлөртөөбүтэ. (1).
Политичэскэй куотааһын
Сигэлэр
Арассыыйа дойдута аан дойдуга үһүс миэстэни ылла куһаҕан өттүнэн
Романов Николай Петрович (1956)
1979с. – ССКП членэ. 2000 сылтан Төхтүр баһаарынай чааһыгар караул начальнига. 2004-2008 сс. - И.М.Романов аатынан Төхтүр орто оскуолатыгар массыынаны ыытыы инструктора. 2008 сылтан И.М.Романов аатынан Төхтүр орто уопсай үөрэх оскуолатын директорын административнай-хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччынан үлэлиир. Бастыҥ общественник, спортсмен. 1995с. дуобакка маастарга кандидат.
Уус-Майа улууһа
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Уус-Маайа улууһун каартата
Чохоо
Чохоо чэй үүтүн тутарга аналлаах кыра дириҥ иһит.
Леонардо да Винчи
Леонардо да Винчи (Leonardo da Vinci) (1452–1519) диэн Италия улуу мындыра: үөрэхчит, математик, инженер, айааччы, анатом, уруhуйдьут, скульптор, архитектор, ботаник, музыкант уонна суруйааччы. "Ренессанс киhитин" (Homo Universalis) бас бэлиэтэ.
«Аан дойду музейдарыгар Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духуобунай култуурата: XVII - XX үйэ саҕаланыыта»
Өрөспүүбүлүкэҕэ «Аан дойду музейдарыгар Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духуобунай култуурата: XVII - XX үйэ саҕаланыыта» диэн бырайыак баар. Бу бырайыак түмүгүнэн аан дойду араас түмэллэригэр дойдубутун көрдөрөр экспонаттар систиэмэлэммит каталогтарын оҥоруу буолуоҕа. Ол Саха сирин материальнай уонна духуобунай култууратын объектарын бүттүүн хомуурунньугар киириэҕэ.
Лыыба (ас)
Лыыбарыы — луугуруу, никсийэн сытыйа быһыытыйыы, сытыган амтаннаныы.
Ууһуур тиһик
Ууһуур тиһик (Репродукти́вная систéма) — уустук кыыл-сүөл, үүнээйи, тэллэй уо.д. а. хамсыыр-харамай ууһуур (бэйэтин бэйэтэ элбэтэр, хатылыыр, атыҥҥа салҕанар) уорганнарын тиһигэ.
Фаллопиевай турба
Яичниктары оҕо үөскүүр хаатын кытта холбуур, хас биирдиитэ 10 см уһуннаах икки синньигэс турба. Хас ый ахсын бииригэр фолликула (убаҕаһынан туолбут хабах) тэһэ барар, ол иһиттэн сиппит яйцеклетка тахсан тута фаллопиевай турбанан оҕо үөскүүр хаатын диэки көхтөөхтүк сыҕарыйар. Чопчу ити турба иһигэр бастакы түргэн сиэмэлиин (сперматозоид) булкуһар. Балар силбэһиилэриттэн саҥа олох үөскүүр.
Оҕо үөскүүр хаата
Груусалыы быһыылаах, ууһатар уорган киириитин (влагалище) үөһэ салаатын кытта аллараа салаата холбоһоро шейка дэнэр. Оҕо үөскүүр хаатын иһин араҥата эндометрия диэн ааттанар. Хас ый ахсын гормон дьайыытынан бу араҥа үллэр, хаан тымырдара буоһаабыт яйцеклеткаҕа сөптөөх усулуобуйа оҥорон арахсаллар. Оҕо үөскүүр хаҕыгар төрүөх хат буолуу кэмин устата сайдар.
Николай Чернышевскай
Олоҕун олуктара
Архиепископ Никандр этэринэн кыра эрдэҕиттэн француз-гувернер киһи ньээҥкэлэспит эбит. Ол иһин аан маҥнайгы суола онтон саҕаламмыт. Николай олус билиилээх эбит. Кинигэ бөҕө аахпыт, ол иһин кыра эрдэҕинэ “библиофаг” (кинигэни сиэччи) диэн хос аатааҕа.
1853 сыллаахха кэргэнин Ольга Сократовна Васильеваны көрсүбут. Сыбаайбалаан баран Саратов куоратыттан Санкт-Петербурга көспүттэрэ. 1854 сыллаахха тохсунньу 24 күнүгэр үрдүк бирикээһинэн иккис кадетскай куорпуска учууталынан анаммыт. Суруйааччы бэйэтин олус үчүгэй үлэһитинэн көрдөрбүт, ол эрээри биир офицеры кытта сатаспакка ууратыллыбыт.
1861 сыл балаҕан ыйыттан полиция кистэлэҥ кэтэбилигэр сылдьар. Жандармнар тойонноро Долгоруков Чернышевскай туһунан маннык суруйар:
1863 сыллаахха «Современник» сөргүтүллүбүтүн кэннэ онно «Что делать?» арамаана бэчээттэммитэ. Ол саҕана Чернышевскай хайыы-үйэ Петропавловскай кириэппэскэ хаайылла сытара.
Хаайыы
1864 сыл ыам ыйын 19 (31) күнүгэр года Петербурга болуоссакка гражданскай казнь туома ыытыллыбыта: бириигэбэрин аахпыттара, тобуктатан баран төбөтүн үрдүгэр шпага тоһуппутара, ол кэнниттэн саат баҕанатыгар баайан сүүрбэччэ мүнүүтэ туруорбуттар, ол эрээри, дьон сибэкки быраҕан, долгуйан киирэн барбытын иһин, ыксалынан хаайыыга илдьэ барбыттар. Сарсыныгар Сибииргэ этааптаабыттара. 1864 сыл от ыйын 2 (14) күнүгэр Иркутскайга тиийбит. Онтон, ол ый 10 (22) күнүгэр Усолье туус собуотугар тиийбит. Бу күнтэн хаайыытын болдьоҕо саҕаламмыт. 1866 сыллаахха бастаан Нерчинскэйгэ Кадая хаайыытыгар, онтон Александровскай Собуокка ыытыллыбыт, онно 1871 сыллаахха диэри олорбут. Онтон хаатыргатын болдьоҕо бүтэн Бүлүү куоратыгар көскө олорбута.
Амбросьев Алексей Алексеевич
Айар үлэтэ
«ЭПЛ Даймонд» хампаанньа уонна кини салайааччытын туһунан кинигэ ааптара.
Адыаччы (нэһилиэк)
Устуоруйата
Адыаччы нэһилиэгэр былыр урааҥхай сахалар кэлиэхтэрин иннинэ, эбээннэр, дьүкэгиирдэр олорбуттара. Билиҥҥи Адыаччы аата, кыргыс үйэтигэр олоро сылдьыбыт табаһыт-эбээн аатын сүгэ сылдьар диэн уос номоҕо баар.
Дьардьама
Биологияҕа, дьардьама диэн харамай этин өйүүр, көнөтүк тутар, быhыылыыр уонна бөҕөргөтөр бөҕө уонна кытаанах каркас. Дьардьама таhынааҕы эбэтэр иhинээҕи буолар.
Тыл реформата
Тыл реформата диэн тылга балысхан уларыйыыны киллэрэр тылы былааннааһын биир көрүҥэ. Сүрүн ньыманан судургутуу уонна пурификация буолаллар. Судургутуу тылы туттарга чэпчэтэн биэрэр, ол туһугар тылы-өһү, грамматиканы эбэтэр таба суруйууну сааһылыыр. Пурификация тылы «ыраас» курдук көстөр версиятыгар сөп түбэһиннэрэр.
Программалааhын тыла
Быhаарыы
Программалааhын тылын өйдөбүлэ үксүн маннык быhаарыллар:
Программа мультипарадигменнай тыла
Саамай улахан суолталаах холобур-оз, функциональнай тыл, объект-ориентированнай тыл, конкуреннаах (параллельнай) программа буолар. Уон сыл былаана оҥоһулунна, кини сыала-араас программнай парадигалары кытта сибээстээх өйдөбүллэри түмэр сыаллаах.