cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Колониализм
мини|300px|Колониализм аан дойдутааҕы хаартата, 1800. мини|300px|Колониализм аан дойдутааҕы хаартата, 1900. мини|справа|300px|Колониализм аан дойдутааҕы хаартата [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн, 1945.]] Колониализм диэн биир ил суверенитета кини төрүт үөскээбит сириттэн таhынан баар атын сиргэ тарҕаныыта, атын сир баайдарын уонна олохтоохторун бас билиннэрии уонна үлэлэтии. Колонизациялыыр ил бас билиннэрбит сирин баайдарын, үлэhиттэрин уонна баhаардарын хонтуруоллуур. Уонна олохтоох дьон култуураларын, итэҕэллэрин уонна тылларын тутулларыгар дьайыыны оҥорун сөп. Колониализм сүрүн тутулунан буолар баhыйар дойду баттаммыт дойдуга политика, экономика уонна култуура баhылааhына. "Колониализм" тыл төрүкү империализм өйдөбүллүүн ситимнэнэрэ, кэлин кэмҥэ "колониализм" диэн биир дойду атын тутулуга суох дойдуну сэрии уонна экономика өттүлэринэн баhыйар сыhыанын ааттыыллар.
Динозаврдар күлүктэрэ
Динозаврдар күлүктэрэ барыҥныыллар диэн этии олоххо үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэрин биллэрэр.
Айылҕа бэйэтин харыстанар, ыраастанар күүһүн дьон-аймах ситэ сыаналыы иликтэр. Арай кэнники кэмҥэ күүстээх ардахтартан, хаардартан уонна тыаллартан үөскүүр уу ылыыларыттан аймалҕаннар эбиллэн иһэллэр. Наука уонна тиэхиникэ сайдан иһиититтэн Сир үрдүн киртитии олус киэҥник тарҕанан эрэр. Бу киртитии сүрүн көрүҥнэригэр мутукчалаах маһы суох оҥорууну уонна Сир үрдүн радиациянан сутуйууну киллэриэххэ сөп.
Академик Н.П.Дубинин «Генетика, что же завтра» диэн ыстатыйатыгар радиация тыынар-тыыннаахтарга дьайыытын ырытар. Аан дойдуга ядернай сэрии буолан хааллаҕына, радиация аҕыйах сиргэ эрэ тарҕаммакка Сир үрдүгэр барытыгар тарҕанар, тэнийэр. Ядернай дэлби тэбиилэртэн үөскүүр радионуклеотидтар радиацияны өссө киэҥник тарҕатар кыахтаахтар. Радиация тыынар-тыыннаахтар геннэрин буккуйан араас мутаннар диэн аһара улахан да кыыллар үөскээн тахсыахтаахтара наука эйгэтигэр биллэр буолла. (6,19).
Наукаҕа кэнники баар буолбут өйдөбүллэринэн туһанан быһаардахха, Сир үрдүгэр динозаврдар үөскүөхтэрин сөптөөх балаһыанньалара баар буолан эрэр. Учуонайдар сиргэ эмискэ буолуохтарын сөптөөх уларыйыылары компьютер программатыгар киллэрэннэр билгэлээн көрүүлэри оҥороллор.
Туһаныллыбыт литература.
1. «Саха сирэ» хаһыат. 06.07.1996.
Бороҕон нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Олохтоох дьонун ахсаана 526 киһи (2007 сыл).
Эстуарий
Аан Дойдуга биллэр улахан эстуарийдарынан буолаллар: Эуропаҕа - Жиронда, Эльба, Рейн, Темза; Азияҕа - Янцзы, Обь, Енисей; Саха сиригэр - Анаабыр.
Түһээн
Нолуок сүрүн функциялара
Нолуок түөрт сүрүн функциятын тэҥҥэ толороллор: фискальнай, үллэрэр, хонтуруоллуур уонна хонтуруоллуур.
Инсульт - тымыр быһа барыыта
мини|справа Инсульт диэн киһи төбөтугэр тымыр быстан эбэтэр бүөлэнэн, хаан эргиирин кэһиллиитэ. Бөлүөх хаан (тромб) эбэтэр быстыбыт тымыртан тохтор хаан мэйии хаанынан хааччыллыытын кэһиллиитэ.
Ефремов Николай Николаевич
200px|thumb|right|Ефремов Николай Николаевич Ефремов Николай Николаевич — саха тылын синтаксиһын чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, РНА СС үтүөлээх бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Дөлүһүөн
Хомуйар кэмэ уонна ньымата
Дөлүһүөн аhын ситэ буhа илигинэ хомуйар табыгастаах. Хойутаан хааллахха хатарын кэтэhиэххэ наада. Ол гынан баран хаhын түhүөн иннинэ хомуллар. Тоҥмут дөлүһүөн аhа битэмиинин барытын сутэрэр. Отону хомуйаат да ыраастаан баран куурдан — хатаран кэбиhиллиэхтээх. Күҥҥэ эбэтэр оhоххо 80-90 кыраадыска хатарыахха сөп Хаппытын кэннэ сахсыйан сибэккитин атаҕын ыраастыыгын.
Саввин Василий Васильевич
Айымньылара
Кэлин бэйиэт айымньыларын хомуурунньуга «Иэйиим сырдык сыдьаайа» диэн ааттанан тахсыбыт.
.mm
.mm диэн Мьянмар үрдүк таhымнаах ил домена.
Контоев Герман Степанович
Амиран Карданов (Греция) – Европа чемпиона, Олимпиадаҕа үһүс буолбута. Герман олус элбэхтэ көрсүбүтэ, наар кыайар этэ, арай бары өйдүүбүт 2000 сылга кыайдыбыт диэн үөрэ олордохпутуна, боруонсаны былдьаан ылбытын! Дьиэтигэр-уотугар судьуйалар, ыалдьааччылар (сахалартан ураты) кини диэки буоллахтара. Ол эрээри 40-60 ситисиэхпит Сиднейы! Стефан Аббас (АХШ) – Аан дойду кубогын 2002 сылга кыайыылаҕа. 2001 сылга аан дойдуга Герман бастакы хапсыһыытыгар кыайбыта. 2002 сылга АХШ-ка тиийэн хотторон турабыт! 50-50.
Россия олохтоохторун икки тус-туһунан өйдөрө-санаалара
Кыаттарбыт, кулукка кубулуйбут, олохтоох дойдуларыгар «инородец» буолбут дьон өйдөрө-санаалара, ити тойоттор өйдөрүн-санааларын утары турарга ананан үөскээбитэ буолан баран, уһун кэмнээх ыар баттал, атаҕастабыл уонна тыыннаах буолуу эбэтэр өлүү-сүтүү соҕотох тойонтон эрэ тутулуктанара, бу муҥнаммыт дьон өйдөрүгэр-санааларыгар туспа уратылары киллэрбитэ. Ол уратылары манныктарга араарыахха сөп:
Бу кэмҥэ Россия салайар үлэһиттэригэр урукку тойон өйүн-санаатын тобоҕо син-биир иҥэн сылдьар. Саҥа тойоттор, син-биир урукку тойоттор курдук ханнык даҕаны сокуоннары, дуогабардары билинимиэхтэрин баҕараллара, бу өй-санаа сүгүн сүппэтигэр тириэрдэр.
Россияҕа күүһүнэн хам тутуллан бэйэ-бэйэлэрин кытта бииргэ олорорго күһэллэр элбэх республикалардаах. Бу республикалар сорохторо ханнык да барыстаах үлэни-хамнаһы сайыннарбаккалар, аҥардастыы Россия бюджетын көмөтүгэр олороллоро, утарааччылар элбэх террактары оҥороллоро экономика сайдыытын, дьон өйө-санаата тупсуутун хааччахтыыллар.
.mp
.mp диэн Хоту Мариана арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Иванов Спиридон Алексеевич
Олоҕун олуктара
2020 сыл балаҕан ыйын 22 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ
Сүрүн үлэлэрэ
Саха тылын аакайдааһыныгар уонна оокойдооһунугар "төрүт түүрдүү уонна тас биричиинэлэр сабыдыаллаабыттар" диэн, урукку Арассыыйа, Сойуус бөдөҥ учуонайдара эппит санааларыттан ураты, саҥалыы, хорсун быһаарыыны биэрбитэ. Иккис диссэртээссийэтинэн саха тылын чахчыларын түҥ былыргыттан алтыһан кэлбит түүр, монгуол, тоҥус-манчжур тылларын кытта тэҥнээн ырыппыта уонна саха тылыгар историческай тэҥнээн чинчийии ньыматын бигэтик олохтообута. Бу үлэ бөдөҥ тюркологтар, олор истэригэр аан дойдуга биллэр компаративист А.В. Дыбо үрдүк сыанабылын ылбыта. Саха тылын үөрэҕэр лингвогеографияны төрүттээбитэ.
Бөрө (сулустар бөлөхтөрө)
Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт. Ордук чаҕылхай сулус 2,3m улаханнаах.
Хайаах хопто
Ууһааһына
5-6 сааһыгар ууһуур кыахтанар. Бэс ыйыттан сымыыттыыр. Уу кытыытыгар холуонньаларынан эбэтэр пааралаһан олорор. Уйатын кураанах сыгынньах сиргэ, сыыр эниэтигэр отунан-маһынан туттар. Уйаҕа 1-4 сымыыттаах буолар. Сымыыты атыыр эмиэ баттаһар. 26-тэн 29-с күнүгэр оҕолоро сымыыттан тахсаллар. Онтон 4-5 нэдиэлэнэн көтөр буолаллар.
Buick
Buick диэн массыына маарката, General Motors корпорация салаата. Былыргы мааркалаах уонна люкс брэннаах массыыналары оҥорор.
Голубев Александр Ефимович
200px|thumb|right|Голубев Александр Ефимович Голубев Александр Ефимович - медицина доктора, гистология профессора, Саха сиригэр XIX үйэҕэ быраастаабыт киһи.
Сорго
Сорго (Sorghum) диэн биир уонна элбэх сыллаах туорахтаах үүнээйилэр уустара. 30 кэриҥэ көрүҥ баар.
.mt
.mt диэн Мальта үрдүк таhымнаах ил домена.
Слим Дасти
Слим Дасти (Slim Dusty), Аустралия народнай кантри ырыаһыта. Аан-Дойдуга биир улахан кантри музыкатын тэниппит киһи буолар. Улахан кыһыл көмүс гитара куокурсугар кыайыылааҕа. Өлбүтэ.
Наассыйалар Холбоһуктара
Соруга
Дойдулар Холбоһуктара политика тэрилтэтэ буолбатах. Эккирэтэр сыллара-соруктара:
Таппагаров
Николай Семенович Таппагаров
Тыл дорҕоонун уларытыы
Сил диэн тылы бары билэбит. Силбээ – самсыы тут, салҕаа. Былыргы кэмҥэ, ордук тымныыга, силлээн баран сыһыара тутан кэбиһии эмиэ баар буолуон сөп, билигин да туттуллар.
Силбик – сииктээх, тыаллаах-куустаах кэм. Силбиэтэн диэн тыл киһи кыыһырбыт майгынын быһаарыыга ордук чуолкай, соннук иһиллэр. Олус эмискэ уларыйыылар, сыыһа-халты хамсаныылар кыыһырдахха ордук элбииллэр. Кыыһыран хаһыытаатахха сил бырдаҥалыан сөбө силбиэтэн диэн тылынан ордук чуолкайдык бэриллэр.
Сахабыт тылын тыл үөрэхтээхтэрэ харыстыахтара диэн алҕас санааҕа киирэ сылдьабыт. Бу дьон саҥаны айа, саҥа тыллары була сатыыллара элбэҕиттэн, аһара барбытыттан төрүт былыргы сахабыт тылын уларыта сатыыр адьынаттаннылар. Солун диэн тылбытын сонун диэҥҥэ кинилэр уларыта сатыыллар, өссө остуоруйа диэн олохпут кэпсээнин быраҕан саҥа “устуоруйаланыахтарын” баҕара сатыыллар. Тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар элбэх ахсааннаах үлэһиттэр киирэн биэрбэттэр.
Быртакыыстар уустара
Саха сиригэр биир көрүҥ — быртакыыс үөскүүр.
Лямблиоз
Ыалдьар кэм
Лямблиоз үксүн атын ыарыылары кытта тэҥҥэ киһини сүһүрдэр. Ол курдук шигелла паразиттарын кытта өр кэмҥэ оһоҕос үлэтин кэһиллиитигэр тириэрдэр. Уонна хроническай дизентерияҕа тириэрдэр. Киһи доруобуйатын кэбирэтэр уонна ыарыыларга утарылаһар кыаҕын мөлтөтөр.
Эмтэнии
Эт-хаан ыарыыны утарылаһар кыаҕын күүһүрдэргэ полиокидоний укуолунан ананар, эбэтэр хааппыланан муннуга кутуллар. Ону таһынан ликопид таблетката ананар. Оҕолор 1 мг, улахан дьон 10мг иһэллэр.
Эмп иһэ эмтээһин
Альтернативнай препараттар:
Экэниэмикэ
Классик бэлиитикэ экэниэмийэтэ
Классик экэниэмикэҕэ тутаах киhитинэн буолар Адам Смит. 1776 с. тахсыбыт Омуктар баайдара (The Wealth of Nations) диэн таһаарыытын "экэниэмикэ туспа дисциплина быhыытынан туhалаах төрөөһүнэ" диэбиттэрэ. Бу кинигэтигэр Смит сири, үлэһит күүhүн уонна капиталы омук баайын оҥоруутун үс фактора уонна сүрүн кылааттааччылара диэбитэ.
Неоклассик экэниэмикэ
Неоклассик экэниэмикэ 1870 - 1910 сс. быhыытын ылбыта. Неоклассик экэнэмистэр (холобур, Альфред Маршалл) "экэниэмикэ" диэн тиэрмины киэҥник тарҕаппыттара, "экэниэмикэ үөрэҕин" кылгас синонимын курдук. Кэлин "экэниэмикэ" тиэрмин урут киэҥник туттуллар "бэлиитикэ экэниэмийэтэ" диэн тиэрмины сыыйа солбуйбута. Бу экэниэмикэҕэ айылҕа үөрэхтэригэр туттуллар математика ньымаларын дьайыыларын бэлиэтэ буолар диэххэ син.
Казах тыла
Казах тыла (Қазақ тілі) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ, олортон ногай уонна каракалпак тылларыгар чугас. Кыргыз, татар, башкир, соҕуруу алтай тылларын кытта кыпчак бөлөҕөр киирэр.
Казах литературнай тыла уонна уратылара
Казах судаарыстыбыннаһа сайдыбыт кэрчик кэмнэриттэн тутулуктанан араас кэмҥэ казах литературнай тыла хотугулуу-илиҥҥи уонна арҕааҥҥы говордорга олоҕурара. Билиҥҥи казах литературнай тыла дойду урукку киинин Алматы куорат говоругар олоҕурар. Сорох чинчийээччилэр барааба (Сибиир) татаардарын, харахалпаах уонна ногай тылларын казах тылын диалектарынан ааттыыллар.
Донн Тайс
Биографията
2008 сыл сэтинньигэ Тайс D.light Design хамаандатыгар кыттыспыта, дириэктэринэн.
Үҥүү
Үҥүү историята
Аан бастааҥҥы киһи үҥүүтэ көннөрү мас эбит, уһугун кытаанах буоллун диэн уокка сиэтэллэр. Мезолит эпоха кэмигэр уһугун уҥуохтан эбэтэр таастан оҥорор буолбуттар. Оччотооҕуттан үҥүү аналынан быраҕарга уонна охсуһарга араарыллар буолбут.
Аттаах өстөөҕү утары
thumb|220px|[[Германия|Ньиэмэс үҥүүһүттэрин (пикинёрдарын) параада (реконструкция)]] Кавалерияны утары охсуһар үҥүүлэр булка туттуллар ачаах мастан (эһэ үҥүүтэ) үөскээбиттэр. Орто үйэлэргэ Европаҕа сатыы сэрииһиттэр пиикаларынан сэбилэнэн, ыарахан аттаах рыцардары тохтотор кыахтаахтара. Пиика - сарисса курдук уһун, ол эрээри противовеһа суох (тоҕо диэтэххэ угунан сиргэ тайанар) үҥүү.
Сэдэх Миитэрэй
'''Николай АЛЕКСЕЕВ, көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, быраас, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна. '''
Туллуктар уустара
Саха сиригэр биир көрүҥ — туллук үөскүүр.
Билибин Юрий Александрович
1927-1928 сс. кыһыныгар Билибин Халымаҕа экспедиция ыытар туһунан элбэх үлэни ыытар. 1928 с. сайыныгар балтараа сыллаах экспедицияны "Союззолото" үбүлээһининэн уонна геология кэмитиэтин сүрүннээһиниэн саҕалыыр. Владивосток куораттан "Дайбоши-мару" диэн эргэ дьоппуон парохуодунан айаннаан билиҥҥи Магадантан 35 км сиргэ Ола диэн балыксыттар бөһүөлэктэригэр бэс ыйын 4 күнүгэр түһэллэр.
Солумсах
Быстар дьадаҥылар былааһы ылан бараннар урут суох олоҕу айабыт, айыыны оҥорорбут “үчүгэй” диэн сыыһа санааҕа бары киирэннэр урукку олох үөрэҕин, үгэстэри барытын түөрэ сүргэйэн, үрэйэн, үлтү тэпсэн суох оҥорбуттара, саҥа олоҕу тутууну саҥалыы, «ыраас лиистэн суруйар» курдук, уруккуну барытын умнан, хаалларан саҕалаабыттара. Сэбиэскэй былааһы тутааччылар араас репрессия көрүҥнэрин киэҥник туһананнар саха дьонугар айыыны оҥорууну барытын үчүгэйи оҥоруу буолар диэн сыыһа өйдөппүттэрэ, айыы диэн бэйэтэ икки өрүттээх, олортон куһаҕан өйдөбүлэ элбэх тылы үчүгэй эрэ оҥоро сатаабыттара. Сэбиэскэй былаас саҕана мааныламмыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар уонна учууталлар билигин даҕаны, олохпутун төһө эмэ урукку оннугар төнүннэрэ, өйбүтүн-санаабытын көннөрө сатыы сырыттахпытына, бу коммунистар оҥорбут сыыһаларын, халыйыыларын салгыы ыытан иһэллэрэ хомолтону эрэ үөскэтэр.
Киһилии быһыыланыыга солумсах буолуу, саҥаттан саҥаҕа аһара көтүөккэлээһин сөп түбэспэт. Киһи хас биирдии оҥорор быһыытын дириҥник ырытан, таба сыаналаан, туох содул үөскээн тахсыан сөбүн эрдэттэн быһааран баран биирдэ оҥордоҕуна эрэ, туох эмэ туһалаах быһыы үөскүүр. Бу курдук дириҥник сыаналаан баран оҥоруллубут быһыы сыыһа-халты буолан хаалан куһаҕан быһыыга кубулуйара аҕыйыырыттан киһилии быһыылар элбииллэригэр тириэрдэр. Бииртэн бииргэ көтүөккэлээһин, саҥаттан саҥаны боруобалаан иһии ылыммыт сыалы ситиһиигэ тириэрдибэккэ, хайа эрэ диэки халыйыыны үөскэтиэн эбэтэр таах быраҕыллан хаалыыны элбэтиэн сөп.
Габриэль Крамер
Олоҕун олуктара
1727: Крамер бу быраабын туһанан 2 сыл Европаны кэрийбитэ, таарыйа оччотооҕу кэм уһулуччулаах математиктарар үөрэммитэ — Иоганн Бернуллига уонна Эйлерга Базельга, Галлейга уонна де Муаврга Лондоҥҥа, Мопертюига уонна Клероҕа Парижка уонна да атыттарга. Төннөн баран кинилэри кытта суруйсар буолбута.
Иккис Күүлэт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Иккис Күүлэт нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күүлэкээн.
Кыбыылаах окко киирии
Кыбыылаах окко киирии диэн киһи бэйэтин туһугар аһара барар майгына ааттанар. Киһи өйө-санаата сайдан үлэ-хамнас тэриллэрин оҥостон туһанар, кэмсинэр, суобастанар, үөрэҕи-билиини ылынар, киһилии быһыыланар кэмиттэн ыла араас кыыллартан барыларыттан өйө-санаата уратылааҕын, үрдүктүк турарын билиммитэ.
Метод гаусса
Ме́тод Га́усса — линейнэй алгебраическэй тэҥнэбил систематын суоттуур ньыма. Немецкай математик Карл Фридрих Гаусс (Karl Friedrich Gauss) аатынан ааттаммыта.
Сок
Маҕаһыыҥҥа атыыланаллыан сөп, уонна киһи дьиэтигэр фруктаны ыган оҥоруон сөп.
Ыам ыйын 20
Ыам ыйын 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 140-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 141-c күнэ). Сыл бүтүө 225 күн баар.
Хотугу муора
Хотугу муора диэн Европа хоту өттүгэр баар муора. Атлантическай океан бассейныгар киирсэр. Норвегия уонна Дания илин өттүттэн, Шотландия уонна Англия арҕаа өттүттэн, Голландия уонна Германия соҕуруу өттүттэн уонна Бельгия уонна Франция соҕуруу өттүттэн кытыылардаах.
Болеслав I Пяст
Болеслав I Пяст (хос ааттара: Хорсун) - Русь ахсыс салайааччыта, 1018 сыллаахха кылгас кэмҥэ салайбыт. Күтүөтүгэр Святополка көмөлөһөн Киевы былдьаабыт, онтон Киев олохтоохторо наһаа элбэх полягы өлөрбүттэрин кэннэ тахсан биэрбит. Киинэ: Киев.
Горбунов Леонтий Герасимович
Горбунов Леонтий Герасимович - Социалистическэй үлэ Геройа, шахтер.
Ганг
Ганг өрүһэ муссон климаттаах территориянан устар. Уута элбэҕинэн Амазонкаҕа уонна Конгоҕа эрэ баһыйтарар. Гималайтан саҕаланар, материк саамай сииктээх территориятынан ааһар. Эмиэ Янцзы курдук, сайын халаанныыр. Өрүс болоорхойдуҥу саһархай уута хайаттан баһаам элбэх кытаанах кыырпаҕы аҕалар, Бенгальскай хомоҕо түһэригэр киэҥ дельтаны үөскэтэр.
Кукаакылар уустара
Кукаакылар уустара (Род кукши, ) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Изяслав I Ярославич Рюрикович
Изяслав I Ярославич Рюрикович (кириэстэммит аата Дмитрий) - Русь уон биирис, уон үһүс уонна 16-с баһылыга. Бастаан 1054-1068 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев. Бөрөстүөлү аҕата өлбүтүн кэннэ ылбыт. Онтон Киевка норуот бастаанньатын кэмигэр Польшаҕа быраатыгар Болеслав II Хорсун диэн ыраахтааҕыга күрээбит. Онтон нөҥүө сылыгар Польша сэриитин кытта төннүбүт уонна 1073 сыллаахха дылы ыраахтааҕылаабыт. Онтон бырааттара Святослав II Ярославич Рюрикович уонна Всеволод I Ярославич Рюрикович Киевы осаадалаабыттарыгар эмиэ Польшаҕа онтон Германияҕа күрээбит. Онтон Святослав өлбүтүн кэннэ Всеволод бөрөстүөлү киниэхэ туран биэрбит. Нежатина Нива диэн сиргэ кыргыһыыга өлбүт.
Горева Людмила Тимофеевна
300px|right Горева Людмила Тимофеевна — 1999-2017 сс. СӨ Үрдүкү Суутун бэрэстээтэлэ.
Сэтинньи 7
Сэтинньи 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 311-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 312-c күнэ). Сыл бүтүө 54 күн баар.
Балатон
Балатон (Balaton, Plattensee, Blatenské jazero, Blatno jezero, Pelso) — Венгрия арҕаа өттүгэр сытар күөлэ. Киин Эуропа ордук улахан күөлэ. Балатон кытыла — Венгрия биллэр курорт сирэ, минерал уонна сылаас уу дьүктэлэринэн биллэр. Күөлгэ уу көлө устар.
Флора уонна фауна
Балатон уонна Киш-Балатон кытылын устатынан кулуһунан үүммүт. Кулуһун күөл экологиятыгар элбэх туһаны аҕалар: от быыһыгар көтөрдөр уйаланаллар, балык ириҥэлэнэр. Ону таһынан хомус күөл уута бэйэтэ ыраастаныытыгар сүрүн оруолу онньуур. Кыһынын хомуһу кыратык охсоллор, охсуллубут хомус экспортка атыыланар. Хомус күөл иэнин 2 % хабан үүнэр.
Ыам ыйын 22
Ыам ыйын 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 142-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 143-c күнэ). Сыл бүтүө 223 күн баар.
Егоров Василий Александрович
Бордоҥҥо Угут Куөл кытылыгар Тельман аатынан холкуоска төрөөбүтэ-үөскээбитэ. Сэттэ кылааһы бүтэрэн баран Бордоҥ нэһилиэгин бастакы быыбарыгар дьокутаатынан талыллан Бордоҥ Советыгар секретардаабыт, онтон колхоһугар тахсан суотчуттаабыт. Хомсомуол. 1942 сыл сайыныгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыта.
Венгрия. онтон көҥүлү-дьолу илдьэ Венгрияҕа ааһар. Будапешт куораты фашистартан босхолуур биир ыйдаах кырыктаах кыргыһыыга кыттар. Ветеран оччотооҕу Будапешт куораты субу баардык өйдүүр. Связист Егоров доҕотторунуун буулдьа, снаряд ортотугар ытыалаһа-ытыалаһа сибээс олохтууллар. Биир оннук олус эппиэттээх уонна кутталлаах түгэҥҥэ сатабылын уонна хорсунун көрдөрбүтүн иһин кинини Кыһыл Сулус ордеҥҥа түһэрбиттэр, ол эрээри «урут орденыҥ суох эбит» диэх курдук этэн баран, «Хорсунун иһин» медалы туттарбыттар. Билигин Баьылайка оҕонньор ону, баҕар, дьыала бутулуннаҕа дуу диэн, хайдах эрэ саарбахтыы саныыр… Онтон олунньу 13 күнүгэр Будапешт бүтэһиктээхтик босхолонор, саллаат Егоров түөһүгэр «Будапеһы ылыы иһин» медаль анньыллар.
Абрамов Алексей Федорович
1929 с. от ыйын 5 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ Үһүс Үөдүгэй нэһилиэгэр Арыылаах диэн алааска төрөөбүт.
Лөкөчөөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Улуус кииниттэн 179 км Бүлүү суолунан соҕуруулуу-илин диэкки сытар.
Историяттан
Өргүөт нэһилиэгэ итинтэн ыла 1917 с., Баппаҕаайы нэһилиэгэ туспа арахсыар диэри уларыйбат. Лөкөчөөн билиҥҥи көрүҥүнэн Баппаҕаайы нэһилиэгиттэн арахсан 1989 сыл алтынньы 30 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин уурааҕынан тэриллибитэ.
Арсенал
Билигин хамаандаҕа бааллар:
Главнай тренер: Арсен Венгер.
Викрам Кумар
Биографията
Викрам Кумар АХШ-ка Джеймстауҥҥа (штат Нью-Йорк) индийскэй-эмэрикээнскэй дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕата - нейрохирург, АХШ-ка үчүгэй практикаттан аккаастанан Индияҕа балыыһа тутаары төннүбүт.
Саҥа планета үөскээһинэ
Планеталар үөскээһиннэрин туһунан наукаҕа билигин даҕаны чуолкай билии олохсуйа илик. Академик О.Ю.Шмидт планеталар гааһы кытта быыл мунньустууларыттан уонна чиҥээһиннэриттэн үөскээбит буолуохтарын сөп диэн этэр буоллаҕына Англия учуонайа Фред Хойл ((Sir) Fred Hoyle) Күн систиэмэтэ барыта улахан быыл чөмөҕүттэн биирдэ үөскээбит буолуон сөп диэн түөрүйэни оҥорбут. (1,134).
Маныыһыт (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Былыргы Грецияҕа Арктофилакс («Эһэни манааччы») диэн ааттаах этэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогра киирбитэ.
Материализм
Философис атын тииптэрэ материализм сорох санааларын билинэллэр, ол курдук редукционизм, логическай позитивизм уонна эмпиризм.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-09
Балаҕан ыйын 1—30 күннэрэ 120px|thumb|right|Ан-140
Балаҕан ыйын 11
Балаҕан ыйын 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 254-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 255-c күнэ). Сыл бүтүө 111 күн баар.
Пётр Петрович Колосов
П.П. Колосов
Рентген оччотооҕу Советскай Союзка саҥа үөрэтиллэр, бастакы туһаныллар сылларыттан кыттыыны ылбыт, быһата, олоҕун бүтүннүү анаабыт Саха киһитэ баара. Кини туһунан биир дойдулаахтарыгар, ыччатарга иһитиннэрэр наада дии саныыбын.
П.П. Колосов оҕо сааһа
Петр Петрович 1916 сыллаахха Хаҥалас улууһун II Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бастаан төрөөбүт нэһилиэгэр Иван Егорович Скрыбыкин диэн аатырбыт учууталга маҥнайгы кылаастан төрдүһү бүтэриэр диэри, онтон 1931 сыллахтан Бүтэйдээххэ колхозтаах ыччат оскуолатыгар үөрэнэн 7 кылааһы бүтэрэр. Салгыы Дьокуускайдааҕы мединцинскэй техникумҥа үөрэнэр 1937 сылаахха бүтэрээт да, ити сыл Иркутскайдааҕы мединцинскэй институкка туттарсан үөрэнэ киирэр.
Эдэр сааһа
1941 сыллаахха бу институту бүтэрэн, врач идэтин ылар. Петры үөрэҕин бүтэрээтин кытта, 1941 сыллаахха Япония кыраныыссатыгар байыаннай врач чааска бырааһынан ыыталлар. Манна кини 1945 сыл куһунугэр диэри сулууспалыыр, Хайлар куораты ылыыга сэриигэ кыттар. Японияны кыайыы кэниттэн байыаннай врач П.П. Колосовы Арҕаа ыыталлар. Кини манна идэтинэн хас да сыл эҥкилэ суох сулууспалаан, бэйэтин үчүгэй бэлэмнээх специалист быһыытынан көрдөрөр. Онтон салгыы үөрэнэн рентгенолог идэтин баһылыыр, элбэҕи билэр-көрөр. Ити саҕана рентген саҥа олохтонон туттуллар буолан эрэр кэмэ. Петр Петрович саҥа идэтигэр эмиэ дьоҕурдааҕа көстөр. Онон ити сылларга Советскай Союз бастыҥ байыаннай врачтарын, үрдүк кылаастаах физик специалистарын кытта уһун кэмнээх чинчийэр-үөрэтэр командирвкаларга сылдьыһар.
Всеслав Брячиславич Полоцкий
Дойдуну кини иннинэ уонна кэннинэ Изяслав I салайбыт.
Пётр Петрович Колосов
Олоҕун түмүгэ
Саха бастакы рентгенолог-враһа, медицинскэй сулууспа подполковнига П.П. Колосов талан ылбыт идэтинэн үлэлии сылдьан, Краснодар куоракка 1963 сыллаахха, баара-суоҕа 47 сааһыгар, ыалдьан өлбүтэ. Кэргэннээх, икки уол оҕолоох этэ. Кинилэр билигин Краснодар куоракка олороллор.
Ол гынан биири этиэххэ сөп, Петр Петрович Колосов байыаннай медицинскэй сулууспата, үлэтэ Саха эмтээһиҥҥэ дьоҕурдааҕын көрдөрөр элбэх холобурдартан биир чаҕылхайдара диэн.
Былыргы Греция
right|240px|thumb|Грек куораттар уонна [[Средиземнай муора эргиччи тарҕаныыта]]
Соргу
«Соргу түөрэҕэ» диэн өйдөбүл өйгө-сүрэххэ иҥэн сылдьар.
Никифоров Владимир Маевич
Олоҕун олуктара
В. М. Никифоров саха фольклорун үөрэтэр биир биллиилээх чинчийээччи, 40-н тахса ыстатыйа ааптара.
Горнай улууһа
Горнай улууһа — Саха Сирин улууһа. Улуус киинэ — Бэрдьигэстээх бөһүөлэгэ. Нэһилиэнньэтэ — 11 600 киһи (2007 сыллаах ааҕыынан), сирин иэнэ — 45,6 тыһыынча кв. км эбэтэр Саха Сирин алта уон гыммыт биирэ.
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Горнай улууһун каартата
Напалм
Оҥоһуута, характеристиката, көрүҥнэрэ
Өссө биир напалм модификациятынан пирогеллар буолалар - кинилэр састааптарыгар магний эбэтэр атын неорганическай окислитэллэр баар буоланнар умайыы температурата +1600 С° кыраадыска диэри тиийиэн син. Умайарга үөскүүр шлактар оннооҕор тимир конструкциялары сииллэр.
Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
Сайсары куо - саха ырыаhыта
Мамедов Алиш
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Чжу Цзыцин
Чжу Цзыцин (Сэтинньи 22, 1898 – Атырдьах ыйын 12, 1948), төрүүрүгэр Чжу Цзыхуа (Zhu Zihua), аатырбыт Кытай бэйиэтэ уонна кэпсээнньитэ. Пекин университетыгар үөрэммитэ, 1920-с сылларга үөдүйбүт Ыам ыйын 4 күнүн аатынан хамсааһын кэмигэр Кытайга саҥаны киллэрээччилэртэн биирдэстэрэ. Прозаны да хоһооннору да элбэхтик суруйбута, ол эрээри икки кэпсээнинэн кэпсээнньит быһыытынан ордук биллибитэ: "Төннөр төрүөх" "Retreating Figure" (Chinese: 背影  ; pinyin:   Bèiyǐng ) уонна "Эн. Мин." "You. Me." (Chinese: 你我  ; pinyin:   Nǐ wǒ ). Саамай биллибит хоһооно "Алдьатыы" эбэтэр Huimie (simplified Chinese: 毁灭  ; traditional Chinese:  毀滅  ; pinyin:   Huǐmiè ).
Чарина Ольга Иосифовна
Олоҕун олуктара
О.И. Чарина нуучча фольклорун чинчийэр, 20-н тахса научнай ыстатыйалары суруйбута.
Кут
Элбэх итэҕэллэргэ уонна философияларга, кут диэн киhи баар буолуутун өй-санаа эбэтэр имматериальнай (материальнай буолбатах) өттө, үксүн өлбөт дэнэр. Теология быhаарыытынан, кут киhи өлүүтүн кэнниттэн салҕыы олорор, онтон сорох итэҕэллэр Таҥара куту айар дииллэр. Анимизм итэҕэйиитинэн тыына суох маллар эмиэ куттаахтар.
Кут сур
Серошевскайга маннык этии баар: "Душа его жила раньше в надзвездном мире, придя на средний мир, будет вспоминатъ свое прежнее житье и вечно тосковать".(651 стр.) Серошевскай ити саха киhитин душатын( саха өйдөбүлүнэн - ийэ кут) туhунан этэр. Өскөтө, сахаҕа оннук өйдөбүл баар эбит буоллаҕына, дьэ, ол Орто дойду эрэй энээрдээх олоҕор олоро сатаан баран өлбүт киhиттэн тахсан Үөhээ дойду Үhүс халлааныгар барар ийэ кут "иккистээн эргилиннэхпинэ иэччэҕим хайыннын" диэн баран барара буолуохтаах. Оччотугар ийэ кут иккиhин Орто дойдуга төннүбэтэ чахчы. Онон, биhиги ийэ куппут Үhүс халлааҥҥа өрүү дьоллоох олоххо олоруо диэн санаабытын бөҕөргөтүнэргэ эрэ тиийэбит. (Үөhээ дойду үhүс халлаанын сорох омуктар рай диэн аатынан билэллэр.)
Гаврилов Кузьма Осипович
К.О.Гаврилов биһиги киэн туттар биир дойдулаахпыт - Саха сирин бастакы биллэр дьонноруттан биирдэстэрэ этэ. Кини, «аахтахха бараммат, алаастаах сыhыылаах» Куоллара үрэҕин биир кэрэ көстүүлээх «Хоптолоох» алааhыгар  1890 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. Кини саха дьадаҥы ыалын оҕото, бэйэтин талаанынан уонна дьулуурунан бастаан нэһилиэгэр церковнай–приходской оскуоланы, онтон нэһилиэгин дьонун көмөлөрүнэн , кинилэр үп–харчы хомуйаннар, Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбитэ. Кузьма Осипович күн күбэй ийэтэ – Александра Саввична Гаврилова (Левина) – хорсун санаалаах ийэ этэ. Оҕолорун барыларын үөрэхтээх дьон оҥортообута. Оҕолорун үөрэттэрээри, саас Куоллара үрэх уутунан уhааран мас киллэрэн улахан дьиэ туттубута, билигин нэhилиэкпитигэр Υөрэҕирии музейа буолан турар. Кузьма политсыылнай  Петр Стуловка Куоллараҕа үөрэммит. 1898 с.Бүтэйдээх церковнай–приходской оскуолатыгар үөрэнэ киирэр. Бу оскуола маҥнайгы  үөрэнээччилэриттэн биирдэстэрэ. Олус үчүгэйдик үөрэммит. Федор Гаврильевич Сивцев – Суѳдэр аҕабыыт  мэктиэтинэн уонна нэhилиэгэ үп хомуйан Дьокуускай куоракка миссионерскай оскуолаҕа үөрэнэ киирэр. Миссионерскай оскуоланы туйгуннук бүтэрэн баран реальнай училищеҕа үөрэнэр. Үөрэнэр сылларыгар бастыҥ математик уонна омук тылын билээччи быhыытынан биллэр. Реальнай училищены туйгуннук үөрэнэн бүтэрэр. К.О.Гаврилов аҕата эрдэ өлөн үөрэҕин быыhыгар куруусчуттаан, репетитордаан эбинэр, ону таhынан дьонугар көмөлөhөр эбит.
Saab Automobile
Saab Automobile AB, биллэр аата Saab диэн Швеция аутомобил оҥорооччута уонна General Motors салаата.
Кыра оҕо майгына
Кэлин кэмҥэ элбэх үөрэхтээхтэр киһи өйө-санаата, майгына үөскээһинигэр Айылҕа кистэлэҥ күүстэрэ кыттыһалларын курдук этэллэр. Киһи дьылҕатыгар, өйүгэр-санаатыгар Айылҕа быһаччы орооһуута ордук улахан оруолу ылар. Кыра оҕо майгына үөскээһинигэр Айылҕа бэйэтин быһаччы дьайыыларын ылар оруолларын туһунан ырытыахпыт.
Кыра оҕо этигэр-сиинигэр дьайар ыарыылартан өйүгэр-санаатыгар эмиэ уларыйыылар тахсаллар. Бу уларыйыылар оҕо дьыл ханнык кэмигэр төрөөн хаһан бырдахха сиэппититтэн улахан тутулуктаахтар. Сайын төрөөбүт оҕо олох кыһыл оҕо эрдэҕиттэн этэ ыарыыны билэр буола үөрэнэр. Бырдах сиэһиниттэн ытаан-хайаан майгыта уларыйар, этэ-сиинэ ыарыыны тулуйар буола аан маҥнай үөрэнэр.
Кыйы (Таатта улууһа)
Кыйы — Таатта улууһун Тыараһа нэһилиэгин киинэ.
Кыыс (сулустар бөлөхтөрө)
Кэтээн көрүү
Күн бу бөлөххө балаҕан ыйын 16 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан саас ордук уонна толору көстөр.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Гириэктэр номохторунан бу Деметра, Кронос уонна Рея кыыһа — байылыат уонна сир оҥоруу таҥарата, Персефона ийэтэ.
Палтога
thumb|right|250px|Палтога Палтога — Арассыыйа дэриэбинэтэ, Вологда уобалаhа баар Казаковский сельсовет киинэ. Нэһилиэнньэтэ 295 кэриҕэ киһи (2002).
Икки өрүттээх тыллар
Эбии хос быһаарыыта да суох алдьархай киһи диэтэхпитинэ, бу киһи үчүгэйи да, куһаҕаны да олус элбэхтик оҥорор кыахтааҕын чопчулаан бэлиэтиибит, туох эрэ кутталлаах, уратылаах киһи буоларын биллэрэбит. Аһара барар өйдөөх-санаалаах киһи аһара барар, киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыылары оҥорор кыахтааҕын быһааран итинник этэр эбиппит. Аһара барар өйдөөх-санаалаах киһи аһара үчүгэйи оҥорон кэбиһиэн сөбүн тэҥэ, аһара куһаҕаны, ыар быһыылары эмиэ оҥорор кыахтааҕын сахалар былыргыттан билэн итинник этэллэр.
Татарстаан
Киин куората — Казан. Татарстан Киров, Ульянов, Самара, Оренбург уобластарын кытта, ону таһынан Башкортостаны, Марий Эли, Удмуртияны уонна Чувашияны кытта сыста сытар.
Устуоруйата
Былыр бу сиргэ киэҥник биллэр, Илиҥҥи Европа биир күүстээх дойдута - Волга Булгарията баар этэ. Былыргы болгардар (булгардар) бу сиргэ Орто Азияттан көһөн кэлбиттэрэ биллэр. Сабаҕалааһын быһыытынан болгардар былыргы гуннарга уруулуу омуктар. Чопчу түрк омук буолаллара биллэр.
Местникова Аграфена Григорьевна
Пенсия5а 1980 сыллаахха тахсыбыта уонна салгыы оскуола интернатыгар 13 сыл поварынан үлэлиир. Үлэтин уопсай ыстааҺа 52 сыл.
Турантаев Гурий Иванович
Олоҕун олуктара
1987 сыллаахха "Магистр народной медицины" диэн анал ааты ылбыта. 1994 сыллаахха тохсунньу 12 кунугэр Саха сиринээҔи эмчиттэрин Ассоциациятын президиумун уонна аттестациялыыр хамыыҺыйатын быҺаарыытынан Гурий Ивановичка "ТүҺүлгэ Эмчит" аата иңэриллибитэ.
Гурий Иванович уопсайа 18 сиэн оҔолоох уонна 1 хос сиэннээх.
Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын институута
Институт салайааччылара:
Аҕыйах ый Р.И. Местников дириэктэрдии сылдьыбыта биллэр.
1109
1109 сыл.
Саха саҥата (сурунаал)
Соруга
«Саха саҥатын» тэрийэн таһаарааччылар сурунаал иннигэр туох сыалы-соругу туруоралларын туһунан 1912 с. 1—2 №-гэр суруйбуттар : Саамай бастаан туохтан да ордук кыһанар кыһаныыбыт буолуоҕа: үөрэх тэлгэнэн дьон суругу билэригэр. Бу суол, биһиги санаабытыгар, ситиллиэ этэ дьон ускуоланы элбэхтик тэрийэн, оҕолорун кыһанан үөрэтэллэрэ буоллар, итигэннэ бу дойду үөрэҕин бүтэрбит оҕолор үрдүк үөрэххэ баралларыгар – үбүнэн салгыыллара буоллар, истипиэндийэ диэн ааттаан. Иккис суол кыһаныыбыт буолуоҕа бэйэбит туттунан олорор дьаһалбыт көнөрүгэр, кырдьыктаах дьүүл дьүүллэнэн баттабыл-атаҕастабыл аччыырыгар. Үсүһүнэн, биһиги күүспүт тиийэринэн кичэйэн көрүөхпүт бэйэбит наадабытын, кыһалҕабытын бэйэбит билэн, сүбэбитин-санаабытын холбоон, олохпут тупсан, дьон кыһалҕата-эрэйэ суох олороругар. Төрдүһүнэн, биһиги кыһаныахпыт дьон майгыта-сигилитэ тупсан көнөрүгэр, куһаҕан быһыы-майгы хааларыгар. Бэсиһинэн, былыргы өбүгэлэрбит хайдах-туох быһыылаахтарын-майгылаахтарын билэн иһитиннэрэргэ баҕалаахпыт. Онтон тилэх кэннигэр дьон да аралдьыйан күлэр-оонньуур суолларын хаалларыахпыт суоҕа». Сурунаал таһыгар суруллубут : Сахалыы сурук, саҥа үтүө быһыыга баҕалаах, ким да диэки буолбакка, бу дойдуну билэргэ, кини олоҕун тупсарарга кыһанар.
Арассыыйа экономикатын оройуоннара
Билигин, Арассыыйа экономикатын оройуоннааһыныгар 11 экономика оройуонун (ЭР) араараллар:
Кит (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Очуоска баайыллыбыт Андромеданы сиэтэ Посейдон ыыппыт кит абааһы. Бу абааһыны Персей өлөрбүт.
Вигго Брун
200px|раамка|уҥа|Вигго Брун Вигго Брун (эбэтэр Виго Брун (Алтынньы 13, 1885) диэн норвежскай математик. Норвежскай наука академиятын чилиэнэ. Бочуоттаах Гамбург университетын доктора. Улахан аҥаар үлэтэ ахсаан теориятыгар, комбинаторикаҕа өттүлэригэр буолар.
Олоҕун олуктара
Вигго уон оҕоттон саамай балыс этэ. Осло университетын бүтэрбитэ, ол кэнниттэн Гёттингенскай университетка үөрэппитэ (1910-1923). 1923 сыллаахха Норвегияҕа төттөрү төҥнүбүт уонна Тронхейм куоракка Норвежскай технологическай институт профессора буолбута.
Тиэрмэ
Былыргы Риим тиэрмэлэрин тиһигэ
Тиэрмэлэр Риим импиэрийэтин бары сирдэригэр тутуллубуттара, ол эрээри билигин үксүгэр сэмнэхтэрэ эрэ хаалбыттар.
ПМН
Оҥоһуута
Корпуһа пластмассаттан оҥоһуллубут, иһигэр икки канаал баар, туруору уонна сытыары. Эстэр заряда 200г. тротил шашката. Үрдүтүгэр баттанар эрэһиинэ хаппах. Туруору ханаалга миинэ элбэрээгэ баар, сытыарыытыгар охсор механизм. Ол механизм оһуобай харыстааччылаах (предохранитель), миинэни харыйарын уонна иитэрин куттала суох гынар.
Бүтэй туйахтаахтар
Аймахха билигин үс кэргэн киирэр — аттыҥылар (Equidae), муос тумустар (Rhinocerotidae) уонна тапирдыҥылар (Tapiridae), холбоон 17 көрүҥнээхтэр. Бэйэ бэйэлэриттэн улахан уратылаах кыыллары аан бастаан Ричард Оуэн XIX үйэҕэ уруулуу буолалларын дакаастаабыта. Кини бу бөлөххө аат биэрбитэ - паарата суох туйахтаахтар (odd-toed ungulates, непарнокопытные).
Өсөһүннэрэн үөрэтии
Оҕо кыра буолан, бэйэтин өйө-ситэ киирэ илигинэ куруук албыннаан, атыҥҥа аралдьытан уонна манньалаан, аһатан үөрэтэллэр. Маннык үөрэтии оҕо бэйэтин өйө ситэ сайда илик буолан, тугу оҥорорун кыайан хонтуруолламмат эрдэҕинэ эрэ туттуллара оруннаах. Кыра оҕоҕо тугу эмэ үөрэппити чиҥэтэн биэрэргэ үчүгэй манньаттан ордук туох да суоҕа биллэр. Онтон улаатан, өйө киирэн истэҕинэ оҕону хайдах көрүҥнээхтик үөрэтэртэн кини салгыы олоҕо барыта тутулуктанар. Бу үөрэх ханнык көрүҥҥэ олоҕуран салгыы барыытыттан, оҕо бэйэтин олоҕор сыһыана үөскүүр уонна өйүгэр-санаатыгар ол сыһыан иҥэн киирэн олохсуйан хаалар. Оҕо бэйэтин олоҕор сыһыанын маннык икки көрүҥҥэ араарыахха сөп:
Иккиһинэн, оҕо бэйэтин олоҕун тупсаран иһиигэ бэйэтэ ордук кыһанарга үөрэниитэ уонна ол иһин саҥа сыаллары ситиһэргэ дьулуһуута.
“Бачча улахан буолан бараҥҥын маны кыайбаккын дуо”, эбэтэр “Улахан киһи маннык оҥорор” диэн этиилэр өсөһүннэрэн үөрэтии сүрүн төрүттэринэн буолаллар. “Оҕом улааппыт, барыны сатыыр буолбут” диэн этии оҕо улаатан улахан киһи оҥорор бары быһыыларын таба, киһи быһыылаахтык оҥорор буолбут кыахтаммытын биллэрэр.
Оҕо улаатан иһэн сайдыыта эбилиннэҕинэ ситиһэн иһэр бэлиэ кэмнэрэ соччо элбэҕэ суохтар. Бу бэлиэ кэмнэри оҕо кыра эрдэҕиттэн бары күүһүн уонна кыаҕын ууран туран ситиһэ үөрэниитэ, кинини туруоруммут сыалын ситиһиигэ дьулуурдаах, өһөс гына оҥорор. Оҕоҕо, кыратык тугу эмэни ситиһэн иһэригэр аналлаах сыаллар, инники диэки, улаатан иһии, өрө тахсыы, сайдыы диэки, кыра эмэ да буоллар хамсааһыннар куруук баар буолан иһиэхтээхтэр.
Кытай тыла
Суруга
Кытай тыла аан дойдуга баар саамай былыргы тыллартан биирдэстэрэ, ону таһынан кытай тыла билиҥээҥҥэ дылы туһаныллар саамай былыргы суруктаах. Кытай суруга (иероглифтар) дьоппуон тылыгар туттуллар (онно кандзи диэн ааттанар), өтөрдөөҕүтэ кэриэй уонна вьетнам тылыгар эмиэ туттулла сылдьыбыта.
Ном
Ном (Нуом) - билиҥҥи Грецияҕа баар иккис таһымнаах сир тыырыллыытын эдинииссэтэ (улуус курдук). Уобаласка (гириэктии периферияҕа) киирэр, бэйэтин иһигэр общииналарга (биһиэнинэн нэһилиэктэргэ) арахсар.
Сенькин Петр Егорович
1917 сыллаахха Таатта улууhугар I Дьохсоҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Чөркөөх сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. Оччотооҕу үүнэр көлүөнэ социализм акылаатын түһэрсэр, культурнай революцияны оҥорсор, колхозтары тэрийсэр улэҕэ актыыбынайдык кыттара, Петр да оччотооҕу бэйэтин сааскылаахтарыттан хаалсыбатаҕа. Комсомолга холбоспута, коммунистическай идеяҕа бас бэриммитэ, культурнай революция актыбыыһа буолбута. 1939 сыллаахха саас, Петр Сенькин Серов аатынан колхоз бырабылыанньатын председателинэн быыбардаммыта.
Биохимия
Биохимия диэн тыыннаах организмнарга буолар процесстары чинчийэр үөрэх. Клетка биологиятыгар уонна физиологияҕа улахан суолталаах. Биохимия үөрэҕэ энзимнары, нуклеокислоталары, углеводтары, саахардары, белоктары уонна сыа араас көрүҥнэрин уонна ыккырдалыргар барар процесстары үөрэтэр.
Биир оҕо
Биир оҕо атаах буола улаатар кыахтанар.
Ыаллар биир икки оҕолоро утуу-субуу улаатан иһэннэр бэйэлэрэ кыра оҕону төрүт көрбөккө эрэ улаатан хаалаллар. Улаатан, улахан да киһи буолан бараннар бэйэлэрэ төрөппүттэригэр кыра оҕо буола сылдьаллар, куруук бэйэлэрин көрдөрөллөр, көмөҕө наадыйаллар, туохтара-эмэлэрэ син-биир табыллыбата элбээн иһэр. Улаатан иһэн бэйэтэ кыра оҕону көрбөтөх киһи бэйэтин кыра оҕо курдук сананарын кыайан бырахпакка уһуннук эрэйдэнэр.
Николай Васильевич Склифосовский
= Үлэлэрэ = 70 медицинскэй научнай үлэ ааптара.
Күөрэгэйдэр уустара
Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Күөрэгэй.
Биир оҕо
Элбэх оҕолоох ыаллар холобурдарыттан ылан туһаннахпытына, кыра оҕону, 5 сааһыгар диэри үөрэтиигэ кытаанах, чиҥ көрдөбүл баар буолуохтаах. Оҕону үөрэтии барыта батыһыннаран уонна үтүгүннэрэн ситиһиллэрэ ийэ кута үгэстэргэ үөрэнэригэр олоҕурар буолан ордук тиийимтиэ. Оҕо бэйэтэ үтүктэр дьоҕурун сайыннаран биэрии улахан оҕо курдук эбэтэр төрөппүтүн курдук буоларын ситиһэригэр көмөлөһөр.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа быраастара сүрүн кадровай састаабынан өрөспүүбүлүкэ оройуоннарын кэрийэллэр, ыарыһахтары көрөллөр-истэллэр, практическай көмө оҥороллор. Балыыһа кэлэктиибэ урукку үгэһи батыһарга дьулуһар, билиҥҥи олох стиһиитин туһанар уонна үлэһиттэринэн киэҥ туттар.
Кнопка жизни
Кно́пка жи́зни — 2005 сыллаахха тэриллибит Арассыыйа стартааба, Арассыыйаҕа бастакы медициина сигнализаациятын өҥөтүн (кырдьа барбыт саастаах уонна инбэлиит дьоҥҥо суһал көмөнү ыҥырыы) оҥорор.
Салалтата
2014 сылга хампаанньа хаппытаалын 43 % Дмитрий Юрченко (бу иннинэ «Кнопка» ген. дириэктэрэ) тэрийбит «А-Клевер» хампаанньатыгар, Ирина Линникка уонна Александр Мусиенкоҕа; 57 % «Ринтех» (АйТи) тиксэрэ.
Остуоруйата
CNews дааннайдарынан, ити рааунд кэнниттэн «Ринтех» «Кнопке жизни» хампаанньаттан  57 % бас билбит, онон хампаанньа 61 мөл. солкуобайтан ордук сыаналаммыт.
Маһаары Баһыыкап
Дойдутугар кэлэн, Маһары сабыдыала улаатар. 1680 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ ясак хомулларын кэтии-маныы бара сылдьыбыта биллэр. Онно Польшаттан төрүттээх Иван Крыжановскай диэн үтүө, киһи сиэринэн ясак хомуйааччыны кытары билсэр. Ясак хомуйааччылар маннык буолуохтаахтар диэн челобитнай Приклонскай воеводаҕа түһэрэр. Ол сурук түмүгүнэн воевода ыраахтаҕыга маннык ис хоһооннох челобитнай суруйбут эбит: "да в прошлом же 188-м (1680) били челом тебе, великому Государю, ленские ясачные князцы Мазары Бозеков и все ясачные Верхневилюйского зимовья якуты, чтобы ему, Ивану, быть в Верхневилюйском зимвоье приказынм челоком для твоего великого государя ясачного соболиного збору, а он де Иван служит тебе великому государю многие годы и твою великого государя соболиную казну обирает без недобору и служилых людей и их, ятутов и тунгусов, не обидит и не грабит и налог не чинит".
Губин Юрий Александрович
Губин Юрий Александрович (1942 төр.) — РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна.
Санаа түһүүтэ
Дьон бары айылҕаттан биир кыахтаах буолбатахтар, эт-сиин уратылара элбэхтэр. Сорохтор төрүөхтэриттэн санаалара күүстээх, кыахтарын билинэр буоллахтарына, үгүстэр санааҕа ыллараллара, санаалара түһэрэ элбэх. Дьон үксүлэрэ санааларын көтөҕөн, баҕа санаалары иҥэрэн биэриигэ, атын дьон көмөлөрүгэр наадыйаллар. Киһи таҥаралар аһара улаатан хаалыылара ити быһаарыыга, мөлтөхтөр көмө көрдүүллэригэр олоҕурар.
Санаата түстэҕин аайы арыгы иһэн иһэр киһи түргэнник арыгыһыт буолар. Бэҕэһээ испит арыгы сарсыардатыгар төбө ыарыытын оҥорон, санаа букатын түһэрин үөскэтэрэ уонна эмиэ санааны көтөҕөөрү арыгы иһиитэ, абырахтаныыны аҕалан арыгылааһын салгыы барарын саҕалыыра арыгыһыт буолуу кэлэригэр түргэнник тириэрдэр.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун бэрээдэккэ, киһи буолууга утумнаахтык ииттэххэ, үөрэттэххэ эрэ туох эмэ үчүгэй үгэстэри иҥэринэн үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатарын бу сымыйа “айыы үөрэҕэр” балыттаран туһамматтар, хаалларан сылдьаллар.
Кыра оҕону иитии уратыта
Кыра оҕо бэйэтэ оҕону көрөн аһара үтүктэр. Улахан оҕо «Мин курдук оҥор» диэн көрдөбүлэ олус кытаанах уонна халбаҥнаабат, толоруллар эрэ буолара табыллар. Кыра оҕо улахан оҕо көрдөбүлүн халбаҥнаабакка толорорго үөрэнэн хаалар.
Вендичаны
Вендичаны (Вендичани) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 970 (2011).
Түүр омуктар
Омуктар
Түүр омуктар ахсааннарыгар киирсэллэр: Онтон таhынан, былыргы, билигин суох хуннулар, кыпчактар, авардар, булгардар, хуннар уонна хазардар эмиэ түүр омуктар этилэр.
Кытай улуу эркинэ
Кытай Империятын тастан киирэр өстөөхтөртөн көмүскүүр, дойдуну киин куораты кытта ситимниир уонна кулуттар-хамначчыттар дойдуттан куоппаттарыгар аналлаах.
Ыам ыйын 30
Ыам ыйын 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 150-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 151-c күнэ). Сыл бүтүө 215 күн баар.
Үтүгүннэрэн үөрэтии
Оҕону бэйэ хайдах улаатан иһэн иитиллибитин курдук иитии-үөрэтии бэйэҥ хайдах киһигиний даҕаны, соннук киһини иитэн-үөрэтэн, өйүн-санаатын чочуйан оҥорон улаатыннарар.
Туһаныллыбыт литература
1. "Киин куорат" хаһыат. 14.11.2003.
Култуура
Култуура (cultura) — киhи гыныыларын уонна үлэлэрин түмүгэ. Бу тылынан дьон-аймах сиэрин-туомун, оҥорбут малларын, билиитин-көрүүтүн, сатабылын, үгэстэрин, традицияларын ааттыыллар. Култуура история кэмнэринэн, омуктарынан уонна үлэ эйгэтинэн арахсар.
Киһи-аймах төрүттэниитэ
4 мөлүйүөн сыл ынараа өттүгэр Африкаҕа бастакы гоминиидтар (дьоҥҥо майгыннааччылар) баар буолбуттара. Кинилэр мастан түһэн сиргэ икки кэлин атахтарынан хаамар буолбуттара. Бу дьон билимҥэ автралопитектар диэн аатынан биллэллэр.
Биһиги эрабыт иннинэ 30 уонна 12 тыһыынча сыллар иһинэн дьоннор хайа хаспахтарыгар иҥин араас ойуулары оҥорбуттара билигин көстөр. Европаҕа мууһуруу кэмэ (ледник период). Бу кэмҥэ Хотугу Америкаҕа бастакы дьон баар буолаллар. Сабаҕалааһын быһыытынан Сибииртэн билигин Берингия диэн ааттанар силбэһигинэн сатыы кэлбиттэр.
Химия элемена
Химия ууһуга (элемена) диэн атом көрүҥэ, атом нүөмэринэн быһаарыллар, ол аата үөскэҕэр баар протон ахсаанынан. Бу термин өccө оччо протоннардаах, атомнартан турар сэги көрдөрөр. Элеменнар биллэр холобурдара тимир, алтан, үрүҥ көмүс, кыhыл көмүс, уулук, харыалык, азот уонна абалык. 2016 сыл туругунан 118 ууһук баара биллэр, олортон 94 ууһук айылҕаҕа үөскүүллэр, 24 ууһугу дьон синтезтаан таһаарбыта. 80 ууһук бигэ изотоптаах. Химия ууһуга химия холбоһугуттан уратыта диэн ууһугу ханнык да химия хардатынан судургу сэктэргэ хайыппаккын. Үөскэххэ баар протон ахсаана ууһук саҥын быһаарар, кинини атом нүөмэринэн көрдөрөллөр. Биир атом нүөмэрдээх атомнар бары биир ууһук атомнара буолаллар. Кудай куйаар барион материятын барытын кэриэтэ химия ууһуктардаах. Араас ууһуктар химия хардатынан саҥа холбоһуктарга уларыйаллар. Бу холбоһуктар химия ситиминэн холбоһоллор. Аҕыйах ууһук айылҕаҕа холбоһук буолбатах син ыраас туруктаах көстөр (холобур, көмүс уонна үрүҥ көмүс). Атын ууһуктар Сиргэ үксүн холбоһук уонна булкаас курдук көстөллөр. Салгын сүрүннээн азот, абалык уонна аргон булкаастара, манна эбии харыалык диоксида уонна уу холбоһуктара эмиэ бааллар. Дьон химия ууһуктарын түҥ былыргыттан булан тутталлара. Бастакынан харыалык, күкэр, алтан, көмүс айылҕа минералларын булбуттара. Бу ууһуктары наардыыр санааттан төрүт ууһук уонна алхимия курдук торумнар үөскээбиттэрэ. Химия ууһуктарын аныгылыы наардааһынын 1869 сылга нуучча химига Дмитрий Менделеев айбыта. Бу наардааһын ньымата периодтаах таабыл дэнэр. Бу таабыл ууһуктары улаатар атом нүөмэрдэринэн кэккэлиир (периодтар), бу кэккэлэргэ баар баҕахтар (бөлөхтөр) хатыланар (периодтаах) физика уонна химия саҥнардаахтар.
Оонньуур
Оонньуурдар ис хоһооно уонна формалара общество социальнай тутулун кытта, кини культуратын таһымын кытта быһаччы сибээстээх.
Сымнаҕас оонньуур — искусственнай тирииттэн, таҥастан уонна набильнай матырыйаалтан оҕо оонньуур. Араас кэмҥэ технологическай технологическай матырыйааллары: синтепон, синтетическэй кыраныыссалары, стружканы, ватаны, волокнаны уо. д. А.
Дьоппуон
Экономиката
Дьоппуон диэн аан дойду биир ордук баай дойдута. Дьон орто хамнаhа иккис миэстэни ылар, АХШ кэнниттэн. Аан дойдуга биллэр корпорациялар бааллар — Toyota, Honda, Panasonic, Sony, GP, Morgan, Docono NTT, Mazda, Lexus, Nissan, Toshiba, Vao, Funai уо.д.а.
Спорт
Дьоппуоҥҥа араас традиционнай спорт көрүҥнэрэ бааллар, ол курдук сумо, дзюдо, карате, уонна кендо. Арҕаа дойдулартан кэлбит спорт көрүҥнэрэ эмиэ олус киэнҥник тарҕаммыт, ол курдук, бейсбол, футбол, гольф уонна хайыһар.
Дьаhалта
Дьаhалта диэн или уонна дьону дьаhайар политика аппарата. Дьаһалта биир территорияҕа бииликтээх, ол эбэтэр дьаһайар кыахтаах. Бу территория араас таһымнаах буолар - дойду, штат, регион, провинция. Дьаһалта дьаһахтары айар, уураахтары ырытыыга таhаарар уонна ылынар, түһээн хомуйар, харчы имниир.
Далан (суруйааччы)
200px|thumb|right|Василий Семенович Яковлев — Далан Төрөөбүт күнэ: [[Муус устар 1|1 муус устар 1928
Айар үлэтэ
Общественнай олоххо актыыбынайдык кыттарын үгүс ахсааннаах публицистическай уонна проблемнай ыстатыйалара, суоллааҕы бэлиэтээһиннэрэ туоһулууллара.
Үөрэнээччилэрэ
Кылаас салайааччытын быһыытынан бастыҥ үөрэнээччилэрэ:
Арассыыйа федераальнай уокуруктара
Уокуруктар киин-куораттарыгар салайар-сүрүннүүр органнара — президент боломуочуйалаах представителэ, кини аппарата уонна салалтата — олохтоноллор. Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук киин куората (Пятигорск) административнай киин эбэтэр субъегын улахан куоратын ахсааннарыгар киирбэт.
Российскай Федерация Президенын боломуочунай представителэ Президент администрациятын представителинэн уонна үлэһитинэн ааҕыллар.
Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук
Сүрүн ыстатыйа: Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук
Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук
Сүрүн ыстатыйа: Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук
Чаҥ үйэ
Чаҥ үйэ диэн таас үйэ кэнниттэн кэлэр уонна тимир үйэ иннинээҕи история периода. Бу периодка дьэс уонна хорҕолдьун металлартан чаҥ оҥоhуулары уулларар буолбуттара.
Үтүктүү содула
Биһиги сахалар арҕаа дойдулары ордук сайдыылаахтарынан-билиилээхтэринэн ааҕаммыт нууччалары быһалыы, кинилэр майгыларын үчүгэйин уонна куһаҕанын ситэ араарбакка эрэ үтүктэн иһэбит. Ыраахтааҕылаах Россия саҕаттан олох бары өттүгэр хаалан иһиибит элбэҕэ бэрдиттэн барыны-бары үтүктэн, сайдыыны-билиини эбинэн бэйэбитигэр туһаны оҥосто сатыыбыт, өйү-санааны, үөрэҕи эбинэрбит кырдьык. Арай кэнники кэмҥэ үтүктэн ылынар туһалаахпыт, үчүгэйбит лаппа аҕыйаан, буортулааҕы, куһаҕаны үтүктэрбит элбээтэ.
Дьэдьэн саллааскыта
Дьэдьэн саллааскыта (, Толстоголовка мальвовая) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Европаҕа уонна Азияҕа тарҕаммыт. Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа, илин уонна киин улуустарга көстөр.
Лебедев Василий Дмитриевич
Айар үлэтэ
Айар үлэтин 50-с сыллардар бүтүүтүгэр саҕалыыр. Кини бастакы айымньылара «На Севере Дальнем» диэн Магадаан куоракка тахса сылдьыбыт альманахха бэчээттэммиттэр.
Гайдар
Гайдар:
1930-с
1930-с cыллар.
Мас тардыһыытыгар аан дойду чемпионата 2014
Кыттыбыт дойдулар
35 дойдуттан 170 спортсмен кыттыбыт.
Маклашова Елена Гавриловна
Маклашова Елена Гавриловна — политика билимнэрин кандидата.
Ньургуһун сибэкки
Ньургуһун (, Прострел раскрытый, эбэтэр сон-трава) — Лютиктиҥилэр (Ranunculaceae) кэргэннэригэр киирэр сибэкки, Саха сиригэр саас хаар ууллаатын кытта бастакынан тыллар. Ол иһин норуокка подснежник дииллэр, дьиҥэр, итинник нууччалыы ааттаах атын, кырачаан сибэккилээх от үүнээйи баар (Саха сирин киин өттүгэр үүммэт).
Ойуур саллааскыта
Бэс ыйыгар көтөр. Кынатын далааһына 28-32 см.
Vodafone
2006 с. туругунан, Vodafone 260 млн туттааччылардаах 5 континеҥҥа. Ол курдук, кини аан дойдуга China Mobile кэнниттэн иккис улахан мобил ситим бөлөҕө буолар.
Камотес байҕал
Порттар
Сан-Исидро, Паломпон (Лейте арыы), Себу (Себу), Талибон ( Бохол)
Нэт Вэй
Биографията
Вэй төрөппүттэрэ Гонконгтантан кэлбит эмиграаннар.
Шелехова Роза Васильевна
200px|thumb|right|Шелехова Роза Васильевна Шелехова Роза Васильевна (род. 1 марта 1932, Якутск, Республика Саха (Якутия), РСФСР) — устуоруйа билимин хандьыдаата, Арассыыйа наукатын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын бэтэрээнэ.
Скарлетт Йоһанссон
Эрдэтээҕи сыллар
Йоханссон куорат 41 №- дээх начальнай оскуолатыгар Виллидж- Вилидж штатыгар сырытта, Манхэттэн- штакка киирдэ. Төрөппүт сайдыыта уон үс сылга күүскэ үлэлээтэ. Ийэм линиятынан ордук чугас этэ-Суола- ииһэ Слоун, бухгалтерынан уонна учууталынан; кинилэр чаастатык атаараллара, Йоханссон бэйэтин бастыҥ дьүөгэтин ааҕар этэ. Оҕо эрдэҕиттэн карьерга интэриэһэ, Йоханссон бэйэтин дьиэ кэргэнин туһугар элбэхтик ыллыыра, үҥкүүлиирэ. Ордук дьазаҕа мюзиклы уонна кытаанах майгыны сөбүлүүр. Чечетка уруоктарын ылан, төрөппүттэрэ карьеры талыы өйүүллэрин биллэрдэ. Оҕо эрдэҕинээҕитин олус үгэһирбит курдук ойуулаабыта.