cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оросин Петр Иванович - Хайыкы
1921-1923 сс. сахалар сэбиэскэй былааһы утары өрө турууларын неформальнай салайааччыта. ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат (1922-1923 сс.). Коробейников салайааччылаах норуот сэриитин Хотугу этэрээтин (норуокка биллэринэн Оруоһун этэрээтэ) штабын салайааччыта (1921-1923 сс.).Этэрээт Таатта, Боотур Уус, Мэҥэ, Нам улуустарынан, Дьокуускай куорат аттынан сэриилэспит. Ракитин генерал этэрээтин штабтарын начальнига (1923 с.). 1928 с. Ксенофонтов дьыалатынан репрессияланан Соловки оһуобай лааҕырдарыгар сыппыт. Булгахтерынан үлэлээн тыыннаах ордубут. Хаайыы кэнниттэн Саха сиригэр эргиллибэтэх. Иркутскай уобалас Бодойбо куоратыгар олорон өлбүт. Кэргэнэ Вера Дмитриевна Давыдова — методист учуутал, оҕо суруйааччыта. Уоллаах кыыс оҕолоруттан удьуор хаалбатах.
Кустуров Дмитрий Васильевич
Олоҕун олуктара
1929 с. сэтинньи 8 к. Кириэс-Халдьаайы сэл. (III Байаҕантай) Томпо улууһугар төрөөбүтэ
Үорэҕин бүтэрэн баран Дьокускайдааҕы кинигэ издательствотыгар билим литэрэтиирэтин эрэдээктэринэн, СО АН СССР Дьокуускайдааҕы филиалыгар, А.С.Пушкин аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи библиэтиэкэ учуонай сэкирэтээринэн, "Саха сирэ" хаһыат анал кэрэспэндьиэнинэн үлэлээбитэ
Айар үлэтэ
"Сержант без промаха" (Якутск, 1992)
"Бэйэни салайыныы - өбүгэ саҕаттан баҕабыт" (Дьокуускай, 2005)
Өй-санаа үөрэҕин буккуйуу
Дьадаҥылар, үлэһиттэр былааһы ылан, сэбиэскэй былаас туругуран, саҥа олоҕу айхаллааһын, сөбүлээһин үөрүүтэ-көтүүтэ саҥаны, айыыны оҥоруу үчүгэй эбит диэн өйү, саҥа үөрэҕи-билиини баһылаан эрэр хараҥа дьоҥҥо киллэрбитэ, урукку олоххо сибээстээҕи барыларын куһаҕанынан ааҕан, үлтү сынньан, тэпсэн туораппыттара. Ол кэнниттэн салгыы баран саҥаны айыылар бары үчүгэйдэр эбит диэн санааҕа ылларбыттарын тэҥэ, биһиги ураты үчүгэйбит диэн өйү-санааны дьоҥҥо иҥэрбиттэрэ.
Төһө да айыы диэн тылы таба быһаарбатар Сомоҕотто сорох тыллары оруннаахтык быһаарар. От угро-самодийского «аба» (мертвец) и «чи» (человек). Отсюда, «абачи» или по якутски «абааһы» - «иччи мертвого человека. (1,99). Билигин даҕаны илэ көстүбэт эбэтэр субу баар араас куһаҕаннары барыларын абааһынан ааттанар, сириллэр, туоратыллар.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии киһи оҥорор быһыыларыгар быһаччы сыһыаннаах. Субу оҥорор быһыыбыт икки өрүттээх буолан тахсарыттан, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран билэн олоххо туһаныы хас биирдии киһиттэн ирдэнэр олох көрдөбүлэ буолар. Олох ханнык эрэ кэрдиис кэмнэригэр, бу икки өрүттэр хардары-таары бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэллэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥы дьон үчүгэй диэн ааттанар эбит буоллахтарына, билигин, ырыынак кэмэ кэлэн дьадаҥылар куһаҕаҥҥа кубулуйан хааллылар, онтон баай буолуу үчүгэйгэ уларыйда.
Үчүгэйгэ кубулуйуу
Элбэх харчыны бас билэр баһылык салайар, баһылыыр дьонугар үчүгэй киһиэхэ кубулуйуута ити курдук үөскүүр. Хамнас, ас-таҥас барыта бу киһиттэн тутулуктаах буоларынан, тугу эппитэ барыта туоларынан, бу киһи сотору кэминэн букатын «күҥҥэ» кубулуйан, онно тэҥнэһэн барар кыахтанар.
Салайар былаас аһара күүһүрдэҕинэ аҥардастыы биир тойон салайар кэмигэр бары тойоттор «күн» курдук үчүгэй буолуулара былаастара аһара элбэҕиттэн үөскүүр. Россияҕа тойоттор аһара коррупцияҕа ылларыылара былаастара элбэҕиттэн, өр кэмҥэ уларыйбатыттан, үлэһит дьон өттүлэриттэн сөптөөх хонтуруол суоҕуттан, аҥардастыы, саба баттаан дьаһайар кыахтаахтарыттан үөскүүрүн былаастарын аҕыйатымаары, билигин даҕаны билбэтэҕэ буолаллар.
Түүҥҥү клуб
Түүҥҥү клубтар тематическай буолаллар, ол эбэтэр эдэр ыччат, саастаах дьон, гейдэр, лесбилар, буккаас, араас неформаллар тус туһунан сылдьаллар.
Үчүгэйгэ кубулуйуу
Сахалыы таҥара үөрэҕэ өй-санаа икки аҥы арахсыытын үөскэппэт. Бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх айыы диэн тылы уларыппакка туһана сылдьыы, өй-санаа туруктаахтык, икки өрүтүн тэҥҥэ сайыннарарын хааччыйарыттан олус уһун үйэни ситиһиигэ тириэрдэр.
Дьон олоҕор барыларыттан “үчүгэйбит” диэн өйдөбүл, үөрэх үөскээһинэ уонна атыттар куһаҕаннар диэҥҥэ тиийиитэ, Аан дойду иккис сэриитэ саҕаланыытыгар тириэрдибитин остуоруйа үөрэҕэ умнубат эрээри, бэйэлэрин үчүгэйбит диэн сананааччылар, биһигини таарыйыа суоҕа, түргэнник кыайыахпыт, «Кыайбыттары сууттаабаттар» диэн санаалара син-биир баһыйарыттан улахан уустуктары оҥоруон сөп.
Гродно
Гродно (Гродна, Горадня) диэн Беларусь куората. Гродно уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 354 983 (2013).
Дорҕоон суолтата
Куһаҕан дорҕооннор куһаҕан тыллары, кырыыһы, онтон үчүгэй дорҕооннор үчүгэй тыллары, алгыһы үөскэтэллэр. Дорҕоон, тыас долгуннары үөскэтэринэн киһи мэйиитигэр, ийэ кутугар быһаччы дьайыыны оҥорор. Тыл иччитэ киһи өйүгэр-санаатыгар дорҕооннорунан дьайар.
«Па» диэн сирэр, сиргэнэр дорҕоон. Саха дьоно сиргэмсэхтэр, «па», «пахай», «пыы» диэн буоллар эрэ абааһы көрөллөр, аҕынньылара төллөр, сөбүлээбэттэр. Билигин бу дорҕооннор дьайыылара түүрдэртэн төрүттээх нууччаларга уруттаан тиийбитин нууччалар ахсааннара биллэрдик аҕыйаан эрэрэ биллэрэр. Эр дьоннорун өйдөрө-санаалара туруга суох буолан арыгыга ыллараллара, сыыһа-халты туттуналлара, быстах быһыыга киирэн биэрэллэрэ элбээтэ. Улаханнык сэрэнэргэ сөптөөх кэм биһиэхэ да кэллэ эрээри, төрөппүттэр кыһаммакка, аанньа ахтыбакка, өй-санаа туруга суох буолуутун атыттарга, учууталларга эҥин сыбыы сылдьаллар.
Ибрай Алтынсарин
Олоҕо
Ибрай Алтынсарин 1889 сыллаахха от ыйын 17 күнүгэр өлбүтэ. уҥа|мини|289x289пкс|Алтынсарин Казахстан почта мааркатыгар. 2016 с.
Чувааш тылын күнэ
Чувааш тылын күнэ — сылын ахсын муус устар 25 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Кулин, Айше
Айше Кулин(Ayse Kulin төр.1941 с.атырдьах ыйын 26 күнүгэр Стамбулга Турция) - туурак дьахтара. Прозаик, новеллист уонна сценарист. Кулин, 1941 с. Стамбулга төрөөбүт. Аҕата - Боснияттан төрүттээх, Мухиттин Кулин, Стамбул бастакы инженер-тутааччыларыттан биирдэстэрэ, Судаарыстыбаннай гидравлическай собуоту(DSI) олохтообут уонна ити собуот бастакы дириэктэринэн үлэлээбит киһи. Ийэтэ - Ситаре Ханым черкеска, Осман импиэрийэтин экэниэмикэтин миниистирин сиэнэ. Кулин, Стамбулга, кыргыттар үөрэнэр Америка кэллиэһин бүтэрбитэ. 1984 с.кэпсээннэрин бастакы хомуурунньугун таһаарбыта. Gulizar диэн кэпсээнинэн, 1986 с. "Kirik Bebek" диэн ааттаах киинэ уһуллубута. Ити киинэ сценарийын иһин, культура уонна туризм Министиэристибэтиттэн наҕараада ылбыта. Кулин элбэх киинэлэр, телесериаллар уонна эрэкилээмэ роликтарын сценариһа, кинематографиһа, продюсера буолбута. 1986 с. Ayasli ve Kiracilari телесериалга үлэтин иһин, тыйаатыр суруйааччыларын Ассоциациятыттан "Лучший кинематографист" бириэмийэни ылбыта. 1996 с. Bir tatli Huzur диэн ааттаан Мунир Нуреттин Сельчук биографиятын суруйбута. Foto Saban Resimleri диэн кэпсээнинэн эмиэ, ол сыл "Приз Haldun Taner Short Story", аныгыскы сылыгар "Sait Falk Short Story Award" бириистэри ылбыта. 1997 с. Стамбулга сибээс факультета киниэхэ, Ада Айлин биографическай арамаанын иһин "Писатель года" ааты иҥэрбитэ. 1998 с.итинник наҕарааданы Гениш Заманлар кэпсээнин иһин ылбыта. 1999 с.сэтинньигэ, боснияҕа буолбут сэрии туһунан "Севдалинка" диэн арамааны суруйбута. Ол кэнниттэн, 2000 с. "Фюрейя" диэн биографическай арамааны суруйан бүтэрбитэ. 2001 с.бэс ыйыгар Турция илиҥҥи провинцияларыгар республика эрдэтээҥҥи устуоруйатын хайдах оҥорбуттарын дырааматын туһунан "Kopru" диэн арамаанын таһаарбыта. 2002 с. ыам ыйыгар, Nefes Nefes'е диэн, турция дипломаттара, Иккис Аан дойду сэриитигэр, Холокост дьэбириэйдэрин быыһабыттарын туһунан арамааны суруйбута. Айше Кулин иккитэ ыал буола сылдьыбыт. "Хаят" уонна "Хюзюн" арамааннара кини кэргэттэрэ Мехмет Сарперы уонна Эрен Камалины(иккиэннэринээн арахсыбыт) кытта олоҕун кэпсииллэр. Иккитэ кэргэн тахса сылдьыбытыттан 4 уол оҕолордоох. https://en.m.wikipedia.org/wiki/Ay%C5%9Fe_Kulin https://ru.qwe.wiki/wiki/Ay%C5%9Fe_Kulin https://fem-books.livejournal.com/858515.html
Борисов Георгий Иванович
Хоһоонньут быһыытынан саҕалаабыта. Бастакы хоһооннорун 1939 сыллаахха бэчээттээбитэ. Г. Борисов олоҕун сүрүн айымньыта - биографическай трилогия: "Хараҥаттан сырдыкка", "Хатыылаах боробулуохаҕа хаайтаран" уонна "Сыылка сындааhыннаах сыллара".
Г. Борисов саха тылыгар араас драматургтар сүүрбэттэн тахса айымньыларын уонна ньуучча суруйааччыларын уонча айымньыларын тылбаастаабыта.
Дьаҥ
Өссө маны көр
Epidemic эпидемия
Аллыҥа (Сунтаар улууһа)
Историята
Уhун
Оҕону куһаҕаҥҥа үөрэтимэ
3. Оҕо маҥнайгы сатаан оҥорор хамсаныыларынан хайыта тыытыы уонна бобуччу тутан баран тардыалааһын буолар. Оҕо өйө-санаата ситэ сайда илигинэн, тугу оҥорорун суолтатын арааран билбэтинэн сыыһа-халты хамсаныан сөп. Манна сирэй-харах хайыта тыытыллыан, баттах тоҕута тардыаланыан сөп. Ийэтэ сөбүлээбэккэ кыыһырбыттыы көрдөҕүнэ бу быһыы тохтуон сөп. “Тардыалаама”, “хайыта тыытыма” диэн үөрэттэххэ син сотору кэминэн оҕо үөрэнэр. Оҕо куһаҕан да быһыыны оҥорон көрөн боруобалаан баран куһаҕанын дьэ биллэҕинэ оҥорбот буолар кыахтанар.
Липканы
Липканы (Lipcani) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 5 500 (2013).
Хамнас уратыта
Сайдыылаах дойдуларга билигин туттулла сылдьар хамнас алын кээмэйэ диэн сокуон государстволар сайдыыны ситиһэллэригэр, баай уонна дьадаҥы дьон икки ардыларыгар сөбүлэһэр сыһыаны олохтуулларыгар улаханнык көмөлөспүтэ. Хамнас төлөөһүн кыаллыбатаҕына, дьону наймылаһан үлэлэтии суох буоларын бу сокуон хонтуруоллуур.
Оһуохай Уола
Оһуохай Уола (Дмитрий Николаевич Федоров) – хоһоонньут.
Кара-Койунлу
Төрүттэрэ
хаҥас|мини|250x250пкс|Кара-Койунлу баһылыктара Кара-Койунлу баһылыктара Бахарлы диэн оҕус бииһин Ивэ аҕа ууһуттан төрүттээх этилэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Ван күөлтэн хоту диэки уонна Иракка баар Мосул куорат таһыгар олорбуттар. Кара-Койунлу ахсааныгар Бахарлу, Саадлу, Караманлу, Алпаут, Духарлу, Дьагирлу, Хадьилу, Агачери диэн ааттаах биистэр бааллара. Моҕол сэриитин кэмигэр тонноотулар кинилэр Арҕааҥҥа Азия диэки куоппуттар. Олортон саамай күүстээх уонна баһыйар биистэр Бахарлу уонна Саадлу этилэр. мини|Кара-Койунлу сирэ (1407–1468 сыллар) Аан маҥнай Кара-Койунлу баһылыктара Дьалаир диэн туркоман аҕа ууһуттан тутулуктаах этилэр. 1382 сыллаахха Абу Наср Кара-Муһаммад (Байрам Ходьи-бэк диэн ааттаах тойон уола) Дьалаирдары утары өрө турбут, Тэбризкэ уонна Илиҥҥи Анатолияҕа күүһүн түмэн баран туспа дойду тэрийбит. Бу курдук, Кара-Муһаммад (1380—1389) Кара-Койунлу дойдутун тэрийбит. Бу дойду тутула Дьалаир киэнин кытта биир этэ уонна Чыҥыс Хаан саҕанааҕы моҕол дойдутун тутулугар майгыныыр этэ. Кэлин бу сири Тамерлан кэлэн сэриилээбит. Кара-Койунлулар хотторон арҕаа, Осман империятыгар куоппуттар.
Кара-Муһаммад өлбүтүн кэннэ саҥа баһылык Кара-Йусуф буолбут. Кини 1395 сылтан 1403 сылга уонна 1406 сылтан 1420 сылга диэри баһылыктаабыт. Тамерлан өлбүтүгэр Кара-Йусуф кини уолун, Миран-шаһ утары сэриинэн барбыт уонна Аһмад-султан диэн Дьалаир баһылыгын кытта холбоспут. Бастаан Кара-Йусуфу уонна Аһмады-султан Баҕдад куораты сэриилээн ылбыттар, ол гынан баран кэлин аны ол куораты былдьаһан бэйэлэрин истэригэр сэриилэспиттэр. Кара-Йусуф хотторон Мамлүктэргэ куоппут.
Иокогама
Географията
Иокогама  Токио хомотун арҕаа өттөгэр турар,  Токиоттан 30 км ыраах, киин куораты кытта тимир суолунан, шосселарынан уонна  Кавасаки куорат уулуссаларынан ситимнэһэр.
Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Сунтаар нэһилиэгэ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ. Киинэ — Сунтаар.
Duolingo
Duolingo — (/ˌdjuːoʊˈlɪŋɡoʊ/) диэн АХШ үөрэх технологическай хампаанньата. Сиэп төлөппүөннэргэ тыллары үөрэтэргэ сыһыарыктары уонна тылы билии сертификациятын оҥорор.
Хампааньа сыһыарыгы босхо тарҕатар, билигин 500 мөл тахса дьон бэлиэтэммит. Дуолинго премиальнай өҥөтүнэн харчы өлөрөр, онно реклама суох буолар уонна тылы үөрэтэргэ атын көмө буолар опциялар баар буолаллар.
Асенат
Асенат (אָסְנַת‎) диэн Дьуоһуп ойоҕо. Манасия уонна Эфраим ийэлэрэ. Потифера диэн Хелиополис аҕабыытын кыыһа. Асенат аат "Нейт киэнэ" эбэтэр "Нейтка бэриниилээх" диэн тылбаастанар. Нейт диэн Былыргы Египет биир дьахтар таҥарата. Католик таҥара дьиэтэ Асенаты ытык киһи диэн билинэр. Асенат күнүн ахсынньы 13 бэлиэтииллэр.
Сахалар үөрэхтэрэ
Саха дьоно оччотооҕу кэмнэргэ оҕолорун үөрэтэр ньымаларын өс хоһооно оҥостон өйдөрүгэр-санааларыгар илдьэ сылдьаллар. Билигин олох уларыйбытынан сибээстээн, оҕолору үөрэтиигэ өбүгэлэрбит ол ньы­маларын сөргүттэхпитинэ табыллар. Ырыынак кытаанах, ыарахан усулуобуйатыгар дьаныардаахтык үлэлиир-хамсыыр, барыга-бары дьоҕурдаах эдэр дьону үөрэтэн уонна иитэн улаатыннарарга өбүгэлэрбит үтүгүннэрэн уонна өсөһүннэрэн үөрэтэр ньымаларын туттуу эрэ көмөлөһүөн сөп.
Саха тылыгар үөрэх диэн тыл былыр-былыргыттан баар. Ол эрээри сахалар үөрэхтэрэ ханна баарый диэтэххэ, бу диэн суруллубута соччо суох эрээри “Кырдьаҕаһы хааһахха сүгэ сылдьан үөрэн” диэн өс хоһооно олох үөрэҕэр киһи үйэтин тухары үөрэнэ сылдьарын быһаарар.
2.  Саха дьоно оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэрин үтүктэн үөрэнэн иһэрин туһунан билэллэр. Өссө киһини “Олох үөрэтэр” диэн этии баар. Бу этии киһи бэйэтэ олоҕу олорон, олохтон эрэйдэнэн, үлэлээн-хамсаан, үлэттэн үөрэнэн, олоҕу билэн-көрөн иһэрин быһаарар. Олохтон үөрэнэр туһугар ыараханы тулуйар, дьулуурдаах буолуу ордук эрэйиллэр. Маннык үөрэнии чиҥ, хаһан да умнуллубат гына иҥэр уратылаах.
Киһи буолуу сүрүн өйдөбүлэ эт-сиин уонна өй-санаа көрдөбүллэрин тэҥнээн биэриигэ олоҕурар. Киһи буолууга оҕо төрөппүттэрин үтүктэн, кинилэр тугу оҥороллорун, хайдах сылдьалларын көрөн, үтүктэн үөрэ­нэр, ол иһин киһи буолуу үөрэҕэ диэн ааттанар, оҕо барыта ситиһиэхтээх үөрэҕэ буолар.
Бу албыҥҥа киирэн биэрбэт туһугар сахалар “Олох ыарахан” диэн этиилэрэ өйгө-санааҕа быһаччы сыһыаннаһарын таба өйдөөн олохпутугар туһаныахпыт этэ. Ол аата өйү-санааны өссө бөҕөргөтүү, тулуурдаах, өһөс оҥоруу эрэ киһи этин-сиинин өссө күүскэ дьарыктаан мөлтүүрүттэн харыстыырыгар олоҕурар.
Киһиэхэ өй-санаа хайдах үөскээн мунньуллан иһиитин былыргы са­халар дириҥник үөрэтэн билэннэр тылларыгар киллэрэн тутта сылдьаллар. Саха ты­лыгар өй-санаа сайдыытын таһымнара үс тус-туһунан тылларынан маннык бэриллэллэр:
Мантан салгыы үөрэнии бу көрүҥнэрин биир-биир төһө кыайарбыты­нан дириҥник быһаарыахпыт:
Киһи бэйэтэ үөрэммит үгэһин үөрүйэх оҥоһуннаҕына, ол аата, буор кукка кубулуттаҕына биир­дэ, кэлэр көлүөнэлэригэр бу үөрэҕэ бэриллэр кыахтанар. Үөрүйэх буолбут буор кут киһи мэйиитин, этин-сиинин бэйэтигэр сөп түбэһэр гына уларытан кэбиспитэ кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр кыахтанарын төрөппүттэр билэн олохторугар туһаныа этилэр.
Евгений Пригожин
Владимир Путин оҕо саас доҕоро, онон сибээстээн Путин өйөөһүнүнэн элбэх тэрилтэлэри хонтуруоллуур. 2000 сыллардаахха Госдума депутаттарыгар ас бэлэмнии сылдьыбыта, онон хос аат иҥпитэ "Повар Путина". Биллэр олигарх.
Алмазы Анабара
Тутаах дириэктэрэ: Маринычев Павел Алексеевич
Алексеев Егор Сидорович
1925 сыллаахха төрөөбүтэ. 1944 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр ыҥырыллыбыта. Рядовой, Забайкальский фронт, 36 армия, наводчигынан сылдьыбыт. 292-с стр. дивизия, 892-с стр. полк. Манчжурияҕа Хайлар куораты ылыыга кыттыбыта. 1948 сыллаахха муус устар 7 кунугэр демобилизацияланан дойдутугар кэлбитэ. Аҕа дойду Улуу сэриитин ‖ степеннаах орденнаах, Хорсунун иһин, Японияны кыайыы иһин медалларынан наҕараадаламмыта. Оскуолаҕа саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Отличник народного просвещения, За услуги в развитии физической культуры и спорта ЯАССР знактаах. Егор Сидорович оҕо сааһыттан активнай общественнай олоххо кыттара, эдэр сааһыттан бэйэтин олоҕун комсомолу уонна партияны кытта сибээстээбитэ.
Оскуолаҕа киириэҕиттэн Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэриэр диэри колхозка оҕуһу сиэтэн, аты үүрэн, оту оттоон, маһы мастаан улааппыта. Оннооҕор сэрии ыар сылларыгар, училище иккис куурсун бүтэрэн баран, биир сайын Сталин аатынан колхозка биригэдьииринэн улэлээбитэ. Онтон 1944 сыллаахха училищены бүтэрбит эдэр учуутал Советскай Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта уонна 1945 сыл сайыныгар диэри элбэх байыаннай уөрэҕи ааһан баран атардьах- балаҕан ыйдарыгар Японияны Утары кыттыбыта.
Алмазы Анабара
Бас билээччилэр:
Киһи тутулун уратылара
Айылҕа саамай өйдөөх, кыахтаах харамайынан киһи буолар. Мэйии­тигэр өй-санаа түргэнник сайдар кыахтааҕыттан билигин Сири- дойдуну барытын баһылаан, аны Космос куйаарыгар тахсан эрэр. Дьон бары төһө да үөрэҕи-билиини сайыннардаллар даҕаны бэйэлэрин эттэрэ-сииннэрэ уонна өйдөрө-санаалара хайдах бииргэ кыттыһан үлэлииллэрин ситэ арааран би­лэ иликтэрэ оҕону иитиигэ уустуктары, атаахтатыы өттүгэр халыйыыны үөскэтэр.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Дьадаҥы, үлэһит дьон өйдөрө-санаалара олохторуттан, олоххо сыһыаннарыттан тирэҕирэн үөскүүллэр. Саха дьонун үлэлээн иитиллээччилэрин үгүстэрэ тыа сиригэр олорон Айылҕаттан ас-таҥас булуналлар, Айылҕаны ордук сыаналыыллар, куруук Айылҕаҕа сылдьаннар ордук чугастык ылыналлар, киһини ытыктыыр, Айылҕа кыылларын, көтөрдөрүн уонна үүнээйилэрин харыстыыр өйдөбүллэрэ дириҥник иҥмиттэр.
Киһи тутулун уратылара
Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата утарыта турар санаалаахтарын киһини үөрэтэр үөрэхтээхтэр эмиэ бигэргэтэн эрэллэр. Биллиилээх физиотерапевт Поль Брэгг киһи улахан тулуурданнаҕына эрэ этин-сиинин көрдөбүллэрин сатаан салайарга үөрэнэрин быһаарар. (3,53).
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Билигин Аан дойдуга үөскээбит демократия үөрэҕин көрдөбүллэрэ дьон ити үчүгэйгэ, олохторун тупсарыыга баҕарар санааларын толоро сатааһыннарын соччо боппотторуттан барыларыгар кэриэтэ сөп түбэһэллэр. Ол иһин үөрэх-билии тарҕанан истэҕин аайы дьон-норуот демократия диэки тардыһыылара бил¬лэрдик эбиллэр.
Сайдыылаах дойдуларга наркоманнар үксүлэрэ баай, салайар дьон оҕолоро. Кинилэр атаахтык иитиллибиттэрэ дьайан бэйэлэрин быстах баҕа санааларын кыайан кыана туттубаттар, онно эбии харчылара элбэҕинэн туһанан төһө баҕарар сыаналаах наркотиктары ылан туһаналлар. Бу быһыы урукку кэмҥэ атаах, баай дьон оҕолоро урут арыгыһыт буолан хаалалларынан өссө чуолкайдык быһаарыллар.
Киһи олоҕор биллэр дьонун холобурдара быһаччы дьайаллар. Эһэтэ, эбэтэ, аҕата, ийэтэ оҕоҕо холобур буолан, бэйэлэринэн көрдөрөн биэрэн истэхтэринэ оҕолоро кинилэри үтүктэн, көрөн үөрэнэн иһэр. Быраас оҕото быраас, тутааччы оҕото тутааччы буолуута үтүктэн үөрэнии биир тутаах холобура буолар. Төрөппүттэрэ көрдөрөр холобурдара оҕо кыра эрдэҕинэ өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар уурулланнар олох туһунан өйдөбүлүн үөскэтэллэр. Ол аата бу дьон оҕолорун олох туһунан өйдөбүлэ холобур оҥостор дьонун олохторун үтүктэн, ол курдук буолан барара быһаарыллар.
Былыргы сахалар үчүгэй ааттаах-суоллаах аймахтарын, төрүттэрин кутун-сүрүн түүктүйэҕэ хаайаннар, илдьэ сылдьан таҥара оҥостор эбиттэр. Ол аата, кинилэр аатырбыт төрүттэрин олоҕун холобур оҥостор, кэлэр көлүөнэлэригэр кэпсээн гынар, үөрэх ылынар быһыылара буолар. Аҕа баһын тосту олорбут, бэйэтин олоҕор биллэр үтүө дьыалалары оҥортообут, элбэх кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннартаабыт киһи бэйэтин кута күүһүрэр, кыаҕырар. Кини бэйэтин олоҕун үөрэҕинэн, уопутунан кэлэр көлүөнэлэрин араҥаччылыы, көрө-истэ сылдьарын былыргы сахалар билэннэр кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтиигэ туһаналлар. Бу быһаарыы сахалар кут-сүр үөрэхтэрин буор кут диэн өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр. Ол курдук биир хаан аймахтар буор куттара барыларыгар биир буолара аймахтар сибээстэрин, бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын үөскэтэр.
Куһаҕан үөрүйэх
Киһи оҥорор быһыыларыттан, хайдах хамсанарыттан үөрүйэхтэрэ, буор кута үөскээн иһэллэр. Киһи үчүгэй да, куһаҕан да үөрүйэхтэрэ этин-сиинин кытары кэлэр көлүөнэлэригэр, оҕолоругар, сиэннэригэр буор кутун кытары бэриллэн иһэллэрин сахалар билэллэр. Үчүгэй үөрүйэхтэр үчүгэй быһыылары оҥорорго көмөлөһөллөр, онтон куһаҕан үөрүйэхтэр куһаҕан быһыылары оҥорорго тириэрдиэхтэрин сөбүттэн эрдэттэн, кэргэн ылыах, оҕо төрөтүөх инниттэн сэрэхтээх буолууну эрэйэллэр. Сахалар ону билэннэр арыгыһыт, дьадаҥы дьонноох, куһаҕан үөрүйэхтээхтэрэ биллэр ыаллары кытта оҕолорун ыал оҥорон холбооботтор. Сахалар бэйэлэрэ куһаҕан үөрүйэхтэри букатын үөскэтиммэккэ кыһаналлар, үйэлэрин тухары куһаҕан быһыылары оҥорбокко олохторун олороллор, кэлэр көлүөнэлэригэр ыраас, куһаҕан үөрүйэхтэр иҥмэтэх буор куттарын тиксэрэллэр.
Ыраах, хас да көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн куһаҕан үөрүйэхтэр көбөн тахсаннар киһини куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһэргэ тириэрдиэхтэрин сөп. Куһаҕан үөрүйэхтэр киһиэхэ иҥэн хаалыыларын индийэлэр үөрэхтэригэр “карма” диэн ааттыыллар.
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
Бабушкин Иван Васильевич
Эдэр сааһа
И. В. Бабушкин Вологда губерниятыгар Тотьма уеһын Леденгскэй сэлиэнньэтигэр 1873 сыллаахха тохсунньу 15 (урукку истиилинэн тохсунньу 3) күнүгэр бааҺынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Эдэр сааһыттан ыраахтааҕы былааһын утары охсуһар революционнай хамсааһыҥҥа кыттыбыта. И. В. Бабушкин 1985 сылтан петербурдааҕы үлэһит кылааһы батталтан болхолуур иһин хамсааһын көхтөөх кыттыылааҕа. Кини политическай хамсааһыҥҥа кыттарыгар В. И. Ленин сабыдыала улахан. И. В. Бабушкин Ленин олохтообут Кыым «Искра» хаһыатын үлэһитэ этэ.
Сүрүн үлэтэ
1903 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр Бабушкины Илин Сибииргэ ыыталлар. Онно тиийэн Шубенко диэн сымыйа фамилиянан Кыым «Искра» хаһыат тарҕатааччанан үлэлии сырыттаҕына тутан ылан хаайаллар. Ахсынньы 25 күнүгэр Иван Васильевиһы Дьокуускайга аҕалаллар уонна Верхоянскай уокурукка көскө ыытарга аныыллар. Саха сиригэр көскө сытар Бабушкин революционер, большевик быһыытынан батталы утары охсуһара, уонна 1904 сыллаахха «романовецтары» өйүүрүн туһунан бырачыас таһаарбыта. И. В. Бабушкин тэрээһининэн верхоянскайдааҕы политсыылынайдар олохторун тупсарар туһунан туруорсубуттара. 1904 сыллааҕы атырдьах ыйын 11 күнүгэр ыраахтааҕы нэһилиэнньигэ төрөөбүтүнэн сибээстээн тахсыбыт амнистияны политсыыльнайдар утарбыттара, кинилэр истэригэр Бабушкин эмиэ баара. 1905 с. алтынньы 21 күнүгэр политсыыльнайдары барыларын амнистиялаабыттара, Дьокуускай куораттан баралларын туруорсан араас миитиннэри, демонстрациялары тэрийбиттэрэ, онтон сылтаан губернатор кинилэр туруорсууларын ылыммыта уонна сэтинньигэ Дьокуускайтан 36 киһи барбыта.
Ити ый бүтүүтэ Бабушкин Иркутскайга кэлэр уонна онно үлэлии хаалар «Сибииргэ үлэ күөстүү оргуйар онон Бабушкин курдук дьон онно наадалар диир» — В. И. Ленин. Саҥа сиргэ кэлэн баран кини РСДРП састаабыгар киирэр уонна ол сыл партия сорудаҕынан Чита куоракка баар большевиктары кытта сибээс олохтуу уонна таарыйа Иркутскайдааҕы рабочайдарга сэрии сэбэ көрдөһө барар. 1906 с. тохсунньу ортотугар И. В. Бабушкин сэрии сэбэ тиэйэн Иркутскайга барар. Аара суолга Мэллэр-Закоменскай карательнай этэрээтин тоһууругар түбэһэн тутуллар, уонна суута-силиэстийэтэ суох табаарыстарын кытта ытан өлөрүллэр. И. В. Бабушкин өлбүтүн туһунан 4 сыл буолан баран биирдэ билэллэр. В. И. Ленин бэйэтин үөрэнээччитин өлбүтүн истэн баран «Бабушкин ыраахтааһы кулутун сиэмэх илиититтэн өллө ол да бу оллар өлөөрү туран туох иһин охсуһан олоҕун толук биэрэрин билэрэ. Кини олоҕун уонунан, сүүһүнэн, тыһыынчанан, мөлүйүөнүнэн дьон өлөллөрүн кэрэйбэккэ салҕыахтара, хаһан кыайыахтарыгар дылы охсуһуохтара»-диэн некролог суруйбута. И. В. Бабушкин киһи уопсастыбаны үчүгэйгэ тардарын үтүө холобура. Кини социальнай уонна политическай олоххо көхтөөхтүк  кыттар этэ, туруоруммут соругун иһин охсуспута уонна ол туһугар өлбүтэ.
IPhone 12 Pro
iPhone 12 Pro — Apple тэрилтэ 2020 сыллаах флагман төлөпүөнэ, Apple A14 чиптаах уонна iOS 14 операционнай системанан үлэлиир. Кини улахан версиатын iPhone 12 Pro Max дииллэр.
Геморрой
Ыарыы ис туруга
Геморрой диэн анаал хайаҕас тула тымырдара үллэн ыарыыга кубулуйуута. Хаан тохтон дьон анимия буолар.
Атагюль Неслихан
Биографията уонна карьерата
Неслихан Атагюль 1992 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар черкес хааннаах турок киһитигэр уонна Белоруссия ттан төрүттээх дьиэ хаһаайкатын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Неслиханы таһынан, дбиэ кэргэн өссө биир оҕолооҕо. Ол курдук, кыыс бииргэ төрөөбүт убайдааҕа. Кини бэйэтин карьератын реклмама роликтарын устууттан саҕалаабыта. 2005 уонна 2006 сыллардаахха Tofita, Valenza Kids, Sütaş курук улахан биллэр хампаанньалар рекламалыыр роликтарыгар уһуллубута. 2006 сыллаахха олоҕор аан бастакытын «Первая любовь» диэн ааттаах киинэҕэ уһуллан, артыыс быһыытынан сүрэхтэммитэ. 2008 уонна 2009 сыллардаахха Неслихан «Листопад» диэн ааттаах элбэх сиэрийэлээх киинэ 34 сиэрийэтигэр уһуллубута..
2013 сыллаахха Неслихан Атагюль «Два лица Стамбула» диэн эмиэ элбэх сиэрийэлээх киинэ устуутугар кыттыбыта. Онно кини олоҕор аан бастакытын сүрүн оруолу оонньообута.
Тус олоҕо
2013 сылтан Атагюль Кадир Догулу артыыстыын доҕордоспута; 2015 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр холбоһоллорун туһунан биллэрбиттэрэ. Уруулара 2016 сыллаахха от ыйын 8 күнүгэр буолбута.
Sumitomo Chemical
Sumitomo Chemical — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга иккис улахан химическай уонна фармацевтическай тэрилтэ, ону таһынан саамай улахан биотехнологическай компания. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Кыһалҕаны билии
Кыһалҕаны билии диэн олоххо ыарахаттары, эрэйдэри, кыаллыбат суоллары көрсүү ааттанар.
Ыгыы-хаайыы, түүрэйдээһин күүһүнэн үлэлээһин уонна кыһалҕа кыһайыытыттан эбэтэр үчүгэй манньа иһин үлэлээһин дьоҥҥо тус-туспатык өйдөнөллөр. Кыһалҕаттан босхолоноору уонна үчүгэй манньаҕа тииһинээри киһи бары кыаҕын ууран үлэлиир буоллаҕына ыгыы, түүрэйдээһин күүһүттэн аатыгар эрэ, улахан суолтаны биэрбэккэ үлэлиир.
Үлэлии үөрэнии оҕо кыра эрдэҕинэ ордук тиийимтиэ буоларын туһугар ханнык эрэ тэптэрэн биэриилээх буолара ордук. Манна ордук оҕо кыра эрдэҕинэ көмөлөһүөн баҕа улаханын сатаан туһанан барыга бары көмөлөһүннэрэ үөрэтии суолтата улахан. Кыра кыыллары үөрэтээччилэр, дрессировщиктар туһалаах хамсаныылары оҥоруу кэнниттэн манньаны кыайа-хото туһаналлар тугу эмэ сиэтэн амтаһытан биэрэн иһэллэр.
Бэйэлэрэ эрэйи-кыһалҕаны эттэринэн-сииннэринэн билбит дьон атыттар кыһалҕаларын таба өйдүүр, көмөлөһөр кыахтаналлар, аһыныгас майгыланаллар. Маннык кыһалҕа тирээн кэллэҕинэ бу курдук көмөлөстөххө туһалаах буоларын арааран билбит киһи көмөтө ордук тиийимтиэ буолар. Кыһалҕаны билбэтэх оҕо атыттар кыһалҕаларын табан өйдөөбөт, туохха кыһаналларыгар кыһаммат өйдөөх-санаалаах буола улаатар.
Яковлев Семен Семенович
мини|Биллиилээх иннэһит. Сунтаар улууһун бочуоттаах гражданина, доруобуйа харыстабылыгар эҥкилэ суох 65 сыл үлэлээбит тыа фельдшерэ. Семен Семенович Яковлев 1910с. от ыйын 26 күнүгэр Сунтаар улууһун Сиэйэ Муоһаанытыгар төрөөбүтэ. Атырдьах ыйыгар сир-дойду силигилээн турдаҕына күн сирин көрбүтэ. Биллиилээх иннэһит С.С.Яковлев доруобуйа харыстабылыгар эҥкилэ суох барыта 65с үлэлээбитэ, аптаах иннэтинэн элбэх киһини эмтээн үтүөрдүбүтэ, ыарыыларын чэпчэппитэ. Кини биэс оҕону төрөтөн, эһээ буолар дьолу билбитэ. Сиргэ кэлбит аналын барытын толорон күн сириттэн барбыта. Ыарахан ыарыыттан араас ньыманан эмтэнэн бэйэтэ 82 сааһыгар диэри олорбута.
Чэпчэки үлэ
Чэпчэки үлэ диэн киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан, кыаҕынан-күүһүнэн ыарырҕаппакка эрэ толорор үлэтэ ааттанар.
Кыра оҕону иитии, үөрэтии халыйыыта
Таһырдьа тахсыы сахаларга тымныыга тахсыы диэн өйдөбүллээх туттуллара элбэх. Куруук сылаас дьиэ иһиттэн тахсыбат оҕо тымныйан ыалдьан иһэрэ эбиллиэн сөп. Дьиэ иһин сылааһынааҕар биһиги таһырдьабыт тымныы буолара биллэринэн элбэхтэ таһырдьа тахса сырыттахпытына, тымныынан эрчиллии үөскүүрүн тыа сирин олохтоохторо туһана сылдьаллар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону үөрэтиигэ туһанар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ табатын бу этии дакаастыыр. Итини тэҥэ кырдьаҕас киһи эдэрдэргэ анаан этэр кэс тыла, кэһиини оҥорорго сөп буолбутун биллэриитэ буолар. Кырдьаҕас бэйэтин олоҕун уопутун биэриитин, этэр кэс тылын тутуһан сахалар олохторугар саҥаны киллэрэн иһэллэрэ табылларын элбэтэр.
Кыайан саҥарбаттарыттан олох сайдыытыттан хаалан хаалбыт неандерталецтары уонна олорго маарыннааччылары кыайбыттар бултаан, сиэн-аһаан суох оҥортообуттарын дьон билигин да билиммэккэ, бэйэлэрин оччолортон ыла “үчүгэй”, киһилии быһыылаах курдук сананаллара хаала илик. Ону баара үчүгэй киһилии быһыыланыы олоххо киирбитэ 2 тыһыынча сыллартан эрэ ордон эрэр.
Билигин Интернет ситиминэн оҕолор араас куһаҕан быһыылары оҥорон бараннар киэҥник тарҕатар, атыттары угуйа сатыыр кыахтаннылар. Аныгы олох араас абылаҥнарыгар киирэн биэрбэт кытаанах майгылаах дьону иитии, үөрэтии эрэйиллэр буолла. Ол иһин оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии-үөрэтии олус туһалааҕын уонна сахалыы кут-сүр үөрэҕин туһанан сөптөөх хайысханы тутуһуохтааҕын бары төрөппүттэр итэҕэйэн эрэллэр.
Варбург гипотезата
Некоторые альтернативные медицинские методы лечения рака основаны на выводах Варбурга, таких как так называемая «терапия симбиоза клеток» Генрихом Кремером или диетические рекомендации, такие как диета Будвига Йоханны Буддвиг.
Стручков Петр Никонович
Стручков Петр Никонович (Боччо)
Тыастар уонна саҥалар
Айылҕаҕа туох барыта хамныы, уларыйа турарыттан араас элбэх тыастар үөскүүллэр. Олус былыргы кэмнэргэ дьон аан маҥнай саҥара сатаан эрдэхтэринэ, ол тыастары үтүктэн саҥара үөрэммиттэр. Ол араас тыастар үөскэтэр өйдөбүллэрэ сахалыы тылларга билигин да иҥэн сылдьаллар. Хас биирдии тыастар киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор дьайыылара тус-туспа тыллары үөскэтэллэр уонна хаһан да хатыламматтар.
Лап – олус сөп түбэһэр, атын хос тыаһа суох сөп түбэһиини биллэрэр.
Тиҥ – кытаанахтык тирэнэр, ыарахан түһэр тыаһа.
Пыс – кыра, кылгас, эмискэ тыаһыыр тыас. Туох эрэ быстарыттан үөскүүр.
Хачыгыр – ханнык эрэ кытаанах бытархайдар алдьанар, бэйэ-бэйэлэрин кытта аалсар тыастара.
Чыс – хатан тыас. Чыскыйыы, чыскыйар диэн тыллар «чыс» диэн хатан, сытыы тыастан үөскээбиттэр.
Ой – ыксаллаах, соһуччу кэмҥэ тахсар тыл. Ойон биэрэ оҕус диэн быһаччы өйдөбүллээх. Соһуччу түбэлтэҕэ киһи туора ойо охсон биэрэн дэҥтэн, оһолтон быыһаммыта элбэх.
Ивановка (Одесса уобалаһа)
Ивановка (Іванівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 618 (2011).
Анжелика Протодьяконова
Анжелика Протодьяконова - Саха сиригэр хойуу хаас уруһуйданан 2016 сыллаахха киэҥник биллибит эдэр кыыс, инстаблогер, фрик.
NISSAN
Улахан салалтата — Токио, улахан хомуйар оҥорон таһаарар заводтара Кытайга, Кореяҕа, Америкаҕа, Россияҕа бааллар.
Василий Андреевич Алексеев
Василий Андреевич Алексеев 1949 сыллаахха муус устар 8 кунугэр Кырыкый нэьилиэгэр Ирина Спиридоновна уонна Андрей Васильевич Алексеевтар дьиэ кэргэннэригэр биэс о5оттон иккис о5онон кун сирин корбутэ.
Иванова Александра Дмитриевна
Иванова Александра Дмитриевна (1927–2004) — саха норуодунай артыыһа.
Василий Андреевич Алексеев
Тырымныттан сурэххэ
Дьол диэнтэн мин эмиэ мэлийдим
Василий Алексеев чугас дьонугар анаабыт хоьоонноро эмиэ элбэхтэр. Кинилэргэ анаан суруйбут хоьоонноругар «Эбэбэр», «О5обор», «Эдьиийим унуо5ар», «Кэргэммэр» о.д.а. истин иэйиитэ, таптала, ахтыл5ана, харыстабыллаах сыьыана костор.
Аат-ааттаан
Кытаатан корунун-истинин
Хоро5ор муостаа5ы тэнитин,
Айыы киьиэм, аах манны-
Атасевер Вильдан
Биографията
Вильдан Атасевер киинэҕэ аан бастыкытын 2001 сыллаахтан саҕалаан уһуллан барбыта. 2005 сыллаахха кини «Две девушки» диэн элбэх сиэрийэлээх драма киинэтигэр уһуллубутун иһин Турция киинэ эйгэтигэр биир саамай улахан бириэмийэтин -- «Золотой апельсин» бириэмийэни ылар чиэскэ тиксибитэ. Онтон салгыы 2006 сылаахха «Судьба» диэн эмиэ турок сэрийээлигэр Угур оруолун толорбутун иһин — Анкара куоракка ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлин анал, биир саамай улахан бирииһин хаһаайката буолбута. 2016 сыллаахха кулун тутар ыйга Вильдан Хюмашах Султан оруолун ылбыта. Хюмашах Султан диэн III Мурада уонна Сафие Султан саамай тапталлаах кыыстара. Бу уобарас «Великолепный век: Кёсем Султан» сэрийээр биир биллэр уонна сүрүн уобараһа буолар. Ону таһынан Вильдан реклама роликтарыгар элбэхтик уһуллар.
Тус олоҕо
2001 сыллаахтан 2007 сыллаахха диэри Вильдан ТайланКылынче диэн эмиэ биллэр артыыһы кытта ыал буолан олоро сылдьыбыта. Ол эрээри олоҕо уһаабатаөа. Арахсыбыта.
COVID-19
"КОВИД- 19"
Приложение " ЧЕРЕШЕЕ без КОВИД- 19» — Евросойуус, Амма, Азербайджан, Армения, Беларусь, Казахстан, Киргизия, Молдова, Таджикистан, Туркменистан уонна Узбекистан икки ардыларынааҕы сертификаттарын анала. Сыһыарыы судургутук бигэргэтиэххэ наада, пройденные тест о пройденных тестах на коронавирусе, вакцинации и перед перед перед переводом сертификаты-19.
Өй уонна ай
Өй уонна ай диэн сахалар өй-санаа баарын уонна уратыларын быһаарар тыллара.
Тыл өйү-санааны, киһи куттарын кытта тутулуктарын арыйыыга өй уонна ай диэн тыллары ырытыы, чинчийии тириэрдэр. Бу тыллар киһи өйө-санаата сайдан иһиитин тутулуктарын, киһи куттара үөскээһиннэрин уонна тус-туспаларын быһаараллар.
Өй оҕо хараҕа иччилэнэрин кытта баар буолан салгыы сайдыбытынан барар. Ийэтин таба көрөн, билэр буолуутугар өйүн сайдыытын таһыма улаатар.
Тыл үөрэхтээхтэрин быһаарыыларынан дьон аан маҥнайгы саҥарар тыллара барылара биирдии сүһүөхтээх тыллар эбиттэр. Өй уонна ай диэн тыллар биирдии сүһүөхтээхтэрэ уонна «ый» диэн ыйар, көрдөрөр, хамсааһыны биллэрэр дорҕоонноохторо, бу тыллар дьон аан маҥнай саҥаран эрдэхтэринэ үөскээбит төрүт тыллар буолалларын быһаарар.
Ryanair
Ryanair — Ирландия бүджетнай авиакомпанията, сүрүннээн Дублин куоратка базаланар.
Zona
Zona (Зона) — интернет программа, Android смартфоннарга уонна телевизордарга үлэлиир программа. Сыала соруга туох да регистрациата суох уонна босхо киинэ мультик көрүөххүн сөп.
Бу саайтарга:
Samsung Electronics
2021 сыл түмүгүнэн планетаҕа саамай бөдөҥ электроника уонна смартфон оҥорооччу.
Lenovo
Салалтата - Пекин.
Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Рейтиннэрэ
2019 с. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр ыытыллар "Рейтинг востребованности вузов Российской Федерации" испииһэгэр ОрСМУ 13-с миэстэлээх. 2018 с. Forves сурунаал редакцията Арассыыйа бастыҥ үөрэх тэрилтэлэрин рейтинин таһаарбыт. Барыта 600 үрдүк үөрэх тэрилтэтин 3 бөлөххө араарыллыбыт 10 параметрынан тургуппуттар. Рейтин түмүгүнэн ОрСМУ 61-с миэстэни ылан 100 бастыҥ ахсааныгар киирбит.
Јеан Дубуффет
Јеан Дубуффет (Jean Philippe Arthur Dubuffet, 1901–1985) — Франция уруһуйдьута уонна скульптора.
Хасан Хайырсевер
Туһаныллыбыт литература:
2.	Д.Т.Бурцев. Сибиир түүрдэрин эпостара: жанрга уопсай уонна быһаччы этническэй өрүттэр.
Кычкин Иннокентий Гаврилович
Кычкин Иннокентий Гаврилович (1893–1952) — учуутал. Ленин орденын кавалера. САССР үтүөлээх учутала.
Кредит скор
Киһи Кредит Скор саҕалыырыгар бастаан кредитнай карта арыйыахтаах, кредитнай лимиты 30% элбэҕи туттуо суохтааххын, олоҕун тухары ортотунан 10 кредитнай карталаныахтааххын.
Кэс
Кэс диэн тугу эмэни туораа, кэс, уруккуттан олохсуйбуту уларыт диэн эмиэ өйдөбүллээх. Бу кэс диэн тыл киһиэхэ аналланнаҕына, туораа диэн өйдөбүлү ылынан тугу эмэ уларыт, уруккуну кэс диэн суолталанар. Киһи олоххо аналын быһыытынан тугу эмэ саҥаны айыыны оҥорон, уруккуну уларытан иһэр аналлаах. Арай бу быһаарыы үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки аҥы арахсара, киһи өйдөөх-санаалаах буолан үчүгэйи, туһалааҕы элбэхтик оҥороругар ыҥырар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэр улаатан иһэр оҕоҕо аналлаах “Айыыны оҥорума” диэн этии туттуллар. Арай бу этиини өй-санаа үөскүүр тутулуктарын билбэт буолууттан көнөтүк өйдөөтөххө сахаларга сайдыыны аҕалыыны утарар курдук. Бу этии оҕо өйө-санаата сайдыытын уратыларынан сөптөөхтүк дакаастанар.
Убсу Нуур күөлэ
Убсу Нуур (Увс Нур) - Моҕол Уус саамай улахан күөлэ, теория быһыытынан астероид түһүүтүттэн үөскээбит буолуон сөп.
Skytel (сибээс)
SkyTel (Скайтел) — Монголия 3 улахан сотовой оператора, 4G ситиминэн үлэлиир.
Баня-Лука
Баня-Лука (Бања Лука, Banja Luka) диэн Босния уонна Херцеговина куората. Дьонун ахсаана 143 079 (2006).
Мөрөйдөөһүнү утарыы күнэ
АХШ юстицияҕа министиэристибэтин дааннайынан, мөрөйдөөһүҥҥэ хас төрдүс оҕо түбэһэр. Үксүн биирдэ атаҕастаммыт оҕо салгыы атаҕастана турар диэн буолар. Статистика көрдөрөрүнэн атаҕастаммыт устудьуон 71 бырыһыана салгыы атаҕастанар. Йель мэдиссиинэ оскуолатын чинчийиитэ 2010 сыллаахха көрдөрбүтүнэн мөрөйдөөһүн уонна бэйэҕэ тиийинии ситимнээхтэр эбит.
Үчүгэй уларыйан иһэр
Үчүгэй уонна куһаҕан
Бэйэлэрэ тугу да оҥорбот, бэлэм үчүгэйинэн туһанааччылар үчүгэй хайдах оҥорулларын билбэттэр, ол иһин кинилэр санааларыгар барыта үчүгэй курдук көстөр. Холобурга, ырыаһыты ыллахха кини ыллаабыта барыта үчүгэй курдук. Хоһоону айааччы, суруйааччы эмиэ тугу айбыта, суруйбута үчүгэй буолар курдук саныыр. Табыллыбатах ырыаны, хоһооннору холбуу тутан ылан урнаҕа быраҕан да кэбистэххэ улахан ночоот, куһаҕан тахсыбат.
Үчүгэй уонна куһаҕан бэйэ-бэйэлэрин кытта хардары-таары дьайсыыларыттан олох сайдыыта тутулуктанар. Үчүгэйи оҥороору сыыһа-халты тутуннахха, бу быһыыбыт соҕотохто куһаҕаҥҥа кубулуйар уратытын киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан арааран, таба өйдөөн туһаныа этэ. Ол курдук оҥоро-тута үөрэнэ илик оҕо, эдэр киһи сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн үчүгэйи оҥоро, саҥаны айыыны оҥоро сатаан, онтун кыайан оҥорбокко куһаҕаҥҥа кубулутара ордук элбэх. Ол иһин үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэ куһаҕан быһыылары аҕыйатаарылар оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи туһаналлар.
Mobicom Corporation
Mobicom Corporation — Монголия телекоммуникационнай тэрилтэтэ, улахан конгломерат. Конгломератка интернет телевидение, радио, телеканаллар, медия индустрия, сотовой оператор (5G ситим, дойдуга бастакы, Unitel сибээһин ситэр).
Орто Дойду (зоопарка)
Интэриэһинэй чахчылар
Саха сирин зоопарката үлэлээн кэлиэҕиттэн бу күҥҥэ диэри сорох иитиллээччилэрэ төрөөн-ууһаан, тэнийэн бардылар. Холобура, саха ынаҕа, овцебык, илин-сибиир бэдэрэ, полярнай бөрө, кырсалар, көҕөн кустар, күөх холууп, фазан араас көрүҥнэрэ. Бу кыыллары таһынан, зоопаркаҕа сыыллар харамай бииһэ, уу-хонуу харамайдара эмиэ бааллар. Элбэх кыылы, көтөрү манна атастаһыкка Россия атын зоопаркаларыттан аҕалбыттара, оттон сороҕун - олохтоох дьон аҕалан биэрэллэр.
Туһалаах иһитиннэрии
Хайдах тиийэбит: «Орто Дойду» Хаҥалас улууhугар турар, Покровскай айан суолун биэс уонус километрыгар. Дьокуускай куорат автовокзалыттан 202 нүөмэрдээх оптуобуhунан «Зоопарк» тохтобулга диэри айаннаан тиийиэххэ сөп.
Өһөс санаа
Өһөс санаа диэн санаа күүһэ, кэннинэн кэхтибэт кыаҕа ааттанар.
«Киһиэхэ куһаҕаны оҥорума», «өһүөннээмэ» диир сахалар киһи буолуу үөрэхтэрэ. Бу этии киһи санаата атын киһиэхэ дьайар күүһэ бэйэҕэ төттөрү эргийэн эмиэ дьайарын быһаарар. Сахалыы өй-санаа үөрэҕэ быһаарарынан киһи куһаҕан санаата бэйэтигэр ордук улахан куһаҕаны, буортуну оҥоруон сөп. Киһи куруук саныы сылдьар куһаҕан санаата олус элбэхтик хос-хос хатыланан, үгэскэ, ийэ кутугар кубулуйдаҕына, хаһан эмэ бэйэтэ ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн хааллаҕына, бу куһаҕан санаатын аны бэйэтэ толорон кэбиһиэн сөбө ордук улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Бас-баттах, көҥүлүнэн барбыт иитиилээх эдэр дьон өһүөннэрэ букатын сиэри таһынан барар кыахтанар. Арыгы испит уолаттары өйдөтө сатаан арыгылыыр куһаҕанын туһунан кэпсии сатаабыт милииссийэ эдэр үлэһитин үлтү кырбаан өлөрүүгэ өһүөннээһин тиийэр буолла. (2,12). Өһүөн аһара барыыта олоххо халыйыы, эдэр оҕолору иитэр үөрэх, өй-санаа таҥнары, төттөрү өттүгэр баран иһэрин көрдөрөр. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн улаатан эрэр оҕону иитиигэ хайаан да туттуллуохтаах, көрсүө сэмэй майгыны оҕоҕо иҥэриэхтээх үөрэҕи сэбиэскэй былаас кэнниттэн умнуу, хаалларыы содула буолан өһүөн аһара барар кыахтанна. Өһүөн аһара барыыта дьон өйө-санаата туруга суох буолуутун үөскэтэн, охсуһуу, этиһии, өлөрсүү элбииригэр тириэрдэр.
Дьиэ үрдүн тутан, уйан турар сүрүн мас аата өһүө диэн ааттанар. Бу мас тоҕо өһүө диэн буолла? Өһүө диэн дьиэ үрдүн, халыҥ даҥын ыараханыттан кэдэйбэтигэр аналлаах утары өҕүллүүлээх мас ааттанар.
Өһүө өсөһөн турар, ол иһин кэдэйбэт. Кэдэйэригэр утары өҕүллүүлээх маһы анаан-минээн булан ылан өһүө оҥороллоруттан кэдэйбитин биллэрбэт. Киһи санаата эмиэ өсөһөр, утарылаһар күүстээх, өһөс санаалаах буоллаҕына эрэ киһи мөлтөөбөт, кэдэйэн биэрбэт, олох ыарахаттарын тулуйар күүстэнэр, кыайыыны ситиһэр кыахтанар. Киһиэхэ өһөс санаа баара туһалаах эрэ буолар.
Барыттан-бары санаабыт түстэ диэн арыгыга охтон, арыгыһыт буолан хаалар дьон кэлин кэмҥэ олус элбээтилэр. Бу дьон кыра эрдэхтэринэ атаахтык иитиллэллэриттэн тулуурдара, күүстээх санаалара тиийбэтиттэн, өһөстөрө суоҕуттан арыгыга ордук түргэнник ыллараллар, арыгыта суох сатаммат курдук турукка киирэллэр, арыгы испэккэ эрэ кыайан сылдьыбаттар. Тулуурдаах, күүстээх, өһөс санаалаах киһи арыгыны аһара испэт, туттунар кыаҕа улаатар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ — туох эрэ суолталаахха дьон болҕомтотун тардаары Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэнэр күннэр
Сэт - сэмэ
Сэт үөрэҕин барытын билэн, сэт-сэмэ сокуоннарын тутуһар оҕоттон киһилии киһи иитиллэн тахсар. Оҕону олох кыра эрдэҕиттэн «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтии, кини киһилии киһи буолан тахсарын толору хааччыйар кыахтаах. Маннык үөрэх оҕо кыра эрдэҕинэ бэрт кыра, боростуой өйдөбүллэртэн хомуллар. «Үчүгэй» оҕо доҕорун үрдүгэр буору куппат эбэтэр кыра оҕону ытаппат, атаҕастаабат, хата көрөр, көмөлөһөр, ийэтэ, аҕата этэрин истэр киһи буолан иһэр. Оҕоҕо бэйэтин толкуйдуур өйө киирэ илигинэ иҥэриммит өйдөбүллэрэ, ол аата кыра эрдэҕинэ үтүктэн үөрэммит үөрэҕэ ордук кытаанахтык иҥэллэр. Бу өйдөбүллэр, бу үөрэх мунньулланнар киһи ийэ кутун үөскэтэллэр. Киһи өйүн-санаатын оҥкулун ити өйдөбүллэр, ийэ кута оҥорор.
- Куһаҕанынан сураҕырыы кутталлааҕа биллэр. Түөкүн буруйа-айыыта төрүөҕэр диэри иэстэнэр. Хаартыга хараара иирбит - оҕолорун дьоллорун туос эмэгэт майдааныгар уруттаан оонньоон кэбиһэр. Киһиттэн таһынан аатырбыт - чугас дьонун дьолун туомун толук туттан аһыыр-сиир. Барытын соҕотох апчарыйар.
- Кырдьыбыт, мөлтөөбүт дьону күлүү гынар оҕо кырдьарын саҕана бэйэтэ оннукка түбэһиэҕэ.
- Кими да атаҕастаама - атаҕастабыл иэстэбиллээх.
- Атаах киһи арыгыһыт буолар.
- Мэнигилээмэ - дьиэ иччитэ эймэниэ.
- Сор диэмэ, айыы - түгэҕэ биллибэт эрэйгэ түбэһиэҥ. (4,28).
Саха киһитэ быһахха ураты убаастабыллаахтык сыаһыаннаһар. Харыстыыр, үчүгэйдик уура сылдьар. Кини хаһан даҕаны быһаҕы уһугунан киһиэхэ ууммат, дугдуруйбат. Өрүүтүн уһугун бэйэтин диэки тутан, биэрэр киһитин диэки угун туһаайан уунар үгэстээх. Быһаҕы хаһан даҕаны аһаҕас хаалларыллыбат. (5,17). Быһаҕы кыыныгар уган баран кичэллээхтик ууруллар. Сахалар оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн быһаҕынан сатаан тутта, сэрэхтээхтик илдьэ сылдьарга анаан үөрэтэллэр этэ.
- Быһаҕы киһиэхэ утары уунан биэримэ – киһиҥ илиитин быстыа.
Туһаныллыбыт литература
1. Ф.Ф.Васильев. Военное дело якутов. Якутск: Нац.кн.изд-во «Бичик», 1995.- 224 с.
И. М. Сеченов аатынан Бастакы Москватааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Структурата
Университет 2015 с.балаҕан ыйын 15 күнүгэр Азербайджан Баку куоратыгар арыллыбыт 1 филиаллаах. Үөрэтии Сеченов университетын программатынан уонна нууччалыы тылынан барар. Бакинскай филиал ректора м.н.д. Азиз Алиев.
Inditex
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Ахметова Куляш Дильдаевна
Ахметова Куляш Дильдаевна —  Казах норуотун биллиилээх поэтессата, суруналыыс. 2006 сылтан  Казахстан республикатын судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата. Куляш Ахметова Киргизскэй ССР Таласскай уобалаһыгар муус устар  25 күнүгэр  1946  сыллаахха төрөөбүтэ.
Иван Федосеев ыстатыйатыттан Джамбул куорат туһунан суруллубуттан:
Теодор Катсаневас
2000 сыллаахха арахсыар дылы Греция урукку Премьер-миниистирин Андреас Папандреу күтүөтэ этэ, София диэн ааттаах кыыһын кытта олорбуттара. Биллэн хаалбыт кэриэс тылыгар Папандреу Катсаневаһы дьиэ кэргэн саата-суута диэн ааттаабыт(όνειδος της οικογένειας)    уонна кинини Георгиос Папандреу уонна Андреас Папандреу политикатын утары охсуһар диэн ааттаабыта. (Георгиос Папндреу Андреас аҕата уонна Греция өссө биир Премьер-миниистирэ этэ).
Юрий Семенович Луковцев
Олоҕун олуктара
1963-1968 сс. СГУ биолого-географическай факультетыгар үөрэммитэ
Евротоннель
Евротоннель, Ла-Манш аннынааҕы тоннель (tunnel sous la Manche, Channel Tunnel, ону кытары судургутук Eurotunnel) — икки ыллыктаах тимир суол тоннелэ, уһуна 51 км кэриҥэ, онтон 39 км Ла-Манш силбэһиитин анныгар сытар. Европа континенын Великобританияны кытары холбуур. Бу тоннель тутуллуоҕуттан ыла Парижтан Лондоҥҥа диэри баара суоҕа 2 чаас 15 мүнүүтэнэн тиийиэххэ сөп, ол айаҥҥа тоннель иһигэр пуойастар 20-тэн 35 мүнүүтэҕэ диэри сылдьаллар. 1994 сыл ыам ыйын 6 күнүгэр үөрүүлээх аһыллыыта буолбута.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Төрөппүттэр биир эмэ оҕолорун кыра эрдэҕиттэн киһилии быһыыга үөрэппэккэ, “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этэн үөрэттэхтэринэ, улааттаҕына ону-маны, буолары-буолбаты оҥоро, саҥаны айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро сатаан сыыһа-халты, аһара туттунарыттан куһаҕан быһыыны элбэтиэн, өссө аһара бардаҕына бэйэтэ буруйга-сэмэҕэ тиксиэн сөп.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран үөрэтиини сахалар “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн этэллэр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билбэт, олоҕор таба туһаммат киһини “Үрүҥү, хараны араарбат” диэн өйө-санаата ситэ тиийбэтин, сайдыбатаҕын биллэрэллэр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран таба туһаныы киһи буолууну баһылааһыҥҥа тириэрдэр уонна өйүн-санаатын сайыннаран атын дьон албыннарыгар, араас этиилэригэр киирэн биэрбэтин хааччыйар. Ол аата бэйэтэ билэр үчүгэйин тутуһан олоҕун олорор кыахтанар.
Кэрэ уратыта
Кэрээ диэн хараардан, хоруотаан бэлиэтээһин, ураты көрүҥү биэрии ааттанар. Дулҕаны уокка кэрээн, моччуук оҥостон бултуурга туһаныллар. Кэрээ диэн киһиэхэ, туохха эмэ туһаайан эттэххэ, бүтэн тохтоо, баран ханын диэн өйдөбүллэнэр. “Кэрээбэт кэҕэлээх, өрөөбөт өтөннөөх” диэн норуот айымньытыгар кыһына суох, куруук сайын дойдуну хоһуйан этии буолар.
Кэҕэ диэн айылҕаҕа баар, оҕотун атын чыычаахтарга ииттэрэ биэрэр кэрэ көтөр буолар. Саҥата үчүгэйинэн, олус кэтэһиилээх сайын кэлбитин чоргуйан биллэрэринэн куруук аатыран куһаҕан быһыылааҕын саптынар.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Ханнык баҕарар сыыһаны оҥоруу кэнниттэн хойутаан да буоллар эппиэтэ кэлиэхтээх. Билигин эдэрдэр куһаҕан быһыылары, буруйу элбэхтик оҥороллоро “айыы үөрэҕин” быһаччы, куһаҕан сабыдыала диэтэхпитинэ сыыһа буолбатах.
Кэрэ уратыта
Үчүгэйтэн үчүгэй кэнниттэн кэлэр кэрэ буолуу «кэҕэлэри», оҕолорун атын дьоҥҥо ииттэрэр дьахталлар элбээһиннэрин үөскэтэр. Аҥардас дьахталлар оҕолоноллоро элбээһинэ атаахтык иитиллибит оҕолор үксээһиннэригэр тириэрдэрэ бэрээдэги кэһээччилэри элбэтэр.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Айыы диэн тыл аҥардастыы үчүгэйи эрэ бэлиэтиир тыл буолбатах. Бу тыл икки өрүтүн, үчүгэйин уонна куһаҕанын холбуу иҥэринэн сылдьар тыл. Киһи үчүгэйи эрэ буолбакка, куһаҕаны эмиэ оҥорон кэбиһэр кыахтааҕын биллэрэр. Олортон куһаҕан өттө лаппа баһыйар. Киһи биир өйүнэн-санаатынан, мэйиитинэн үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорор кыахтааҕын, бу тыл быһаарара хаһан да уларыйыа суоҕа.
Кэрэ уратыта
Олус уһун үйэлээх сахабыт тылыгар дьон олоҕор өр буола-буола кэлэн ааһар тосту уларыйыылар чопчу этиллэ сылдьалларын таба өйдөөн, быһааран туһаныахпыт этэ.
Кэрэ диэн олоххо үчүгэй өттүн диэки аһара барыы, халыйыы бэлиэтэ, үчүгэйбит бүтэр кыйыата, кэрэтэ эбит. Кэрэттэн кэрэ диэн кэлиитин кэнниттэн олоххо улахан уларыйыылар киирэллэрэ быһаарыллар. Үчүгэй куһаҕаҥҥа эргийэн биэрэр кэмэ кэлиитин кэрэ диэн тылбыт туттуллара элбээһинэ биллэрэрин таба өйдүөххэ, сыыһа суолга киирэн биэримиэххэ, кэрэ буола сатаамыахха. (1,114).
Албыҥҥа кииримиэххэ
Суруйааччыларбыт суруйар дьоннорун өйдөрүн-санааларын билбэттэрэ эбиллэн иһэр. Бу сылаас дьиэҕэ олорон эрэ суруйар дьон бэйэлэрин эҥэрдээхтэрин элбэхтик суруйалларыттан үлэһиттэртэн, оҥорор, тутар дьонтон тэйбиттэрэ букатын ыраатта.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны булан таба араарыыга киһи бэйэтин үлэтин-хамнаһын, олоҕун көрдөбүллэрэ аан маҥнайгынан тураллар. Ол иһин үлэһит киһи уонна улахан баай киһи үчүгэй уонна куһаҕан диэн тус-туспа араарыылара элбэх сөп түбэспэт, өссө утарыта турар өрүттэрдээхтэрин билиэ этибит. (3,57).
Өй-санаа төрүт тутулуга
«Ый» - ыйар, көрдөрөр, өйү-санааны хамсатар дорҕоон. Сахаларга «ый» дорҕоон халлаан Ыйыттан быһаччы тутулуктаах. Халлаан ыйын көстүүтэ күн аайы уларыйар; улаатар, кыччыыр, ыйар, көрдөрөр, киһини толкуйдатар, санаатын хамсатар аналлаах. Ол иһин Ый диэн ааттаммыт.