cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Голос (шоу)
Таһаарыы № 6: Көрбөккө истээһин. 6 нэдиэлэ
15px — Учуутал "Мин эйиигин талабын" диэн кнопканы баттаата — Ханнык да учуутал кнопканы баттаабата — Кыттааччы бу хамаанданы талла
Урутаан үөрэтии
Ол эрээри чэйдээн бүтүүгэ оҕо ийэтэ “атах” диэни сөбүлээбэккэ, көннөрөн “илии, диэ”,- диэн хаста да этэн көрө сырытта. Онтуката баара хата оҕото илиитин былдьаан ылыахтарыттан харыстыыр курдук хам тутан баран: “Атах, атах”,- дии-дии куота сүүрэ сылдьар буолла. Оонньуу курдук санаан сыыһа этэн кэбиспиппиттэн мин ордук хомойдум эрээри, бардахпыт дии.
Куһаҕан быһыы үгэс буолан оҕо өйүгэр-санаатыгар иҥэн хаалбытын кэннэ көннөрөн, үчүгэй быһыыга хатылаан үөрэтии күһэйиилэннэҕинэ, ыгыыланнаҕына эрэ ситиһиллэр кыахтанар. Ол курдук, куһаҕаны оҥоруу хайдах эрэ тохтотулуннаҕына үчүгэй быһыыны оҥорууга үөрэнии табыллар кыахтанар. Ол иһин кыра оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ чыпчархай дьайыыта хаһан да суох буолбат.
Этии ойоҕос чилиэнэ
Быһаарыы
Ханнык? Хайдах? диэн ыйытыыларга эппиэттиир
киэһээҥҥи
Этии тутаах чилиэнэ
Туһаан
Туһаан — ким, туох туһунан этиллэрин бэлиэтиир этии тутаах чилиэнэ.
Gorenje
Gorenje тэрилтэ планета үрдүнэн биир улахан бытовой техникалары оҥорор компанияларга киирсэр, уопсайа 700-тэн тахса араас тэриллэри оҥорор. Кини брена үрдүк хаачыстыбалааҕынан биллэр уонна 136 омук судаарыстыбаларга атыыланар, 4 континенҥа. Саха Сиригэр ДНС тэрилтэ дистрибьютор буолар.
Эсттар
Орто үйэтээҕи эсттар
мини|228x228пкс|Эстония былыргыттан олоҕурбут сирэ-уота Пиин-угуор төрүттээх эсттар тустарынан аан маҥнай XIII үйэтээҕи Ливония хроникаларыгар суруллубут. Онно эсттар былыргы античнай кэмнэртэн кэлбит ааттарын ньиэмэстии "илин" (ost) диэнтэн тахсар диэн өйдүүллэр эбит (Estland - "Илиҥҥи сир").
Византия Империята
Арҕаа сэриилэр
Византия Империята Римы уонна Италияны германскай норуоттартан төттөрү ыла сатаабыта. Биһиги эрабыт 530–555 сыл иннинэ Византия хас даҕаны кыргыһыыны кыайбыта уонна Римы төттөрү ыла сылдьыбыта.
Илин сэриилэр
Ол кэнниттэн атын куттар үөскээбитэ - Араабтар. Византия ол бириэмэҕэ Персияны кытта сэриилэрин кэнниттэн номнуо мөлтөх туруктаах этэ. Ол иһин сатаан охсуһар туруга суох этилэр. 635 уонна 645 сыллар икки ардыларыгар Палестинаны, Сирияны, Египет баар сирдэрин сүтэрбиттэрэ. Ол гынан баран Кыра Азия (билиҥҥи Турция) сирин көмүскээбиттэрэ, ол кэнниттэн Араабтар хамсаныылара тохтообута.
Туроктар саба түһүүлэрэ: 1071–1091
Туроктар диэн биллэр дьон улахан аармиянан Орто Азияттан кэлэн Византияҕа саба түспүттэрэ. Турция бары территориятын 1091 сыллага номнуо тута олорор буолбуттара. ОЛ гынан баран Византияҕа Европа дойдулара көмө оҥоробуттара. Ону Бастакы Крестовай Поход диэн ааттаабыттара. Элбэх рыцарьдар уонна саллаатттар Византияҕа көмөлөһө кэлэн уонна Иерусалимы христианнарга халлараары кэлбиттэрэ. Ол бириэмэҕэ Иерусалим мусульманнар тутан олороллоро.
Византия тиллиниитэ 1091–1185
Византия империята тыыннаах хаалбыта уонна Европаттан кэлбит дьон көмөтүнэн Турция аҥарын Туроктартан былдьаабыта, онтон атын аҥарын Туроктар тутан олорбуттара. Ол бириэмэҕэ Империяны бэйэ бэйэлэрин кэнниттэн үс талааннаах салайааччылар олорбуттара, ол кэнниттэн Византия олус сайдыбыта.
Империя суола буорту буолуута 1185-1261
Арҕаа өттүттэн Европа дойдулара таҥнары түһэн Константинополы сотору -сотору саба түһэр буолбуттар. 1204 сыллахха киин куораттарын Константинополы сүтэрбиттэрэ. Византия кыра грек штаттарыгар арахсан баранИмперия салайыытын иһин бэйэ бэйэлэрин кытары сэриилэһэр буолбуттар..
Арассыыйа сэриитин Сирияҕа киллэриитэ
Арассыыйа сэриитин Сирияҕа киллэриитэ, ол эбэтэр Арассыыйа Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 2015 сыллаахха Сир ийэ (Сирия) Республикатыгар сэриитин сэбин киллэриитэ уонна байыаннай операцияҕа кыттыыта. Ол эбэтэр, Сирияҕа гражданскай сэрии 2011 сылтан ыла уонна Арабскай револүциялар бара турар конфликка официально киирдэ.
Конфликт өттүлэрэ
2012 сылтан ыла ити биэс тус туһунан конфликтыыр өттүлэргэ Саудовскай Аравия, Турция, Катар буоланнар Сирия көҥүл аармыйатын-повстанецтары финансируйдаар күүһүрдэллэр.
Переверзин Иван Иванович
Переверзин Иван Иванович (1952.03.10) - ньуучча хоһоонньута, публицист. 1994 сылтан РФ СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ. 1994 сыллаахха "Наш современник" уонна "Литературная Россия" сурунааллар бэриэмэйэлэрин хаһаайына.
И. Переверзин хоһоонноро "Хотугу сулус" диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыакка, "Литературная Россия", "Москва", "Смена" диэн сурунаалларга тахса сылдьыбыттара.
Марфа Петровна Куличкина
Сигэлэр
И.Н.Тарабукин Сүүнэ тыл сүмэтин булларбыан.../ Марфа Куличкина; – Дьокуускай: Сайдам, 2005. – 160 с.
Пестерев Владимир Ильич
Томпо улууһугар төрөөбүтэ. 1972 сыллаахха Омскай гражданскай авиация летнай училищетын бүтэрбитэ. Сүүрбэ сыл устата Баатаҕай авиапредприятийэтин пилота этэ. Көтөр ааллар уонна бөртөлүөттэр араас көрүҥнэрин салайара. Уопсайа оһоло суох уон тыһыынчаттан тахса чааһы көппүт. Ол кэннэ Транспорт уонна ситим министерствотыгар үлэлээбитэ, онтон 1994 сыл тохсунньутуттан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Салалтатыгар консультант-эксперт буолар.
Шариат
Классическай шариат уопсастыбыннай уонна чааһынай олоҕу ойуулуур, ол курдук итэҕэл ритуалларын, дьиэ кэргэн олоҕун, бизнеһы, буруй оҥорууну уонна сэриини. Урут дьыллартан Кораҥҥа, Хадиска уонна дьүүллэһитигэр олоҕурар. Сорох өттүн сокуон өйдөбүлүнэн ылыныллар онтон сорох өттө Таҥара быраабылатын курдук ылыныллар.
Окай, Мерал
Өлүүтэ
Мерал Окай 2012 сыллаахха дьиэтигэр сытан тыҥа искэнин ыарахан ыарыытыттан өлбүтэ. Кинини Зинджирликуйу диэн ааттаах кылабыыһаҕа эрин таһыгар кистээбиттэрэ, тиһэх суолугар атаарбыттара.
Mitsui Mining & Smelting
Mitsui Mining & Smelting — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс миэстэ таас чох хостуурунан уонна төрдүс миэстэ тимир уһаарарынан. Аан Дойдуга 15% тимирин тутар.
Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр, Mitsui Group промышленнай салаатыгар киирэр.
Бурут-бурят
Г. В. Ксенофонтов «Урааҥхай сахалар» диэн улахан үлэтигэр бурят диэн тыл үөскээбит төрүттэрин дириҥник ырытыыны саҕалаабыта.
Бурят тылын билээччи Бадзар Барадин «Бурят-монголы» диэн ыстатыйатыгар «бурят» диэн тылы ырытан баран маннык быһаарар. Кини «бурят» диэн тылы «баргут» — хараҥа, дьиикэй диэн өйдөбүллээх тылтан уларыйан тахсыбыт диир. Ол уларыйыы маннык быһыылаахтык барбыт. Баргут — бурут — бурят. Манна Д.Банзаров 1849 сыллаахха «Об ойратах и уйгурах» диэн ыстатыйатыгар: «Бургуты — буряты или буруты» диэн эппитин эмиэ киллэриэххэ сөп. (1,117). Бу автордар этиилэринэн баргуттарынан эбэтэр буряттарынан Байкал аттыгар олорор иркутскай буряттара эрэ ааттаналлар эбит. (1,118).
Якутский мамонт
Мамонты бултааһын
==== '''Былыргы дьон булуус тымныы усулуобуйатыгар үчүгэй усулуобуйаҕа сөп түбэһэллэрэ: уоту хостуур сатыыллара, үлэ орудиеларын оҥорбуттара, бэйэлэрин омуктарын өлөрбүттэрин көмпүттэрэ. Хотугу полярнай истиэптэр уонна туундара былаастара, былыргы киһи тыйыс усулуобуйаҕа олорор: аһы- үөлү, таҥаһы- сабы, тымныыттан саһыараллара. Ол курдук аһы- үөлү мамонт этин, тириитин, сыатын, тириитин, түүтүн; дьиэ- уот, орудиеларын, булт тэрилин уонна онорорго анаан онороллор. Мамонт аһыытын үгэс курдук, саамай уопуттаах булчуттар эрэ (4 — 5 киһи) иһэллэр. Баһаатай сиэртибэтин (хат эбэтэр соҕотох атыыр), онтон уҥа эбэтэр хаҥас боксаҕа мамонт сыыһын талбыт. Бааһырбыт сүөһүнү эккирэтии 5- 7 күн буолла. Мамонт климата уларыйыытынан Дальнай Востокка уонна хоту диэки барыта хамсыыр. Чинчийээччилэр этэллэринэн, баҕар, бу миграция сүөһү атыылыырга тирэх буолбута буолуо.''' ====
Love's
LOVE'S (Таптал айана), АХШ сиригэр саамай бөдөҥ АЗС буолар, 41 штаатка уонна 800-тэн тахса точкалаах дойду үрдүнэн, 9664 рестораннардаах уонна 105000 бэйэ көрүнүү АЗС-таах.
Болҕомто
Киһи быстах санаатыгар олоҕуран аан бастаан оҥорор бары быһыылара бэйэтигэр, этигэр-сиинигэр эрэ туһалаах буолан тахсаллар. Өй-санаа тугу быһаарара эмиэ ити өйдөбүлгэ олоҕурар. Бары быһаарыылартан биир туһалаахтарын талан ылан киһи өйдөөн хаалар, онтон оҥорон таһаарыан сөп.
Лазарев Дмитрий Петрович
Айар үлэтэ
Лазарев Дмитрий Петрович — хоту көһүрүллүү кыттыылааҕа, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, ССРС автомобильнай уонна шоссейнан суолларын бочуоттаах үлэһитэ.
Күн таҥара
Күн сахалар саамай улахан, үрдүк таҥаралара. Үрүҥ Күн диэн ааттанар. Саас халлаан сылыйан барыыта “Күн уоттанан эрэр” диэн этиинэн билиниллэр. Кырыалаах кыһын кэнниттэн итии күннээх сандал саас кэлиитэ Күнү таҥараҕа кубулуппут.
Сахаларга таҥаралара элбэх. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит, оччотооҕу хаалыылаах кэмҥэ туттулла сылдьыбыт таҥаралар, дьон баҕа санаалара билигин да умнуллан хаалан хаалбаккалар саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар билигин да иҥэн сылдьаллар. Аныгы, сайдыбыт тупсубут үйэҕэ олус былыргы таҥаралар дьон өйүгэр-санаатыгар туох да туһалара суохтар. Аныгы киһини “Суор курдук буол” диэтэххэ таба өйдөөбөккө өһүргэниэн сөп. (1,55).
Өй-санаа үөрэҕэ биир кэмҥэ, ким эрэ салайыытынан үөскээбэт, баар буолбат, уһун үйэлэргэ үгүс дьон олохторун үөрэҕиттэн, уопутунан хомуллан олоххо киирэн иһэр. Киһи быһыылаах, көрсүө, сэмэй майгылаах дьон олоххо, үлэҕэ-хамнаска оҥорор ситиһиилэрэ элбиириттэн, уһун үйэни ситиһэр кыахтаналларыттан оҕолоро киһи быһыылаах буола улаатыахтарын баҕарар төрөппүттэр үөрэхтэриттэн хомуллан, таҥыллан таҥара үөрэҕэ үөскүүр. Ол иһин биһиги олус уһун үйэлээх сахалыы тылга иҥэн сылдьар олох уопутун, өс хоһооннорун, кынаттаах этиилэри хомуйдахха таҥара үөрэҕэ арыллан тахсан, биллэн, оннугар түһэн иһэр.
Сахалар олус былыргы кэмҥэ, саҥа, улахан таҥаралар үөскүөхтэрин быдан иннинэ үөскээбит, олоҕун булуммут, өйгө-санааҕа сөп түбэһэр таҥара үөрэҕин атын, буккуллубут, улахан таҥара үөрэхтэрэ кылапачыгастара элбэҕинэн баһыйалларыттан билбэтэҕэ буолуу табыллыбат. Таҥара үөрэҕэ айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕин билинэриттэн, тутуһарыттан өй-санаа икки аҥы арахсыытын үөскэппэт. Өй-санаа кэмиттэн кэмигэр уларыйан, эргийэн биэрэр уратытын сахалар билэннэр олохторугар туһанар буоланнар, маннык уһун үйэни ситиһэллэр.
Mitsui Fudosan
Mitsui Fudosan — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга иккис улахан тутуу тэрилтэтэ (Samsung Engineering кэнниттэн).
Mitsui Group тутуу уонна инжиниринговай салаатыгар холбонор.
Бобуу содула
Баҕа санаа киһиэхэ дьайыыта улахан. Арыгы иһэр баҕа санаалаах улааппыт оҕо арыгыны аһара иһэр киһиэхэ кубулуйуон сөп. Бу быһыыны сахалар урукку кэмҥэ билэллэрэ, оҕоҕо улаатан истэҕинэ арыгы истэхтэринэ матарбакка, кыра иһиккэ кутан суолтатыгар да буоллар бэрсэллэрэ. Табааҕы эмиэ боппоттор этэ.
Subaru
Subaru, Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, биир Аан Дойдуга улахан массыына оҥорор тэрилтэ. Оппозитнай двигателлэринэн биллэр массыыналара. Сүрүн популярноһы уонна ахтылҕаны, тапталы Америка уонна Мексика ыччатыгар сөп түбэспит. Дьоппуоннарга бэйэтигэр наһаа буотах. Арассыыйаҕа сүрүннээн Саха Сиригэр уонна Санкт-Петербург ыччатыгар тарҕанар.
Samsung Engineering
Америкаҕа, Кэриэйэҕэ, Дубайга, Италияҕа бастыҥ.
Samsung империатыгар киирэр.
Windows 10
Статистика чахчыларынан W3schows хордарынан, 10 тэрилтэ Интернет ситимигэр киирэргэ туттуллар операционнай системалар ортолоругар аан дойдуга бастакы миэстэни ылар, 2017 сыл муус устар 7 күнүгэр буолбут лидер- Wams 7.
Cосин Иннокентий Михайлович
Сигэлэр
Кыттааччы:Моорук нэһилиэгэ
Хоро - былыргы аат
Хоро - былыргы тыл
Сүүрүк оҕустаах Хоро оҕонньоро Саха сиригэр илин диэкиттэн кэлбитин уонна сахалардыын холбоһон биир төрүттэрэ буолбутун билигин билинэн эрэбит. Былыргы кэмнэргэ Саха сиригэр олорбут, элбэх сиргэ-дойдуга аат биэрбит хоролор сахаларга баһыттаран, холбоһон, симэлийэн хаалбыттарын остуоруйа үөрэхтээхтэрэ дакаастыы сылдьаллар.
Хоро омуктар мөлтөөн-ахсаан барбыт кэмнэригэр атын, кэккэлэһэ, ыаллыы олорбут омуктар туоратыылара, бэйэлэригэр тэҥнээбэт буолуулара сахалар тылларыгар эмиэ киирэн иҥэн сылдьаллар:
Sony Interactive Entertainment
Салалтата — Токио.
Акана (Ньурба улууһа)
Акана — Ньурба улууһун Акана нэһилиэгин киинэ.
Иван Анисимович Сергеев - Тообуус
1922 с. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун (уруккута Мэҥэ улууһун) Чалҕаа нэһилиэгэр төрөөбүт. 1939 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай рабфакка үөрэммитэ. Ити кэмҥэ Тообуус Сергеев диэн аатынан "Бэлэм буол", "Эдэр бассабыык" хаһыаттарга хоһооннорун бэчээттэтэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэн эрэрэ. Кини поэзияҕа чахчы да дьоҕурдааҕа. 1941 сыл от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Кини 409-с оһуобай батальон саперынан сылдьан, 1942 с. тохсунньу 27 күнүгэр геройдуу охтубута. Кини көмүс уҥуоҕа Дзержинскэй оройуонугар Никольское дэриэбинэҕэ сэриигэ өлбүт саллааттар ииннэригэр хараллан сытар.
Умнубат буолуу
Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторо үөрэтии кини ийэ кутун үөскэтэрин, үчүгэй быһыылаах киһи буоларыгар олук уурарын билиэхпит этэ. Оҕо төһө кыра эрдэҕиттэн үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ үөрэнэрэ олоҕор киһилии быһыылары оҥорорун элбэтэр, өйүн-санаатын таба, киһилии суолунан сайыннарарыгар көмөлөһөр кыахтаах. Ол курдук, быдан аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары оҕо арааран биллэҕинэ, олору оҥорбот кыаҕа улаатар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этиитэ аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары оҕо билэрэ, олору оҥорбото ордугун быһаарар.
Умнубат буолуу эмиэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн, үчүгэй быһыылары умнубат буолуу, онтон куһаҕаннары кыах баарынан умна, хааллара сатааһын киһи буолуу, олоҕу киһи быһыылаахтык олоруу сүрүн төрүтэ буолар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сахаларга оҕону иитии, үөрэтии уратылара. – Дьокуускай: 2023. – 117 с.
Категорияларынан көрдөөһүн: Үөрэх.
Витсен, Николаас
Арассыйаны кытта ситимэ
1693 с. Арассыйаны кытта эргиммитэ. Нуучча култууратын уонна уопсатыбатын туһунан киэҥ билиилээх этэ. Ыраахтааҕы Петр I үөрэҕэр кыттыыны ылбыта — Недерланд тылын ыраахтааҕыга кини чугас доҕоро уонна аймаҕа Андриес (Андрей) Виниус үөрэппитэ.
Софронов Степан Феоктистович
Софронов Степан Феоктистович (1922.08.23 - 1980.09.15) - хоһоонньут, прозаик, тылбаасчыт. Эрилик Эристиин аатынан литературнай бириэмийэ лауреата. 1963 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Өҥөлдьө (Ньурба улууһа)
Өҥөлдьө диэн тыл этимологията
Сүрүн, ордук итэҕэтиилээх барыйаанынан тоҥус хатыҥнаах диэн тылынан ааттаммыт. Норуот этимологията этэринэн, былыр биир баай киһи хоҥсуо кыыстаах эбит, ол кыыһын хаппахчыга кистээн сыппыт. Ону көрөөрү биир уол хаппахчыны уоран өҥөҥнөөбүт, ону кыыс көрөн "өҥөйдө!" диэри "өҥөлдьө!" диэн хаһыытаабыт. Ол кэннэ бу аат бу сиргэ иҥэн хаалбыт.
Хатыы (Ньурба улууһа)
Хатыы — Ньурба улууһун Мэҥэдьэк нэһилиэгин киинэ.
Титов Василий Николаевич
Титов Василий Николаевич (1941.04.27) - прозаик, бэйиэт. 1991 сылтан СС (Суруйааччылар Сойуустарын) чилиэнэ.
Carlsberg
Carlsberg Group (КарлСберг Групп, КарлСберг Бөлөх), Дания иккис улахан арыгы оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан арыгы уонна пиибэ оҥорор тэрилтэ буолар. КарлСберг пиибэтэ 198 омук дойдутугар атыыланар, онон Данияҕа элбэх барыс аҕалар. 2014 сылтан ыла Baltika диэн Арассыыйа арыгы оҥорор тэрилтэтин атыылаһан ылбыта.
Joint Stock Company Komdragmetall Yakutia
Сайта: http://komdragmetall.com/
Чолакоглу Озан
Карьерата
Соторутааҕыта Озан Чолакоглу «Sarı Ev» (Жёлтый Дом) диэн тус бэйэтин продюсердыыр киинин арыммыта.
Неустроева Евдокия Семеновна
Олоҕун олуктара
1996-2000 сс. Саһыл орто оскуолатын устуоруйа учууталынан үлэлээбитэ.
Үлэлэрэ
"Мы помним своих героев" (2010), "Родом из Хандыги" (2013), "Край Томпо" (2016) кинигэни оҥорсооччулартан, эрэдээктэриттэн биирдэстэрэ
Дьоллоох оҕо саас
Оҕо ийэ уонна аҕа тапталынан куустаран улаатан истэҕинэ оҕо сааһым дьоллоох кэмнэрэ диэн саныы сылдьара үөскүүр. Уол күрүө сүнньүөҕүнэн сүүрэн иһэр моҕотойу таба охсон түһэрдэҕинэ, бултуйдаҕына үөрүүтэ улаатан, дьолу билэр.
Куйааска элбэхтик үлэлээн тиритии, сылайыы кэнниттэн сөрүүн ууга түһэн сөтүөлээһин оҕо этин-сиинин сөрүүкүүр баҕатын толорон дьоллонуутун үөскэтэр. Тымныыга уһуннук сылдьан тоҥмут киһиэхэ сылаас дьиэҕэ киирэн иттиитэ санаата туолуутугар тириэрдэр.
Киһиэхэ атыттар үчүгэйи оҥоруулара хаһан баҕарар үчүгэй. Үчүгэйи оҥорторбутуттан киһи санаата көтөҕүллэрин тэҥэ, үчүгэй санаата элбиэн, үөрэн дьоллонуон сөп. Арай бу тиийэн кэлэр үчүгэйгэ, бэлэм кэлэн биэриитигэр үөрэнэн хаалыыта, өссө элбэх бэйэтэ кэлэн биэрэр үчүгэйи көрдүү сатыырыгар тириэрдэрэ аһара баран куһаҕан буолан тахсыан сөбө “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии хаһан баҕарар дьайарын биллэрэр.
Киһи хаһан даҕаны биир баҕа санаатынан сөп буолан тохтообот. Барыта баҕа санаа хайдах туоларыттан эрэ тутулуктаах. Түргэнник саныыры кытта эбэтэр “Этэн баран эҕирийиэх иннинэ” туолан иһэр баҕа санаата эмиэ итинник, түргэнник улаатар, уларыйар кыахтанар. Уһуннук эрэйдэнэн туолар баҕа санаа аҕыйах буолар уратылаах. Баҕа санаата туоллаҕына киһи баҕата өссө улаатар, эбиллэн биэриэн сөп. Ол иһин баҕа санаа диэн ааттанар.
Оҕо бары баҕа санаатын толорууга төрөппүттэр “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһуо этилэр. Улаатан иһэр оҕо бэйэтин баҕа санаатын бэйэтэ толорорун ситиһэ сатааһын уонна төрөппүт көмөтө холбостохторуна оҕо бары баҕа санаалара туолаллара кыаллыа этэ. Ол курдук, оҕо ону-маны көрдүүрэ элбээн, улаатан иһэринэн, ол көрдөөбүтүн төрөппүттэрэ толоро охсон биэриилэрэ баҕа санаата улаатан биэрэригэр тириэрдэр.
Онон киһиэхэ үөрүүнү, дьоллонууну аҕалбыт түбэлтэлэр хаһан да умнуллубат буола өйдөнөн хаалаллар. Сахалар сайдан иһэр Кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн оҕо, киһи саҥаны билиитэ, үөрүүтэ, дьоллонуута үгэстэри, ийэ кутун быһалыы үөскэтэн хаһан да умнуллубат буола өйдөнөн хаалаллар. (1,72).
Олох биирдэ бэриллэр!
Нэдиэлэ курдугунан аны иккис илиим быһыллыбыта. Кыра оҕо курдук буола түстүм, киһитэ суох ончу тугу да гыммаппын. Дьэ, өйдөөтүм, таҥара киһиэхэ илии диэн хайдахтаах бэлэҕи оҥорбутун. Киһи бэйэтэ таҥара биэрбит илиитин курдугу хаһан да оҥоруо суоҕун. Ханна эрэ кыраныысса таһыгар оҥороллор диэн үһү-таамах кэпсээн баар да, баҕа санаа эрэ буолаахтаатаҕа. Арай хаачыстыбатынан эрэ ордук буолуо. Бастаан, илиитэ суох буоллаҕым утаата, мин эмиэ ол остуоруйаны итэҕэйэр этим. Кыһалҕам элбээтэ, саамай боростуойун да ылан көрдөххө — тарбаныы. Илиилээх киһи дэбигис өйдөөбөт кыһалҕата. Мин билигин ынах барахсан ханна эрэ маска-окко аалына турарын көрдөхпүнэ, олус аһынабын. Тиийэн тарбаан биэриэх санаам кэлэр. Ити кыһыйбыт сиргин аалынаргар сөптөөх маһы-оту булунуоххун наада. Тахсан киирии эрэйин туһунан эттэххэ, ыстааҥҥын хайдах эмэ түһэриннэххинэ, тардынаргар син биир киһитэ суох сатаммаккын. Хайдах соттор туһунан этэ да барыллыбат. Суунар-тараанар эмиэ кыаллыбат. Илийбит мыыланы кыайан да туппат буоллаҕыҥ. Тимэхтээх таҥаһы эмиэ таҥныбаккын. Итии иһити туппаккын. Кыра оҕону көтөҕөр, таптыыр киһини кууһар дьол аны тосхойбот. Маны таһынан, суруйаргар түһэн испэт пааста, эрэй бөҕөтүнэн эрийтэрэн баран, атын сиргэ тиийэр төлөпүөн кыһыыта-абата. Ити мин саҥа олоҕум кыһалҕатын сорҕото эрэ.
Абааһы мунньаҕа
Ити күн былыргы сахалар отко үлэлии тахсыбаттар. Ону таһынан ити күн тугу түүһээбитин суолталаах буолуон сөп, онон сибээстээн түүлдьүтүнэн туһанар сүбэлэнэр.
Харайданова Аграфена Николаевна
Наҕараадалара
"Килбиэннээх үлэ иһин. В.И. Ленин төрөөрбүтэ 100 сылыгар анаан" (1970 с.)
"Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыайыы 30, 40 сыла" мэтээл уо.д.а анал грамоларынан, бэлиэлэринэн наҕараадаламмыта
Сигэлэр
Николаев Н.С., Ефимов Н.Е., Николаева М.А., Знатные женщины Томпонского района. Якутск, 2018.
АлМас
АлМас (аббревиатурата Алмаас Мас, нууччалыыта Алмазное дерево) — Саха Сирэ биир улахан бөлөҕө, биир бөдөҥ тэрилтэтэ. Саха Сирин тыатын сүрүн кэрдээччи, араас тутуу материаллара оҥорооччу. Тэрилтэ 80% акцията Алмазы Анабара тэрилтэ бас билиитигэр киирэр, онон АлМас көҥүл эрээри, сүрүннээн Алмазы Анабара бас билиитигэр киирэр. Онтон атын аеционердара 19% Саха Сирэ, 1% Комдрагметалл. Алмазы Анабара сыыйа долятын 100% дылы улаатыннарыахтаах.
Билиҥҥи кэм (телеканал)
Сыала соруга — демократия тарҕатыы, дьон зомбитыйыытын тохтотуу, уһугуннарыы.
Sinopec
Sinopec (China Petroleum & Chemical Corporation), Кытай иккис улахан газ, ниэп хостуур тэрилтэтэ уонна саамай улахан химия оҥорор тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн биир үрдүк барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Рим империята
thumb|250px|Рим Империята ордук улааппыт бириэмэтигэр, биһиги эрабыт 117 сыла thumb|200px|Рим Империята араас бириэмэтэ
Арҕаа сууллааһына уонна Илин салгыы ордон хаалыыта
Германецтар тоҕо ааҥнаан киирэллэрэ уонна көһөн кэлэн олохсуйуулара Рим кинилэри симэлитэр, суурайар күүһүн баһыйбыттарын кэннэ, V үйэ саҕатыттан, Арҕаа Рим империята үрэллэн киирэн барар. Рим дьоно бары сэриилээн саба түһэр омуктары барыларын кыайталыыра, олортон олус аатырбыттара Аттила буолар, ол гынан баран олус элбэх Римҥэ саарбах соҕус эрэллээх германецтар биистэрин бэйэтигэр суурайа, иҥэринэ сатаабыттарыттан империя үрэллиитэ саҕаламмыта. Хронологиялар үксүлэрэ 476 сылы Арҕааҥы Рим империята эстибит, сүппүт сыла диэн суруйаллар, Ромул Августул бүрүстүөлүн Одоакр диэн германецтар сэрииһиттэрин сирдьиттэригэр туран биэрбититтэн ыла.
Ош (куорат, Кыргыстаан)
Бишкек кэннэ Кыргыстааҥҥа иккис улахан куорат, "Соҕуруу Киин куорат" диэн ааттанар.
Нэһилиэнньэтэ
2009 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн кыргыыстар 43,05 % горожан, а узбектар — 48,31 эбиттэр. Ону таһынан Ошка нууччалар туурактар, татаардар, уйгуурдар, таджиктар, азербадьааннар уо.д.а. олороллор.
Былыргыта
Ош Орто Азия ислам итэҕэллээхтэрин биир улахан киинэ буолар. Куоракка былыргы ытыктанар мечеттэр бааллар. Ону таһынан Сулайман-Тоо хайаҕа үҥэ-сүктэ кэлэллэр. мини|«Сулайман-Тоо» түмэл мааркаҕа ойууламмыт
1220 сыллаахха Чыҥыс Хаан сэриилэрэ ылбыттарын кэннэ Чаҕатай улууһугар холбоммута. 1340-с сылларга Моголистан, оттон 1380-с сыллартан Тимур империятыгар киирбитэ.
Сэбиэскэй кэм
мини|Бастакы тыраахтыр «Сулайман-Тоо» түмэлигэр. 1918 сылтан Ош Туркестан АССР састаабар холбоммута. 1924 алтынньы 14 күнүттэн Орто Азияны тыыры түмүгэр РСФСР иһинэн тэриллибит Хара-Кыргыыс аптаныамыйалаах уобалаһыгар киирбитэ.
1990 сыллаахха Ош уонна Өзгөн куораттарыгар узбектар уонна кыргыыстар икки ардыларынааҕы атааннаһыы күөдьүйбүтэ. Сылтаҕа диэн узбектар колхуостарын сириттэн кыргыыстарга дьиэ тутталарыгар учаастак быһан биэрбиттэрэ. Байыаннайдар кэлэннэр айдааны тохтоппуттара.
Manjaro
Manjaro (Manjaro Linux эбэтэр Мандьаро Линукс), Arch Linux систематтан айыллыбыт туспа система, Linux төрдүлээх операционнай система. KDE, GNOME уонна да атын графическай хахтаах система.
Конфронтация
Общее определение
Конфликт— икки өрүттэр аннараа өрүтүгэр тапсыспат позициялаах буолаллар. Конфликт деструктивнай эбэтэр конструктивнай функциялаах буолар. Өрүттэр дьон, кыыллар эбэтэр техническай системалар буолааччылар.
Фунт стерлинг
Фунт стерлинг (GBP; £ or ₤) диэн Великобритания официальнай валюютата. Ону тэҥэ Британия атын сирдэригэр туттуллар, Мен арыытыгар, уонна Джерсига. Фунт сүүс пенсаҕа бытарыйар.
Хардагас
Хардагас — хайытыллыбыт мас.
Уруу-аймах
Хаан уруулар
Балыс - бииргэ төрөөбүттэртэн сааһынан кырата.
Ыал суолтата
Оҕону иитии уонна үөрэтии кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын үөскэтэринэн омук сайдыытын саҕалыыр аналлаах үөрэх, сахалар Кут-сүр, таҥара үөрэхтэрэ туттуллар кэмэ кэллэ. Бу оҕону иитэргэ аналлаах Кут-сүр үөрэҕэ сахаларга олус былыргы кэмнэргэ үөскээн сайдыбыт уонна билигин да туһанылла сылдьар.
Элбэх ыаллар омугу үөскэтэллэр. Кэлэр көлүөнэлэр төрүт уус ыалга төрөөн, иитиллэн, улаатан таҕыстахтарына өйдөрө-санаалара туруктаах, ийэ куттара иитиилээх уонна буор куттара сайдыылаах буолар, ол аата ыал олоҕуттан омук үйэтин уһуна тутулуктанар.
Сумы
Сумы (Суми) диэн Украина куората. Сумы уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 268 949 (2013).
Ыраахтааҕы Хахай
Бу мультикка туора мультиктан туспа геройдар оонньууллар, Тимон уонна Пумба.
Маалыкай (Ньурба улууһа)
Мондоку
Мондоку Маалыкайтан 5 биэрэстэлээх киhи кута-сүрэ тохтуур үчүгэй айылҕалаах, араас мас буодьулаах, кыраhыабай хатыҥ арыылардаах Мондоку диэн кыракый күɵллээх сир. Аттыгар Тойон уйата алааска саха сирин чулуу революционера Степан Васильевич Васильев тɵрɵɵбүтэ. Билигин Мондокуга Маалыкай орто сокуолатын иhинэн «Кымыс» духуобунай-чэбдигирдэр киин быhыытынан сайыҥҥы лааҕыр базата үлэлиир.
Бырахтарыы
Бырахтарбыт дьоҥҥо нейролептиктары биэрэллэр, ол эбэтэр ыгыллыбыт медиатордарын уоскуталлар. Ол эрэн бырахтарыы тохтоппоттор. Бырахтарыы эмтэммэт ыарыы буолар.
Евангелион
Сюжет
Итини сэргэ сэргэ сыыйа бу тэрилтэ уонна кинини батыһа турар дьиҥнээх сыаллара арыллаллар. Билэргит курдук, аанньаллартан көмүскэнэр официальнай соругу сэргэ помогайдар бырайыактарын олоххо киллэриигэ үлэлэһэллэр. Бу бырайыак идеяларынан, дьон сороҕун сүтэрбиттэр. Кинилэргэ көмө бу дойдуга сүтэрбит ханнык да ийэлэр диэки төннөллөрүгэр көмөлөһүөҕэ. Дууһалар бары биир санаанан салайтаран, олох уоскулаҥын ситиһиэхтэрэ. Сериал бүтэһик икки серията бу бырайыак финала-барыларын биир дууһаҕа холбооһун. Бу холбоһук кэмигэр геройдар бэйэлэрин уонна да атыттар холбоһууларын ырытан көрөллөр. Ааптардарга бу процесс туох да бириэмэтэ суох, Синдзи ырытыыга болҕомто ууруллара итиэннэ түмүккэ бэйэҕэ абааһы көрүүттэн өрүһүйэр.
Омуктар ааттара
Адьарай бииһэ диэн сахалар абааһы көрөр, олоҥхолоругар элбэхтик ахтар биистэрэ. Бу сахалар олус тапсыбатах, уһуннук сэриилэһэн эрэйгэ тэбиллэннэр аллараа дойду абааһыларыгар, адьарайдарга кубулуппут биистэрин ааттара буолар. (2,205).
Дьоппуоннар диэн омуктар билигин Японияҕа олороллор. Сахалар хаһан, ханнык кэмнэргэ дьоппуоннары кытта бииргэ олоро сылдьыбыттара билигин даҕаны остуоруйа үөрэҕэр дакаастанан биллэ илик. Арай дьоппуон диэҥҥэ дьөппөн диэн сахалар биир төрүт уустарын ааттара олус маарынныыр. Билигин дьоппуоннар төрүттэрэ билиҥҥи Корея тумул арыытыттан муоранан устан тиийбиттэрэ биллэр буолла. Сахалар бу омуктары былыргыттан таайдарбыт диэн ааттыыллар. Былыр бииргэ олоро сылдьыбыттара сөбүн биһиэхэ Дьөппөн нэһилиэктэрин тимир уустара бааллара сүрүн дакаастабылынан буолуон сөп. Дьөппөн да Дьоппуон да олус маарыннаһар тылларын тэҥэ биир идэлээхтэринэн, тимир уустара буоланнар, баһылыыр оруолу ыла сылдьыбыттара эмиэ биллэр. Дьоппуон диэн тыл сахаларга билигин даҕаны үчүгэй өйдөбүлэ суох, туох эмэ табыллыбатаҕына, сатамматаҕына кыһыйыыттан, абаттан ааттанар. «Дьоппуон баара» диэн этиллэр. Дьоппуоннары таайдарбыт диэн ааттааһын эмиэ олохсуйбут.
Төлөй диэн сахалар нэһилиэктэрин аата. Л.Н.Гумилев суруйууларыгар ахтыллар үрдүк тэлиэгэлээх теле биистэрин ордубуттара буолуохтарын сөп.
Саҥа үөскээбит омуктар сахалыы тылынан бэйэлэрин аан бастаан ааттаммыттара бу омуктар дьиҥнээх бэйэлэрин ааттарыгар иҥэн хаалан сылдьарыттан биһиги сахалар олус улаханнык киэн туттуохпутун сөп. Олус уһун үйэлээх, элбэх омуктары кытта бииргэ олорбут буоламмыт олохпут үөрэҕэ олус дириҥ уонна киэҥ, тылбыт саппааһа аһара элбэх. Ити барыта сахабыт тылын ордук кичэйэн харыстыырбытыгар уонна эбэ, уларыта сатыырбыт куһаҕанын, сатамматын өйдөтөр.
Туһаныллыбыт литература
6.	А.И.Эверстов. Байкал уу сахаларын таабырыннаах дьылҕалара. – Дьокуускай: Сайдам, 2005. – 144 с.
Үс кут уратылара
Эт-сиин кыайан хамсаабат буолуута, санаа тымырдарын бүөлэниитэ ыарыыны үөскэтэр. Эти-сиини хамсатар өй-санаа, буор кут кыайан бэйэтин үлэтин толорбот буолуутуттан үгүс ыарыы үөскүүр. Ыалдьыбыт буор куту саҥанан, доруобайынан солбуйан, уларытан биэрдэххэ, эт-сиин хамсааһына оннугар түһэрин былыргы ойууннар табан туһаналлар.
1. Yөрүйэх. Киһи өйүн-санаатын күүһүнэн үгэстэри туһанан, элбэхтик этин-сиинин хамсатан, эрчийэн этэ-сиинэ үөрүйэх буоларын ситиһиитэ үөрүйэх буолуу диэн ааттанар. Yөрүйэх буолуу диэн элбэхтик дьарыктанан, эрчиллэн эккэ-сииҥҥэ буор куту үөскэтии аата. Yөрүйэх буолбут эккэ-сииҥҥэ буор кут үөскээн олохсуйар.
Yгэстэртэн ийэ кут үөскүүр. Ийэ кут киһини биллибэтинэн салайар. Быһаччы салайыыны киһи өйө көппүт, өйө баайыллыбыт кэмигэр оҥорор. Өйдөөҕөр үчүгэй баҕайы, сымнаҕас майгылаах киһи итирдэҕинэ куһаҕаннык быһыыланара кыра эрдэҕинэ элбэхтик атаахтаабытын, ийэ кута киһилии быһыыга иитиллибэтэҕин, үөрэммэтэҕин биллэрэр.
Тылбытын ыһымыахха
Билигин үөрэх сайдан, билии кэҥээн остуоруйа үөрэҕэр ханнык омук хас сыллаахтан ыла аата-суола биллэн сурукка-бичиккэ киирбитэ чуолкайдык быһаарыллар кыахтаммытын кэнниттэн сахалар олус былыргы төрүттээх, Аан дойдуга аатырбыт киэҥник биллэр сака омуктан төрүттээхпитин араас чинчийээччилэр сыыйа-баайа дакаастаан иһэллэр.
Черновцы
Черновцы (Чернівці) диэн Украина куората. Черновцы уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 262 130 (2014).
Тылбытын ыһымыахха
Туһаныллыбыт литература
1.	Эверстов А.И. Айыы аймахтара. Күн улуустара. –Дьокуускай: «Бичик» нац кинигэ кыһата, 1996. – 184 с.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Устуоруйата
Тигр харамай
Үөрүтүүтүн остуоруйата
Бастакы научнай ойуулааһынын Карл Линней оҥорор «Systema naturæ» диэн үлэтигэр, Felis tigris диэн ааттынан. Хойутуу 1858 сылга нучча натуралист Николай Северцов ойуулур Tigris striatus диэн аатынан. 1867 сылга британскай зоолог Джордж Грей ойуулур Tigris regalis диэн аатынан. 1929 сылтан саҥалаан тигры Panthera көстүүтүгэр кииллэрэллэр.
Ылыллыбыт сирэ
Тигр
Mageia
Mageia (Магейа, Мадьейа), форк линукс система, урукку эстибит Mandriva кодунан оноһуллар, сайдар. Билиҥҥи кэмҥэ французстар уонна дьоппуоннар сайыннараллар. Система үксүн былыттарга туттуллар (облачные данные).
Александров Устин Николаевич
Өр сылларга Үөһээ Бүлүүгэ үөрэҕирии салаатыгар үлэлээбитэ. Манчаары 1, 2 спартакиадаларын кыттыылааҕа, 1962 с. хапсаҕайдааһын тустууга уолаттарга 2 призер. Билигин Дьокуускайдааҕы 16-с профессиональнай лицей эт-хаан сайдыытын салайааччыта. СР физическэй культураҕа уонна успуорка, профессиональнай үөрэхтээһиҥҥэ туйгуннара, педагогическай үөрэхтээһин, үлэ бэтэрээнэ. 2007 с. «Сахаада — спорт» хапсаҕайга бастыҥ судьуйата, 2007 с. устудьуоннар ортолоругар «Бастыҥ тэрийээччи» номинация кыайыылааҕа.
WPS Office
Сүрүн саайта https://www.wps.com/
Алексей Панин
Кини уһуллубут киинэлэрэ барыта акаары баҕайылар, впрочем Арассыыйа киинэлэрин курдук
Green Wise
Салалтата — Малоярославец.
Диван луҕат ат-Турк
Тылдьыт суруллуута
1422 сыллаахха Бадруддин ал-Айни диэн суруйааччы Икд ал-дьуман фи тарих аһль аз-заман диэн үлэтигэр '''"Диван луҕат ат-Турк" сороҕутун туттубут. Кэлин чинчийээччилэр Икд ал-дьуман фи тарих аһль аз-заман үлэҕэ баар "Диван луҕат ат-Турк" сороҕото дьиҥнээх тиэкэһи кытта тэҥин бигэргэппиттэрэ.'''
Отох киһи
Сахалар өй-санаа сайдыытын ити уратыларын билэллэриттэн оҕолорун кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын сайыннарыыны, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорун модьуйан ситиһэллэр. Киһи оҥороруттан атыннык оҥоруу, айыыны оҥоруу сыыһа-халты буолан хаалара элбэҕиттэн оҕолорун харыстаан "Айыы диэмэ", “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэллэр, куһаҕан быһыылар аҕыйыылларын үөскэтэллэр.
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Хэрсиэн
2015 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр 292 559 куруук олорор киһи эбэтэр баар дьону барытын аахтахха 296 161 киһи баар эбит[4], оттон горсовет сирдэрин барытын аахтахха — 330 026 уонна 334 570 киһи[4].
Криштиану Роналду
Португалия национальнай хамаандатын аатыттан 196 матчевай көрсүһүүнү ыытта, сүүмэрдэммит хамаандатын историятыгар үһүс көрдөрүүнэн буолла, аҕыс улахан турнирдарга оонньоото уонна кинилэргэ барыларыгар уратыланна. 2008 сылтан сүүмэрдэммит хамаандатын капитана буолар, 2014 с. бастыҥ бомбардирынан, оттон 2016 сылга сүүмэрдэммит хамаандалар ахсааннарынан рекорд олохтообута. Сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар Европа 2016 чемпиона уонна УЕФА Нациялар лигаларын кыайыылааҕа буолбута. Бастакы Европа 100 эбэтэр улахан мээчиктэри кыайбыт Европа.
Уайна-Пикчу (хайа)
thumb|Уайна-Пикчу хайа уонна Мачу-Пикчу руина боруҥуй быыһыгар көстүүтэ Уайна-Пикчу (кечуа Wayna Pikchu — «Эдэркээн хайа») — Перу га баар хайа, кинини Урумамба өрүс эргийэр. Мачу-Пикчу үрдүнэн 360 миэтирэ дабайар ( муора үрдүнэн 2721 миэтирэ).
Хади Такташ
Биографията
1915 сыллаахха Бухараҕа көһөн тиийэн, атыыһыт аймаҕын дьиэтигэр үлэлиир, ол кэннэ бирикээсчик көмөлөһөөччүтүнэн үлэҕэ киирэр.
1919—1920 сылларга Оренбург куоракка олорон «Голос бедноты» (Афзал Тагиров диэн суруйааччыны кытта) хаһыат эрэдээктэринэн үлэлиир. Аан бастаан татаар тылынан хоһооннору суруйан таһаарар.
Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Устуоруйата
1995 с.институт, Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
Факультеттара
1. Лечебнай факультет 2. Стоматологическай факультет 3. Педиатрическай факультет 4. Фармацевтическай факультет 5. Медико-профилактическай факультет.
Бензилпенициллин
Пенициллин антибиотиктара историяҕа олус сүдү суолталаах, тоҕо диэн олус ыарахан ыарыылар, ол курдук сэллик, сифилис уонна стафиллококтары уонна стрептококктар аҕалар ыарылары эмтиир кыах баар буолбута. Пенициллиннар үчүгэйдик үөрэтиллибиттэр, ол гынан баран билигин бактериялар таарыллыбат буола сайдыбыттар.
Chuwi
Chuwi, улахан Кытай тэрилтэтэ, ноутбуктары, планшеттары, компьютердары оҥорон таһаарар. Бастакы табаарa mp3 плеер этэ. Chuwi тэрилтэ AliExpress интернет маҕаһыыны кытта доҕордоһон бииргэ үлэлииллэр.
Vivid Entertainment
Салалтата — Лос Андьелес, АХШ.
Балты
Өссө маны көр
Уруу-аймах
Жиркова Дора Самуиловна
Олоҕун олуктара
1902 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр Ньурба улууһугар Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүт.
Тыл суолтата уларыйыыта
Тыл дорҕоонноро уларыйыыта өйгө-санааҕа дьайар уратыларын, суолтатын эмиэ уларытар. Бу уларыйыы ордук эдэрдэргэ дьайар күүстээх.
Бу бөлөхтөртөн биирдэстэрэ уоруйахтар былыргыттан тутуһа сылдьыбыт, үлэни үлэлээбэт сокуоннарын кытаанахтык тутуһар, өлөрүүгэ, халааһыҥҥа кыттыспат дьонтон хомуллара.
Бу иккис бөлөх хаайыылаах үлэһиттэри «сукалар» диэн букатын үлэлээбэт уоруйахтартан туспа арааран, үөҕэн, куһаҕан ааты иҥэрбиттэрэ. Бэйэлэрин баҕаларынан буолбакка, үүрүллэ сылдьан үлэлиир дьону «сукалар» диэн ааттаабыттара кинилэргэ иҥэн хаалбыта.
Тыл бу уларыйыытыттан тыһы ыт туга да тупсан кэлбэт, арай өйдөрө-санаалара атын, кыыллыы өттүгэр сайдан, халыйан хаалар кыыс оҕолор ордук улаханнык хотторуохтарын, майгылара-сигилилэрэ алдьаныан, тыһы ыкка маарыннаан барыахтарын сөп. Бу тыл уларыйыыта дьахталлар өйдөрө-санаалара уларыйыытыгар тириэрдибитин бэлиэтинэн билигин Россияҕа проституткалар аһара элбээннэр полиция нравов тэриллибитэ буолар.
Ноговицына Ефросиния Семеновна
Ноговицына Ефросиния Семеновна — СӨ Былатыан Ойуунускай аатынан Литэрэтиирэ түмэлин билим үлэһитэ, Саха араадьыйатыгар "Горожане" диэн нууччалыы тахсар биэрии ааптара уонна ыытааччыта, СӨ култууратын туйгуна.
1979 сыллаахха Хабаровскайдааҕы култуура институтун бүтэрбитэ, бибилэтиэкэ-библиограф идэтин ылбыта. СӨ Уус-уран түмэлигэр архыып тэрийиитинэн дьарыктаммыта, ускуустуба диэйэтэллэрин олохторун уонна айар үлэлэрин чинчийэр тиэмэҕэ үлэлээбитэ. 2017 сыллаахтан Литэрэтиирэ түмэлигэр көспүтэ. 2011 сыллаахтан "Горожане" диэн араадьыйа биэриини таһаарар.
Отличник культуры РС (Я), имеет немало благодарственных писем, Почетных грамот, в том числе от Министра сельского хозяйства РФ, Министра культуры и ДР РС (Я) А.С. Борисова, его заместителя Т.И. Пестряковой. В сентябре 2012 г. вручена юбилейная медаль Русской Православной церкви «В память 200-летия победы в Отечественной войне 1812 года» от Патриарха Московского и всея Руси Кирилла. 18 мая 2013 г. награждена Почетной грамотой Якутской городской Думы и знаком «Признание заслуг». 16 декабря 2013 г. – вручен нагрудный знак «100 лет отделению Русского географического общества в Республике Саха (Якутия».
Үстээх
Үстээх (Trinitas) диэн Христиан итэҕэлин киин догмата. Биир Таҥара үс тэҥ, мэҥэ, бииргэ баар сирэйдээх - Аҕа Таҥара, Уол Таҥара, Ытык Тыын Таҥара. Бу үс ураты сирэй бары биир бүтүн Таҥара буолаллар. «Үстээх» термин Эргэ уонна Саҥа Ыйаах битиктэрин суруктарыгар суох. Үстээх үөрэҕин эрдэтээҥҥи христианнар Таҥара Исустуун сыһыанын туһунан толкуйдаан ырытан сыыйа айан таһаарбыттар диэххэ сөп. Бу термины аан бастаан 2 үйэҕэ Антиохиятааҕы Теофил "Автоликка сурук" диэн айымньытыгар туттубута. Үстээх догматын Никея (325) уонна Константинополь (381) мунньахтара бигэргэппиттэрэ. Үстээх үөрэҕин бүгүн үгүс Христиан салаалара билинэллэр. Үстээҕи утарааччылар эмиэ бааллар.
MS Office
MS Office төлөбүрдээх буолан дьон үксүн босхо аналогтарыгар көһөллөр, холобура LibreOffice.
Айыы 1
Айыы 1
Ай диэн сахаларга өйү-санааны быһаарар тылбыт. Баспыт иһигэр саныыр санаабытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына айыы буолар. "Ыы" диэн ытааһын дорҕооно эбиллиитэ бу тылбыт куһаҕан өрүтэ элбээбитин быһаарар. Айыы диэн тылбыт биллэр суолталара манныктар:
Валюта бэлиэтэ
right|220px
Кёрлиҥ
right|thumb|282x282px|Кёрлиҥҥа күрэх Кёрлинг (, от гэльск. curr) — муустаах болуоссакка хамаандаттан турар оонньуу. Икки хамаанда кыттыылаахтара биирдиилээн гранит таастан оҥоһуллубут анал тэрили мууска ойууламмыт сыалга дылы ыытыһаллар. Хас биирдии хамаанда түөртүү оонньооччулаах.
Чип уонна Дейл көмөлөһө иһэллэр
Чип уонна Дейл көмөлөһө иһэллэр (Chip 'n Dale Rescue Rangers), культовай мультик, Walt Disney 1989. Уопсайа 65 сериялары оҥорбуттара.
1973 ниэп кириизиһэ
НИЭП КИРИИЗИҺЭ 1973 сыллаахха Аан Дойдуга буолбута, 1 баррель үс күн иһигэр сыаната 3$ сыанаттан 12$ тахсыыта.
Чөчүөккэ
Чөчүөккэ дьибэр буолуон сөп.
Subaru Corporation
Subaru Corporation (Субару Корпорейшн, Субару кабусики гайся), Дьоппуон композитнай мотордары оҥорор уонна композитнай авиадвигатель оҥорооччу тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ тэрилтэ бэйэтин сфератыгар. Субару корпорейшн иһигэр 18 туспа тэрилтэ киирэр, олор иһигэр Subaru Аан Дойду биир ведущай автомобильнай тэрилтэтэ.
Ийэ кут
Хас эмэ үйэ тухары саха дьонун өйдөрүттэн-санааларыттан ылан быраҕа, умуннара сатаабыттарын да иһин кут-сүр үөрэҕэ сыыйа сайдан оннун булан эрэр. Россияҕа аатыгар да буоллар демократия үөскээһинэ бу үөрэх сайдыытыгар, чөлүгэр түһэн барыытыгар туһалыыр. Манна ордук бэчээт үлэтин сэргэхсийиитэ улахан туһаны аҕалар. Былыргы кэмҥэ саха дьоно кут-сүр үөрэхтэрин ойууннарын нөҥүө билэр эбиттэр, онтон билигин бэчээт бары өҥөтүнэн туһананнар билиилэрэ-көрүүлэрэ түргэнник дириҥээн иһэр.
Төрөппүттэр бэйэлэрин өйдөрө-санаалара, тугу үчүгэй эбэтэр куһаҕан дииллэрэ оҕолоругар бэриллэн иһэр. Бу өй-санаа төрөппүтүттэн оҕотугар үгэс буолан быһаччы бэриллэр. Төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕиттэн бэйэлэрэ тугу үчүгэй дииллэрин элбэхтик оҥорорго үөрэттэхтэринэ, ол быһыы элбэхтэ хатыланан үгэс буолан оҕо өйүгэр-санаатыгар ууруллан, мунньуллан иһэр. Үгэс буолбут өйдөбүллэртэн оҕо ийэ кута үөскүүр.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн куһаҕан быһыыны оҥорбот буоларга чуолкайдык арааран үөрэтии, кинини үчүгэйи эрэ оҥороругар салайан биэрэр. Оҕо үчүгэйи оҥорбутуттан ийэтэ үөрдэҕинэ, хайҕаатаҕына оҕото элбэхтик үчүгэйи оҥоро сатыыр. Бу оҥорбут үчүгэй быһыытын хос-хос салгыаҕар диэри хатылыыр. Хас киһи аайы тиийэн көрдөрөн иһэр. Бу быһыыта кэлин үгэскэ кубулуйан кини өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар ууруллан умнуллубат гына иҥэн хаалар. Оҕо улаатан иһэн үчүгэйи оҥороро элбээн иһэр. Кырдьаҕас эбэлэр оҕону үчүгэйи оҥорорго үөрэтиилэрин бэйэтэ хамсанан ону-маны оҥорор буолуоҕуттан ыла саҕалаабытынан бараллар. Бу үөрэххэ аан маҥнай киһини хайыта тарпат, охсуолаабат, бытыылканы уонна оонньуурдары бырахпат буолуута киирсэр. Үчүгэй үгэстэргэ үөрэммит оҕону үчүгэй иитиилээх диэн этэллэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ, куһаҕан быһыыны оҥорбокко, үчүгэйи эрэ оҥорорго үөрэннэҕинэ, кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар үчүгэй быһыылары эрэ оҥорор туһунан олохсуйбут өйдөбүллэр, үгэстэр баар буолаллар. Маннык өйдөбүллэр, үгэстэр олохсуйуулара киһини олоҕун устата үчүгэй быһыылары оҥорорун хааччыйаллар. Маннык үөрэтии куһаҕан быһыылары оҥорортон тохтотор туормас буолар. Бу туормас, тохтотор быһыы киһи куһаҕаны оҥороору гынарын хаһан баҕарар тохтотор. Оҕо кыра эрдэҕинэ киһи быһыытыгар сөп түбэспэт хамсаныылары оҥорбот буоларга үөрэннэҕинэ, улаатан да баран ол курдук быһыылары, хамсаныылары оҥорбот буолар. Бу үөрэтии быһаарыыта сахалыы «Киһи илиитэ барбат» диэн этиинэн бигэргэтиллэр.
Оҕо ийэ кута сайда илигинэ ханнык баҕарар, үчүгэй да, куһаҕан да быһыылары оҥорор кыаҕа улахан. Урукку оҥорон көрбүт билиитэ, үгэһэ суох буолан ханна да тэҥнээн көрөн, бу үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн быһаарар кыаҕа суох буолар. Оҕону кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорорун хайаан да тохтотон, аралдьытан, үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторо үөрэтии эрэ үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатарыгар тириэрдэр.
Оҕону кыра эрдэҕинэ үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторо үөрэтэн, ол быһыылара үгэс буолан иҥэллэрин ситистэххэ, кини атын оҥорор быһыыларын ол үгэстэригэр тэҥнээн көрөн оҥорор кыахтанар. Бэйэлэрэ үчүгэй үгэстэргэ үөрэммит төрөппүттэр оҕолорун үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторо үөрэттэхтэринэ, үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатара ити курдук быһаарыллар.
Билигин үгүс эдэр дьон араас киһи үөйбэтэх-ахтыбатах быстах быһыыларын оҥорон кэбиһэн баран, бу оҥорор быһыыбытын өйдөөбөккө эрэ оҥорон кэбистибит диэн этэллэр. Психологтар киһи маннык быһыытын «Состояние аффекта» диэн эриэхимэйдик ааттыыллар эрээри, сахалар маны, киһи өйө баайыллан ылар кэмэ диэн былыр-былыргыттан билэллэр. Киһи өйө-санаата маннык кэмҥэ үгүстүк тулуура тиийбэтэҕинэ, ыксаатаҕына, ыгылыйдаҕына, арыгы истэҕинэ киирэн кэлэрин сахалар билэллэр. Бу өйө баайыллыбыт кэмигэр киһини ийэ кута быһаччы салайар. Ийэ кута куһаҕаннык эбэтэр төрүт да иитиллибэтэх буоллаҕына, киһи бу кэмҥэ араас сыыһа туттуулары, быстах быһыыны оҥорон кэбиһэр кыаҕа улаатар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун чиҥник, үчүгэй быһыылары оҥорууга иитии-үөрэтии ирдэнэр.
Улаатан баран үгэскэ үөрэнии олус уһун кэми ылар.
Туһаныллыбыт литература
5. «Илин» сурунаал. 1998 с. N 1.
Credit Suisse
Credit Suisse толору эбэтэр частично бас билиитигэр 186 тэрилтэ 75 омук сиригэр киирэр. Ити бизнес империя тутуутунан 6 миэстэ буолар (Mitsui Group, BlackRock, UBS, Softbank, BNP Paribas кэннилэриттэн).
Credit Suisse 45% аатырбыт KIA тэрилтэни бас билэр.
Сахалыы өй-санаа
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 156 с.
Slackware
Slackware эстибит дии санаабыттара.
Үрүҥ Аар тойон таҥара
Ол былыргы кэмнэргэ Аар тойон салайар кэмигэр сахалар таҥараны итэҕэйэр, киһи буолуу үөрэҕин оҕону иитиигэ туһанар буолбуттар. Нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн таҥара итэҕэлин билэр буоланнар, маарынныыр өрүттэрин арыйаннар "бог" үөрэҕин таҥара үөрэҕэ диэн ааттаабыттар.
Үчүгэй быһыылар үгэс буолбуттара таҥараны үөскэтэр. Киһи үчүгэй үгэстэргэ үөрэнээри үчүгэй киһини таҥара оҥостон үтүктэр. Үтүктэр, батыһар, үчүгэйгэ үөрэнэр киһибит Үрүҥ Аар тойон таҥара буолар. (1,51).
Маһмуд ал-Кашгари
Олоҕо
мини|Маһмуд ал-Кашгари суруйбут "Диван луҕат ат-Турк" кинигэтигэр баар аан дойду картата Маһмуд ал-Кашгари бэйэтин кэмигэр үрдүк таһымнаах үөрэххэ үөрэммит. Садьиа диэн Кашгардааҕы мэдрэсэҕэ сылдьыбыт. Кини уһуйааччыларыттан биирдэстэрэ аатырбыт учуонай Имам Захид Хусейн этэ.
Сотору буолан баран Хусейн уонна Муһаммад Боҕрахаан өстөөхтөртөн өлбүттэр, ол иһин Маһмуд ал-Кашгари 1057 сыллаахха Кашгартан куоппут. Кини арҕаа диэки, Мавераннаһрга, онтон Баҕдадка айаннаабыт. Ол кэмҥэ Баҕдады түүр-селдьуктар салайан олорбуттар.
Шумер тыла
Тыл үөрэҕэ, История,
Тыл историята
Архаическай (Б.э. и. 3000-2750 сс.) — грамматическай морфемалар өссө график быһыытынан туттулла иликтэр. Урук IV археологическай сулууспа тиэкистэрэ. Сурук- Бичик бэрээдэгэ ааҕыы бэрээдэгэ мэлдьи сөп түбэспэт. Хаһаайыстыбаннай, юридическай, оскуола тиэкистэрэ.
Сурук-бичик
Шумер тыл суруга- бичигэ 4 тыһыынча б.э.и. үөскээбитэ, аан бастаан хаһаайыстыбаннай учуот (тыһыынча сыллар ортолоро) суруйууларынан уонна тыһыынчанан сыллар бүтүүлэригэр табылыыссаҕа хаһаайыстыбаннай тиэкистэр эрэ суоҕа[12].Шумердар пиктография сайдыытынан  клинопись туһанар буолбуттап [13 ]. Клинописнай бэлиэлэри хас да категорияҕа араараллар[14]:
Лингвистическэй характеристик
Олус элбэх омоним курдук тыллар баалларыттан чинчийээччилэр шумер тыла баар диэн гипотеза олохтообуттар. Ол эрээри бу сабаҕалааһын ханнык да дакаастабылынан бигэргэтиллибэтэҕэ уонна аныгы наукаҕа өйөбүлү көрсүбэт[31][32].
"Тыыммат уонна тыынар " диэн икки кылаастарга арахсар. Маны таһынан ахсаан категориялара, түһүктэр уонна тардыһыы ааттара
тардыылаах;
Тиэкис холобура
Кини хотунугар Ур- Намму,
Потапов Виктор Филиппович
Потапов Виктор Филиппович — Саха сирин үөрэхтээһинигэр бөдөҥ кылааты киллэрбит Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, дьоҕурдаах оҕолору көрдүүр уонна сайыннарар Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Дьоҕур» уопсастыбатын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Өрөспүүбүлэтээҕи Лиссиэй учуутала.
Олоххо уларыйыылар киириилэрэ
Дьон олоҕо тосту уларыйыыта онно сөптөөх хамсааһыннартан үөскээн тахсаллар. Бу хамсааһыннар үөскээһиннэрэ дьон олоҕун тус-туспа кэрдиис кэмнэргэ араараллар. Саха дьонун уһун үйэлээх олохторо уларыйан, улаханнык хамсаан ылбыт кэмнэрин булуталаан ылан, ол кэмнэр үөскэппит уларыйыыларын быһаара сатыахха сөп.
Ыаллар үлэни-хамнаһы кыайар эр дьон баһылаан салайар кэмнэриттэн үөскээбиттэр. Эр дьон үйэлэрин тухары үлэлээн, элбэхтик хамсанан буор куту үйэлэрин тухары үөскэтинэллэр. Ыалы кыайа-хото үлэлиир эр дьон салайаллара ордук табыллар. Ыал эр дьон удьуордарын, утумнарын, үлэттэн, хамсаныылартан үөскээбит буор куттарын салҕаан, кэлэр көлүөнэлэргэ биэрэн иһэр аналлаах. Төрөппүттэриттэн ылыммыт сайдыылаах буор куттаах төрөөбүт оҕо үлэни сатыыра, дьоҕура элбэҕэ сайдыы түргэнник киирэрин үөскэтэр. Бу быһаарыы сокуоҥҥа киирэн туттулла сылдьарынан оҕо аҕатын араспаанньатын ылан улаатара буолар.
Элбэх ыаллар мунньустан омугу үөскэтэллэр. Ол аата омук үйэтэ уһааһына ыаллартан, ыаллар олохторуттан, оҕолорун хайдах иитэллэриттэн, үлэҕэ үөрэтэллэриттэн быһаччы тутулуктанар.
Сахалар ыал олоҕун бу халыйыытыгар нууччалары үтүктэллэрэ элбэҕиттэн эмиэ киирэн биэрэн сылдьаллар. Биһиги бу халыйыыны көннөрөргө аналлаах бу үлэбитин суруйдубут.
Сэбиэскэй былаас көмөтүнэн оҕону иитии, үөрэтии атаахтатыы диэки улаханнык халыйан сылдьарыттан, хайы-сах улаатан хаалбыттары эбиискэ үөрэтэн, киһи быһыытыгар киллэрэ сатааһын олохсуйдаҕына уонна сахалыы таҥара үөрэҕэ тарҕаннаҕына дьон Кут-сүр үөрэҕин туһанан өйдөрө-санаалара тупсуута саҕаланнаҕына сайдыыны ситиһии кыаллар кыахтанар.
Андрей Владимирович Тарасенко
Олоҕун олуктара
2003 сылга Москватааҕы государственнай социальнай университекка "Салайар быһаарыылары ылыныы диалогавай көрүҥэ" диэн темаҕа кандидатскай диссертациятын көмүскүүр.
2007 сыл ахсынньытыттан 2008 сыл муус устар ыйыгар диэри федеральнай агентство атомнай энергиятын дьыалатын уонна административнай хааччыйыытын управлениетын салайааччытын солбуйааччы.
Каженкин Рустам Николаевич
Каженкин Рустам Николаевич — бэйиэт, оскуола учуутала, Саха сирин суруйааччыларын сойууһун эдэр литератордарын сүбэтин салайааччыта.
Олоҕун олуктара
Саха судаарыстыбаннай университетын бүтэрбитэ, идэтинэн филолог, литэрэтиирэ кириитигэ уонна эрэдээктэр.
Иҥэрээн
Иҥэрээн - кииринньэҥ ийэ, маачаха ийэ.
Шарлотта Рэмплинг
Шарлотта Рэмплинг Улуу Британия фотомодель уонна артыыс, биир супер-баай чүөчэ төрөөбүт күнэ 1946 от Олунньу 5 күнэ Стэрмер, Эссекс күоракка.
1099
1099 сыл.
Funtoo
Funtoo — Linux системаларыттан биирдэстэрэ, 2008 сыллаахха Дэниел Роббинс төрүттээбит. Funtoo система Gentoo Linux базатыгар олоҕурар.
Wrangler
Wrangler — Америка джинсы таҥаһын тигэр тэрилтэ, бастакы ковбойскай джинсылар буолалларынан биллэр.
Бирюза
Бирюза сымнаҕас, үчүгэйдик чочуллар таас. Дьахталлар бытархай киэргэллэрин биһилэхтэри, ытарҕалары, бөҕөхтөрү элбэхтик оҥороллор. Илиҥҥи дойдуларга бу таас аттан дөлбү түһэртэн көмүскүүрүн иһин ат сэбин-сэбиргэлин киэргэтэллэрэ.