cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас
Өлүү киһини хаһан баҕарар кэтэһэ сылдьарын сахалар билэллэр. Киһини күҥҥэ “Түөрт уон түөрт оһол кэтэһэр” диэн этии киһи сыыһа-халты туттунара олус элбэҕиттэн араас оһолго түбэһиэн сөбүн биллэрэр. Итини тэҥэ олоххо тардыстыы күүһүн “Сылдьа түһэр быалаах буоламмын тыыннаах хаалбытым” диэн этии быһааран биэрэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 112 с.
Протопопов Петр Иванович
Олоҕун олуктара
Протопопов П. И. Кыайыы 40 сылын туолар өрөгөйдөөх парадыгар Кыһыл Болуоссакка (Москва) кыттыыны ылбыт.
Оһол үөскээһинэ
Киһи тыыннаах буолан сылдьарыгар айылҕа эмиэ көмөлөһөр. Олоҕор көрсөр сорох быстах, соһуччу быһыылартан көмүскэнэр кыахтаах буолар эбэтэр «Ким эрэ» көмүскэһэрэ, харыстыыра кэлин биллэр. Алҕас сыыһа туттууттан, оһолтон киһи үөрүйэҕэ, уоппута, билиитэ-көрүүтэ эбиллэн истэҕинэ көмүскэнэр күүһэ эбиллэн иһэр. Үөрүйэх, билии-көрүү, уопут эбиллиитэ оһолтон көмүскэнэргэ быһаччы туһалыыллар. Охтон түһүү үөрэҕин баһылаабыт тустуук халтарыйан охтон илиитин тоһутара быдан аҕыйах буолар. Быстах түбэлтэлэргэ түбэһиигэ киһи бэйэтэ үөрэммит уопута ордук туһалыыр. Урут бу курдук быһыыга түбэһэ сыспыт буоллаҕына, билигин онтун тупсаран, саҥалыы оҥорон биэрэр кыахтанар. Оһолго түбэспэт буолууга үөрэнии сүрүн хайысхатынан киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттубат буолууга үөрэниитэ буолар.
Холобурга, дьахтар түһээн массыына абаарыйатыгар түбэһэрин көрбүт. Ол иһин даачаттан айанныылларыгар оҕотунаан массыынаҕа олорсубатахтар, тимир суолунан барбыттар. Эр киһи массыынанан айаннаан иһэн абаарыйаҕа дьиҥнээхтик түбэспит.
Оһолго түбэһиэн төһө эмэ иннинэ киһи түһээн куһаҕан түүлү көрөн бэйэтэ эчэйиэн эбэтэр сууллуон сөп. Оһолго дэҥнэнээри гыммыт киһи түүлүгэр үксүн сууллар, туохтан эмэ дөлбү түһэр эбэтэр туох эмэ баттыан сөп. Бэйэ өлбүтүн эбэтэр чугас киһитэ өлбүтүн, туохха эмэ түбэспитин түһээн көрүү кэнниттэн хайаан да буолуохтаах быһыыны уларытарга тугу эмэ оҥоруохха сөп диэн этэллэр. Түүлгэ көстүбүт ити көстүүлэр илэ буолан хаалаллара элбэх дьоҥҥо биллэр.
Торотоев Гаврил Григорьевич
Тыл үөрэҕин хандьыдаата, дассыан, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт ХИФУ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн (АБ ХИНТКҮ) дириэктэрэ.
Оһол үөскээһинэ
Бу быһыылартан саамай сүрүннэрэ, оһол буолуутугар быһаччы сыһыаннааҕынан, оһол төрүөтэ саа тыаһа буолар диэн быһаарыыны ылыныахха сөп. Эдэр киһи сааланыан иннинэ сааны сэрэхтээхтик илдьэ сылдьыыга үөрэммитэ эбитэ буоллар итинник ытыы оҥоруллуо суоҕа этэ. Дьону кытта бииргэ баран иһэн саанан ытыалыыр диэн букатын сатамматын эдэр киһи билэрэ эбитэ буоллар оһол төрүөтэ суох буолар.
Биир кэпсээҥҥэ куһаҕан киһи дьахтары өлөрөөрү эккирэтэн кэлбит. Ааһан иһэр поезка утары анньан кэбиһээри бэлэмнэнэн кэнниттэн кэлэн испит. Бу кэмҥэ биир ааһан иһэр киһи ханнык поезд кэлбитин ыйытан, бу киһини тохтотон мэһэйдээн кэбиспит. Поезд ааһа охсон хаалбыт. Бу түбэлтэҕэ атын, сыһыана суох киһи кэлэн ыйыталаһан, мэһэйдээн кэбиһэн оһол, өлүү кыайан буолбатах.
Prolife
Prolife, Арассыыйа уонна Кытай холбоспут тэрилтэтэ буолар. Сотовай телефонна элбэх араас аныгы гарнитура иҥин онорор. Салалтата — Пекин уонна Москуба.
Билэлээх тыс этэрбэс
Билэлээх тыс этэрбэс - өҥнөөх сукунанан таҥаһы аттаран, көмүһүнэн симээн, оҕуруонан анньан таба, тайах, сылгы, сүөһү тыһыттан мааныга кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы тыс этэрбэс көрүҥэ.
Актиноид
Актиноидтар диэн 15 химия элеменнарын бөлөҕө. Периодик табылга кинилэр атом нүөмэрдэрэ 89-103.
Подгорица
Подгорица (Podgorica) диэн Монтенегро киин уонна ордук улахан куората.
Виртуальнай ачыкы
Видео оонньуулар, аралдьытар эйгэ
- Оонньууну кыра экрантан виртуальнай эйгэҕэ таһаарыахха сөп. Эһиги оонньууга толору киирэн оонньуу дьиҥнээх кыттааччыта буолаҕыт;
Хайдах үлэлиирий?
- Google Cardboard приложение. YouTube көрүөххэ, Photosphere хаартыскалары көрүөххэ, Street View уулуссаларынан күүлэйдиэххэ сөп;
Бүгүҥҥү күҥҥэ смартфон көмөтүнэн виртуальнай эйгэҕэ киллэрэр араас элбэх тэриллэр баар буоллулар. Саамай биллэр Samsung Gear VR эрээри арааһа аҕыйах. Google Cardboard эбэтэр WR Box, Refugio 3Д киэҥник туһанарга сөптөөхтөр уонна сыаналара да намыһах. Холобура, Refugio 3Д сыаната баара-суоҕа 15 евро, ону таһынан YouTube-тан Google Cardboard бэйэ оҥорор инструкциятын булуохха сөп. Биллэн турар бэлэм VR шлем эмиэ атыылаһыахха сөп, ол эрээри кыахтаах аныгы смартфоннаах буоллахха үчүгэй хаачыстыбалаах виртуальнай гаджет булунуохха сөп. Сороҕор оннук тэрил шлему да баһыйар кыахтаах буолуон сөп.
Иргичээн
Устата 120 км. кэриҥэ. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1320 м. тиийэр.
Рене Декарт
Рене Декарт (1596 сыл Кулун тутар 31 – 1650 сыл Олунньу 11) диэн биллэр Франция бөлүһүөгэ уонна физига. Кини математика, физика уонна философия араас уобаластарыгар кинигэлэри суруйбута. Кини айбыт дуализм туругар дууһаны, толкуйу, эти, элеменнары бииргэ холбообута, дуалисткай теорияны толкуй уонна эттик холбооһунун ааттыыллар.
Декарт уонна физика
Кини суруйбут Толкуй хайысха быраабылылара (Regulae ad directionem ingenii, 1628) уонна Метод туһунан толкуй (Discours de la méthode, 1637) кинигэлэригэр кини билим хайысхатын уонна хайдах билимҥэ толкуйдууру кини ньыматын суруйбута. Кини өссө көрүҥнэр (Геометрия) уонна сырдык (Диоптрика), уонна күн-дьыл сэгэргэтин (метеорология) туһунан суруйбута. Ол кэнниттэн араас көрүҥ туһунан суруйарга Картезия координаттаах систематын айбыта, ону тэҥэ кустук туохтан турарын теорияны суруйбута. Декарт физикаҕа айамньылара кэлин олус көмөлөспүттэрэ, ол курдук Сэр Исаак Ньютон маннык диэн эппитэ: Мин ыраах көрбүт буоллахпына тоҕо диэн атын дьон сарыннарыгар турар этим!
Үөн-көйүүр
мини|Үөн-көйүүр Үөн-көйүүр (лат. Insecta) диэн хамсыыр харамайдар ордук улахан бөлөхтөрө. Ол курдук лыахтар 160 тыһыынча, хомурдуостар 350 тыһыынча, тигээйилэр, кымырдаҕастар, ыҥырыалар 10 тыһыынча, сахсырҕалар 75 тыһыынча, кыймалар 50 тыһыынча көрүҥнэрэ баара биллэр.
Этэ-сиинэ үс чаастан турар: төбөттөн, түөстэн, истэн. Кини 6 атахтаах. Хонууга, ойуурга, күөлгэ олохсуйар. Үөн-көйүүр олоҕун устата 4 түһүмэҕи: сымыыты — көйүүрү (личинканы) — сыаҕайы (куколканы) — сиппит үөнү ааһар. Хомурдуостар, лыахтар, бырдахтар, сахсырҕалар, тигээйилэр, кымырдаҕастар уо.д.а. үөннэр-көйүүрдэр ити курдук сайдаллар. Таҥара ынаҕа таарыйдахха, хабархай убаҕаһы таһаарар. Ол кинини көтөрдөртөн уонна да атын өстөөхтөрүттэн көмүскүүр. Көтөрдөр таҥара ынаҕын, өҥүттэн көрөн билэн, тыыппаттар. Ол иһин таҥара ынаҕын чаҕылхай, дэбигис көстүмтүө өҥүн сэрэтэр өҥ диэн ааттыыллар. Ыҥырыалар — уопсай кыттыгас олохтоох үөннэр, элбэх буолан бииргэ олороллор. Мүөттээх ыҥырыа дьиэ кэргэнигэр биир бөдөҥ тыһы ыҥырыа — ийэ, хас да сүүс атыыр ыҥырыалар баар буолаллар. Ыҥырыалар буоскаттан алталыы муннуктаах үгүс чуолҕаннардаах уйалары (соттары) сыбаан оҥороллор. Үлэһит ыҥырыа иһин уһугар иннэлээх. Киһини эбэтэр кыылы-сүөлү тиктэҕинэ, эккэ-сииҥҥэ дьаат кутуллан, күүскэ ыарытыннарар. Кыра харамайдар ол дьааттан өлөллөр. Үөн-көйүүр арааһа олус элбэх. Сороҕо сүүрэр, сороҕо көтөр, сороҕо ууга сылдьар. Көтөрдөр кыстыы соҕуруу ичигэс дойдуга баралларын ким да дьиктинэн аахпат. Оттон үөн-көйүүр кыһыны атаара ичигэс дойдуларга көтөрө дьикти курдук көстөр. Айылҕаҕа итинник көстүү эмиэ баар. Ыраах көтүүнү таҥара ынаҕа, тэмэлдьигэн оҥороллор эбит.
Аһаабакка сылдьыы
Бу үлэтигэр өссө эппит: «Киһи аһаабакка сылдьан аҥардастыы ууну эрэ истэҕинэ киһи этигэр-сиинигэр ханнык да уларыйыылар буолбаттар, эт-сиин бары наадалаах эттиктэрин саппаастарыттан ылан туһанан толорунан иһэр». (2,7).
Kиһи этэ-сиинэ, организмата таһыттан ас киирбэтэҕинэ ис саппааһыттан ылан туһаммытынан барарын Айылҕа улахан кыыллара эмиэ билэн туһаналлар. Эһэ сайыны быһа аһаан-аһаан сыа бөҕөтүн мунньунан баран кыһыны быһа утуйа, мунньуммут сыатынан аһылыктана сытар. Кыһын тыаҕа олох ыарахан ол иһин эһэ кыһыны быһа арҕахха сытан сынньанан туоруур.
Уойартан эбиллэн иһэр сыаны көҕүрэтэр туһугар Айылҕа биэрбит ньыматын, аһаабакка сылдьыыны туһаныахха сөп. Доруобай киһи этэ-сиинэ оннук дьарыкка бэйэтэ үөрэхтээх диир П.Брэгг. Куртахха ас киирбэтэ даҕаны киһи этэ-сиинэ бэйэтин ис саппааһыгар холбоно охсор аналлаах. Эти-сиини тупсарар туһугар кыратык тулууру киллэрэн, ол аата өсөһө түһэн аччыктыыры тулуйа үөрэниэххэ эрэ наада буолар. Доруобуйаны, эти-сиини тупсарарга киһиэхэ кыра эмэ да буоллар өһөс майгы хайаан да наада. (3,54).
Дьон бары сөбүлүүр оҕолоро
Сахалар оҕону кыра эрдэҕиттэн «Бэрээдэктээх буол», «Үчүгэй оҕо бэрээдэги тутуһар», «Көрсүө, сэмэй буол» диэн этэн үөрэтэллэр уонна бэйэлэрэ бэрээдэктээх киһи диэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор киһи буоларын оҕолоругар тириэрдэллэр. Бу үөрэҕи ылынан тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор оҕо киһи быһыылаах киһи, бэрээдэктээх киһи буола улаатар кыахтанар. Кыра эрдэҕиттэн бэрээдэги, үтүө үгэстэри тутуһарга үөрэммит оҕо ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорорго иитиллэриттэн, соннук үгэстэр үөскүүллэриттэн, хаһан да аһара туттубат, куһаҕан быһыылары оҥорбот киһилии киһи буола улаатар кыаҕа элбиир. Этэр тылларын истэр, этиллибити соннук толорор оҕолорун төрөппүттэр бары сөбүлүүллэр. Иитии, үөрэтии көмөтүнэн этэр тылларын хайдах этиллибитин курдук толороругар үөрэтэллэр, күһэйэллэр. Оҕолоро көрсүө, сэмэй, бэрээдэктээх буола улааттаҕына төрөппүттэр абыраналлар, сыыһа-халты туттунарыттан эрэйи көрсүбэттэр.
Үөрэтэр, такайар киһи этэрин болҕомтолоохтук истэр уонна толорор оҕо үөрэҕи ылынар кыаҕа улаатар. Үөрэҕи, билиини ылыныыга тулууру, дьулууру бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй оҕолор көрдөрөллөр. Бары иитээччилэр, учууталлар көрсүө, сэмэй оҕолору иитэ, үөрэтэ сылдьыахтарын кырдьык баҕараллар.
Эдэрдэр аһара барар майгылара улаатыыта оҥорор буруйдара-сэмэлэрэ улаатан, ыараан иһэригэр тириэрдэр. Эр дьон майгылара туруга суоҕуттан кыралар, кыамматтар, дьахталлар ордук атаҕастаныахтарын сөп. Аһара барар майгылаах, сыыһа-халты туттунар, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥорор киһиттэн дьон бары сыыйа тэйэллэр, сэрэнэллэр.
Төрөппүттэр оҕолорун бэйэлэрин үтүгүннэрэн, тугу барытын бэйэлэрэ, улахан киһи оҥорорун курдук оҥотторо, оннук үөрэтэ сатыыллар. Оҕо саҥа улаатан истэҕинэ сыыһа-халты туттунан, улахан киһи оҥороруттан атыннык оҥорон кэбистэҕинэ, табыллыбакка хаалан, куһаҕаҥҥа кубулуйуон сөп. Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ аан бастаан тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго иитэр, үөрэтэр, оннук үгэстэри иҥэрэр туһата улахан. Бу үөрэҕи ситиһиигэ баҕа санаа киһитэ, киһи таҥара баара үөрэх тиийимтиэтин улаатыннарар.
Дьон бары сөбүлүүр оҕолоро, киһилэрэ көрсүө, сэмэй майгылаах буолара быһаарыллар. Төрөппүттэр оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй майгыга иитэллэр, үөрэтэллэр. Көрсүө, сэмэй киһи диэн хаһан да аһара туттубат, тугу барытын харыстыыр санаата улахан, сыыһаны-халтыны оҥорбот, сиэри тутуһар, бэрээдэктээх киһи буолар.
Туһаныллыбыт литература.
2. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Плутониум
Плутониий диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Pu уонна атом нүөмэрэ 94.
Чыҥыс Хаан көмүллүбүт Ытык сирэ
XVII үйэҕэ Тибет уонна Монголия ламаистара Чингисхан көмүллүбүт сиринэн Ордоска баар Ихи-Эджен-Хоро (Хоро ыраахтааҕыта диэн) диэн сири биллэрбиттэр. Нуучча айанньыта Потанин манна Чингисхан ытык уӨуоҕун көрдүм диэн суруйбута, бу сири көлүөнэттэн көлүөнэҕэ ураанхай бииhин гвардеецтара харабыллыыллара үhү. Сылга биир күҥҥэ ытык сылгыны сиэртибэлииллэрэ үhү, онтон былыр дьону кытта сиэртибэлииллэр эбит. 1939 сыллаахха, Чан Кайши уурааҕынан, японецтартан күрэтэн бу ытык маллары Тибекка биир манастыырга көhөрбүттэр. Онтон кэлин Ордоска төнүннэрбиттэр. Кытайдар этиилэринэн өссө 1950 сыллаахха Чингисхан уҥуоҕа Цинхай провинцияҕа булуллан, мавзолей тутуллубут үhү. Ол эрээри доктор этэринэн, бу Чингисхан уҥуоҕа буолуон сатаммат. Кытай бэйэтин инник Чингисханы арбаан, Улуу Кытай норуотун киhитэ этэ дии сатыыр.
Эсмань
Эсмань (Есмань; 1957-2016 - Червоное) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 435 (2016).
Санта Фе
САНТА-ФЕ (Santa Fe), АХШ куората, Нью-Мексико штатын административнай киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 67.6 тыһ киһи (2004). Араас экономика сектордара сайдыбыт - атыы киинэ, тыа хаһаайстыбата, сиртэн хостонор туһалаах баайдар, туристтар кэлэр сирдэрэ
Берклиум
Беркелиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Bk уонна атом нүөмэрэ 97.
Тимофеев Петр Алексеевич
Олоҕун олуктара
Украинаҕа уонна Саха Сиригэр университекка үлэлээбит. Саха Сирин ойуурун үөрэтэр биллиилээх учуонай, биология билимнэрин кандидата, ботаника кафедратын профессора.
Пити Адам
Биографията
2014 сыллаахха Содружество оонньууларыгар 2 кыһыл көмүс уонна 1 үрүҥ көмүс мэтээлгэ тиксибитэ. Ол кэнниттэн Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр кытта 4 кыһыл көмүс мэтээли ылбыта. Онтун ааһан 50 миэтэрэҕэ браһынан харбааһыҥҥа аан дойду рекордун олохтообута. Аан дойду кылгас ууга (на короткой воде) чөмпүйэнээтигэр үс үрүҥ көмүс мэтээли иилиммитэ. Эмиэ ол сыл Адамы Дьобуруопаҕа сыл бастыҥ харбыыһытынан ааттаабыттара
Мята, хонуу мятата
Үүнэр сирэ
Хонуу мятата халлаан уута ылар уонна тохтуур ходуһа сирдэргэ, сииктээх үөттэр бөлөхтөрүн анныларыгар, бадарааннаах өрүс күөл лэрин, үрэхтэрин кытыыларыгар үүнэр.
Медицинаҕа туттуллуута
Народнай медецинаҕа мятаны сүрэх көбөрүгэр, хотуолуурга уонна куртах, оһоҕос сүһүрүүтүттэн тахсыахтатарга, ордук газ (утурук) хаайтарыытыттан уонна тэһитэ анньан, быһыта тыытан ыалдьан, доҕуһуолланыытыгар, куртахтара аалан (дьарҕа) ыалдьар, куртахтарын аһыылара элбэх дьоҥҥо аччык истэригэр сарсыарда мята көөнньөһүгүн иһэргэ сүбэлииллэр.Мятаны быар га уонна үөс хабаҕа р ыарыыны намтатар уонна үөс тааһын таһаара эмп уонна араас ньиэрбэ үлэтин кэһиллиитигэр уоскутарга аныыллар. Ментол үөс тахсар суоллар бүөлэнэллэрин үөһү таһааран, ити суоллар ыга туталларын суох гынан үөскэ таас үөскүүрүн тохтотор дьайыылаах.
Эриэн эмчиирэ
Эриэн эмчиирэ - эмчиирэ көрүҥэ. Этэрбэс сототун икки аҥыы өҥнөөх түүлээх тириилэри туруору аттаран, иннэ-кэннэ биир, икки ойоҕоһо биир өҥнөөх гына тигэллэр.
Нансен пааспара
Барыта 450 000 кэриҥэ Нансен пааспара бэриллибитэ. Бу дөкүмүөн туттуллуутун уопутун туһанан 1951 сыллаахха ХНТ бигэргэппит Проездной документ беженца диэн дөкүмүөн оҥоһуллубута.
Цзянсу
thumb|250px
Кыаһыыланыы (оонньуу)
Оонньооччулар икки бөлөххө арахсаллар. Хас биирдии оонньооччу бэрбээкэйдэрин кыаһыыланар (кыра арыттаах гына быанан баанар). Бөлөхтөр тус-туспа субуруччу тураллар, биирдиилээн бэлиэтэммит сири эргийэн кэлэллэр. Бастаан бүппүт бөлөх кыайыылаах хаалар
Бурдук
Применение
Бурдук бурдук, блин, пирогу, пельмени, килиэп- буулка, кондитерскай (тырахтары, кексалары, печенолары, баахылалары, бирээнньиктэри) уонна макарон оҥоһуктары, комбикорму, клейстеры уонна соус оҥорорго туһаныллар. Ону тэҥэ бурдук, холобур, балык, котлет эҥин туһаныллар. Ол эрээри бурдугу куурдуу, көтүрүү уонна салгынынан байытыы, үчүгэй Харысхал наадатынан туһаныы эрэйиллэр.
Сууллар Мыраан
Экономиката
Улахан мас элбэтэр сир, туризм. Элбэх фермалар. Баай куорат дьоно коттедж уонна вилла ылар сирдэрэ. Улахан ытыктабыллаах сир. былыр былыргаттан элбэх улуу дьанхаады ойууттара көмүллэ сыталлар. Элбэх күндү түүлээх баар. Бултуур бобуллар. 2004-2007 сыллардаахха улахан тыа баһаара Сууллар Мыраан тыатын территориятын 40% суох оҥорбута.
Көөчүк
«Көөчүк, көөчүк» диэн баран тугу эмэ билбэтин, көрбөтөҕүн, саҥаны көрдөрдөххө оҕо ымсыырар, оннук эмиэ киниэхэ баар буолуон баҕарар, ону булар-талар баҕа санааны үөскэтинэр. Бу көөчүк үчүгэйгэ, тупсууга ыҥырар буоллаҕына, үчүгэй быһыы буолар, үчүгэйгэ тардыһыннарар, ону ситиһэр баҕа санааны үөскэтиэн сөп. Оҕо көрөрүгэр арыгы иһиитэ, үөрүүтэ-көтүүтэ, хурустаал таас үрүүмкэлэри охсуһуннарыы лыҥкынас тыаһа куһаҕаны, арыгы иһэр үгэһи көөчүктээн үөскэтии буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн арыгы иһэргэ баҕа санааланан хааллаҕына улаатан баран элбэхтик арыгы иһэн арыгыһыт буолан хаалыан сөбүн төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ.
Оҕоҕо арыгынан көөчүктээн, арыгы иһэр баҕа санааны үөскэтэн кэбиһиини билигин биһиги төрөппүттэрбит куруук оҥороллор. Кыра оҕо өйдөөбөт диэн арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр этэллэрэ сымыйа. Дьиэлэригэр эрэ арыгыны иһэр төрөппүттэр кыра оҕолоро кинилэри көрөн, үтүктэн арыгы иһэр үгэһи үөскэтинэн кэбиһэллэригэр, эдэр арыгыһыттар элбээн иһэллэригэр тириэрдэллэр.
2. Олоххо туһата суоҕу, буортулааҕы, куһаҕаны үтүктүүгэ, тарҕатыыга туттуллара туоратыллар.
Тымныынан эти-сиини эрчийии
Америка уонна Новай Зеландия учуонайдара Гималайы үөрэтэр экспедицияларын айанын кэмигэр атаҕы тымныыга эрчилиннэрэн, буһаран--хатаран сөҕүмэр ситиһиилэри, тулуурдаах буолууну көрдөрбүттэрин туһунан суруйбуттара. Кинилэргэ сирдьиттээбит шерпалар кыһын 20 кыраадыс тымныыга бэрт элбэх көстөөх сирдэри хаһан да ууллубат хаардаах, хайыр таас хайалар ыллыктарынан үксүн атах сыгынньах сылдьыбыттарын уонна ким да тоҥон титирээбитин, тымныйан ыалдьыбытын көрбөтөхтөрүн туһунан тоһоҕолоон бэлиэтээбиттэрэ.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык дьоно
Тиһилик
2011:
2019:
Кээччи
500px|thumb|right|Кээччи нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
Көөчүктээһин
Дьиэлэригэр үөрэ-көтө арыгылыыр төрөппүттэр оҕолорун арыгыны иһэр куһаҕан үгэскэ көөчүктээн үөрэтэ сылдьаллар. Хурустаал үрүүмкэлэр лыҥкынас тыастара, үөрүү-көтүү, ырыа-тойук арыгы иһиититтэн элбиирэ кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыы, үгэс буолан иҥэн хаалаллар. Дьиэлэригэр арыгы испэт төрөппүттэр оҕолоро арыгыга ылларбат кыахтара элбэҕэ кыра эрдэхтэринэ арыгы иһэр куһаҕан үгэскэ иитиллибэтэхтэрин биллэрэр. (1,73).
Хардааччы
Тайҕаҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Сүнньүнэн кыра көтөрдөрүнэн аһылыктанар. Үөһэ көтө сылдьар күөрэгэйдэри тутарынан биллэр. Уйатын сиргэ, таас очуостарга, маска лабаалартан, сутукаттан, хатырыктан туттар. Уйатыгар 3-5 кытархай өҥнөөх элбэх бээтинэлэрдээх сымыыттаах буолар. 26-30 суукка иккиэн баттыыллар. 30-37 суукка оҕолоро уйаҕа баар буолаллар. Оҕолорун иккиэн аһаталлар.
Олоҥхоҕо Үөлэн Хардааччы — айыы бухатыырын аата (үөлэн суолтата - улахан, бөдөҥ-садаҥ, үөскүлэҥ).
DOSBox
Сигэлэр
DOSBox.com
Ыксаллаах кэм
Ыксаллаах кэмҥэ айылҕа киһи харыстанар күүһүн эбэн биэрэр. Аһара ыксаабыт киһи толкуйдуур өйө, салгын кута көтөн хаалыыта кинини салайыыны ийэ кута ылынан быһалыы салайарыгар тириэрдэр. Бу ыксаллаах кэмҥэ улахан тииккэ ыттыбыттарын, киэҥ көҥүһү үрдүнэн ойбуттарын билбэккэ хаалбыт дьон бааллар. Айылҕа киһиэхэ ыксаллаах кэмҥэ буккуллар, быһаарыыны ылыммакка хаалан хаалыан сөптөөх толкуйдуур өйүн, салгын кутун арааран, түргэнник быһаарыыны ылынар ийэ кутун өйүн-санаатын холбоон күүһүгэр күүс эбэр, аһара түргэнник хамсанарын ситиһэр.
Туһаныллыбыт литература
2. "Туймаада" хаһыат. №315. 28.07.2016.
Чурапчы улууһа
Улуус биллиилээх дьоно
Яковлев Семен Степанович-Эрилик Эристиин(1892-1942) - суруйааччы, революционнай деятель.
Кладкин Василий Михайлович (1931-2003) - Социалистическай Үлэ Геройа.
Протодьяконов Гавриил Дмитриевич (1911-1974) - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, уhулуччулаах артиллерист, советскай союз геройугар түhэриллибитэ.
Борисов Егор Афанасьевич (1954) - государственнай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, Саха Республикатын тустууга федерациятын президенэ.
Керемясов Валерий Петрович (1957-2016) - Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ, Российскай Федерация физическай культууратын үтүөлээъ үлэһитэ, СССР спордун маастара.
Айыы кыһата (оскуола)
2020-2021 үөрэх дьылыгар - 1613 үөрэнээччи, 86 учуутал үлэлиир.
Оскуола чинчийиитэ
2006—2007 үөрэх сылыттан оскуола чинчийэр үлэтин философскай наука кандидата Валентина Егоровна Степанова салайбыта. Кини үгэс эргииригэр олоҕурбут ийэ өй — санаа ситимин үөрэх процеһыгар, олох хас биирдии түгэнигэр оскуола, кылаас, биирдиилээн оҕо таһымынан дьайыы ньыматын быһыытынан киллэрбитэ. Чинчийэр үлэ түһүмэхтэрэ: — I түһүмэх: 2005—2007 үө.дь. куорат усулуобуйатыгар төрөөбүт тылы уонна култууратын өрө тутар уратылаах оскуола үөрэҕин торумун оҥоруу. — II түһүмэх: 2007—2009 үө.дь. тус бэйэҕэ туһаайыылаах «Өй — санаа» уонна «Дьарык» эйгэлээх сахалыы тыыннаах оскуола педагогическай систиэмэтин чуҥнаан көрүү. — III түһүмэх: 2009—2010 үө.дь. тус бэйэ сайдыытын хааччыйар сахалыы тыыннаах оскуола үөрэҕин тэрийэр ньыматын (технологиятын) сабаҕалаан көрүү. — IV түһүмэх: 2010—2012 үө.дь. оҕо омук быһыытынан сайдар кыаҕын үрдэтэр сахалыы тыыннаах оскуола киэбин оҥорон көрүү. — V түһүмэх: 2012—2016 үө.дь. оскуола саха үөрэҕэ уонна сахалыы үөрэтии оҕо бэйэтин омук быһыытынан өйүн — санаатын тутуутугар сабыдыалын анааран ырытыы.
Саха үөрэҕэ оскуолаҕа
Балаҕан ыйа: Бэйэни үөрэнээччи дьарыгар киллэрии;
Айхал
1961 сыллахха төрүттэммитэ "Айхал" алмаастаах кимберлит турубка аһыллыбытынан сибээстээн. Мирнэйтэн 500 км. хоту диэкки Сохсолоох үрэххэ турар.
Алларааҥҥыта эргэ мас дьиэлэрдээх, үөһээҥҥитэ аныгылыы таас дьиэлэр. Мэлдьи сырыылаах суоллах. Аэропорт.
Сыалыһардаһыы (оонньуу)
Сыалыһардаһыы — саха оонньуута.
Серебряков Иван Иосифович
Серебряков Иван Иосифович (05.12.1930—1992) — Социалистическай Үлэ Геройа, экскаваторщик.
Аатын үйэтитии
И. И. Серебряков аатынан 68 караттаах бөдөҥ алмаас таас ааттаммыт. Олорбут дьиэтин эркинигэр, Мирнэй куорат Ленин уулуссатын 11 №-гэр, өйдөбүнньүк туруоруллубут.
Өй киирэр
«Муоһа-туйаҕа туллубут» диэн этии киһи улахан кэһэйии, ыарыы кэнниттэн өйдөммүтүн, өйө-санаата тупсубутун, аһара барара, айыыны оҥороро дьэ суох буолан көрсүө, сэмэй буолбутун биллэрэр. Бу этии үгүстүк аһара туттунар киһини биллэрэр уратылаах. Ол курдук муос инники киириини биллэрэр. (1,8).
Борисов, Андрей Саввич
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Эһэ
200px|thumb|Эһэ Эһэ (Ursidae gen. et spp.) — сиэмэх улахан кыыл. Тугу баҕарар сиир, маска ыттары, ууга устары сатыыр, түргэнник сүүрэр, кылгас кэмҥэ кэлин атахтарыгар турар уонна оннук хаамар кыахтаах улахан кыыл. Кылгас кутуруктаах, хойуу түүлээх буолар, үчүгэйдик сытырҕалыыр уонна кулгааҕынан истэр. Эһэлэр киэһэ уонна сарсыарда бултуулларын сөбүлүүллэр. Киһиттэн куттанар гынан баран, сороҕор сэрэхтээх буолуон сөп. Айылҕаҕа өстөөхтөрө суох.
Солдатов Лев Леонидович
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
BBK Electronics
"Би Би Кэй" Хотугу Эмиэрикэҕэ
Онтон "Би Би Кэй" диэн техникаларын ааттаан бичийэн баран Саха Сиригэр уонна Илиҥҥи Эуропа дойдуларыгар уонна Аустралия сиригэр атыылыыр.
Домодедово
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 88 194 киһи этэ, иэнэ — 113 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 780,48 киһи.
Улахан Чыыстай сис
Ордук үрдүк өртө Буодаах массив, онно ууллубат хаар уонна муус сытар. Уопсайынан 109 таныҥ иэнэ 85 кв.км.
Башкортостан
thumb|250px|right Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтэ (Республика Башкортостан, Башҡортоста́н Респу́бликаһы) диэн Арассыыйа Федерациятын республиката, Арассыыйа Федерациятын субъега, Волга федерал уокуругун састаабыгар киирэр.
Вилюйский округ Якутской области (кинигэ)
"Вилюйский округ Якутской области" диэн Ричард Маак сүрүн кинигэтэ. Кини экспедицията буолбута 30 тахса сыл буолан баран 1883–1887 сыллардаахха үс томнаах бэчээттэнэн тахсыбыта.
Киһи - Айылҕа оҕото
Киһи-айылҕа оҕото диэн сахалар этиилэрэ сири-дойдуну, дьону ханнык да таҥара айбатаҕын, айылҕа айбытын биллэрэр.
Саха дьоно айылҕаны харыстыыр, буорту оҥорбот, уларыйбакка өр кэмнэр, уһун үйэлэр усталарыгар биир кэмник турарыгар баҕа санаалара элбэх. Күөх халлаан, үрэхтэр, өрүстэр ыраас дьэҥкир уулара, күөҕүнэн чэлгийбит алаастар уонна онно мэччийэ сылдьар сылгылар, ынахтар сахалар үтүө, үчүгэй, олохторугар ситиһэ сатыыр баҕа санаалара буолар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн быһаарыы өйгө-санааҕа аан бастаан сыһыаннаһарын аныгы наука билиннэҕинэ, бары атын, сахалар таҥараларыттан уратылар сыыһаларын билинэргэ тиийиэхтэрэ. Сири, айылҕаны ханнык да таҥара айбатаҕа, айылҕа бэйэтэ икки өттүттэн тутулугун икки ардыларыгар хардары-таары хамсааһыныттан уонна кэмиттэн кэмигэр тэҥнэһиини үөскэтэриттэн уһун үйэлэргэ сайдан, билиҥҥи туругун ситиспитин сахалар билэллэриттэн “Киһи – айылҕа оҕото” диэн этэллэр, киһини бэйэтин айылҕа айбытын билинэллэр.
Өй-санаа Үөһээ дойдуттан түспүтэ, үөһээттэн көнтөстөөхпүт диэн этиилэр сахаларга бааллар. Үөһээ дойду өйө-санаата киһи түүлүгэр биллэн, араас былыргы да үйэҕэ өлөн хаалбыт дьон өйдөрүн-санааларын билиигэ тириэрдэрэ былыргы дьон санааларыгар Үөһээ дойдуттан түспүт курдук өйдөнөн хаалбыта ити этиллэ сылдьар. Итини тэҥэ киһи өйө-санаата түүллэриттэн улахан тутулуктааҕа, түүл киһи өйүн-санаатын уларытара, үөһээттэн көнтөстөөхпүт, тутулуктаахпыт, өй-санаа Үөһээ дойдуттан түспүтэ диэн этиллэрэ сөптөөх.
Киһи өйө-санаата сайдыыларын таһымнарын, куттара үөскээһинин уонна киһи өллөҕүнэ өйө-санаата, куттара арахсан туспа баралларын сахалар арааран билэллэриттэн, хайа эрэ киһи Аан дойдуну барытын айбыта диэн өйдөбүлү хаһан да туттубаттар, таҥараны да, айыыны да аһара улаатыннара сатаабаттар. Нууччалыы итэҕэли сахатыта сатааһынтан Айыы тойон таҥара диэн хайа эрэ былыргыта өлбүт салайааччы, тойон киһи өйүн-санаатын быһаарар этиини аһара улаатыннаран Аан дойдуну барытын айбыта диэн этэ сатыы сылдьаллара олус улахан сыыһа. Учуонай Д.С. Макаров сахалар итэҕэллэрин хомуйбут үлэтигэр айыы диэн тылы сыыһа өйдөөн буккуйуу үөскээбитин толору арыйар.
“Киһи айылҕа – оҕото” диэн этии киһи айылҕаны баһылыы, салайа сатаабакка, ордук кыһанан харыстыырыгар ыҥырар. Айылҕаны харыстыырга, ийэлии, оҕо ийэтигэр сыһыаннаһарын курдук сыһыаннаһарга ыҥырарынан ордук улахан суолталааҕын таба өйдөөн сахалар олохторугар туһаналлар. (5,17).
Туһаныллыбыт литература
5. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Орган (биология)
Орган диэн организмҥа биир туспа үлэлэри толорор сииннэр бөлөхтөрө. Сүрүн уонна хос сииннэр бааллар. Биир үлэни толорор органнар орган системата дэнэллэр. Системаҕа киирэр органнар араастык бэйэ бэйэлэриниин холбоhоллор, ол гынан баран биир үлэни оҥороллор.
Гаас
Эттик убаҕас эбэтэр кытаанах эрдэҕинэ киниттэн көтөр гааһы үксүн паар диэн ааттыллар.
Төрүччү
Былыр сахалар аан маҥнай биистэргэ арахсар эбиттэр. Ол курдук, хара маҥнайгыттан 3 биис баара - Омоҕой бииһэ, Эллэй бииһэ, Улуу Хоро бииһэ.
Финскэй Татаардар
Финскэй Татаардар, Татаар омугун - биир чааhа. Финляндия дойдутугар - 1 тыс. Татаар омуга олорор.
Чиэхийэ
Устуоруйата
Чиэхийэ НАТО 1999 сыллаахха уонна Европа сойууһугар 2004 сыллаахха киирбитэ. Чиэхийэҕэ киириини сэргэ Шенген сөбүлэһиигэ илии баттаабыта уонна 21 күнүттэн 2007 сыл ахсынньы ыйыттан Чиэхийэ сир кыраныыссаларыгар пограничнай хонтуруол тохтотуллубута. 2008 сыл кулун тутар 31 күнүгэр Шенген сөбүлэһиитин дойдуларыттан кэлбит авиарейстарга эмиэ көтүрүллүбүтэ. 2009 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Чиэхийэ государственноһа - Европа сойууһун Сэбиэтин председателэ 6 ый устата (бэс ыйын 1 күнүгэр диэри 2009 сылга диэри).
Чугуун төбө
Чугуун төбө — абааһы, былыргы сахалар убаастаан мээнэ Чугуун төбө туһунан саҥарбаттар этэ. Чугуун төбө абааһыны бастаан Сунтаарга көрбүттэр, 15 үйэҕэ. Кэнники Бүлүү бөлөх улуустара сиригэр көрбүттэр. СССР саҕана Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Матта диэн дэриэбинэтигэр көрбүттэр, көрбүт сирдэригэр аат хаалларбыттар — Чугуун төбө сирэ диэн ааттаабыттар.
Дрезна
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 11 511 киһи этэ, иэнэ — 2 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 5755,5 киһи.
Түүйэр
Киһи айылҕа иһигэр сылдьар, олоҕун олорор. Айылҕа киһиэхэ сыһыана түүйэр диэн тылынан бэриллэр. Булчут киһиэхэ булт кэтэһэр курдук элбэхтик түбэһиитэ түүйэр диэн ааттанар. Манныкка түбэспит киһи сэрэхэдийиэ этэ. Бэстилиэнэй булт буолан хаалара элбэх.
Войаджер программа
Войаджер программа (Voyager program), АХШ оҥорон ыытпыт сателлайтара, куйаары үөрэтэргэ улахан ууруу оҥорбут программа.
Дубна
Уобалас кииниттэн (Москва) 115 км сиргэ. Волга өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 125 м.
Лантан
Лантан диэн химия элемена. Бэлиэтэ La уонна атом нүөмэрэ 57.
Данилова Анна Николаевна
200px|thumb|right|Данилова Анна Николаевна Данилова Анна Николаевна — фольклорист учуонай, филологическай билим кандидата.
Токсоплазмоз
Клиническэй хартыыната:
Токсоплазмоз острай көрүҥэ мэлдьи клиническэй үтүөрүүгэ тириэрдэр, ол эрээри организм сыстыганнаах ыарыыларга, дьаакка ылларбат кыаҕа мөлтөх буолар. Ол гынан баран үксүгэр хроническэй өттүгэр кубулуйуон, доруобуйа биллибэттик аһардардан, боростуой ыарыылары кытта бутуйуохха сөп: - сэниэтэ суох буолуу, ыарытыйыы, үрдүк температура; - лимфалаах былчархайдар көбөллөр; - чуоҕур ымынах ; - быар уонна таал кээмэйэ улаатыыта. Үксүн ыарыһахтарга миокардит, холецистит , гастрит , энтероколит , тыынар уорган, мэйии ыалдьыыта, менингоэнцефалит, бронхит уонна да атын ыарыылар баар буолаллар.
Аарах
Аарах диэн тума гынар ыаммыт эбэтэр кыыймыт үүт эбэтэр быырпахха кутар чөчөгөй. Иккис суолтата — чөчөгөйдөөх кымыс.
Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар монгуол айираҕ, ол аата кымыс диэн тылыгар атылыы туппуттар.
Афанасьев Петр Алексеевич
Олоҕун,үлэтин кэрчиктэрэ:
- "Саха уобалаһыгар киин сиртэн көс дьону олохсутуу боппуруоһугар»  ыстатыйа, «Сибиир олоҕо» сурунаал, 1908 с.
1484
1484 сыл.
Саха федералистарын үлэһит сойууһа
Федералистар дьонноро куорат дууматыгар эмиэ бааллара. Дуума бэрэстээтэлинэн Г. В. Ксенофонтов этэ. 1917 с. күһүнүгэр федералистар былааска сүрүн балаһыанньаны ылбыттара. Бу сыл балаҕан ыйыгар федералистар этиилэринэн саха национальнай общественнай тэрилтэлэрин түмэр соруктаах Национальный комитет для объединения и управления деятельности всех национальных организаций тэриллэр: "Саха аймах" уопсастыба, земскай управалар, Федералистар сойуустара. Ол кэмҥэ чинчийээччи А. Н. Дьячкова санаатынан, Кэмитиэт омугу босхолуур хамсааһыны баһылыыр трилтэ этэ. "Нацком был основой будущего государственного органа, - диэн суруйар А. Малькова, - которому надлежало возглавить после провозглашения национально-государственную автономию".
1485
1485 сыл.
Прага
Историята
Оттон орто үйэлэргэ Парижы кытта глобализация бастакы долгунун таһыгар буолбут Европа киин куоратын аатын кытта тэҥнээтэххэ, инники күөҥҥэ таҕыста.
Сэрии кэннинээҕи кэмҥэ инфраструктураны сайыннарыы уонна тупсарыы салҕаммыта. Маны тэҥэ дьиэ- уот кыһалҕатын түргэнник быһаарарга дьулуһуу, атын Социалистическай дойдуларга курдук, 1950-1980 сылларга куорат кытыыларыгар көстөн турар таас дьиэлэртэн дьоҕус микрооройуоннары, квартира кырата, коммунальнай уоҕурдуулары уонна намыһах эксплуатационнай экэниэмикэ таһымыгар таһаарбыта. Онуоха куорат киинигэр үгүс сыаналаах историческай тутуулар болҕомтолорун ууран, деградацияланыыга түбэспиттэрэ. Кэнники кэмҥэ дьиэ үксэ хаһаайыннара умайан хаалбыттарыгар, урукку хаһаайыннарбыт сирэйдэригэр- харахтарыгар балаһыанньаны көннөрөр кыахтаннылар. Куорат кииниттэн быһаччы чугас сытар элбэх олорор дьиэлэр (чуолаан Жижков, Карлин, Смихов, Виноградтар) бүтүннүү кэриэтэ өрөмүөннэммиттэрэ, оттон итилэргэ олорор дьиэ престижнэй статустаммыта.
Үөрэх
Карлов университет, историческое здание конца XIV века. Город является признанным центром высшего образования Чехии и Восточной Европы. В настоящее время в нём насчитывается 8 высших учебных заведений, финансируемых из государственного бюджета:
Тюмень
Аата хантан кэлбитэй
Былыргы сахалар Түмэн куораты 989 сыллаахха олохтообуттар, ол үһүйээнэ Татаардарга хаалбыт "Тумен" диэн. Нуучча кэлэн "Тюмень" диэн аатка уларытпыт, тоҕо диэтэххэ нуучча "ү" буукубаны сатаан саҥарбат. Түмэн куораты нууччалар 15 үйэҕэ олохтообуттар диэн этэллэр, ол эрэн сыыһа буолар...
Марина Арзамасова
Рио 2016
Риотааҕы Олимпиада 800 миэтэрэҕэ барыллааһын сүүрүүтүгэр Арзамасова 1:58.44 кэлбитэ. Полуфинал сүүрүүтүгэр бириэмэтэ -- 1:58.87. Ол гынан баран финал киирсиитигэр (800 м) 1:59.10. бириэмэлээх баара-суоҕа сэттиһинэн кэлбитэ. Бастакы -- Кастер Семеня (1:55.28), иккис -- Франсина Нийонсаба (1:56.49), үһүс -- Маргарет Вамбуи (1:56.89) буолбуттара.
Палеоген
Палеоген иккис аҥарыгар сир климата билиҥҥигэ маарыҥныыр буолбута, полюстарга ирбэт муус баар буолбута.
Герасимова Мария Семеновна
Литература:
•	“Нэһилиэк историятын оҕолорбут суруйаллар” Хомуйан оҥорбуттар: БСОШ историяҕа учуутала Иванова И. К., БСОШ 11 кл. Үөрэнээччитэ Иванов С. Г.
Bratz
Бастаан сиэрийэҕэ түөрт куукула баара — Ясмин (Yasmin), Джейд (Jade), Хлоя (Cloe), Саша (Sasha), кэлин атын персонажтар эбиллибиттэрэ. Б куукулалар орто саатаах кыргыттары ойуулууллар этэ. Уратылара: бөдөҥ төбө, хатыҥыр эт-сиин, ону таһынан макияжтаммыт ыйаастыгас харах, толору уос.
Доруобай буолуу
Үөрэх, сайдыы кэлиитэ дьон үгүстүк олорон эрэ үлэлииллэрин уонна массыынанан айанныылларын элбэтэн сүүрэллэрин, хаамалларын букатын да хаалларар кутталлаах. Үгүстүк олорор үлэлээх дьон систэрэ кэдэйэр хамсаныытын букатын да умналлар. Бу дьон үгүстүк бүк түһэн төҥкөйөн олорорго күһэллэннэр систэрин сүһүөхтэрэ кыайан хамсаабаттарыттан олох да сатаан кэдэйбэт буолан иһэллэр. Киһи олоҕор куруук төҥкөйөн үлэлээһин, хамсаныы баһыйарыттан кырдьаҕастар бөгдьөччү түһэн иһэллэр.
Хамсаныылары оҥорон эрчиллэ сылдьан сынньанан, тыын ылынар кэмҥэ илиилэри массажтаан сүрэххэ туһаны оҥоро сылдьыахха. Киһи сүрэҕэ мөлтөөтөҕүнэ хааны хачайдыыр күүһэ кыччаан илии лабаалара хаанынан ситэ хааччыллыбаттарыттан утуйан, дьырылаан иһэр кэмнэрэ кэлэр. Ылгын чыҥыйа төбөтүттэн саҕалаан, ытыс, хары кырыыларынан ыга тутан ньиккэрийэн тоҥолоххо диэри илиилэри хардары-таары имэрийтэлээн биэриэххэ хаан эргиирэ лабааларга күүһүрэр.
Сахалар харыга кэтэр бөҕөхтөрө туох да суолтата суох буолбатахтар. Бэгэччэккэ элбэх ис уорганнары кытта сибээстээх туочукалар бааллар. Олору хам тутан массажтыы сылдьыы доруобуйаҕа эмиэ туһалаах.
Фукусима (префектура)
Куораттара
Айдувакамацу куорат эмиэ биллиилээх буолар. Манна 1868 сыллаахха сүдү суолталаах Босин сэрии охсуһуута буолбута -Айдзу кыттыспыт охсуһуута. 19 эдэр ыччаттар сэрии кэмигэр хотторон бараннар харакири(ритуальнай бэйэҕэ тиийиниини) оҥорбуттара. Айувакамацу киэҥник биллэр «ыаллыылаах»-Китаката куорат. Манна ас өттунэн киэҥ тутталлар -кытайдааҕы рамэн. Рамэн туһугар чугастыы турар префектуралартан, бөһүөлэктэртэн уонна арыылартан кэлэллэр.
Лондоннааҕы Олимпиада 2012
Олимпиада уотун эстэпиэтэтэ
Олимпиада уотун эстэпиэтэтэ 2012 сыл ыам ыйын 19 күнүттэн от ыйын 27 күнүгэр, Олимпиада буолар киэһэтигэр, диэри ыытыллыбыта. Эстэпиэтэ Холбоһуктаах Королевства бары сиринэн ааспыта, ону сэргэ хоруоналаммыт сирдэ — Джерси, Гернси уонна Мэн арыы — уонна Ирландия Өрөспүүбүлүкэтэ хабыллыбыттара.
Витус Беринг
1725—1730 уонна 1733—1741 Бастакы уонна Иккис Камчааткатааҕы экспедициялары салайбыт. Муора силбэһиитинэн Чукотка уонна Аляска ыккардынан ааспыт (кэлин Беринг силбэһиитэ), Хотугу Америкаҕа тиийбит уонна Алеут арыыларыттан хаһы да арыйбыт.
Былыт
Былыттар олус улахан ыйааһыннах буолаллар. Уутун массата хас да мөлүйүөн тонна буолуон сөп.
Черскэй Иван Дементьевич
1863 сыллаахха поляктар нууччалары утары өрө турууларыгар кыыттыбыта. Ол түмүгэр Сибииргэ Омскай куоракка сыылкаҕа барбыта.
Уон иккис сайыҥҥы Олимпиада
Ол гынан баран 1939 сыллаахха сэрии саҕаламмытынан (кэлин Иккис аан дойду сэриитэ диэн ааттаммыта) 1940 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр МОК бэрэсидьиэнэ Байе-Латур МОК чилиэннэригэр Оонньуу ыытыллара тохтотулларын туһунан суруйбут.
Зарайскай
Почтатын индэксэ — 	140600, төлөппүөнүн куода — +7 49666, ОКАТО куода — 46 216.
Адель
Адель Кройдон куоракка 2006 сылыгар БРИТ оскуоланы бүтэрбитэ. 2006 сыл от ыйыгар "Платформ магазин" диэн сурунаалга икки ырыатын таһаарбыта. Оскуоаны бүтэрэн баран табаарыстарын Джэк Пеньате ону тэҥэ Джейми Ти, Рауль Мидон, Девендра Банхарт, Эймос Ли уонна Кэрон Энн буолан Англия үрдүнэн араас куораттарыгар кыракый оруоллары оонньуур буолбут. 2007 сыл алтынньытыгар бастакы хедлайнер быһыытынан кыттыбыта.
Уон төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Уон төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Лондон куоракка (Великобритания)1948 сыллаахха от ыйын 29 күнүттэн атырдьах ыйын 14 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 59 дойдуттан 4099 эбит. Барыта 136 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Томилова Раиса Ивановна
Томилова Раиса Ивановна — Социалистическай Үлэ Геройа, Ленин аатынан «Якуталмаз» холбоһук 3 №-дээх обогатительнай фабрикатын сепараторщиктарын биригэдьиирэ.
Кураахтаах сыалыйа
Кураахтаах сыалыйа, тураҕас сыалыйа - икки өттүгүн туһунан, сургунаҕын аннынан ойо быһыы аһаҕастардаах кылгас бууттаах сайыҥҥы сыалыйа.
Звенигород
Куорат баһылыга — Леонид Ставицкай.
Параллелепипед
Көнө параллелепипед
Сабардам: V=Sо*h
Саха оһуора
Сахалар таҥас, көмүс, туос, онтон да атын оҥоһуктарга тус-туспа орнаменнары тутталлар эбит.
Кымыс
Аныгы бириэмэҕэ оҥорон таһаарыыта уонна туһаныыта
Ону тэҥэ Башкирияҕа кымыс оҥорооччуларын куонкурса ыытыллар. .
Кара байгал
Karska Maro Karako itsasoa
Дьимми Уэйлс
2001 c. Уэйлс Ларри Сэнгердыын Бикипиэдьийэ диэн көҥүл, аһаҕас иhинээҕилээх (Open content) энциклопедияны олохтууллар. Бикипиэдьийэ дьоҥҥо-сэргэҕэ биллиитэ улааппытын кэннэ Уэйлс бырайыак өрө таhаарааччыта уонна кэпсээччитэ буолбута. Wikimedia диэн Бикипиэдьийэнэн салайар барыhа суох тэрилтэ (пуонда) үөскэтээччитэ уонна сүбэтин кыттааччыта. 2004 c. Уэйлс Андьела Бизли Старлиҥныын Wikia диэн уэбхостиҥ сервиhын тэрийэллэр.
Муома - Силээннээх намтал
Муора таһымыттан 190 м. (Индигир) 700 м. тиийэр.
Степанов Иван Прокопьевич
200px|thumb|right|Степанов Иван Прокопьевич Степанов Иван Прокопьевич — опера ырыаһыта.
Ивантеевка
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Ивантеевка (Ивантеевка) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Аһылык
Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы, аһы-үөлү дэлэтии олус элбэх ыарахаттардаах. Айылҕабыт олус тымныы уһун кыһына, сайын ортото хаһыҥнар түһэллэрэ, сылаас, үүнээйи үүнэр кэмэ кылгаһа, сирбит-уоппут, почвабыт мөлтөҕө үүнээйилэр үүнэллэригэр үгүс уустуктары оҥороллор.
Амарах санаалаах сэбиэскэй былаас кэмигэр саха дьонун үксүлэрин аҥардастыы соҕурууттан таһан аҕалыллар кэлии аска көһөрбүттэрэ. Ханна эрэ Украинаҕа үүннэриллибит бурдугунан, Орто Азия фрукталарынан, Новосибирскай хортуоппуйунан хааччыйа сатаабыттара. Сэбиэскэй былаас кэмигэр саха дьонун үйэлэрэ кылгааһына аһыыр аһылык тосту уларыйыытыттан быһаччы тутулуктааҕа билигин дакаастана сылдьар.
2. Киһи күүскэ үлэлиир-хамсыыр, элбэх эньиэргийэни ороскуоттуур кэмэ.
Сайын күөххэ үрүҥ ас, үүт элбээн үүттэн оҥоруллар астары саха дьоно дэлэччи аһыыллар. Куйаас кэмҥэ сиэнэр аһылык аһыыта баһыйар соҕус буолара ордук туһалаах. Аһыы соҕус аһылык кэнниттэн киһи элбэх ууну иһэрэ кыаллар. Сайын саҕаланыытыгар аан маҥнай үүнэн, ситэн сиэнэр оттортон аһыы чочунаах, кииһилэ, араас оттор үрүҥ аһы кытта буккуспуттара, ымдааннар, үөрэлэр элбэхтик сиэнэллэрин тэҥэ балык ыыр кэмэ кэлэн киһи элбэхтик балыгынан аһылыктанара ирдэнэр. Сайын күөххэ сүөһү улаатар кэмэ буолан былыргы сахалар эти бэрт аҕыйахта, бэлиэ кэмнэргэ эрэ сииллэрэ биллэр. Сайыҥҥы кэмҥэ биирдэ-эмэтэ онтон-мантан булуу, булт эҥин этин сиэһини «Туох эмэ хараны сиэһин» диэн этэллэр.
Уойбут-топпут киһи көрүҥүн сыыһа сыаналааһын дьон өйүгэр-санаатыгар былыргыттан иҥмит. Ол сыыһа сыаналааһын дьон бары байа-тайа сатыыр, баай киһини үтүктэр баҕа санааларыттан үөскээбит. Баай-тот дьон аһы-үөлү иҥэриммит, ньалҕарыйбыт көрүҥнэрэ, үчүгэй, баай киһи көстөр көрүҥүн үөскэппитэ, үгүс дьон өйүгэр-санаатыгар олохсуйан хаалбыт. Ол хаалбыт өйү-санааны дьон билигин даҕаны тутуһа сылдьаллара хомолтолоох. Yөрэх-билии сайдыбытынан туһанан бу көстөр көрүҥ сыыһатын таба өйдөөн, бэйэлэрэ билинэн, аһара аһаабат туһугар кыһаналлара буоллар доруобуйаларыгар улахан туһаны оҥоруо этилэр.
Аһыыр аһылыкка туттунар буолуу үөскээһинэ, аан бастаан өйү-санааны күүһүрдэн, эт-сиин көрдөбүллэрин тулуйарга тириэрдэр. Сөбүлээн көрөн, аһара барбакка аһааһын эти-сиини бөҕөргөтөр, өйү-санааны күүһүрдэр, ол иһин киһи уһун үйэлэниини ситиһэн олоҕун уһатарыгар олук буолар.
Экономика сайдан, олох тупсан иһиитэ ас-үөл дэлэйэригэр тириэрдэн дьоҥҥо эбии көрдөбүллэри үөскэтэр, үчүгэй, сымнаҕас, бары баҕара саныыллара барыта баар олоҕун ситиспит дьон ураты тулууру, дьулууру үөскэтиннэхтэринэ, өйдөрүн-санааларын бөҕөргөтүннэхтэринэ эрэ минньигэстэн минньигэс аһылыгы аһара элбэҕи сиэбэккэ үөрэнэр кыахтаахтар.
Швейцария
Олохтоохторо
Олохтоохторун ахсаана 7 мөл киһи. Онтон 20 % атын омук дьоно. Швейцарецтар ортотунан 79 саастарыгар диэри олороллор. Олохтоохторун 46 % католиктар, 40 % протестааннар, уоннааҕылара — атын итэҕэллээхтэр.
Ил тутула
Швейцария 26 сувереннай кантонтан турар, ол кантоннартан үһэ иккилии полукантонтан тураллар. Бу кантоннар Конфедерацияҕа хобоммуттар. Хас биирдии кантон туһунан сокуоннаах, нолуок систиэмлээх, үөрэҕирии систиэмэлээх, сууттаах. Федеральнай бырабыыталыстыба тас политиканы, тас эргиэни дьаһайар, дойду көмүскэлинэн дьарыктанар.
Итальянскайдыы саҥарар кантон:
COVID-19 пандемията
2020 сыл кулун тутарыгар АФК киирбит компаниялар 1 млрд солк. кэриҥэ коронавиру утары охсуһууга анаммыттара, ол сүрүн өттө Харысхалы арыйарга тест оҥорорго, ону сэргэ көмүскүүр уонна антисептиктэр үптэрин оҥорууга туттуллубуттара.
Өлүү сыанабыла
Кытайга олунньу 5 күнүнээҕи туругунан, өлүү 80 %- на 60- тан үөһэ саастаах дьон сирэйдэригэр баар, 75 %- на сүрэх- тымыр, диабет ыарыылардаахтарга. Сибикилэр тахсыахтарыттан өлүүгэ диэри 6- тан 41- гэр диэри күн буолуон сөп, үксүн 14 хонукк этэ.
Софронеев Петр Спиридонович
Софронеев Петр Спиридонович (12.07.1919—04.07.1978) — сахалар XVIII үйэтээҕи олохторун-дьаһахтарын үөрэппит чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Honda
Мотоцикл
1960- с сылларга кыратык оҥорон таһаарааччы буолан Америка мотоциклын ырыынагар соһон таһаарбыта. Gre Addising, Adddda новаторскай маркетинговай хампаанньаны, сүһүөхтэринэн «Мeet the nices people on andda» («На хонде приезжаемые люди»). Америкаҕа баар мотоциклистарга баһыйар уратыларга мотоциклистарга куһаҕан дьайыылаах бунтовщиктарга ордук куһаҕан дьайыылартан уратыларга ити хампаанньа мотоциклы, Иагоннаданы көннөрү дьоҥҥо анаан саҕалаабыта сэрэйиллэр. Ол курдук дьон- сэргэ ытыктабыллаах ыччаттара, ыаллар уонна пенсионердар, биир сүрүн идеялара — чэпчэкитик уонна чэгиэн- чэбдик утары туруоруу - «скелетированнай» массыынаны утары туруоруу. Хампаанньа олус ситиһиилээхтик кыттыбыта, реклама үс сыл устата көрдөрбүтэ уонна 1963 сыл бүтүүтэ 90 000 мотоциклы атыылаабыта.
Эдьиий Дора
Олоҕун олуктара
Дора орто оскуоланы бутэрэн, Речной училищеҕа радист курсугар киирбитэ. Практикатыгар Ленанан, Саха сирин өрүстэринэн устубута. Практиката бүппүтүн кэннэ аҕата кыыһа ыалдьан ыҥыртаран ылбыта. Быраастар кини ыарыытын да, эмтэниитин да кыайан чуолкай быhаарбаттара. Ааспытын кэннэ, билигин сахалыы эттэххэ, ол Дора ураты айылгытыгар, дьарыгар киллэрэр «эттэтии» эбит. Кэлин Дора иис үөрэҕин бүтэрбитэ.
Самариум
Самариум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Sm уонна атом нүөмэрэ 62.
Ухань
Бу кэмҥэ (2020 сыл) COVID-19 коронавирус тарҕаныытын саҕалаабыт сиринэн аан дойдуга аатырда.
Руза
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 13164 киһи этэ, иэнэ — 11 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 1196,73 киһи.
Көбүөр
Олоруу уратыта
XIX үйэ анилиновай кыраһыабай ойуулары айыыттан ковровое производство дьиҥнээх буукубаны оҥорбута. Көбүөрдэр сыанаҕа эмискэ түспүттэрэ, конкуренция үрдээбитэ. Персия үйэлээх гегемонията Турция, Кытай, оннооҕор Европа кыараҕас буолла. Ол эрээри, солко саптан оҥоһуллубут саамай үчүгэй көбүөрдэр, холобур, урукку өттүгэр олус суоллар. Билигин анилиновай кырааскалара сыыйа ол полимер уонна синтетическэй буолан, кириһиннэрэргэ наадыйбат полимердар соһуллаллар. Саамай аныгы, үһүс көлүөнэ кырасаабыссалар — хромовтар. По свойствами вы практические от натуральных от натуральных, но такие сочиные по цвету.
Ол да буоллар, аныгы технологиялар классическай түүлээх ковров хаачыстыбатын тэҥнэбиллэргэ биэрдилэр. Синтетическэй көбүөрдэр эксплуатацияҕа улаханнык сүүйэллэр: кэннилэригэр чэпчэки бүөбэйдииллэр.
Производство технологиятыттан уонна ньыманы бигэргэтии технологиятыттан көрөн, бу тииптэри араарар: таңаһы, түүннэри, войлочнай, тафтинговай (англ. тт- «растить ору") и игробивные. Түргэн, автоматизированнай, чэпчэки сыаналаах табаардары оҥорон таһаарыы. Ковров оҥоруу процеһа балачча бытааннык уонна уустук. Үгэс буолбут рукописнай үлэттэн атыннык эргитэн тафтинг уонна иглопобивнай ведролар биллэрдик ыарахан сыаналаах. Кинилэр икки бобуллар систематтан турар Хаптаҕай текстильнай оҥоһуктар: уһуна уонна туорайдара.
Балаҕан Таас
Халыыба уһуга суох чочурга маарыҥныыр. Үрдүгэ 300 м., муора таһымыттан 993 м. Чочур төрдүн диаметра 1000 - 1200 м. Эниэтэ 20 - 30 градус туруору. Кратерын диаметра 120 - 130 м.
Тербиум
Тербиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Tb уонна атом нүөмэрэ 65.
Сиэ уонна аһаа
Сиэ уонна аһаа диэн тыллар уратыларын быһаарарга итилэргэ ханнык өй-санаа иҥмитинэн туһанар ордук табыллыа этэ. Сорохтор бу тыллартан сиэ диэн олус куһаҕан өйдөбүллээх, онон уоту алҕааһыҥҥа туттубат буолуу ордук диэн этэллэрэ иһиллэригэр эппиэт биэриллэр.
Эбиэн (хаарты)
Эбиэн (нуучч. пики, ви́ны, ви́ни) — хаарты хара мааһа.
Маас бэлиэтин куодтара
Unicode —  уонна HTML —  (эбэтэр  ) уонна
Сиэ уонна аһаа
Уоту аһатыы эмиэ уратылардаах. Сиэли уокка биэрдэххэ сиэ эрэ диэн этэргэ тиийиллэр. Сиэл аһылыкка туттуллубат. Эти, сыаны биэрдэхпитинэ эмиэ сиэ диэн этэрбит табыллар.
Ат сүүрдэҕинэ ыт хаалсыбат
Өй-санаа үөрэҕин баһылаабыт сахалар дьон үтүктэр күүстэрэ олус улаханын, бэйэлэрин тэҥнээхтэриттэн кыратык даҕаны хаалан хаалыахтарын баҕарбаттарын, хата тугунан эмэ чорбойуохтарын баҕара саныыллара элбэҕин биллэрэн “Ат сүүрдэҕинэ, ыт хаалсыбат” диэн өс хоһооно оҥорбуттар. (1,69).
Пак Дюнгер
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Сон
Сон - саас-күһүн, кыһын тымныыга кэтиллэр, былыр тирииттэн (түүтэ иһирдьэ гына тигиллибит), билигин араас матырыйаалтан тигиллибит уһун таҥас. Тиктэриигэ үгэс буолбут түү таһынан твид, драп, кашемир, кириэп, буукуба, хлопатоумаж таҥастар туһаныллыахтарын сөп. Таҥас, таҥас сезонугар дьайар. Кини биир эбэтэр дубортнай буолуон сөп. Биир суортаах сон 3- тэн 5 тимэхтээхтэр, дворотнай сон — 4- тэн 8- ка диэри.
Доосо
Олоҕун олуктара
Федосеев И.Е.-Доосо үлэлэрэ 1950 сылтан саҕалаан бэчээттэммиттэрэ. Бастакы хоһооннорун хомуурунньуга «Таммах уу» диэн ааттанан 1960 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Поэт бу хоһоонноругар айылҕаҕа иэйиитин хоһуйбут. Ити кэннэ саҥа хоһоонноох, кэпсээннээх, сэһэннээх хомуурунньуктар, очеркалар, литератураны ырытар ыстатыйалар — саха уонна нуучча тылларынан 40-чэ кинигэ — бэчээттэнэн тахсыбыттара. Поэт үгүс хоһоонноро музыка доҕуһуолланан, кэрэтик иһиллибиттэрэ, ырыа буолан ылламмыттара. Ол курдук, «Сардаана», «Туундара», онтон да атын хоһооннорун саха ыччата сөбүлээн ыллыыр. И. Федосеев, прозаик быһыытынан, художественнай-документальнай көрүҥҥэ хабааттар. Кини кэпсээннэрэ уонна сэһэннэрэ, чуолаан «Холорук» диэн историческай сэһэнэ, ааҕааччыны урукку олох чахчыларын, хотугу омуктар олохторун-дьаһахтарын, үгэстэрин кытта билиһиннэрэр. И. Федосеев нуучча суруйааччыларын айымньыларын (Н. Носов «Приключения Незнайки и его друзей», «Незнайка в Солнечном городе», «Незнайка на Луне», М. Прилежаева «Жизнь Ленина» о. д. а. сахалыы тылбаастаабыта.
Чиэрбэ (хаарты мааһа)
Чиэрбэ (че́рвы, жи́ры) — хаарты кыһыл мааһа.
Сыһык
Сыһык - саас, сайын сииргэ аналлаах сылгы иһэ, хаһаас.
Томторук (быа)
Томторук — тугу эмэ иҥиннэрэр быа, хайыһар томторуга (атахха кэтэр быата), айа кылыытын томторуга (холоругун төбөтүгэр тыҥкырайын туттарарга).
Анна Ахматова
Ахматова айымньыларын тэҥэ ыарахан дьылҕатынан биллэр. Бэйэтэ репрессияламматаҕа эрээри үс чугас дьоно репрессияҕа түбэспиттэрэ (бастакы кэргэнэ Н. С. Гумилёв 1921 с. ытыллыбыта, 1930-с сыллардааҕы табаарыһа Н. Н. Пунин үстэ хаайылла сылдьыбыта 1953 с. лааҕырга өлбүтэ), оттон соҕотох уола Л. Н. Гумилёв (хаайыыга (1930—40-с уонна 1940—50-с сс. 10 тахса сыл) олорбута. "Норуот өстөөхтөрүн" ойоҕун уонна ийэтин ыар дьылҕата Ахматова биир саамай биллибит айымньыларыттан биирдэстэригэр — «Реквием» поэмаҕа көстөр.
Орлов Михаил Павлович
Олоҕун олуктара
1928 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Пенза уобалаһыгар төрөөбүт.
Чолбодуков Григорий Егорович
Григорий Егорович олоҕун дьон доруобуйата тупсарыгар анаан үлэлээбитэ. Кини республика, оройуон доруобуйаны харыстыыр дьаһалталарын, салайан үлэлэппит дьонун-сэргэтин, ыарыґахтарын үрдүк ытыктабылларын ылара. Григорий Егорович үлэтинэн эрэ биллэр буотах этэ. Кини I разрядтаах дуобатччыт быһыытынан эмиэ биллэрэ, элбэх оройуон, республика таһымнаах күрэхтэргэ кыттара.
Илин Сибиирдээҕи байҕал
400px|thumb|right|Илин Сибиирдээҕи байҕал хаартата. Илин Сибиирдээҕи байҕал диэн Хоту далай кытыы байҕала.