cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арыгылааһынтан эмтэнии
1992 сылтан саҕалаан республика хаһыаттарыгар (“Республика Саха”, “Саха сирэ”, “Сахаада”) үгүс дириҥ ис хоһоонноох ыстатыйалар, “Төгүрүк остуол” тула кэпсэтиилэр-ырытыылар балаһалара таһаарыллар буоллулар. Олору дьиҥнээх иһээччи аахпат, кинилэр хаһыаты суруппаттар. Онон маннык суруйуу, дьүүллэһии испэт дьон дьүүлүгэр эрэ сылдьар. Онон араас атын ньымалары туттуохха, тылтан дьыалаҕа тахсыахха. Генофонданы харыстааһыны, арыгылааһынтан арахсыыны, чөл олох иһин охсуһууну ыччаттан, оскуолаттан саҕалыахха. Арыгылааһын дириҥээн иһэринэн киэҥ далааһыннаах үлэ эрэйиллэр буолла. Билигин үлэлээбэт ыччат куоратынан, тыанан олус элбэх, өссө сыл аайы элбии туруох чинчилээх, оннооҕор үрдүк үөрэҕи бүтэрбиттэр үлэтэ суох сылдьаллар. Үрдүк үөрэҕи бүтэрбиттэр тыаҕа тахсыахгарын, хотугу улуустарга үлэлии барыахгарын баҕарбатгар, отгон Дьокуускайга атын да куорагтарбьггыгар үлэ миэсгэтэ көсгүбэт. Ыччаттар үгүстэрэ аҥардас ийэлээх эбэтэр тулаайах оҕолор. Ол иһин Амматтан Евдокия Яковлева “Ыччат — саха кэскилэ” диэн хас биирдии ыччаты өйдөтүүгэ туһуламмьгг анал программаны оҥор- торорго этиини саамай сөпкө киллэрэр. Маны генофонда Департамена, Ыччаты кытга үлэлиир министерство холбоһон оҥороллоро, олоххо киллэрэллэрэ наада.
Манхэттэн бырайыак
Бырайыак иһинэн үс атомнай буомба оҥоһуллубута: плутонийтан оҥоһуллубут «Тринити» (бастакы тургутууга эспиттэрэ), ураантан оҥоһуллубут «Малыш» (Хиросимаҕа 1945 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр быраҕыллыбыта, уонна плутонийтан оҥоһуллубут «Толстяк» (Нагасаки куоракка 1945 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр быраҕыллыбыта).
Куурулла
Медицина5а туттуллуута
Народнай медицина5а куурулла, гастрикка, хаан барыытыгар (мааткаттан, геморрой ыарыытыттан), уба5аьынан тахсыахтахтарга, сыынка5а уоскутар курдук уонна сэллиги утары эмп быьыытынан уруккуттан тутталлар. Ыйыллар дозаны тутуьан иьэр буоллахха ойо5ос буортута суох.
Тыынар органнар ыарыылара
Орви - дьаҥ-дьаһах ыарыыта
Орви — ыарыы биричиинэтэ, вирустаах грипп, парагрипп, аденовирус, мурун вируһа, оһоҕос вируһа. Бу ыарыы ыалдьыбыт киһиттэн салгын нөҥүө сыстар. Ыалдьар бириэмэтэ 1 хонуктан 6 хонукка диэри.
Сөтөлүннэрэр уонна сили убатар эмтэр (Отхаркивающие и разжиающие микробы средства): алтея корни (настой, сироп, экстракт), амброксол (амбросан, амброгексал, амбробене, лазолван, медовент), халиксол, бромгексин.
Для местного применения: аэрозоли, спреи, капли назальные.
Бронхит - архах сөтөлө
Эмтэнии: острый бронхит ыарыы температуралаах буоллаҕына элбэх утаҕы иһиэхтээх, морс, малиналаах чэй, мүөттээх үүт. Хроническай бронхит элбэх витаминнаах аһы аһыахтаах, оҕуруот аһа, отон, фрукта, фруктаттан оҥоһуллубут утах, үүт ас.
Туберкулез
Тыла сэллигиттэн ураты киьи атын органнара эмиэ сэллигинэн ыалдьыахтарын сөп. Холобур: уҥуох сөтөлө, бүөр, харах, мэйии, былчархай, тирии уонна да атын сэлликтэр. Бу үөһээ суруллубутун курдук ыарыйдаҕына, бырааска көрдөрүөн, бэрибиэркэлэтиэн наада.
Дехтерев Егор Иванович
Дехтерев Егор Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Атаах
«Барыта оҕо туһугар» диэн ыҥырыы оҕону атаахтык иитиигэ тириэрдэр. Маннык көрдөбүлүнэн иитиллибит оҕолор маанылаан, атаахтык иитиигэ тэҥнээхтик иитиллэллэр, көрдөөтөллөр эрэ бары барыта баар буолан иһиитэ, сыалы-соругу ситиһиигэ дьулуура суох дьону үөрэтэн таһаарыыга олук уурар. Бэйэлэригэр эрэммэт, ким эрэ бэлэмин кэтэһэллэрэ элбэх, улахан дьон көрүүлэригэр аһара наадыйар дьон буола улааталлар.
Туһаныллыбыт литература
6. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнэ
Устуоруйаттан
Араас бэлиитикэ сүүрэннэрэ охсуһууларын түмүгэр 1922 сыллаахха Саха сирэ Иркутскай уобалас оройуонун эрэ курдук туруктанан хаалбыта. Маны, уонна кыһыл террору сөбүлээбэккэ элбэх саха дьоно (баһылыктара Георгий Ефимов) ВЯОНУ диэн ааттаах быстах кэмҥэ үлэлиир соруктаах хос (альтернативнай) бырабыыталыстыба тэриммиттэрэ. Оттон Саха сирин кыһыллар ааттарыттан салайан олорбут Аммосов, Бараахап уонна Ойуунускай Саха сиригэр өрөспүүбүлүкэ ыстаатыһын биэриини туруорсалларын тохтоппотохторо. Онон, бу чулуу дьоммут туруорсууларын уонна ВЯОНУ тэриллиититтэн дьаахханыы түмүгэр, 1922 сыл муус устар 22 күнүгэр Дьокуускайга баартыйа бюротун бөрөсүүдьүмүн мунньаҕар Саха уобалаһа мантан инньэ Аптанымыйалаах Социалистыы Сэбиэскэй Өрөспүүбүлүкэ буоларын туһунан Манифест ылынныллыбыта, онтон аҕыйах хонон баран муус устар 27 күнүгэр Бүтүн Сойуустааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (ВЦИК) Саха АССР олохтонуутун туһунан дэкириэт таһаарбыта.
Музыка үрдүкү оскуолата
Дьокуускай куораттан 16 км сиргэ оскуолаҕа анаан үөрэнэр уонна олорор дьиэлэр бөлөхтөрө тутуллубута (43 дьиэ).
Бэлэмниир идэлэрэ: ыллыыр ускуустуба уонна үнүстүрүмүөнүнэн оонньооһун (толоруу). Түөрт специализация – фортепиано, академическай ырыа, оркестр струналаах үстүрүмүөннэрэ, оркестр духовой үстүрүмүөннэрэ.
Мындаҕаайы (Чурапчы улууһа)
Мындаҕаайы — Чурапчы улууһун Болугур нэһилиэгин киинэ.
Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Сүнньүнэн
Нэһилиэк баһылыга — Ефремова Людмила Васильевна. Үһүс болдьоҕун талыллан үлэлиир.
Сурукка киириитэ
Одьулуун нэһилиэгэ аан бастаан дьаһааҕы төлүүр докумуоннарга 1712 сылга Боотуруускай улууһун сирэ диэн Чакыр, Хайахсыт, Хатылы, Сылаҥ нэһилиэктэрин кытта сэргэ суруллубута архыыпка баара көстүбүтэ.
Ол кэнниттэн Одьулуун буолаһа (нэһилиэгэ) испииһэктэн сүтэн хаалан баран, 1912 сылтан эрэ туһунан нэһилиэк аатыран архыып докумуоннарыгар баар буолар. 200 сыл докумуоннарга сүтэ сылдьыбытын быһаарыыта манныктан буолуон сөп. Нуучча хаһаахтара кыра сирдээх, аҕыйах нэһилиэнньэлээх буоластары (нэһилиэктэри) дьаһаах хомуйалларыгар табыгастаах гынан олохтоохтортон ыйыппакка, аҕа уустарынан араартаабакка бэйэлэрэ билэллэринэн өрө-таҥнары туппуттарыгар сытар. Ол түмүгэр араас ааттаах, атын аҕа уустарын кытта холбоспут нэһилиэктэр ааттара баар буолбута. Ол курдук Хатылы — Одьулуун, Одьулуун — Чакыр. Инньэ гынан Одьулуун нэһилиэгэ 1712 с. баар аатыран баран, икки сүүс сыл устата атын нэһилиэктэргэ холбоно сылдьыбыта 1912 сыллаахха эрэ төттөрү туһунан нэһилиэк буолан аата чөлүгэр түспүтэ.
Бабаҕаҕа Орджоникидзе аатынан колхоз тэриллиитэ
1931с. ыам ыйын 15 күнүгэр райсовет исполкома урукку Сулҕаччы Бабаҕатыгар "Иһэр кэккэ" диэн ааттаах ТСОЗ тэриллибитин бигэргэппитэ. Тэрийээччитэ Ефимов Иван Иннокентьевич этэ. 1931с. бэс ыйыттан саҕалаан тэриллэн, үөһээ Бабаҕа ортотун диэки бөлөхтөөн олорор уонна Хонду өттүгэр бөлөхтөөн олорор ыаллары холбоон "Хаҥас Кэнчиэрэ" диэн алааска Уйбаан Ефимов (Николай Иванович Ефимов аҕата) балаҕаныгар кэнсилээрийэлэнэн, 1932с. тохсунньутугар Федотов Афанасий Григорьевич (Бөссө) уонна Ефимов Иван Иннокентьевич тэрээһиннэринэн "Санаа ситиитэ" диэн табаарыстыба үөскээбитэ. Табаарыстыбаны Федотов А.Г. (Бөссө) салайбыта. Манна 28 ыал түмсүбүттэрэ. 1931с. эмиэ ыам ыйыгар Бабаҕаҕа 1 Болугур сиригэр "Буохаһылга" кииннэнэн "Куоттарбат" диэн табаарыстыба тэриллибитэ. Салайааччыта Софронов Феоктист Степанович (поэт Феоктист Софронов аҕата) этэ. Манна 25 ыал киирбитэ. Бабаҕа соҕуруу өттүгэр уруккута 3 Чакыр сиригэр Иванов Иван Капитонович (Киччэй) уонна Ефремов Дмитрий Егорович (Миитэрээс) көҕүлээһиннэринэн "Кыачалахыга" кииннээн "Чооппоо" диэн ТСОЗ 1932с. олунньута тэриллэн барбыта, 14 ыал киирбитэ. 1932с. бу тэриллибиттэр бары мустан холбоһор туһунан мунньахтаан баран, муус устарга холбоһон үлэлиир "Тэбэнэт эркээйитэ" диэн бөдөҥсүйбүт тыа хаһаайыстыбатын артыала буолбуттара. (Васильев Петр Степанович-Тэбэнэт, нэһилиэк ревкомун чилиэнэ, 1920(2) сыллаахха бандьыыттарга тутуллан ытыллыбыта.) Бөдөҥсүйбүт артыал бэрэссэдээтэлинэн Артемьев Афанасий Тимофеевич (Моролообут) талыллыбыта. Бу "Тэбэнэт эркээйитэ" кэлин дьоно эбиллэн 1935с. "Орджоникидзе" колхоз буолбута. Киинэ "Баһылай Алааһа", бырабылыанньа председателинэн Ефимов И.И. быыбардаммыта. "Баһылай алааһыгар" саҥа кэнсэлээрийэ. үс ыскылаат, икки боппуолдьа, дьиэ-уот, "Тыатыгыттаҕа" 200 сүөһү киирэр хотон уо.д.а тутуллаллар. 1937с. ыам ыйыгар Ефимов И.И. өлбүтүн кэннэ бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн Николаев Петр Саввич (Николаев Гаврил Саввич-Хабыыча бииргэ төрөөбүт убайа), солбуйааччытынан Федотов Г.А. (Бөссө) талыллан үлэлээбиттэрэ. Дьон-сэргэ үлэҕэ сүрдээх кыайыгас этэ, ол түмүгэр 1942с. хоту күүстэринэн көһөрүөхтэригэр дылы 400 сүөһүлээх, 105 хаһаайыстыбалаах буола кыаҕырбыттара.
«Трактор» колхоз тэриллиитэ
Хондуга 1929 с. "Күөрэ" уонна "Сайдыы" ТСОЗ-тар тэрилллибиттэрэ. 1930с. саҥатыгар 16-17 ыал холбоһоннор  "Кыһыл чөмөх"  диэн тыа хаһаайыстыбатын артыалын тэриммиттэрэ. Бу артыал бастакы салайааччытынан Степанов Николай Афанасьевич (Махыс күтүөтүн Степанов Гаврил Николаевич аҕата) талыллыбыта. Кэлин оройуонҥа милиция начальнигынан үлэлээбитэ. Нөҥүө сылыгар 1931 с. балар холбоһон, өссө ыаллар эбии киирэннэр, 1932с. "Кыһыл чөмөх" диэн, 70 хаһаайыстыбалаах, 203  чилиэннээх,  оччолорго бөдөҥ артыал буолбуттара. 1934 с. саҥа устааптаах колхозка кубулуйбута, аата "Кыһыл чөмөҕүнэн" хаалбыта. Бу колхоз киин уһаайбатынан "Нооноҕону" талбыттара, онтон "Хара Муутуйаҕа" көспүттэрэ. Онно саҥа маһынан кэнсэлээрийэ туппуттара, сотору кииннэрин Хараандыйаҕа көһөрөн, кэнсэлээрийэлэрин онно илдьэн көҥдөйүн туруорбуттара, өр баҕайы сэрии мэһэйдээн оҕордук көҥдөйүнэн турбутун, кэлин Дьабыылаҕа көһөрөн киллэрэн балыыһа гыммыттара. 1938 с. "Кыһыл чөмөх" аата уларыйан "Трактор" колхоз буолбута. Киинэ "Хараандыйа" буолбута. Колхоз председателинэн Пирожков Константин Ванифатьевич быыбардаммыта. Колхоз хаһаайыстыбаннай өттүнэн лаппа кыаҕырбыта, элбэх дьиэ тутуллубута, сирэ-уота үчүгэй, арыый туруктаах курдук буолан хоту көһөрүүгэ барбатахтара.
.bw
.bw диэн Ботсуана үрдүк таhымнаах ил домена.
Илии барбат буолуута
Биир бииргэ утарыта көрсөн охсуһуу киһиттэн улахан тулуурдаах, бэйэни кыана туттар буолууну эрэйэр. Кыаттарбыт киһи өссө улахан тулуурдаах, кыһыытын-абатын өссө кыана туттар буолара табыллар. Кыаттарбыт киһиттэн бу дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара, салгыы олохторо улахан тутулуктаах буолан тахсарын бэлиэтиир. Кыаттарбыт киһи бэйэтин билиммэккэ эйэлэһимтиэтэ суох буолуута, ньоҕойдоһон туруута салгыы бардаҕына араас сэби-сэбиргэли туттууга тиийэн бу дьон олохторун улаханнык аймыан сөп.
Сахалар аатырбыт ороспуонньуктара Манчаары араас ыарахан балаһыанньаҕа түбэһэ да сырыттар киһини өлөрөн хааны тохпотоҕо биллэр. Оннооҕор кини улаханнык кыыһыран-абаран туран Чоочо баайы өлөрөөрү сананан баран илиитэ баран кыайан өлөрбөтөх. Оччотооҕу кэмҥэ киһини өлөрүү диэн саамай ыар, хара айыы буолара уонна кыра эрдэҕиттэн аһара туттан кэбиһэргэ үөрэммэтэҕэ кинини тохтотоннор, олоҕун алдьаппыт киһиттэн иэс ситиһэр түгэн үүммүт кэмигэр «Илиитэ барбат» буолбута чахчы. (1,162).
Алексеев Аркадий Михайлович
Айар үлэтэ
Аркадий Алексеев 60-н тахса ырыаны суруйбут.
«Илиибин уунабын эйиэхэ»
Валерий Ноев өлбүтүгэр, олус аһыйан, хараастан, Леонид Попов хоһоонугар айбыт.
Решетников Пётр Егорович
Олоҕун олуктара
Олоҥхоhут Петр Егорович Решетников Таатта улууhугар Чөркөөх (Күнээйи) нэhилиэгэр 1929 с. бэс ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ.
Маралаайы (Чурапчы улууһа)
Маралаайы — Чурапчы улууһун Мугудай нэһилиэгин киинэ.
Көтөр Балык (сулустар бөлөхтөрө)
Интириэһиргэтэр объектар
NGC 2442 диэн спираль халыыптаах галактика.
Сеченов Иван Михайлович
Биографията
1860 сыллаахха миэдицинскэй доктор стиэпэнин ыларга «Материалы для будущей физиологии алкогольного опьянения» диэн тиэмэлээх диссертациятын көмүскээбитэ, ол кэннэ Медико-хирургическэй академияҕа физиология хайысхатыгар адьюнкт буолбута, манна сылдьан бүтүн Россияга бастакы физиологияны чинчийэр лаборотория тэрийбитэ.1889 сыллаахха Москваҕа көһөн Московскай университетка физиология хайысхатыгар оҕолору үөрэппитэ.
Аччыгый Хахай (сулустар бөлөхтөрө)
400px|мини|справа|Аччыгый Хахай Аччыгый Хахай (латыынныы Leo Minor, LMi) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 232 квадрат кыраадыс иэннээх, 34 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстөр. Кулун тутар уонна муус устар ыйдарга ордук көстөр.
Борисова Альбина Андриановна
Альбина Андриановна Борисова (12.06.1952) – идэтийбит уус-уран тылбаасчыт. 1999 сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
Дьокуускай куоракка бэс ыйын 12 күнүгэр 1952 сыллаахха артыыс Андриан Слепцов дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1969 с. орто оскуоланы бүтэрэн баран П. А. Ойуунускай аатынан Саха драматын тыйаатырыгар синхроннай тылбаас дикторынан үлэлээбитэ. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан нууччалыы тылынан хоһооннору суруйара, Пионердар Дыбарыастарыгар литературнай-творческай куруһуокка дьарыктанара, кини хоһоонноро оҕолорго аналлаах өрөспүүбүлүкэ хаһыатыгар бэчээттэнэллэрэ. Тыйаатырга үлэлиир кэмигэр үгүс саха суруйааччыларын пьесаларын нууччалыы тылбаастаабыта.
Давыдов Дмитрий Леонидович
Аммаҕа төрөөбүт. Оскуоланы бүтэрэн баран Нүөрүҥгүрүгэ начаалынай кылаас учууталыгар үөрэммит. Онтон Аммаҕа төннөн оскуолаҕа харабылынан, онтон социальнай педагогунан, кэлин саабыһынан үлэлээбит. Билигин Чапчылҕан оскуолатын дириэктэрэ. Кэргэннээх, икки оҕолоох.
1656
1656 сыл.
Васильев Николай Михайлович
Ньурба улууһуттан төрүттээх. Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар ахтыллар. Онно суруллубутунан артиллерияҕа наводчигынан сулууспалаабыт, онтон доруобуйата мөлтөөн полевой почта старшай приемщигынан сылдьарын туһунан ахтыллар.
Виолетта Иванова
Виолетта Иванова туһунан:
Васильев Виктор Николаевич
Олоҕун олуктара
1900 с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан Москваҕа, онтон Петербурга университтарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. 1903 с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга сабыахтарыгар дылы). Хаайыыттан тахсаат, Хатаҥҥа (Хатанга') туруммут. Билимнэр Академияларын экспедициятыгар наймыласпыт, 1905 сыллаах дьайыылар кэмнэригэр туруммуттар. Кини соруга — этнографическай коллекцияны толоруу. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх.
Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн Дьөһүөй, Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна Анаабыр өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна өссө тоҥустар, дьөһүөй сахалар уонна долганнар истэригэр коллекция хомуйуутунан дьарыктаммыт. 1906 сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан Бүлүү өрүс устун Дьокуускайга дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Дьокуускайга кэлээт 4 ый буолан баран, МАЭ ыйааҕынан аны Владивосток нөҥүө Камчаткаҕа ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит.
1659
1659 сыл.
Тимофеев Афанасий Васильевич
Тимофеев Афанасий Васильевич — потребкооперация туйгуна, Хайахсыкка холкуос уонна сэбиэт бэрэстээтэлэ.
1916 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр Үлүйбүт диэн алааска төрөөбүтэ. Хайахсыкка колхоз бэрэстээтэлинэн, сэбиэт бэрэстээтэлинэн уонтан тахса сыл үлэлээбитэ.
Бөтүҥ нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Нэһилиэнньэ ахсаана 1 195 киһи (2007 сыл), Уорай сэлиэнньэҕэ биир да киһи хаалбата.
1661
1661 сыл.
Лаайка
Сорох чинчийээччилэр 25-50 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр үөскээбит боруода дииллэр, сорохтор бөрөттөн соторутааҕыта үөскээбит дииллэр.
Микроскоп (сулустар бөлөхтөрө)
Интириэһиргэтэр объекттар
2007 сыллаахха Уве Вольтер (Uwe Wolter) чинчийэр бөлөх Гамбург (Hamburger Sternwarte) обсерваториятыгар, Күҥҥэ маарыҥныыр HD 197890 сулус чаҕылхай буола түһэрин манаабыттар.
Донской Феодосий Семенович
Донской Феодосий Семенович (20.09.1919, Иккис Маалдьаҕар нэһилиэгэ, Ньурба улууһа — 29.12.2013) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, суруналыыс, социолог-чинчийээччи.
Тулаайах оҕо
«Тулаайах оҕо хоргус» диэн этии оҕо кыра эрдэҕинэ, ону-маны өйдүүр буолуоҕуттан эр киһи көмүскэлэ суох буолан, куруук мөлтөх курдук сананарыттан үөскээн тахсар өйдөбүлү биэрэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн атын толору кэргэҥҥэ төрөөбүт оҕолортон туспатын, кинилэрдээҕэр ахсаанынан аҕыйаҕын билинэн улаатар. Кини ити иһин атын оҕолору ордугургуу саныыр буола улаатар. Ол санаата улаатан, бэйэтэ күүһүрэн-уоҕуран истэҕинэ аны уларыйан, иһигэр күрэхтэһэ сатааһыҥҥа уонна күөнтэһиигэ кубулуйан барыан сөп. Кыра эрдэҕинэ аҕалаах оҕолор тулаайаҕы аанньа ахтыбаттар, ол иһин кини туспатык тутта сылдьар. Кыра да түбэлтэҕэ хоргуппутун, хомойбутун иһигэр тутан мунньуна сылдьарынан уратыланар. Сорох түгэннэрин ийэтигэр этэн хомолтотун көҕүрэтиэн баҕарар эрээри, аны улаатан уонна ийэтин аһынан ис санаатын эппэт буолар. Тулаайах оҕо ити курдук, хоргуппутун уонна хомойбутун иһигэр тута сылдьар майгылаах буола улаатар буолан кыра да хомолто киниэхэ олус дириҥник киирэн иҥэр, умнуллубат. Кини итинник майгыланан улаатыыта, атын дьону кытта уопсай тылы буларыгар уустуктары, табан өйдөспөт буолууну үөскэтэр.
Донской Феодосий Семенович
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмэ
200px|thumb|right|Феодосий Донской урусхалламмыт рейхстаг эркинигэр хаалларбыт суруга. Берлин. 08.05.1945 Аҕа дойду Улуу сэриитэ Феодосий Донскойга бастакы мүнүүтэлэриттэн биллибитэ. 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр сарсыарда 4 чааска Львов аттынааҕы Скнилов байыаннай аэродромы, манна Феодосий Донской 5-с авиадивизия сибээһин ротатыгар сулууспалаабыт, фашистар авиациялара күүскэ буомбалаан уонна артиллерияларынан ытыалаан, уот сэрии саҕаламмыт.
Тулаайах оҕо
Аҥардас дьахтар иитэр уол оҕото ордук эрэйгэ түбэһэр. Уола улаатан истэҕинэ, өйө-санаата уларыйан барыытыгар ийэтэ сүбэлээн көмөлөһөрүн оннугар харыстыыр санаата киирэн: «Оҕом кыра, кыаммат. Атыттар туораталлар»,- диэн өйдөбүлү иҥэрэн, атын оҕолортон намыһахтык сананарын, туоратар курдуктарын эбии күүһүрдэн биэрэригэр тиийэр.
Раджпууттар
Тыллара
Раджпууттар олохсуйбут сирдэрэ араас буолан тыллара эмиэ араас: раджастхани, панджаби, синдхи, гуджарати.
Сэйимчээн
Устуоруйаттан
Хаайыылаахтар тутууга, көмүс уонна хорҕолдьун хостооһуҥҥа үлэлээбиттэрэ.
Фундаментализм
Фундаментализм аныгы дьоҥҥо-сэргэҕэ бара турар секуляризацияҕа хардарыы буолар уонна итэҕэл институттарыгар дьоҥҥо-сэргэҕэ бастыҥ туруктарын төннөрөр сүрүн сорудахтаах.
Дронт
Дронт (Raphinae gen. et spp.) — суох буолбут көппөт көтөр.
Маврикий арыыга үөскүү сылдьыбыт. 1507 сыл эргин Португалия моряктара булбуттар. 1681 сыллаахха бүтэһик дрону өлөрбүттэр. Ыйааһына 23 киилэ кэриҥэ эбит. Хара тумсулаах, түүтэ бороҥнуҥу күөх эбит. Сорох музейдарга уҥуохтара уонна чуучалалара хаалбыттар.
Буулдьа
Буулдьа - уотунан эстэр сэрии сэптэн ыытыллар снаряд. Өссө буулдьа диэн пращанан быраҕыллар кыра снарядтары ааттыыллар. Буулдьа сүрүн свойствата инерцияттан үөскүүр.
1663
1663 сыл.
Христианство
Иудаизм уонна Ислам курдук, Христианизм Абрам итэҕэлэ буолар. Аан бастаан Сир ортотунааҕы байҕал регионун илин өттүгэр үөскээбит, элбэх дьэбэриэй секталарыттан биирдэстэрэ этэ. Онтон ыла сүгүрүйээччилэрин ахсаана улаатан, 4 үйэҕэ Ром империятын сүрүн итэҕэлэ буолбута. Христианизм Орто үйэлэргэ Эуропаҕа, Орто Илиҥҥэ, Хоту Африкаҕа уонна Индия сорох өттүгэр тарҕаммыта. Улуу география арыйыыларын кэмигэр, миссионердааhын уонна колонизация нөҥүө Америкаларга уо.д.а. аан дойдуга киэҥник тарҕаммыта.
История
Эрдэтээҥи христианство
Эрдэтээҥи христианнар Илиҥҥи дойдулара
Иудей христианнарын уонна сириецтар кэннилэриттэн христианствоны тарҕатыынан дьарыктаммыттара кинилэр үөрэнээччилэрэ - эрмээннэр, грузиннар, кавказтааҕы албааннар, араабтар, аксумиттар. Христианствоны ылыналларыгар кинилэр биир тиһиккэ эрдэтээҥи Христианнар Илиннэригэр түмсүбүттэрэ, оннооҕор ити сирдэр VI-VII үйэ бастакы үс гыммыттан биирин уонна хойутаан сириятааҕы миссионердар үлэлэрэ муҥутаан күүһүрбүт кэмин кытта тэҥнээтэххэ эрдэтээҥи буолаллар. Чопчу сириятааҕы миссионердар уонна кинилэр үөрэнээччилэрэ христианство итэҕэлин  тарҕаппыттара мероиттааҕы, аксумнааҕы, индиятааҕы, кытайдааҕы былыргы цивилизациялар балаһаларыгар, ону кытта Аравияҕа, Ираҥҥа уонна Киин Азияҕа. Ону таһынан, мероиттар уонна аксумиттар Египет күүстээх уонна биир кэм дьайыытыгар ылларбыттара.
Санаа уонна илэ оҥоруу уратылара
Санаа уонна илэ оҥоруу уратылара ай уонна айыы диэн тылларынан бэриллэллэр. Ай диэн санааны быһаарар буоллаҕына, айыы диэн киһи оҥорор быһыыта буолар. Санаа оҥорор быһыыга кубулуйарын биллэрэр. Айыы диэн тыл куһаҕана элбээбитин "ыы" диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэрэ быһааран биэрэр.
Бэрээдэктээх дьон бары сокуоннары, сиэри, киһи быһыытын тутуһар буоллахтарына, балары кэһэр, толорбот киһи киһи оҥорбот, билбэт быһыытын оҥорор, ол аата уратыны, урут суоҕу, саҥаны айыыны оҥорор. Сокуоннары тутуспат, дьон оҥороруттан уратытык оҥорор майгылаах киһи кырата куһаҕан быһыылаах киһи буолар, онтон улааттаҕына ыар, хара айыылары оҥоруон сөп.
Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ көҥүлүн күнэ
Сылын ахсын бу күҥҥэ анаан ХНТ Генеральнай сэкиритээрэ туһаайыы сурук ыытар. Холобура, 2006 сыллааҕы туһаайыытыгар: Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ абааһы көрүүнү, кэхтиини күөттүө суохтаах, — диэбитэ.
Бродников Алексей Спиридонович
Чурапчы улууһугар 1917 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр төрөөбүтэ. 1942 с. Чурапчытааҕы педагогическай училищены бүтэрбитэ уонна Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр ыҥырыллан, снайперынан сулууспалаабыта. Старай Русса, Смоленскай уонна Холм анныларыгар сэриилэспитэ. 1945 сылтан ССКП чилиэнэ.
Быар
thumb|200px|Киhи быарын тутула. thumb|200px|[[Хой быара]]
Болугур нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Болугур нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Болугур.
Нэһилиэк сиригэр үрдүк хаачыстыбалаах туой булуллубута, онтон олохтоохтор чорооннору уонна да атын туһалаах иһиттэри оҥороллор. Нэһилиэк сиригэр архитектура мэҥэ сирдэрэ (памятниктар) бааллар. Колбо диэн сиргэ XIX үйэҕэ тутуллубут Дьаакыбылап баай икки этээстээх башнята, чуолҕаннардаах икки ампаара, Кыталыктаах диэн сиргэ алта кырыылаах ампаар бааллар. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа Павлов Иев Павловичка өйдөбүнньүк баар (1983 с.), Аҕа дойду сэриитигэр өлбүт буойуннарга аналлаах памятник баар памятник землякам, павшим воинам ВОВ (1985 с.), Саха АССР 50 сааһыгар анаан тутуллубут обелиск (1972 с.), «Колбо» диэн сиргэ 1921 с. ытыллыбыт 7 хомуньуус уҥуоҕа баар.
Татаар тыла
Суруга-бичигэ
Татаар тыла устуоруйатын тухары араас алпабыыттарынан суруктаммыта. Олор ахсааннарыгар:
Сафронов Михаил Григорьевич
Олоҕун олуктара
1938 сыллаахха Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын рабфагын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит. Москватааҕы К. А. Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар үөрэххэ ыыппыттар.
1972 с. — доктор диссертациятын көмүскээбит.
1974 с. — профессор.
Репрессияламмыт суруйааччылар
Репрессияҕа түбэспит саха суруйааччылара
3. Винокуров Илья Дорофеевич-Чаҕылҕан (31.07.1914-09.09.1952).
8. Емельянов Дмитрий Дмитриевич	(1902-?).
11. Леонтьев Василий Никанорович (05.03.1895-22.01.1932).
19. Сивцев Дмитрий Кононович-Суорун Омоллоон (14.09.1906-25.06.2005).
Кривошапкин Андрей Васильевич
Айар үлэтэ
1962 сылтан саҕалаан оҕолорго анаан суруйар буолбута. Бастакы эбээн оҕолоругар аналлаах «Опо» диэн кинигэтэ 1969 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Онтон ыла оҕо суруйааччытын быһыытынан төрөөбүт, саха, нуучча тылларынан үгүс кинигэтэ тахсыбыттара: «Про олененка и крутого барана» (1975), «Мои друзья — оленеводы» (1980), «Мой олененок» (1982), «Сын Чиктикана» (1988) о. д. а. Оҕолорго аналлаах айымньылара көрүдьүөстээх, кэрэхсэбиллээх ис хоһоонноохтор, оҕо майгытын, оҕо олоҕу көрүүтүн уратыларын толору арыйаллар.
Ох (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Бу бөлөх үөскүүрүн туһунан элбэх номохтор баар.
Өлүөнэ турууктара
Өлүөнэ турууктара (Ленские столбы) — геологическай уорэтээбин, Россияҕа, Өлүөнэ өрус кытыытыгар турар биир ааттаах айылҕа парката. Хаҥалас улууьугар, Покровкай куораттан 104км баар. Өлүөнэ турууктара диэн хас да км устата барар халлаанна дабайар хайалар,Өлүөнэ өруьу кытта кэккэлэьэ тураллар. Хайалар саамай хойуу сирэ Тиит-арыы уонна Петровкай икки ардыгар баар. Айылҕа онорбут дьктилэрэ 220м урдуккэ диэри тиийэллэр. Өлүөнэ турууктарын площада 4850 км. 1995 сыллаахха теруттэммитэ.
Мигалкин Сергей Осипович
хаҥас|мини|
Олоҕун олуктара
Үөрэҕин 1938 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрэн, Кыһыл Армия чааһыгар 6 ый сулууспалаан баран, Саха сиригэр үлэҕэ анаппыта. Дойдутугар кэлбитигэр, САССР доруобуйатын харыстабылын наркома И.Е. Винокуров ЯФАШ директорын үөрэх чааһыгар Абалаах курордун кылаабынай бырааһынан анаабыттара, күһүнүгэр республиканскай балыыһа хирургическай отделениетын ординаторынан анаммыта.
1949 сылтан 1959 сылга диэри Бүлүүгэ кылаабынай бырааһынан уонна хирурунан ананан үлэлээбитэ. Сергей Осипович Бүлүүгэ үлэлээбит сылларын саамай истиҥник ахтааччы. Кини быраас, хирург быһыытынан буспут-хаппыт тыһыынчанан дьону өлөр өлүүттэн быыһаабыт сиринэн Бүлүүнү ааҕара. Сергей Осипович, Бүлүүгэ кэлээт, биир сыаллаах-соруктаах, идэлээх, үлэлиир дьоҕурдаах коллективы түмэргэ элбэх сыратын биэрбитэ. Оройуон салалтатын кытта элбэхтик кэпсэтэн, туруорсар боппуруоһа сөптөөҕүн, нэһилиэнньэҕэ наадалааҕын дакаастаан, тылыгар киллэрэн, элбэх тутууну ыыттарбыта. Ол курдук 50 миэстэлээх тубсанаторий, кухня, сабыс-саҥа төрүүр сир дьиэлэрин, гаражтары туттарбыта, поликлиника дьиэтин кэҥэттэрбитэ, балыыһалар уунан ититиллэллэрин саҕалаабыта. Итинник сыралаах үлэ түмүгэр балыыһа отделениелара кэҥээбитттэрэ, саҥа отделениелар аһыллыбыттара. Оччотооҕуга ойууртан мас кэрдэн, атынан киллэрэн, сүгэнэн суоран, итиччэ элбэх үлэни үлэлиэххэ диэтэххэ, этэргэ эрэ дөбөҥ.
Удачнай
400px|thumb|right|Удачнай Мирнэй улууһун каартатыгар 400px|left|thumb|Удачнай Удачнай диэн Мирнэй улууhун куората. Олохтоохторун ахсаана 15,000 (2008). 1955 с. бөһүөлэк тутуллубута. 1987 с. куорат суолталаммыта.
Харыстааһын икки өрүтэ
Аан дойду төрүт тутулуга уонна өй-санаа сайдыыта «Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар үөрэхтэрэ этэригэр сөп түбэһэллэр. Өй-санаа сайдыытын, тупсуутун, киһилии быһыыланыыны ситиспитин бэлиэтэ харыстааһын диэн буолар уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Киһи тугу барытын харыстыыр аналлааҕын иһин аһара баран аҥардастыы харыстааһын халыйыыны үөскэтэр. Оҕону харыстааһын икки тус-туспа өрүттэрэ манныктар:
Харыстааһын бу икки өрүттэрин төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт:
Оҕону көрүүгэ-истиигэ, иитиигэ-үөрэтиигэ дьахтар ылар оруолун үрдэтэн биэриини биһиги государствобыт кыаҕа баарынан оҥоро сатыыр. Yс сааһыгар диэри оҕо ийэтин көрүүтүгэр сылдьарын государство хааччыйар. Оҕо бу кэмҥэ ийэ кута, ол аата төрүт өйө-санаата сайдан, саҥарар тыла барыта төрүттэнэн оннуларын булалларын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар.
Оҕону көрүү-истии, аһатыы, айаҕар ону-маны укпатыгар үөрэтии, дөлбү түһэриттэн харыстааһын ийэ хайаан да оҥоруохтаах эбээһинэһэ буолар. Таҥас-сап дэлэйбитинэн туһанан тымныыттан харыстаан таҥыннара сатааһыны биһиги ийэлэр¬бит кыайа туталлар. Араас түүлээх таҥастарынан хамсаабат гына үллэччи таҥыннаран бараннар, аны сиэтэ сылдьан, бэйэлэрин кытта тэҥҥэ хаамтаран, тиритиннэрэн кэбиһэллэр уонна куһаҕаны оҥоробут дии санаабаттар. Тымныы кэмҥэ оҕо тиритэрэ доруобуйатыгар куһаҕанын, туоҕа эрэ тиийбэтин, туга эрэ улаханнык табыллыбатын эбэтэр бэйэтэ мөлтөөбүтүн чуолкайдык көрдөрөр бэлиэ буолар.
Оҕо саҥаны айыыны оҥороруттан, айарыттан төрөппүттэр эрэйдэнэллэр, эрэйгэ тэбиллэллэр. Оҕо айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥороро олус кутталлаах, куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ аһара элбэх. Уоту умата үөрэнэ илик оҕо испиискэни умата оонньооһуна, саҥаны айыыта буолар. Оҕо уоту ыытан кэбистэҕинэ алдьархай чахчы тахсыан сөп. Сахалар оҕолорун харыстааннар “Айыы диэмэ”, «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэллэр. Көрсүө, сэмэй буолуу харыстаныы сүрүн төрүтэ буолар. Манна “Урут түһүмэ” диэн этэн үөрэтии аан бастаан туттуллар. Билбэт суолгар киирэн биэримэ, аан маҥнай толкуйдаан, ырытан көр, саҥа оҥоруллар дьыалаҕа туга эмэтэ табыллыбата хайаан да элбэх буолуон сөп диэн сэрэтэр үөрэх буолар. Бу быһаарыыга «Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс» диэн этии олус сөп түбэһэр. Эдэрдэр оҥорор быһыыларыттан туох содул үөскээн тахсарын ситэ ырытан быһаарбаккалар оҥорон кэбистэхтэринэ, табыллыбакка хаалан эрэйгэ түбэһэллэрэ элбэх.
Биһиги сахалар айылҕаны харыстыыр санаабыт атын омуктардааҕар быдан күүстээх. Ол иһин айылҕаны харыстааһын сахалар үөрэхтэрин тутуһан, алгыстарынан салаллан сайдара ордук олохтоох буолар. Айылҕаны харыстыыр “Харыстас” таҥара үөскүүрэ, сайдара, уларыйан, тупсан иһэр өй-санаа көрдөбүлүгэр сөп түбэһэр буолла. (1,39).
Егоров Василий Михайлович
Егоров Василий Михайлович (16.09.1993) — Саха сирриттэн сылдьар боксаҕа чэпчэки ыйааһыҥҥа ( 49 кг дылы) Европа икки төгүллээх каыйылааҕа (2015, 2017) уонна Аан Дойду иккис миэстэлээҕэ.
Дьүкээбил уота
Көстүү айылгыта
Полярнай сыдьаайа үрдүттэн уларыйар- тэлэрийэр. Полярнай сыҕарыйыы линиятыттан көрөн икки тииптээх көрүҥҥэ арахсаллар: үрдүк полярнай линиялар уонна полярнай сыдьааннар баһыйалларыттан (80-90 км.) атомарнай линиялар баһыйалларыттан уонна бу үрдүлэргэ сыһыллалларыттан сиэттэрэн атомарнай линиялар баһыйыылара баһыйар.
Петров Гаврил Спиридонович
Наҕараадалара
Өр сыллаах үлэтин бэлиэтээн Чуукаар оскуолатын, нэһилиэгин, II Хаҥалас оскуолатын Бочуот кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Сүр суолтата
Сүр уонна сүргэ диэн тыллар биир суолтаҕа туттуллалларын бэлиэтиир «сүргэтэ көтөҕүллүбүт» диэн быһаарыы баар. Ити этии киһи быстах кэмҥэ да буоллар, кыайыыны, хотууну оҥорорго бэлэм буолбутун, күүһэ-кыаҕа элбээбитин бэлиэтиир. Сүргэ көтөҕүллүүтүн кэнниттэн киһи бэйэтин олоҕор быстах кэмнээх да буоллар араас уларыйыылары-тэлэрийиилэри, үчүгэйи киллэриэн сөп. Сүргэ диэн киһи быстах кэмҥэ санаата көтөҕүллүүтүн, күүһэ кииритин бэлиэтиир этии буолар.
Туһаныллыбыт литература
3. В.Р.Ларионов. Саха - Айыы киһитэ. Дьокуускай, «Кудук» ХЭО АБДь, 1998.- 219 с.
Үрүҥ Хайа (бөһүөлэк)
400px|thumb|right|Үрүҥ Хайа Абый улууһун каартатыгар
Эляков Афанасий Филиппович
1944 сыл муус устар 1 күнүттэн 1945 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр диэри билиэҥҥэ сылдьыбыт, билиэҥҥтэн союзниктар сэриилэрэ босхолообут.
Айыылары харыстааһын
Айыылары харыстааһын диэҥҥэ өлбүт киһи уҥуоҕун тыыппат, аатын ааттаан ыҥыран араас сэрэбиэйдэргэ туһаммат буолуу эмиэ киирсэр. Өлбүт киһи кута уҥуоҕун харыстыырын, тыыттахха, алдьаттахха араас тыаллары, холоруктары түһэрэрин туһунан кэпсээннэр элбэхтэр.
Өй-санаа ырааһырдаҕына, санаа-оноо туохтан да тардыспат буоллаҕына ыраах барар, тэйэр, Үөһээ дойду өйө-санаата ырааһырар кыахтанар.
Былыргы сахалар билиилэринэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара билигин ханнык эрэ; үрүҥ эбэтэр хара айыыга кубулуйан сылдьалларынан олору харыстааһын диэни саха дьоно оҥоро сылдьыахтаахтар. Айыылары харыстааһын диэн сахалыы өйү-санааны харыстааһын, былыргыттан олохсуйбут үгэстэри, сиэри-туому тутуһуу буолар. (1,120).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Иччилэри харыстааһын
Иччи биирдэ-эмэтэ илэ көстүөн сөп. Иччилээх балаҕаннар, ампаардар, хотоннор бааллара биллэр. Өлөн баран кыайан көмүллүбэккэ, хараллыбакка хаалбыт киһи уҥуоҕун булан көмөн кэбистэхтэринэ, ол иччи сүтэрэ эмиэ биллэр. Буор кут эти-сиини кытта бииргэ сылдьарыттан киһи уҥуоҕа барыта иччилээх.
Анатомия историята
Былыргы Греция анатомията
Герофил (304 с. б.э.и. төрөөбүтэ) Былыргы Греция аан бастакы бырааһынан ааҕыллар. Кини идеалистическай философияны өрө көтөҕөрө уонна анатомическай исследованияларынан дьарыгырара, "дууһаны" көрдөөрү кини 600 тахса анатомирование оҥорбута уонна бастакы билиитин, киһи анатомиятын туһунан, "Anatomica" диэн үлэтигэр киллэрбитэ.
Туһаныллыбыт литература
И.В. Гайворонский. "Нормальная анатомия человека".СпецЛит.2003 ISBN 5-299-00251-3
Иччилэри харыстааһын
«Үс сыл ааспытын кэннэ киһи уҥуоҕар сылдьыма» диэн сахалар үөрэхтэрэ тыыннаах дьону өлбүттэртэн туспа араарар, харыстыыр, көмүскүүр аналлаах. Өлбүт дьон буор куттара көҥүл бардахтарына, тыыннаах дьоҥҥо туох да үчүгэйи аҕалбаттарын сахалар былыргы кэпсээннэрэ туоһулууллар.
Киһи буолуу, киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу Орто дойдуга эрэ кыаллар, бары үрүҥ, хара айыылар Үөһээ дойдуга, киһи олорбот дойдутугар сылдьаллар.
Иччилэри харыстааһын диэн тыыннаах күөх айылҕаны ордук күүскэ харыстааһыҥҥа, уһун үйэлэргэ уларыйбакка турарыгар тириэрдии буолар уонна «Харыстас» таҥара үөрэҕэр киирсэр. (1,116).
Копырин Николай Захарович
Н. З. Копырин өрөспүүбүлүкэ биир биллэр публицииһэ этэ. Сиэр-майгы, чэгиэн олох, бэйэҕэ уонна тулалыыр дьоҥҥо эппиэтинэстээх сыһыан туһунан 200-тэн тахса ыстатыйаны бэчээттэппитэ.
Мээндийэ (Чурапчы улууһа)
Мээндийэ — Чурапчы улууһун Төлөй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Иванов Александр Николаевич, тустуук
200px|thumb|right|Иванов Александр Николаевич Иванов Александр Николаевич — Олимпийскай оонньуу үрүҥ көмүс призера, ССРС спордун үтүөлээх маастара.
Бохсурҕан, бөдөҥ бохсурҕан
Састааба
Бөдөҥ бохсурҕаҥҥа араас полисахарид (6,5% диэри), салыҥҥар (11% диэри), пектиновай веществолар (20% диэри), 20,7-42,2 мг/% аскорбиновай кислота, 0,01-0,02% флавоноидтар, К битэмиин, аһыылар уонна дубильнай веществолар, стероиднай сапониннар, гликозидтар (аукубин, о.д.а.), органическай кислоталар (бензойнай, салициловай, сиреневай, о.д.а.) С, К битэмииннэр, А провитамин, фитонцидтар. эскулетин-кумарин уонна алкалоидтар суоллара бааллара баһаарыллыбыт (Склярсвскай, Губанов, 1989). Сиэмэтигэр 40% диэри салахайдаах веществолар, 20% диэри сыалаах арыылар, стероиднай сапониннар, олеаноловай кислота, белковай уонна дубильнай веществолар, аукубин, о.д.а. бааллар (Крылов, 1992; Минаева, 1991). Киин оройуоннартан хомуллубут олохтоох бохсурҕанаҕа анализ көрдөрөрунэн, сибэккитигэр уонна силиһигэр кумарин баара биллибит. Флавоноидтар уонна танидтар булуллубатахтар (Макаров, Габышев, 1972).
Захаров Петр Иванович
Кэргэнигэр Марусяҕа нууччалыы суруйбут суруктарыгар аҕам суругун туппатым, сахалыы суруйбутун цензура тохтоппут быһыылаах, ону ирдэһэн була сатаа диэбит. 1943 сыл тохсунньу 11 күнүнээҕи суругар госпитальга сытабын үтүөрэн баран чааспар төннүөм диэбит. .
Литературнай тыл
Быһаарыыта
Литературнай тыл — нуормалаах, кодификациялаах, функциональностаах, стилистическай араастаах чиэртэлэрдээх диалекттар үрдүнэн сытар систиэмэ буолар. Туттар дьон үрдүк социальнай престижтаах буолар. Суруллубут уонна саҥарыллар араастаах. Суруйааччылар тыллара сүнньүнэн литературнай тылыгар сөп түбэһэр буолар. Сорох-сорох бириэмэҕэ литературнай тыл уонна художественнай литература тыла тэҥ буолбатах буолааччы.
Макаров Валентин Валентинович
1999 сыллаахха- Майатааҕы гуманитарнай орто оскуолаҕа туттарсан киирбитэ.
Сидоров Василий Романович
Кинигэлэрэ, кинигэлэргэ бииргэ үлэлээһинэ.
Солооһуҥҥа: поэма. Майа, 2002 с. – 52 с.
Бэчээттэммит хоһоонноро, ыстатыйалара.
Быта; Чаппай уонна Өрүөстээх; Сүүрбэһис үйэ оҕонньотторо: хоһооннор // “Таммахтар” сырдык ыралара. – Майа, 2002. – 44-46 с.
Долгуйа ахтар доҕорбут // А.Д. Дмитриев: Үлэ Албан Аат уордьан толору кавалера, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Бочуоттаах гражданина. – Дьокуускай : Медиа-холдинг Якутия, 2015. – 219-221 с.
Наһаа холку Лэгэнтэй // Колхоз кырдьыга. – 1958. – Кулун тутар 18 к.
Ааллаах Үүҥҥэ; Абааһы Баһылай; Төлөбүр Лэгэнтэй; Хантаҕар Сиидэр; Бөкчөгөр Уус; Кыҥааһын Баһылай // Кыым. – 2011. – Алтынньы 6 к. – 40 с.
Космодемьянская Зоя Анатольевна
Доппуруоска даҕаны Зоя бэйэтин дьиҥнээх аатын эппэтэх. Партизаннары кытта көрсүһэригэр даҕаны бэйэтин Танябын дэнэр эбит. Тоҕо диэтэххэ партизаннар истэригэр үспүйүөннэр баар буолуохтарын сөп уонна бэйэтин чугас дьоннорун туһугар куттанар эбит. Зоя 201 №-дээх Москуба куорат Октябрьскай оройуонун оскуотын 10 кылааhын үөрэнээччитэ эбит. Оҕо эрдэҕинэ аҕата өлбүт, ол иһин ийэтин уонна быраатын кытта Баанньаны эрэ кытта олорбуттар. Кини үрдүк уҥуохтаах, хара харахтаах уонна кылгас баттахтаах эбит. Кылааһын иһигэр комсомольскай тэрийээччи эбит. Сатаан аахпат уонна суруйбат дьону дьиэлэригэр кэлэн үөрэтэллэр эбит. Онус кылааһы1941 сыллаахха бутэрэн эрдэҕинэ сэрии саҕаламмыт. Зоя бэйэтэ саллаат буолан истребительнай этэрээккэ киириэн баҕарар эбит. Сэтинньи ый 17 кунугэр 1941 сыллаахха ийэтигэр бүтэһик суругу суруйбута: «Дорогая мама! Как ты сейчас живёшь, как себя чувствуешь, не больна ли? Мама, если есть возможность, напиши хоть несколько строчек. Вернусь с задания, так приеду погостить домой. Твоя Зоя». Зоя Космодемьянская Аҕа дойду сэриитин биир сүрүн геройдарын ахсааныгар киирсэр. Кини обраһын хас да киинэҕэ, литературнай уонна момументальнай экспозицияҕа араас музейга көрүөххэ сөп. Зоя аатынан оскуолалар, лааҕырдар Российаҕа эрэ да буолбакка атын да дойдуларга ааттанан тураллар.
Аммосов Максим Кирович
Аммосов М. К. үлэлээбит сирдэрэ:
Кулун тутар 28 күнүгэр 1956 с. реабилитацияламмыта.
Хрома, тамах
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Ымыйах от
Химическэй састааба.
Ымыйах силиhэ 25% тиийэр дубильнай веществолардаах (Пирогаловай бөлөх баhыйар), крахмала 30% тиийэр, щавеловокислай кальцийдаах (3%), 1,8% диэри
Абааһы өйдөбүлэ
Аныгы наука, медицинэ сайдыбыт үйэтигэр абааһылар симэлийэн, суох буолан иһэллэр.
Гульназ Губайдуллина
мини|Гульназ Губайдуллина, 2017 Гульназ Радиковна Губайдуллина (1992 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр төрөөбүт) — Арассыыйа пятибориһа.
Николай Ефимов-Владимиров
Үтүө үгэстэрин умнубат омук – олоххо бигэ тирэхтээх, инникигэ эрэллээх!
* Өлүөхүмэ улууһун Даппарай сэлиэнньэтигэр эһэлээх эбэм харахтарын далыгар улаатан киһи-хара буолбутум. Кинилэр урукку дьон сиэринэн үйэлэрин тухары холкуос, сопхуос үлэтигэр умса түһэн, биирдэ даҕаны сытан ылбыттарын көрбөтөҕүм, айакалыылларын истибэтэҕим. Оҕо сааһым айылҕаҕа, бултаах-алтаах баай хара тыам иһигэр умсулҕаннаахтык ааспыта. Инньэ гынан, уһуйааҥҥа да сылдьыбатаҕым, оҕолору кытта алтыспытым да ахсааннаах. Оскуола боруогун атыллыыр кэмим тигинээн кэлбитигэр Даппарай тыатыттан булан аҕалан илдьибиттэрэ диэххэ сөп. Дьиҥ айылҕа оҕото эһэбин батыһан тыа киэҥ дуолугар сылдьан көҥүллүк күөлэһийэн улааппытым. Ити барыта дьоллоох оҕо сааһым умнуллубат сырдык өйдөбүлэ. Кыра сылдьан бурдук бааһынатыгар киирэн мунан хаалар этим. Ол да буоллар сотору кэминэн эһэм тугу эмэ гына сылдьара көстө түһэн үөрдэрэ. Эһэм сэрии бэтэрээнэ Ефимов Николай Григорьевич өр сыллар усталарыгар холкуоска от звенотун салайан, сылгыһыттаан дьон ытыктабылын ылыан ылбыта. Бу диэн санаатахха, ааҕарга-суоттуурга аан бастаан эбэм Анисия Дмитриевна үөрэппит эбит. Букатын кырабыттан хаартылыырга, лотуолуурга үөрэппитэ. Ардыгар кыайтарыы аһыы амтанын билэн ытыырым. Билигин санаатахпына, чугас дьонум өйбүн эрчийэр ньымаларыттан биирдэстэрэ быһыылаах. Өйбөр түргэнник ааҕарбар-суоттуурбар көмөлөөх да курдук. Ол тухары үлэҕэ буһан-хатан, эриллэн-мускуллан улааппыт киһибин. Билиҥҥи кэм оҕолорун көрөн сөҕөбүн эрэ: көмпүүтэртэн, төлөпүөнтэн илиилэрин араарбаттар, интернет ситимгэр олорон олох, айылҕа кэрэтин билбэттэр. Онно холоотоххо, биһиги көлүөнэ дьоҥҥо ойор-тэбэр оҕо саас олох атыннык, үчүгэйдик да ааспыт эбит.
* Филологическай билим доктора, биллиилээх тюрколог, профессор, норуоттар ыккардыларынааҕы Академия академига, Саха АССР билимин үтүөлээх үлэһитэ Антонов Николай Климович ыытар лиэксийэлэрин умнубаппын. Киниэхэ үөрэммиппиттэн киэн туттабын. Устудьуоннуур кэм саамай сырдык эрэ иэйиилэри кытта ситимнэнэр буоллаҕа. Билигин санаатахха, ол саҕана чаҕылхай даҕаны ыччаты кытта алтыспыт эбиппин. Кинилэр салайар үлэҕэ бас-көс, хоһуун дьон буолан тахсыбыттара элбэҕи этэр. Бу курдук, Саха сирин киин куоратыгар, дьоллоох Дьокуускайга, эдэр сааһым, устудьуон сылларым ааспыттара. Төһө да дойдубутугар уларыйыылаах-тэлэрийиилээх, уустук кэм саба бүрүйэн турбутун иһин, эдэр саас өрө көтөҕүүлээхтик, дьүккүөрдээхтик, хатыламматтык ааспыта. Кэлин дьиэ-уот тэринэн, дьиэ кэргэннэнэн да баран устудьуон доҕоттор буолан бары билсэбит, бэйэ-бэйэбитигэр көмө-тирэх буолабыт.
Туорахтаах култуураттан өлгөм үүнүүнү ылар кыах баар
* Сылын ахсын күһүн Дьокуускайга ыытыллар дьаарбаҥкаҕа көхтөөхтүк кыттабыт. Бу диэн эттэххэ, икки тонна сыырбыт икки хонугунан атыыланан бүтэ охсор. Атыылаһааччы элбэх, уһун уочаракка турар дьону көрөн, долгуйан ылаҕын. Аһы-үөлү өссө минньигэс гынар баҕа санаа баһылыыр. Бырабыыталыстыба бородууксуйаны Өлүөхүмэттэн тиэйэн аҕалары хайдах эмэ өйүүрэ, туһааннаах чэпчэтиилэри оҥороро буоллар, Россия атын регионнарын да үрүҥ аһынан хааччыйарга үлэлэһиэхпитин сөп этэ. Социальнай ситиминэн атын куораттары кытта кэпсэтэбит. Кинилэр бородууксуйа хаачыстыбатыгар, иҥэмтэтигэр ымсыыраллар. Ньиэп, гаас  үлэһиттэрэ вахталарын үлэтэ бүтүүтүгэр биһигиттэн сыыры ботуччу атыылаһан, рюкзактарыгар тобус-толору уктан бараллар. Сыллата Москваҕа дьаарбаҥкаҕа диэн 600 кг сыыры илдьэн атыылыыбыт. Онон Россия да билэн эрдэҕэ. Сояттан оҥоһуллубут ыарахан сыаналаах сыыры дьон ылыа дуу биитэр натуральнай үүттэн битэмииннээх, туох да химиката суох, доруобуйаҕа туһалаах бородууксуйаны атыылаһыа дуу? Биллэн туран, иккиһэ. Онон сөптөөх хайысханан баран иһэбит дии саныыбын.
Анаабыр улууһа
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Анаабыр улууһун хаартата
Сторожева Алина Юрьевна
Алина мантан сиэттэрэн улаатан баран ыксаллаах быһыы-майгы үлэһитэ буолбут, ХИФУ Горнай институтугар «ыксаллаах быһыы-майгы харыстабылын инженерэ» диэн идэни баһылаабыт.
Винисиус уонна Том
Ымыылар Бразиялияҕа 1 реал манньыатыгар ойууламмыттара биллэр.
Ханыы уонна хоhуласпыт тыллар
Ханыыласпыт тыл өйдөбүлэ
Уустук тыл 3 араастаах: ханыы (паараласпыт) тыл, холбуу тыл (составные слова) уонна сомоҕо тыл (фразеологизмы).
Хоһуласпыт тыл өйдөбүлэ
Саха тылын эриэккэс кэрэ этигэн ньымата тыл бутуннуутэ эбэтэр тыл хайа эмэ суьуоҕэ хоьулаьара буолар. Саха тылыгар тылы хоьулаан туттуу баарын аан маннай О.Н Бетлинг бэлиэтээбитэ. Оттон тыл олоҕо хатыланыытын Е.И Убрятова чинчийбитэ хоьуласпыт тыл суолтатын уонна этиигэ хайдах туттулларын ырыппыта.
Федоров Павел Алексеевич
Наҕараадалара
1940 — Малая серебряная медаль главного Комитета Всесоюзный сельскохозяйственный выставки за лучшие образцы работы в сельском хозяйстве.
Амма (өрүс)
Хидрология, климат
Уута сүрүннээн сөҥүүттэн (хаар уонна ардах) эбиллэр. Сааскы халаан уута өрүс таһымын 9 миэтэрэҕэ тиийэ үрдэтэр. Сыллааҕы уу барыыта 178 м3/сек. Муус туруута алтынньы ыйтан ыам ыйыгар дылы. Покровка сэлиэнньэттэн аллараа өрүс устун борокуот сылдьар.
Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Биллиилээх дьоно
Борисов Егор Афанасьевич - государственнай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, СР тустууга федерациятын президенэ.
Айыы өйдөбүллэрэ
4. Үчүгэй буолуо диэн санааттан айыыны оҥоруу табыллыбакка хаалан куһаҕан буолан тахсыыта.
Айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ элбэҕин билинэн сахалар ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ туһаналларын Э.К.Пекарскай суруйбут.
Туһаныллыбыт литература
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
2. Э.К.Пекарскай. Словарь якутского языка. Т. 1. Выпуски 1-4. Академия Наук СССР, 1958. - 642 с.
Амуур сахалара
Онтон кэлин XVII үйэ бүтүүтэ Бордуолаах тойон баһылыктаах барыта 6 тыһыынча киһилээх Боотулуу аҕатын ууһа Амматтан Кытайга күрээбитэ. Кинилэр эмиэ ити суолунан айаннаабыт буолуохтарын сөп.
Абырҕал
Абырҕал — Хаппыт мас лабаата. Урут да, билигин да кулуһун уотун күөдьүтэргэ тутталлар.
Хамелеон (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
Илларионов Николай Афанасьевич
1915 сыллаахха төрөөбүт. Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр кыргыһыыга өлбүт (Ленинград уобалаһа, Новоржевскай оройуон, Задолжье д.). Кэргэнэ: Илларионова Марфа Ивановна. Бүтэһик сулууспатын сирэ: 391-с СД, 1024-с СП, п/п 37681, красноармеец.
Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр
Хас киһи бэйэтин үчүгэй диэн өйдөбүлэ олоҕун таһымыттан тутулуктанан сайдар. Былыргы аас-туор кэмнэргэ киэһэ тото аһаан баран сылаас балаҕаҥҥа утуйууттан киһи баар-суох баҕа санаата туолара, билигин олох сайдыбытыттан үчүгэй буолуу көрдөбүллэрэ диэн улаханнык кэнээн, тупсан, элбээн тураллар.
Үчүгэй диэн туох сөбүлүү саныырбытын, туһалааҕын барытын ааттыыллар уонна олору оҥоро сатыыллар. Дьон бары үчүгэй дии саныыр быһыыларын оҥоро сатыылларыттан олор олус, киһи кыайан ааҕан ситэр кыаҕа суох курдук элбээбиттэр.
«Что не запрещено, то можно» диэн арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр этиилэрэ, туох бобуута суоҕу барытын оҥоруохха сөп диэн сахалыы өйдөбүллээх. Бу этии туох быһыы куһаҕан диэн ааттанан бобулларын, дьон оҥорботторун, туох иһин куһаҕан диэн ааттаммытын киһи барыта билиэхтээҕин уонна толоруохтааҕын биллэрэр. Киһи өйө-санаата сайдыбытынан тугу эмэ оҥоруон иннинэ туох бобуулаахтар, куһаҕаннар баалларын хайаан да билэрин эрэйэр.
Төрөппүт оҕотугар тугу үчүгэй диирин анаан-минээн биллэрэрэ ордук. Оҕо барыта үчүгэйгэ, бэйэтэ үчүгэй дии саныырыгар тардыһарыгар сирдьит буолар кыахтанар. Үчүгэй дии саныырын кыаҕа баарынан ситиһэ сатыыр. Үлэни үчүгэй диэн оҕолоругар этэр, бэйэлэрэ үлэлээн көрдөрөр, үтүгүннэрэр төрөппүттэр оҕолоро үлэһит буола улаатар кыахтаналлар. Төрөппүт сыыһа үөрэтэн үчүгэй диирэ оҕо этин-сиинин баҕа санаата буолан хааллаҕына сытыы, элбэхтик, минньигэстик аһааһын диэки салаллар кыахтанара кэлин куһаҕаҥҥа, этэ-сиинэ, буор кута дьадайыытыгар тириэрдиэн сөп. Бу оҕо улааттаҕына даҕаны оҥорон, тутан туһалааҕы оҥоруута аҕыйыыр кыахтанар.
- Үчүгэйдик көстүү. Үчүгэйдик көстүү бастаан иһэр буолла. Манна ордук дьахталлар баһылаатылар. Сайдыылаах дойдуларга үлэ оҥорон таһаарыыта лаппа үрдүгүнэн киһи иллэҥ бириэмэтэ элбээбитинэн бэйэни үчүгэйдик көрүнүү-истинии баһыйа сайдан иһэр.
Айылҕаҕа «Туох барыта икки өрүттээҕинэн», икки өрүттээх тутулуктааҕыттан киһи оҥорор быһыылара кыайан аҥардастыы үчүгэй буолар кыахтара суох. Аҥардастыы үчүгэйи эрэ билии, ону эрэ туһаныы өй-санаа аҥар өттүгэр халыйыытын үөскэтэр, куһаҕан диэн суох буолбутун курдук сыыһа санааҕа киллэрэр, куһаҕаны элбэтэр.
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
Местников Касьян Иванович
Олоҕун олуктара
1925 с. олунньу 29 кунугэр Чурапчы оруойонун Бахсы нэhилиэгэр төрөөбүт. 1932с. нэhилиэк Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Дойдуунускай нэhилиэгэ буолбут. Касьян Иванович 1933-1936с. Дойдуунускай алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэммит. 1936 с. "Кыhыл Майаак" холкуос чилиэнэ буолбут. 1937-1940 с. Мэлдьэхси ситэтэ суох орто оскуолатыгар үөрэммит. 1942 с. балаҕан ыйын 6 күнүттэн тохсунньу 15 күнүгэр диэри Төхтүр сельПО-гар кассыырынан уонна соҕотуопка сиэктэринэн улэлээбит. 1942с. ыам ыйын 1 күнүттэн Мэҥэ- Хаҥалас оройуонун БСК(б)П РК техсэкирэтээринэн уонна суотчутунан үлэҕэ киирбит. 1943 с. ыам ыйын 20 күнүгэр Аҕа дойдутун көмүскүү сэриигэ барбыт. Мотострелковай полк 3-с батальон 8-с ротатыгар стрелок-рядовоуйнан сулуспалаабыт. 1944с. олунньу 23 күнүгэр бирисээгэ биэрбит. 1947с. муус устар 4 күнүгэр 28-с мотострелковай полк сапер-подрывнига, 1947с. бэс ыйын 11 күнүгэр 141-с тааҥка полкатын иккис батальонун бууска иитээччитэ буолбут. Бойобуой сырыылара 1945с. алтынньы 1 күнүгэр - "Хорсунун иhин", 1946с. ыам ыйын 9 күнүгэр - "Японияны Кыайыы иhин", 1946с. от ыйын 23 күнүгэр И.В.Сталин мэтээллэринэн бэлиэтэммит. 372-дээх бирикээскэ олоҕуран Хинган хайатын туорааhын иhин Махтал сурук туттарыллыбыт. 1948с. тохсунньу 13 күнүгэр Кыhыл Аарымыйа кэккэтиттэн демобилизацияламмыт. 1948с. муус устар 1 күнүгэр төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлэн, мясомолпром салаатынан үөрэнэн, маастар-арыыhыт, буҕаалтыр, технолог идэлэммит, 1976с. диэри ситиhиилээхтик үлэлээбитэ. 1976с. соhумардык олохтон туораабыта. Ситиhиилээх үлэтинэн элбэх наҕараадалары туппута: 1952 с. Саха сирин главмаслопромун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибит.