cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Потёмкин халҕан аал
2 аакта: Тендра драмата
Айдааны күөртээччилэри ытан өлөрөргө диэн дьаһаллыыллар. Онуоха саалаах матростар атастарын ыппаттар. Аалга өрө туруу саҕаланар. Матростар офицердары ууга быраҕаттыыллар. Өрө туруу басхана Вакуленчук ытыллан өлөр.
Deutsche Telekom
Deutsche Telekom (Дойче Телеком) — Германия саамай улахан телекоммуникационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс улаханынан буолар абоненнарын ахсаанынан. Америкаҕа баар T-Mobile активы бас билэр.
Салалтата — Бонн.
Metro by T-Mobile
Metro by T-Mobile (MetroPCS) — АХШ 8 улаханынан сотовай оператора, абоненнарын ахсаана 18 мөллүйүөн. Сүрүннээн T-Mobile вышкаларынан үлэлиир.
Хазар хаҕаната
Араабтары кытта сэрии. VIII үйэ
Хазар хаҕаната көҥүлүн сүтэрбэтэҕэ, араабтар буоллаҕына Хотугу Кавказтан барбыттар. Сотору кэминэн Халифакка эмиэ ыһыллыы саҕаламмыт уонна былааска Аббасид аҕа ууһа кэлбит. Кинилэр хотугу сэриилэртэн аккаастаммыттар.
Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Факультеттара
1. Оркестровай факультет
Биржа
Биржалар үксүгэр хас буолбут сөбүлэһииттэн комиссионнай сбор хомуйаллар, онон дохуот оҥостон үлэлииллэр. Атын источниктарынан чилиэн взноһа, атыыга киирэр быраап төлөбүрэ уонна биржа информациятын атыылааһын буолуон сөп.
Төрөппүт оҕотугар эрэлэ
Оҕолору харыстыыр сыалтан сахалар таҥараларын үөрэҕэ  “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр. Айыы куһаҕана элбэҕин бу тыл бэйэтэ дорҕооннорун охсууларынан биллэрэрэ ордук суолталаах. Айыы диэн тыл бэйэтэ куһаҕан бүтүүлээх, “ыы” диэн ытааһын сыһыарыытынан түмүктэнэр. Бу тыл дорҕооннорун охсуулара ытааһыҥҥа тириэрдэр дьайыылаах. Ол иһин сахалар оҕолорун өйө-санаата ситэ сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран олоххо туһанар буола илигинэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэллэрэ оҕо өйө-санаата туруктаахтык, сыыһа-халты туттунууну оҥорбокко эрэ киһи буолуу суолунан сайдарыгар туһалыыр. (2,24).
Ефремов Семен Михайлович
Ефремов С. М. активнай общественник - элбэх төгүллээх партия райкомун бю­ро­тун чилиэнинэн, райсовет депутатынан, Саха Сирин Үрдүкү суутун сэтээ­тэ­ли­нэн, сэрии уонна үлэ ветераннарын советын чилиэнинэн талылла сылдьы­быта.
Ыччаты иитиигэ уонна оройуон социальнай-экономическай сайдыытыгар өр сыл­лаах үтүө тускуллаах улэтин сыаналаан Улуус мунньаҕын Президиумун 1998 сыл алтынньы 23 күнүнээҕи уурааҕынан киннэхэ Ньурба улууһун бочуоттаах гражданинын аата иҥэриллибитэ.
Аар Айыы Итэҕэлэ
Манна итэҕэл бары каноннара:
* Аар Айыыларга үҥүү—cүгүpүү Алгыстара, Айыы ойууна ыытар улахан Доммо — «Ыһыах Алгыһа».
Такыров Прокопий Васильевич
Прокопий Васильевич партийнай, советский уонна хаһаайыстыбаннай үлэлэргэ дириҥник хорутан толкуйдуур, бэйэтигэр уонна атыттарга үрдүк ирдэбиллээх, принципиальнай салайааччы быһыытынан биллибитэ. Кини үлэҕэ-хамнаска, олоххо үрдүк ирдэбиллээх буолуу уонна саҕалаабыт дьыаланы тиһэҕэр тиэрдии үтүө холобурун көрдөрөрө. Прокопий Васильевич Такыров үтүө сүбэһит, бастыҥ лектор, пропагандист, активнай позициялаах общественник этэ. Бүлүү, Эдьигээн оройуоннарыгар хастыы да төгүл оройуон советын депутатынан, партия райкомун пленумун, бюротун чилиэнинэн уонна партия Саха уобаластааҕы комитетын чилиэнинэн талылла сылдьыбыта. Дойдутун, норуотун иннигэр үтүөҕэ-өҥтө «Бочуот Знага» орденынан, элбэх медалларынан бэлиэтэммитэ.
Ускуустуба уонна култуура арктикатааҕы судаарыстыбаннай института
Ускуустуба уонна култуура арктикатааҕы судаарыстыбаннай института (Арктический государственный институт искусств и культуры) - Дьокуускай куоракка баар ускуустуба уонна култуура хайысхаларынан үөрэтэр, уус-уран чинчийэр уонна айар оскуолалаах үрдүк үөрэх кыһата.
Көҥүл лицензиата
Сүрүннээн авто оскуола үөрэҕин барбытын туһунан туоһу кумааҕы наада.
А. К. Глазунов аатынан Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
А. К. Глазунов аатынан Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Карелия өрөспүүбүлүкэтигэр Петрозаводскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Структурата
-камернай ансаамбыл уонна концертмейстерскай кылаас
2. Теоретико-дирижерскай факультет:
Эт-сиин уратылара
Киһи бэйэтэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэн эмиэ икки өрүттээх:
“Эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар” диэн өс хоһооно киһи этэ-сиинэ мөлтүүрүн, сылайарын, кэмэ кэллэҕинэ уларыйдаҕына табылларын биллэрэр. Ыраахтааҕылар биир династиялара муҥутаан 300 сылга баһылаан олороллоро, онтон эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөһүнүттэн атынынан уларыйаллара биллэр.
Былыргы үйэлэртэн эт-сиин сайдан, тупсан бу билиҥҥи тас көрүҥүн ситиһэн, ол аата киһитийэн сылдьар. Киһитийии диэн киһи курдук көрүҥнэниини биллэрэр туспа өйдөбүл баара олус былыргы кэмнэргэ аныгы киһиэхэ соччо маарыннаабат атын көрүҥнээхтэр баар буола сылдьыбыттарын уонна киһи олортон туспа арахсыбытын биллэрэр.
Биир эмэ оҕо баар буолуута атаахтатыыны элбэтэн кэбиһэрэ омук сайдыытыгар туһаны оҥорор эдэрдэр аҕыйыылларын үөскэтэр. Ону тэҥэ оҕолор атаахтык иитиллиилэрэ аһара барар санааларын улаатыннаран сыыһа-халты туттуналлара, эдэр олохторун кылгаталлара элбээн ахсааннара өссө аҕыйыырыгар тиийэллэр.
Эт-сиин туруга үчүгэйэ омук сайдарыгар, ахсаана эбиллэригэр тириэрдэрин билэн ыал буолуу былыргы үгэстэригэр аныгы сахалар төнүннэхтэринэ эрэ сайдыыны ситиһэр кыахтаналлар. (3,83).
Булҕардар
Төрдүлэрэ уонна тыллара
Билиҥҥи чинчийээччилэр үксүлэрэ саныылларынан булҕардар оҕур диэн биистэр холбоһууларыттан үөскээбиттэ. Оҕурдар түҥ былыр Киин Азияҕа олорбуттар, онтон түүр тыллаах биистэртэн бастакынан Европаҕа көспүттэр. Булҕар тыла түүр тылларын ахсааныгар киирэр.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Ураты, туспа, саҥа, атын туохха да маарыннаабат өй-санаа айыы буолар. Хас киһи өйө-санаата тус-туспалар, хаһан да хатыламматтар, бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар. Хас киһи өйө-санаата бэйэтин уратытынан туспа айыы буолар. Бу өйдөр-санаалар киһи өллөҕүнэ эмиэ туспа баран айыы буолан сылдьаллар.
Пуштуннар
Пуштуннар таджиктарга хаан аймахтыы омук буолаллар, геннара уонна тыллара биир төрдүлээх.
Суруйааччылар билбэттэр
Ыстатыйа ыччакка туһуламмыт, иитэр-үөрэтэр суолталаах. Мин көрүүбэр куһаҕана суохтук суруллубут. Арай ити «аньыы» диэн тылы, баҕар, тутуһуохха сөп буолуо. Ол эрээри Каженкин ойбон алларар курдук биир точкаҕа охсон, бары үлэлэрин чопчулуур идэлээх, бэйэтэ туспа көрүүлээх. Ол көрүүтүн мөккүөрдээх соҕустук эппит да буоллаҕына, ол кини автор быһыытынан бырааба. Бу кылгас ыстатыйатыгар ити кэннэ киһи омнуолуоҕа суохха дылы.
Тыл үөрэҕэ өй-санаа үөрэҕэ буолбатах. Тыл үөрэхтээхтэрин быһаарыылара барылара үрдүттэн, саба быраҕан ылыллыбыт быһаарыылар. Тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн тылбыт суолтатын толору билбэттэр, итини тэҥэ сахаларга туттуллар диэн киллэрбит «сонун» диэн тыллара дьон өйүн-санаатын буккуйар, солумсах буолууну улаатыннарар быһыы буоларын бу дьон өссө да билэ иликтэр.
Суруйааччы суруйуута төһө даҕаны үчүгэй өрүтэ элбэҕин иһин «ай» диэн өй-санаа тутулуктарын быһаарар тылбытын икки аҥы; айыы уонна "аньыы" диэннэргэ араара сатыыра өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт, улахан сыыһа.
Айылҕаҕа үөскүүр тыастары, дорҕооннору үтүктүүттэн киһи саҥара үөрэммитэ дакаастанар. «Кыр» диэн кыра таас алдьанар тыаһа, «ыы» диэн ытааһын дорҕооно уонна «ыс» диэн ыһар, тарҕатар дорҕоон холбоһоннор кырыыс диэн куһаҕан дьайыылаах тылы үөскэтэллэр.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Онтон куһаҕан быһыыны оҥорон өлбүт киһини ахтары, саныыры сахалар боболлор. Атын омуктарга куһаҕаннык өлбүт киһини дьону көмөр сиргэ бииргэ көмөрү боболлоро. Оннук быһыы сахаларга эмиэ баара биллэр. Kуһаҕаннык өлбүт киһини ханна эрэ тыаҕа көмөллөрө, өссө хоруобар умсары уураллара биллэр. Бу киһи оҥорбут куһаҕан быһыытын умуннара, дьонтон тэйитэ, суох оҥоро сатыыллар, куһаҕан быһыы аҕыйыырыгар баҕараллар.
«Бэйэм үчүгэйбин, Айыыбын» диэн этинии төрдүттэн сыыһа. Саха дьоно киһи хаһан даҕаны быһа этинэрин, хайҕанарын, киһиргиирин сэҥээрбэттэр. Итини тэҥэ айыы буолууга ыҥырыы өй-санаа Yөһээ дойдуга көтүүтүгэр тириэрдэр буолан өлүүгэ, сүтүүгэ ыҥырыыга тэҥнэнэр.
Суруйааччылар билбэттэр
Айыы диэн тылбыт “ыы” диэн ытааһын дорҕоонунан бүтэрэ бу тыл куһаҕана элбэҕин быһаарар, илэ көрдөрөр. Бу тылы сатаан туттубат, улаханнык саҥарар дьон тыл куһаҕан дьайыытыгар хайаан да түбэһиэхтэрэ.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Yрүҥ Айыы итэҕэлэ диэн өлбүт киһи өйүн-санаатын, үөрэҕин ылыныы ону толорор буолуу аата. Кэлэр көлүөнэлэри иитэргэ, үөрэтэргэ туһалаах өйү-санааны «Yрүҥ Айыы» диэн ааттыыллар.
Иккинньик
Былыргы аата Уот хонуга. Хатааһын чолбон одону кытта ситимнээх.
Renault
• Renault Mégane RS
Xpeng
Салалтата - Пекин (Кытай), Маунтин Вью (АХШ).
Сыроватская Нюргуяна
Ол кэнниттэн өссө хас да киһини кытта этиһэн, бүтэһигэр Мэҥэ Хаҥалас Мааччыйа күөлүн таһыгар биир биллэр ырыаһыты үнтү көппүтэ массыынанан Зоя Алмаас.
Анжела Власова
Анжела Власова - блогер, Саха Сиригэр этиһиигинэн биллэр, Дьокуускай болуоссатыгар -50°C тымныыга купальниктаах үҥкүлээбитинэн. Бровастая урукку подругата.
Буор кут бэриллиитэ
Саха дьоно, ойууннара хас тыһыынча сыллардаахха буор куту үөрэтэн, дьоҥҥо баарын быһааран, ыалдьыбыт буоллаҕына эмтиир буолбуттарын быһаарыы кыаллыбат. Кут-сүр туһунан билиилэр нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн бааллара уонна ойууннар туһаналларын туһунан сурукка киирбиттэрэ элбэх.
Буор куту харыстааһын
3. Дьадаҥы.
Эр дьон буор куттара буккуллан хааларыттан дьахтар буор куттаах, ол аата үлэҕэ-хамнаска кыайыыта суох оҕолор төрүүллэрэ элбээн иһэр. Ыал буолуу үгэстэрэ буор куту харыстыыр аналлаахтарыттан кыыс оҕолору саастарын ситтэллэр эрэ, ыраас кыыстарынан эргэ биэриини тутуһуу ирдэнэр көрдөбүл буолла.
Буор кут бэриллиитэ
Буор кут эньиэргийэ буолан эр киһи сиэмэтин кытта дьахтарга быһаччы бэриллэрэ быһаарыллан иһэрэ сахалар былыргы үөрэхтэрэ олус диэн табатын дакаастыыр.
Дьахталлар эр киһилэригэр, кэргэннэригэр, кинини утумнуур оҕону төрөтүөхтэрин баҕарар буоллахтарына, эдэр эрдэхтэринэ, кыыстара алдьана илигинэ эргэ тахсаллара ордук буолар. Былыргы сахалар кыыс оҕону эдэригэр эргэ биэрэн, оннун булларан кэбиһэллэрэ мээнэҕэ буолбатах. Эт-сиин баҕата эмиэ улахан, сааһырыахтарыгар диэри эр киһини билбэккэ сылдьаллара кыаллыбат да буолуон сөп. Оччолорго өй-санаа сайдыытын сахалар ордук билэн олохторугар туһаналларын кыыс оҕону эдэригэр кэргэн биэрэллэрэ быһаарар. (4,36).
Такыров Ян Тимофеевич
1953 сыллаахха орто оскуоланы бүтэрээт, Москаатааҕы государственнай экономическай институкка уөрэнэ киирбитэ уонна 1958 сыллаахха институту ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, «Үлэ экономиката» диэн идэни ылбыта. Дьокуускайдааҕы Норуот хаһаайыстыбатын Сэбиэтин ананыытынан, 1958–1960 сс. Ыныкчааннааҕы бириискэҕэ нормировщигынан, инженер-нормировщигынан үлэтин саҕалаабыга.
Дав Камерон
Дав Оли́вия Ка́мерон (Dove Olivia Cameron; төрөөбүтүнэн Хло́я Оли́вия Се́лэста Хо́стерман) — Америкатааҕы актриса уонна ырыаһыт. «Лив уонна Мадди» телесериалга, «Descendants» (2015-2019) үс фильмаларыгар сүрүн оруоллардаах буолан Аан дойдуга аатырбыта.
Биографията
14 сааһыгар кини дьиэ кэргэнниин Лос-Андьелеска, Калифорния штатка көспүтэ. Онно Дав Бөрбаҥк үрдүкү оскуолатын National Chaimpionship хорга ыллаабыта.
Pitney Bowes
Pitney Bowes (Питни Боус) — АХШ биир бөдөҥ технология патеннарын тутар, айар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Ону таһынан почта курдук эмиэ үлэлиэн сөп.
Саха сиригэр сиэмистибэ бэйэни салайаныытын кэмэ (1918-1919 сс.)
1919 сыл
От ыйын 30 күнүгэр Омскайга судаарыстыба экономикаҕа мунньаҕа буолбут. Колчак Саха сирин сиэмистибэтин быраабатын салайааччытын Күлүмнүүр этиилэрин өйөөбүт.
Куһаҕан быһыылары аҕыйатыы
Куһаҕан быһыылар тустарынан «Саха сирэ» хаһыат аналлаах рубриканы таһааран биир эмэ сөбүлээбит куһаҕан быһыыларын сырдаталлар.
Дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын төрөппүттэр бары билэр буоллахтарына, оҕолорун бу быһыылары оҥорумаҥ диэн үөрэтэр кыахтаналлар. Сахалыы хаһыаттар дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын барыларын дьоҥҥо биллэрэн суруйуохтара этэ. Хаһыаттар күннээҕи солуннары суруйалларынан куһаҕан быһыылары дьоҥҥо тириэрдэр кыахтара улаханын туһаныахтара этэ.
Оҕону “Айыы диэмэ” диэн куһаҕан тыллары саҥарыма диэн үөрэх куһаҕан тыллар сабыдыаллара оҕо өйүгэр-санаатыгар иҥэн хаалыыларын суох оҥорон, куһаҕан үгэстэнэрин тохтотор. Куһаҕан тыл оннук санаалары үөскэтэринэн, куһаҕан үгэһи иҥэрэн кэбиһиэн сөбүттэн төрөппүттэр харыстаныахтара этэ.
Электрокар
Оҥорон таһаарыы уонна туһаныы
Ону тэҥэ маассабай сынньалаҥ уонна айылҕа заповедниктарыгар анаан 14-15 миэстэлээх электроэнергосавтары дьаарбаҥкаҕа уонна көхтөөхтүк туһаналлар.
П. А. Серебряков аатынан Волгоградтааҕы консерватория
П. А. Серебряков аатынан Волгоградтааҕы консерватория
Структурата
"сольнай уонна хоровой норуодунай ыллааһын"
Куурустара:
Swire Group
Swire Group — Улуу Британия уонна Кытай конгломерат тэрилтэтэ, Кытайга, Улуу Британияҕа, Америкаҕа үрдүк капиталлаах активтары бас билэр. Кини бас билиитигэр — Гонконг бастыҥ авиахампаанньата Cathay Pacific.
Егоров Владимир Николаевич
Владимир Николаевич 14 бэчээттэммит научнай үлэлэрдээх. Кэнники 4 сылга атын автордардары кытта холбоһон Москваҕа «Akаdemia» издательстваҕа 2 моно­гра­фияны таһаартарда (2001, 2003 сс.), бэйэтэ хас да научнай ыстатыйалары суруйан бэчээттэттэ.
Саха уонна киргиз суруйааччыларын доҕордоһуулара. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
1970- ус сыллардаахха саха уонна киргиз суруйааччыларын доҕордоһуулара сылтан сыл ахсын кэҥээн испитэ. Биһиги Василий Гольдеровпыт киргиз эдэр поэтын Жолон Мамытовы кытта доҕордоспут. Кинилэр М.Горькай аатынан литературнай институкка Үрдүкү литературнай курсу бииргэ үөрэнэн бүтэрбиттэр. Жолон Мамытов 1940 сыллаахха төрөөбүт. Кини Киргизскэй тыа хаһаайыстыбаннай институту үөрэнэн бүтэрбит. Ветеринарнай бырааһынан, радиожурналиһынан үлэлээбит. Төрөөбүт тылынан хас да хоһоон кинигэтин таһаартарбыт. ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Эбэтэр эмискэ мин санаан кэлэбин
М.Хара тылбааһа.
Маркова Татьяна Афанасьевна
Олоҕун олуктара
СГУ ИФФ саха салаатыгар 1974 сыллаахха үөрэнэ киирбитэ, III кууруһу бүтэрэн баран, М.Горькай аатынан Ураллааҕы государственнай университет суруналыыстыкаҕа факультетыгар көспүтэ. Үөрэҕин 1980 сыллаахха бүтэрэн, дойдутугар кэлэн айар үлэтин өрөспүүбүлүкэ ыччатын “Эдэр коммунист” (“Сахаада”) хаһыатын корреспонденынан, отделын сэбиэдиссэйинэн саҕалаабыта. 1993 сылтан “Саха сирэ” хаһыат үөрэххэ, култуураҕа уонна духуобунаска салаатын редактора, редколлегия чилиэнэ.
Айар үлэтэ
Олоҥхону сахалартан бастакынан грампластинкаҕа суруйтарбыт норуодунай артыыс Гаврил Колесов, Ийэ олоҥхоһуттар Бүөтүр Решетников, Афанасий Соловьев, Даарыйа Томская-Чаайка, олоҥхону пропагандалааччы Ким Колесов, олоҥхоһут Петр Тихонов, олоҥхону чинчийээччи учуонай Василий Илларионов, о.д.а. тустарынан суруйуулара ааҕааччы биһирэбилин ылбыттара. Олоҥхо эйгэтин үөскэтии проблемаларын, олоҥхо тиэмэлэригэр үлэлиир педагогтар, худуоһунньуктар, суруйааччылар, артыыстар, култуура үлэһиттэрин тустарынан суруналыыс Татьяна Марковна ааҕааччыга эмиэ бэрт итэҕэтиилээхтик, тиийимтэтик суруйар.
UnionPay
2022 сылтан ыла Арассыыйа бааннара UnionPay холбонор буоллулар, санкцияттан куотан.
JCB
JCB — Дьоппуон төлөбүр системата, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. 166 омук сиригэр үлэлиир.
Газпром
ОАО «Газпро́м» — Арассыыйа гааһы уонна ниэби разведкатынан, хостооһунунан, транспортировкатынан, переработкатынан, батарыынан дьарыктанар энергия хампаанньата, ону тэҥэ сылааһы уонна энергияны оҥорор уонна батарар. Россия ордук бөдөҥ хампаанньата,, аан дойду гаас хампаанньаларыттан саамай улаханнара, саамай уһун гаһы транспордыыр системанынан бас билэр. . Аан дойдуга отрасль лидера. Форбс испиэһэгэр, Газпром аан дойду хампаанньаларыттан харчы эргиэнинэн 17 миэстэни тутар уонна 2011 сыл түмүгүнэн ордук улахан барыстаах хампаанньа буолбута. .
Иэс баайыы
Хомолто, өһүөн иэстэбилгэ кубулуйара ыраахтан буолбатах. Маппыт, кыттыгас үлэ оҥорон таһаарыытыттан туохха да тииһиммэтэх үлэһит кыыһыран салайааччытын быһаҕынан анньан өлөрөн кэбиһэрэ эмиэ баар. Кыайан үллэстибэтэх баайдарын ситэри сиэн кимиэхэ да тиксибэтин диэн уоттаан, уматан, күл-көмөр оҥоруу түбэлтэлэрэ биллэллэр.
Ниэгыр
Ниэгыр эбэтэр Негыр (былыргы латыын тылыттан Negro - саха тылыгар хара, элбэх ахсааҥҥа харалар, khara эбэтэр kharalar) - саха тылыгар уонна сахаларга үксүн хара тириилээх дьону ааттыыллар, ол эбэтэр Африка олохтоохторун уонна афроамериканнары, Һаитилары.
Телеуттар
Телеуттар Y-хромосомалаах гаплобөлөхтөр: R1a1 (55,3 %), C3xM77, N1c1, R1b*, R1b3, I, J.
Тыллара
Телеут тыла алтаай тылларын түүр тыллар бөлөҕөр баар кыргыс-кыпчак (хакас) тылларыгар сыһыаннаах, ол эрээри атын быһаарыынан телеут тыла туспа тыл буолбакка алтаай тылын биир диалега буолар. 2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн бүтүн Россия үрдүнэн 975 киһи телеут тылын билэр (телеуттар уопсай ахсааннарыттан 37%). Ону тэҥэ телеуттар бары нуучча тылын билэллэр.
Nordwind Airlines
Базата — Шереметьево, Москуба.
Петров Николай Михайлович
Ыччаты үөрэтиигэ, иитиигэ уһун үтүө суобастаах үлэтин сыаналаан партия Ньурба оройуоннааҕы комитетын бюротун уонна үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын исполкомун 1972 сыл кулун тутар 3 күнүнээҕи холбоһуктаах уураахтарынан Петров Н.М. Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Pegas Fly
Pegas Fly (Юридическай аата Икар Авиалиниата), Арассыыйа кыракый авиахампаанньата, сүрүннээн Красноярскай кыраай уонна Сибирь, Вьетнам, Тайлаан маршруттарыгар таһар көтөр ааллардаах.
Айыы уонна абааһы
2. Куһаҕан дьон, куһаҕан киһи.
Коммунарка (өлөрөр сир)
Коммунарка — XX үйэ 30-40-с сылларыгар ССРС НКВД-тын уорганнара үрдүкү миэрэҕэ бириигибэрдэммит дьону өлөрөр сирдэрэ, аныгы Москуба куорат Саҥа Москуба уокуругун Сосенское сэлиэнньэтигэр баар. Манна политбюро чилиэннэрэ Н. Бухарин, А. Рыков, Ленини харабылын начаалынньыга А. Беленькай, Джержинскэй солбуйааччыта Я. Петерс, суруйааччы Б. Пильняк, суруналыыс С. Эфрон (Марина Цветаева кэргэнэ), элбэх байыаннайдар, аҕабыыттар ытыллыбыттара, олор истэригэр, ааттара туоһуламмытынан 8 Саха сиригэр төрөөбүт дьон бааллара: салайааччылар Аммосов М.К., Барахов И.Н., Гаврилов К.О., Донской-II С.Н., Шараборин Х.П., учуонай Ксенофонтов Г. В., Бокий-Москвина С. А., Терновская Е.П. Эмиэ манна Германия, Латвия, Румыния, Франция, Турция, Финляндия уо.д.а. 11 дойду хомуньуустара ытыллыбыттара, 1941 сыллаахха Монголия бырабыыталыстыбата бүттүүнүн кэриэтэ ытыллыбыта.
Үгэстэр уратылара
Өй-санаа үгэскэ кубулуйбутун биллэр бэлиэтинэн умнуллубат буолуута уонна киһи ол үгэһи толорор кыахтаныыта ааҕыллар.
Оҕоҕо куһаҕан үгэс үөскээн хаалара түргэнинэн, туох эмэ куһаҕаны соһуччу көрдөҕүнэ эбэтэр биирдэ да оҥорон кэбистэҕинэ онто үгэскэ кубулуйа охсоруттан, кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии туспа уратыланан тахсарын сахалар билэн Кут-сүр үөрэҕэр киллэрэн туһана сылдьаллар. Оҕо ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥотторуунан иитилиннэҕинэ үчүгэй быһыылаах оҕо буола улаатарын Кут-сүр үөрэҕэ дакаастаан төрөппүттэргэ тириэрдэр.
Өй-санаа үгэстэри үөскэтэр. Киһи үгэстэринэн салаллан олоҕун олороро хаһан да уларыйбат. Ханна эрэ саҥа сокуону ылына охсон кэбиһии тойон илии баттыырын кытта олоххо киирэ охсорун курдук тиэтэйэр санаа халыйыыга тириэрдэр. Саҥа сокуону дьон бары ылынан, олоххо туһалааҕын итэҕэйэн, элбэхтэ хатылаан үгэс оҥоруннахтарына эрэ толоруллар кыахтаналларын билии эрэйиллэр.
Буор куту эрчийии
Киһи бэйэтэ, ол аата толкуйдуур өйө-санаата, салгын кута ханан ыарыы буолуохтааҕын биллэҕинэ, ол ыарыыны мүлүрүтэн, тулуйан биэрэри ситиһэр. Ойуун буолуу биир биллэр бэлиэтинэн эти-сиини ыарыылары тулуйар, билиммэт буолуор диэри эрчийии буолар.
Оҕолору киһилии быһыыга үөрэтии диэн оҕону кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэргэ, тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэтии буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн кыра ыарыылары, итиини-тымныыны тулуйар буолуутугар үөрэтиини, эрчийиини саҕалаабытынан барар ордук туһалаах, тиийимтиэ. Ыарыылары тулуйар буолан хаһан даҕаны киһилии быһыыны сүтэрбэт буолуу хас киһиттэн барытыттан ирдэнэр көрдөбүл. Ыарыыны тулуйар буоларга эрчиллии буор куту эрчийэр. Буор кут өйө-санаата бөҕө, туруктаах буолуутун киһи бэйэтин өйүн-санаатын ыарыылары тулуйарга эрчийэн эрэ ситиһиэн сөп.
Үөрүйэх диэн сахалыы тыл туохха эмэ үөрэнэр буоллахха элбэхтик хос-хос хатылаан биэриэххэ диэн өйдөбүллээх. Эти-сиини эрчийэн тулуурдаах буолууга үөрэнэргэ ыҥырар тыл буолар. Өһөс диэн тылбытын тыл үөрэхтээхтэрэ бырахтараннар тулуурдаах буолууга үөрэнэрбит хаалбытын курдук, бу үөрүйэх диэн тыл эмиэ умнууга хаалан эрэрин, аны сөхсүтэн оннугар киллэрэрбит эрэйиллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Дмитрий Таас. Сэһэннэр. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1990.- 336 с.
Сүрэҕэ суох буолуу
Сүрэҕэ суох буолуу дьадайыыга тириэрдэр.
Үөрэхтэммит төрөппүттэр оҕолоро кыра эрдэхтэриттэн үлэлии-хамсыы үөрэммэттэриттэн хамсаныылаах үлэлэри сөбүлээбэт буола улааталлар. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ буор кут мөлтөөһүнэ, сатаан хамсаммат буолуута, дьадайыыта салҕанан баран истэҕинэ, бу аймахтар үлэни-хамнаһы кыайбаттарыттан эстэр, симэлийэр кыахтаналлар.
Бубка Сергей Назарович
мини|Сергей Бубка, 2013 сыл Сергей Назарович Бубка (Сергі́й Наза́рович Бу́бка; Серге́й Наза́рович Бу́бка, Sergey Nazarovich Bubka; 1963 сыл ахсынньы 4 төрөөбүт) Украина урукку ураҕаһынан ыстанааччыта. ССРС арахсыан дылы 1991 сылга дылы ССРС аатыттан кыттара.
Аирпорт Истамбул
Сүрүн ыйыы (направления) аирпортка:
Сэнгийн Эрдэнэ
Сэнгийн Эрдэнэ — Монголия биллиилээх суруйааччыта, биллэр-көстөр суруналыыс уонна публицист, МНР Государственнай бириэмийэтин лауреата, МНР суруйааччыларын сойууһун  бырабылыанньатын сэкирэтээрэ.
МНР искусствотын маастардара Саха государственнай музыкальнай театрыгар, «Спартак» стадиоҥҥа, Намҥа, Покровскайга, Нерюнгрига, Алдаҥҥа. Мирнэйгэ, Ленинскэйгэ, Булуҥҥа, Эдьигээҥҥэ сылдьаннар, бэйэлэрин айар талааннарын көрдөрдүлэр. Ханна баҕарар: «Дружба – Найрамдал- доҕордоһуу!» диэн кынаттаах тыллар дорҕоонноохтук дуораһыйдылар. Ханна баҕарар МНР Оператын уонна балетын государственнай академическай театрын, МНР Народнай ырыатын уонна үҥкүүтүн государственнай ансамблын артыыстарын толорууларын дохсун ытыс таһыныытынан көрүстүлэр. Бука, саха сирин олохтоохторо солистар Д.Жаргалсайхан, Д. Лувсаншаров, А.Хавлаш, Д. Хоролсурэн эриэккэс куоластарын, үрдүк маастарыстыбалаах толорууларын өргө диэри умнуохтара суоҕа.
Goldman Sachs
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Ийэ кут 1
Ийэ кут (былыргылар билиилэрэ)
Саха саныырынан киһи куттара айылҕаны кытта сибээстээхтэр. Ийэ кут киһиэхэ космостан киирэр уонна айылҕа саа¬май дириҥ күүстэрин кытта сибээстээх. (1,24).
Кэнники кэмҥэ дьон-аймах үөрэҕи-билиини баһылааннар, Сир үрдүгэр Айылҕаны кытта атааннаспакка бииргэ олороллорун наадатыгар Үрүҥ Айыы үөрэҕин тутустахтарына эрэ табылларын син билэн эрэллэр. Андрей Саввинов «Кут-сүр» как якутская ментальность» диэн үлэтигэр ийэ куту маннык быһаарар: «Ийэ-кут - нечто, передаваемое наследст¬венно и предопределяющее этническую принадлежность». (4,38).
Сахалар аатырбыт ороспуонньуктара Манчаары араас ыарахан балаһыанньаҕа түбэһэ да сырыттар киһини өлөрөн хааны тохпотоҕо биллэр. Оннооҕор кини улаханнык кыыһыран-абаран туран Чоочо баайы өлөрөөрү сананан баран илиитэ баран кыайан өлөрбөтөх. Оччотооҕу кэмҥэ киһини өлөрүү диэн саамай ыар айыы буолара уонна кыра эрдэҕиттэн аһара туттан кэбиһэргэ үөрэммэтэҕэ кинини тохтотоннор, олоҕун алдьаппыт киһиттэн иэс ситиһэр түгэн үүммүт кэмигэр «Илиитэ барбат» буолбута чахчы. (7,162).
Туһаныллыбыт литература.
1. Саха төрүт культурата. 11 чааһа. Саха республикатын үөрэҕин министерствота. Учууталга көмө. Дьокуускай: 1992.- 80 с.
Салгын кут 1
Салгын кут (былыргылар билиилэрэ)
Сахалар итэҕэллэрин үөрэҕин биир салаатынан кут-сүр үөрэҕэ буолар. Кут-сүр үөрэҕэ Айылҕа тыынар-тыыннаахтарыгар барыларыгар дьайар. Салгын кут туһунан суруйуохпут иннинэ кут-сүр үөрэҕэр төһө билии мунньуллубутун аан маҥнай түмэн көрүөхпүт:
Xiaomi Phone 2
Xiaomi Mi2  — смартфон, разработанный компанией Xiaomi. Вторая версия коммуникатора относится к устройствам топ-класса.
Тыл үгэһи үөскэтэр
Ый диэн тылы истээт да киһи тугу эрэ ыйары, көрдөрөрү өйдүүр. Ону тэҥэ халлаан ыйа эмиэ өйдөнөн кэлэр. Дьон өйө-санаата ый күн аайы уларыйарын кэтээн көрүүттэн сайдыбыт.
Ыал буолуу диэн оонньуу, көр буолбатах, элбэх ыарахаттары кыайдахха, туораттахха, бэйэмсэх майгыны көннөрдөххө, тупсардахха, атын дьон баҕа санааларын толордоххо, үчүгэйи элбэхтик оҥордоххо эрэ ыал олоҕо табыллар, уһун үйэлэнэр кыахтанар.
“Нь” дорҕоону тылга киллэрэн туһана сатааһын албыннааһыны үөскэтэр. “Аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан тыл үөрэхтээхтэрэ, куһаҕаҥҥыт бу баар диэн ыйа, көрдөрө сатыыллара быһаччы албыннааһын буолар, диктатураны үөскэтиигэ тириэрдиэн сөп.
Ай диэн тыл киһиэхэ эрэ үөскээн, салгын кута сайдан туох эмэ уратыны, саҥаны айыыны оҥорон иһэрин биллэрэр. Омук экономиката мөлтөөн, саҥаны айан сайдыыны оҥорон иһэрэ суох буоллаҕына, хаалан хааллаҕына, туох эмэ суолтата суох, дьону аралдьытар сыаллаах саҥаны айбыта буола сатааһын сайдыыта саҕаланан дьону буккуйара эбиллэр.
Туһаныллыбыт литература.
2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
Qualcomm
Qualcomm (Куалкомм, Квалком), АХШ уонна Аан Дойду саамай улахан микропроцессордары оҥорор тэрилтэтэ, квантовай микросхемалары оҥорор араас смартфоннарга, байыаннай тэрилтэлэргэ, спутник сибээhигэр. Салалтата — Сан Диего (АХШ).
Иистэнэр массыына күнэ
Иистэнэр массыына күнэ — иистэнньэҥнэр бэс ыйын 13 күнүгэр бэлиэтииллэр.
Удьуор уларыйыыта
Киһи үйэтэ 100 сылынан кэмнэнэр. Элбэх дьон холбоһон биир омугу үөскэтэллэр. Сахалар билиилэринэн омук үйэтин уһуна 900 сылга тиийэр диэн ааҕаллар. Былыргылар бу кэм кэлиитин омук саҥарар тыла уларыйарыттан арааран билэн бэлиэтээбиттэр.
Аймахтар эттэрэ-сииннэрэ уларыйара кэмэ кэллэҕинэ тиийэн кэлэринэн хаан тупсарыытын туһанан омук кыралаан уларыйыыта тохтоон хаалбакка салҕанан баран истэҕинэ үйэтэ уһуура ситиһиллэр. (2,98).
Дьон араастара
Юволь Ной Харари “Сапиенс. Краткая история человечества” диэн үлэтигэр сапиенстар Илиҥҥи Африкаттан 100 тыһыынча сыллардаахха тахсан Аан дойдуга тарҕаммыттар, Австралияны 45 тыһыынча сыл анараа өттүгэр океаны туораан арыйбыттарын суруйар. Муостан кыһан оҥоруллубут хахай төбөлөөх киһини Штадель хайа хаспаҕыттан булбуттар.
3. Каженкин И.И. Сахаларга түүлү тойоннооһун. - Дьокуускай: Бичик, 2000. – 80 с.
Дьаакып
Дьаакып (יַעֲקֹב‏‎) диэн Ыһыраайыл үһүс аҕа баһылыга. Аанньалы кытта тустан баран Ыһыраайыл диэн ааттаммыта. Ысхаак уонна Ребекка уола. Ыһыраайыл уон икки биистэрин төрүттээччитэ. Абыраам итэҕэллэрин биир тутаах киһитэ.
Буор кут буккуллуута
Элбэх эр киһилиин сылдьыспыт дьахталлар ыарыһах оҕону үгүстүк төрөтөллөр. Манна кыайан саҥарбат, сатаан хамсаммат оҕолор төрөөһүннэрэ кэлин, аныгы сайдыылаах дьахталлар көҥүл-босхо барбыттарын кэннэ, аһара элбээбитэ бэлиэтэнэр.
А.А.Саввин былыргы сахалар ханнык кыыл, хайа этин сииртэн киһи этин ол чааһа уларыйыан, ыалдьыан, куһаҕаннык хамсыыр буолуон сөбүн былыргы сахалар арааран билэн олохторугар араас бобууга кубулутан туһаналларын туһунан суруйар. Кыыл-сүөл араас эттэрин чаастарын сиэһин дьоҥҥо барыларыгар; ордук дьахталларга уонна улаатан иһэр оҕолорго куһаҕаннык дьайалларын быһаарбыттар.
Louis de Funès
мини|[[1965]] Louis de Funès (* 1914 – † 1983)
1926 сыллаахха И.Н.Барахов тюркологическай сийиэскэ кыттыбыта. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
1926 сыллаахха И.Н.Барахов тюркологическай сийиэскэ кыттыбыта.
Ефремов Владимир Николаевич
Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр Маалыкайтан чугас Бээкимдэ диэн алааска 1931 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр дьадаҕы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Өйдөөх оҕону төрөтүү
Аҕыйах ахсааннаах эр дьон бэртэрэ, талыылара эттэрэ-сииннэрэ, доруобуйалара мөлтөөбөккө алта уон саастарыгар тиийэллэр. Бу кэмҥэ кинилэр оҕо оҥорор кыахтара кыччаабат, медицинэ науката эмиэ бигэргэтэр.
Омук сайдарыгар, ахсаана эбиллэригэр төрүөх биэрэр дьахталлар ордук туһалаахтар. Дьахтар төрүөх биэрэр кыаҕа эдэр эрдэҕиттэн саҕаланар уонна сүүрбэ эрэ сылтан кыратык ордор, бу кэмҥэ эрэ дьахтар диэн ааттанар. Олоҕун салгыы олордоҕуна дьахтар аата эмээхсин диэҥҥэ уларыйар уонна оҕолору иитэр, үөрэтэр эбэтэр атын үлэҕэ үлэлиир анала дьэ киирэр. Кыыс оҕо улаатан, сааһа ситтэҕинэ, аан маҥнай сааһын баттаһа, хас да оҕолонон баран өйө-санаата дьэ оннун булунан, олоххо туһалаах дьарыгынан дьарыктанар кэмэ кэлэр. Кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии уонна кыра эрдэхтэринэ иитии дьахтар анала. Эр киһи оҕо улаатан истэҕинэ үлэҕэ-хамнаска, тулуурдаах буолууга үөрэтэр аналлаах. Дьахтар оҕолорун улаатыннаран баран, аны сиэннэрин киһи буолууга иитэрэ, олоххо үөрэтэрэ олох үөрэҕэ салҕанан иһэрин үөскэтэр.
Аан дойдуга биллэр уһун үйэлээх омукка бэриниилээх, омук сайдарын, үүнэрин туһугар ханнык эрэ сиэртибэлэргэ киирии элбэх ахсааннаах дьахталлартан ирдэнэр кэмэ кэллэ. Кыаҕырбыт эр дьон бэлэмнэригэр сынньалаҥнык сытыахтарын баҕара саныыр, чахчы кыахтаах, өйдөөх-санаалаах, сайдыылаах буор куттаах оҕолору төрөтүөхтэрин баҕалаах эдэр дьахталлар эмиэ элбэхтэр. (2,56).
Безродных Ара Андреевна
1955 сыллаахха Москубатааҕы бастакы мэдиссиинэ институтун бүтэрбит. Үс сыл №7 поликлиникаҕа учасктковай бырааһынан үлэлээбит. 1961 сыллаахха клиникаҕа старшай лабабараанынан ылбыттар. 1964 сыллаахха «К патогенезу дыхательной недостаточности при хронических токсических бронхитах» диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит. 1975 сыллаахха – «Хронические неспецифические заболевания легких с исходом в пневмосклероз» дуоктар диссэртээссийэтин. 1976 сыллаахха СГУ мэдиссиинэ хаапыдыратын сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Кини салалтатынан 1977 сыл ыам ыйыгар өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастаан хайа оробуочайдарын туруктарын ыарыыны сэрэтэр соруктаах көрүү саҕаламмыт. 1992 сыллаахха А.А. Безродных көҕүлээһининэн Саха сирин идэни кытта ситимнээх ыарыыларын киинэ аһыллыбыт. 1988 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан «Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ» ытык аат иҥэриллибит.
AutoZone
мини
Суунурҕан
Бандьыыттар уонна этикет
Дэриэбинэлэргэ сыбаайба иннинэ кийиит уонна күтүөт ийэтин кытары бииргэ пааралаһар үгэстээх этэ (баҕар, атын улахан дьахтары кытары күтүөт буолаарай). Ол көрбүтэ кэскиллээх кийиит төһө доруобай сылдьарын көрбүтэ. Биир кинигэҕэ ахтыллар: «Костя широкой. Оннук үс төрөппүт көҕө-көҕүрээбэт!»
Славянскай уонна финальнай- угор омуктарыгар баанньык сиэр-майгы, өй-санаа, сиэр-майгы төрүтэ буолбут. Баанньыктарга төрөөбүттэр, баанньыктарга саҥа төрөөбүт ньирэйдэр олороллор. Бааннарга араас ыарыылар баар буоланнар норуот уонна колдовскай средстволарынан эмтииргэ кыһаммыттара. Баанньыктар оҕо төрүүр сиригэр өлбүт эбэтэр өлбүт киһи өлбүтүн курдук туһаналлара. Баанньыктар ыарыһахтарга уонна өлбүт дьоҥҥо анаан туспа хоско үлэлээбиттэрэ. «Баанньыктарга» умайбыт кырдьаҕастар, итии пааранан эбэтэр буруйу оҥорооччулар көмөлөрүнэн өлөрбүттэр. Омук дьоно баанньыкка сууһарыллыар диэри «сиэртибэ биэриэхтэрин» сөп.
Буян Бадыргы
Коза хайаҕа сылдьарын тэбиэн сөҕөр. –
Тываҕа сулаарыстыбаннаһы тэрийбит улуу киһилэригэр пааматынньык туруорар туһунан быһаарыы ылыммыттара уонтан тахса сыл буолбут да, туох да үйэтитэр үлэ ыытыллыбакка турар эбит. Мин санаабар, бу маннык бэйэтин норуотугар улуу дьыаланы оҥорбут баар-суох киһилэрин Тывалар кэлин даҕаны өрө туппатахтара хайдах да  өйдөммөт. Эмиэ биһиги дьоммут курдук дьылҕаланнаҕа. Кэмигэр туруорсан аатын реабилитациялаппатахтар. Тывалар устуоруйаҕа норуот өстөөҕүнэн хаалбыт буолан улуу киһилэрин аатын туруорсубаттар, ситэ үйэтиппэттэр диэн санаа үөскүүр
Туһаныллыбыт литература
3.	Интернет ситимиттэн
Саха көҥүл туһугар охсуһар легиона Украинаҕа
Уопсай ахсааннара - 3063 боотурдар, олортон 57 кыргыттар снайпердар.
Евсеев Иван Васильевич
Мин 1959 с. Свердловекайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн баран, идэбинэн Абый оройуонун ветстанциятын кылаабынай вет-бырааһынан, «Абый» совхозка эмиэ кылаабынай вет-бырааһынан, Ньурба оройуонун Маалыкайдааҕы зооветучаастагар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитим 1964 сылаахха диэри.
Чаҕатай тыла
История
Чаҕатай тыла былыргы харахааннар тылларыттан үөскээбит, ол гынан баран бу тылга Самарканд уонна Андижан диалектарын (билиҥҥи узбек тылын өбүгэлэрэ диэххэ сөп) дьайыыта эмиэ күүстээх. Былыргы уйгуур тылыттан чаҕай тылыгар уйгуур суруга хаалбыт этэ, бу суругунан бастакы чаҕатайдыы айымньылар суруллубуттара. Түүр тыллаах омуктар наар хамсыы, көһө, уларыйа сылдьар буоланнар, чаҕатай тыла кэлин атын түүрдүү тыллар дьайыыларыгар түбэспитэ. Ол да буоллар бу тыл сүрүнэ карлук түүрдэрин тыла этэ. Ону таһынан чаҕатай тылыгар оҕус тыллаахтар (сүрүннээн Хорезм сиригэр) уонна кыпчак тыллаахтар күүскэ дьайбыттар. Дьиктитэ диэн чаҕатай тылыгар азербайдьаан тылын сорох элеменнэрэ эмиэ көстөллөр.
Үкатан
Кытыл арыыттан 500 км муора диэки Куба уонна Төркс уонна Кайкос баар.
Азизов Сайфутдин
2003 с. сэтинньи 24 күнүгэр өлбүтэ уонна Пекиҥҥэ, "Бабаошань" диэн революционнай кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ.
Прокопьев Александр Николаевич
1963 сыллаахха Маалыкай орто оскуолатын бутэрбитэ. 1963-1965 сс. «Степан Васильев» колхозка үлэлээбитэ. 1965 сыллаахха Иркутскайдааҕы тыа хайаайыстыбатын институтун экономическай факультетын студена буолбута. Институту 1969 сыллаахха бутэрбитэ уонна ол сыл Тыа хайаайыстыбатын министиэристибэтэ Сунтаар оройуонугар «Элгээйи» совхоз главнай бухгалтерын солбуйааччытынан үлэҕэ анаабыта. Ити сыл Ньурба оройуонун салалтатын көрдөһүүтүнэн, Ньурба оройуонугар «Марха» совхоз главнай экономиһынан ыытыллыбыта.
Илон Маск
SpaceX
Илон Маск 2002 сыл ыам ыйыгар SpaceX компанияны тэрийбитэ. Кини таһааччы ракета сериятын оҥорооччута уонна космос көтүүтүн оператора буолар.
Төркс уонна Кайкос
Төркс уонна Кайкос (the Turks and Caicos Islands), Англия бас билэр арыылара Кариб муоратыгар, 499 км тэйиччи Үкатан кытыл арыытыттан. Киин куората - Коберн Таун.
NationalGrid
NationalGrid — Улуу Британия энергетическай тэрилтэтэ, гааһынан уотунан Лондон куораты уонна Нью Йорк (АХШ) куораты хааччыйар.
М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Устуоруйата
1939 с. М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы музыкальнай учуулуссаны арыйбыт. 1993 с.балаҕан ыйын 15 күнүгэр Челябинскай уобалас салалтатын 335 нүөмэрдээх уурааҕынан музыкальнай учуулусса М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай музыкальнай-педагогическай институт буолбут. 1996 с. университет, онтон акадьыамыйа статуһун ылбыт.
Структурата
-оркестровай устурууналаах үнстүрүмүөннэр
-оркестровай духовой уонна охсор үнстүрүмүөннэр
Рейтиннэрэ
М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Орто дойду
Олохтообуттара эбитэ үһү...» (1,68).
Кэнники кэмҥэ сиргэ Орто дойду олоҕо ыараан, куһаҕан буолан иһиэх чинчилээх. Айылҕа киртийиитэ, мутукчалаах мастар аҕыйааһыннара Сиргэ биллэр хамсааһыннары таһааран эрэллэр. Бу хамсааһыннар дьон өйдөрүгэр-санааларыгар эмиэ уларыйыылары киллэрэллэр. Ол түмүгэр араас бөлөһүөктэр, халлаан үөрэхтээхтэрэ киһи өллөҕүнэ хаттаан төрөөн иһэр диэн дьону албыннааһыҥҥа кытта тиийдилэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Уткин К.Д. Сах саҕаттан. Ытык санаа ыйар ыллыгынан.- Дьо¬куускай: Бичик, 2000.- 288 с.
3. Сырдык. Таптал биоэнергията.- Дьокуускай: Бичик, 2001.- 96 с.
Буор кут мөлтөөһүнэ
Айылҕа айбытын быһыытынан сааһырбыт эр киһи оҕо оҥорор дьоҕура кыччаабат, итини медицинэ науката эмиэ бигэргэтэр. Эр киһи сааһыран истэҕин аайы сайдан, мунньуллан иһэр буор кутун, үөрүйэхтэрин оҕолоругар биэрэр кыаҕа хаалан хаалбат. Былыргы сахалар айылҕа ити биэриитин сатаан, табан туһаналлар этэ. Кыахтаах эр киһи үс кэргэннээх буолара.
Эдэр тустууктар ситиһиилэрэ мөлтөҕүттэн бары да санааргыыллар, тренердэри мөҕө-этэ, буруйдуу сатыыллар. Кэлин кэмҥэ ыал буолааччылар эдэр эрдэхтэринэ, холбоһоот даҕаны биир, икки оҕону төрөтөн баран онон бүтэр буоллулар. Эдэр эрдэхтэринэ оҕоломмут оҕолоро буор кута сайдыыта мөлтөҕүттэн этэ-сиинэ хамсаныыларга үөрүйэҕэ суох, үлэҕэ-хамнаска дьоҕура аҕыйах буола төрүүр. Эдэр төрөппүттэр саҥа үлэлээн-хамсаан буор куттара, бу кэмҥэ саҥа сайдан эрэр кэмэ буолар. Киһи бэйэтэ үлэлээн-хамсаан үөскэтинэ сатыыр буор кута уһуннук дьарыктаннахха, эрчилиннэххэ эрэ үөскээн, үөрүйэххэ кубулуйан олохсуйар.
Россия тустуутун билигин Кавказ уолаттара баһылаан иһэллэр, элбэх ахсааннаах ааттаах нууччалартан биир эмэ уол тустууга үрдүкү таһымы ситиһэр. Ол барыта Кавказ олохтоохторо урукку, ыраахтааҕы кэмин саҕанааҕы олохторун үгэстэрин тутуһан олороллоруттан, эр дьон сааһыран баран оҕолоноллоруттан тутулуктаах. Кавказ дьахталлара сааһыран да баран элбэхтик оҕолоноллор.
Православнай таҥара үөрэҕэ эр киһи биир эрэ кэргэннээх буолуохтаах диэн үөрэҕинэн нууччалары эһэн эрэр. Биир, икки оҕону эдэр, буор куттара ситэ сайда илигинэ оҕолоноллоруттан үлэни кыайбат буолуу үөскээтэ. Ханнык да үлэ-хамнас эдэрдэргэ кыаллыбат буолбута, кэлии үлэһиттэр аһара элбээн эрэллэриттэн биллэрин атын биричиинэлэргэ балыйаллар.
Senior Care
Medicare кыттар дьоҥҥо босхо буолар.
Буор кут мөлтөөһүнэ
Сэбиэскэй былаас сабылыалынан билигин Россия дьоно бары кэриэтэ дьадаҥылар өйдөрүгэр-санааларыгар түһэн сылдьаллар. Дьону барыларын бэлэмҥэ үөрэппит сэбиэскэй былаас эстибитин да кэннэ, оччотооҕу, бэлэмҥэ үөрэммит дьон баалларынан, бу өй-санаа билигин да хаала, тупса илик. Ол дакаастабылынан үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлиир дьон биһиэхэ билигин да олус аҕыйахтар.
Дьадаҥы буолуу диэн буор кут сайдыыта суоҕун быһаарар өй-санаа уратыта хас да көлүөнэ дьон олохторун устата күүскэ үлэлээн-хамсаан эттэрин-сиинэрин эрчийиилэриттэн көнөн, тупсан барыан сөп.
Туһаныллыбыт литература.
1. "Саха сирэ" хаһыат, "Дьулурҕан" сыһыарыы 22.05.2012.
Канкун
Уопсай сведениелэр
Чыычаах уйатын эбэтэр кыһыл көмүс моҕойу тылбаастыахха сөп.
Сэтинньи 26 күнүттэн ахсынньы 10 күнүгэр диэри 2010 сылга диэри Канкунаҕа ХНТ климатическай саммита буолан ааста.
2010 сылтан Канкун куорат Мексика саамай улахан курорынан ааҕыллар.
Ханка Үҥкүүтэ
Канкун общественнай үҥкүүлэригэр барытыгар көҥүл. Кинилэртэн ким баҕарар тиийиэн сөп—1 эбэтэр руп—2 автобустарга, «зонаны»кыйа батыһыннарар курсу-2 оптуобустарга.
Dukascopy Bank
Dukascopy Bank — Швейцария баана, биир түргэнник хапытаала үрдүүр.
Тэлэҥиттэр
уҥа|мини|360x360пкс|Тэлэҥиттэр (тэлэс) Г. Лучинскай оҥорбут XVI-с үйэтээҕи Сибиир картатыгар Тэлэҥиттэр (тэлэс да дэнэллэр) — Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр олорор аҕыйах ахсааннаах түүр омуга. Сорохтор саныылларынан тэлэҥиттэр туспа омук буолбакка алтаайдар биир бөлөхтөрө буолаллар.
Олорор сирдэрэ
Билиҥҥи кэмҥэ бэйэлэрин тэлэҥит дэнэр дьон Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин соҕуруу өттүгэр баар Улаган уонна Кош-Агач улуустарыгар олороллор.
Саратан сэлиэнньэ: 232 киһи;
Дьон бөлөхтөргө арахсаллар
3. Үлэһиттэр-дьадаҥылар.
2. Үлэни кыайа-хото үлэлээччилэр ычалара киэҥ буоллаҕына үлэттэн кэлэр баайы-малы мунньунан кыанар ыаллары үөскэтэллэр. Бу бэйэлэрин бэйэлэрэ салайынар үлэһиттэр саха дьонун үгүс өттүлэрин ылаллар.
Үлэһиттэртэн сайдыылаах, ычалара кэҥээбит өттүлэрэ байыыны ситиһэннэр баайдар бөлөхтөрүгэр тахсаллар, онтон дьоҕурдаах, сатабыллаах эрээри, ычалара арыычча тиийбэт өттүлэрэ кыанар ыаллары үөскэтэллэр.
“Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһооно баай уонна дьадаҥы өйдөрүн-санааларын уратыларын арыйар. Бу уратылар ыал буолууга ордук улахан буортулаахтар, ол курдук баайдар оҕолорун иитиитигэр куһаҕан өттүгэр, атаахтатыы диэки халыйыыны оҥороллоро баайдара төһө элбэҕиттэн тутулуктанан улаатан иһэр. Баайдар уонна дьадаҥылар ыал буолуулара биир эмэ буолара кэпсээннэргэ киирбитинэн биллэр.
Баҕа санааны үөскэтии
Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэрин көрөн, үтүктэн кинилэр курдук буолар баҕа санааны иҥэриннэҕинэ киһи буолууну ситиһэр, төрөппүтүн курдук олоҕун олорор, үлэни-хамнаһы кинилэр курдук үлэлиир кыахтанар. Оҕо өйө-санаата сайдан, тупсан киһи буолууну ситистэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанан киһилии быһыылары оҥорорго үөрэннэҕинэ эрэ олоҕун устата туһалаах дьыалалары, үлэни-хамнаһы оҥорон олоҕу сайыннарар кыахтанар. Оҕо кыра эрдэҕинэ тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго ииттэххэ, үөрэттэххэ оннук үгэстэр үөскээннэр киһи быһыылаах, киһилии майгылаах киһиэхэ кубулуйар.
Киһиэхэ үтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаалара үгэс буоллахтарына таҥараны үөскэтэллэр. Дьон уһун үйэлэрин тухары элбэх араас баҕа санааларын үгэс оҥосто сылдьыбыттара элбэх таҥаралар баалларынан дакаастанар. Уһун үйэлээх сахаларга дьон аҥардастыы бултаан аһыыр-таҥнар, өйдөрө-санаалара саҥа сайдан эрдэҕинэ үөскээбит кыыл, көтөр таҥаралар төһө да туһалара аасталлар билигин да умнуллубакка сылдьаллар.
Элбэх тус-туспа итэҕэллэри тутуһар араас омуктар бииргэ мустан олорор дойдуларыгар, Россияҕа саҥа таҥара, эйэлээх буолууну үөскэтэр, айылҕаны харыстыыр күүстээх Үрүҥ Күн таҥара саҥалыы тарҕанар кэмэ кэллэ.
Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич
Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич (29.03.1893—1974) — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, байыаннай хамандыыр, салайааччы, бэлиитик.
Л.В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Факультеттара
Предметнай-цикловой комиссиялар:
Рейтиннэрэ
2. Саратовскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 7-с миэстэ.
Андреас Хайнеке
Олоҕо
1996 сыллаахха Андреас Хайнеке хараҕа суохтар уонна харахтаахтар икки ардыларыгар баар мэһэйи суох оҥорор туһугар бэйэтин бизнеһын саҕалаабыт.
2008 сыллаахха Орна Коэны кытта тэҥҥэ Dialogue Social Enterprise GmbH хампаанньаны арыйар.
Улуу Болҕар сирэ
"Улуу Болҕар сирэ" диэн өйдөбүл Византиятааҕы кинигэлэргэ баар уонна VII үйэ иккис аҥарыгар диэри Хара муораттан хоту диэки олорбут былыргы булҕар дойдуларын бэлиэтиир.
Кубрат кэмэ
хаҥас|мини|Улуу Болҕария сирэ мини|120x120пкс|Улуу Болҕар бэлиэтэ Кубрат (Курт эбэтэр Хуврат да дииллэр) быһа холоон 605 сыллаахха төрөөбүт. 632 сыллаахха кини булҕар биистэрин баһылыга буолар. Византия ыраахтааҕыта Бастакы Ираклий киниэхи "патриций" солотун анаабыт.
Футболга Америка куубага
мини| мини| Америка куубага (Copa América) — футбол турнира, Соҕуруу Америка дойдуларын сборнайдарын ыккардыгар КОНМЕБОЛ эгидатынан ыытыллар. Бастакы күрэхтэһии 1910 ыытыллыбат, ол эрээри КОНМЕБОЛ үөскүү илигинэ буолбут буолан, официальнайдык билинниллибэт. Онон бастакы турнир 1916 сыллаахха буолбутунан ааҕыллар. Кэлин турнир Соҕуруу Америка сборнайдарын чөмпүйэнээтэ (Campeonato Sudamericano de Selecciones) диэн ааттаммыта. Онон, Америка куубага континент үрдүнэн ыытыллыбыт футбол турнирдарыгар саамай кырдьаҕастара буолар. Европатааҕы чөмпүйэнээттэн 44 сыл аҕа. 1975 сыллаахха күрэхтэһии аныгы аатын ылбыта.
Призёрдар
1 Соҕуруу Америка чөмпүйэнээтэ буолбатах эрээри, КОНМЕБОЛ билммит турнирдара. 2 Кыайыылаахтар 4 хамаандалаах финал турнирыгар быһаарыллыбыттара. 3 1975, 1979 уонна 1983 сыллааҕы турнирдар полуфинаалларыгар бу иннинээҕи турнир кыайыылааҕа аптамматынан киирэрэ, үс сырыыга үһүөннэригэр иккис буолбут хамаандаҕа хотторбута.
Грамиин Баана
Грамиин Баана (Grameen Bank) (গ্রামীণ বাংক) Нобель бириһин ылбыт бытархай үп-харчы тэрилтэтэ уонна Бангладешка баар баан тэрийбит түмэтэ. Кыра иэһстээһининэн дьарыктаран (сороҕор бытархай иэс диэн ааттыыллар). Баан аата Граммиин — грам диэн Санскрит  тылыттан тыа олохтоохторун ааттарыттан тахсыбыт.
Тас хото
Тас хото диэн хото кытыытыгар баар олохтоох түөлбэ. Тас хото администрация биирдигэ быһыытынан хото сорҕото буолуон сөп, эбэтэр туспа салалталаах муниципалитет буолуон сөп. Аныгы тас хото олохтоохторо үксүн хото киинигэр үлэлииллэр. Сарсыарда үлэлэригэр бараллар, киэһэ дьиэлэригэр төннөллөр.
Бонагий (заамок)
Бонагий Франция историческай монумена диэн бэлиэлээх. Сайын элбэх турист сылдьар сирэ, араас культурнай киэһэлэр, көр-нар буолар сирэ. Алдьаныыта элбэх буолан кыһыҥҥы өттүгэр сабыллар, чөлгө түһэрии үлэтэ барар.
1096
1096 сыл
Кубрат (хаан)
Олоҕун туһунан
Ол кэннэ кини булҕар биистэрин түмпүт уонна Византия былыргы кинигэлэригэр Улуу Болҕар (Булҕар) сирэ дэнэр саҥа дойдуну тэрийбит.
Хорол
Хорол (Хорол) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 17 872 (2015).
Русофобиа
Русофобиа (Нууччафобиа) - нууччалартан куттаныы эбэтэр сэрэхэчийии, эбэтэр нууччалары омук быһыытынан абааһы көрүү, туоратыы, нуучча тылын аьааһы көрүү, киэн көстүүгэ - Арассыыйаны абааһы көрүү.
Айыы санаа
Айыы санаа диэн биирдэ-эмэтэ киирэн ааһар дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорор санаа диэн тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан этэллэр. Киһи санаата барыта үчүгэй буолбатыттан, үчүгэйгэ тириэрдибэтиттэн санааны айыы диэн этии сыыһата дакаастанар.
Бука бары дьон оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыахтарын баҕараллар. Бу баҕа санаа туоларын туһугар оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэ сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыыны оҥорума” диэн бобуутун туһаннахха эрэ табыллар. (1,28).
Иринцеева Евдокия Семеновна (Огдо)
СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, суруналыыстыкаҕа СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ үөрэҕин туйгуна, СӨ бэчээтин туйгуна, суруналыыстар өрөспүүбүлүкэтээҕи "Кыһыл көмүс бөрүө" бириэмийэлэрин лауреата, норуоттар икки ардыларынааҕы "Аһаҕас Евразия" (Open Eurasia-Англия) литератураҕа куонкуруһугар оҕоҕо аналлаах айымньыга Мария Шевель аатынан анал бириэмийэ лауреата, Норуоттар икки ардыларынааҕы оҕо литературатын Швейцариятааҕы Сүбэтэ (IBBY) икки сылга биирдэ бэлиэтиир Бочуоттаах испииһэгин (2018 с) лауреата.
Төлөс
Кыргыс төлөстөрө
Биллэрин курдук 1703 с. Цэвэн-Рабдан диэн дьуҥҕаар хаана Енисей кыргыстарын Или өрүс уонна Тянь-Шань хайаларын диэки көһөрөр. Енисей кыргыстарын кытта сорох төлөстөр эмиэ көспүттэр. Билиҥҥи кэмҥэ төлөстөр кыргыс омугун биир улахан бөлөҕө буолаллар. Төлөстөр Ош улууһуттан Иссык-Күөлгэ диэри тарҕанан олороллор.
Оҕону үөрэтии
Оҕо 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэ кута иитиллэр. Бу кэмтэн саҕалаан оҕо тугу оҥорорун умнубат буолуута улаатан өйө-санаата, салгын кута күүскэ сайдан барар. Сахалар оҕо өйүгэр-санаатыгар үөскүүр бу уларыйыыны арааран билэннэр салгын кут сайдар кэмэ саҕаланыытынан ааҕан бэлиэтээбиттэр.
Үөрэх аһара барбытыттан оҕону иитии диэн өйдөбүл хаалан аҥардастыы үөрэҕи эрэ ситиһиннэрэ сатааһын улааппыта. Оҕолор кыра эрдэхтэринэ бэрээдэккэ үөрэнэллэрэ уонна туһа киһитэ буолан үлэлиир үгэстэри иҥэринэллэрэ букатын хаалбыта.
Оҕолор оҥорор быһыыларын уратыларынан икки аҥы арахсаллар:
Оҕо үөрэнэн тугу саҥа билбитин барытын боруобалаан көрөн итэҕэйдэҕинэ, ону иҥэринэр кыаҕа улаатар. Манна туох уратыны, урут билбэтин оҥороору, саҥаны айыыны булан боруобалаан көрөөрү араас куһаҕаҥҥа түбэһэрэ элбээн хаалар. Билигин оҕолорго ордук кутталлааҕынан наркотиктары боруобалааһын буолар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Байкааллааҕы судаарыстыбаннай университет
Структурата
-Братскайдааҕы филиал
Огурдар
Устуоруйалара
Ол курдук, огурдар V үйэ бастакы аҥаарыгар гуннар салалталарынан Европаны барытын кэриэтэ баһылаабыттара уонна хас эмэ элбэх омуктаах державаны олохтообуттара. Держава ыһыллыбытын да кэннэ огурдары Европаҕа өр кэм устата "гуннар" диэн ааттыыллара.
Классификацията
Огурдарга маннык историческай биис уустары уонна норуоттары киллэриэххэ сөп:
2021 сыл
Туох буолбута
Холобоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрэ 2021 сылы манныкка анаабыта:
Иккис Мөҥүрүөн нэһилиэгэ
1912 сыллаахха Иван Егорович Скрыбыкин оскуола арыйбыта.
Аралдьытыы
Санаа кыра, өссө күүһүрэ, чиҥии, хос-хос хатылана илигинэ туохха эмэ атыҥҥа аралдьыйан, атыны санаан ыллахха сонно умнуллан, суох буола симэлийэн хаалан иһэр. Суох буолбут санаа кыымын хатылаан өйдөөрү кыһана сатаатахха даҕаны, туох да туһаны биэрбэт кыахтаныан, санаа умнуллан, сүтэн хаалыан сөп.