cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өй-санаа буккуллуута
Арыгы киһиэхэ хайдах быһыылаахтык дьайарын элбэхтик боруобалаан эрэ көрөн билэргэ тиийиллэрэ улахан эрэйдээх. Үчүгэйдик тиийимтиэ гына суруллубут кинигэлэри аахпат эдэрдэр улаатан иһэннэр арыгыны биирдэ эмэтэ аһара иһэр кыахтара улахан. Итирбит кэмнэригэр кыра эрдэхтэринэ туохха, ханнык өйгө-санааҕа үөрэтиллибиттэринэн, ийэ куттарын салайыытынан сылдьар кэмнэрэ тиийэн кэлэр. Бу кэмҥэ хайдах быһыыланан, бэрээдэктэнэн сылдьаллара, тугу оҥороллоро кыра эрдэхтэринэ ийэ куттарыгар ханнык өй-санаа иҥэриллибититтэн, хайдах иитиллибиттэриттэн эрэ быһаччы тутулуктанар.
Пензатааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
Факультеттара
3. Автоматизированнай информационнай технология факультета
-прикладной информатика кафедрата
Субвенция
Субвенция (subvenire) — көмөлөһүөххэ: судаарыстыба олохтоох бэйэни салайыныы органнарыгар көрөр тус сыаллаах туттарга диэн биэрэр үбэ. Өскө субвенциянан туһаммыт хаһаайыстыба көмө харчыны атын сыалга туттубут буоллаҕына, ылбыт көмө харчыта төнүннэриллэр. Судаарыстыба хонтуруолугар сылдьар үп-харчы. Субвенция кээмэйэ көрсүллүөхтээх ороскуоту толору толуйбат, судаарыстыба көмө быһыытынан биэрэр.
Simply Red
Simply Red уон ырыата Британия уонна Америка чартарыгар бастыы сылдьыбыттара. 1991 сыллааҕы Stars диэн альбома Британия историятын бастыҥ атыылаах альбомнарын тиһигэр киирбитэ (16 орун). Simply Red Brit Awards бириэмийэ 1992 уонна 1993 сыллардааҕы кыайыылааҕа (Best British Group). Альбомнарын холбоон атыыта 50 мөлүйүөнтэн тахса.
Албын тыла минньигэс
Албын тыла мүөттээҕэр минньигэс диэн саха өһүн хоһооно албыннааһын киһиэхэ дьайыытын биллэрэр.
Оҕону «айыы үчүгэй», «айыыны оҥор» диэн үөрэтии оҕо сыыһа-халты туттунарын үксэтэр, тиэтэтэр, ыксатар, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро охсоору быстах быһыыга киирэн биэриэн сөбүн улаатыннарар. Онтон көрсүө, сэмэй буол диэн таҥара үөрэҕэ этэн үөрэтэрэ оҕону харыстыыр, сыыһа-халты туттунан быстах быһыыга түбэһэрин суох оҥорор. Төрөппүттэр өй-санаа сайдыытын уратыларын билэн оҕолорун иитиигэ, үөрэтиигэ сахалыы таҥара үөрэҕин туһаналлара ирдэнэр.
Эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо; оччолорго мааныламмыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар салайар, баһылыыр былаастарын сүтэримээри билигин да сахалыы итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар дьону барыларын албынныы сылдьаллар, тугу эмэни саҥа тылы айбыта буолан саха тылын уларыта, ону-маны булан эбэ, маат курдук куһаҕан дьайыылаах тыллары оҥороннор эдэрдэр сахалыы үөрэтэллэрин хаалларан эрэллэр.
Афанасьева Валентина Петровна
Олоҕун олуктара
1955 с. бэс ыйын 17 күнүгэр Сунтаар оройуонугар, Элгээйи нэһилиэгэр, төрөөбүтэ.
870
870 сыл.
Валиди-Тоҕан Ахмад-Заки
Ахметзаки́ Валиди́ Тога́н (Әхмәтзәки Вәлиди Туған Zeki Velidi Togan 1938 с. дылы  — Ахмет-Заки́ Валиди́ (Вали́дов) (Әхмәтзәки Вәлиди (Вәлидов); 1890 сыл ахсыньы 10 күнэ, Арассыыйа импиэритэ, Стерлитамаак уйуоһун Ильчик Тимир буолаһын Кузяново дэриэбинэтэ, билигин Ишимбай оройуона Республики Башкортостан — 1970 сыл от ыйын 26 күнэ, Стамбул, Турция) — бэлиитикэ диэйэтэлэ, башкиир омугун босхолонор хамсааһын баһылыга (1917—1920 сс.); публицист; историк, востоковед-тюрколог, бөлөһүөпүйэ дуоктара (1935), профессор, Манчестер университетын бочуоттаах дуоктара (1967).
Эдигэй
Төрдө
XV үйэтээҕи Ираан источниктара Эдигэни Балтычак уола дииллэр. Балтычак Тимур-Мэлик бэк Урус хаан эрдэҕинэ бэклэрбэк (эмир) буолбута. 1378 сыллаахха Тохтамыш Тимур-Мэлиги өлөрбүтэ уонна Балтычагы бэйэтин сулууспатыгар ыҥырбыта, ол эрээри Балтычак аккаастанан, өлөрүллүбүтэ.
Ацумаса Тотисако
Microfinance International Corporation
Хампаанньа бааннары, харчы ыытар хампаанньалары, мобильнай ситим оператордарын, электроннай киоскалары уонна оператордары ситимниир ARIAS диэн бэйэтэ оҥорбут систематын тарҕатар буолбута.
Хампаанньа харчы ыытарын таһынан микрофинансовай тэрилтэлэргэ араас эбии көмө оҥорор буолбута: кредит кыаҕын сыаналааһын, дьыалалары оҥоруу, ипотеканы уонна да атын оҥоһуктары тэрийии.
Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
Факультеттара
-селекция, семеноводство уонна биология
4. Экэнэмиичэскэй факультет
Хамидуллин Асгадулла Гибадуллович
Туһаныллыбыт литература:
1.      Саха суруйааччылара, «Чолбон» сурунаал редакцията. А.Г.Хамидуллин. 2001. Чолбон. ахсынньы ый.
Боливиано
Иккис (саҥа) боливиано (1987—2011)
Гиперинфляция кэнниттэн 1987 сыллаахха 1 мөлүйүөн эргэ песо 1 саҥа боливианоннан солбуллубута. 1 саҥа боливиано = АХШ 1 долларыгар тэҥнэһэрэ.
HCA Healthcare
HCA Healthcare - АХШ медицинскай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Америкаҕа уонна Эуропа дойдуларыгар чааһынай балыыһалары бас билэр, ону таһынан medicaid нөҥүө босхо эмтиир.
Өй-санаа икки өрүттэрэ
Сахалыы өй-санаа үөрэҕэ түүлү үөрэтииттэн үөскээн, сайдан иһэр үөрэх буолар. Өй-санаа дириҥ тутулуктара, уратылара киһиэхэ түүлүгэр киирэн араас бэлиэлэринэн көстөллөрүттэн олору арааран билии, үөрэтии кыаллар кыахтанар. (1,16). Түүллэри үөрэтии киһи аҥардастыы көрөр уонна бэйэтэ кыттыһар, этэ-сиинэ баара биллэр түүллэрэ тус-туспатык тойонноноллорун арыйыыта, бу түүллэр тутулуктара киһи куттарынан арахсалларын быһаарар. Ол аата түүл көстүүлэрэ киһи куттарыгар тус-туспаларын, өйдөрө-санаалара атын-атын тутулуктаахтарын быһаарар.
Киһи ыксаан, тиэтэйэн, ситэ толкуйдаабакка, ырыппакка оҥорбут быһыылара табыллыбаттара, сыыһа-халты буолан тахсыылара элбэҕиттэн куһаҕан быһыыга кубулуйан хаалыылара субу оҥоруохтаах быһыытын өйүгэр-санаатыгар элбэх төгүл хос-хос хатылаан хайаан да ырытара ордугун сахалар үөрэхтэрэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэр.
Куһаҕан санаалар мунньустан, күүһүрэн куһаҕан үгэскэ кубулуйдахтарына киһи бэйэтэ, аны ол санааларын толорон кэбиһэр кыахтанарын табан өйдүөххэ, олоххо куһаҕан санаалартан ыраастаныыны туһана үөрэниэххэ. Ол иһин сахалар таҥараларын үөрэҕэ куһаҕан санаалары санаамыахха диэн үөрэтэр.
Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет
Пермнааҕы судаарыстыбаннай университет, толору аата: Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк үөрэхтиир "Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет" — Арассыыйаҕа Пермь куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Уралга бастакы үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Арассыыйа классическай университеттарын ассоциацияларын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
Устуоруйата
1916 с. алтынньы 1(14) күнүгэр Арассыыйа норуот үөрэҕириитин министиэристибэтин 2773 нүөмэрдээх ааҕынан, Импэрээтэрискэй Петроградтааҕы университет үс куурустаах, үс факультеттаах Пермнээҕи салаата арыллыбыт. Салааҕа 522 устудьуон ылыллыбыт, 32 кафедра тэриллибит. 1917 с. Арассыыйа Бириэмэннэй бырабыыталыстыбатын 752 нүөмэрдээх уурааҕынан от ыйын 1(14) күнүгэр Пермнааҕы университет арыллыбыт.
Факультеттара
2. Географическай факультет
8. Философско-социологическай факультет
3. Эдэр чинчийээччи оскуолата
Тумсуктаахтар
Тумсуктаахтар (Proboscidea) диэн Afrotheria кыыл аймаҕа. Сүрүн ураты чинчигэ тумсук буолар. Бүгүн соҕотох тыыннаах хаалбыт тумсуктаахтар сэлиилэр кэргэннэрэ (Elephantidae). Palaeoloxodon namadicus диэн өлбүт тумсуктаах көрүҥэ, 5.2 метр үрдүктээх 22 тонна ыйааһыыннаах, кур сиргэ бары кэмнэргэ үөскүү сылдьыбыт ордук улахан кыыл буолар. Африка саванна сэлиитэ муҥутуур улахана 4 метр уонна 10.4 тонна.
Үчүгэй эмиэ куһаҕаннаах
Аҥардастыы үчүгэйи эрэ санаан, ону эрэ кэпсээн оҥостон улаатан эрэр оҕолору үчүгэй быһыылаах дьон оҥоро сатыыллар. Онтубут баара аҥар өттүгэр халыйыыны, бары-барыта үчүгэй диэн санааны үөскэтэн оҕолор куһаҕан диэни билбэттэриттэн, аны олору элбэхтик оҥорор буолууларын үөскэтэри аахайбакка сылдьыллар. Хас биирдии бөлөх дьоҥҥо үчүгэй диэн өйдөбүллэрэ тус-туспалар. Олус баай киһи Канарскай арыыларга тиийэн сынньанан, дуоһуйа сөтүөлээн кэллэҕинэ, үчүгэй диэни билэн баҕата туолар буоллаҕына, көннөрү үлэһит киһиэхэ ол дойду көрүҥэ, айылҕата, баайа-дуола хаһан да туолбат ыра санаатыгар кубулуйар. Демократия диэн хас киһи бэйэтин кыаҕынан оҥостор олоҕор баай киһи баҕа санаата үлэһит баҕа санаатыттан олус улаханнык уратылаһар, сөп түбэспэтэ аһара элбэх буолан тахсар.
Үлэни-хамнаһы кыайа-хото, уһуннук үлэлиир, барар-кэлэр эр дьон сайыннараллар. Ырыынак сыһыаннаһыылара салгыы сайдан истэхтэринэ, үлэни-хамнаһы кыайар эр дьон сыыйа-баайа дьахталлары баһыйан баралларыгар тириэрдэр.
Элбэхтик сытар, сынньанар киһи хас да сылынан этэ-сиинэ мөлтөөн-ахсаан ыалдьан иһэр киһиэхэ кубулуйар. Бу этии сүрүн төрүтүн билэр киһи сытыы диэн киһиэхэ сөп түбэспэт быһыы буоларын билэн олоҕун устата аҕыйахтык сыта сатыырга, элбэхтик үлэлииргэ-хамсыырга, этин-сиинин хамсатарга дьулуһара олоҕор туһата улахан буолар.
Итии дьиэттэн кыра оҕо ордук эмсэҕэлиир, тымныынан дьарыктанара суох буоларыттан этэ-сиинэ кэбирэх, ыалдьан иһэр оҕоҕо кубулуйар. Бэйэлэрэ тымныынан дьарыктамматах дьахталлар элбэхтик ыалдьаллар эрээри оҕолорун тымныынан дьарыктаабаттар, тымныы уунан кутан эрчийбэттэр, соло суоҕунан сабынан оҕону куруук таһырдьа сырытыннараллара кыаллыбатын этэллэр.
Yчүгэй куһаҕаҥҥа кубулуйарын курдук олоххо куһаҕан үчүгэйгэ кубулуйара эмиэ элбэх. Киһи этэ-сиинэ тымныынан эрчийэри аан маҥнай сөбүлээбэт, сирэр, куһаҕан диир, тоҥор. Эмискэ тымныы хаарыйарын эт-сиин сөбүлээбэт. Тымныынан куруук эрчилиннэххэ эт-сиин үөрэнэн үөрүйэх буоларын, тупсарын, ыарыыларга кыаттарбат буола бөҕөргүүрүн, билигин киһи барыта билэр, үгүстэр эрчиллэн туһанар буоллулар.
Көрсүө, сэмэй буолуу
Көрсүө, сэмэй киһи атын киһи этиитигэр мээнэ киирэн биэрбэт, сыыһа-халты туттубат, быстах быһыыны оҥорбот. Бастаан иһээччи киһи оҥорбут быһыыта үчүгэйэ чахчы билиннэҕинэ эрэ көрсүө, сэмэй дьон үтүктэллэр. Бу быһаарыыны “Вперед батьки не лезь в пекло” диэн өс хоһооно чуолкайдыыр.
Көрсүө сэмэй дьон үлэни кыайа-хото үлэлииллэринэн үлэни-хамнаһы сайыннараннар бииргэ олорор атын омуктарын баһылаан барыыны үөскэтэннэр, омук сайдарын үөскэтэллэр. Үлэ эрэ омугу сайыннарар, кыайыылаах үлэ сайдыыны, тупсууну аҕалар.
Саха дьоно уустар. Тугу барытын оҥорууга дьулуурдара, талааннара элбэх. Үлэ эрэ омугу сайыннарарын, уһун үйэлиирин сахалар билэннэр тылларыгар киллэрбиттэр. “Хоро салаҥ”, “хоро таһар” диэн сирэн ааттаабыттарын кэнниттэн хоролор симэлийэн, сахаларга холбоспуттар.
Сентаво
250px|right|thumb|4 сентаво, Португалия, 1917 сыл 250px|right|thumb|10 сентаво, Филиппины, 1945 сыл Сента́во  — испанскай уонна португальскай тыллаах дойдулар бытарытар манньыаттара, олохтоох валюта тэҥнэһэр. Аата латыын тылыттан үөскээбит: сentum — «сүүс».
Сентаво — ахсааҥҥа туһаныллар харчы кээмэйэ
Мантан аллараа ыйыллыбыт сентаволар ахсааҥҥа эрэ туһаныллар харчы кээмэйэ буолаллар, манньыат эбэтэр банкнота быһыытынан эргииргэ суохтар.
Егорова Любовь Софроновна
Олоҕун олуктара
Саха государственнай университетын бүтэрбитин кэннэ 1968 сылтан Бүлүүчээн орто оскуолатыгар  40 тахса сыл таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
Майо Клиник
Премиум балыыһалар ахсааннарыгар киирэр, ол эрэн medicaid систематынан элбэх дьону босхо эмтииринэн биллэр.
Пянда
Пантелей Пянда положил начало открытию русскими Восточной Сибири, в особенности территории нынешней Иркутской области, присоединению новых земель к русскому государству, открыл кратчайший путь с Нижней Тун­гуски на Лену через Чечуйский волок, доказал, что Верхняя Тунгуска и Ангара – одна и та же река. Есть предположение, что Пянда возглавил одну из двух крупных партий промысловиков, отправившихся в 1626 в верховья Нижней Тунгуски. Имеется краткое упоминание о посещении им Якутска в 1643. Дальнейшая его судьба неизвестна.
Иванов Петр Николаевич
Олоҕун олуктара
1959 с. Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ киирэр
Д. Н. Прянишников аатынан Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет
Факультеттара
2. Почвоведение, агрохимия, экология уонна товароведение факультета
Рейтиннэрэ
1. Пермь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ
2. Пермскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ
Үчүгэйи оҥоруу
Сахалыы саҥаны таба өйдүүргэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини хайаан да тутуһуу, олоххо туһаныы туһалыыр. Хаһан баҕарар туох барыта икки өрүттээҕин билэн олохторугар, саҥаларыгар куруук туһаналларыттан саха тылыгар иккилии, утарыта турар өйдөбүллээх тыллар элбэхтэр. Ынырык диэн олус куһаҕаны этэр буоллахпытына, биирдэ эмэ ынырык үчүгэй диэн аһара үчүгэйин биллэрээри этэн кэбиһиллэр. Бу үчүгэй уларыйан ынырыкка кубулуйара чугаһаабытын биллэриллэр.
Гречиха
Татарскай гречиха
Татарскай гречиха, татарскай дикуша, кырлык  — Сибииргэ тыаҕа үүнэр уонна икки араастаах буолар - боростуой уонна ржаной. Хаһыҥҥа тутулумтуо уонна кырыска ирдэбилэ кыра. Киһи кырыһы удобрение курдук туттар.
Урожайноһа
Тахсыыта (Гектаарга)
Aurora Siberica
Aurora Siberica - Саха Сирин бриллианнарын атыылыыр Саха Сирин тэрилтэтэ, 2018 сыллаахха төрүттэммитэ.
Иргит
Бүрээт иркиттэрэ
Б.З. Нанзатов саныырынан иркиттэр уонна бүрээт ирхидэйдэрэ (эрхидэй) биир төрүттээх буолуохтарын сөп. Ол эрээри ирхидэйдэр булаҕат бииһигэр курыканнар кэмнэригэр холбоспут буолуохтаахтар, оттон иркиттэр бүрээттэргэ XVIII—XIX үйэҕэ сыстыбыттар. Иркит аҕа ууһа сойотторго, Тунка уонна Ока бүрээттэригэр баар; булаҕат ирхидэй аҕа ууһа идин бүрээттэргэ бааллар.
Итирдии
Өй-санаа үөрэҕэ арыгы дьон олоҕор киирбитин кэннэ ордук сайдыбыта. Арыгыны элбэхтик испит киһи олохсуйбут үчүгэй эбэтэр куһаҕан санаалардааҕа оннук быһыылары оҥороруттан арыллан тахсыбыта. Дьон бары куһаҕан санааларыттан ыраастанан үчүгэй санаалардаах буола сатааһыннара үөскээбититтэн үчүгэй киһи таҥара Христос үөскээн дьоҥҥо киэҥник тарҕаммыта.
Хан улахан мэчиэтэ
Хан улахан мэчиэтэ
Максимова Татьяна Ивановна
Олоҕун олуктара
1964-1991 сс. Сунтаар оройуонун Кириэстээх оскуолатыгар пенсияҕа тахсыар диэри начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ. Татьяна Ивановна үөрэппит оҕолоруттан 28 учуутал идэтин талбыттара.
Кинигэ – сайдыы тосхоло (Быыстапка)
Туһаныллыбыт литература:
2.     Иван Мигалкин. Сырдык эрэл, сылаас санаа аргыстаах Саҥа дьылынан! Кыым. 2017. ахсынньы ый.
Orion Electric
Fortuna 500 уонна Nasdaq компоненнарга ааҕыллар.
Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет
Структурата
2. Филологическай факультет
9. Физическэй култуура факультета
5. Кудымкардааҕы бэрэстэбиитэлистибэ.
Рейтиннэрэ
2. Пермскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
Никифоров Виталий Михайлович
Никифоров Виталий Михайлович — тулаайах оҕолору иитээччи, норуот эмчитэ.
1996 сылтан Лоомтукаҕа тулаайах оҕолорго бэйэтин дьиэтигэр детдом аһан, атын улуустартан 10 тулаайах оҕону ылан иитэн, көрөн-харайан олох киэҥ суолугар таһааран эрэллэр.
Кугультинов Давид Никитич
Туһаныллыбыт литература:
2.Интэриниэт ситимиттэн.
Чуфут-Кале
Чуфут-Кале
Бетпак-Дала
Бетпак-Дала, (каз.Бетпакдала)Хотугу Аччык истиэп - Караганда, Соҕуруу Казахстан уонна Жамбыл диэн Казахстан уобаластарыгар баар кураанах сир. Сарысу өрүс аллараа өттүн, Чу өрүс, Балхаш күөл икки ардыларынан сытар. Координаттара (46°02'N 70°12'Е). Хотугу өттүгэр 46°30' параллель аттынан Казах мелкосопочнигын кытта кыраныыссалаһар. Иэнэ 75000 кв. км., уһуна, арҕааттан илин 500 килэмиэтир кэриҥэ, хотуттан соҕуруу 170 килэмиэтигэ диэри. Бетпак-Дала - хаптаҕай уонна сытыары долгуннардаах курдук көнө сир, орто үрдүгэ 300-350 м. Саамай үрдүк туочуката - Жамбыл хайа( муора таһымыттан 974 м.үрдүк). Бетпак-Дала илин өттө Казахскай мелкосопочник каледонскай структураларын салгыыта. Кини, аллараа сытар көнө сир, онно намыһах субурҕа хайалар элбэх хотооллору кытта солбуйсаллар. Арҕаа өттүгэр, палеозойскай породалар сытыары, мезозойскай уонна палеогеновай көпсөркөй араҥалар(кумах, кумах быыстаах, туойдаах, галечниктаах) анныларыгар тимирэн сырыынньа хаспахтардаах, хоруулардаах көнө сиргэ кубулуйар. Климата континентальнай, сайына кураан уонна итии, кыһына сымнаҕас, аҕыйах хаардаах(хаарын халыҥа 10-15 см. үрдээбэт) салгын орто сылааһа -12,-14°С, от ыйыгар 24-26°С. 30 м.диэри дириҥник сытар сир аннынааҕы уута дэлэгэй. Сылга 100-150 мм сөҥүү түһэр. Баһыйар үксэ буурай, биитэр, сиэрэйдээх буурай буккуспут өҥнөөх почвалаах кураанах сир. Намтыыр сирдэригэр такырдар уонна солончактар элбэхтэр. Сарысу уонна Чу өрүстэр аттыларынааҕы томтордуу уонна субурҕалыы сытар үрдэл кумахтары саксауллар уонна терескены, сиэрэй полыны, житиягы санатар үүнээйилэр баһылыыллар. Фауна бэрэстэбиитэллэрэ - архар уонна косуля, күөх оттоох налыыларга уонна хайалар тэллэхтэригэр сытар көнө сирдэргэ - сайгак, джейран; курупааскы, улар, дрофа эмиэ бааллар. Бетпак-Дала сирэ Караганда, Жамбыл, Шымкент, Кызылорин уобаластар хаһаайыстыбаларыгар сааскы уонна күһүҥҥү мэччирэҥ сирэ буолаллар. Саас сүөһүнү хоту, сайыҥҥы мэччирэҥҥэ Казахскай мелкосопочникка үүрэллэр, күһүн кыстыкка соҕуруу - Мойынкум кумаҕар уонна Чу өрүс налыытыгар илдьэллэр. Бетпак-Далаҕа, 25000 га иэннээх зоологическай заказник тэриллибитэ. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BA-%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0 https://geosfera.org/aziya/kazaxstan/1573-betpak-dala.html
Duoraan Records
1. Табык. The Best (1995)
The Big Issue
Остуоруйата
Дьон Бйорд уонна Анита Роддик 1991 сыллаахха Лондоҥҥа The Big Issue диэн сурунаал тэрийэллэр ,  кинилэргэ 1989 сыллаахха Нью-Йоркка тахсыбыт Street News диэн бастакы уулусса хаһыата холобур уонна тирэх буолбута. Бастакы көмөнү Body Shop диэн тэрилтэ 50 000 доллары биэрэн оҥорбута.
Туватааҕы судаарыстыбаннай университета
Факультеттара
10. Квалификацияны үрдэтии уонна профессиональнай эбии үөрэтии института
Тарабукина Надежда Петровна
1952 с. төрөөбүт. 1974 с. СГУ-ну бүтэрэн ветврач идэлээх. 1974—1976 сс. Орто Халыма оройуонун ветеринарнай лабороториятын бырааһа. 1976 с. ыла Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар лаборотория сэбиэдиссэйэ. Саҥаны арыйыыга 4 РФ патеннаах. Ветеринарнай санитария уонна экология дьыалатыгар сэдэх специалист. СӨ Наукаларын Академиятын Государственнай Бирэмийэтин Лауреата. 2001 с. Ветеринарнай наука доктора. 2002 с. РНА естественнай наукаларын академига.
Ауэзов Мухтар Омарханович
Туһаныллыбыт литература
2.      Кынаттаах Тулпар дойдутугар. Хотугу сулус 1981.
Абырах (атын суолтата)
Төбөтүнэн таҥнары түһэн кыраантан бэйэтиттэн ыймахтаата. «һуу», -диэн өрүтэ уһуурбахтаан ылан баран, өссө омурдуталаата, арыычча уоскуйа быһыытыйда. Аны баһын дьэгдьитээри тымныы ууну оройугар куппута соччо туһалаабатыттан туох эмэ тиийимтиэ соҕус баара буоллар диэн санааҕа ылларда.
«Һуу, хата бэркэ даҕаны, бу арыгы тобоҕун, абырах сыыһын ордорон хаалларбыт эбиппин. Абырахтана охсоммун син бэттэх кэллим дии»,- диэн абыраммыт, дьэгдьийбит киһи үөрдэҕэ үһү.
Тулуур, өһөс
2. Көйгө оҕо кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолан үлэлии үөрэнэриттэн барыга-бары тулуурданар, сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр, тугу барытын бэйэтэ быһаарынан оҥорор, кыайар кыаҕа улаатар. Үлэлии үөрэнии “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһа сылдьарга, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарга үөрэтэрэ өйө-санаата сайдыытын төрүттүүр.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн киһи үс куттарын сүрэ хам тутан сылдьарыттан ыһыллан хаалбакка киһи буолууну ситиһэр кыахтанар. Сүр диэн тулуур баарын, туттунар күүһэ төһө кыахтааҕын биллэрэн кут-сүр үөрэҕэр киирэн, киһи буолууну ситиһэргэ тириэрдэр  сүрүн бэлиэ буолар.
Муртаза Шерхан
"Мин суруйааччы буолуубар, - диир Шерхан. – Эрилик Эристииҥҥэ махтанабын. Өссө университекка үөрэнэ сылдьаммын, кини «Маарыкчаан ыччаттара»диэн романын казахтыы тылга тылбаастаабытым. Үчүгэй суруйуу! Ити тылбаастан тэптэн, айар үлэнэн дьарыктанан, суруйааччы буолбутум..."
Amazon Basics
Салалтата - Сиэтл
Назаров Гаврил Николаевич-Халыҥ Хабырыыс
1899 с. төрөөбүт. 1929 с. Дьокуускайга аан маҥнай аһыллыбыт трактористар курстарын бүтэрбитэ. 1930 с. Нам оройуонугар республика бастакы тракторист-механизатордарын Молоковы, Эстернеһи кытта үлэлээбитэ.
Молотов аатынан колхозка бастакы механик, механизатор буолбута.
Amazon AWS
Amazon AWS туспа тэрилтэ уонна автономна үлэлиир, ол эрэн Amazon конгломератка киирэр төрүттэппит ийэ тэрилтэтин быһыытынан.
Васильев Петр Иванович
1953 с. төрөөбүт. Тыыллыматааҕы култуура дьиэтигэр сүрүннүүр специалыһынан үлэлээбитэ. Нэһилиэккэ обществаеннай бэрээди бөҕөргөтүүгэ киллэрбит кылаатын иһин «Общественнай бэрээдэги араҥаччылааһыҥҥа туйгун сулууспатын иһин» мэтээлинэн, өр сыллаах үтүө суобастаах үлэтин иһин «Норуоттар доҕордоһуулара» орденынан наҕараадаламмыта. Нарын, кэрэ ырыалары ыллыыр, суруйар.
Аксаков Анатолий Софронович
Ону сэргэ общественнай үөрэхтээһиҥҥэ дьарыктанан журналист дипломун ылбыта. Далыр орто оскуолатыгар 1967-2019 cc. физика учууталынан, ол иһигэр 30-ча сыл оскуола директорынан, өр сылларга нэһилиэк советын депутатынан талыллан улэлээбитэ. Муҥха тэринэн нэһилиэгин дьонун 51 сыл устата сибиэһэй балыгынан хааччыйбыта.
Төрөөбүт нэһилиэгин историятын үөрэтиинэн дьарыктанар. Кэлэр көлүөнэҕэ анаан, сурукка тиһэн нэһилиэк олохтоохторун, кинилэр олохторун, үлэлэрин, дьиэ кэргэннэрин, оскуола учууталларын, үөрэнээччилэрин, бииргэ оонньообут, алтыспыт аҕа табаарыстарын, доҕотторун тустарынан суруйар уонна оҕо сааһыттан хаартысканан дьарыктаммыт буолан, кинилэр мөссүөннэрин үйэтитэр. Ол курдук Далыр оскуолатын историятыгар үс кинигэ, Далыр нэһилиэгин историятыгар уон кинигэ, күүлэттэр тустарынан соавтор быһыытынан биир кинигэ күн сирин көрдүлэр.
Султан-Галиев, Мирсаид Хайдаргалиевич
Султан-Галиев, Мирсаид Хайдаргалиевич (тат. Мирсэет Хэйдэргали улы Солтангалиев, төр. 1892, от ыйын 13, Уфимскай күбүөрүнэ Стерлитамакскай уеһын (билигин, Башкортостан Стерлибашевскай оройуона) Елимбетово дэриэбинэтигэр - 1940, тохсунньу 28, Москуба) - мусульманнартан политическай диэйэтэл, РСДРП(б) чилиэнэ. 1940 сыл, тохсунньу 28 күнүгэр, "национал-уклонизмҥа" буруйданан ытыллыбыт.
Атласова Екатерина Петровна
1928 с. Ходоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Майаҕа VII кылааһы бүтэрэн баран, 1947-1948 сс. Дьокуускайдааҕы потребкооперация техникумугар суотчут үөрэҕэр үөрэммитэ.1950 с. 40-ча сыл үлэлээн, ол иһигэр 13 сыл Лоомтука маҕаһыыныгар, бэйэтин идэтин дэгиттэр баһылаабыт үлэһит буолбута. Оройуоҥҥа Екатерина Петровна потребкооперацияҕа үлэ саҥа ньымаларын, ол курдук маҕаһыыҥҥа биригээдэнэн үлэлиир ньыманы киллэрбитэ. ССРС потребкооперациятын туйгуна. "Үлэ Кыһыл Знамята" орденынан наҕараадаламмыта. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина. 2015 с. өлбүт.
Сентесимо
Урукку харчылар:
Панама сентесимота
Аныгы манньыаттар 1 уонна 5 сентесимо уонна 1/10, 1/4, 1/2 бальбоа ыйааһыннарынан, кээмэйдэринэн уонна састааптарынан АХШ центыгар, никельга, даймҥа, квотерга уонна хафка маарынныыллар.
Самсонов Дмитрий Константинович
«Трактор» колхоз тэриллэн, дьонун кытта сүөһү холбоон кэргэнинээн Марыыналыын (Хоро) колхозка киирбиттэр. Онно сүөһү, сылгы холбообуттар. Ким төһө үлэлээбитинэн дохуот ааҕан эт, арыы, бурдук биэрэллэр эбит. Дьон-сэргэ олоҕо тупсан барбыт. 1939 с. колхоһа Бүлүү куоратыгар ыытан алын сүһүөх салайар кадрдар курстарыгар үөрэттэрбитэ, 1940 с. ферма сэбиэдиссэйинэн анаммыта.
Эҕэрдэлэр
Эҕэрдэ сурук
Убаастабыллаах Павел Николаевич!
Биишева, Зайнаб Абдулловна
Биишева, Зайнаб Абдулловна(башк. Зэйнэб Абдулла кызы Биишева; Тохсунньу 2[15] күнүгэр 1908 с. Оренбург күбүөрүнэтэ, Оренбург уеһа, Бурзяно-Кипчакскай волость, Туембетово дэриэбинэҕэ(билигин Башкортостан Кугарчинскай оройуона) - 1996 с. атырдьах ыйын 24 күнүгэр Уфа куоракка) - Башкортостан норуодунай суруйааччыта, прозаик, поэт, драматург, тылбаасчыт. Оренбурдааҕы башкирскай педтехникуму бүтэрэн баран, 1929-1932 сс. Баймакскай оройуон Темясово дэриэбинэтигэр учууталлаабыта. Уфаҕа, квалификацияны үрдэтэр куурустар кэннэ(1931) - Бшкирскай кинигэ таһаарар тэрилтэҕэ, "Пионер" сурунаалга(1930с. "Среди водопадов"-диэн бастакы кэпсээнэ бэчээттэммит) сүрүн эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. Бастакы кинигэтэ "Мальчик-партизан" 1941 с.тахсыбыта. 1946 с. ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 1953 сылтан идэтийбитс уруйааччы. 1993 с. Башкортостан норуодунай суруйааччыта буолбут. 60-тан тахса кинигэтэ Арассыыйа уонна аан дойду араас омуктарын тылынан тылбаастанан тахсыбыт. Зайнаб Биишева араас жанрга суруйара. Оҕолорго хоһооннору, остуоруйалары, кэпсээннэри, пьесалары. Лирическай хоһооннору, холобура, "Гульямал" хоһоонунан кэпсээни, "Последний монолог Салавата" поэмата(1984) норуот дьоруойа Салават Юлаев уобараһын арыйбыта. Драматическай айымньылара: "Волшебный курай"(1957), "Таинственный перстень"(1959), "Гульбадар"(1961), "Обет"(1966) уо.д.а. Башкир судаарыстыбаннай акдемическай дыраама тыйаатырыгар эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ таһыгар баар араас тыйаатырдарга эмиэ, туруоруллубуттара. Зайнаб Биишева ордук элбэхтик, сэһэннэри, кэпсээннэри, үһүйээннэри сурубут:"Канхылыу"(1949), "Странный человек" (1960), "Где ты, Гульниса?"(1962), "Думы, думы"(1963), "Любовь и ненависть(1964) . Ити айымньыларыгар, чуолаан, киһи уонна уопсастыба сыһыаннарыгар баар кыһалҕалары кэпсиир, башкир дьахталларын чаҕылхай уобарастарын арыйар. Ураты суолталаах айымньыта - "Униженные"(1956-1959), "У большого Ика"(1965-1967), "Емеш" (1967-1969) арамааннардаах "К свету" трилогия буолар. Маны таһынан, кини, Н.Гоголь "Тарас Бульба", И. Тургенев "Бежин луг", А.Гайдар "Тимур и его команда", Л. Кассиль "Дорогие мои мальчишки", А. Толстой, С. Аксаков, А. Чехов, М. Горькай  кэпсээннэрин башкир тылыгар тылбаастаабыта. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын чилиэнинэн талыллыбыт, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна ССРС суруйааччыларын сийиэстэригэр делегатынан талыллыбыт. "Знак Почета" уордьанынан үс төгүл наҕараадаламмыт, ""Униженные" уонна "Пробуждение" арамааннарын иһин" Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай Салават Юлаев аатынан бириэмийэтин лауреата(1968). https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0,_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B1_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 https://kulturarb.ru/ru/persony/biisheva-zajnab
Суматра сэлиитэ
Суматра сэлиитэ (Elephas maximus sumatranus) диэн Азия сэлиитин биир алын көрүҥэ. Индонезия Суматра арыытыгар баар. 2007 сыл ахсаанынан Суматраҕа 2400–2800 сэлии баар. 2011 сылтан ыла улахан эстэр кутталга сылдьар. Сүрүн төрүөтэ сэлии олорор ареала хааччахтанан бытарыйан иһэр, ойуурдары күүскэ кэрдэллэр.
Проспект Парк (Бруклин)
Пааркаттан чугастыы — дьон өлүгэ киһи уҥуоҕа Гринвуд Сэмэтэри баар.
Roblox
Roblox (Роблокс), популярнай көмпүүтэр оонньуута, ол эрэн смартфоннарга эмиэ оонньонор кыахтаах. 2020 сылга биир саамай аатырбыт оонньуу. Платформа 1- кы оонньуулартан, жанрдартан, үгэс буолбут гоноктартан уонна ролевай оонньуулартан саҕалаан симуляторга уонна мэһэйдэһиигэ тиийэ киэҥ эйгэни хабар виртуальнай аан дойду айыллыахтаах. 2021 сыл муус устар ыйдарга туругунан 202 мөлүйүөнтэн тахса актыыбынай туһанааччы баар, онно 16- гар диэри саастаах оҕолор улахан аҥаара АХШ- ка диэри оонньууллар.
Событиелар
Сороҕор реальнай уонна виртуальнай событиелары ыытар. Олортон биирдэстэринэн кинилэр конференциялара (Роббих Deeloper) буолар. Кинилэр сыллата виртуальнай булт мероприятиеларын уонна таарыйа норуоту аһаҕастык ааттаталыыллар.
Хостооһун
2007 сыл кулун тутарга куруорка куттал суох буолуутун кытта холбоһон, миигиттэн уон үс сылга диэри саастаах урбаанньыттар талыллыылара хааччахтаммыта. Атырдьах ыйыгар тутааччылар кулууптарын, премиум- сурутууну эбэн, хоту сир тупсардылар.
Алтынньы 1 күнүгэр 2013 С. нэһилиэнньэ харчытын Кeдьveлvv систематын оҥорон, бэйэлэрин оонньууларыгар, харчыларыгар хамнас аахсалларын көҥүллүүр үлэни ыытта.
Хакас тыллара
Былыргы кыргыс тыла
Былыргы кыргыс тыла аан маҥнай Орхон-Енисей тылыгар чугас этэ уонна түҥ былыр бу тылтан арахсан туспа сайдыбыт (орхон-уйгуур тылын курдук). Кэлин былыргы кыргыс тылыгар -d- > -z- дорҕоон уларыйыыта буолбут, ол иһин хакас тылларын -a- бөлөх эбэтэр azaq бөлөх диэн ааттыыллар
Алла Пугачёва
2022 сыллаахха кини уонна Максим Галкин Путины критикалаабыттара сэриини утаран, ФСБлар өлөрөөрү кыммыттарын иһин Израиль диэн дойдуга куоппуттара.
2023 сыллаахха Путин уурааҕынан Галкин уонна Алла Пугачева норуот өстөөҕө буолбуттара.
Саҥаны айыы
Оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ, саҥаны билбититтэн үгэс үөскүүрүттэн ийэ кута сайдар, эбиллэр. Бу үөскээбит үгэстэр оҕо улааппытын да кэннэ кинини салайа сылдьаллар. Ол иһин оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута үөскүүр кэмигэр үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторон үчүгэй үгэстэнэрин төрөппүттэрэ ситистэхтэринэ, үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатара кыаллар.
Киһиэхэ салгын кута сайдарынан ону-маны, саҥаны, атыттар билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥорон иһэр санаата элбэх. Бука бары туох эрэ уратыны, атыттарга суоҕу булан оҥоро сатааһыннара айыыны оҥоруу буолан иһэрэ, олору оҥороллорун элбэтэр.
Биир эмэ киһи оҥорбут айыыта табыллан, сатанан туһалаахха кубулуйар, онтон элбэхтэр оҥоро сатыыр айыылара бары кэриэтэ табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэллэриттэн сахалар харыстанан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн улаатан иһэр оҕолорун үөрэтэллэр. (4,27).
Туһаныллыбыт литература.
3. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.
4. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Киинэ аппараттаах киһи
Сүжета
«Киинэ аппараттаах киһи» эксперимент киинэ буолар. Ыйар суруктара (интертитрдара) уонна оонньооччу актердара суох. Вертов киинэ техникатын уонна монтаж кыахтарын туһанан литература театр дьайыылара суох киинэни уһулар дьаныктааҕа. Киинэ суруллубут сценарийа суох. Москва, Киев, Одесса олохтоохторун күннээҕи олохторо, үлэлииллэрэ, дьаарбайаллара, хоролҕоннор устун көлөлөр сырыылара, дьиэлэр араас ракурстан устуулара көстөллөр.
Оскуола туһунан хоһоон
Олохтоох кырдьаҕас оскуолабыт
Налыйан, иһиллээбит курдук
Эмиэ да тугу эрэ кэтэспиттии
Аныгы сайдыылаах кэмнэргэ
Алыс олорон хаалбакка
Кыһаллан туран үөрэнэн
Албаннар (казах ууһа)
Устуоруйата
Албаннар бэйэлэрин истэригэр икк улахан кынаҥҥа арахсаллар — Сары уонна Шыбыл диэннэргэ.
Үрий Дудь
Үрий Дудь (нучч: Юрий Дудь) - Арассыыйа биллэр блогера буолар. 2022 сыллаахха Ютубка 11 мөллүйүөн киһи суруттарааччылаах Вдудь диэн канаалыгар.
Ханты уонна Манси автономиялаах уокуруга
Ханты уонна Манси автономиялаах уокуруга — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Арҕаа Сибиир федеральнай уокурукка киирэр.
Эскудо
XIX—XX үйэлэр валюталара
Билиҥҥи кэмҥэ эргииргэ Кабо-Верде эрэ эскудота туһаныллар, 1977 сыллаахха Күөх Тумул Арыыларын эскудотын солбуйбута.
Сайдыы суола
Олоххо сайдыыны ситиһиигэ сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиилэрин хайаан да тутуһуу ирдэнэр. Сайдыыны ситиһиигэ баай-мал ылар оруола аһара үрдээн, бастакы оруолга, өрүккэ таҕыстаҕына, өй-санаа сайдыыта иккис өрүккэ түһэн хаалыыта үөскүүр. Баайдар аймахтара сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэригэр кыһамматтарын бэлиэтинэн кэлэр көлүөнэлэрин иитиигэ, үөрэтиигэ өй-санаа бастаан иһэр тутугугун умнан, баайы-малы өрө тутан оҕону атаахтатыы диэки халыйан хаалаллара буолар.
Сахалар нууччалары кытта 400-чэ сыллар усталара кыттыһан, бииргэ олорон саха тылыгар сайдыыны аҕалбыт нуучча тылыттан элбэх тыллар киирэн сылдьаллар. Билигин сахалар олоххо ситиспит ситиһиилэригэр элбэх нуучча тыла киирбитэ туһата улахан.
Сэмэн диэн аат сэмэй диэнтэн тахсыбыт. Сэмэн диэн ааттаах дьон сыыһа-халты туттубаттарынан биллэллэр. Сэмэйдэрэ атын дьоннордооҕор ордук элбэх, барыга-бары сэрэхтээхтик, харыстабыллаахтык дириҥник ырытан сыһыаннаһаллар.
Билигин Айылҕаҕа халлаан сылыйыытыттан улахан уларыйыылар тахсаннар дьон Айылҕаны харыстыыр, оннунан хаалларар санаалара ордук улаатта. Дьоҥҥо Айылҕаны харыстыыр санаа улаатыыта тугу барытын харыстыыр санааларын улаатыннарар. Бу үтүө, үчүгэй санаа дьоҥҥо барыларыгар тарҕанан “Харыстас” таҥараны үөскэттэҕинэ, олоххо киллэрдэҕинэ ордук күүһүрэр кыахтанар. Айылҕаны харыстааһын эрэ уһун үйэлиир кыахтаах.
Леонтьев Василий Петрович
Леонтьев Василий Петрович — Мэҥэ Хаҥалас Иккис Хаптаҕайыттан төрүттээх Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Айсен Конобулов
Николай Охлопков чугас доҕоро этэ.
Барби (киинэ)
Барби (Barbie) - АХШ саҥа киинэтэ, комедия жанрга уһуллубут, от ыйын 21 күнүгэр 2023 сыллаахха Лос Анджелес киинэ театрдарыгар көрдөрүллэн таҕыста. Киинэ Barbie диэн куукулаҕа олоҕурар уонна Mattel тэрилтэ киинэ уһулар салаата уһулбут - Mattel Films. 2023 сыллаахха саамай күүтүллэр киинэ хартыыната буолар.
Башарин Илья Никифорович
Ылдьаа Баһаарын биир кэскиллээх үлэтинэн чөл олох туһугар охсуһуута буолар. 1904 с. улуус оччотооҕу үөрэхтээх дьоно мустан Боотуруускай улуус киинигэр Чурапчыга «Чөл олоххо тардыһааччылар» обществоларын тэрийбиттэрэ. Бу общество устаабын бырайыагыгар илии баттаабыт дьон ортотугар Чурапчы инороднай управатын быыбарынайа Илья Башарин баар. Кинилэр саҕалаабыт үлэлэрэ күн бүгүн салҕанар.
Ыстылар
Шежире
Г. Н. Потанин шежиретин быһыытынан, Уйсун икки уолааҕа үһү — Абак уонна Тарак. Тарактан жалаирдар үөскээбиттэр, Абакатан — Дулаттар, Албаннар, Суаннар (сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн, онно өссө Сары Уйсун киирэрэ үһү), Токалтан (иккис ойоҕуттан) — Шапыраштылар, Ошактылар, Ыстылар, Сыргелылар, оттон Канлылар уонна Шанышкылылар бу ууска киирсибэт, тастан кэлии дьон буолаллар (кирме).
Угледар
Угледар - Украинаҕа баар кыра куорат, Донецк уобалаһыгар баар. 2023 сыллаахха Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар 80% дьиэлэрэ уонна тутуулара алдьаммыта. Куорат 49% дьоно өлбүттэр.
Трояны
thumb|200px|right| (Trojany) — Польша дэриэбинэтэ, Мазовецкай воеводствоҕа баар. Нэһилиэнньэтэ 490 кэриҥэ киһи (2014).
Яковлев Николай Захарович
1951-1953 сс. Сталин аатынан колхоз босхоломмут комсомольскай тэрилтэтин секретара.
Raising Cane's Chicken Fingers
Raising Cane's Chicken Fingers - АХШ фаст фуд тэрилтэтэ, кууруссаттан элбэх ас оҥорорунан биллэр. 1996 сыллаахха төрүттэммитэ.
Discord
Discord — босхо миэссэнджэр үксүн үөрэнээччилэргэ аналлаах туттуллар уонна оонньуларга, видео сибээсинэн эрийэр кыахтаах.
Санаа уонна айыы
Айыы диэн тыл биирдэ эмэ табыллар суолтатын да туһаннахха “айыы санаа” диэн этии син-биир өйгө-санааҕа сөп түбэспэт. Ол курдук бу тыллар сылдьар сирдэрэ тус-туспалар, санаа ол дойдуга сылдьар, онтон оҥорор быһыы бу дойдуну, илэ оҥорууну биллэрэр. Ол иһин кыайан бииргэ холбоспоттор, өйдөбүллэрэ, сылдьар сирдэрэ сөп түбэспэттэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн, бу санаа үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорууга тириэрдэр буолуон сөп. Ол иһин санаа аҥардастыы үчүгэй буолар диэн этии сыыһа, киһи оҥорор быһыылара үгүстүк куһаҕан быһыыга кубулуйалларыттан айыы диэн тыл куһаҕана элбиирэ быһаарыллар.
Ыйынньык
12.  "Апрель" ыйга сөб түбэһэр дьыл кэмэ= "сааскы ый" дэммэккэ туох дэниэхтээҕэй.
Олимпиада күнэ
Тэрээһиннэр
Бу күн сүрүн тэрээһининэн элбэх киһи кыттыылаах уһун дистанцияҕа сүүрүүнү тэрийии буолар. Ону таһынан МОК дойдулар олимпиадаларын кэмитиэттэригэр бу күн эгэлгэ күрэхтэһиилэри ыытарга сүбэлээбитэ, соруга — олимпиада "Спорт барыларыгар" диэн бириинсибин тарҕатыы. Олимпиада хартията маннык этэр: «Олимпиада хамсааһынын соруга — ыччаты спорт көмөтүнэн бэйэ бэйэни өйдөһөр буоларга уонна доҕордоһорго иитии, онон ордук тупсаҕай, эйэлээх олоҕу ситиһии»
Сугулаан
Сугулаан — аҕа ууһа, нэһилиэк түмсэр мунньаҕа; оннук мунньах дьиэтэ.
Тиэрмин устуоруйатыттан
Саха норуотун перестройка кэминээҕи улууканнаах кыайыытынан Саха республиката сокуоннары ылынар кыахтаммыта. Сокуоннары ылынарга аналлаах Государственнай мунньах тэриллибитэ. Государственнай мунньаҕы сахалыы «Ил Түмэн» диэн ааттааһын ылыныллыбыта. Итинник ааттаан саха омуга бэйэтэ туспа государстволааҕын атын омуктарга биллэриитин уонна иһитиннэриитин бэлиэтинэн буолбута.
Киһилии киһи
3. Өй-санаа өссө сайдыыта үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаныыта, киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин билиниитэ, үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥорор үчүгэй киһи буолар баҕа санаа дьоҥҥо тарҕаммыта. Үчүгэй киһи буолуу үөрэҕэ Христос таҥараны үөскэппитэ. 4. Билигин дьон өйдөрүн-санааларын сайдыыта үчүгэй киһини аһара баран үчүгэйтэн үчүгэй киһи буола сатааһын диэки салаллан эрэр.
Орхон-Енисей тыла
История
Орхоно-Енисей суруктара сэттэ бөлөххө арахсаллар: Өлүөнэ-Байҕал, Енисей, Моҕол, Алтаай, Илиҥҥи Түркистан, Орто Азия уонна Илиҥҥи Европа. С.Е. Малов этэринэн Орхон суруктарын тыла "оҕус тыла". Ол аата былыргы түүрдэр оҕус биистэрэ буолуохтаахтар эбэтэр былыргы түүрдэр оҕус бииһин тылынан кэпсэтэр этилэр.
Киһилии киһи
Кэрэ диэн көстүү ааттанар. Кэрэтик үлэлээһин диэн суох. Киэргэммит, кэрэ буолбут киһи үлэлээбэт, үлэни сирэр. Омук дьоно кэрэ буолууга тиийэн хааллахтарына, ырыаны, үҥкүүнү өрө туттахтарына, артыыстыы сырыттахтарына үлэни кыайбакка эстэр, симэлийэр, атыттарга, үлэни кыайааччыларга баһыттарар, үтүрүттэрэр кэмнэригэр киирэллэр.
Киһи өйө-санаата сайдыыта, тупсуута уонна кэхтэн эстиитэ сахабыт тылыгар чопчу этиллэн сылдьар.
Саха дьоно кэрэ буола сатаабакка, көрсүө, сэмэй буолан үлэни-хамнаһы кыайарга кыһаналлар, оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ, көрсүө, сэмэй буолууга ииттэллэр, үөрэтэллэр. (3,94).
Туһаныллыбыт литература
1. Попов Б.Н. Киһи киһиэхэ сыһыана. – Дьокуускай: Бичик, 2009. - 96 с.
Айыылар суоллара
1. Тыыннаах киһи диэн Орто дойдуга олорор салгыны тыынар, инчэҕэй эттээх-сииннээх уонна өйдөөх-санаалаах; араас майгылаах, үс куттаах киһи ааттанар. Тыыннаах буолуу диэн эт-сиин тутаах уратыта, онтон майгы араастара уонна үс кута өй-санаа уратылара буолаллар. (1,76).
Эт-сиин тыыннаах эрэ киһиэхэ баар айылҕаттан тутулуктаах сүрүн чааһа буолар. “Илэ дуу, түүл дуу диэн буккуллан ыллахха көм эккиттэн кымаахтаан көрөр буол” диэн сахалар үөрэхтэрэ этэр. “Этин ыалдьар буоллаҕына, бу дойдуга сылдьар буолуоҥ” диэн этии быһаарыы эттээх-сииннээх киһи, бу дойдуга эрэ сылдьарын биллэрэр.
2. Наар саҥаны айыылары өрө тутуу, эккирэтэн оҥоро сатааһын дьон көтүмэхтэрин, солумсахтарын улаатыннарарыттан сүрүн, тутаах үлэлэрэ хаалан хаалыыларыгар тириэрдэр.
3. Өлбүт дьону үтүктүү үчүгэйгэ тириэрдибэт. Бэйэлэригэр тиийиммит дьон аймахтара эмиэ бэйэлэригэр тиийинэр кутталлара улаатан хааларыттан умнулларга аналланаллар.
4. Айыылар диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга сылдьаллара ааттанар. Бахсы айыыта, Болугур айыыта былыргы кэмнэргэ олорон ааспыт, өлбүт дьон өйдөрө-санаалара буолаллар. Айыылары аһара элбэхтэ ахтыы үчүгэйгэ тириэрдибэт, туруга суох өйдөөх-санаалаах дьону элбэтэр, аны онно ыҥыран ылыахтарын эмиэ сөп.
Кыпшактар
Устуоруйаларыттан
Кипчактар (кыпчактар) Алтаайга Зайсан күөлүттэн саҕалаан Дунаай өрүс (XI—XII үү.) кытылларыгар тиийэ киэҥ куоҥ сирдэргэ тарҕанан, бытанан олорбуттара. Кэдиҥҥи кэмнэргэ кинилэр ( XV ү. кэннэ), сүрүннээн, билиҥҥи Казахстан киин сирдэригэр, Сырдарья соҕурууҥҥу кытылларыгар, Тобор кытылларыгар көһөн олохсуйбуттара. Казахтар омук быһыытынан атахтарыгар турууларыгар, үөскээн тахсыыларыгар кырата суох оруоллаахтар. Ыраахтааҕы кэминээҕи биэрэпистэр көрдөрөллөрүнэн, кыпшактар оччолорго Казахстаҥҥа Кустанайскам, Перовскай, Павлодарскай, уонна Омскай уездтарга олорбуттар. Кинилэр кыргыһыыга киириэх иннинэ, үөрүүлээх күннэргэ  — «Ойбас» диэн ураатыыллара. Абулхаир ханствотыттан тымыр сыдьаан тардан тахсыбыт дьон. Казах ханствота атаҕар туруутугар акылаат уурсубуттара.
Россияҕа арыгыны утары охсуһуу
19-с үйэ бүтүүтүгэр ыраахтааҕы правительствота арыгы-утах оҥоһуктарын оҥорон таһаарыыны уонна атыылааһыны бэйэтин илиитигэр ылан монополияны, аҥардастыы государство бас билиитин олохтообут. Правительство ити реформата арыгыны дууһа баһыгар иһиини тута элбэппит. 10-12 сыл устатыгар 1894 сылтан 1906 сылга диэри арыгыны иһии 2,98-тан 3,41 литргэ диэри, онтон 1913 сылга 4,7 литргэ диэри элбээбит.
Сэбиэскэй былаас кулуттуу өйдөөх-санаалаах, салайааччылар эппиттэрин «тук» курдук толорон иһэр дьону иитэн, үөрэтэн улаатыннарар этэ. Бу иитии барыта оҕо кыра эрдэҕинэ биир халыып детсадтарга, оскуолаларга аҥардас дьахталлар көрүүлэринэн-истиилэринэн ситиһиллэрэ. Ол иһин уолаттар өйдөрө-санаалара туруга суох, атаах, бэлэмҥэ үөрэммит дьон буола улааталлара уонна олоххо интэриэстэрин сүтэрэн арыгыга ыллараллара элбээбитин оччолорго таба сыаналаабат этилэр.
Алкоголизм ыарыытыгар ылларбыт дьоннору билгэлиир үс бэлиэлэр манныктар:
Күндү
Күндү диэн быйаҥ (табаар эбэтэр өҥө) иһин хас харчы төлөнөрүн ахсаана. Атыннык эттэххэ быйаҥ дайҕатын харчынан кээмэйэ.
I Тыыллыма нэһилиэгэ
I Тыыллыма нэһилиэгэ — Илин Хаҥалас улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк. 1822 сыллаахха Илин-Хаҥалас улууһун Нөөрүктээйи нэһилиэгиттэн арахсан Хаптаҕай, Догдоҥо, Хара, Ходоро, Тыыллымалар, Дьөппөннөр уонна Хачыкаат нэһилиэктэрэ үөскээбиттэрэ.
Секс көрүҥнэрэ
Секс төрдө киһи уонна кыыл, араас атыыр уонна тыһы диэҥҥэ арахсарыттан тахсар. Секска тардыһыы ордук атыыр кыылларга уонна киһиэхэ (эр киһи) буолар, сымыыттарыгар баар сперма (сүмэ) сүөкүүр туһуттан, оҕо оҥорор туһугар. Дьахтар киһи уонна тыһы кыыллар үксүн секска тардыспаттар, ол эрэн атыыр кыыл эбэтэр эр киһиэхэ бэриниэхтэрин сөп. Ол эрэн түмүгэр атыыр уонна тыһы анньыһыылара (секстара) традиционнай буолар.
Рамзан Кадыров
Ыам ыйын 10 күнүгэр 2004 с., сарсыныгар аҕабыт өлбүтүн кэннэ СР бастакы вице- премьеринэн ананна.
2004 с. алтынньы иккис аҥарыттан-РФ Президенин Дальнай Востоктааҕы федеральнай уокурукка боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлин сүбэһитэ.
Өй-санаа сайдыытын бэлиэлэрэ
Киһи утуйбакка эрэ өр кэмҥэ кыайан сылдьыбат, өйө-санаата буккуллар. Утуйуу хараҥа кэмҥэ ордук табыллар. Утуйдахха эт-сиин уонна өй-санаа эмиэ сынньанар.
Түүҥҥэ диэри олорон уруоктарыгар бэлэмнэнэр устудьуоннар атын устудьуоннардааҕар мөлтөх сыананы ылаллар. АХШ-ка ыытыллыбыт чинчийии түмүгэр, түүнүн үчүгэйдик сынньанар устудьуоннар экзамеҥҥа ылар сыаналара быдан үрдүк буолан тахсыбыт.
Олус былыргы кэмнэргэ киһи оҥорор быһыыларын сөп уонна сыыһа диэн икки аҥы араарар эбиттэр. Бу араарыы киһи оҥорор быһыылара табатын, сөбүн эбэтэр сыыһатын, сөп түбэспэтин эрэ арыйаллар.
Саха тылыгар үчүгэйтэн үчүгэй диэн быһаарыы кэнниттэн кэрэ диэн тыл кэлэр. Бу тыл үчүгэйтэн үчүгэй буолуу өссө тупсубутун биллэрэр. Аныгы дьон үксүлэрэ кэрэ буола сатыыллара баар буолла эрээри, бу тыл тас көрүҥү аан бастаан биллэрэр.
Джордж Вашингтон
Сэрии кэнниттэн
Хас да сыл буолан баран кини саҥа былаас олохтооһунун ырытыыга ыҥырыллыбыта. Кинини Конституция Конвенцията 1785 сыллаахха бэрэсидиэнинэн талбыта. Вашингтон штаттар АХШ Конституциятын илии баттыахтарын баҕарара. Ону атын дьон сабыдыалланан (ол курдук Александр Хэмильтон, Джон Джей уонна Джеймс Мэдисон) штаттар илии баттаабыттара.
Быһаарыылар
{{быһаарыыларReflist}
Тыл үөрэхтээхтэрэ сэти үөскэттилэр
1. Эдэр уолаттар айыыны оҥорор санаалара улааппытыттан ханнык эрэ айыыны, киһи билбэт, оҥорбот быһыытын оҥоро сатааннар сыыһа-халты туттуналлара, буруйу оҥороллоро элбээн хаайыыга түбэһэллэрэ үксээтэ.
4. Эдэрдэр айыыны, уратыны, дьон билбэттэрин оҥоро сатыыр санаалара улаатан табаах тардаллара, арыгы иһэллэрэ, наркотиктары боруобалыыллара өссө элбээтэ. Биирдэ эмэ боруобалыы оонньуу сылдьаннар наркотикка ыллара охсубуттарын билбэттэриттэн эдэр наркоманнар эбиллэн иһэллэр.
Сэт үөскээһинэ саха омугу эстиигэ тириэрдиэн сөбүттэн эрдэттэн сэрэнэн элбэх сыыһалардаах, сахалары албынныыр “айыы үөрэҕин”, оҕолорун өйүн-санаатын харыстыыр төрөппүттэр тохтотоллоро ирдэнэр буолла.
Террикон
мини|Ганиль [[террикон, Ботроп, Хотугу Рейн - Вестфалия, Германия]]
Иммунитеты девициттыыр вирус
Иммунитеты девициттыыр вирус ол эбэтэр ИДВ (HIV ол эбэтэр ) диэн киһи доруобуйатыгар кутталлаах ыарыы, ретровирустан (retrovirus) үөскүүр ыарыы.
S1mple
Natus Vincere састаабы кытта ESL One: New York 2016 хотто. Adrenaline Cyber League 2017 уонна StarLadder i-League StarSeries Season 5 үрүҥ көмүс призер буолла.
2018 с. бэс ыйыгар «device» бөлөх хамаандата (топ 2 аан дойду 2018 сыллааҕы көрдөрүүтүнэн HLTV.org) Костылев аан дойдуга бастыҥ оонньооччунан ааттаата.
Балаҕан ыйын 23 күнэ 2018 с. Natus Vincere хамаандата FACEIT Major 2018 с. финалга Астралиска хотторон, 0-2.
Кулун тутар 3 күнэ 2019 с. Natus Vincere 3- с миэстэни эмиэ 2019 с.полуфиналга ENCE хамаандатыгар 1-2 миэстэни ылбыттара.
Табыннар (казах ууһа)
Кылгас устуоруйалара
Табыннар казахтар Кыра жустарыгар киирсэр биис уустара буолаллар. Кинилэр жетуру көлүөнэ дьонугар киирсэллэр. Биирдиилээн чинчийээччилэр, учуонайдар уонна этнографтар этэллэринэн, табын диэн этномним «табыну» (ол эбэтэр, нууччалыы -- служить, поклонятся) диэн тылы кытта ыкса ситимнээх. Оттон сорох үөрэхтээхтэр ити тылы монголлар «биэс» (табун) диэн ахсаан ааттарын кытта ситимнииллэр, ону түүр монгол тыллаах омуктар этнонимикаларыгар көстөр дииллэр.
Табыннар тамҕаларын чинчийэн көрүү көрдөрөрүнэн (у кинилэр өссө аҕа уустарынан эмиэ таҕалаах буолаллар), кинилэр тамҕалара ордук Улахан жус биис уустарын тамҕаларын кытта дьүөрэлии буолар. Чуолаан дулаттары кытта. Оттон казах табыннара уонна башкирдар эмиэ оннук ааттаах биис уустара номоххо киирбит Майкы бий диэн биир киһини төрүт оҥостоллоро мээнэҕэ буолбутах.
Соһуччу көстүүлэр
2. Хаһан да оҥорботоҕу, билбэти, саҥаны айыыны оҥоруу киһи өйүгэр-санаатыгар олус дириҥник хатанар, хаһан да умнуллубат.
Миин династията
Миин империята 1368 сылтан 1644 сылга диэри баара. Бу империя төрүттээччитэ, бастакы императора Чжу Юцзян. Миин империята 1644 сылга киһитин ахсаана — 100000000. Тас дойдулары кытта атыыга-эргиэҥҥэ сүүнэ флоттааҕа. Сэттэ экспедиция тэрийэргэ 1403-1419 сылларга 2 тыһыынча кэриҥэ аал оҥоһуллубута. Миин империята сүрүннээн солко уонна фарфор атыылыыра. Миин империя сүрүн харчыта — үрүҥ көмүс.
В. Н. Протодьяконов
Бу ыстатыйа сүрүн санаатын, В.Н. Протодьяконов бэйэтэ суруйбутун курдук, тугу да уларыппакка киллэрэбин: “Баары атынынан солбуйуу – саҥаны киллэрии (новаторство) буолбат. Саҥа эргэттэн (урут баартан) төрүүр, эргэ саҥардыллыыта (саҥаттан тиллиитэ) новаторство диэн – ол буолар. Сайдыы төрдө – төрүт үгэс диэн ол аатырар” [273].
RTVI
RTVI — Арассыыйа телеканала, АХШ уонна Израиль дойдуларга көрдөрөр иһитиннэрэр. Финансированията НТВ телеканал бүджетыгар хабыллар.
Киһиттэн таһынан
Айыыны оҥоруу диэн киһи субу кэмҥэ билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэринэн, таһынан барарынан киһиттэн таһынан барар быһыыга киирсэр. Киһиттэн таһынан барар быһыылар куһаҕан быһыылары элбэтэн кэбиһэллэр. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, таһынан барар.
Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” тохтотор кэм кэллэ. Оҕолоругар үтүөнү баҕарар төрөппүттэр бу сымыйа үөрэҕи тохтотоллоро ирдэнэр. Бу сымыйа үөрэх төрөппүттэр баар-суох эрэллэрин, олохторун салҕааччыларын сыыһа-халты туттунууга, аһара барыыга, киһиттэн таһынан быһыыланыыга үтүрүйэр.
Фукуока префектурата
Символиката
Префектура эмблемата 1966 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр ылыллыбыта. Икки судургутук суруллубут хирагана бэлиэтиттэн турар: «фу» (ふ) уонна «ку» (く), ол аата «фукуока» диэн тыл бастакы буукубалара. Префектура былааҕа эмиэ ол сыл бигэргэммитэ. Префектура сибэккитинэн Дьоппуон сливатын 1954 сыллаахха кулун тутар 19 күнүгэр талбыттарра,маһынан — рододендрону (1966 балаҕан ыйын 5 күнүгэр), көтөрүнэн — кылгас кынаттаах камышевканы  (1964 сыл от ыйын 3 күнүгэр).
Кыргыс хаҕаната
История
IX үйэ Кыргыс хаҕаната күүһүрэр уонна сирэ тэнийэр. Кыргыстар хаҕаннарыгар таҥараҕа курдук үҥэр кэмнэрэ (обожествление каганского рода).
В.Н. Леонтьев “Саха художественнай литературатын, кини сайдыытын туһунан”
Ити кэмнэргэ араас гынан баран, уһун үйэтэ суох хаһыаттар тахса сылдьыбыттар (“Саха дойдута”, “Саха олоҕо”), манна Кулаковскайы кытары, Никифоров бэчээттэммиттэр. Ол кэннэ “Саха саҥата” диэн сурунаал тахсан Софронов уонна Гаврильев диэн суруйааччылар биллибиттэрэ диир. Кыым хаһыат тахсарыгар саҥа олоҕу агитациялыыр айымньылар олус элбээбиттэрэ диэн этэр.