cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айыы буолуу
Дьон өйө-санаата сайдан истэҕинэ таҥаралара уларыйан биэрэн иһэллэр. Ол иһин саха дьоно элбэх таҥаралаахтар. Христианскай итэҕэл 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр үөскээбитэ. Мусульманскай итэҕэл өссө хойутуу, арабтар үөскээн сайдыыларын, киэҥ сирдэри сэриилээн ылыыларын кэмигэр тарҕаммыт итэҕэл буолар. Бу итэҕэллэр төрүттэрэ барылара оччотооҕу үөрэҕэ-билиитэ суох киһи санаатын салайан тойотторго, сэриилээн кыайбыт дьоҥҥо бас бэриннэрэн биэриигэ олоҕураллар. Ити итэҕэллэр атыттары олус күүстээх диктатура, хам баттааһын, туоратыы күүһүнэн үөскээбиттэрэ уонна тэнийбиттэрэ.
Илин Сибиирдээҕи байҕал
Континентан уу кииритээ 250 куб. км. тиийэр. Уу тууһа 10 - 15 промилле буолар.
Айыы буолуу
Саха тыла олус былыргы тыл. Бу тыл бэйэтэ даҕаны киһи өйүн-санаатын быһаарыыны, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорор быһыытын олус табатык бэлиэтиир. Ол иһин куһаҕаны, хара быһыыны, айыыны оҥорума диэн этэллэр. Киһи урут дьон оҥорботох, билбэт, ханнык баҕарар быһыыны оҥоруута өйүттэн-санаатыттан оҥоруллан, айыллан тахсар буолан «Айыы» диэн ааттанар. Онтон бу оҥоруллар быһыы хайдаҕыттан, үчүгэйиттэн эбэтэр куһаҕаныттан тутулуктанан үчүгэй, үрүҥ айыы эбэтэр куһаҕан буоллаҕына — куһаҕан, хара айыы диэн араарыллан ааттанар.
Саҥаны арыйан айыыны оҥорууну уонна киһи өллөҕүнэ айыы буолууну кытта холбуу буккуйар табыллыбат. Бу салгыы сайдан иһэр өйдөбүллэр өй-санаа уларыйыытынан быһаарыллаллар. Саҥаны арыйыы, дьон оҥорботун оҥоруу бэйэтэ атыттартан ураты маарыннаабат буолан туспа күүстээх, эньиэргийэлээх. Ол иһин бэйэтэ туспа сылдьыан сөп. Киһи тыыннаах сырыттаҕына бу өйүн-санаатын уларытан, сайыннаран биэрэн иһэр кыахтаах, бэйэтиттэн туспа ыыппат, илдьэ сылдьар. Бу өйүн-санаатын, саҥаны арыйыытын уларытан, тупсаран биэрэрин тэҥэ бэйэтэ бас билэр, салайар. Арай киһи өллөҕүнэ куттара, өйө-санаата, саҥаны арыйыылара тус-туспа бараннар мэйииттэн ылар эньиэргийэлэрэ, сибээстэрэ быстаннар аны кыайан уларыйбат турукка киирдэхтэринэ айыы буолаллар. Саҥаны арыйыы өйө-санаата айыы буолуута итинник суоллаах.
Киһи түүлүгэр өлбүт дьону элбэхтик көрөр. Бу көстөр дьон өйдөрө-санаалара, көрүҥнэрэ киһиэхэ биллэр сабыдыалы оҥороллор. Айыы таҥараларбыт Yөһээ дойдуга сылдьаллар, онтон киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата Yөһээ дойдуга көтөн айыы буолар. Дьону айыы буолууга, айыы суолугар ыҥырыы — өлүүгэ-сүтүүгэ ыҥырыыга киирсэр. Ол иһин олохторун киһилии быһыылаахтык олорор дьон өйдөрүгэр-санааларыгар айыы буолуу сөп түбэспэт.
А. Е.Kулаковскай суруйбутунан сахалар киһи аатынан ааттаах маҥнайгы таҥаралара Үрүҥ Аар тойон диэн буолар. Бу этиини историктар бигэргэтиилэринэн былыргы сахалар аардартан, арийдартан төрүттээхтэрин булбуттарынан дакаастаммыт чахчынан ааҕыахха сөп. Сахалар олус былыргы кэмнэргэ өйдөрө-санаалара сайдан таҥаралаах буолууну ситиһиилэригэр арийдар баһылыктара Аар тойон салайа сылдьыбыт.
Сахалар киһи аатынан ааттаах таҥаралара православнай таҥара дьиэтин «Святой» диэн өйдөбүлүгэр сөп түбэһэр. Нууччалар Христос оннугар Святой Николай мөссүөнүгэр эмиэ үҥэллэр. Кинилэр эмиэ улаханнык биллэр киһи күүстээх кутугар сүгүрүйүү, үҥүү туһалааҕын билинэллэрин көрдөрөр.
Киһи сыыһаны оҥороро өллөҕүнэ эрэ тохтуур. Олус элбэх сыыһаны, куһаҕаны оҥорон иһэр киһини «Итэҕэстээҕи иинин буора эрэ көннөрүө» диэн этэллэр. Киһи өйүгэр-санаатыгар куһаҕаны оҥороро үгэс буолан иҥнэҕинэ, сыыһаны, куһаҕаны оҥороро элбээтэҕинэ онтун көннөрөрө олус уустугун, олоҕун төрүтүн, ийэ кутун өйүн-санаатын тосту көннөрдөҕүнэ эрэ кыаллар кыахтааҕын быһаарар.
— Үрүҥ — саха дьоно сырдыгы, сайдыыны бэлиэтииллэрин тэҥэ үчүгэйи, туһалааҕы оҥорууну быһаарар баар-суох тыллара.
Сахалар олус куһаҕан быһыыны, хара айыыны оҥорон өлбүт киһини төрүт ахтыбакка эрэ көмөллөр. Урукку кэмҥэ бэйэлэригэр тиийинэн өлбүт дьону туспа, дьон сылдьыбат чиэски сирдэригэр кистээн көмөллөрө. Бу киһи оҥорбут куһаҕан быһыытын үгүс киһи билбэтин, аата ааттамматын үөскэтэллэр. Kиһи аата умнулларын тэҥэ оҥорбут куһаҕан быһыыта эмиэ умнуллар кыахтанар, ол иһин хара, куһаҕан быһыылар аҕыйыыллар.
Ситникова Елизавета Анисимовна
Ситникова Елизавета Анисимовна — ыанньыксыт, ньирэй көрөөччү.
Олоҕун олуктара
1932 сыллаахха Елизавета Анисимовна Ситников Иван Яковлевичка (1901 с.т.) кэргэн барбыт. Кини Куудук олохтооҕо этэ, ол кэмҥэ кыһынын Алдаҥҥа таһаҕас таһыытыгар, сайынын Куудуктар Эркээйи диэн табаарысыстыба тыа хаһаайыстыбатын устаабын ылынан, баайдарын холбоон Строд аатынан холокуос буолбуттар. 1935 сыл сэтинньи ыйга Елизавета Анисимовна үс сылга дуогабардаһан доярка үлэтигэр көспүтэ уонна эбии биэс дояркаҕа арыыһыттыыра. Бэйэтэ сэттэ ынаҕы уонна сэттэ ньирэй көрөрө. Олунньу ыйга бастакы кыыһын оҕоломмут. Сайыҥҥы кэмҥэ бу үлэҕэ олус ыарахан этэ: биэс уон ынах үүтүун атааһын уонна бэйэтэ ыыр сэттэ ынаҕын көрүү. Үс сыл ити курдук үлэлээн баран дуогабара туолбутугар уурайбыт. Ол кыһын ферма оҕустарын көрөн, сайынын оҕуруокка үлэлээбит. 1937 сыл Строд норуот өстөөҕө аатыран холкуос Карл Макс аатын сүгэр буолбут.
1640-с
1640-с сыллар.
Мельников Павел Иванович
Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
Уола — Владимир Петрович Мельников (1940 с. төр.), Россия бөдөҥ учуонайа, Институт криосферы Земли директора, Россия билимин Академиятын академига.
1650-с
1650-с сыллар.
Черскэй хайалара
Хайалар эниэлэрин алларааҥҥы өртүгэр тиит мас үүнэр. Муора таһымыттан 600 м. ыла хайа таастаах туундара.
Геолог уонна географ Черскэй И.Д. аатынан ааттаммыта.
Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах
2. Кыратык да арыгы испит дьон этиһэ, тыл-тылларыгар киирсибэккэ куукуна быһаҕынан киирсэн кэбиһиилэрэ аһара элбээтэ. Ким кими өлөрө охсубутун билбэккэ да хаалар буоллулар.
4. Оҕону иитиигэ «Барыта оҕо туһугар» диэн этиини тутуһаннар оҕолорун атаахтык иитэллэриттэн аһара баран сыыһа-халты туттунааччылар үксээтилэр.
Филипп Киркоров
Иҥнэри бичик thumb Филипп Бедросович Киркоров (Филипп Бедрос Киркоров, 1967– ) — Россия народнай артыыһа, биллиилээх эстрада ырыаһыта, композитор уонна продюсер.
Аҕыс төгүллээх «Овация» бириэмийэ кыайыылааҕа, биэс төгүл «World Music Awards» наҕарааданы Россия саамай биллэр ырыаьытынан ылбыт, элбэх төгүллээх «Золотой граммофон», «Стопудовый хит», «Серебряная калоша»бириэмийэлэр кыайыылаа5а.
Мигалкин Иван Васильевич
Мигалкин Иван Васильевич — поэт, тылбаасчыт, оҕо суруйааччыта, публицист, Саха Сирин суруйааччыларын Түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай поэта (2014).
Беркли
Бэркли (Berkeley) — АХШ арҕаа өттүгэр Калифорния штаакка баар куората, Сан Франциско аргыһа, Оклендтан хоту турар. Олохтоохторун ахсаана 101,4 тыһ. киһи (2004).
Хохту
Хохту — саас, сайын сиикэйдии хатарыллыбыт мунду.
Дүҥүр
Оҥоһуута
Киил мастан оҥоһуллубут ньолбоҕор быhыылаах иигэ оҕус тириитин тиирэн оҥороллор. Ии ис өттүгэр, ортотугар тимир быарыктаах (кириэстии баайыллыбыт тимир тоhоҕолор) буолар. Быарык иигэ үүттэммит анал хайаҕастарга (бүөр диэн ааттаах) баайыллара- туттарыллара. Хойутуу ии ис-тас өттүгэр эгэлгэ хоболору, кыыhааннары иилэр буолбуттара.
Акаары киһи
Өйө-санаата татымыттан, киэҥ билиитэ суоҕуттан албыҥҥа киирэн биэрэр киһи акаары диэн ааттанара сөп. Массыына саппаас чааһын Владивостоктан чэпчэки сыанаҕа ыллараары, аҕалан биэрэбин диэбит киһини итэҕэйэн, отуойкаҕа олорон хаалбыт киһини бэйэтэ истибэтигэр акаары диэххэ сөп. Ону-маны чэпчэкитик ылар, булунар санааттан акаарыга түһэн хаалыы элбэхтик бэлиэтэнэр.
Кулут
Кулут — баайдарга хамнаһа суох үлэлиир ханнык да бырааба суох киһи. Нэктэл кулут диэн куһаҕан үлэни толорор кулут (эргэ сүктэр кыыска дьоно биэрэн ыытар кулуттара).
Киприянов Роман Осипович
1920 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр Арҕаа Хаҥаласка Буотумаҕа төрөөбүт. Ыал улахан оҕото, аҕата Осип Алексеевич тимир ууһа, колхоз үлэһитэ. Роман Оспиович 2 кылааһы бүтэрбитэ.
Киһи уонна айылҕа
Киһи уонна айылҕа уратыларын быһаарыы саха тылыгар киирэн иҥэн сылдьар.
Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Историяттан
1930—1950 сыллардаахха Алдан көмүс промышленноһа сайдар кэмигэр манна ууттан массыына транспорыгар перевалкалыыр база баар этэ. Мантан Алдаҥҥа дылы 250 км.
Киһи уонна айылҕа
Саха тылын хас биирдии дорҕооно тыл суолтатын быһаарыыга улахан оруолу ыларын таба сыаналаан өссө күүскэ харыстаатахпытына уонна табатык, уларыппакка эрэ туһаннахпытына табыллар. (1,5).
Сүөгэй
Сүөгэй көрүҥнэрэ
Сөҥ сүөгэй - хойуу сүөгэй, холбуллубутунан сүөгэй - хойдо илик, чөчөгөй эбэтэр үүт үрдэ - сүөгэй аллараа араҥата, үүттээх сүөгэй, аһыы (аһыйбыт) сүөгэй, хаппыт сүөгэй - күүскэ хойдубут, аһыйбыт сүөгэй.
Иванова Клавдия Алексеевна
Олоҕун олуктара
2021 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ - Иванов Алкивиад Исидорович, медицина наукатын доктора, профессор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа.
Наркотик уратыта
Киһи өйө-санаата олус түргэнник күүстээх наркотик дьайыытыгар ылларар. Аҕыйахта боруобалаан көрө сылдьыбыт эдэр киһи бэйэтэ наркотига суох табыллыбат наркомаҥҥа кубулуйа охсубутун билбэккэ да хаалыан сөп. Эдэр дьон ити курдук бииртэн биир ылларан иһэллэриттэн Аан дойду үрдүнэн наркоманнар аҕыйыахтарынааҕар өссө эбиллэллэр. Биир наркоман киһи төһө эмэ эдэр дьону наркотик сабыдыалыгар киллэриэн сөп диэн ааҕан таһаарбыттара ыраатта. Билбэти, саҥаны айыыны боруобалыы сатааһынтан эдэрдэр көмүскэллээх буолуулара ирдэнэр. Сахалар «Айыыны оҥорума» диэн эдэрдэри харыстыыр, үөрэтэр үөрэхтэрэ эрэ боруобалыы оонньуу сылдьан наркоман буолан хаалыыттан харыстыыр кыахтаах.
Кэрэтэ
Саха тылыгар өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьаллара олус элбэх. «Туох эмэ кэрэтэ» диэн ханнык эрэ кыйыа, ситиһии муҥура ааттанар. Күөл кэрэтэ диэн этилиннэҕинэ күөл уута хаһан эрэ ыла сылдьыбыт муҥутуур таһыма ааттанар. Үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэттэн кэрэ буолуу кэнниттэн кэрэтэ, кыйыата тиийэн кэлэр. (1,116).
Итэҕэл үөскээһинэ
Итэҕэл үөскээһинэ диэн туох эмэ баҕа санаа элбэх дьоҥҥо тарҕаныыта ааттанар.
4. Эмэгэттэр. Кут ханнык эмэ матырыйаалга иҥэриллэн уһун кэмҥэ сылдьарын итинник ааттыыллар. Бу көрүҥҥэ маска уруһуйдаммыт таҥара мөссүөнэ уонна араас илдьэ сылдьыллар ымыы бэлиэлэр эмиэ киирсэллэр.
Үчүгэй киһи курдук таҥара киһиэхэ кини курдук үчүгэй киһи буолар баҕа санааны иҥэрэринэн, үчүгэй киһи буолуу өйө-санаата киһиэхэ үөскүүрүгэр көмөлөһөрүнэн туһата улахан. Оҕоҕо, киһиэхэ батыһар, үтүктэр киһитэ баар буоллаҕына өйө-санаата үгэстэргэ үөрэнэриттэн туруктаахтык сайдар. Ол дьону барыларын батыһыннарар, үтүгүннэрэр оруолу киһи курдук көрүҥнээх таҥара оҥорор диэннэр таҥараны аһара улаатыннаран кэбиспиттэр.
Туһаныллыбыт литература
6. Е.В.Агибалова, Г.М.Донской. История средних веков. Учебник. Москва: «Просвещение», 1996.- 319 с.
7. Якутия. Хроника. Факты. События. 1632-1917 гг. / Сост. А.А.Калашников. Якутск: Бичик, 2000.- 480 с.
Югославия
Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн Югославия Социалистическай Федеральнай республиката диэн ааттаах тэриллибитэ, алта республикалаах: Босния Герцеговина, Хорватия, Черногория, Сербия, Словения, уонна 2 автономнай провинциялаах: Воеводина уонна Косово (Иккиэн Сербия Социалистическай Республикатын иһигэр киирэллэр).
Сьерра Невада сиһэ
Сьерра-Невада (Sierra Nevada), Хотугу Америкаҕа баар Кордильер хайаларын сиһэ, АХШ соҕуруулуу-арҕаа эҥэригэр баар. Устата 750 км, үрдүгэ 4418 м (Уитни хайа). Бадарааннаах вулкааннар, итии уу дьүүктэлэрэ бааллар. Инньэлээх мастаах, куруук күөх сэппэрээктээх. Национальнай пааркалар: Йосемит, Кингс-Каньон, «Секвойя», «Джошуа-Три».
Таҥара 1
Таҥара
Таҥара диэн саха тыла. Таҥ, таҥар диэн тыллартан үөскээбит, өй-санаа үгэстэртэн таҥыллан, хомуллан үөскүүрүн быһаарар.
Үтүө, үчүгэй санаалар диэн олоххо үчүгэйи тутуһар, үчүгэйи үөскэтэр тупсарыыны, сайдыыны киллэрэр санаалар.
Артахинова Степанида Михайловна
Олоҕун олуктара
1989 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт.
Тыл үөрэхтээхтэрэ
Тыл үөрэхтээхтэрэ диэн аҥардастыы тылы үөрэтиинэн дьарыктанар дьон ааттаналлар. Дьарыктара кыараҕаһыттан аҥар өрүтү эрэ тутуһалларыттан Итэҕэл үөрэҕэр ханнык да сыһыаннара суохтар. Өй-санаа үөрэҕин билбэт эрээри сымыйа "айыы үөрэҕин" айаннар сахалары барыларын албынныы сылдьаллар.
Сахалар сайдыахтарын баҕараллар. Омукка сайдыыны ситиһиини бааһынайдар аҕалаллар, ол иһин саҥарар тылга элбэх саҥа тыллар киирдэхтэринэ табыллар.
6. Атырдьах ойууну ымыы бэлиэ оҥостоннор сахалары үрэйэр санаалаахтара ыраахтан биллэр. (3,7).
Аныгы ырыынак олоҕор туһата суох буолбут тыл үөрэхтээхтэрэ туох эмэ туһалааҕы оҥорор курдук санааларыттан элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айан саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар. Ахсааннара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрэ саха төрүт тылларын уларыта, саҥаны айбыта буола сатыыллара аһара барда.
Тас сахалар
Саха сириттэн тэйиччи олорор Арассыыйа сахалара
Бу бөлөххө Саха сириттэн ыраах тэлэһийэн барбыт уонна онно олохсуйа хаалбыт саха дьонун киллэрэбит. Үксүн киин куораттарга (Москуба, Санкт-Петербург), наука кииннэригэр (Новосибирскэй, Томскай) силис тардыбыттар. Бу дьонтон чулууларын туһунан саха суруналыыһа Иннокентий Неустроев икки кинигэлээх. Аҥардас аармыйа (ис дьыала буолбакка) полковнигын сыбаанньатыгар тиийэ үүммүт дьон (бу дьон үксүн атын сирдэргэ сулууспалыыллар уонна отставкаҕа тахсан баран олохсуйа хаалаллар) ахсаана 40-тан таҕыста диир.
Кэнники сылларга көһүү программаларынан Белгород, Краснодар уонна Калининград уобаластарыгар көһөн барбыт орто саастаах уонна биэнсийэ сааастаах дьон элбээтэ дииллэр.
Тас сахалар сүрүн бөлөхтөрө
Дьэһиэй сахалара – бу Красноярскай кыраай Эбэҥки национальнай оройуонугар олорор сахалар. Үксүлэрэ Дьэһиэй күөл кытылыгар, сорохторо Туру (нууччалыы Тура) диэн оройуон киинигэр олороллор. Былыр Бүлүү уокуругар киирэллэрэ. Сүрүн дьарыктара кыыл табаны бултааһын, балыктааһын. Саха литературнай тылыттан арыый атыннык саҥараллар. Сэбиэскэй саҕана распределениенан саха учууталлара, быраастара баран үлэлииллэр этэ. Атын тас сахаларга тэҥнээтэххэ төрүт тылларын ордук чөл тутан олорор бөлөх. Уларыта тутуу кэмигэр Магадаан сахалара эмиэ “дьэһиэй сахаларабыт” (ессейские якуты) дэммиттэрэ, оннук аатынан уобалас аҕыйах ахсааннаах омуктарын реестрыгар киирбиттэрэ. Бу бэйэлэрин Саха Сирин сахаларыттан туспа ойдон олороллорун көрдөрөр ньыма этэ.
Аввакумов Максим Спиридонович
Аввакумов Максим Спиридонович (1913-1975) - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгиттэн төрүттээх Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Дьаба
Дьаба эбэтэр дьабаа — мас умнаһа оҥхоччу бааһыран, тула дабаххай буолан оспута.
Бырдах уратыта
«Айыы – айа». Абааһы үөнүн Айылҕа тойон айан дьон барахсаттары уонна тыынар-тыыннаахтары барыларын эрэйдиир. Оо, бырдах баҕайы суоҕа эбитэ буоллар тыынар-тыыннаахтар барылара үөрүөхтэрэ-көтүөхтэрэ этэ. Күөх сайыҥҥа көрүлээн, үөрэн-көтөн, ыраас, тыа-хонуу салгынынан толору тыынан, сайыны быһа сытан сынньанан, сыаланан, күөх хонууга күөлэһийэн, уойан-тотон, тымныы кыһыны үөрэ-көтө көрсүөхтэрэ этэ.
Ону баара бырдах эрэйдиир, самаан сайын үтүөтэ сатыылаан турдаҕына ханна даҕаны сүгүн олоппот, сытыарбат. Тула өттүттэн саба түһэннэр, дьөлүтэ кэйиэлээннэр үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө, кыратык да сытыара, сынньата түспэккэ сүүрэ-хаама сылдьалларыгар күһэйэллэр.
Бырдах оҥорор үлэлэрин барыларын ааҕыталаан көрөн баран быһаардахпытына, бырдахтар оҥорор үлэлэрин туһалаах өрүттэрэ тыынар-тыыннаахтары эмтээһиҥҥэ быһаччы сыһыаннаахтара арыллан тахсаллар:
1. Тыынар-тыыннаах, сылаас хааннаах кыылларга-сүөһүлэргэ уонна дьоҥҥо хаан сүүрэр кыра тымырдарыгар харгыстаммыт хааннарын оборон ылан тымырдарын төбөлөрүн ыраастыыллар.
Айылҕа гааһа
Айылҕа гаһын транспортировкалааһын
Турба транспорыттан ураты анал танкердар — газовозтар, анал суднолар -160- тан -150 °с диэри кыччаан сытар анал изотермическай ситимнэргэ газопроводтар киэҥник туһаналлар.
Ыгыллыбыт айылҕа гаһа
СГУ- га көһөр установкаҕа оҥоһуллар. СПГУ- га анал кривогеннай емкостарга тиэйэллэр.
Пинигина Мария Джумабаевна
Олоҕун олуктара
1958 олунньу 9 күнүгэр сыллаахха Киргизия Ивановка с. төрөөбүт.
Сэргэлээх уоттара (айар түмсүү)
Уйбаан Гоголев, Иван Спиридонов, Иван Федосеев уонна Моисей Ефимов устудьуоннуу сылдьан тэрийбиттэрэ. Бастакы салайааччынан ол саҕана преподавателлиир Сэмэн Данилов буолбута.
Бүүчээн
thumb|upright 1.1| thumb|upright 1.1|Череп Бүүчээн (абаҕа, даадаҕас, мэкчики, мэкчикээн, мэччикээт, тайах абаҕата, мэнэх ) (Moschus moschiferus, Кабарга) — ыыраахтаах туйахтаах, кылгас кутуруктаах, таҥхаҕар уҥуохтаах кыра таба кыыл.
Эрмээнийэ
Административнай түҥэтии
500px
Туох барыта икки өрүттээх
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар этэллэр. Бу этии хас биирдии киһи тугу саныырыттан, тугу оҥороруттан саҕалаан Аан дойдуну барытын хаппытын таһынан Күн уонна планеталар тутулуктарын кытары арыйар. Киһи санаалара арыллар кыахтара суоҕуттан араас куһаҕан да санаалаах дьон үчүгэй санаалаах дьон быыһыгар сылдьаллар.
Саха тыла олус былыргы тыл. Ол иһин өйү-санааны быһаарар тыла икки эрэ дорҕоонноох, биир сүһүөхтээх. «Ай» диэн тыл. Быһаарыылаах кылгас тылдьыкка сурулларынан «Өйгүттэн саҥаны булан, оҥорон таһаар; кими, тугу эмэ баар гын, олохтоо» диэн киэҥ өйдөбүллээх. Бу «Ай» диэн тыл киһи өйүттэн-санаатыттан «Айыы», ол эбэтэр саҥаны арыйыы оноруллан, чочуллан, үөскээн тахсарын чуолкайдык быһаарар.
Айыы диэн тыл куһаҕаны көрдөрөргө аҥардастыы туттуллара эмиэ биллэр. «Айыыта таайар» диэн этии киһи тугу эмэни куһаҕаны оҥорбуттаах, дьон иннигэр буруйдаах буолан онуоха баттатарын быһаарар. Бу киһи ол буруйун иэстэбилигэр түбэһиэн сөп. «Айыылаах айыыта таайар» диэн ону этэллэр. Элбэх айыыны оҥорбут киһи сэккэ түбэһэр. Бу этии быһаарыытын биһиги «Кут-сүр үөрэҕэ» үлэбититтэн булуохха сөп. (3,105).
Куруук тымныы уунан куттуу эрэйдээх, куһаҕан, ол эрээри маннык эрчиллииттэн киһи этэ-сиинэ бөҕөргөөн кыра ыарыыларга ыалдьа сылдьыбата, доруобуйата тупсара үчүгэйгэ тириэрдэр. Сайын айылҕа хааны сиир үөннэригэр элбэхтик сиэтии ыарыылааҕын, эрэйдээҕин иһин киһи өйө-санаата бөҕөргөөн тулуура эбиллэригэр тириэрдэрэ элбэх кыайыыны ситиһэр кыаҕын улаатыннарар.
Дьон өйдөрө-санаалара сайдыыта аҥардастыы биир өттүн диэки барар кыаҕа суох. Аҥардастыы биир өттүн диэки барыы кэлтэйдии сайдыыны таһаарар. Дьон бары куһаҕаны эбэтэр үчүгэйи эрэ оҥороллоро хайдах да табыллыбат буолуон сөп. Үгүс элбэх киһи үгүс араас санаалаахтар. Kиһи барыта биир буолбатах, бары биир санааны тутуһар кыахтара суох уонна бары куһаҕаны эбэтэр үчүгэйи эрэ оҥороллоро ол иһин кыаллыбат.
Аржаков Афанасий Григорьевич
Аржаков Афанасий Григорьевич  - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Ниэп
Нефть сыаната
Ону таһынан нефть, нефть бородуукталарын сыанатыттан айылҕа гаһыгар эмиэ улахан тутулуктаах.
Саҥаны арыйыы
Сахалар былыр-былыргыттан киһи өйө-санаата икки өрүттээҕин арааран билэннэр «Туох барыта икки өрүттээх» дииллэр. Ол билиилэрэ барыта «Айыы» диэн өйү-санааны быһаарар тыл икки, утарыта өйдөбүллээҕэр түмүллэн сылдьар. Бу тыл саҥаны арыйыыны тэҥэ итэҕэлгэ олоҕурбут бобууну, үгэһи кэһиини, дьон сиэригэр баппат быһыылары оҥорууну эмиэ быһаарар. Бэйэтэ икки өрүттэрин холбуу илдьэ сылдьар тыл. Киһи оҥорбот, билбэт быһыыларын оҥоруу эмиэ саҥаны арыйыы, айыы буолар, онон ордук кутталлаах уонна куһаҕан. Сайдан иһэр өйдөөх-санаалаах эдэрдэр билбэт дьыалаларын, айыыны оҥоруулара араас ыарахан содулланан тахсалларыттан быыһанаары сахалар оҕолорун «Айыыны оҥорума» диэн этэн үөрэтэллэр.
Сахалар киһи оҥорор бары быһыыларын бэйэтэ мэйиитинэн толкуйдаан айан таһаарарын барытын холбоон «Ай» диэн тылтан үөскэтэн «Айыы» диэн ааттаабыттар. Үчүгэйи да, куһаҕаны да айыы, оҥоруу барылара айыыны оҥоруу диэн буолаллар. Ити саҥаны арыйыылар биир мэйииттэн үөскээн, айыллан тахсалларыттан хайалара да айыы буолаллара оруннаах. Бу айыылары икки аҥы арааран үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн быһаарыллар.
Киһи үчүгэйи да онордоҕуна, дьон бары билэ, үөрэтэ, баһылыы иликтэринэ син-биир «Айыы» буолар. Саҥаны арыйыы дьоҥҥо үчүгэйи оҥорууга туһуламмыта чахчы билиннэҕинэ, туһалааҕа өр кэмҥэ дакаастаннаҕына эрэ, үчүгэй «Үрүҥ айыыга» биирдэ кубулуйар. Тимир сэрии сэбин аан маҥнай оҥоруу дьиҥнээх сананы арыйыы буоллаҕына, хууннар бу сэрии сэбин туһананнар аан дойдуну сэриилээн дьон-норуот бөҕөнү эрэйгэ тэбиилэрэ хара айыыны оҥоруунан ааҕыллар.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ оҕо улаатан өйө-санаата сайдыытыгар олус сөп түбэһэр. Бу үөрэҕи саха дьоно бары билэллэр. Бастакы хардыылар оҥоруллан, биһиги үөрэхпит оннун булан, сайдан иһэр. Саха дьоно кут-сүр, киһи буолуу үөрэҕин тутуһан оҕолорун иитэн-үөрэтэн улаатыннардахтарына эрэллээх, туруктаах өйдөөх-санаалаах кэлэр көлүөнэлэниэхтэрэ. Билигин олох чэпчээн бары араас абылыҥнара элбээн иһэр кэмнэригэр кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ уонна үөрэтиигэ сахалар үөрэхтэрэ эрэ туһалыыр. (1,23).
Борисов Андриан Афанасьевич
200px|thumb|right|Борисов Андриан Афанасьевич Борисов Андриан Афанасьевич — устуоруйа билимин дуоктара.
Бабушкин
Бүрээтийэ 5 былыргы куораттарыттан биирдэстэрэ. Куоракка Мысовая диэн тимир суол ыстаансыйата (Транссибирскэй магистраль) баар.
Сарыы ньалака
Сарыы ньалака - ньалаччы кэтиллэр, төбө быһыытын курдук быһыылаах чараас, сайыҥҥы бэргэһэ
Көрсүө, сэмэй оҕо
Сахалыы таҥара үөрэҕэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһуннара үөрэтэрэ киһи сыыһа-халты туттунарын аҕыйатарга аналлаах. Ол иһин ыал толору, оҕо ийэтэ уонна аҕата оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ хайаан да кыттыһалларын ирдиир.
Туһаныллыбыт литература
2. “Саха сирэ”, “Эдэр саас” хаһыат. 20.03.2013.
Дь
Дь - Саха алпабыытын 7-с буукубата, диграф.
Дьабара отоно
Үүнэр сирэ
Өрүс кытыыларын хайыр таастаах эниэлэрэ ,кураанах хочолоро ,мыраан тэллэҕинээҕи ойуур быыстаах истиэптэрэ.
Саанык
(3) ribosome
(6) Golgi apparatus
(12) lysosome
Тимофеев Ньургун Семенович
200px|thumb|right|Тимофеев Ньургун Семенович Тимофеев Ньургун Семенович (1963 - 2017) — саха политига, 2005—2008 сс. Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ, техническэй билимнэр кандидатттара.
1619
1619 сыл.
Боякова Сардана Ильинична
200px|thumb|right|Боякова Сардана Ильинична Боякова Сардана Ильинична — устуоруйа билимин дуоктара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1997), Хоту Форум Академиятын академига.
1494
1494 сыл.
Олох быата
Сахалар олохторун үөрэҕэ олус киэҥ уонна дириҥ. Киһи туһунан үөрэхтэрэ оҕо кыра эрдэҕиттэн улаатан киһи буолууну баһылаан, киһи быһыылаахтык, сиэри-туому тутуһан олоҕун олорорун тэҥэ, өйүн-санаатын уларыйыыларын кытта быһаарар. Оҕо улаатан, өйө-санаата ситэн киһи буолууну баһылааһына, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолуута үөрэниитэ сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕин сүрүн уратыта буолар уонна киһи олоҕу олорууга үөрэнэн, киһи буолууну баһылаабытын биллэрэр.
Дьон бары биирдэ бэриллэр олоҕу уһуннук, дьоллоохтук олоруохтарын баҕараллар. Олоҕу олоруу уһуна киһи көрсүө, сэмэй буолуутуттан, киһи быһыылаахтык, сиэри тутуһан олоҕун олорууттан ордук улахан тутулуктаах. Бары уһун олоҕу ситиспит кырдьаҕастары ахтарга олоҕун киһи быһыылаахтык олорбутун, буруйу-сэмэни оҥорботоҕун, сыыһа-халты туттубатаҕын ахталлар.
«Киһи күннээх, балык ыамнаах» диэн өс хоһооно сахалар киһи айылҕаттан тутулуга олус улаханын билэллэрин бэлиэтиир. Бу этии киһи эмиэ сайдан, күүһүрэн ылар кэмэ бириэмэтигэр кэлэн баран, ааһан, суох буолан хааларын биллэрэр. Бу кэм кэлэн ааһыытын “Киһи күннээх, балык ыамнаах” диэн өс хоһооно биллэрэр.
Мадам Ленорман С.Муравьев-Апостолга сэрэбиэйдээн таайыыта бэрт кылгас буолан баран олус чуолкай буолбут: «Эйигин ыйаан кэбиһиэхтэрэ»,- диэбит үһү. Ити кэнниттэн уон түөрт сыл ааспытын кэннэ табыллыбатах өрө турууну хам баттаан баран 4 салайааччылары ыраахтааҕы ыйыылларыгар сорудахтаабыт. (2,304).
2.	Киһи бэйэтэ тугу быһаарынан олоҕун оҥосторуттан уларыйар. Киһи өйө-санаата күүскэ сайдарынан, саҥаттан саҥаны айан, айыыны оҥорон олоххо киллэрэн иһэринэн аҥардастыы айылҕа биэрбитинэн олоҕун олорорун астыммат. Киһи саҥаттан саҥаны айан, үчүгэйтэн үчүгэйи оҥорон бэйэтигэр үчүгэй буолууну ситиһиитэ олорор айылҕатын уларытарыгар тириэрдэр. Айылҕа уларыйыыта ханнык эрэ биллэр кээмэйдэри аһара барар кыаҕа суоҕа билигин биллэр буолбута дьоҥҥо санаарҕабылы үөскэтэр. Киһи бэйэтэ соҕотоҕун эрэ ордон хаалан үчүгэй буолан, тупсан сылдьара кыаллыбат, айылҕа буорту буоллаҕына олус ыарахан кэмнэр кэлиэхтэрин сөп. Онно дьон ордук улаханнык эрэйдэнэллэр. Дьон өйдөрө-санаалара сайдан үөрэҕи-билиини баһылааһыннара, араас улахан тиэхиникэлэри, саҥаны айыылары оҥоруулара айылҕа төрүт тутулуктарын хамсаталларыттан, уларыталларыттан олохторун сүнньэ уларыйарыгар тириэрдэр. (4,17).
Г
Г - Саха, нуучча алпабыыттарын 4-с буукубата.
Энзим
Энзимнар (ферменнар) диэн химия реакцияларын катализтыыр биомолекулалар. Энзимнар үгүстэрэ протеиннар. Энзим реакцияларыгар кыттар молекулалар субстрат диэннэр, кинилэри энзим уустук молекулаларга кубулутар. Сааныкка буолар процесстар барылара кэриэтэ энзимнартан тутулуктаахтар.
Аллараа дойду
Киһи өйүн-санаатын сайыннарар уонна тупсарар сир - Орто дойду эрэ буолар. Бу дойдуттан үөскээн, үүнэн өрө, Үөһээ дойдуга тахсыбыт санаалар киһи-аймаҕы салайаллар. Сир үрдүгэр, Орто дойдуга үтүө, үрүҥ санаа баһылаатаҕына уонна бу санаалар Үөһээ дойдуга тахсан муһуннахтарына, түүл буолан Орто дойду дьонун санааларыгар хардары көмө оҥороннор санаалара тупсарыгар тирэх буолаллар.
Ё
Ё - Саха алпабыытын буукубата. Киирии тылларга эрэ туттуллар.
Кэриэс этии дьайыыта
Оҕо хайдах киһи буола улаатара, өйө-санаата тугу үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн быһаарара барыта төрөппүттэриттэн эрэ тутулуктаах. Кинилэр ханнык үөрэҕи биэрэн, үгэстэри иҥэрэн, хайа омук тылынан саҥардан, иитэн-үөрэтэн улаатыннараллар даҕаны соннук киһи, омук буола улаатар. Төрөппүтэ өлөрүгэр эппит баҕа санаатын, үчүгэй дуу, куһаҕан да дуу буоллар толорботох оҕону төрөппүтүн кута-сүрэ хаһан баҕарар эккирэтэ сылдьар. Кини түүлүгэр сотору-сотору көстөн, биллэн ааһыан сөп. Бу курдук киһи олоҕор, өйүгэр-санаатыгар үөскүүр олус уустук быһыыны сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ эрэ таба быһаарар уонна төрөппүтүн баҕа санаатын, кэриэс этиитин толорботох киһи өйө-санаата туруга суох буолан араас быстах быһыыларга түбэһиэн сөп диэн эмиэ сэрэтэр.
1623
1623 сыл.
Й
Й - Саха алпабыытын буукубата.
Күстэх
thumb|250px
Таҥаһы таҥныы
Таҥастаах сылдьар буолуу өй-санаа сайдыбытын бэлиэтиир көстүү буолан таҥара үөрэҕэр киирбит. Бу көстүү дьахталлары таҥыннарартан, былаат бааннарартан биллэр. Билигин православнай таҥара дьиэтэ сайдыыттан хаалан хаалбатын биллэрэн араас суол саҥа моһуоннаах таҥастары, былааттары итэҕэйээччилэргэ сыҥалыыр.
Руджеро Пертиле
2013 сыллаахха ыытыллыбыт Сир билиитэ байҕал (Средиземноморских) оонньууларын полумарафонугар үрүҥ көмүс призер буолбута — 1:07.07.
Эстония
Географията
Эстония территорията иэнэ - 45 227 км2; тайааһын дойдута хотутан соҕуруу диэки 240 км уонна арҕаатаг илин диэки 350 км. Кураанах сиринэн Эстония Арассыыйаны уонна Латвияны кытта быысаһаллар. Дойду хотугу-илиҥҥи Европа территориятыгвр өттүгэр бааллар. Эстония улахан өттө намталлаах дэхси сир. Сирин рельебигэр булуус ааспыт суола улаханнык биллэр. Морена кирээдэлэр уонна томтордор үгүстэр. Күөл үксэ манна мууһуруу кэмигэр үөскэбит. Ойурдаах томтордор уонна кирээдэлэр, тыа үүммүт эбэтэр ходуһалардаах, ардыгар сытыары, ардыгар туруору эниэлэрдээх өрүстэр хочолорун кытта солбуһан, сири-дойдуну олус киэргэтэллэр.
Руджеро Пертиле
2016 сыллааҕы Олимпиада
2016 сыллаахха Бразиялия Рио-де-Жанейротыгар ыытыллыбыт Олимпиада марафонугар Руджеро Пертили сүүрүнү 2:17.30 чааһынан түмүктээн, 38-с миэстэ буолбута.
Мэҥ
Мэҥ дьоҥҥо бары кэримиҥэр баар курдук. Медицина этэринэн сирэйгэ баар буолааччыта ордук тарҕаммыт.
Л
Л - Саха алпабыытын буукубата. ‘’’дь’’’ уонна ‘’’ч’’’ дорҕооннор кэннилэриттэн сымнаан иһиллэр уратылаах
Бурцев Данил Тарасович
Олоҕун олуктара
Д. Т. Бурцев — норуот эпоһын кыһалҕаларын уонна тюрк тыллаах Сибиир омуктарын романнарын чинчийбитэ.
Кыһыл харах
Саха сиригэр арҕаа өрүстэргэ олохсуйбут: Анаабыр, Өлөөн уонна Өлүөнэ тардыыларыгар.
Чумикаан
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1344 киһи (2002 сыллаҕы биэрэпиһинэн).
Симона Байлз
Байлз — гимнастикаҕа биирдиилээн бастыыр иһин күрэххэ аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут бастакы афроамериканка.
Куобах мэнээктиир
Уһун кэмҥэ Сир үрдүгэр үөскээбит тэҥнэһии балаһыанньатын аһара дэлэйдик үөскээн ылар кэмнэрдээх кыыллар эмиэ хамнаталлар. Киһи бэйэтин кылгас үйэтигэр хаста да элбээн ыла-ыла суох буолуталаан ылар кыыллары үөрэтэрэ оруннаах уонна туһалаах. Сир үрдүгэр үөскүүр элбэх көрүҥнээх кыыллартан биирдэстэрин Саха сиригэр саамай дэлэйдик үөскээн хаалар кэмнэрдээх, кылгас сайын устата улаата охсор куттас куобаҕы ыламмыт Айылҕаҕа туох туһалааҕын уонна туохха аналлааҕын быһаарыахпыт:
Айылҕа куобаҕа диэн, биир сайын устата дэлэйдик төрөөн-үөскээн, улаатан сиэмэх көтөрдөр уонна кыыллар эрчиллэ таарыйа тутан сиир иҥэмтэлээх эт аһылыктара буолара быһаарыллар. Айылҕа бэйэтэ улаатыннаран биэрэр бэлэм эт аһылыгын хайдах гынан ордук туһалаах өттүнэн туһаныахха диэн ыйытыыга дьон билигин даҕаны сөптөөх эппиэти була иликтэр.
Куобах мэнээгэ эстэн бүппүтүн да кэннэ куобахтар төрүт суох буолан хаалбатахтара. Бу кэмҥэ биир эмэ күн бултааннар үс куобаҕы өлөрдөхтөрүнэ, иккитэ бэйэ куобах уонна биир эрэ оҕо куобах буолара биллэр. Мэнээк эстибит кэмигэр куобах төрүөҕэ аанньа тахсыбата быһаарыллар. Бу быһаарыыбытын түмүктээтэхпитинэ, куобах мэнээгин да кэмигэр эбэтэр мэнээк эстибит да бириэмэтигэр ойуурга, саас хаар ууллуутугар, биир тэҥ ахсааннаах куобахтар кыһыны этэҥҥэ туорааннар ордон хаалаллара чуолкайданар.
1. Киин улуустар сирдэрэ кыараҕас буолан тыаларын барыларын кэриэтэ хабан куобахтааннар уонна бултааһыны тэрээһиннээхтик ыытаннар кыһын хаар түһүүтүгэр ойуурга аҕыйах ахсааннаах куобахтары ордорон хааллараннар, ордубут куобахтар аһыыр астара дэлэйэн доруобайдык кыһыны туорааннар саас төрүөхтэрэ элбээн ахсааннара биллэрдик эбиллэр.
Манныкка тиийдилэр даҕаны куобахтар үксүлэрэ кыһыны кыайан туораабакка хоргуйан өлөллөр эбэтэр көтөрдөр-кыыллар тутан сииллэр. Биир эмэ ордон хаалбыт куобах саас халдьаайыга киирэн харалдьыкка тахсыбыт күөх оту, ньургуһуну сиэн быыһанар. Бу дьыл куобахтар төрүөхтэрэ тахсыбат, ол иһин күһүнүгэр куобах булда кыайан буолбат. Куобахтар төрүөхтэрэ тахсан куобах булда буолуута, кыһыҥҥы ас-үөл аҕыйах кэмин хайдах аһаан-сиэн чэгиэнник-чэбдиктик туоруулларыттан быһаччы тутулуктааҕа быһаарыллар.
Ньиэмэс тыла
Билиҥҥи литературнай тыл Үөһээ Бүлүү тылларыгар олоҕуран үөскээтэ. Утары өттүгэр туспа немецкэй диалектар (холобур, Аллараа эбэтэр алеманецтар), Үөһээ Бүлүүгэ кыттыбыт эбэтэр атын фонетика көһүүлэригэр кыттыбыт эбэтэр кыттыбыт дьон бэйэлэрин туспа көрүүлэрин харыстыыллар. Австрияҕа уонна Швейцарияҕа фонетическай уонна грамматическай тутул уратылаах немец тылын варианнарын олохтообуттар.
Нь
Нь - Саха алпабыытын 19-с буукубата. Диграф.
Сир эргийэр
Сахалар айылҕаҕа бу солбуйсан биэрии хаһан да уларыйбатын бигэргэтэн, дьон өйдөрүгэр-санааларыгар дьайыытын таба сыаналаан уонна бу быһыы икки өттүттэн тутулуктааҕын быһаараннар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини олохтообуттар. (1,16).
Украиннар
Украиннар (українці) диэн үксэ Украинаҕа олорор илин славян омуга.
300px|left|thumb|Украиннар төрүт сирдэрэ
Бах таҥара
Бах таҥара диэн олус былыргы кэмнэргэ сахаларга баар буола сылдьыбыт.
Бах диэн таҥара аата. Олус былыргы таҥара. Киһи оҥорор быһыылара баҕа санааттан тутулуктаахтарын биллэрэн таҥараҕа кубулуйбут. Баҕа санаа баар буолбутун, киһини салайара биллибитин кэннэ үөскээбит. Бахтайбыт диэн тыл өлбүт диэн суолталаах.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТИР, 2010. - 100 с.
Тууччах
Тууччах (, Нельма) — минньигэс эттээх, хаптаҕайдыҥы быһыылаах бөдөҥ өрүс балыга.
1632
1632 сыл.
Айыы аартыга аһаҕас
Айыы аартыга аһаҕас
Минньигэс саҥалаах дьахталларбыт «Айыы аартыга аһаҕас» диэн этиини алгыс тылларыгар тутталлар. Бу этиини өй-санаа өйдөбүллэрин туһанан дириҥник ырытыы наада буолла.
Олох ыараханын тулуйуу холобурун туохтарын эмэ дэҥнээн ыарахан балаһыаннньаҕа түбэһэн баран тулуурдарынан, дьулуурдарынан кыайыылаах хаалбыт дьон олохторуттан булуохха сөп.
Малибу
Малибу (Malibu) — Лос Анджелес куорат кытыытыгар баар (4 км тэйиччи) баайдар олохсуйан олорор куораттара, үксүлэрэ һолливуд артыыстара.
Амик
Ымыы аата
Ымыы аатын талыы эмиэ уратылаах. Амик диэн тыл алгонквин диэн Канаадаҕа ордук киэҥник тарҕаммыт төрүт олохтоох омук тылыттан үөскээбит. Бу тылынан эбит буоллаҕына, Амик диэн "буобура" диэн тылбаастанар. Маны таһынан, бу тылы өйдөөн хааларга уонна атын омук тылыгар тылбаастыырга судургу.
Эстоннар
Эстоннар (eestlased, урукку аата maarahvas) Эстония олохтоох омуга. Финн норуотугар майгынныыр. Финно-Угорскай тыл кэргэнигэр киирэр. Эстонияны наар Балтия дойдуларыгар группалыыларын үрдүнэн тыл уонна этника өттүнэн Латвия уонна Литва тылларыгар адьас майгыннаабат.
XVIII—XIX үйэҕэ дылы бэйэлэрин maarahvas диэн аатыыллара, ол аата «сир норуота», ол эбэтэр сиринэн дьарыктанар норуот.[12].Еestlane диэн термин латыньтан кэлбит (Aesti) — Тацит Германияҕа Балтия муора таһыгар олорор норуоту инник диэн ааттаабыт. Орто үйэлэргэ Руська эстоннары чудь диэн ааттыллар эбит.
.lt
.lt диэн Литва үрдүк таhымнаах ил домена.
Үтүктүү
Кимтэн тугу үтүктэри, бэйэҕэ ылынан иҥэринэри барытын сыаналаан, ырытан, мантан туох уларыйыы өйгө-санааҕа үөскүүрүн дириҥник хорутан быһааран эрэ баран үтүктүү, иҥэринии эрэйиллэр. Тугу барытын үтүктэн иһии үчүгэйи аҕалбат холобурунан манныгы ааҕыахха сөп.
Кыыллар, сүөһүлэр, көтөрдөр киһиэхэ ханан даҕаны тэҥнэспэттэр, майгылара туспа уратылаахтарынан, киһиэхэ тиийбэттэринэн ааҕыллаллар. Өйдөрө-санаалара киһиэхэ хаһан да тиийбэт, биир сүһүөҕүнэн аллараа сылдьар. Кыылларга, көтөрдөргө салгын кут хаһан да сайдыбат. Ай диэн саҥаны айыыны бэлиэтиир тыл киһиэхэ эрэ анаан туттуллар. Киһи үрдүктүк сыаналанара өйдөөх-санаалаах буолан, салгын кута сайдарыттан барыларыттан үрдүктүк, туспатык турарынан быһаарыллар.
Саха тыла олус былыргы тыл буолан дорҕооннорун дьайыылара тыл бэйэтин суолтатыгар сөп түбэһэллэр. Ол иһин киһиэхэ дьайыылара ордук күүстээхтэр. Сахабыт тылын сэрэнэн, былыргытыттан суолталарын ончу уларыппакка эрэ туһаныы хайаан да эрэйиллэр. Тыл дорҕоонноро киһи өйүгэр-санаатыгар быһалыы дьайаллар, өйү-санааны үөскэтэллэр.
Тылы дорҕооннорун уларыппакка эрэ туһаннахха өй-санаа туруктаах буолуутун ситиһиэххэ сөп. Сахабыт тыла олус былыргы кэмҥэ үөскээбитин да иһин билигин даҕаны дорҕоонноро киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыылара уларыйбакка эрэ сылдьаллар. Айыы диэн биир тыл киһи оҥорор бары быһыыларын барытын быһаарар аналлаах. Бу тыл икки өрүтүн, киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорорун холбуу иҥэринэн сылдьар. Yчүгэйи оҥордоххо үрүҥ айыы, онтон куһаҕаны оҥордоххо хара айыы буоларын сахалар бары билэллэр.
1634 сыл
1634 сыл.
Өктөбэфест
thumb|right|350px|Октоберфест 2003 сыллаахха thumb|right|350px|Октоберфест 2006 сыллаахха
Хотугу сулус
Прецессия
5000 — 6500 сыллар — Альфирк (Цефей β-та).
6500 — 8500 сыллар — Альдерамин (Цефей α-та).
Бавардар (Ниэмэстэр)
Бавардар - ниэмэстэр биир чаастара, сим биир ниэмэстэр, ол кынан баран билиҥҥи Бавария олохтоохторо. Бавардар тыллара - ниэмэс тыла (Баварийалар диалектара)
Иванова Нина Алексеевна
Иванова Нина Алексеевна (01.04.1952 с.- 06.09.2019 с.) — педагогическай үлэ уонна спорт бэтэрээнэ, Үөһээ Бүлүү улууһун Бочуоттаах учуутала. мини|Иванова Н.А. (2009, Хоро)
Спортка ситиһиилэрэ
Устудьуоннуур сылларыттан спордунан утумнаахтык дьарыктанар. Бастакы тириэньэрэ (волейболга) Абрамов Прокопий Нифонтович буолар. Бүлүү педучилищетын волейбольнай хамаандатын солбуллубат капитана, Дальнай Восток регионугар тиийэ спорт араас көрүҥнэригэр күрэхтэспитэ. Хайыһарга, волейболга, баскетболга, чэпчэки атлетикаҕа бастакы разряд нуорматын толорбута.
Миша
Миша эһэ оҕото (эбэтэр Мишка) — 1980 сыллаахха Москва куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын ымыыта. Кини кэлин атаҕар туран эрэ үөрэ турар антропоморфнай эһэ буолар. Бу ымыы ааптара – кинигэ иллюстратора Виктор Чижиков.
Бэрт Маарыйа
Мэҥэ Тараҕай нэһилиэгэр Куталаах диэн сиргэ олоро сылдьыбыт Владимир Слепцов, сахалыы аата Чыкыйаас, диэн киһи Таатта улууһуттан баай ыал кыыһын ойох ылбыт. Оҕолонон-урууланан бэркэ олорон иһэн дьахтар ыалдьан өлбүт. Ол өлөрүгэр, оҕолорбун сүтүөр ийэ атаҕастыа диэн, балтыбын Маарыйаны кэргэн ылаар диэн кэриэһин эппит. Ону толорон Чыкыйаас Тааттаттан Маарыйаны сүгүннэрэн аҕалбыт. Түөрт оҕоломмуттар. Чыкыйаас өлбүтүн кэннэ эдэр дьахтар 8 оҕону бэйэтэ улаатыннарбыт. Сатабылынан баайын өссө хаҥаппыт.
Кылаас (биология)
Примеры:
Иногда используются также производные ранги:
Улахан Араҥас (сулустар бөлөхтөрө)
Икки сулустара Алиот уонна Дубхе 1,8 сулус улаханнаахтар. Хомуос икки кытыы сулустартан (α уонна β) Хотугу сулуһу булуохха сөп.
Айыыны оҥорума
Сахалар үөрэхтэринэн оҕо ханнык баҕарар быһыыны улахан, олоҕу олорбут, элбэҕи билбит-көрбүт, уоппуттаах киһи хайдах оҥорорун курдук оҥорорго үөрэниитин аата «Киһи буолуу» диэн ааттанар. Онтон киһи оҥороруттан атыннык, уратытык оҥоруу, саҥаны арыйыы «Айыыны оҥоруу» буолар. Ити иһин саха дьоно оҕолору ханнык да айыыны оҥорортон сэрэтэллэр, оҥорбот буолуҥ диэн этэллэр.
Өймөкөөн улууһа
«1 Бороҕон нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии
«1 Бороҕон нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии састаабыгар  Өймөкөөн, Биэрэк-Үрдэ уонна  Хара-Тумул учаастак киирэллэр.
«Үчүгэй нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии
Үчүгэй нэһилиэгэр сүрүннээн таба иитиитинэн дьарыктанар эбээннэр олороллор.
Үчүгэйгэ сылын аайы таба бырааһынньыга үрдүк таһымнаахтык бэлиэтэнэр.
«Төрүт нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии
Олохтоох дьон сүөһү иитиитинэн дьарыктанар.
Промышленность
Өймөкөөн улууһугар ханна да суох комус-сурьма хостонор миэстэтэ 1966 сыллаахха арыллыбыта. Сүрүн тэрилтэлэринэн  “Западная” көмүс хостуур хампаанньа уонна хааччахтаммыт эппиэтинэстээх “Поиск” тэрилтэ буолаллар. Итини сэргэ, Россия үрдүнэн соҕотох сурьма концентратын оҥорор Сарылаахтааҕы фабрика үлэлиир.
Транспорт
Улуус территориятынан «Колыма» федеральнай таһымнаах автомобильнай суол ааһар. Олохтоохтор сылы курдары Дьокуускайга харгыһа суох айанныыллар. Алдан уонна  Лена өрүстэргэ муоста тутулла илигинэн, күһүн сиринэн суол сабыллар.
Туризм
Өймөкөөн улууьа туризм  уонна предпринимательство сайдарыгар үчүгэй перспективэлээх. Аатырар Тымныы полюһунан, хатылламмат кэрэ хайаларынан, араас кыылынан-сүөлүнэн, таайбараннаах Лабыҥкыр күөлүнэн, улуу Индигиринэн, Муус хайа өргөһүнэн эрэ буолбакка, өссө да атын кэрэхсэбиллээх сирдэринэн аан дойду туристарын бэйэтигэр тардар. Улуус территориятынан Черскэй уонна Үөһээ Дьааҥы хайа кэлимэ ааьар, ол хайа кэлимигэр Россия Азиатскай чааһын муҥутуур үрдүк Муус Хайа точката баар (үрдүгэ 3011 метрэ). Индигир баһыгар таайыллыбатах таабырыннаах Лабыҥкыр күөлэ баар. 2000 сылтан Саха сирин правительствота аан дойду таһымнаах “Полюс холода – Оймякон” туристическай маршруту арыйбыта уонна улэҕэ киллэрбитэ. Ол маршрут 10 аан дойдутаа5ы  выставка5а кыттыбыта. Венгрия, Англия, Швейцария, Германия, Япония, Китай, Голландия уонна да атын сирдэртэн элбэх турист кэлэн ыалдьыттаабыта.
Дьуукун
thumb|250px
Слепцов Анатолий Игнатьевич
Олоҕун кэпсээнэ
Таатта улууһун Ытык Күөл нэһилиэгэр 1968 с. төрөөбүт. Биллиилээх мелодист Игнатий Слепцов сэттэ оҕотуттан саамай кыралара.
1986 с. Алданнааҕы медицинскэй училищены,
Өнөл
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Слепцов Анатолий Игнатьевич
Олоҕун кэпсээнэ
Ординатура кэнниттэн хирург идэлэммитэ.
Андромеда (сулустар бөлөхтөрө)
Аата
Киһи аймах былыргыттан билэр бөлөҕө. Клавдий Птолемей «Альмагест» диэн каталогар баар. Былыргы гириэктэр номохторунан Андромеда Эфиопия ыраахтааҕыта Кефей (Цефей) уонна кини кэргэнэ Кассиопея кыыһа. Аҕата байҕал үөнүгэр сиэртибэлэммитэ, ол гынан баран Персей кинини быыһыыр. Өлөн баран сулустар бөлөхтөрө буолбут
Быстах быһыылар
Быстах быһыыларга киирэн биэрбэт өй-санаа туруктаах өй-санаа диэн ааттанар. Өй-санаа туруктаах, быстах быһыыга киирэн биэрбэт буоларын оҕо ийэ кутун иитэн-үөрэтэн ситиһиллэрин «Кут-сүр үөрэҕэ» диэн үлэбитигэр быһаарбыппыт. Таҥара үөрэҕэ кут-сүр үөрэҕиттэн тирэх ылан салгыы сайдан иһэр уонна киһи үйэтин тухары бу үөрэҕи тутуһа сырыттаҕына өйө-санаата туруктаах буолар.
Быстах быһыылары оҥоруу оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кута киһилии өйгө-санааҕа иитиллибэтэҕиттэн элбиир. Оҕо улаатан баран сыыһа-халты туттара өссө эбиллэр. Бу дьон үгүстүк сиэргэ баппат сүөргү быһыылары оҥороннор атын дьону эчэтэллэр, бэйэлэрэ хаайыыга түбэһэллэр. (1,50).
Даака
thumb|300px|left Даака диэн Баҥладеш киин уонна саамай улахан куората. Ганг өрүс дельтатыгар Буриганга хаҥас кытылыгар турар. Дьон бу сиргэ бастаан түөлбэлээн VII үйэҕэ олохсуйбуттара биллэр.
Саарыстыба (биология)
Уруккуттан 5 саарыстыбаны араараллар: 1977 сыллаахтан өссо эбии икки саарыстыбаны киллэрэллэр: 1998 сыллаахтан өссө биири:
Таксон
Биологияҕа таксоннар ааттара
Ханнык баҕарар үүнээйи эбэтэр харамай бу сэттэ хаттыгаска киириэхтээх.
Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа
Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа — ССРС-ка саамай үрдүк бочуоттаах аат. Бу ааты сэрии кэмигэр эбэтэр үлэҕэ хорсун-хоодуот быһыыны оҥорбут эбэтэр уһулуччулаах көрдөрүүнү ситиспит дьоҥҥо иҥэрэллэрэ.
Айыылар уратылара
Айыылар араастара киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕыттан тутулуктаах. Ай диэн киһи саҥаны айа сатыыр санаатын быһаарар тылга "ыы" диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэн киһи саҥаны айыыны оҥорорун биллэрэр тыл үөскүүр. Киһи оҥорор быһыылара икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан буолан тахсалларыттан айыы диэн тыл икки, утарыта өйдөбүллэнэр. Киһи өйө-санаата сайдыбытынан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэринэн айыы диэн тыл үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллэрин иҥэринэн сылдьар. Ол аата айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлэ хаһан да уларыйбат.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУРИМЦ, 2006. - 88 с.
Айылҕа төрүт тутулуга
"Туох барыта икки өрүттээх" диэн айылҕа халбаҥнаабат, уларыйбат тутулугун сахалар билэн, кынаттаах этии оҥорбуттар.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн олус дириҥ, эт-сиин, өй-санаа, айылҕа, Күн уонна Сир төрүт тутулуктарын арыйар этиибитин арҕаа дойдулар үөрэхтэрин өрө тутарбытыттан туһаммакка, хаалларан сылдьабыт. Билигин Күн уонна Сир бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктара науканан арыллыбыттарын кэнниттэн, бу этии дьиҥнээх дакаастабыла арылынна. Күнтэн Сир бу билигин сылдьарын курдук тэйэн сырыттаҕына эрэ, күнтэн кэлэр итии уонна космос тымныытын охсуһуулара тэҥнэһэр сиригэр тыыннаах күөх айылҕа, тыынар-тыыннаахтар Сиргэ үөскүүллэр, дьон үөскээн сайдыыны ситиһэр кыахтаналлар.
Онон «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһан олоҕу олоруу уонна бу этиини харыстааһын, ол аата уларыппат буолуу сахалыы өйү-санааны харыстааһын, сахалары харыстааһын буолар.
Туһаныллыбыт литература.
3. Каженкин, Иван Иванович. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. – 148 с.
Семенов Михаил Егорович
200px|thumb|right|Семенов Михаил Егорович Семенов Михаил Егорович — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Бөллөөт
400px|thumb|right|Бөллөөт нэһилиэк Алдан улууһун каартатыгар Бөллөөт — Алдан улууһугар баар эбэҥкилэр национальнай нэһиликэтэрэ. Хатыыстыыр уонна Угайаан диэн дэриэбинэлэр киирэллэр. Хатыыстыыр нэһилиэк киинэ. Улуус кииниттэн 60 хоту диэкки сытар. Манна 1546 киһи олорор, онтон 70 % эбэҥкилэр. Элбэх ыал таба иитэр. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1833 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хатыыстыыр — 1489 уонна Угайаан — 364.
Панда
Панда диэн икки араас көрүҥнээх кыыл баар:
Тарасов Юрий Степанович
200px|thumb|right|Тарасов Юрий Степанович Тарасов Юрий Степанович — социология билимнэрин кандидата.
Боткин Сергей Петрович
1874 сыллаахха дьахтар биэксэллэр оскуолаларын арыттарбыт, 1876 сыллаахха — «Дьахтар быраастар куурустарын». 1866 сыллаахха Боткин ис дьыала министиэристибэтин Медицинэҕэ сэбиэтин чилиэнэ буолбут. 1878 сыллаахха Нуучча быраастарын уопсастыбатын бэрэстээтэлинэн талыллыбыт, өлүөр дылы салайбыт.
Кузьмина Земфира Макаровна
1. Олоҕун олуктара
Кузьмина Земфира Макаровна 1942 сыллаахха олунньу ый 2 күнүгэр Дьокуускай куоракка талааннаах дьиэ кэргэҥҥэ тѳрѳѳбүтэ. Ийэтэ Анна Ивановна Егорова (28.11.1915—31.08.1995) саха биллиилээх ырыаһыта, саха оператын бастакы үөрэхтээх режиссера. Аҕата Макар Иванович Кузьмин — Макар Хара (26.04.1915-26.08.1981) — поэт, тылбаасчыт, Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
3. Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Кузьмина З. М. дойду уонна республика неврологическай сулууспатын уонна доруобуйа харыстабылын сайдыытыгар сүҥкэн кылаатын иһин араас наҕараадалары уонна ытык ааттары ылбыта:
Бережнов-Енжов Иннокентий Федорович
Иннокентий Федорович Бережнов Орто Халыма улууһун уонна Бүлүү куоратын бочуоттаах гражданина, «Бочуот Знага» уордьанын икки төгүллээх кавалера, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
1930 сыллаахха, 12 сааһыгар оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ уонна 4 кылааһы ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Үөрэххэ наһаа баҕалаах буолан, Орто Халыма куоратыгар киирэн, үлэлиир ыччат оскуолатыгар 7 кылааһы бүтэрбитэ. Ити сыл ЫБСЛКС чилиэнинэн киирбитэ. Олоҕу билбит, үөрэхтээх, үлэҕэ эппиэтинэстээх эдэр киһини комсомол райкомола милиция оройуоннааҕы салаатыгар үлэҕэ ыыппыта. Кини манна 1938-1944 сс. үлэлээбитэ. 1942 с. алтынньытыгар партия кэккэтигэр ылбыттара. Сотору партия райкомун инструкторынан, онтон 1944 с. партия райкомун кадрга сэкирэтээринэн талыллар. Бу сылларга Иннокентий Федорович оройуон партийнай, советскай тэрилтэлэрин, холкуостар кадрдарын сүүмэрдээһиҥҥэ уонна иитиигэ биллэр үлэни ыыппыта.
Араспаанньатын уларыппыт историята. Дүөнсэ
Бережнов-Енжов төрөөбут, улааппыт, үөрэммит сирин наһаа таптаан, улаатан баран милицияҕа улэлии сылдьан араспаанньатын «Енжов» диэн уларыппыта, ити кэмтэн ыла Дуөнсэ сирэ дьоҥҥо биллэр сир буолбута. Дуөнсэ сирэ аатырыан аатырар. XIX уйэ бүтэһигэр итиннэ таҥара дьиэтэ тутуллар, христианскай таҥара үөрэҕин киэнник тарҕатыы саҕаланар. Халыма уокуругун хоту нэһилиэктэригэр оҕо төрөөһунэ, киһи өлүүтэ сурукка ылыллан иһэрэ. Манна 1901 с. Грамота оскуолата аһыллар. 0ҕолор Уһун Хаҥалас, Сиэн Күөлүн, Бороҕон, Мээтис нэһилиэктэриттэн кэлэн үөрэнэллэрэ, манна оройуон маҥнайгы салайар кадрдара бэлэмнэммиттэрэ.
Андросов Прокопий Харлампьевич
1927 с. Уолба нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Айымньы
Айар диэн тылынан өй-санаа мэйии иһинээҕи үлэтэ этиллэр. Тугу эрэ саҥаны, урут суоҕу айа сатаан санааҕа ырытан, оҥорон көрүү айар диэн тылынан этиллэр. Саныыр санаабытыгар тугу оҥоро сатыырбыт, ырытарбыт барыта айа сатааһын диэн буолар.
Шейкин Юрий Ильич
200px|thumb|right|Шейкин Юрий Ильич' Шейкин Юрий Ильич — аҕыйах ахсааннаах омуктар муусукаларын үөрэтэр чинчийээччи. АГИКИ преподавателэ.
Сара Бернар
Театр оруоллара
Бастыҥ оруоллара: донья Соль («Hernani», Виктор Үго), Маргарита Готье («La Dame aux Camélias», Дюма уол), Théodora (Сарду пьесата), Хамлет (Шекспир трагедията) уонна Lorenzaccio (Альфред де Мюссе пьесата). Олус элбэх драма оруолларын оонньообута.
Бёрн Страуструп
Бьёрн Страуструп (Bjarne Stroustrup,  (төр. Ахсынньы ыйын 30 күнүгэр 1950 сыллааҕыта)) — программист, C++ программирование тылын автора.
Ислам дойдута
Ирак уонна Сирия ислаам дойдута, сороҕор Ислам дойдута,  диэн суннит джихадтыыр сэрии группировката. Ливия Нигерия, Ираак, уонна Сирия дойдуларыгар баар.
Ислам итэҕэл ваххабиттарыттан олус улахан дьайыыны ылдьыбыта. ИГИЛ бэйэтин тутулуга суох дойдунан ааҕар, Шиитары кытта утарар уонна охсуһар, ол иһин сороҕор шиафобиялаах диэн аатааччылар.
Саха сиригэр үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэктэр
Үөһээ Дьааҥы улууһа
Олунньу 22
Олунньу 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 53-с күнэ. Сыл бүтүө 312 күн (ордук хонуктаах сылга 313 күн) баар.
Матрица (математика)
Устуоруйата
Матрица аан бастаан былыргы Китайга үөскээбитэ, "аптаах квадрат" диэн ааттанара. Кини туһата диэн - линейнай уравнениелары суоттааһына этэ. Кыратык хойут "аптаах квадрат" араб математиктарыгар баар буолбута, матрица эбсиитин принциба ол бириэмэлэргэ үөскээбитэ. 17 үйэ бүтүүтүгэр определителлэр туһунан теорияны сайыннарбыттарын кэннэ Габриэль Крамер "Крамер быраабылатын" 18 үйэҕэ саҕалаан баран 1751 сылга биллэрбитэ. Бу бириэмэлэргэ "Метод гаусса" үөскээбитэ. 19 үйэҕэ Уильям Гамильтон уонна Артур Кэли матрица теориятын үөскэппиттэрэ. "Матрица" диэн термины Джеймс сильвестр 1850 сылга айбыта.
Киирии
Матрицалар линейнай тэҥнэбил систематын суоттуурга уонна линейнай кубулуйууга көмө буолаллар.
Бэлиэлэрэ
Если необходимо дать развёрнутое представление матрицы в виде таблицы, то используют запись вида