cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дулҕалаах (өрүc)
Тардыытыгар 1100 күөл уонна 60 км² уопсай иэннээх 25 тарыҥ баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥаттан Эчий (136 км.), хаҥастан Орто Салаа (119 км.) диэн салаалардаах.
Куһаҕан тыллар
Былыргы дьон оҕолорун өйдөрүн-санааларын, ийэ кутун ордук харыстыылларын бэлиэтинэн оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтин өйө-санаата киириэн иннинэ, атын дьоҥҥо сыһыарбакка, туора харахтаахха көрдөрбөккө иитэллэрэ, улаатыннараллара итинэн быһаарыллар.
Fox Kids
Fox Kids (Fox канаала оҕолорго) - АХШ национальнай канаала, аан-дойду биир саамай улахан оҕо канаала буолар. Төгүрүк сыл наар тохтоло суох мультиктары көрдөрөр, ону таһынан кыыллар уонна айылҕа туһунан кэпсиир-көрдөрөр. Көрдөрөр ареала - АХШ (бары штаттарыгар, гавайи), Дьоппуон, Тайвань, Норвегия, Швеция, Финляндия, Кытай, Аустралия, Саҥа Зеландия, Германия, Аустрия, Индонезия уонна 1999 сылтан ыла Индия.
Разумовскай Кирилл Григорьевич
1746 сыллаахтан 1798 сыллаахха дылы Арассыыйа билимин академиятын бэһис бэрэсидьиэнинэн (үйэ аҥарыттан ордук) олорбута. Бу киһи Войско Запорожское тиһэх гетмана, фельдмаршал сыбаанньалаах байыаннай киһи этэ. Билимҥэ сыһыана суох 18 саастаах киһи анаммытыгар аан дойду учуонайдара сөҕөн тиэрэ кэлэн түһэ сыспыттара. Ол гынан баран кини быһаччы салайартан туттуммута, дьиҥнээх салалтаны дириэктэрдэргэ көһөрбүтэ (холобур, 1783 сылтан 1794 сыллаахха дылы дириэктэринэн Екатерина II дьүөгэтэ Екатерина Дашкова олорбута).
Бил (балык)
Бил (, Обыкновенный таймень) — дүлүҥ курдук бөкүнүк эттээх олус бөдөҥ балык. Биллэр биллибэт хатырыктаах.
Күҥкү
Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү бэйэтэ баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.
Эдьигээн (улуус киинэ)
Эдьигээн. Эдьигээн улууһун киинэ, Дьокуускайтан 900 км хоту диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Куличкин Петр Семенович
Олоҕо
1935 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр Чурапчы оройуонун Одьулуун нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата, Куличкин Семен Михайлович, ийэтэ, Скрябина Мария Александровна, „Төҥүргэстээх“ холкуос чилиэннэрэ этилэр. Төрөппүттэринээн, бииргэ төрөөбүттэринээн Чурапчыттан арҕаа сытар Эмээки алааска ньир-бааччы ыал буолан олордохторуна, сэрии саҕаламмыта. 1942-44 сыллардаахха Чурапчы холкуостарын хоту көһөрүү  кэмигэр Кэбээйигэ тиийэн, Куокуй нэһилиэгэр “III Пятилетка”  диэн рыбколхоз буолбуттара. Улахан дьон муҥхалыыллара, оҕолор Таас Тумуска балык собуотугар балыгы ыраастааһыҥҥа, туустааһыҥҥа үлэлииллэрэ. Докумуоннар кэпсииллэринэн, Чурапчыттан саамай элбэх киһи өлүүтэ бу сиргэ тахсыбыт. 1944 сыллаахха Нам оройуонун II Хомустаах нэһилиэгэр “Үүнэр Олох” колхоһугар кэлэн холбоспуттар. Бүөккэ уол оскуолаҕа үөрэммитэ, холкуоска от-бурдук үлэтигэр кыттыбыта. 1951 сыллаахха ахтылҕаннаах дойдуларыгар төннөн кэлэннэр, Чурапчы орто оскуолатыгар салгыы үөрэммитэ. Оскуола кэнниттэн 1953-56 сыллардаахха Советскай Армия кэккэтигэр ыҥырыллан, Камчатскай уобаласка сулууспалаабыта.
1956 сыллаахха Армияттан кэлэн баран, үлэтин Чурапчытааҕы лесхозка леснигинэн саҕалаабыта. Кэргэннэнэн баран, 1958 сылтан 1964 сылга диэри Мугудай, ол кэннэ Амма орто оскуолаларыгар завхоһунан, 1964-65 сыллардаахха Амматааҕы сельпоҕа председатели солбуйааччынан үлэлиир. Ити кэнниттэн кэккэ сылларга Мындаҕаайыга Ленин аатынан колхоз производствотыгар, Чурапчытааҕы сельхозтехникаҕа араас үлэлэргэ сылдьар. 1976 сылтан Коммунэнерго систематыгар пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ, бу тэрилтэ кэлин дьиэ- уот коммунальнай хаһаайыстыбатын управлениетын кытта холбоспута, онон ЖКХ ветерана дэнэрэ. Бу кэмнэргэ эһэбит  эҥкилэ суох үлэтин тэрилтэтиттэн, оройуон салалтатыттан  элбэх Махтал суруктары, Грамоталары, харчынан бириэмийэлэри, партия райкомуттан Бочуотунай грамотаны  ылбыта туоһулуур. Пенсияҕа тахсыбытын да кэнниттэн, тэрилтэтэ өйөөн, өссө 5 сыл устата кладовщигынан үлэлээн барара- кэлэрэ, түбүгүрэрэ, онтон олуһун диэн астынара. Онон 44 сыл үлэлээбит трудовой ыстаастаах. Араас бэлиэ даталарга, юбилейдарга тэрилтэтиттэн Махтал суруктары, анал бадаарактары ыллаҕына, олус үөрэрэ- астынара.
Наакаан
Наакаан дьоно Куорамыкы аннынан өрүһү туораан тэҥкэ иһигэр үс биэрэстэ киирэн Хатар Балаҕаннааҕа диэн сиргэ, уһун элгээн кытылыгар олохсуйаллар. Манна турбут 9 ураһа олоҕо хойукка дылы баара үһү.
Украйиина
Украина унитар ил, 24 уобаластаах, биир автономиялаах республикалаах (Кырыым) уонна икки анал суолталаах куораттаах: Киев уонна Севастополь. Украина ил тутулунан республика. Олохтоохторун ахсаана 46,4 млн киhи (олортон 77,8% украиннар).
Экономиката
1999 сыллаахха ВВП 40 %- тан 1991 сыллаахха диэри түстэ, ол гынан баран 2000 сыл саҥатыгар экономика күүстээх үүнүүтүн көрдөрбүтэ-5- тэн 10 %- ҥа диэри үрдээбитэ — бырамыысыланнас оҥорон таһаарыы сылга 10% улаатта. Украина 2008 с. экономическай кризистэн улаханнык эмсэҕэлээбитэ уонна сэтинньи ыйга МВФ- га дойдуга $16,5 млрд долларга саппаас кредити биһирээбитэ.
Культура
Уус- уран литература Сиһилии: Украина литературата Украина сиригэр- уотугар бастакы литературнай пааматынньыктар Киев нуучча кэлиитин саҕана кэлэллэр уонна Русь соҕотох официальнай тылынан суруллубуттара. Бастакытынан, "ааспыт сыллар сэһэннэрэ «уонна»Игорев туһунан тыл"героическай сэһэнэ ааҕыллар.
Дашкова Екатерина Романовна
Дашкова Екатерина Романовна (кулун тутар 17 (28) күнэ, 1743, Санкт-Петербург — тохсунньу 4 (16), 1810, Москуба), төрөөбүтүнэн Воронцова — Арассыыйа устуоруйатыгар Билим Академиятын баһылаан олорбут соҕотох дьахтар, Екатерина II ыраахтааҕы дьүөгэтэ, политик уонна сырдатааччы.
Кырса
Тас көрүҥэ
Тас көрүҥэ уонна улахана ханна үөскүүрүттэн улахан тутулуктаах.
Хаһаайыстыбаннай суолтата
Экосистемаҕа улахан оруолу оонньуур: мөлтөх, ыарыһах кыыллары суох оҥорон бултуур кыылларын популяциятын тупсарар. Үчүгэй көп түүлээҕин иһин бултанар уонна анал фермаларга иитиллэр.
Ленскэй нэһилиэк (Эдьигээн улууһа)
Улуус кииниттэн 90 км хоту диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Туостаах
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
От үрэххэ (Софрон Данилов)
«От урэххэ» — Софрон Данилов кэпсээнэ.
Сүрүн дьоруой Дмитрий Тытыгынаайап, учуутал, тыа сирин патриота.
Кэпсээн сүрүн ис хоһооно
Бу кэпсээн иһигэр кэпсээн буолар (обрамление). Сурун дьоруой доҕоругар бэйэтин олоҕор буолбут уустук түгэни элбэх сыл ааспытын кэннэ сэһэргиир уонна «Кырдьыгы кистиир, сымыйаны этэр түгэн олоххо баар буолуон соп дуо?» — диэн ыйытар.
Көр-күлүү
Туһаныллыбыт литература
1. Анекдоты наших читателей. Вып. 4. Библиотека для чтения «Студенческого меридиана». Москва; 1994.- 254 с.
Докторов Петр Иванович
Докторов Петр Иванович — Саха сирин тэрилтэлэрин туһунан чинчийиилэрдээх, сахаларга иис-уус үлэтин чинчийбит учуонай, экономика билимин хандьыдаата.
Дьыбар
Дьыбар — саас эрдэ, күһүн хойут салгын күнүс улаханнык сылыйарын, түүн тоҥорорун саҕана киэһэ уонна сарсыарда күүскэ тымныйыы.
Колбунов Владимир Акимович
Олоҕун олуктара
1941 сыллаахха баҕа өттүнэн фроҥҥа ыҥырыллыбыт.
Чугунов Афанасий Васильевич
Наҕараадалара
В 1961 г. окончил сельскохозяйственный факультет Якутского госуниверситета по специальности «Ученый-зоотехник» (1 выпуск).
Туобуйа нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Улуус кииниттэн 250 км соҕуруу диэкки сытар.
Джон Мокли
Наҕараадалара
Көмпүүтэр салаатынан элбэх ситиһииллэммитэ ол быыһыгар
Идес Эверт Избрант
Идес Избрант Эбергард (Елизарий) (Evert Ysbrants (Ysbrandszoon) Ides; 1657—1708/9) — Арассыыйа ыраахтааҕыларыгар сулууспалаабыт, кинилэр сорудахтарынан Кытайга баран кэлбит атыыһыт, айанньыт, дипломат.
Үөдүгэйдэр
Үөдүгэйдэр - билигин Үөһээ Бүлүү киинин сорҕотугар уонна онтон 30 килэмиэтир сытар Куду диэн учаастакка олорор дьону ааттыыллар. Оттон киэҥ өйдөбүлгэ Үөдүгэй аҕа ууһун сыдьааннарын ааттыыллар. Бу уус дьоно XVII үйэ ортотун диэки Өлүөнэ хаҥас кытылыттан билиҥҥи Үөһээ Бүлүү сиригэр олоччу көһөн кэлбиттэр.
Наакаан дьоно Куорамыкы аннынан өрүһү туораан тэҥкэ иһигэр үс биэрэстэ киирэн Хатар Балаҕаннааҕа диэн сиргэ, уһун элгээн кытылыгар олохсуйаллар. Манна турбут 9 ураһа олоҕо хойукка дылы баара үһү.
Күҥкү ураһатын олоҕо Күүлэҕэ турбут. Кини Күүлэнэн, Боруу Көлүйэнэн олорбут. Чочу, Быйакы, Бакы олохсуйбут алаастара билигин кинилэр ааттарынан ааттанан сыталлар.
Нуук
Нуук (Nuuk) (Godthåb) диэн Гренландия киин уонна ордук улахан куората, Сермерсоок муниципалитет киинэ. Олохтоохторун ахсаана 17,834 (тохсунньу 2009), олортон 14,862 Гренландияҕа төрөөбүттэр.
Үөһээ ыттыы
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада уоттара" №19. 24.09.2010.
Эбэҥки автономиялаах уокуруга
Эбэҥки автономиялаах уокуруга - Арассыыйа Красноярскай кыраайыгар баар эбэҥкилэр түөлбэлээн олорор сирдэрэ. Сирин иэнэ — 767,6 тыс. км2. Дьонун ахсаана — 21 тыс. (2009), Үксэ Эбэҥкилэр (74 %), Нууччалар (11 %), онтон ордубута Сахалар, Узбектар, атын кэлии омуктар. Киин куората — Тура.
Дьыл
Дьыл — 1) сыл; 2) дьыл-күн — бириэмэ, кэм; холобур: дьыл кэмэ — сыл кыһынҥы, сайыҥҥы, күһүҥҥү, сааскы кэмнэрэ.
Кыһын — алтынньы 14 күнүттэн кулун тутар 21 күнүгэр диэри.
Харбалаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Харбалаах нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күл.
Minecraft
Оонньооччулар сервертэн чэпчэки уонна куттал суох буолуутун туһугар элбэх туһалаах оонньуулары тэрийэн, кыраныысса таһыттан тахсыбакка, хостинг сулууспата оҥоһуллубута. Эдьигээн оонньууларын таһаарарга кыраайы үөрэтээччилэр 20- лии киһилээх сервергэ ыҥырыахтарын сөп,уон сылга диэри онлайн тэҥҥэ оонньооччулар. Сервердэри бас билээччилэр 3000- кэ диэри ыҥырыахтарын сөп, ону тэҥэ онлайн оонньооччулар эмиэ биир тэҥник оонньуохтарын сөп. Көннөрү сервертэн уратыта, ыҥырыллыбыт оонньооччулар эрэ Сервердэргэ холбоһуохтарын сөп уонна бу серверлар ip- аадырыстары киллэрбэттэр. Кыраайы үөрэтэр түмсүүлэр кыраайы үөрэтэр плагиналары өйүүр буолбатахтар, оонньооччулар туһанааччылар надстройстволарын, ресурсаларын пакеттарын уонна туһанааччылар аан дойду баайын туһанар кыахтаналлар.
Bloktar
Кытанах блоктар: - Буор - Кумах - Таас Уба5ас блоктар: - Уу - Лава
Кононов Аввакум Данилович
1901 сыллаахха Быракаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан 1922 сыллаахха Н. И. Снитко этэрээтин кытта үрүҥнэри утары кыргыһыыларга кыттыбыта. Коммунист. 1925—27 сылларга Бүлүү уокуругун Ситэриилээх Комитетын Президиумун бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. Онтон Иркутскайдааҕы педагогическай институту бүтэрэн баран, үөрэммит институтугар преподавателинэн үлэлээбитэ. 1933 сыллаахха, сыыстаран ыалдьан өлбүтэ.
Битиим (бөһүөлэк)
Улуус кииниттэн 229 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ, Витим өрүс төрдүтүн утары турар.
Саахар
Учуонайдар саахары углевод диэн аатыыллар, тоҕо диэн саахар чох уонна уу молекуларыттан тутулуктаах. Углеводтар судургу эбэтэр уустук буолаллар. Судургу углевод молекулата биир эбэтэр аҕыйах кыра саахар молекуларыттан тутулуктаах. Уустук углевод элбэх араас саахар молекуларыттан тутуллар.
II Үөдүгэй баһылыктара
II Үөдүгэй кинээстэрэ
Быһыр Батаакап. Николаева Ф.Д. ахтыытынан Быһыр Батаакап Дьэкиимкэ убайа. Дьэкиимкэ уола — Баай Батаакап.
Атласова Валентина Иннокентьевна
Атласова Валентина Иннокентьевна — саха култууратын тарҕатааччы.
Эмоция
Эмоция диэн билгэ, санаа уонна майгы элбэх араас көрүҥнэриттэн тутулуктаах өй уонна эт-хаан туруга. Хас биирдии киhи биир түбэлтэҕэ араас эмоциялаах буолуон сөп.
А.Д. Филиппов аатынан Сынньалаҥ Киинэ
Үлэлээн ааспыт кулууп сэбиэдиссэйдэрэ
1953-1954 сс. Петрова Татьяна Петровна үлэлии сылдьыбыт. Бу сылларга сельскэй кулууп уонна сельскэй библиотека диэн арахсыбыттар.
1965-1966с.- Никонова Мария Степановна заведующайыыр, Поскачина Марфа Филипповна киинэ көрдөрөн сыллааҕы бэриллибит былааны аһара толортуур.
1969-1970 сылга саҥа оскуоланы бүтэрбит Захаров Николай Иннокентьевич- Добурусуок директорынан, Суханов Павел Максимович худругунан үлэлииллэр, Онтон Захаров Николай Советскай Армияҕа сулууспалыы ытык иэһин төлүү барарынан кыра кэмҥэ директорынан Суханов Павел Максимович хаалар.
Чырыттар уустара
Чырыттар уустара (, Род Плавунчики) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Ас буhарыы
Айах
Аһы буһарар процесс айах иһиттэн саҕаланар. Айах иһигэр ас ыстанар, бу кэмҥэ силгэ баар амилаза диэн бэссэстибэ көмөтүнэн полисахаридалар арахсаллар. Маны таһынан сил аһы инчэтэн, биир кэлим маасса оҥорон, куолай устун куртахха барарга көмөлөһөр. Айах иһигэр аһы ыстыыр кэмҥэ киһи ыйыстар рефлексэ үлэлиир. Ыйыстар кэмҥэ таҥалай ас мурун көҥдөйүгэр барбатын курдук бүөлүүр, онтон бэлэс бүүрүгэ (надгортанник) тыҥаҕа барбатын курдук мэһэйдиир.
Суон оһоҕос
Синньигэс оһоҕоһу ааһан, ас суон оһоҕоско киирэр. Бу манна астан уу уонна электролиттар оборуллаллар, ону таһынан ас наадата суох тобоҕо (каал) тахсардыы оҥоһуллар.
Гастроэнтеропанкреатическай эндокриннай систиэмэ
Ас буһарар уорганнар араас чаастарыгар тарҕанан сытар эндокриннай систиэмэ пептидергическэй нейроннара уонна эндокриннай килиэккэлэрэ (апудоциттара) буолаллар. Бу систиэмэ пептиднай гормоннары оҥорон таһаарар.
Холецистокинин
12 битииликтээх оһоҕос эркинигэр оҥоһуллар нейропептиднай гормон. Ноор симэһинэ уонна үөс тахсыыларын күүһүрдэр.
Вазоактивнай интестинальнай пептид
28 аминокислатааттан турар нейропептиднай гормон. Оһоҕос хаанын эргиирин уонна былчыҥын үлэтин хонтуруоллуур гормон.
Күрүлүүр
Хаҥалас улууһун Иккис Дьөппөн нэһилигин территориятыгар Менда үрэххэ төрдүттэн 25 км. сиргэ үрэх таас массивы быһа охсон күрүлгэннэр каскадтара үөскэбиттэр.
Бараахтар уустара
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Эһэ барааҕа.
Азаров Александр Гаврильевич
Азаров Александр Гаврильевич (1962 с. төр.) - дуобатчыт, тренер, Арассыыйа гроссмейстера (1995), СӨ үтүөлээх тренера (2002), ССРС спордун маастара. СӨ дуобакка сүрүн тренера. СӨ 12 төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1994 сыллааҕы аан дойду чөмпүйэнээтин призера, Арассыыйа чөмпүйэнээтин боруонса призера (2000), Европа чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера (2006).
Иэйэ
Иэйэ — сир булууһун мууһа ирэн, ол хайысхатынан сир ньууругар уу хонон, саҥардыы үөскээн ситимнэһэн эрэр чоҥолох уулардаах хотойбут сир.
100
100 сыл.
Актау
Дьэҥкэ
Ону тэҥэ 2018 сылтан куорат олохтоохторугар уонна туристарга анаан муора кытылыгар араас өҥнөөх сырдык лаампалардаах, мас эрбиилээх, элбэх мөһөөччүктээх хас да биэрэстэ усталаах анал таас ыллык аһыллыбыта.
Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа
Иккис пятилеткаҕа квалификациялаах оробуочайдары бэлэмниир үөрэх тэрилтэтэ буолбута.
1218
1218 сыл.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей
Устуоруйата
1970 сыллаахха Новосибирскайтан физико-математическай наука кандидата, алгебраҕа специалист-учуонай Исмаил Шахбаз оглы Алиев ССРС Наукатын академиятын Сибиирдээҕи салаатын аатыттан өрөспүүбүлүкэтээҕи математика олимпиадатыгар кэлбитэ. Ол кэмҥэ Новосибирскай университетыгар аналлаах физико-математическай оскуола баара. И. Ш. Алиев Өрөспүүбүлүкэҕэ эмиэ оннук оскуола аһар туһунан, арыллар буоллаҕына тэрийиитин салайан дириэктэрдии кэлэр туһунан СГУ үрдүк алгебра уонна геометрия кафедратын сэбиэдиссэйэ С. Н. Семеновтыын, физико-математическай факультетын декана Е. Т. Софроновтыын кэпсэппитэ. Кинилэр өйөөннөр, СГУ ректора И. Г. Попов Алиевы 1971 сылтан университекка ыҥырбыта. Ол кэмҥэ СГУ-га алгебраҕа учуонай степеннээх специалист суох этэ.
Лейла Эрбиль
200px|мини|Лейла Эрбиль Лейла Эрбиль (тур. Leylâ Erbil; тохсунньу 12 күнэ, 1931, Стамбул — от ыйын 19 күнэ, 2013, Стамбул) — Турция билиҥҥи кэмнээх биир биллэр суруйааччыта. Дойду дьахтар суруйааччылартан аан бастакынан литератураҕа Нобелевскай бириэмийэни аныырга аан дойдутааҕы ПЕН-кулууп түһэрбитэ. Эрбиль туурак худуоһунньуктарын уонна суруйааччыларын холбоһугун тэрийсибитэ.
Бэтинчэ
Улуус кииниттэн 49 км. хотугулуу-илин диэкки Ньүүйэ өрүскэ турар.
Домен (биология)
Бу иннинээҕи классификациялартан ордук уратыта бактериялары (прокариоты) икки туспа таксоҥҥа араарбытыгар таксона (архейдар уонна эубактериялар) уонна эукариоттарга тэҥнээбитигэр сытар.
Чараас мууска кииримэ
Хайа да төрөппүт оҕотун күөл саҥа тоҥорун кытта «Мууска киир» диэбэт. Оҕотун харыстыыр, көмүскүүр санаатыгар муус тоҥон халыҥыы илигинэ «Мууска кииримэ» диэн этэр, үөрэтэр, такайар. Бу аата оҕотугар «Эн сэрэхтээх буол, саҥаны айыыны, дьон оҥорботторун оҥорума» диэн үөрэтэр. Биир эмэ киһи муус халыҥыы илигинэ киирэн ууга түһэрин, сорохтор муус анныгар баран өлөн хаалалларын кэпсээн оҕотун сэрэтэ сатыыр. Сахалар таҥараларын үөрэҕин төрүтэ оҕону харыстыыр, сэрэтэр өйтөн-санааттан саҕаланар уонна «Айыыны оҥорума», «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн биллэр этиилэринэн салайтарар.
Teach For All
Teach For All — бэйэлэрин дойдуларыгар үөрэхтээһин хаачыстыбатын үрдэтиигэ интэриэстээх тутулуга суох түмэт тэрилтэлэрин глобаальнай ситимэ. Бу тэрилтэлэр кыра кыахтаах дьиэ кэргэннэр оҕолорун икки сыл үөрэтэргэ үлэҕэ кэллиэстэр уонна үнүбүрсүтүөттэр ситиһиилээх бүтэрээччилэрин ылаллар. Тэрилтэни 2007 сыллаахха Венди Копп («Teach For America» генераальный дириэктэрэ) уонна Бретт Уигдорц («Teach First» генераальнай дириэктэрэ) тэрийбиттэрэ.
Остуоруйата
«Teach For All» глобаальнай пуондалартан уонна корпорациялартан баһаам элбэх грааннары уонна сиртибэлэри ылбыта. Бастакы партнерунан, Чиилигэ экспериментаалынай тэрилтэни тэрийэргэ көмөлөспүт, «McKinsey & Company» буолбута.
2009 сыллаахха «Teach For All» Сколл Пуондатыттан түмэт урбаан уонна үс сыл гараантиялаах 765,000$ кээмэйдээх сыллааҕы сиэртибэлэрин иһин бириэмийэ ылбыта.
2010 сыллаахха «Teach For All» Oracle корпорацияттан граан ылбыта. Грант көмөтүнэн атын дойдулары хабан үлэтэ кэҥиэхтээх. Ол сыл [Deutsche Post DHL уонна «Teach For All» глобаальнай партнерстволарын туһунан биллэрбиттэрэ. Партнерство ситими үбүнэн өйөөн хааччыйахтаах, сүрүн соруга - Аргентинаҕа, Чимлигэ, Перуга уонна Индияҕа тэрилтэлэрин кэҥэтии. Ону таһынан партнерство Испанияҕа уонна Бразилияҕа баар тэрилтэлэри сайыннарарга көмөлөһүөхтээх.
Багынанова Зоя Петровна
Айар үлэтэ
Кэргэнин Потапов Ф. Ф. кытта Нерюнгри куоракка куукула театрын, республикаҕа соҕотох оҕо театырын, иилээн-саҕалаан үлэлэппиттэрэ. Оҕолорго анаан И. Гоголев остуоруйалара, П. Ойуунускай, Н. Заболоцкай айымньыларыттан быһа тардыылар оонньоноллор.
Хойукка кэмҥэ Зоя Багынанова театр сүгүрүйээччилэригэр Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Анна Ахматова, Борис Пастернак, Өксөкүлээх Өлөксөй, Анемподист Софронов, Платон Ойуунускай, Иван Арбита, Семен Данилов, Леонид Попов, Петр Тобуроков, Иван Гоголев айымньыларыттан иһиллибит моноспектакль толорор. Итини таһынан, Зоя Багынанова толоруутугар Варвара Потапова, Наталья Харлампьева, Саргылана Гольдерова, Антонина Гаврильева, Александра Григорьева, Анна Парникова, Дархаана, Венера, Умсуура хоһоонноро театр үрдүкү сценатыттан ааҕыллаллар.
Атласов Иван Паисьевич
Үлэлэрэ
Атласов И.П. Орулганский хребет // Геология, геоморфология, полезные ископаемые. Труды Арктич. ин-та,- 1938, т. 99.
Эр соҕотох
Онно этиллэр:
Олоҥхо Хараххан Эр соҕотоҕу маанылаан-күндүлээн, ылгын кыыhын ойох биэрэн ыытыытынан бүтэр.
«Наследники А. М. Кушнарева» эргиэн дьиэтэ
Устуоруйата
Хонтуората Дьокуускайга баар этэ, салаалара уонна эригиэн туочукалара Саха Сирин сүрүн пууннарыгар, ону таһынан Киренскайга уонна Охотскайга баар этилэр.
Мануфактура, галантерея, бакалея уонна атын табаарынан эргинэллэрэ. Компаньоннара бытархай атыыһыттары кредиттаан бөдөҥ партиянан түүлээҕи, уу кыылын муоһун, мэнэх ыытын атыылаһаллара уонна бүтүн Арассыыйатааҕы Ирбит, Нижнэй Новгород уонна Москва дьаарманкаларыгар эргинэллэрэ.
Аҕа дойду сэриитин уордьана
Бу уордьанынан ситиһилээх байыаннай эпэрээссийэ кэмигэр хорсун быһыыларын, эрдээх санааларын көрдөрбүт Кыһыл аармыйа, флот, НКВД уонна бартыһаан этэрээтин байыастара наҕараадаланаллара.
Сүрү
Саха сиригэр Өлүөнэҕэ, Дьааҥыга, Индигииргэ, Халымаҕа үөскүүр. Ардыгар хайа күөллэригэр эмиэ баар буолар, холобур, Лабыҥкырга.
Баишев Геннадий Семенович
Олоҕун олуктара
1946 сыл кулун тутар 12 күнүгэр Нам улууһун Намыгар төрөөбүтэ. Новосибирскай хореографияҕа училищетын бүтэрбитэ. Ойуунускай аатынан тыйаатырга балет артыыһынан үлэлээбитэ. 1991 с. Национальнай Үҥкүү тыйаатырын уус-уран салайааччытынан анаммыта.
Марий Эл
Төрүттэммит — сэтинньи 4 күнүгэр 1920 сылаахха.
Нуотара
Нэһилиэнньэтин ахсаана 443 киһи (2007 сыл).
Докторов Алексей Игнатьевич
Докторов Алексей Игнатьевич — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
Таксономия
уҥа|мини|Швейцария ботанига Огюстен Декандоль (1778—1841), 1813 сылаахха «таксономия» диэн тиэрмини туттуохха диэбитэ Таксоно́мия (τάξις — тутул, наарданыы уонна  — сокуон) — уустук оҥоһуулаах, бэйэ-бэйэтин кытта иерархиялаах сыһыаннаах тугу эрэ наардыыр, тиһикккэ киллэрэр, ол сокуоннарын чинчийэр үөрэх. Таксономия тосхоллоро билии элбэх салаатыгар туһаныллаллар, холобур, географияҕа, геологияҕа, тылы чинчийиигэ, этнографияҕа уонна биологияҕа.
Чаркы
Баһа Черскэй хайаларын систематыгар баар Чыбаҕалаах сис соҕуруу эниэтиттэн саҕаланар. Тардыытыгар 32 км² уопсай иэннээх 8 тарыҥ баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата хаҥас өртүттэн Дьалындьа (54 км.).
Васильев Федор Федорович
Сигэлэр
Биобиблиографический справочник
Суворов уордьана
Бу уордьаны сэрии кэмигэр сатабылларын көрдөрбүт генералларга уонна эписиэрдэргэ биэрэллэрэ. Суворов уордьана 3 истиэпэннээх.
Муҥур (балык)
Аһылыга
Бентос харамайдарынан аһылыктанар.
Хайыһардааһын
Саха Сиригэр
Бүгүҥҥү күҥҥэ Саха сирин бастыҥ хайыһардьыттарынан Арассыыйаҕа, эдэр ыччакка Ю.Мухамедзянова, М.Абдухаликова, А.Константинова, Р.Костромина, М.Бандерова, Р.Бочаров уо.д.а. биллэллэр.
ДЬокуускай-Иркутскай хайыhар суола
1933 с. Саха сирин хайыһардьыттара киэҥ эйгэҕэ биллибиттэрэ. Кинилэр 8 буолан А.Н.Гриневич салайааччылаах Дьокуускайтан Иркутскайга диэри аттаммыттара. Старт тохсунньу 6-с күнүгэр «Динамо» түмсүү стадионун таһыгар бэриллибитэ. Күҥҥэ ортотунан 45—50 км бараннар, кулун тутар 18-с күнүгэр 16 чааска Иркутскай куоракка фиништээбиттэрэ. 72 күн устата хайыһардьыттар 3000 км, онтон 56-тын хайыһарынан барбыттара бэлиэтэммит. Москваттан кэлбит телеграммаҕа «Динамо түмсүү киин сэбиэтэ хоһуун «динамовецтары» туруоруллубут сыалы ситиспиккитинэн эҕэрдэлиир» диэн суруллубут.
Трахеитка
Трахеитка — хабарҕа сүһүрдүүтэ. Стрептококктарынан, стрептококктарынан ыҥырыллар.
Арассыыйа судаарыстыбатыгар кумааҕы харчы үөскээһинэ уонна сайдыыта
Аан дойдуга бастакы кумааҕы харчыны Кытайга оҥорбуттара биллэр. Оттон Россияҕа хаһан онорбуттарай уонна олоххо киллэрбиттэрэй? XVII үйэ саҕаланыыта саҥалыы көрүүлээх Петр-I император(1682 - 1725) кумааҕы ассигнациялары киллэрэ сатаабыта биллэр. Кини Англияттан Джон Ло диэн кумааҕы харчы теоретигын Россияҕа кучуйан аҕала сатаабыта кыаллыбатаҕа. 1744 сылаахха Я. П. Шаховской диэн генерал-прокурор, ыйааһыннаах баҕайы алтан бытархай харчыны кумааҕы харчынан солбуйарга бырабыытылыстыбаҕа хорсун этии киллэрбитэ. Онтуката ханна да буоларын курдук – сана саҕалааһын утарсыыны көрсүбүтэ. Ол курдук Сенат быһаарыытыгар маннык сурулла сылдьар: «… билеты по тому ж в России не токмо не заобыкновенное и незнаемое дело, но и самое вредительное и весьма хуже нынешних пятикопеечников, ибо те внутреннюю доброту имеют, а билеты оной меть не могут».
Сакалаат
Сакалаат араастара
Билигин үс арааһа тарҕаммыт - маҥан, үүт уонна хара сакалаат. Маҥан сакалааты оҥорорго какао туттуллубат, какао арыыта туттуллар. Хара сакалаат амтана какао амтаныгар быдан чугас.
Сыстыганнаах саһарар ыарыы
Сыстыганнаах саһарар ыарыыны сэрэтии
Саһарар ыарыы тарҕанарын сэрэтэр наадаттан нэьилиэнньэ ортотугар уопсай санитарнай-гиеническэй дьаһаллары киэҥник ыытыахха наада. Ордук чуолаан тус-бэйэ гигиенатын оҕоҕо адьас кыра сааһыттан тутуһуннара үөрэтэр булгуччулаах. Байылыаттык, культурнайдык олоруу, куораттар уонна атын даҕаны нэһилиэнньэлээх пуннар үрдүк санитарнай культуралаах буолуулара сыстыганнаах ыарыы көбөрүн уонна тарҕанарын сэрэтэргэ улахан көмөлөх. Остолобуойдары, аһыыр сирдэри, баһаардары, атын даҕаны элбэх киһи мустар миэстэлэрин гигиена өттүнэн ыраастык тутуу ыарыыттан сэрэтэр дьаһаллартан биирдэстэринэн буолар.
Туттуллубут кирдээх ууну тоҕор, туалет омуһахтарын сөптөөхтүк тутар буоллахха уонна ыраастаатахха ханнык баҕарар сыстыганнаах ыарыыны, ол иһигэр гепатиты, тарҕатааччы сахсырҕа олус элбэхтик мустубат. Сайын нэһилиэнньэ оҕуруот аһын, мас отонун оргуйбут эбэтэр сүүрүктээх сир уутунан үчүгэйдик сууйан эрэ баран сиирэ хайаан да наадалаах. Ити дьаһаллары оҕо тэрилтэлэрин, аһыыр сир, коммунальнай уонна хаһаайыстыбаннай тэрилтэлэр үлэһиттэрэ олоххо киллэрэллэр. Хааны кутар кэмҥэ саһарар ыарыы сыстыспатын диэн хаан кутар ыстаансыйаларга бэйэлэрин хааннарын биэрээччи дьоннору химическэй уонна лабораторнай өттүнэн кичэйэн чинчийиллиэхтээх. Урукку өттүгэр сыстыганнаах саһарар ыарыыга ыалдьа сылдьыбыт киһи хаанын ылыллыбат.
РГ-42
Быһыыта цилиндрическай. Куорпуһун иһигэр, элбэх бытархайдар үөскээтиннэр диэн, өссө үс-түөрт төгүл квадратиктарынан быһыллыбыт, ыстаал лиэнтэ эриллибит. Үрдүтүгэр пласмаас бүөнэн сабыллыбыт запаал угуллар хайаҕастаах. Өҥө хаки күөх. Толоруута тротил. Эстэрэр запаала — УЗРГМ.
Орто Наахара
Ылыллыбыт сирэ Билигин Чайандаҕа гаһы неби булбуттарынан сибээстээн Нэһилиэк сирин куччатар туһунан
Онон билигин Орто Наахара сирин быһаарарга саҥа граница (межевание
Кыым (хаһыат)
Кыым — нэдиэлэ аайы тахсар сахалыы тыллаах хаһыат. Тирааһа — 29 300 кэриҥэ (2015). Кылаабынай редактор — Гаврильев И. И.
190-с
190-c сыллар.
Арассыыйа
Арассыыйа 16 или кытта киирбиhэр, сиринэн: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Беларусь, Украина, Грузия, Азербайдьан, Казахстан, Кытай, Монголия, Хоту Кэриэйэ, байҕалынан: Дьоппуон уонна АХШ.
Географията
Сирин үгүс өттө туундра уонна тайҕа зоналарыгар баар, балачча киэҥ сирэ тыа быыстаах степь уона степь зоналарыгар киирэр. Кумах куйаар аҥардаах сирдэр, субтропик бэрт кыра сири ылаллар, оттон кумах куйаардар Арассыйаҕа букатын да суохтар.
Рельеф
Арассыйа арҕаа өттүгэр намталлар үгүстэр, оттон илин өттүгэр хаптал хайалар уонна хайалар баһыйаллар. Балтика тэҥис кытыллытан уонна арҕаа кыраныыссаттан Урал хайаларыгар диэри намыһах үрдэллэрдээх киэҥ Илин Европа дэхси сир (эбэтэр Нуучча дэхси сирэ) сытар. Урал хайаларыттан Енисей өрүскэ диэри көнө ньуурдаах Арҕаа Сибиир намтала сытар. Енисейтэн Чуумпу далайгар диэри тайыыр сүүнэ киэҥ сир быдан уустук рельефтээх. Онно намталлар да, хаптал хайалар да, араас үрдүктээх хайалар да бааллар. Киэҥ сири Орто Сибиир хаптал хайата ылар.
Бретт Уигдорц
Бретт Уигдорц (Brett Wigdortz) — эмиэрикэ түмэт урбаанньыта, «Teach First» үөрэх үтүөнү оҥорор тэрилтэни тэрийээччи уонна сүрүн толорооччу дириэктэрэ, тэрилтэтин үлэтин хайысхата - дьиэ кэргэн дохуотун намыһах таһымын кыһалҕатын быһаарыы уонна үөрэхтээһин хаачыстыбатын тупсарыы.
Counter-Strike
Counter-Strike (кылгастык CS диэн; Counter-Strike сахалыы — хардары охсуу) диэн тактикалаах бастакы сирэйтэн ытыы жанрдаах видео оонньуу. 1999 c. тахсыбыт Half-Life оонньуу модификацията буолар. Мод автордара: Минь "Gooseman" Лэ уонна Дьэсс "Cliffe" Клифф. Оонньуу салҕыы серияларга кубулуйбута, олор ахсааннарыгар киирэллэр: Counter-Strike: Condition Zero, Counter-Strike: Source, Counter-Strike: Anthology уонна Counter-Strike Xbox версията. Counter-Strike ис хоhоонунан буолар террористары утарар бөлөх (counter-terrorists) уонна террористар (terrorists) хамаандаларын утарылаhыылара. Хас раунд аайы миссия сорудахтарын толорбут эбэтэр бары өстөөҕү өлөрбүт хамаанда кыайыыны ылар. Оонньуу саамай тиhэх таhаарыыта, Counter-Strike: Source, Half-Life 2 Source диэн оонньуу моторунан барар.
Куду
Куду (эбэҥк. кудук) - 1) сыркы, дьүүктэ, уолба күөл (сэдэхтик үрэх, үрүйэ) туустаах уута; 2) тураҥ буор, туустаах буор, элбэх микроэлеменнардаах туой.
Ушаков уордьана
thumbУшаков уордьана — Кулун тутар 3 күнүгэр 1944 с. ол охтоммута. Ушаков уордьанынан кыргыһыы үчүгэй тэрээһиннээхтик барарыгар үлэлэспит флот эписиэрдэрэ наҕараадаланаллара. Икки истиэпэннээх. 1 истиэпэнэ -платина, 2 истиэпэнэ - көмүс. Нахимов уордьаныттан үрдүк суолталаах.
Нахимов уордьана
thumbНахимов уордьана - Уордьан кулун тутар 3 күнүгэр 1944 с. Ушаков уордьанын кыта тэҥҥэ олохтоммуга. 2 истиэпэннээх. Бу уордьан кыра сүтүктээх тахсан өстөөх улахан күүһүн, эбэтэр кинини бүүс-бүтүннүү эспит, ситиһиилээх кыргыһыыны (операцияны) ыыппыт, базаны уонна коммуникацияны сатаан көмүскээбит, өстөөх кимэн киириитин самнарбыт флот саллааттарыгар, эписиэрдэригэр, хамандыырдарыгар бэриллэрэ.
Винокуров Иван Николаевич
Олоҕун олуктара
1924 сыл ахсынньытыттан 1925 сыл от ыйыгар диэри Саха АССР ун бэрэссэдээтэлэ.
1930 сылга Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
103
103 сыл.
Ярославскай (нэһилиэк)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 553 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Ярославскай - 415, Хамра - 138 киһи.
Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Америка кураҕаччыта.
Сазаан
Сазаан  (, Сазан) — улахан балык.
Саахымат
Фигуралар бастакы балаһыанньалара
Саахымат фигуралара, хаҥастан уҥа: король, ытыс, ферзь, пешка, ат, слон
Оонньуу саҕаланыытыгар оонньооччуларга биир тэҥ набордаах. — Биир оонньооччулар иккиэн «үрүҥ», иккиһэ - «хара»диэн ааттаналлар. Үрүҥ ойууннар хараҥа өҥнөөх, хара кырааскалаахтар. Бэйэлэрэ оонньооччулар бэйэлэрин фигураларын сибэккилэринэн «үрүҥ» уонна «хара» диэн ааттыыллар.
В каждый комплект фигур входят: король (♔, ♚), ферзь (♕, ♛), две ладьи (♖, ♜), два слона (♗, ♝), два коня (♘, ♞) и восемь пешек (♙, ♟). Фигуралара начальнай позициятыгар икки өттүттэн фигуралар баар буоланнар, диаграммаҕа көстөллөр. Үрүҥ тунах бастакы уонна иккис кирбиилэри, хара — сэттис, ахсыс-ахсыс кирбиилэри ылаллар. Пешкалар иккис уонна сэттис горизоннарга сөп түбэһиннэрэн үлэлииллэр.
Хаамыы
Оонньооччулар уочаратынан хардыыны оҥороллоро буолар. Бастакы хаамыыны үрүҥ оҥороллор. Хотторууттан, ойууттан- Мандартан ураты, атын- атын хонууга көһө сылдьар ойууттартан ураты, хаамыы буолар.:
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмэ
1991 сыллаахха Саъа Өрөспүүбүлүкэтэ бэрэсидьиэннии салайыыга киирбитэ, сокуону ылар, толоруулаах уонна суут былаастара тус-туһунан буолбуттара. Онон Үрдүкү Сэбиэт үлэтин ис хоһооно чыҥхатык уларыйбыта.
Кытайдар
Кытайдар, ол эбэтэр хань (Кытайдыы: судургутуллубуттуу 汉族 эбэтэр 汉人, төрүкүлүү 漢族 эбэтэр 漢人, пиньин hànzú эбэтэр hànrén) диэн Кытай сүрүн омуга. Дойду олохтоохторуттан 91 %. Кытайдар ордук элбэх ахсааннаах омук буолаллар — Сир бүтүн олохтоохторун 21 %. Саха сиригэр 11 тыс. кытай олорор (2009 сыл). Нуучча уонна саха тылыгар "кытайдар" диэн хань уонна да атын Кытай Дьон Республикатын омугун ааттыахха сөп.
Дьордьия
мини| Дьордьия Georgia
Хоро нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Устуоруйата
Үөһээ Бүлүүттэн Марха улууһа хайдан барбытын кэннэ (1824 с.) Үөһээ Бүлүү сирэ аччаан биэс эрэ буолас (нэһилиэк) хаалбыта. Онтон 8—9 сыл буолан баран 1835 сыл саҕаланыытыгар уон буолас буола охсор: Мэйик, Нам, Боотулуу, икки Үөдүгэй, икки Хоро, Чочу, Өргүөт уонна Халбаакы. 1839 с. икки Хоро нэһилиэгэ холбоһон биир буолбуттара. 1911—1912 сылларга Бүлүү өрүс хаҥас өттүнээҕи нэһилиэктэрэ Арҕаа Бүлүү (сороҕор Үөдүгэй) улууһа буола сылдьыбыттара. Ол улуус киинэ Далыр этэ. Бу кэмҥэ I уонна II Хоро нэһилиэктэрэ эмиэ туспа сурулла сылдьаллар.
Тэрилтэлэр
18 тэрилтэ баар. Бөдөҥ тэрилтэлэр: «Хоро нэһилиэгэ» МТ дьаһалтата, А.Д. Филиппов аатынан Сынньалаҥ Киинэ,Хоро нэһилиэгин историятын кэрэһэлиир музей, Хоро орто оскуолата, «Кэскил» дьыссаат, участковай балыыһа, сылааһы тиэрдэр тэрилтэ, пожарнай чаас, ПО «Хоро», Спортивнай чэбдигирдэр киин, оҕо интэринээтэ, бэтэринээр учаастага, почта, билибитиэкэ, сынньалаҥ киинэ, ХЭТ «Хоро».
Үөрэҕирии
2010 сыллаахха саҥа таас оскуола тутуллан үлэҕэ киирбитэ. 2012—2013 үөрэх дьылыгар Хоро орто оскуолата 322 оҕолоох, 89 үлэһиттээх. Үлэһиттэрин 76% оскуола бэйтин выпускниктара.
Мирнинский рабочий
300px|thumb|right|"Мирнинский рабочий" хаһыат Мирнинский рабочий, Мирнэй улууһун хаһыата.
Богдан Хмельницкэй уордьана
Үс истиэпэннээх.
Куйаас
Куйаастан көмүскэнии
Төбөҕүтүгэр сирэйгитин күн уотуттан, суоһуттан хаххалыыр сэлээппэтэ, чараас киэпкэтэ кэтиҥ. Хаххаланар гына зонтикта тутуҥ. Таһырдьа өр сылдьар буоллаххытына, илиигитин, моойгутун хаххалыыр таҥаста кэтиҥ. Уопсайынан, сайыҥҥы куйааска салгыны киллэрэр чараас, киэҥ таҥаһы таҥна сатааҥ диэн этэллэр.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Тэҥнээх тылбаас
3. Тиэрмин омук тылыгар тылбааһа:
Омук тылыгар: идентичный, адекватный, эквивалентный П;
а) тылыттан-тылыгар, туруору тылбаас, сүһэн ылыы (концепция формального соответствия) - библия, марк.-лен. литература, билигин Президент этиитин тылбааһа, СИА матырыйаала;
б) ис хоһоонун+тыл нуорматын тутуһар тылбаас (концепция нормативно-содержательного соответствия), сөптөөх тылбаас;
ҕ) ис хоһооно+формата+дьайыыта тэҥ тылбаас (концепция функциональнодинамической эквивалентности; эквивалентность реакции читателя), тэҥнээх тылбаас (Латышев). Тиэримини араас ааптар араастык туттара эмиэ баар.
Тэҥнээх тылбаас судургу тиэкискэ ордук кыаллар. Тылбаас функцията төһө киэҥ да, тэҥнээх тылбаас ыараан иһэр.
Черных-Якутскай Петр Никодимович
Духуобунай семинарияҕа үөрэммитэ, ол гынан баран ыалдьан бүтэрбэтэҕэ. Сахалыы бэркэ билэрэ.
Кыһыл Сулус уордьана
thumbКыһыл Сулус уордьан - Ленин уордьанын курдук муус устар 6 күнүгэр 1930 с. олохтоммута. Бу уордьан Аа дойду сэриитин сылларыгар 2900 тыһыынча кэриҥэ киһиэхэ туттарыллыбыта.
Сака дуу, саха дуу
Европа үөрэхтээхтэрэ сакалар иранныы тыллаахтар дииллэр. Кинилэр этэллэрин курдук сакалар элбэх биистэриттэн сорохторун тыллара иранныы да буолуон сөп. «Сака» диэн тыл иранныы «Таба» диэн буолар уонна таба көлө үөскээбит, тэнийбит кэмигэр эмиэ сөп түбэһэр. Сака, күн-дьыл ааһан истэҕин аайы, суолтата улам-улам кэҥээн, күн таба, салаа-лабаа, элбэх салаалаах-лабаалаах таҥара, күн, быйаҥ таҥаратын символа эҥин диэн буолбут. (3,121-122).
Сахалар итэҕэллэринэн Аарыма Улуу ойууннара - улуу Уус, тимир ууhа буолар. Кинини эмиэ ханнык да абааhылар аймахтара кыайбаттар, бары киниттэн тэйэн биэрэллэр, кыhа уотун сарданата кинини эмиэ харыстыыр. Оччотооҕу кэмҥэ итэҕэли тута сылдьар сүрүн киһи тимир ууһа буолуута итэҕэл бэйэтэ тимир ууһуттан төрүттээҕин быһаарар.
107
Туох буолбута
Кытай:
Хотугу хуннулар кытай сэриилэрэ барбыттарын кэннэ Сиюй куоракка киирбиттэр (Илин Туркестан).
Санников Яков Федорович
Яков Фёдорович Санников (06.08.1844—10.11.1908) — өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта.
Аан дойду иллэрин тиһигэ
Уон кэриҥэ ил де-факто тутулуга суохтар да, атын иллэр билиммэттэр эбэтэр аҕыйах ил билинэр, ол иһин статустара мөккүөрдээх.
Атара
Атара - балыктыыр тэрил, хайыылардаах тимир үөрбэ. Онон балыгы батары анньан ылаллар. Өссө манна майгынныыр мас атара диэн аатынан туу курдук эмиэ балыгы тутарга аналлаах тэрили ааттыыллар, үрдэ аһаҕас буолар. Онон саас балык ыамын саҕана кытыыга, чычааска тахсыбыт балыгы саба баттаан, хаайан туран итигэстээн ылаллар.
Туһаныллыбыт сирдэр
"Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт". — Попов И. К. — Дьокуускай: Бичик, 2004 — с. 10
Тылбаас итэҕэһэ
а) информацияны токурутуу (искажение): Холобур, "К Керн": В глуши, во мраке заточения... / Хараҥа хаайыыга, түҥ тыаҕа (М. Тимофеев) - хаайыыга, Пушкин хаайыыга олорботоҕо; "Был Сережа именинник, и подарили ему... и волчки, и кони..." (Л. Толстой "Птичка") / ... киниэхэ бөрөчөөннөрү, аттары бэлэхтээбиттэр (волчок - бөрө буолбатах, юла, мас ойуун);
- ону өйдүү сатаабат;
Эйэ-нэм
Кут-сүр үөрэх кыһата «Туймаада саҥата» хаһыакка «Нэм» диэн тыл киһи киһиэхэ сыһыанын үөскэтэргэ ураты суолталааҕын быһаарар. Киһи киһиэхэ сыһыана нэмҥэ эрэ олоҕуран үөскүүрүн арыйар. (3,21).
Билигин Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыгар бу «Эйэ-нэмнээх» диэн этиини уларытаннар «Эйэ-дэмнээх» диэни туттуҥ дииллэр. «Нэм» диэн тылы «Дэм» диэҥҥэ тэҥнээн кэбиспиттэрин билигин дьон бары тутта сатыы сылдьаллар, эйэбитин алдьаталлар. Дэҥ диэн тылтан "дэм" диэн тыл үөскээбит. Тыл үөрэхтээхтэрин бу улахан сыыһаларын көннөрүү эрэйиллэр.
«Дэмнээ» - Тугу эмэ эбии улаатыннаран биэр (хол., туох эмэ алдьанан эрэрин). Хайдаары сылдьыбытын дэмнээтим быһыылаах. Туох эмэ оруннааҕы эбии күүркэтэн, эбэн кэпсээ. Олус дэмнээн кэпсээтиҥ.
Нэм диэн тыл эйэни кытта бииргэ дьүөрэлэһэн туттуллара суолтатын өссө дириҥэтэр. Эйэ ордук харыстаныллыахтааҕын, эйэҕэ олус сэрэнэн, сыаналаан, нэмин билэн сыһыаннаһыы наадалааҕын дьоҥҥо тириэрдэр.
«Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл
«Кыһыл көмүс сулус» мэтээл - Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар бэриллэр «Кыһыл көмүс сулус» мэтээл.
Бу мэтээли Аҕа дойду сэриитин кэмигэр уһулуччу үтүөнү оҥорбут киһиэхэ биэрэллэрэ. 1943-1991 сс. диэри бу мэтээлинэн 12772 киһи наҕараадапаммыта. Бу наҕараада биир эмэ түбэлтэҕэ эйэлээх кэмҥэ эмиэ бэриллиэн сөп.
Миннесота
мини| Миннесота Minnesota
Кураан
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Аттакы
Туһаныллыбыт сирдэр
«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» Попов И. К. Бичик, 2004 с. 10 стр.
Кочнев Валерий Пантелеймонович
Үөрэҕэ
Кыра Валерий 1938 с. оскуолаҕа киирэригэр нууччалыы билбэт эбит. Оскуолаҕа киириэн иннинэн убайдара дьарыктааннар 2-3 ый иһигэр ааҕарга-суруйарга үөрэммит. 1954 сыллаахха Москубаҕа И. В. Сталин аатынан физкультура институтун бүтэрбит.
Оконешникова Анастасия Петровна
Олоҕун олуктара
Этнология психологиятын чинчийиилэригэр Саха Сиригэр эрэ буолбакка Россияҕа биир улахан учуонай буолар.
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Кэбээйи улууһа
Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 334 км; уунан — 322 км; салгынынан — 240 км. 2002 с. биэрэпис көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 14178 киһи. Ол иһигэр үөс сиригэр 4,8; тыаларыгар — 9,4 тыһ. киһи олорор. Национальнай састааба: сахалар — 9209 киһи (64,95%); нууччалар — 3425 киһи (24,16%), эбээннэр — 809 киһи (5,71%); украиннар - 235 киһи(1,66%); эбэҥкилэр — 64 киһи (0,45%); атыттар — 436 киһи (3,07%).
<br style="clear:both;" />
Баҕадьы
Баҕадьы эбэтэр муҥха — сорох сирдэргэ муҥханы ааттыыллар. Маннык ааттаах сир аата баар.
Дьячковскай Семён Федотович
Семён Федотович Дьячковскай — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх спортсмен.
Олоҕун олуктара
Сэрии кэнниттэн 1947 с. Дьокуускайга буолан ааспыт республика сайыҥҥы спартакиадатыгар 17 хамаанда кыттыбыт. Онно 188 спортсмен чэпчэки атлетикаҕа уонна спорт национальнай көрүҥнэригэр күрэхтэспит. Курдаһан тустууга Горнайтан Семён Дьячковскай чемпион аатын ылбыт.
Тукачаан
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Окладников Алексей Павлович
200px|thumb|right|Окладников Алексей Павлович Окладников Алексей Павлович - Социалистыы Үлэ Дьоруойа, археолог, академик, РСФСР, Бүрээт уонна Саха АССР-дарын науукаларынн үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС Судаарыстыбаннай Бириэмийэтин икки төгүллээх лауреата, Азия былыргы култуураларын үөрэппит чинчийээччи.
Сойуоттар
Тыллара
Кэлин бүрээттэри кытта ыкса олорбуттарын түмүгэр алтаай тылларыгар киирэр бүрээт тылыгар көспүттэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы 2002 сыллаах биэрэпис түмүгэр 2739 киһи сойуоппун дэммит, олортон бүрээт тылын  2623 киһи (96 %) билэр эбит, 2429 киһи (89 %) ону тэҥэ нуучча тылын билэр эбит.
Соҕуруу Каролина
мини| Соҕуруу Каролина South Carolina
Мегежекскэй Михаил Васильевич
Олоҕун олуктара
1898 сыл сэтинньи 21 күнүгэр Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Баһылай Ксенофонтов сүөһү иитиитинэн, тимир уһаарыытынан дьарыктанар киһи эбит. Михаил 12 саастааҕар Маалыкай церковнай-приходской оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрбит. 1915 с. сайыныгар Ньурба икки кылаастаах училищетын хайҕал суруктаах бүтэрэн баран, күһүн Дьокуускайга учуутал семинариятыгар үөрэнэ киирбитэ. Ити семинарияҕа кинини кытта Платон Слепцов, Максим Аммосов, Исидор Барахов, Степан Васильев, Степан Аржаков курдук кэлин Саха Сиригэр Советскай былааһы олохтооһуҥҥа сүрүн оруолу ылбыт дьон үөрэммиттэрэ. 1916 сыллаахха Ярославскай Е. М. марксизмы үөрэтэр куруһуогун чилиэнэ.
Быраас Оппуонньа
А.В. Николаев үлэлиир сылларыгар Япония курдук үрдүк сайдыылаах дойдуттан Саха сиригэр аан бастаан киһи оһоҕоһун курдары көрөр аппаратуралары ылбыттара. Куорат 1 №-дээх балыыһатыгар лазер көмөтүнэн эмтээһин (лазерная терапия) саҕаламмыта; аан дойдуга туттуллар «СИ» систиэмэ ньыматынан анаалыс оҥорор буолбуттара; араак ыарыы килиэккэлэрин үөрэтэр саҥа ньыма (цитологическай) олоххо киирэн барбыта.
Афанасий Васильевич Николаев уһун сыллар усталарыгар күнүһүн-түүнүн аахсыбакка, дьон-сэргэ эт-хаан өттүнэн доруобай, бөҕө-таҕа, чөл туруктаах буоларын туһугар үтүө суобастаах, чиэһинэй үлэтэ сыанабылы син ылбыта.
Кылыс
Кылыс — охсор, анньар уонна быһар биилээх сэрии сэбэ. Тутаахтаах метал уhун кырбаhа. Аан дойду элбэх цивилизацияларыгар баар.
Мас көтөрө
Мас көтөрө - сахалар тыаҕа үөскүүр, кууруссатыҥы көтөрдөрү ааттыыллар. Манна киирэллэр улар, куртуйах, буучугурас, хабдьы.
Грейс Мюррей Хоппер аатынан бириэмийэ
Грейс Мюррей Хоппер аатынан бириэмийэ (Grace Murray Hopper Award) — эдэр (35 састарыгар дылы) идэлээх, ааҕан таһаарар техникаҕа улахан ууруу оҥорбут киьиэхэ бэриллэр. Лауреат 35000 доллар ылар. Финансовай өйөөһүнү Microsoft компания биэрэр.
От ыйын 28
От ыйын 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 209-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 210-c күнэ). Сыл бүтүө 156 күн баар.
Саҥаны айыы уратылара
Саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу диэн урут, бу быһыы оҥоруллуон иннинэ дьон билбэттэрин, киһи оҥорботун оҥоруу аата буолар. Бу саҥаны арыйыы, айыы киһи олоҕор, үлэтигэр-хамнаһыгар туох эмэ уларыйыыны киллэрэр буоллаҕына эрэ итинник ааттанар, улаханнык сыаналанар. Ким барыта саҥаны, дьон билбэттэрин, уратыны, кыайбаттарын оҥоруон баҕата олус элбэх. Оҕолор улаатан сайдан, саҥаны билэн иһэр кэмнэригэр саҥаны, дьон билбэттэрин оҥоро охсор, оҥоро сатыыр баҕалара букатын даҕаны таһынан таһымныыр.
Кыра айыылары дьон бары олохторо тупсарын, уратытык көстөллөрүн туһугар оҥоро сылдьаллар. 2.	Улахан айыы. Саҥаны айыылар киһи олоҕор тосту уларыйыыны киллэрэр, кутталы үөскэтэр буоллахтарына улахан айыылар диэн ааттаналлар. Холобурга, кыра уол чараас мууска киирдэҕинэ ууга түһүөн, тимириэн сөбүттэн олоҕор улахан куттал суоһуур. Оҕону чараас мууска кииримэ диэн үөрэттэххэ, хааччаҕы оҥордоххо, «Айыыны оҥорума» диэтэххэ эрэ табылларын бары төрөппүттэр билэллэр уонна олохторугар туһаналлар.
Уустук, улахан баҕа санааны олоххо киллэрии уһун кэми ылар. Бары улахан тутуулар улахан айыыга киирсэллэр. Бу улахан айыыны оҥоруох иннинэ аналлаах проект диэн, бу тутуу туһунан кумааҕыга суруйуу, сыанатын быһаарыы оҥоруллар. Бу кумааҕыга суруйуу кэмигэр туох куһаҕана барыта сиидэлээн ылыллан хааларынан проект үчүгэйэ эрэ хаалан туһалаах буолар кыахтанар.
Эт-сиин уонна өй-санаа тус-туспа төрүккэ олоҕуран, тус-туспа хайысхалаахтык сайдалларын итэҕэли үөрэтээччилэрбит билэллэрэ эбитэ буоллар. Өй-санаа аһара баран сайыннаҕына эти-сиини куота сайдар, хаалларар, быраҕар кыахтаах. Онтон өй-санаа эттэн-сиинтэн араҕыстаҕына киһи өлөр, өй-санаата туспа баран Үөһээ дойдуга айыы буолан бэйэтэ туспа сылдьар кыахтанар.
Былыргылар, айыылар билиилэрэ улахан дьонтон кыра оҕолорго тиийиилэригэр улаханнык көнөллөрө, аныгы олоххо сөп түбэһиннэриллэллэрэ, ыраастаналлара, Үрүҥ айыы итэҕэлигэр кубулуйаллара оҕолор өйдөрө-санаалара сөптөөхтүк, киһи быһыылаахтык сайдалларыгар туһалыыр. (1,12).
Гагра
Гагра оройуонун киинэ. Абхазия арҕаа өттүгэр сытар, Россия Краснодарскай кыраайын кытта кыраныыссалаах, ол кыраныысса Псоу өрүһүнэн барар.
Павел Харитонов - Ойуку
Олоҕун олуктара
Үлэлээбит сирдэрэ:
Алматы
Статус
Политико- административнай функциялар сүтэрбиттэрин үрдүнэн, Алма- атаһа дойду культурнай уонна финансовай- экономическай киинэ буолан хаалыа. Ону таһынан 2017 сылга диэри Алма- атаһа Казахстан куората-миллионер этэ; иккис итинник куорат Астана куората буолбута.
Ил Түмэн (хаһыат)
Тэриллибит сыла:
Көбөкөн нэһилиэгэ (Нам улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 535 киһи (2007 сыл).
Павлов Афанасий Афанасьевич
200px|thumb|right|Павлов Афанасий Афанасьевич Павлов Афанасий Афанасьевич — история билимин кандидата, республикатааҕы «Билии» общество тутаах лектора (2004).
Трощанскай Василий Филиппович
1878 сылга "Троглодиттар" диэн народниктар кружоктарын тэрийэр. Бу кружоктан кэнники "Земля и воля" диэн террористтар уобсастыбалара тэриллэр. Бу уобсастыба ыраахтааҕыны өлөрөр сыаллаах этэ.
Сыалыһар
Кыра сыалыһары сорох сирдэргэ ньаалбык диэн ааттыыллар.
Икки омук тылын баһылааһын
Урукку кэмҥэ сорох дьон санааларыгар оҕолор соччо туһата суох диэбит үөрэхтэрин, кыра омуктар тылларын билбэттэрэ, үөрэтэн эрэйдэммэттэрэ ордук диэн этэллэрэ. Кинилэр санааларыгар киһи мэйиитин араас туһата суоҕунан толордоҕуна наадалааҕы өйдүүрүгэр миэстэтэ тиийбэт буолуох курдук эбит этэ. Маннык өйдөбүл үөскээбит кэмигэр тылы үөрэтии соҕотох нуучча тылынан муҥурданар этэ.
Икки омуктар биир сиргэ эйэлээхтик олорон үһүс омугу, бааһынайдары үөскэтэн таһаардахтарына, бу үһүс омук, иккиэннэрин тылларын билэр, олохторун үөрэҕин баһылыыр буолан, атын икки омуктарын өй-санаа өттүнэн баһыйталаан барар. Икки омук билиитин-көрүүтүн, тылларын тэҥҥэ туһананнар, өйдөрө-санаалара аһара сайдыылаах, олоххо ордук уоппуттаах, үөрэҕи-билиини баһылааһыҥҥа ордук буолан тахсаллар. Саҥа омук, үһүс омук үөскээн тахсан икки кырдьаҕас омуктары баһыйан барара итинник быһаарыллар.
Билигин саха дьоно үлэлээн-хамнаан иҥэринэр билиилэригэр-көрүүлэригэр бэйэлэрин сахаларын тылын дириҥник баһылааһыннара уонна өссө нуучча тылын эбиискэ үөрэтэн билиилэрэ эбиллэн, өй-санаа сайдыытын үрдүкү кэрдииһигэр тахсалларыгар кыахтара улаатта. Саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар үөскээбит ити уратыларын үөрэҕи-билиини, үлэни-хамнаһы баһылаааһыҥҥа таба туһаналлара эрэ наада. Киһи өйүн-санаатын итинник уратыларын билэн таба туһаныы, саха дьонун сайдыы өссө үрдүк таһымнарын ситиһэллэригэр тириэрдэр. (1,46).
Денарий бэлиэтэ
Сигэлэр
http://www.unicode.org/charts/PDF/U10190.pdf Ancient Symbols (range: 10190—101CF)
116
116 сыл.
Дмитриев Роман Михайлович
Олоҕун олуктара
2010 сыл олунньу 11 күнүгэр Москваҕа өлбүтэ.
Идеология
Идеология диэн биир сыаллаах өйдөбүллэр, дьулуhуулар уонна санаалар хомуурдара, сүрүннээн политикаҕа. Ылыллыбыт идеология (бастатан туран тоталитар тэриллээх дойдуларга) дьон-сэргэ бары эйгэлэригэр дьайар.
Горелов Вячеслав Валентинович
Биографията
Итини таһынан Горелов “Газпром” тэрилтэ уонна Ыччат дьыалатыгар федеральнай ааҕыныстыба көҕүлээһиннэринэн Астрахань уобалаһыгар тэриллибит “СелиАс 2012” сугулааҥҥа анал лиэксийэлэри аахпыта.
Пигмент
Пигмент - өҥү биэрэр эттик. Харамай тириитэ, түүтэ хайдах өҥнөөх, ойуулаах буолара пигментэн тутулуктаах.
Чиряев Николай Константинович
Олоҕун олуктара
Николай Константинович Чиряев бэс ыйын 10 күнүгэр 1958 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕата аатырбыт педагог, Ороһутааҕы норуот педагогикатын түмэлин төрүттээччи, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Арассыыйа айар куттаах педагогикактын Академиятын академига, Саха сирин норуодунай педагогикатын Ассоциациятын бастакы бэрэсидьиэнэ К.С. Чиряев.
Неустроев Николай Денисович
Олоҕун олуктара
Бастакы үөрэҕин Байаганскай оскуолаҕа ылбыта. 1910-1913 сылларга түөрт кылаастаах Дьокуускай куорат училищетыгар үөрэммитэ. Платон Алексеевич Слепцовы(Ойуунскай) уонна Максим Аммосовтыын кытта үөрэммитэ. Үөрэх сылларын кэмигэр литература куруһуогун үлэтигэр көхтөөхтүк кыттар. Тыйаатырынан умсугуйар - ол бириэмэҕэ приказчиттар дьиэллэригэр уонна туспа дьэлэргэ нууча классиктарын драммаларын саха тылыгар тылбаастаан
Кэҕэ
Кэҕэ уйа туттубат буолбута
Таҥаралар мунньахтаан уураах таһаарбыттар: «Бу Былаҕачыанайап диэн чыычаах уйа туттубат таҥарата буолуохтаах этэ. Бу таҥара кэлэр күнүгэр, кэҕэ уйа туттан, сымыыт баттаан сыппыт. Ол буруйун иннигэр кини аны уйа диэни билбэтин, иккиэйэх эрэ сымыыты атын чыычаах уйатыгар сымыыттаан биэрэр буоллун; сааскы Ньукуолунтан Бөтүрүөпкэ эрэ диэри саҥарар буоллун».
Төрөөбүт тылы үөрэтии
Оҕолоро улаатан истэхтэринэ, аҕа-тойон, баhылык, онтон ийэ-хотун буолан бараллар. Кинилэр элбэх киһилээх хаһаайыстыбаны, ыалы тэрийиини уонна салайыыны баһылыыллар. «Социализм» үйэтин кэмигэр чааһынай бас билиини суох оҥорон, дьонтон баhылыыр-дьаһайар былаастарын былдьааhын кинилэри олус мөлтөппүтэ уонна барыларын, туохтара да суох, үүрүллэ сылдьар дьоҥҥо кубулуппута. Маннык балаhыанньа билигин рынок кэмигэр сыыйа көнөн барара сабаҕаланар, ол аата, чааһынай бас билии дьоҥҥо төннүүтэ, кинилэр кыайа-хото эрчимнээхтик үлэлииргэ оҕолорун үөрэтэллэригэр кыаҕы биэрэн иһэр.