cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юбилейнай
Почтатын индэксэ — 141090, төлөппүөнүн куода — +7 49636, ОКАТО куода — 46 493 000 000.
Соҕуруу Сибиир хайалара
Географическай балаһыанньалара
Соҕуруу Сибиир хайалара Евразия материгын үөһүгэр бааллар. Бу хайалар Арҕаа Сибиир дэхси сирин, Орто Сибиир хаптал хайатын, Киин Азия үрдүк, кураайы хаптал уонна хаттык хайаларыттан араараллар. Бу территория географическай балаһыанньата климат дьиҥ-чахчы континентальнай буоларын быһаарбыт, айылҕа ураты комплекстара үөскүүллэригэр сабыдыаллаабыт.
Франк бэлиэтэ
Франк бэлиэтэ — Франция национальнай валютатын кылгатыллыбыт бэлиэтэ. 2002 сыллаахха уларыйбыта евро буолта. Бэлиэ уратыта диэн араас шрифтынан суруллар:
Кылгас история
Бастатан туран франк (franc) — кыһыл көмүс манньыат, бастаан 1360 сыллаахха Иоанн II Франция урдуку баһылыга түөр сыл англия билиэнигэр сытан баран босхоломмутугар анаан онорбуттара. 1575 - 1586 сыллаахха серебрянай манныат ( 1⁄2 и 1⁄4 фракциялаах манньыаттар тахсаллар 1642 сыллаахха дылы).
Франк саҥаттаан оҥоһуллан тахсар Улуу Французскай революция кэннэ 1795 сыллаахха Франция десятичнай денежнай системаҕа көспүтүгэр (1 франк = 100 сантимов). XIX үйэҕэ оннук ааттаах Бельгия дойдута таҕаарар 1830 сыллаахха, Швейцария 1850 сыллаахха уонна Люксембург 1854 сыллаахха. Бу дойдулар бары швейцарскай франкаттан ураты 2002 сыллаахха евроҕа кеспуттэрэ.
Таоизм
Тао үс күндүтэ: аhыныы, сэмэй быhыы уонна көрсүө.
Категоризацията
Ливия Кон таоизмы түөрт категорияҕа араарар:
В Контакте
2008 год
Олунньуга санаа уонна этии сервиһа үлэтин саҕалаабыт, СМС нөҥүө рейтинг куолаһын валидациялыыр үлэтин саҕалаабыт. , интерфейс украинскай тылга тыла тылбаастаммыт.\. Ол бириэмэҕэ «В Контакте» Россияҕа бастакы интернет-ресурс буолбут. , Украинаҕа Google уонна Mail.ru кэнниттэн үһүс. .
Попов Григорий Андреевич
Олоҕун олуктара
1887 сыл сэтинньи 26 күнүгэр (урукку истиилинэн сэтинньи 13) Арҕаа Хаҥалас улууһун Өктөмүгэр нуучча аҕабыытын кэргэнигэр төрөөбүтэ. Поповтар уустара 1764 с. Сунтаардааҕы Введенскэй таҥара дьиэтин төрүттээбит, Улуу Устюгтан кэлбит аҕабыыт Попов Василий Иннокентьевичтан саҕаланар. Григорий Андреевич аҕата Андрей Григорьевич Попов ол саҕана Өктөм таҥаратын дьиэтигэр псаломщиктыыр эбит (кэлин диакон, таҥара дьиэтин оскуолатын учуутала, Абаҕа аҕабыыта). Ийэтэ эмиэ аҕабыыттартан төрүттээх - протоиерей Петр Кузьмич Попов кыыһа.
Космачёв Михаил Михайлович
Олоҕун олуктара
1944 сыл атырдьах ыйын 24—28 күннэригэр Бырлад, Фокшаны уонна Бакэу (Румыния) куораттар иһин кыргыһыыларга кини кыттыылаах экипаж өстөөх алта орудиетын эспитэ, элбэх өстөөҕү кыргыбыта. Кини танката Сирет өрүһү туоруур муостанан бастакынан тоҕо анньан тахсан, өстөөх артиллериятын батареятын уонна харабылын эһэн, муостаны көмө күүстэр кэлиэхтэригэр дылы туппута. Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибитэ.
Үөдэй нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 190 киһи (2010 сыл).
Мыреев Егор Иванович
Олоҕун олуктара
Колпино (Ленинград уобалаһа) кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Бордоҥ (Ньурба нэһилиэгэ)
Бириистэн, Степан Васильев аатынан сылгы иитэр завод, «Дьөһөгөй айыы» диэн культура киинэ.
Нэһилиэк устуоруйата
1859 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр саха уос номоҕор киирбит дьоруойа Манчаары Баһылай көскө аҕалыллыбыта.
Максимов Петр Семенович
Олоҕун олуктара
П. С. Максимов — омуктар ыккардыларынааҕы сыһыаннары уонна омуктар государственнай тутулларын чинчийэр, 30-н тахса научнай уонна научно-популярнай үлэлэрдээх.
Туртас
Туртас (косуля, Capreólus capreólus), ардыгар элик дииллэр — табатыҥыларга киирэр ыыраахтаах туйахтаах кыыл.
Тэрээк
(«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» — Дьокуускай. Бичик, 2004 с.)
Элбэхтэр
Туох эмэ улахан суолталаах быһаарыыны ылынарга элбэхтэр бары биир сыалга дьулуһар, туһалаах диэн быһаарар интэриэстээх дьыалаларыгар сыыһа быһаарыыны, хайысханы ылыналлар. Ааспыт үйэ 1930-с сылларыгар «Германияны күүһүрдүөххэ» диэн ыҥырыы немецтэргэ барыларыгар кэриэтэ сөп түбэһэн, нацистар былааһы ылбыттара, сэрии сэбин элбэхтик оҥостон сэриилэрин күүһүрдүбүттэрэ. Ол Германияны күүһүрдүү туохха тириэрдибитин билигин бары билэллэр уонна хас үйэ уларыйан истэҕин аайы омуктар эмиэ уларыйан биэрэллэриттэн уонна саҥа саҕаламмыт XXI үйэҕэ Россия күүһүрдүүгэ наадыйан сылдьар.
“Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһооно өр кэмҥэ уларыйбакка олорбут салайааччылар олоххо хаалыыны, сытыйыыны үөскэтэллэрин биллэрэр. Олоххо кэмиттэн кэмигэр уларыйыылар киирэн иһэллэрин ситиһэргэ салайааччылары уларытыы табыллар. (1,138).
Мүрү нэһилиэгин гербэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уус-Алдан улууһун "Мүрү нэһилиэгэ" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Гербэ «Мүрү нэһилиэгэ» олохтоох тэриллии 2009 сыл муус устар 16 күнүнээҕи Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
1700
1700 сыл.
Кэһии
Кэһии биэрии уонна ылсыы киһи киһиэхэ сыһыаннарыгар ураты өйдөбүллэри, бэйэ-бэйэлэрин ордук итэҕэйсэллэрин, эрэнсэллэрин, биэрбит тылларын толорорго дьулуһалларын иҥэрэр уратылаах.
- Ийэҥ кэһиитэ,- кини миискэҕэ тапталлыбыт арыыны, бидоннаах сүөгэйи уонна туос ыаҕайалаах сымыыты хостоон таһаарда. Прокопий ийэтин кэһиитин күндүтүк тутан, тумбатын үрдүгэр уурда. Бу кэһии ийэтин эйэҕэс тапталын, төрөөбүт-үөскээбит алааһын, дьиэтин санатта. (3,67).
Кэһиилээх кэлбит ыалдьыкка төннөрүгэр хардары кэһии биэрэн ыытыы үгэһэ сахаларга эмиэ олус тэнийбит.
Сахалар былыр-былыргыттан «Аан дойдуну санаа тутан турар» диэн этэллэр. Хайа баҕарар киһи дьон ортолоругар олоҕун атаарар. Дьон бу киһи туһунан бары санаалара киниэхэ тула өттүттэн дьайа сылдьаллар. Киһи олоҕо, дьиэ кыылларын олохторо эмиэ атын, тулалыыр дьон санааларыттан олус тутулуктаахтар. Былыргы сахалар киһи санаатын уратыларын дириҥник билэр эбиттэрин кэһии ылар уонна биэрэр үтүө үгэстэрэ чуолкайдык быһаарар. Кэһии сүрүн суолтатынан сыһыаннаах дьон санааларын тупсарыыга быһаччы аналлаах.
Дьулурҕан, хаһыат
«ДЬУЛУРҔАН» - спорт хаһыата.
Permanent resident
Российскай Федерация сиригэр- уотугар уһун болдьохтоох олорорго Российскай Федерация гражданина буоларын эбэтэр гражданина суох омук гражданина буоларын туоһулуур докумуон.
Арассыыйаҕа
Омук гражданнарын сорох категорияларыгар норуоттар икки ардыларынааҕы дуогабарга (Белоруссия уонна Казахстан гражданнара) сөп түбэһиннэрэн быстах кэмҥэ олорорго көҥүл ыларга, сайабылыанньаны ыларга сайабылыанньа түһэрсэргэ кыах олохтоммут.
Россияҕа олорор видеокамераны көҥүллүүр докумуоннары оҥорбокко, Российскай Федерация гражданнарын кытта социальнай бырааптары туһаныыга, бизнеһи ыытыыга, ону тэҥэ РФ гражданнарын ылар бырааптаах.
Зороастризм
Дуалистическай монотеизм характера баарын үрдүнэн, номнуо бастакы уон сылга пророк өлбүтүн кэннэ многоборга төннүү саҕаламмыта. Единобождение сохранилось В веке до Б. э. только в закрочной мидий касте магов. Ордук хойутаан зороастризм типовой политика религията буолар.
Саха сирин суруйааччылара
Николай Егорович Мординов - Амма Аччыгыйа. (1906-1994) Бастакы "Ийэ" диэн хоһооно 1927 с. Хотугу Сулус сурунаалга бэчээттэммитэ. Саха литературатын көмүс фондугар киирбит "Быһах угун кыстыммат" кэпсээннэрин хомуурунньуга 1934с. ааҕааччылар дьүүллэригэр тахсыбыта. 1936с. "10 сыл" диэн хоһооннорун уонна поэмаларын хомуурунньугун, 1937с. "Атаҕастабыл" сэһэнин бэчээттэтэн бөдөҥ поэт, драматург, прозаик быһыытынан бэйэтин биллэрбитэ. Амма Аччыгыйа саамай бөдөҥ, айар үлэтин чыпчаалынан буолбут "Сааскы кэм" диэн айымньытынан саха литературатын олох саҥа, үрдүкү кэрдиискэ таһаарары ситиспитэ. Нууччалыы, украинскай, чешскэй, венгерскэй уонна а атын тылларга тылбаастанан ааҕааччылар киэҥ араҥаларыгар тиийбитэ. Амма Аччыгыйа "Суруйааччы уонна айымньы" литературнай-критическэй ыстатйалар хомуурунньуктарын автора, ону тэҥэ оҕолорго анаан элбэх айымньылары бэчээттэппитэ. Улахан талааннаах тылбаасчыт. М.Лермонтов "Герой нашего времени", Л.Толстой "Анна Каренина", "Воскресение", В.Шиллер "Коварство и любовь", М.Шолохов "Наука ненависти", "Тихий Дон" курдук роман тылбааһын иһин суруйааччы П.А.Ойуунускай аатынан премияны ылар чиэстэммитэ.
Семен Петрович Данилов. (1917 - 1978)
1951 с. бэчээттэнэр. «Кытыан кымньыы» диэн үгэлэрин, хоһооннорун бастакы кинигэтэ 1957 с. бэчээттэммитэ. Сатирик-поэт быһыытынан киэҥник биллибитэ. «Уолаттар уонна кийииттэр» хоһоонунан романа туспа кинигэнэн тахсыбыта. «Бэйэҥ сулускун булуоҥ» роман, «Мөһүүрэлээх бөтүүктэр» диэн сэһэннэрэ ааҕааччы болҕомтотун таппыттара. Норуот таптаан ыллыыр ырыаларын тылын суруйбут лирическэй, гражданскай поэт быһыытынан эмиэ биллэр. Кэлин сылларга саха чулуу дьонноругар анаабыт поэмаларын бэчээттэттэ. Ахтыылары суруйда.
Кривошапкин Андрей Васильевич (1941) 1962 с. бэчээттэнэр. Бастакы кинигэтэ "Опо" эбээн тылынан 1969с. тахсыбыта. "Оҕо сааһым табалара", "Уйамкане идут на Север" сэһэннэрэ, "Дьылҕам кытыла" (1988), "Көмүс таба" (1990) романнара киэҥ биһирэбили ылбыттара.
Бастакы хоһоонноро 1937с. бэчээттэммиттэрэ 1943с. поэт бастакы хоһооннорун уонна поэмаларын хомуурунньуга күн сирин көрбүтэ. 1944с. Софрон Даниловы кытта "Советскай Союз Геройа Федор Кузьмич Попов" диэн документальнай сэһэни суруйбуттара. Сүрүн поэтическай айымныьалара: "От всего сердца" (1950), "Хоптолор" (1958), "Дым родного очага" (1966), "Гори огнем, сердце мое" уо.д.а. Кини хоһооннорун нуучча аатырбыт поэтессата Анна Ахматова тылбаастаабыта. Киин издательстволарга "Утро над Леной" (1953), "Алмазный край" (1958), "Снегопад" (1963), "Песни Вилюя" (1970), "Я - ветка тайги" (1977), "От океана до океана" (1979) уо.д.а. хоһооннорун хомуурунньуктара нуучча тылынан бэчээттэммиттэрэ. Саха литературатын киэҥ туттар "Тоҕой Сэлэ", "Мэйи Сирэ" романнарын, "Күндэли" сэһэнин, хас да драмалары сурйбута. Литературнай тылбааһынан эмиэ дьарыктаммыта. Б.Полевой "Повесть о настоящем человеке", Н.Гоголь "Тарас Бульба", А.Фадеев "Молодая Гвардия" айымньыларын сахалыы саҥардыбыта.
1957 сылтан бэчээттэнэр. 1960 с. «Маҥнайгы хаар» диэн хоһооннорун хомуурунньуга тахсыбыта. Төрөөбүт Сахатын сирин, тыйыс тымныылаах Саха сирин хорсун-хоодуот амарах сүрэхтээх дьонун хоһуйар. Сэрии ыар сылларыгар улааппыт бэйэтин көлүөнэтин суруйар. Инники сырдыкка эрэллээх, баай ис хоһоонноох олохтоох бэйэтин кэмин дьоннорун ойуулуур. Олох, таптал туһунан суруйбут айымньылара ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылаллар. «Ааныс» диэн хоһоонунан сэһэнэ онегинныы строфанан суруллубута. М. Джалиль, Т. Шевченко, Токтогул, Р. Гамзатов, Монголия, Тува, Индия поэттарын Хотугу норуоттар суруйууларын тылбаастаабыта. Кини хоһоонноро нуучча уонна атын омук тылларынан бэчээттэммитэ.
Хара Уулаах (сис)
Геология өртунэн сланецтар уонна известняк, диабаз эмиэ баар.
34
34 сыл.
Технология
Технология — ньымалары уонна тэриллэри туттуу уонна билии көрүҥнэрин уонна кинилэри нөҥүө айылҕаны салайыы уонна дьайыы туhунан киэҥ өйдөбүл. Грек тылларыттан турар: τέχνη (тэрил) уонна λογία (этии).
Senior Group
Остуоруйата
Хампаанньаны 2007 сыллаахха Лондон экэниэмикэ уонна бэлиитикэ номуукаларын оскуолатын бүтэрбит Николай Кобляков тэрийбитэ, бу иннинэ Кобляков сэттэ сыл Париижка олорбута. Диплуомун бырайыагын тиэмэтэ кырдьа барбыт дьоҥҥо чааһынай олорор сир тэрийии, түмүгэр ити санаатын олоххо киллэрэргэ быһаарыммыта: «Мы написали кучу бизнес-планов и разослали их по инвестиционным фондам». Саҕалыырыгар хаппытаалын доҕотторуттан ылбыт 1 мөлүйүөн евроны, ол харчытыгар Москуба таһыгар Мониноҕа санаторий арендалаабыта, онтон «Благосостояние» диэн судаарыстыбаннайа суох биэнсийэлээхтэр пуондаларын кытта партнердаһан, пуондаттан 2 мөдүйүөн евро ылбыта.
Ньаайба томтороот
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Энергия
Энергия (ἐνέργεια, «үлэ») — физикаҕа уонна атын үөрэхтэргэ айылҕа эттиктэрин майгыларын скалярнай физик кэриҥэ. Энергия үлэ дьоҕурун быhаарар.
Халандаар уларыйар
Россияҕа христианствоны ылыммыттарын кэнниттэн саҥа сылы кулун тутар 1 күнүттэн ааҕар буолбуттар. Иван III ыраахтааҕы саҕана халандаар реформатын оҥороннор саҥа сыл саҕаланыытын балаҕан ыйыттан ааҕа сылдьыбыттар.
Билигин Россияҕа дьон сайдан иһэр өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэһэр, айылҕаны харыстыырга аналлаах, элбэх ахсааннаах киһи таҥаралартан быдан үрдүктүк турар Күн таҥара сайдан иһэрэ ирдэнэр. Сахалар Күн таҥараларын үөрэҕэ Аан дойду, Россия дьонун сомоҕолуур, эйэлээх буолууларын үөскэтэр кыахтаах. (3,142).
Андреев Борис Николаевич
Андреев Борис Николаевич (28.01.1915, Кутана с., Сунтаар улууһа, Саха уобалаһа – 1985) — кыраайы үөрэтээччи, РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала. Элгээйигэ Айылҕа түмэлин олохтообут.
1998 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
XVIII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1998 сыллаахха Дьоппуон Нагано куоратыгар буолан ааспыттара.
Краснояров Клавдий Карпович
Олоҕун олуктара
Бастакы сүһүөх оскуоланы бүтэрбит, колхозка үлэлээбит.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан Чернигов уобалаһын босхолооһуҥҥа хорсун уонна геройдуу быһыытын иһин кыһыл армеец Клавдий Карпович Краснояровка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Алтаай уонна Саян хайалаах систиэмэлэрэ
Алтаай уонна Саян хайалаах систиэмэлэрэ
арҕаанан Сибиир бүтүннүүтүн саамай үрдүк хайата Алтай баар. Киин Алтаайга 4356 м үрдүк точкалаах Табын-Богдо-Ола диэн хайа үрдээн турар. Ити бөдөҥ түмүк хайаттан Алтаай сис хайалара тараах курдук тарҕаналлар уонна сыыйа намтыыллар: арҕаа диэки - Соҕуруу Алтаай, хоту диэки - Илин Алтаай. Хайалар ити субурҕалара көнө муннугу үөскэтэллэр, ол муннук өрүттэрин икки ардыларынан Киин Алтаай баар. Хайа түмүгүттэн илин диэки сис хайалар Монголия сиригэр-уотугар киирэллэр. Киин Алтаайга 4000 м ордук үрдүк чыпчааллар бааллар. Олор төбөлөрө уһулуттаҕастар, эниэлэрэ хаарынан, мууһунан бүрүллүбүттэр; оннук чыпчааллары белкилэр диэн ааттыыллар. Катунь белкилэрин сис хайатыгар Алтаай, Сибиир саамай үрдүк точката Белуха хайа (4506 м) баар.
Алтаай хотугу кытыытынан икки үрдүгэ суох чыпчааллар бааллар: Салаир кряһа, Кузнецкай Алатау бааллар. Ити хайалар таас чохтоох аатырбыт Кузбасс баар Кузнецкай хотоолунан араарыллан сыталлар. Кузнецкай Алатауттан илин 2000 м диэри үрдүктээх Арҕаа уонна Илин Саяннар хайалара бааллар. Саяннар саамай точкалара Мунку-Сардык хайа (3491 м) Илин Саҥҥа турар. Сайыны быһа ирбэккэ турар хаардаахтарын иһин үрүҥ хайалар диэн ааттанааччы хаптаҕай үрүттээх хайалар Саяннар ураты бэлиэлэрэ буолар. Кузнецкай Алатау, Арҕаа уонна уонна Илин Саяннар Минусинскай хотоолу төгүрүйэллэр. Манна Енисей биэрэгэр Абакан куорат турар. Минусинскай хотоол хоту Арҕаа Сибиир дэхси сирин кытта холбоһор. Саяннартан соҕуруу диэки сис хайалар орто үрдүктээх хайалар буола намтыыллар, олор икки ардыларынан хотооллор сыталлар: саамай улаханнара Тува хотооло. Онно Кызыл куорат турар.
Алтаай уонна Саян хайалаах систиэмэлэрин ледниктэрэ
Үрдүк хайалаах Алтаай тымныы уонна сииктээх климата билиҥҥи мууһуруу үөскүүрүгэр кыах биэрэр. Ледниктэр өрүс хочолорун, хайа хапчааннарын устун синньигэс балаһанан сыыллаллар. Үрдүк сис хайаларга үгүс ахсааннаах кыра ледниктэр былыргы былыргы ледниктэр таһаарбыт хаспахтарын түгэҕэр сыталлар. Бу билиҥҥи мууһуруу киэҥ уобалаһа. Саяннарга мууһуруу быдан кыра. Манна саамай үрдүк сис хайалар эрэ кыра ледниктээхтэр уонна өр сыллаах хомурахтардаахтар.
Сыырдаах (суолталара)
Сыырдаах хас да суолталаах тыл.
Туора Сис
Устата 100 км. Ордук үрдүк чыпчаалынан буолар Сокуйдаах хайа (муора таһымыттан 990 м.).
Итэҕэл тылдьыта
= Аан Турук Айыы. = Сэттэ Турук айыытыттан бастакылара. Турук айыыларын суолун айаҕар ыал буолан олорор. Киһи сүүһүгэр баар киэли бастакы түмүгүн уонна туруктаах буолар суолу арыйар.
= Аан Хаан. = Сэттэ Аан Дьааһынтан бастакылара. Аан Дьааһын суолун айаҕар ыал буолан олорор. Киһи сүрэҕин туһаайыытынан баар киэли бастакы түмүгүн арыйар, дьиҥи билэр дьоҕур у биэрэр.
= Айылҕа иччилэрэ. = Айылҕа эйгэлэрин салайар, араҥаччылыыр үтүө тыыннар: 1) Аан Алахчын; 2) Айылҕа уотун иччитэ; 3) Салгын иччилэрэ; 4) Байанай; 5) Уу иччитэ; 6) Хайа иччитэ; 7) Сир иччитэ.
2006 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
XX Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 2006 сыллаахха Италия Турин куоратыгар буолан ааспыттара.
Күндээдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Күндээдэ нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күндээдэ.
1939 сыллаахха төрүттэммитэ. «Атар алааһа» диэн социальнай култуура комплекса
Олоҕурбут механика
Олоҕурбут механика — (атын аата Ньютон механиката, нууч. - классическая механика) — Исаак Ньютон уонна Галилео Галилей олохтообут сокуоннарыгар үлэлиир механика көрүҥэ. Үөрэтэр, чинчийэр эйгэтэ — эттиктэр оруннааһыннара уонна ол кэмҥэ дьайар араас содуллары.
Попов Гавриил Васильевич
1972 с. Тыл, литература уонна история Институтугар үлэлиир. 1983 сыллаахха «Слова “неизвестного происхождения” якутского языка (сравнительно-историческое исследование)» диэн ааттаах диссертацияны Алма-Атаҕа көмүскээбитэ. Бу үлэтигэр Г. В. Попов өрөбөлүүссүйэ иннинэ В.В. Радлов туруорбут боппуруостарын быһааран биэрбитэ. 6 200 тыл олохторун ырыппыт. Кини иннинэ биллибэт төрүттээх тыллар араас түүр, монгол, тоҥус тыллар уруулара буоларын быһаарбыт, онно: төрүт түүр силистээх лексика 58%, 27% — монгол тыла буолара биллибитэ, 9% — тоҥустар тылларыттан киирбит, 1% — алтай аймах омугуттан буолбакка араас омук тыллара (кытай, перс, санскрит, тибет уо. д. а.) буолаллар эбит. Иннэ гынан билигин тылбыт 9% эрэ биллибэт төрүттээх эбит. Ол хайа баҕар омук тылыгар биллэр кээмэй эбит. Иннэ гынан, Г. В. Попов кэтээн-ырытан көрүүтэ саха тылын үөрэтиитигэр боччумнаах кылааты киллэрбит.
Сахаларга аньыы диэн тыл суох
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии өйгө-санааҕа быһаччы сыһыаннаах. Сир-дойду үрдүгэр аҥардастыы үчүгэй диэн букатын суох. Үчүгэй аһара үчүгэйгэ кубулуйан, алдьархай эбэтэр ынырык үчүгэй диэҥҥэ уларыйдаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйара, эргийэн биэрэрэ тиийэн кэлиэн сөп. Элбэх буолар-буолбат саҥаны айыылар сыыһа-халты буолуулара элбээһиниттэн куһаҕан быһыыга кубулуйаллара үксүүр. Айыыны оҥоруу кэмнээх-кэрдиилээх, туспа араарыылаах буолуохтааҕа үрүҥ айыы диэн этиинэн бигэргэнэр. Дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыы үрүҥ айыы диэн ааттанар. Онтон куһаҕаны айыы хара айыы диэн туспа араарылларын хайаан да туһаннахпытына өй-санаа сайдыыта оннугар түһэн, үчүгэйи оҥоруу элбээһинэ дьэ үөскүүр.
Нууччалар өйдөрө-санаалара икки аҥы арахсыбыт дьон. Кинилэр үчүгэйи – "хорошо", онтон куһаҕаны – "грех" диэн тус-туспа тылларынан ааттыыллара олохсуйбута ырааппыт. Өй-санаа икки аҥы арахсыыта үчүгэйгэ тириэрдибэт. Омук арахсар, саҥалыы үөскүүр кэмигэр аһара күүстээх хайдыһыыны үөскэтэн, эстэригэр тиийиэхтэрин сөп. Биһиги тылбыт үөрэхтээхтэрэ уонна учууталлар сахалыы өй-санаа уратыларын билбэттэриттэн быһалыы нууччалары үтүктэн "грех" диэн тыл оннугар ити «аньыы» диэн тылы саҥа булан оҥорон туһана сатыыллара сахалыы өйгө-санааҕа букатын сөп түбэспэт.
Республиканскай онкологическай диспансер
Коечный фонд «Якутского республиканского онкологического диспансера» составляет 120 круглосуточных коек, в т.ч. 85 онкологических и 35 радиологических, 17 коек дневного пребывания пациентов. В структуре диспансера 4 стационарных отделения, поликлиническое отделение на 144 посещений в смену, отделение лучевой диагностики, клинико-диагностическая лаборатория, цитологическая лаборатория, эндоскопический кабинет, организационно-методический отдел.
2017: Апробация метода радиочастотной абляции в лечении онкобольных
Мастер-класс для якутских хирургов-онкологов по применению метода радиочастотной абляции провел кандидат медицинских наук, старший специалист по клинической поддержке компании MedtronicВадим Вишневский (Москва). Во время хирургического вмешательства у больного раком толстой кишки были удалены метастазы в печени. На операционном столе пациенту с помощью радиочастотной абляции воздействовали на опухоль в печени.
Радиочастотная абляция — метод лечения, относящийся к разряду интерстициальной термотерапии. От других методов отличается хорошей переносимостью, малым количеством осложнений, хорошей выживаемостью больных, которым не показано радикальное хирургическое лечение. Используется при опухолях печени, легких, почек, молочных желез, костей, надпочечников, щитовидной железы и др. Обеспечивает быстрое лечение опухолей до 5-7 см в диаметре.
Кершенгольц Моисей Израилевич
1942—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт. 277 миномет полкатыгар минометного отделениетын хамандыырынан сулууспалаабыт, сержант. Иккитэ бааһырбыт, Курскай тоҕой сэриитин кыттыылааҕа, Үрдүкү Главнокомандующайтан благодарностаах, Аҕа дойду сэриитин I стиэпэннээх уордьанынан, «Хорсунун иһин» мэтээллэх, атын мэтэллэрдээх.
Аҥырдыҥылар кэргэннэрэ
Аҥырдыҥылар кэргэннэрэ (, Семейство цаплевые) - эһирдиҥилэр аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 2 уус киирэр: Аҥырдар уустара, Бороҥ кутаннар уустара.
Хотугу Муустаах далай
Хотугу дайай иэнэ 14,056,000 км2. Кытылын линиятын уhуна 45,390 км.
39
Өлбүттэр
30er
Уһук Илин экономика оройуона
Олохтоохторун ахсаана 6,149 тыһ. киһи. Иэнэ 6215,9 тыһ. км², ол эбэтэр дойду 36%
Покровскай былааҕа
Дьүһүнэ
Былаах икки өҥнөөх балаһалардаах: маҥан уонна халлаан күөх. Үөһээҥҥи балаһата маҥан өҥнөөх. Былаах аллараа балаһата халлаан күөх өҥнөөх, кэтитинэн былаах 1/4 саҕа. Маҥан балаһа ортотугар баар халлаан күөҕэ өҥнөөх хаар кыырпаҕын үрдүгэ маҥан балаһа кэтитин 1/2 тэҥнэһэр.
Филиппов Василий Васильевич
Олоҕун олуктара
С 1978 г. по 1988 г. – ассистент, старший преподаватель, доцент, заведующий кафедрой строительных конструкций и проектирования, заместитель декана, декан инженерно-технического факультета ЯГУ.
Народный депутат РС(Я) III созыва по Бердигестяхскому избирательному округу № 51.
40
Өлбүттэр
40er
Лабыҥкыр
Күөлгэ киирэр уонна тахсар Лабыҥкыр өрүс. Тардыытын иэнэ 943 км²., бэйэтин иэнэ 44,7 км².
000
000 (үс нуул) — Аустралия дойдутугар үлэлиир правоохранительнай сулууспалар төлөппүөннэрин нүөмэрэ. Бу нүөмэр дойду ханнык баҕарар сиригэр үлэлиир уонна дойду таһыгар — Роуминг.
Мунхалов Афанасий Петрович
Олоҕун олуктара
Афанасий Мунхалов 1960-с сылларга саха графикатын аан дойдуга таһаарбыт худуоһунньуктартан биирдэстэрэ буолар.
Покровскай гербэтэ
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Кузнецов Григорий Дмитриевич
Олоҕун олуктара
1911 сыллаахха бэс ыйын 5 (бэс ыйын 18) күнүгэр Шевелёво дэриэбинэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча.
Исландия
Государство историята
Маҥнай хотугу сир (Туле) туһунан грек Питий суруйбута. Оттон Исландияны ким арыйбыта быһаарылла илик. «Исландия» диэн ааты маҥнай Флоуки биэрбит.
Термодинамика
Термодинамика салаалара
Термодинамика хайысхалара:
Законы — начала термодинамики
Термодинамика основывается на трёх законах — началах, которые сформулированы на основе экспериментальных данных и поэтому могут быть приняты как постулаты.
41
Өлбүттэр
40er
Харах - өй-санаа сиэркилэтэ
thumb|right|[[Мичээригэр тугу кистиир?]]
Өй-санаа уонна өйгө-санааҕа туох уларыйыылар тахсыылара киһи тас көрүҥэр, сирэйигэр, хараҕар туох эмэ бэлиэлэринэн көстөн биллэр.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн кут диэн киһи санааларын түмсүүлэрэ, үөрэммит үгэстэрэ буолар. Yтүө санаалаах, үтүө үгэстэргэ үөрэммит киһи, ол аата үтүө, үрүҥ куттаах киһи буолар. Yтүө санаалардаах киһи хараҕа сырдык ыраас, сандаарыччы көрөр буолар. Чаҕылхай сырдык харах үтүө санаа түмсүүтүн көрдөрөр. «Хараҕын ыраах түгэҕиттэн күлүмнэтэр. Сандаарыҥнас, саһархайдыҥы уоттааҕынан көрөргө дылыта»,- диэн билэр киһи П.А.Ойуунускай хараҕын ойуулаан суруйар.
Сымнаҕас майгылаах дьон харахтара эмиэ сымнаҕастар. Атын дьону үөрэтэр киһи аһара сымнаҕас майгылаах буолара табыллыбат. Yөрэтэр киһи көрдөбүлэ үрдүгэ үөрэх ситиһиилэнэригэр тириэрдэрэ ханнык да саарбаҕа суох. Халбаҥнаабат, кытаанах көрдөбүллэрдээх буолуу үөрэх дириҥник иҥэрин хааччыйар.
Бэйэ-бэйэттэн хараҕы кистээбэт буолуу киһи киһиэхэ сыһыанын тупсарар. Өй-санаа киһи хараҕынан бэриллэн тулалыыр атын дьоҥҥо тарҕанар.
Натуральнай чыыһыла
Натуральнай чыыһыланы быһаарар икки көрүҥ баар:
Атина
Олохтоохторун ахсаана 745,514 (2001) уонна иэнэ 39 км2. Атина урбан сирин олохтоохторун ахсаана 3,130,841 (2001) уонна иэнэ 412 км2. Греция экономика, үп, индустрия, политика уонна култуура эйгэлэрин кииннэрэ буолар.
Пинигин Павел Павлович
200px|thumb|right|Пинигин Павел Павлович 200px|thumb Павел Пинигин —Олимпиада чөмпүйүөнэ.
Охотскай Перевоз
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Мэҥэдьэк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Улуус кииниттэн 124 км арҕаа диэкки сытар.
Макинтош
Макинтош Программата
Макинтош судургу программирование тылынан буолар, оттон саҥа макинтош 2.0 тахсыбытын кэннэ өссө чэпчээтэ улэлииргэ. Саҥа макинтошка уонна эргэ - макинтош 1.0 уратылара чахчы биллэр. Билиҥҥи кэмҥэ макинтош 2.0 программа оҥорорго быдан ордук макинтош 1.0 программатын кытта тэҥнээтэххэ. Ол курдук макинтош программатыгар киэҥ тупсуулаах муодуллар баар буоллулар Робот ,Саундс, ВСЛ ,АВС объектар уонна да атыттар.Холобур Саундс тыастары таһаарар кыах биэрэр ити макинтош crt муодултан быдан ордук. Саундс муодул тыастары уонна ырыалары тас файлартан киллэрэр кыахтаах уонна судургу операциялары онорор кыахтаах.
Каландаришвили Нестор
Кэриэс
Иркутскай, Дьокуускай, Ленскэй, Улан-Удэ, Усть-Кут уонна атын куораттар уулуссалара кини аатынан ааттаммыттара.
Мекка
Ислам үөрэтиитинэн Мекканы Исмаил удьуордара тэрийбиттэр. VII үйэҕэ мусулмаан көрбүөччүтэ Муhаммед Исламы куоракка биллэрбитэ, онтон ыла куорат эргиэн уонна итэҕэл суолталаах киинэ буолбута. 966 ыла Мекканан араас шарифтар салайбыттара, 1924 дьаhалтаны Саудтар ылбыттара.
44
Өлбүттэр
40er
Функция
Аналитическай ньыма
Функцияны аналитическай выражение курдук биэриэххэ соп. Оннук гыннаххына кинини форма тэннэьии дьуорэлэьиитин курдук көрдөрөллөр.
Теория множеств
Теория множеств
Крылова Вера Климентьевна
Олоҕун олуктара
В.К. Крылова — театрдары үөрэтэр чинчийээччи, театр үлэтин ырытааччы; Дьокуускайга баар Нуучча драматическай театр историятын, айар үлэтин ырыппыта, чинчийбитэ. 50-н тахса үлэни суруйан бэчээккэ таһаарбыта.
Теплай Ключ
Нэһилиэнньэтин ахсаана 904 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Теплай Ключ - 800, Развилка - 104 киһи.
46
Өлбүттэр
40er
Айылгы
Айылгы (географияҕа) сир-дойду, ландшафт, түөлбэ сир, кыыл-сүөл айылҕаттан айыллыбыт ис туруга.
Першотравневое
Першотравневое (Першотравневе) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2517 (2011).
47
Өлбүттэр
40er
Охлопков Фёдор Матвеевич
Охлопков Фёдор Матвеевич (02.03.1908, Кириэс-Халдьаайы, Байаҕантай улууһа, Саха уобалаһа — 28.05.1968) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1965).
Backstreet Boys
Популярнастара
Киннэр бу курдук дойдуларга киэҥник биллибиттэрэ:
Өктөөбүр нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Өктөөбүр нэһилиэгэ (Октябрьский наслег) — Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Антоновка. Урут Тыалыкы нэһилиэгэ, оттон киинэ Александровка диэн ааттаах этэ.
Хотугу Кавказ экономика оройуона
thumb|250px|right|Арассыыйа экономикатын Хотугу Кавкаазтааҕы оройуона Арассыыйа экономикатын Хотугу Кавкаазтааҕы оройуона—11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 10 федерация субъектарыттан турар: Оройуон киин куората - Ростов-на-Дону.
Сиэтэндэ
Чыпчааллара муора таһымыттан 1163 - 1929 м. үрдүктээхтэр. Омолой өрүс хаҥас салаалара быһа охсоллор.
Арассыыйа Быстах бырабыыталыстыбата
Быстах кэм бырабыыталыстыбата (Временное правительство) — XX үйэ саҕаланыытыгар Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтин тэрийбит уонна салайбыт бырабыыталыстыба.
Томпо (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Томпо нэһилэгэ Томпо улууһун каартатыгар Томпо национальнай нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тополинай.
Бырандьа
Устата хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1915 м. үрдүккэ тиийэр.
Баттах
мини|Баттах Баттах төбөнү итииттэн, тымныыттан харыстыыр аналлааҕын таһынан өй-санаа уйата буолар.
Бу соругу толоруу эппиэтинэстээхтик толоруу, уопсайынан, эр дьоҥҥо парикмахерскай баттах кыргааччы, дьахталларга баттах кыргааччы быыһыгар бэриллэр.
Баттах эмиэ киһи бары этин-сиинин курдук - тыыннаах. Кытаанах майгылаах киһи баттаҕа эмиэ кытаанах. Кыра эрдэххэ сымнаҕас, ньассыын баттах сааһыран истэххэ кытаатан, хойдон, халыҥаан иһэр. Ол барыта баттах элбээн иһэринэн буолбакка, соноон, кытаатан иһэринэн быһаарыллар. Кыра эрдэххэ кугас баттах сыыйа харааран хаалар. Этэ-сиинэ доруобай киһи баттаҕа бэйэтэ да кылапаччыйан, килбэчийэн үчүгэй көрүҥнээҕин, тостубатын, түспэтин бары билэллэр.
Сааһыран эрэр дьахталлар эдэр курдук көстөөрүлэр, бэйэлэрин туһаларыгар эр дьону тардаарылар баттахтарын хара, эриэн гына кырааскалыыллар, улааппыт кыргыттарын кытта тэҥнээх, саастыыларын курдук тутта-хапта сатыыллар. Маннык быһыылара бэйэлэригэр туһалааҕын иннигэр оҕолорун иитэр-үөрэтэр өттүгэр туһалаах сабыдыалларын лаппа кыччатар. Оҕолор ийэлэрин этиилэринээҕэр кырдьаҕас, баттаҕа маҥхайбыт эбэлэрин, эһэлэрин этиилэрин ордук истэллэрэ, толороллоро биллэр. Оҕолор, олоххо уоппуттаахтара биллэ сылдьар дьон этиилэрин, үөрэхтэрин ордук ылыналлар. Эһэлэр, эбэлэр ииппит сиэннэрэ үлэҕэ-хамнаска ордук сыһыаннаахтара итини дакаастыыр.
Симо Хэүхэ
Эрдэтээҥҥи олоҕо, Иккис аан дойду сэриитигэр кыттыыта
−20 икки −40 С температураҕа, бүтүннүү үрүҥ камуфляжтаах, Хэүхэ туоhуламмытынан 505 сэбиэскэй саллааты өлөрбүт, уонна туоhуламматаҕынан 542 өлөрбүт. Коллаа кыргыhыытыгар бигэргэтиллибэтэх сурахтарынан Хэүхэ бэргэн ытааччы быhыытынан 800 тахса өлөрүүлээх табыылаах үһү. Бэргэн ытааччы быhыытынан өлөрүүлэриттэн ураты, Хэүхэ өссө икки сүүстэн тахса өстөөҕү Suomi KP/-31 массыына-пистэлиэт саанан табан кэрдибит, ол курдук бүтүн бигэргэтиллибит өлөрүүлэрин ахсаана 705 буолар. Бу ахсаан бүтүннүүтэ 100 хонук иhинэн толоруллубут.
Арҕаа Сибиир
Арҕаа Сибиир — Азия хоту өттүгэр сытар киэҥ сир. Ураалтан илин диэки Хотугу Муустаах уонна Чуумпу акыйааннар тардыыларын араарар сүрүн дьирбиигэ тиийэ тыһыынчанан биэрэстэлээх сири өрдөөҕүттэн Сибиир диэн ааттанааччы территория сабардыыр. Сирин-уотун иэнэ 2 451,1 тыһ. км². Ити территория Арҕаа уонна Илин Сибииргэ араарыллар. Арҕаа Сибиир Ураалтан илин Енисей өрүскэ диэри сытар намтал. Бу сир саарын саамай улахан дэхси сирдэриттэн биирдэстэрэ.
Аҥхай
Аҥхай — хайа барыы, кырыс хайдыбыта, муустаах сир хайа барыыта, онтон да атын устаты барбыт көрүҥнээх сир ньуурун алдьаныыта (үксүгэр уу суурайан кэҥээбит буолуон сөп).
Тэҥнээ: ангар, ангара (түүр., монг.) — хайаҕас, хайдыы, хапчаан, хочо; ангкай (кирг.) — киэҥник хайдыы, дьиэллэҕэс; ангай, ангархай, ангара (бур.) — аһаҕас, дьаллайбыт хапчаан, хайа суурайыы; санган, сангар, (х)ангар (эбээн.) — хайдыы, оҥхой, дьөллүү; анга (эбэҥк.) — айаҕы атыы, хараҕы көрөн кэлии.
Константинов Иван Васильевич
Олоҕун олуктара
Константинов историк, элбэх экспедицияларга сылдьыбыт археолог быһыытынан биллэр. Өлүөнэтээҕи археология экспедициятын кытта Алдан тардыытыгар Белькачи I, Сумнагин, Усть-Тимптон, Дюктайскай хайа хаспаҕын уо.д.а. чинчийбит. Кини салалтатынан, 1967—1968 сылларга Өлөөн, 1974 сылга Анаабыр өрүстэргэ бастакы археология барылынан чинчийии ыытыллыбыта. Бу хотугу өрүстэр тардыыларыгар, кини иннинэ биир да археолог сылдьыбатах сиригэр, кэккэ араас кэмнэрдээҕи арыйыылары, археология өйдөбүнньүктэрин булан чинчийбитэ. Экспедициялар түмүктэринэн коллективнай «Археологические памятники Якутии. Бассейна Вилюя, Анабара и Оленека» диэн монография суруллубут.
Тыко Вылка
Олоҕун олуктара
1901 сыллаахха Саҥа Сиргэ аатырбыт хотугу айылҕа худуоһунньуга Александр Борисов кэлэр, Тыко киниэхэ хамначчытынан киирэр. Арыыны кэрийэн уруһуйдуур кэмигэр эдэр Тыко ону сүрдээҕин сэргиир. Ону көрөн худуоһунньук кыһыны уонна сааһы быһа арыы кыраасканан суруйарга үөрэтэр.
Писахов бастакы кырааскалары уонна харандаастары бэлэхтиир. 1904 сыллаахха Вылка бастакы хартыынатын атыылыыр - англия айанньыттарыттан хартыынатыгар компас уонна термометр атастаһан ылар.
1909 сыллаахха архипелаакка хоту дойду чинчийээччитэ Владимир Русанов кэлэр, Вылкалыын арыыны барытын чинчийэллэр, сиһилии картографическэй ойуулааһыны оҥороллор. Ол сылга Вылка Москубаҕа барар, Архипов уонна Переплётчиков диэн худуоһунньуктарга үөрэнэр. 1910 сыллаахха «Русский Север» диэн быыстапкаҕа кыттар. 1911 сыллаахха Вылка убайа өлөр, онон Тыко кини ойоҕун уонна алта оҕотун көрөн-истэн хаалар. Онтон сылтаан Москубатааҕы үөрэҕин быраҕарга күһэллэр. Уруһуйтан ураты Вылка фольклору сэргиир, 1914 сыллаахха «Записки о Новой Земле» диэн хомуурунньугу таһаарар.
Уус-Алдан улууһун былааҕа
Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар. Хонуутун өҥө — халлаан күөх, ортотугар хаҥас диэки хайыспыт маҥан өҥнөөх Сылгы турар.
Ытык бэлиэ олоҕо
Саха дьонун номоҕор Уордаах Дьөһөгөй оҕото — Сылгы, Уус Алдан улууһун дьонун төрүтүнэн, араҥаччылыыр Ийэ кыылын быһыытынан биллэр. Сэргэ — олох им бэлиэтэ, улуус дьоно-сэргэтэ биир санааланыыларын, түмсүүлэрин көрдөрөр.
Чуднов
Чуднов (Чуднів) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 5 752 (2011).
Киис
Киис бултаныытын историята
Сигэлэр
Пекин
Пекин элбэх суоллар уонна тимир суоллар ааhар сүрүн транспорт түмүгэ. Дойду элбэх омуктар икки ардыларынааҕы авиарейстара кэлэллэр-бараллар. Пекин Кытай Дьон Республикатын сүрүн политика, үөрэҕирии уонна култуура киинэ. Манна 2008 Олимпия оонньуулара буолан ааспыттара.
Дьоно сэргэтэ
Пекин куорат дьонун ахсаана 10-30 миллион буолар. үксүлэрэ кытайдар (81%), онтон атыттара атын омуктар. Аныгы Пекин элбэх омуктарынан биллэр. Куоратка 1000 араас омук уонна арааса олорор. Ынырык элбэх Африкаттан уонна Индияттан кэлии дьоннор. Элбэх Арассыыйаттан кэлии студеннар уонна бизнесменнэр. Куоратка "Кыһыл сулус" (3123 Саха дьоно) уонна "Кытыйа" (2133 Сахалар) диэн Саха омугун түмсүүлэрэ бааллар. Уопсайынан Пекин куоратка миллион курдук Арассыыйа дьоно олороллор, олортон 7 тыһ. Саха омуга буолар.
Аппа
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2
Глотов Николай Егорович
Дьокуускайга Өрүс пуордун аттыгар Николай Глотов бюһун туруорбуттара, биир теплоходка кини аатын иҥэрбиттэрэ.
Кэргэн буолуу
Кэргэннэнии уонна оҕолор
Уруу сүнньүнэн социальнай институт быһыытынан, үксүгэр дьиэ кэргэни иитиинэн уонна үлэлэтиинэн сибээстээн, оҕолору кытта сибээстээх боппуруостары регламентациялааһыҥҥа туһуламмыта. Эр киһи ойоҕо киириитинэн сибээстээн, ийэ буолуу сыаннастарын чопчулуур кыах үөскээтэ. Кэлин итинник быһыы- майгы суох буолан, эмчит оҕолор «сокуоннай» (дьиэ кэргэҥҥэ төрүүр) бырааптарыгар күөмчүлэммиттэрин түмүгэр аҕалаллар. Кэккэ дойдуларга уруу сокуону кэһии, урукку курдук, билигин даҕаны кэргэҥҥэ төрөөбүт, ыал буолан оҕо быраабын туспа араарар. Ол эрээри үгүс дойдулар правовой системалара оҕону дьиэ кэргэҥҥэ төрөтүүттэн тутулуга суох буоларын хааччыйаллар, ол иһин үгүс ыал дьиэ кэргэттэрин хаайбакка олороллор.
Хаандыга
Нэһилиэнньэтин ахсаана 6700 киһи (2007 сыл).
Ураал экономика оройуона
Киинэ Екатеринбург куорат.
Сугун киһиэхэ туһата
Быьаарыыта
Сугун хоччойхой, хойуу сођус лабаалаах 50-100 см үрдүктээх умнастаах. Хойуу адаархай силићэ сир кырсын батыћа тарђанар. Сэбирдэђэ ньолбођор, кылгас тууралаах,чараас, үөһээ өттө сырдык күөх, аллараа өттө халлаан куөхтүӊү өӊнөөх.Укка биирдиилээн олорор. Күһүн сэбирдэђэ хагдарыйдар эрэ саккырабытынан барар, онон ук сэбирдэђэ суох кыстыыр. Бытархай 5-7 сибэкки бытырыыс дьукаах сибэкки буолл кэккэлэспит. Хоруоната уруӊ эбэтэр оруосабайдыӊы 4-5 силбэспит эминньэхтээх, лаппађар чуораан курдук. Чааскыта сођооччуктуун силбэспит. Тычинката 8-10, сођооччута 1. Аһа - сүмэһиннээх, минньигэс, хараӊа күөх өӊнөөх, дэбигис суураллымтыа сырдык көђөччөр туналаах.
Туһата
Хоту дойду дьонугар сугун эмиэ, уулаах отон курдук улахан суолталаах, кићи барыта сөбүлүүр үүнээйитэ буолар. Бићиги өбүгэлэрбит былыр-былыргаттан сугун отонун сибиэһэйдии чөчөгөйгө, дагдађа булкуйан сииллэрэ,тоңорон хаһааналлара. Тымныыга тоӊорон кэбистэххэ, витамина улаханнык аҕыйаабат. тоӊ отону кыра-кыратык киллэрэн сииллэр.
52
Өлбүттэр
50er
Дьиҥнээх чыыһылалар
Рациональнай чыыhылалар
Ол аата, ханнык баҕарар рациональнай чыыhыла бүппэт уоннуулаах периодическай бытарык көрүҥүнэн көрдөрүллүөн сөп.
Туттуллубут литература
"Алгебра. Орто оскуола 8 кылааhын учебнига" -- С.А. Теляковский редакцията. Дьокуускай "Бичик" национальнай кинигэ кыhата. 1995 с
Сысолятин Иван Афанасьевич
Олоҕун олуктара
Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хоһоон суруйар буолбута. Устудьуоннуу сылдьан "Сэргэлээх уоттара" литература кружогар кыттар. Орто уонна үрдү кылаас оҕолоругар анаан суруйар.
Кулар
Устата 380 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1289 м. үрдүккэ тиийэр. Геология өртүнэн сланецтар уонна песчаник, гранит быһа охсуулурдаах.
Лонгинов Владимир Дионисьевич
Лонгинов Владимир Дионисьевич (02.09.1919, Бэс-Күөл, Горнай улууһа, Саха уобалаһа — 18.11.1943, Украина) — старшай сержант, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1943).
Лев Троцкай
200px|thumb|right|Тройкай Лев Давидович Лев Давидович Троцкай (идиш тылынан: לייב דאַווידאָוויטש טראָצקי) (дьиҥнээх араспаанньата Бронштейн) - аан дойду коммунистическай революционнай хамсааһынан диэйэтэлэ, марксист, марксизм биир салаатын саҕалааччыта (троцкизм). 1879 сыл сэтинньи 7 күнүгэр төрөөбүтэ. Өктөөп өрөболүүссүйэтин тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Кыһыл Аармыйаны тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ. Коминтерн олохтооччулартан уонна кини идеологтарыттан биирдэстэрэ. Бастакы сэбиэскэй бырабыыталыстыба тас дьыалаҕа наркома, 1918—1925 — байыннай уонна муора дьыалаларын наркома, РСФСР онтон ССРС реввоенсоветын бэрэстээтэлэ. 1923 сг. — партия иһинээҕи хаҥас оппозиция салайааччыта. 1919—1926 сс. ВКП(б) политбюротун чилиэнэ. 1927 с. туох баар постарыттан уһуллан көскө ыытыллыбыт. 1929 с. ССРС таһыгар таһаарыллыбыт. 1938 с. Төрдүс интернационалы тэрийбит. Арассыыйаҕа өрөбөлүүссүйэ буолбутун туһунан үлэлэр ааптардара, «Моя жизнь» диэн кинигэ ааптара (Берлин, 1930). Мексикаҕа олордоҕуна НКВД агена Рамон Меркадер 1940 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр өлөрбүт.
Ньурба улууһун былааҕа
Ытык бэлиэ олоҕо
Ньурба дьонун төрүтүнэн Ньырбачаан буолар. Ньырбачаан күүһэ, өйө уонна кыаҕа ийэ кыылынан — мохсоҕолунан араҥаччыланар. Мохсоҕол олорор чэчирдэрэ 19 сэбирдэхтээх, чэчирдэр сэбирдэхтэрин ахсаана Ньурба улууһун олохтоох тэриллиилэрин ахсааныгар тэҥнэһэр. Мохсоҕол түөһүгэр күҥҥэ майгынныыр сахалыы оһуордаах щит ойууламмыт, бу үйэлэр тухары баар, халбаҥнаабат, бигэлээх олох им бэлиэтэ буолар.
Оҕо уонна улахан киһи
Бары билэрбит курдук бу куттар бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктара өй-санаа салгыы сайдан, күүһүрэн иһэринэн быһаарыллар, ол курдук салгын кут элбэхтэ хос-хос хатыланан сыыйа-баайа ийэ кукка уларыйар, онтон өссө чиҥээн, дириҥээн эккэ-сииҥҥэ дьайар кыахтаннаҕына буор кукка кубулуйар. Ол аата өй-санаа маннык таһымнарынан сайдар; үөрэх үгүстүк хос-хос хатыланан үгэскэ, онтон үгэс эккэ-сииҥҥэ иҥнэҕинэ, олохсуйдаҕына – үөрүйэххэ кубулуйар уонна буор кут диэн ааттанар, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр кыахтанар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥороро ордук куһаҕан. Бу аҕыйахтык да оҥорор куһаҕан быһыылара киниэхэ ордук интэриэһи үөскэтэллэриттэн, өйүгэр-санаатыгар дьайыылара күүһүрэн түргэнник үгэс буолан иҥэн хаалар кыахтаахтарыттан «Куһаҕан майгылаах», «Куһаҕан быһыылаах» буола улаатар. Оҕону кыра эрдэҕинэ үчүгэй эрэ быһыылары элбэхтик оҥорорго, онтон куһаҕан быһыылары оҥорботугар үөрэтии үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатарын төрүттүүр.
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада уоттара" №13. 1.07.2010.
Хабах томтороот
Чыпчаала муора таһымыттан 1392 м. үрдүктээх.
Модем
Модем (мэдиэм, мадьыам) (modem эбэтэр ) диэн көмпүүтэргэ туттуллар сэп буолар, кини интэриниэккэ «киирэри» хааччыйар.
Өлүүттэн куоппут суох
А.Н.Павлов-Дабыл этиитинэн өлүү диэн кут үс аҥы арахсыыта, араарыллыыта.
Туһаныллыбыт литература
1. «Чолбон» сурунаал. 2 / 2001.
.tl
.tl диэн Илин Тимор үрдүк таhымнаах ил домена.
Каракозов Дмитрий Владимирович
Дворянин. Саратов гимназиятыгар үөрэммит, 1861 с. Казааннааҕы университекка киирбит. 1865 с. Н.А. Ишутин кистэлэн уопсастыбатыгар киирбит, сэниэлээхтик хамсанары модьуйар эбит. 1866 сыл сааһыгар Петербурга барбыт. Манна кистэлэҥ революционнай уопсастыба тэрийиитигэр кыттыбыт. Уопсастыба салайааччыта - кини тастыҥ убайа Н.А. Ишутин. 1866 сыл муус устар ыйыгар ыраахтааҕыны ыппыт ол гынан баран таппатах. Үрдүкү холуобунай суут ыйаан өлөрөргө уураахтаабыт. Онтуката 1866 с. балаҕан ыйын 3 күнүгэр (саҥа истиилинэн 15) толоруллубут.
Уопсастыба атын кыттыылаахтарын тутан ылан Сибииргэ ыыталаабыттара.
Жюль Борде
thumb|right|Жюль Борде Жюль Борде (Jules Jean-Baptiste Vincent Bordet) — Бельгия бактериолога уонна иммунолога. Нобель бириэмийэтин физиологияҕа уонна медицинаҕа 1919 сыллааҕы лауреаата.
1870 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт.
Оонньуу үгэстэри үөскэтэр
Оҕо олох кыра эрдэҕиттэн улахан киһи, төрөппүтэ этэрин истэр, ол курдук толорор буола үөрэнэр кыаҕа олус улахан. Оҕону кыра диэн аҥардастыы маныы, кэтии сылдьыбакка, кэпсэтэн, үөрэтэн, дьарыктаан биэрдэххэ улахан киһи эппитин толорорго, соннук оҥорор буоларга түргэнник үөрэнэр. Арай көрдөбүлү эрэ кытаатыннаран биэриэххэ наада. Оҕо барыта таһырдьа тахсары сөбүлүүр, үөрэр. Таһырдьа тахсыан баҕарар оҕону таһырдьа таһаарыах иннинэ эрдэттэн таһырдьа хайдах сылдьарга, бэрээдэккэ үөрэттэххэ, үөрэҕи ордук түргэнник ылынымтыа. Бэрээдэги кэстэҕинэ бүгүн таһырдьа тахсыы тохтуур, сарсыҥҥыга көһөр буоллаҕына, бэрээдэк кытаанахтык тутуһуллар кыахтанар.
Кыра оҕо оонньуур кокуукката кыра, улахан көрүҥэ да суох буолара, арай суулаах, сирэйдээх буолара уонна оҕо диэн ааттанара сөп буолар. Арай улахан, кыра оҕолор баар буолуохтарын сөп.
Кулааһай
альт=|раамка Кулааһай ( Благородный олень) - бөдөҥ уһун атахтаах таба. Ыыраахтаах туйахтаахтар Табатыҥылар кэргэннэрин Табалар уустарыгар киирэр. Төбөтө кыра, өрө көрө сылдьар, кулгаахтара уһун, кутуруга кылгас. Саха сиригэр Өлүөхүмэ өрүс тардыытыгар үөскүүр, кэлин киин уонна соҕуруу улуустарга тарҕаныах кэриҥнээх. Илин эҥэргэ эмиэ баар. .
Ураты бэлиэлэрэ
Кулааһай сырдык араҕас дьүһүннээх, онто сиһигэр хараҥарар, өрөҕөтө уонна атахтара хараҥа кугас, кутуруга, кутуругун "сиэркилэтэ" сырдык араҕас өҥнөөхтөр. Моонньун түүтэ уһун, кытархайдыҥы күрэҥ өҥнөөх. Айаҕын икки кытыытыгар 5х7 см кээмэйдээх кугас бээтинэлэрдээх. Сирэйэ кугастыҥы күрэҥ дьүһүннээх. Үөүэ уоһа сырдык сиэрэй синньигэс бууруктээх. Харахтара сырдык хаймыылаахтар, түүнүн кытархай уотунан сырдыыллар.
Тыһы кулааһай өҥө арыый да сырдык буолар. Эдэр кулааһайдар ийэлэригэр маарынныыр дьүһүннээхтэр.
Бултааһын
Кулаһаайы бултааһын - умсугутуулаах уонна ытыктанар булт көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ буолар. Кулааһай - олус сэрэх кыыл. Билэр-көрөр дьоҕура олус бэркэ сайдыбыт. Мастар быыстарыгар хамсаабакка турдаҕына, киһи хараҕар быраҕыллыбат. Кулааһайы бултуурга сэрэхтээхтик уонна чуумпутук сылдьыахтааххы, кыыл 500 м ордук сиртэн киһини билэр кыахтаах.
Пекарскай Эдуард Карлович
Дьокуускайга сэтинньи 2 күнүгэр 1881 с. кэлбит, Ботуруускай улуус 1 Игидэй нэһилиэгэр олохтоммут. Онно сүүрбэччэ сыл олорбут. 1887 с. Пекарскай 7 тыһыынча саха тылын хомуйбут, 11 сылынан — 20 тыһыынча, оттон 1930 с. — 25 тыһыынча тылы. Үлэтигэр саха тылын билэр олохтоохтор көмөлөспүттэр: К.Г.Оросин, Р.Александров, аҕабыыт Д. Д. Попов, олоҥхоһут М.Н. Андросова-Ионова, лингвист С. А. Новгородов уонна аан дойдуга биллэр учуонай академиктар В. В. Радлов, К. Г. Залеман, В. В. Бартольд уонна да аттыттар.
1889 с. Э.К.Пекарскайы Дьокуускай куоракка олорорун көҥүллээбиттэрэ, бу сылга "Словарь якутского языка" диэн 7 тыһ. тыл киирбит саха тылдьытын бастакы таһаарыытын И.М.Сибиряков үбүлээн бэчээттээн саҕалаабыттара.
Рупия бэлиэтэ
Бэлиэ Rs (Rp)
Өссө биир уратыта Rs — кылгатыы элбэх ахсааҥҥа ( rupees): Rs.2 (икки рупия), Rs.5 (биэс рупия) уо. д. а.
Казан
Казан (татар. Qazan, Казан, нууч. Казань) диэн Татарстан Республикатын киин куората, дьонун ахсаана 1,2 млн. киhи.
Өксөкүлээх Өлөксөй
Олоҕун олуктара
1921, тохсунньу саҥата — «Красный север» диэн таһаарыыга «Новая транскрипция якутского языка» ыстатыйата бэчээттэммит.
Олунньу 5 күнэ — А. Е. Кулаковскай доҕоро, биир санаалааҕа уонна киниэхэ үтүөнү оҥорооччу Семен Петрович Барашков ытыллыбыт.
Бадьараах
Бадьараах (байджарах, байджерах) сир булууһун мууһа ирбититтэн муора, арыт күөл, өрүс кытылыгар сир үрүт араҥата алдьаммыта (хоту дойдуга сир мууһа үөскээбитин уонна сиҥнибитин бата хас да кэрискэнэн сытар буолар).
Грузин суруга-бичигэ
Грузин суруга-бичигэ Грузин тылыгар уонна атын картвел тылларгыр тутуллар сурук. Алпабыыты өссө Мхедрули диэн ааттыллар, бастаан 11 үйэҕэ баар буолбута.
Ситэ илик эти-хааны никотиҥҥа сиэтимэ
Туһаныллыбыт литература:
-Эдэр саас хаһыат
-Зоя Дорофеева-терапевт-быраас
Кырдьыы кэлиитэ
Россия дьоно, ордук нууччалар, урукку кэмнэрин ахта, суохтуу саныыллара ордук эбилиннэ. Кинилэр урукку ыраахтааҕы саҕанааҕы кэми, Петр Первэй, Суворов кыайыыларын ордук санаан ахталлар. Былыргы кыайыыларыгар-хотууларыгар хайдах эмэ гынан эргиллибит киһи диэн баҕара саныыллара үксээтэ. Урукку кыайыылары эргитэр кыахтаах, ССРС эрдэхтэн олус сайыннарыллыбыт армия күүһэ-күдэҕэ билигин Россияҕа баар. Кэлин кэмҥэ армияны бөҕөргөтүү, өссө сайыннарыы үлэтэ тэнийэн баран иһэр.
Аан дойду дьонун олохторугар Россия күүһүрүүтэ, ордук чуолаан армията бөҕөргөөһүнэ улахан кутталы үөскэтэр. Сайдыылаах омуктар куттанар санааларыгар Россия экономикатын сайыннарартан туттуналлар, онтон экономика сайдар кыаҕа суоҕа хайа эмэ ордук сайдыан сөптөөх эрэ хайысханы ылан ону сайыннарарга тириэрдэр. Кэлин кэмҥэ Россия элбэх сэрии сэбин оҥостон аныгы сэриилэрин сэптэриттэн атын государстволарга атыылыыра эбилиннэ. (1,74).
Пепеляев Анатолий Николаевич
1891 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Томскайга төрөөбүт, 1938 сыл тохсунньу 14 күнүгэр өлбүт. Генерал-лейтенант (1919).
Шварцвальт
Шварцвальт (Schwarzwald — «хара тыа») — Германия соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Баден-Вюртемберг сиргэ баар хайа сиһэ.
Ыныкчаан
Нэһилиэнньэтэ 2009 сыл туругунан суох.
Павлов Валентин Васильевич
Олоҕун олуктара
1942 сыллаахха Иркутскайдааҕы байыаннай политическай учуулуссаны бүтэрбит.
Сүдү эстии
thumb|right|250px|Сүдү эстии модела, галактика бастаан чиҥ уонна итии этэ уонна тарҕаммыта. Теория этэринэн галактика билигин даҕаны тэнийэ турар.
Азарова Ньургуйаана
Азарова Ньургуйаана - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
Ил Түмэн
Устуоруйата
2008 сыл кулун тутар 2 күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.
Мария Монтессори
Биографията
Монтессори Риим оҕо дьиэтигэр үлэтэ биллибитин кэннэ, кини ньыматыгар Хотугу Эмиэрикэҕэ болҕомтолорун уура сылдьыбыттара (1913 сыл диэки).
Индия кэнниттэн олоҕун бүтэһигэр дылы Нидерлаандыга олорбута. 1952 сыллаахха өлбүтэ  (Ноордвейк-ан-Зе).
Казарян Павел Левонович
Казарян Павел Левонович — история билимин доктора, профессор (2002), Россия естественнай билимнэргэ Академиятын академига (2002), Хотугу Форум Академиятын академига (1998), Нуучча географияҕа обществотын уонна Россия суруналыыстарын Түмсүүтүн чилиэннэрэ, Саха Республикатын культууратын үтүөлээх үлэһитэ, Верхоянье бочуоттаах гражданина, үлэ бэтэрээнэ.
Хатыҥ мас
Хатыҥ-киһи доруобуйатыгар суолтата
Хатыҥ дьүөкэтэ чесоткаҕа, экземаҕа, псориазка о.д.а тирии ыарыыларыгар эмп буолар. Хатыҥ чоҕо киһи иһигэр салгын хаайтарыытыгар, куртах сүмэһинин кислотноһа үрдээтэҕинэ, араас сүһүрүүлэри, саһарары эмтииргэ туттуллар. Чоҕун ууга суурайан киһи ис туругун күүһүрдэргэ, бөҕөргүүр.
Бэрияк Алексей Алексеевич
1953 сылтан 1 сыл Амма оройуонугар хаhыат редакторынан үлэлиир.
Ульм
Ульм (Ulm) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар кыра куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 119 тыс.
Бүрээт тыла
Бүрээт тыла (эбэтэр бүрээт-моҥҕол тыла, бэйэтинэн аата — буряад хэлэн эбэтэр буряад-монгол хэлэн) диэн бүрээттэр уонна сорох атын омуктар тыллара буолар. Моҥҕол тылларын бөлөҕөр киирэр. Нуучча тылын кытта Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин ил (государственнай) тыла буолар.
Бэлкэчи
Улуус кииниттэн 251 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
От ыйын 5
От ыйын 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 186-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 187-c күнэ). Сыл бүтүө 179 күн баар.
Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
400px|thumb|left|Балаҕаннаах, Нам, Ороһу уонна Тамалакаан нэһилиэктэр куйаартан көстүүлэрэ