cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института
Структурата
Институт 7 факультеттаах.
Иванов Иван Кузьмич
Олоҕун олуктара
1933 с. Бордоҥ нэһилиэгрэ төрөөбүтэ. 1958 с. Элгээйи орто оскуолатын бүтэрэр. 1963 с. Бүлүүтэҕи педагогическай училищатын бүтэрэн баран педагогическай үлэтин Элгээйи оскуолатыгар алын кылаас учуталынан уонна интернат иитэччитинэн саҕалыыр. Иван Кузьмич Дьокуускайдааҕы государственнай университеты кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэн, саха тылын учуутала идэтин баһылыыр. Педагогическай ыстааһа 45 сыл, үрдүк категорялаах учуутал.
Йоханнесбург
Йоханнесбург (Johannesburg [dʒoʊˈhænɪsbɜrɡ], африк. Johannesburg [joˈhɑnəsbʏrx], венда Johannesburg, зулу iGoli, коса iRhawutini) диэн Соҕуруу Африка ордук улахан куората. Глобал куорат суолталаах. Олохтоохтор «Йобург», «Йози» и «Еголи» диэн ааттыыллар. Йоханнесбург — Гаутенг провинция киинэ уонна hаамай баай провинция Соҕуруу Африкаҕа. 2010 сыллаахха Йоханнесбурга аан дойдутааҕы футболга курэх буолан ааспыта.
2002 сыллаахха куоракка улахан көрсүhүү буолбута сайдыы туhунан. Йоханнесбург — диэн улахан аламаас уонна кыhыл көмус оруур уонна хомуйар сирдэрдээх.
Цыпандин Ион Павлович
Наҕараадалара: "ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин 70 сыла" мэтээл, Саха АССР Үрдүк Сэбиэтин Президиумун, РСФСР уонна САССР тыа хаһаайыстыбатыгар министерстволарын, Росплемобъединение бочуоттаах грамоталара, "Саха АССР үтүөлээх зоотехнига" (1967 с.), "Мэҥэ Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина" (1994 с.)
Крейг Килбургер
Олоҕо
1995 сыл муус устарыгар 13-с саастаах Крейг Килбургер Торонто Стар хаһыакка баар комикс көрө олорон кинини кытта биир саастаах Икбал Масих диэн Пакистан оҕотун туһунан ыстатыйа аахпыт. 4 саастааҕар бу уол кулут буолбут, онтон күрээн Аан Дойдуга бэйэтин олоҕун туһунан кэпсээбит. Кэлин онтон сылтаан Икбал Масихы өлөрбүттэр.
Наҕараадалара уонна премиялара
Крейг II. Елизавета Бриллианнаах юбилейын Мэдээлин бас билээччитэ.
Вкусно — и точка
Вкусно — и точка - урукку McDonald’s рестораннарын Путин дьоно рэкеттээн ылбыттара уонна итинник акаары баҕайытык ааттаабыттар.
Уйгуур хаҕаната
Бастакы ахтыылар
4. Дубо-Тывалар (都播, 都波) Сяохай күөл (小海, Хубсугул буолуон сөп) диэки олорбуттар; арҕаа диэкиттэн хакастары уонна соҕуруу диэкиттэн уйгуурдары кытта ыаллаһар этилэр. Үс аймахха арахсаллар, хас биирдии аймах бэйэтэ баһылыктаах этэ.
13. Гэлолу (葛邏祿, Карлуктар) Алтаай хайаларыттан арҕаа диэки, Пугучжэнь өрүһүнэн (仆固振水, Тарбагатай өрүс буолуон сөп) олорбуттар. Кинилэри кытта ыалыы Чеби (車鼻) биис олорбут. Гэлолу үс аҕа ууска арахсар этэ: Моулуо (謀落) эбэтэр Моуцы (謀刺), Чисы (熾俟) эбэтэр Пофу (婆匐), Ташили (踏實力).
16. Сыцзе (思結) урукку сюеяньто сирдэригэр олорбуттара.
Кэхтии
839 сыллаахха Күлүг-Бэг-хаан өлөр. Былааһы Күлүг-бэк диэн миниистир былдьыыр. Ол сыл аччыктааһын, дьаҥ, тыйыс кыһын буолан сүөһү бөҕөтө өлөр.
840 сыллаахха Күлүг-бэг өстөөҕө Күлүг-баҕа Енисей кыргыстарыгар куотар уонна хотуттан уйгуурдары сэриилииллэрин сүбэлиир. Ол сыл 80 000 кыргыс аттаах сэрииһитэ уйгуурдар киин куораттарын Ордуубалыгы сэриилээн ылар.
Life:)
life:) - Беларусь телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 3G уонна 4G сибээс өҥөтүн тарҕатар. Turkcell телекоммуникационнай конгломератка киирэр.
Тиритии
Саха сирин куйаас сайыныгар тиритэ-хорута элбэхтик үлэлиир дьон уһун үйэлэниини ситиһэллэригэр олук ууруллар. Үлэлээн-хамсаан, эти-сиини күүскэ хамсатан тиритии киһиттэн ордук элбэх көлөһүнү, кири-хаҕы таһаарара ханнык да дакаастабылга наадыйбат, эт-сиин ыраастанарыгар олус туһалыыр.
Сөрфсайд
Сөрфсайд (сороҕор Сёрфсайд, Сарфсайд, биитэр Сүрфсайд, Surfside) — Флорида штатыгар баар куорат, Майами куорат кытыытыгар сытар. Элбэх сахалар мустан олорор сирдэрэ.
Аттыгар өссө биир сахалар олорор сирдэрэ баар — Сани Айлс.
Иске-Таш мэчиэт
Иске-Таш мэчиэт
Афанасьев Петр Васильевич
Афанасьев Петр Васильевич - Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
П.В.Афанасьев 1939 с. учительскай институкка кэтэхтэн үөрэнэ киирэн, 1942 с. бүтэрбитэ. Онтон аны салгыы СГУ-га үөрэгэг 1945 с. бүтэрбитэ.
Үрүҥ Аар тойон таҥара үөскээһинэ
Үрүҥ уонна хара диэн өйдөбүллэр күн уотун дьайыытыттан үөскээбиттэр. Күн таҕыстаҕына халлаан сырдааһына, сылыйыыта үчүгэйи үрүҥ диэн ааттааһыны үөскэппит. Бу быһаарыы утарытынан хара, хараҥа буолуута киһи олоҕор уустуктары үөскэтэринэн куһаҕаҥҥа кубулуйбут. Сырдык, үрүҥ уонна хараҥа, хара алтыһыылара, хардары-таары уларыйан биэриилэрэ сахаларга “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэппит. (4,5).
Аныгы үйэҕэ омук сайдан иһиитигэр Тыгын саҕанааҕы салайааччылар оҥорбут үтүөлэрин таба сыаналанар. Нууччаларга, кыайыылаах сэрииһиттэргэ аһара уһуннук утарыласпыттара эбитэ буоллар аҕыйах саха дьоно Верхоянскай уонна Өймөкөөн хайаларыгар ордон хаалбыт буолуо этилэр. Кыаттарыыттан эмиэ туһаны таһаарынан, кинилэр диэки буолан киэҥ сирдэри баһылааһын, үөрэҕи-билиини ситиһии табылынна.
Үөрэх-билии сайдыыта үөрэхтээх буолуу үчүгэй диэн өйдөбүлү тарҕаппыта. Үөрэхтээх дьон байыыны ситиһэр кыахтарын улаатыннарбыта. Үөрэхтээх дьон өйдөрө-санаалара сайдарыттан байыыны ситиһэллэрэ элбиириттэн үөрэхтээх буолуу үчүгэйэ чуолкайдык быһаарыллыбыта.
ЧВК Вагнер
ЧВК Вагнер солбуйааччыта - Дмитрий Валерьевич Уткин, СКС (ГРУ) үлэһитэ, спецназ.
Попов Анатолий Дмитриевич
1981 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүтэ. Эһэтэ Попов Никита Иванович, эбэтэ Александра Гаврильевна Алаҕардар. Никита Иванович Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар Иркутскайга үлэ фронугар сулууспалаабыт. Эбэтэ Александра Гаврильевна Чурапчылары хоту көһөрүүлэригэр Кэбээйи оройуонугар баран балык бултааһыныгар үлэлээбит. Толя кыра сылдьан сайын аайы Чыаппараҕа эһэтин аахха сайылыыра. Улаатан баран ийэтин бииргэ төрөөбүт убайыгар Алексей Никитичтаахха сайылаан оттоһор. 1989 сыллаахха Дьокуускай куорат 31№-дээх оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1992 сыллаахха музыкальнай училище иһинэн хореографическай отделение аһыллан онно Н. С. Посельская оскуолалары кэрийэн оҕолору талыытыгар Толяны эмиэ сүүмэрдээн, ол отделенияҕа үөрэнэ киирбитэ. Толя бэйэтэ маннык кэпсиир:"Онтон М. Е. Николаев - СР-тын бастакы Президенэ училище, общежитие дьиэлэрин туттаран, туһунан хореографическай училище буолбуппут. Бастакы учууталым Н. С. Посельская этэ. Онтон С. В. Афанасьевич кылааһыгар үөрэммитим. Училищеҕа үөрэнэр сылларбар "Барҕарыы" фондатын степиндиата буолбутум. Фонда көмөтүнэн Австрияҕа, Японияҕа уонна элбэх куораттарынан сырыттыбыт, сынньанныбыт. 1999 сыллаахха бастакы президентскэй елкаҕа компьютерынан  наҕараадаламмытым. 2000 сыллаахха 13 оҕо буолан үөрэхпитин бүтэрэн Опера уонна Балет театрыгар  үлэлии киирбиппит. Театрга үлэлиир сылларбар "Свадьба Авроры" - принц Дезаре. "Белоснежка и семь гномов" - принц, "Корсар" - Али, "Дон Кихот" - Базиль, "Бахчисарайский фонтан" - Вацлав, "Ромео и Джульетта" - Ромео, "Чипполино" - Вишенка оруолларын толортообутум. Инникитин үлэбит баһаам. Театрга 2000 сыллаахха "Врожденный принц" диэн номинация хаһаайына буолбутум. 2004 сыл түмүгүнэн 15 тыһыынчалаах грант ылбытым. 2004 сыллаахха Наташалыын ыал буолбуппут. Наташам СГУ филологическай отделениетын 2005 сыллаахха бүтэрбитэ. Билигин Карина диэн кыыстаахпыт. Быраатым Алексей быйыл эмиэ хореографическай училищены бүтэрэн эрэр. Хайыы-үйэ театр сценатыгар "Ромео и Джульетта" Парис оруолун, "Ночное танго" ситиһиилээхтик үҥкүүлээтэ. Ийэм Татьяна Никитична 20-тэн тахса сыл "Якуткниготорга" үлэлээбитэ. Билигин хореографическай училищеҕа костюмерынан үлэлиир. Н. С. Посельская элбэхтик сүүрэн-көтөн бу училище аһыллан элбэх оҕо олох суолугар бэйэлэрин суолларын таба булалларыгар, үлэһит буолалларыгар улахан үтүөнү-өҥөнү оҥордо. Биһиги дьиэ кэргэн аатыттан Н. С. Посельская, кини дьиэ кэргэттэригэр уонна училище бары үлэһиттэригэр ис сүрэхтэн улаханнык махтанабыт!" Анатолий Дмитриевич айар үлэтигэр бу курдук тэтимнээхтик баран истин. Сүрэхтээх үтүө үлэһит буолан дьон-сэргэ өйүгэр-санаатыгар хаалар образтары айдын! Бырааккынан Алексейдыын Саха балетнай искусствота сайдарыгар дьоһун кылааккытын киллэрсинг диэн ис сүрэхтэн алгыыбыт.
Валенсия
Вале́нсия (вал. València, ) —  Испания куората,  Валенсия аптаныамыйалаах сообщество уонна провинция киинэ. Мадрид уонна Барселона кэннилэриттэн олохтоохторун ахсаанынан үһүс куорат. Турия өрүс Сир ортотунааҕы байҕал түһэр сиригэр турар.
Олохтоохторо
Куорат испаанныы саҥарар, ол эрээри бырабыыталыстыба валенсия тылын тарҕата сатыыр. Олохтоохторун ахсаана иммиграция суотугар элбиир.
Арыгы дьон олоҕор ылар оруола
Арыгы дьон олоҕор ылар оруола өй-санаа сайдыытыттан тутулуктаах.
Арыгылары туохтан уонна хайдах оҥоруллалларыттан көрөн маннык үс бөлөххө араарыахха сөп:
Гафури, Мажит
Гафури, Мажит
Абдуллин, Азат Хамматович
Абдуллин, Азат Хамматович
Малардыров Петр Михайлович
Олоҕун олуктара
1957 с. Тамалакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Владикавказ куоракка 1990 с. ыытыллыбыт Россия көҥүл тустууга чемпионатын кыайыылааҕа. Петр Малардыров Россия тустууга федерациятын Дальнай Востоктааҕы уокуругар вице-президеҥҥэ тиийэ үүммүтэ.
Элэһин (Уус-Алдан улууһа)
Элэһин — Уус-Алдан улууһун Бороҕон нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Sber Mobile
SBER Mobile (Сбер Мобайл, СберМобайл), Арассыыйа телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 3G уонна 4G сибээс өҥөтүн тарҕатар. 100% акциятын Сбербанк бас билэр.
Аргунов Иннокентий Корнилович
Аргунов Иннокентий Корнилович, (1911 с. алтынньы 2 күнэ Игидэй с., Таатта оройуона, Саха АССР – 1996 с.), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
!;ҥө сыл - Иннокентий Корнилович Сунтаар оройуонугар көһөн кэлбитэ, сити кэмтэн ыла пенсияҕа тахсыар диэри, 55 сыл устатыгар үүнэр көлүөнэни үөрэтиигэ-иитиигэ туох баар билиитин, сатабылын ууран үлэлээбит.
Трофимова Сардана Александровна
2015 сыллаахха Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр 2.29.30 түмүктээх кыайбыта. Эмиэ ол сыл олимпиадаҕа аналлаах аан дойдутааҕы квалификациялыыр Майнатааҕы-Франкфуртка буолбут марафоҥҥа (Германия) төрдүс миэстэни ылбыта уонна Арассыыйа сүүрүктэриттэн саамай үрдүк көрдөрүүлээхтэрэ буолбута (2.24.38). Онон, билиҥҥи туругунан, Арассыыйаҕа дьахталларга саамай күүстээх марафон сүүрээччинэн ааҕыллар, Рио-де-Жанейро куоракка буолар Олимпиадаҕа кыттар путевканы тутан сылдьар.
Нөрүөн Нөргүй, Чечня
Киинэҕэ Максим Ляпунов (Максим Лапунов) диэн нуучча уолун чеченнэр тутан ылан пыткалаан өлөрөргө соруналлар, ол иһин Канаада тойотторо семьятын барытын куоттараллар.
Росбанк
Салалтата — Париж (Франция), Москуба (Арассыыйа). Саха Сиринээҕи филиалын салалтата Дьокуускай куоратка баар.
Аан дойдутааҕы Түмэт урбаанын күнэ
2014 сыллаахха Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанын күнүн РФ ТПП кытта Ньуучча сирин промышленниктарын уонна урбаанньыттарын холбоһуга, «Ньуучча сирин өйөбүлэ» диэн Арассыыйатааҕы дьоҕус уонна орто урбаан түмсүүтэ, «Инники кэскилбит» диэн региональнай түмэт программаларын пуондата уонна Арассыыйатааҕы микрофинансовай киин тэрийсибиттэрэ. .
Фомин Гаврил Петрович
На5араадалара
Орден
Societe Generale
Societe Generale (французскай тылтан Сосьете Женераль), Франция саамай улахан баана уонна KBC Groep харчы конгломерата, 67 араас омук дойдуларыгар филиаллаах (Арассыыйаҕа уонна Саха Сиригэр баар филиала Росбанк дэнэр).
Уһуннук эдэр буолар туһугар
Олох уһунун кээмэйэ олус халбаҥ. Биһиги төһө да өлбөккө, өр олорорбут туһугар ыра санаалары үөскэппиппит иһин, «Олоруохтаахпыт, ол аата өлүөхтээхпит» диэн биология сүрүн сокуонун Ф.Энгельс быһаарбыта. Букатын өлбөт буолуу төһө да кыаттарбатаҕын иһин киһи уһуннук олоруута олоххо кыаллар кыахтаах.
Зелимхан Бакаев сүтүүтэ
Зелимхан Бакаев сүтүүтэ Чечняҕа уонна Аан Дойдуга улахан айдаан аймалхан таһаарбыта. Арассыыйа полициаларга баччааҥҥы дылы уголовнай дьыала тэрийэллэриттэн аккаастаналлар.
Данилов Иван Николаевич
Олоҕун олуктара
1949 сылтан Данилов И.Н. оройуон саамай улахан оскуолатыгар – Сунтаарга киирэр. 1960-1962 сс оскуола директорынан үлэлиир. Оскуолаҕа үөрэтии процеһын олоҕу кытары ыкса сибээстииргэ 20-чэ араас куруһуоктар, столярнай уонна туойтан оҥоһуктар сыахтара аһыллыбыттара. Оҕолор уус-уран самодеятельноска кыттыылара кэҥээбитэ. Оройуоҥҥа бу оскуолаҕа аан бастакы вокальнай инструментальнай ансамбль тэриллибитэ. Бу оскуола спортивнай уонна художественнай хамаандалара республикаҕа бастаабыттара. И.Н.Данилов кыраайы үөрэтэр уонна чинчийэр үлэни сүрүннээччи этэ.
Наҕараадалара, ытык ааттара
- “1941-1945 сс Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл
Кэптэни (Уус-Алдан улууһа)
Кэптэни — Уус-Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин киинэ.
NEXTA
Nexta бэйэтин структуратыгар NEXTA Live киирэр.
Google Fi
Google Fi — АХШ тэрилтэтэ, бөдөҥ телекоммуникационнай тэрилтэ, 5 бөдөҥ телекоммуникационнай тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. 43 мөллүйүөн абоненнардаах Америкаҕа, Мексикаҕа, Канаадаҕа. Google конгломерат империятыгар киирэр.
Турк телеком
Түрк телеком группата боруобатынан төлөпүөн, сотовай ситим уонна түргэн интернет өҥөлөрүн хааччыйар. 2009 сыл балаҕан ыйыгар Түрк телеком компанияларыгар 16,8 мөл. поруобатынан төлөпүөн абоненнаах, 6 мөл. ADSL абоненнаах уонна 12,1 мөл. сиэп төлөпүөнүнэн абоненнар баара. дойду үрдүнэн иилиир- саҕалыыр ситимин структуратын компаниялар чааһынай уонна корпоративнай клиеннэргэ өҥөлөрө киэҥ. Акцияларын 61,5 %- на Тюркияҕа тиксэр, оттон акция 30 %- на казначейство уонна үп (Турция) министерствотыгар бас билэр. Хаалбыт 15% акциялара Borsa Istanbul биржатыгар баҕалаахтарга эргиэҥҥэ сылдьар.
Данилова Татьяна Павловна
Данилова Татьяна Павловна, (1932 с. Хадан нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.
Краматорскай куоратка вокзалы ракетанан ытыы
Арассыыйаны Кытай, Япония, Украина, Евросоюз, АХШ буруйдууллар, онтон Арассыыйа Украинаны.
Уус Күөлэ (Уус-Алдан улууһа)
Уус Күөлэ — Уус-Алдан улууһун Курбуһах нэһилиэгин киинэ.
Мыыла үллүүтэ
Экономическай хабааттыылар инвестордарга дезинформациялыыллар, национальнай инвестиционнай быһаарыылар ассоциацияланаллар уонна тиһэҕэр, активтарга уонна сирэйдэргэ улахан хоромньуну аҕалаллар. Улахан кээмэйдээх хоромньу бүтүн салааларга, локальнай уонна глобальнай үп- харчы тиһиктэригэр кубулуйар.
Содула
Экономическай хабахтар, уопсайынан, нефтэн түҥэтиигэ уонна ресурсалары ороскуоттааһыҥҥа тириэрдииттэн, экономикаҕа буортулаахтар диэн ааҕаллар. Ону таһынан экономическай хабаҕы ыытыыга, үгэс курдук, экономикаҕа олус элбэх капиталы суох оҥоруохха уонна уһун түһүүнү үөскэтиэххэ сөп. Бириискэлэр уһун кэмнэрэ спад кэмигэр уһатыллыан сөп, 1930- с сылларга уонна Японияҕа, хамсаабат баай- дуол буумун кэмигэр, 1990- с сыллардааҕы улахан депрессия кэмигэр. Хабах содула национальнай экэниэмикэни кураанахтыыр эрэ буолбакка, кыраныысса таһыгар хардарар кыахтаах.
Христианство үөскээһинэ
Билигин саха омук тыла Илин Европаҕа киэҥник тарҕаммыта кимиэхэ да соһуччу солунунан буолбат. Историческай наука былыргы хуун омуктар сахалыы саҥарар этилэр диэн дакаастыыра чугаһаан иһэр. Илин Европаҕа элбэх сахалыы тылынан ааттаммыттарыгар сөптөөх бэлиэ сирдэр баалларын А.И.Эверстов бэйэтин “Айыы аймахтара. Күн улуустара” диэн үлэтигэр дириҥник арыйар уонна олохтоохтук дакаастыыры ситиһэр. Кини “Тму-торокань” диэн киэҥник биллэр эрээри нуучча тылынан кыайан өйдөммөт курдук топонимы саха тылын туһанан ылыннарыылаахтык быһаарар. (2,115-176).
Христианство хайдах аан маҥнай үөскээбитэ билигин даҕаны чуолкайдык быһаарылла илик. Таҥара дьиэтин үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрэ маннык улахан Европаны барытын хаппыт хамсааһын соҕотох биир “помазанник” диэн гректии тылтан үөскээбитэ диэн быһаараллара ханнык да олоҕо суох. Кинилэр этиилэринэн бу таҥара үөрэҕэ барыта гректэр үөрэхтэриттэн төрүттэнэн сайдан тахсыбыт эбит. Бу этиини Г.В.Ксенофонтов эмиэ итэҕэс диэн билинэр уонна бэйэтин көрүүлэрин эбэн биэрэр. Кини христианскай итэҕэл үөскээһинигэр Сибиир ойууннарын үөрэхтэрэ олук буолбуттара буолуо диэн быһаарыылара оруннаах эрээрилэр билигин да кыайан дакаастана иликтэр.
Бөх баана
Бизнес-модель
Бөх бааннара көрүҥнэринэн арахсыбыт бөхтөрү ылаллар уонна бөҕү аҕалбыт дьоҥҥо суот арыйаллар. Бу суокка бөҕү аҕалбыт киһи аатын, бөх ыйааһынын уонна көрүҥүн суруйаллар.
Үлэ көрдөрүүлэрэ
Баликпапанатааҕы бөх баана 2013 сыллаахха ыйга 2-3 тонна бөҕү хомуйар эбит. Бу баан көмөтүнэн биир дьиэ кэргэн ыйга 50 000 рупияны (быһа холоон 5 доллар) кэмчилиир эбит.
Неологизм
·       Атын тыллартан (ордук нуучча тылыттан) саҥа тыллары ылыныынан: килиэп, кинигэ, биэлсэр, радио, партия, культура, космонавт, атомнай;
Нумерология
Чыыһылалары биир чыыһылаҕа тиэрдии
Бу принцибы тутуһан ханнык баҕар чыыһылалары туттуоххун сөп: төрөөбүт күнү, төлөпүөн нүөмэрин, дьиэ нүөмэрин уонна да атын чыыһылалары.
Боб Гейл
Майкл Роберт «Боб» Гейл (Michael Robert "Bob" Gale) диэн АХШ киинэ сценариһа, продюсер, режиссер. Ордук биллиилээх үлэтэ Back to the Future киинэ сценарийа буолар (Роберт Земекистыын).
Салбык кургаана
Ойуулааһына
Кургаан буорун кутуутун үрдүгэ хаһыахтарын иннинэ — 11,5 м этэ, таас эркиннэрин устата  — 71 м. Буор кутуута бастаан, урут быһа холоон 21 миэтэрэҕэ тиийэрэ.
Христианство былыргы төрүттэрэ
Оччотооҕу кэмнэртэн маннык кистээн көрсүhэн кыайыы туhугар хорсуннук сэриилэhэн өлбүттэрин кэриэстээн ахта санааhыннара үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар дириҥник иҥмит уонна кэнники: “Кэриэстэс”,- диэн сахалыы ытык өйдөбүллээх итэҕэл көрүнэр сыыйа кубулуйан хаалбыт. Итинтэн салгыы: “Кэриэстэс”,- диэн итэҕэл хуун омуктар тарҕанан ыhыллыбыт Европа дойдуларыгар барыларыгар киэҥник тарҕаммыта эбии дакаастабыл буолуон сөп. Бу итэҕэл тарҕаныытыгар Иисус диэн ааттаах киһи олоҕо, дьону эмтиир үлэтэ-хамнаһа эбиискэ буолбутугар сөп.
Манһэттан
Манһэттан дьонун ахсаана 5-9 мөллүйүөн киһи, ол эбэтэр Нью Йорк куорат 60% дьоно олорор. Күнүһүн Нью Йорк атын макрокварталларыттан уонна аттыынааҕы штаттартан Манһэттаҥҥа дьон үлэлии кэлэр — оччоҕо дьонун ахсаана 25 мөллүйүөн буолар.
Ньютон сокуоннара
Ньютон механика бастакы сокуона маннык оҥоһулунна: хас биирдии эти- сиини- майгыны уоскутар эбэтэр холкутук хамсатар, билиҥҥитэ тохтуу илигинэ, бу туругу уларытар кыаҕа суох.
Бронкс
Бронкс — Нью Йорк биир улахан макроквартала уонна саамай дьадаҥы, депрессивнай сирэ буолар. 82% криминал уонна өлөрсүү, 97% охсуһуу Нью Йоркаҕа сүрүннээн Бронкска буолар.
Boston Dynamics
мини|Икки Big dog робот тургутуу кэмигэр
Хангыль
Хунминчоҥым Һэрэбон кинигэтэ икки тутаах быраабылаларын быһаарар. Бастакы быраабылата сабыы дорҕооннор аһаҕас дорҕооно суох турбаттар, уонна иккис быраабылата Хангыль аһаҕас дорҕоонноро Чонджиоҥҥа тураллар диэн. Чонджион диэн үс элеменнаах философияҕа сыһыаннаах диир - ол курдук халлаан (천), сир(지) уонна киһи (인).
Аһаҕас дорҕооннор
Икки кыра линиялаах буукубалар "й" дорҕоонноох ааҕыллаллар.
Улугбек түмэлэ
Улугбек түмэлэ (Mirzo Ulug'bek muzeyi) — былыыр былыр, орто үйэлэргэ Орто Азияҕа олорон ааспыт биллэр судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл, биллиилээх математик, куйаары үөрэппит улахан уонна биир бастакы учуонай уонна бэйиэт Мирзо Улугбекка уонна эрэгийиэннээҕи астрономия устуоруйатыгар анаммыт, аан дойду таһымнаах түмэл. Узбекистан Самарканд диэн былыргы куоратыгар Улугбек обсерваториятын утары турар. Түмэл уҥа өттүгэр аллараа диэки (түмэл бэйэтэ уонна обсерватория дьоҕус томтор сиргэ тураллар) Улугбекка анаммыт пааматынньык таас баар. Пааматынньык бэйэтэ сулустаах халлаан ойуулаах стела иннигэр турар.
Арыгы-айылҕа талан ылааччыта
Күүстээх санаалаах, кыра эрдэҕиттэн тулуурдаах, дьулуурдаах гына үөрэтиллибит, өһөс майгылаах, бэйэтин, чугас дьонун олохторун тупсарарга араас сыаллардаах уонна соруктардаах, ол сыалларын толорорго бары кыаҕын ууран дьулуһар, үлэлиир-хамсыыр киһи хаһан даҕаны арыгыга кыаттаран, элбэхтик арыгылаан арыгыһыт буолбат.
Фермопиларга охсуһуу
Греция күүстэрэ
Герод айымньытыгар утарсыы баарын бэлиэтиэххэ наада. Пелопоннестан кэлбит буойуннар испииһэктэринэн 3100 киһи баар. Салгыы кини кыргыс сиригэр персоннары Кыайыы кэнниттэн олохтоммут тааска суругу аҕалар:Фермопиль кыргыһыытыгар пилоттары кыттыы туһунан боппуруос аһаҕас турар. Илоты представляли собой потомков покоренных ранее спартанцами мессенцев. Былыргы спартакиадаҕа кириэппэс уонна кулуттар икки ардыларыгар турар балаһыанньаҕа сырыттылар. Олор греко- перс сэриилэригэр чэпчэки Сэбилэниилээх буойуннар быһыытынан туттуллубуттара. Биир пилот иһинэн ахтыы:Геродтан илот туһунан ахтыыны аахтахха, ону тэҥэ гректэр күүстэрин уонна таастарын икки ардыларыгар сөпсөспөт буолуу, бүтэһиктээх кыайыыны ситиһэн туруорбут персоннар икки ардыларыгар кэккэ чинчийээччилэр илоталары Фермопил бойобуой кыргыһыыга кыттыбыттарын туһунан түмүк оҥороллор.
Абакан
Абакан билиҥҥитэ
мини|250x250пкс|Абаканнааҕы драмтеатр
Өлбүттээхтэр күннэрэ
Киһиэхэ үс кут үөскүүрүн уонна өйгө-санааҕа ханнык таһымнары ылалларын саха тылыгар элбэхтик туттуллар үөрэх, үгэс уонна үөрүйэх диэн тыллар биллэрэллэр. (2,19).
Бары дьон өлбүт киһилэрин үһүс хонугун кэнниттэн көмөн баран тохсус уонна түөрт уонус хонугун умнубакка ахтан-санаан бэлиэтээн ааһаллара кут-сүр үөрэҕин билэллэрин, тутуһалларын дакаастыыр.
Алтан (этимология)
Стбут-гар:
Фермопиларга охсуһуу
Үһүс күн
Диодорова Лэгэнтэй күрэҕэр 300 спартакиаданы түмүктээтэ. Кинилэр Персия лааҕырыгар саба түһэн баран Ксеркс саамай бутуурун сатыы- сатыы элбэх Перси быһа ытыалаан кэбиспиттэр. Халлаан сырдыан эрэ иннинэ, перстэр Леонид аҕыйах ахсааннаах этэрээтин бэлиэтээн, копияларынан, ытыалаан кэбиспиттэр.
Мидтаун
Мидтаун сиригэр Нью Йорк киин паарката хабыллар.
Ахмад ибн Асад
Биографията
Ахмад ибн Асад Фергананы Хоросан наместнига Гасан ибн Абадтан Рафи ибн Лейса өрө туруутугар өйөбүлүн иһин ылбыт. Ону халиф аль-Мамун алҕаабыт, сөбүлэспит. 842 сыллаахха быраата Нуха ибн Асад өлбүтүн кэннэ, Хоросан наместнига Абдалла Ахмад ибн Асады уонна кини быраата Яхью ибн Асады кыттыһан Самарканд куораты салайалларыгар анаабыт. Нуха өлбүтүн кэннэ Ахмад дьиэ кэргэн баһылыга буолбут.
Опишня
Опишня (Опішня) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 410 (2015).
Куоска күнэ
мини
Бельгияҕа үс сыл буола-буола ыам ыйын иккис баскыһыанньатыгар Ипр куоракка Каттенстут диэн куоска параадын ыыталлар.
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института — Арассыыйаҕа Воронеж куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Киин Черноземье эрэгийиэнигэр биир биллэр ускуустуба уонна култуура киинэ.
Максимова Рея Павловна
Олоҕун олуктара
1943-1946 сс. Бүлүү педагогическай училищетын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Попов Алексей Леонтьевич (1923-2005)
Ырыаларын хомуурунньуга: "Күөгэйэр күннэрбэр" (2003).
Миронов Александр Степанович
1993 с. Новосибирскайдааҕы тутуу үнүстүтүүтүн “Гражданскай уонна бырамыысыланнай тутуутун” салаатын бүтэрбит.
1999 с. Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай Академиятын “Үп уонна кирэдьиит” салаатын иккис үрдүк үөрэҕин бүтэрбит.
1998-2002 сс. “Алмаасэргиэн баан” КБ бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы.
Саха Өрөспүүбүлүлэтин Ил Дарханын "Добун суругунан", Арассыыйа эрэгийиэн сайдыытын министиэристибэтин "Ытык  махтал суругунан", “Арассыыйа – Саха Сирэ 380 сыла” үбүлүөйдээх бэлиэтинэн наҕараадаламмыт  уонна Саха Сирин бочуоттаах мэссэнээтинэн билиниллибит.
Петров Михаил Николаевич
Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһугар Кутанаҕа төрөөбүтэ. 1916 сылаахха Кутана церковнай-приходскай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Сайын баай дьоҥҥо хамнаска үлэлиирэ. 1918-1919 сс. 4 сыллаах үөрэҕи үс сыл үөрэнэн бүтэрбитэ уонна Элгээйи икки кылаастаах училищетыгар А.А. Иванов-Күндэ көмөтүнэн үөрэммитэ. Элгээйи оскуолата, кини бүтэрэригэр, үлэ сэбиэскэй оскуолатыгар уларытыллан тэриллибитэ. Бу оскуоланы туйгуннук бүтэрээт, Ньурба оскуолатыгар киирэр. Үлэтин улуус дьаһалтатын дьыалаларын дьаһайааччынан, исполком сэкиритээринэн, кооператив атыыһытынан, ликбез учууталынан саҕалаабыта.
Ярославллааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института
Ярославллааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института - Арассыыйаҕа Ярославль куоракка баар култуура уонна ускуустуба уобалаһыгар испэссэлиистэри бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Факультеттара
2. Тыйаатырдыы ускуустуба (очнай-заочнай форма)
Рейтиннэрэ
2. Ярославскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ
Марина Овсянникова
Марина Овсянникова (1978–) — Арассыыйа бастакы канал үлэһитэ, сонун кэпсээччитэ. Украина Арассыыйа сэриитин утаран быһа эфирга тахсан герой буолбута. Билигин Die Welt тэрилтэҕэ үлэлиир.
Генрих Навигатор
Португалиятааҕы Генрих тойон (дон), Визеу герцога (кулун тутар 4 күнэ 1394 сыл – сэтинньи 13 күнэ 1460 сыл), биллэринэн Байҕал Айанньыта Генрих Принц (Infante Dom Henrique, o Navegador), Португалия империятын үөскүүрүгэр уонна европатааҕы байҕал устун XV үйэтээҕи арыйыыларыгар уонна байҕал устун тарҕаныыларыгар киин фигура этэ. Кини дьаһайар үлэтин түмүгүнэн Улуу география арыйыыларын кэмин сүрүн төрүттээччи буолбута. Генрих Авиз диэн ыалы төрүттээбит Жуан I диэн Португалия ыраахтааҕытын төрдүс оҕото буолар.
Вила-ду-Инфанте уонна Португалия чинчийиилэрэ
мини|Генрих Байҕал Айанньытын дьиҥ сэбэрэтин көрдөрөр диэнинэн биллэр мэтириэт. Нуно Гонсалвеш быһа холоон 1470 сыллаахха оҥорбут үлэтэ, Ытыктанар Винсент бэһис панелын полиптиҕын сорҕото. Жуан де Баррос суруйан хаалларбытыттан көрдөххө, Генрих Байҕал Айанньыта Алгарвеҕа биир дэриэбинэҕэ хаттаан дьону олохсуппут, онтукатын Терсанабал диэн ааттаабыт (терча набал эбэтэр терсена набал диэн тыллартан). Ол дэриэбинэтэ кини салгыы байҕал устун айанныыр суолларыгар табыгастаах сиргэ баара уонна кэлин Вила-ду-Инфанте ("Принц сирэ эбэтэр куората") диэн ааттаммыта.
Maдейра
Бастакы чинчийиилэр Сеутаны 1415 сыллаахха сэриилээн ылбыттарын кэннэ буолбуттара. Генрих куоракка кыһыл көмүһү караваны кытта хантан аҕалалларын билиэн баҕарбыта. Кини аҕата Жуан I баһылаан олорор кэмигэр Жоао Гонсалвеш Зарко уонна Тристан Васа Тейшейру диэн дьоннору байҕал африкатааҕы кытылын чинчийэ ыыппыттара. Зарко, Генрих принц рыцара, каравеллалары дьаһайара, Алгарве кытылын маврдар тоҕо ааҥнаан киирэллэриттэн харабыллыыра. Кини Сеутаҕа эмиэ сылдьыбыта.
Антоним
(А. Кулаковскай «Өй, сүрэх икки мөккүөрэ»)
Бөлөх тыллары уустаан-ураннан туттууга антонимнар дэлэйдик туттуллаллар. Маннык түбэлтэ өс хоһоонугар, үгэҕэ ордук хойуутук туһаныллар. Холобур, хабдьытааҕар хара, тураахтааҕар маҥан; үрүҥ тураах хара, хара тураах үрүҥ буолуо; курдаттыыбын диэн төгүрүйүөҥ, тиэтэйэбин диэн бытаарыаҥ; кулгаах ырааҕы истэр, харах чугаһы көрөр; кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат; тоҥнот толлубат, ириэнэхтэн иҥнибэт; ылар илии билбэт, биэрэр илии билэр.
Касьянов Василий Гаврильевич
Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (30.05.1951)
Уулук
Уулук диэн химия элемена. Атом чыыһылата - 1, ол аата ордук судургу химия элемена буолар.. Уулук тутаах элемент буолар, бастакы атомнара улахан эстии кэнниттэн тута үөскээбиттэр. Аатом синтеһын кэнниттэн бары атын элеменнар уулуктан үөскээбиттэр.
Синоним
Нуучча тылын синонимын тула ааспыт өттүгэр синонимиологтар ортолоругар хайдыһан хаалыы баара – биир сүрүн биһирэмнээх быһаарыы олосхуйбатаҕын дьэҥкэтик көрдөрөр.
К. Уурастыырап биир хоһоонугар синонимныы тыллары бэргэнник туттуюут түгэнин ылан көрүөҕүҥ.
Синоним биир суол тустаах анала – тыл суолтата кубулдьутуллан, кини өйдөбүлэ бэрт намчы дэгэттэнэн бэргэнник туһаныллыытын хааччыйыы. Синоним тыл саныыр санааны чочуйар, этэр этиини эгэлгэлиир, тыллаһар тылы кылаанныыр. Манан синоним тыл суолтатын дарбата сатаабаппыт, кини дэгэттээн этэргэ табыгастаах тылларын көмөлөһөр өҥөлөөҕүн тоһоҕолоон этэбит.
Синоним бөлөҕүн иһинээҕи хас биирдии тыл төһө дэгэт суолталанар да, соччонон туспа синонимныы бөлөҕү үөскэтэр. Холобур, үчүгэй, үтүө, күндү; кэрэ, эриэккэс; талыы, талба, мааны; туйгун чулуу диэннэр синоним биир бөлөҕө буолан ылар кыахтаахтар. Оттон тыллар тустаах дэгэтэринэн сөпсөһөн, тус-туһунан синоним биир бөлөҕө буолан ылар кыахтаахтар.Оттон тыллар тустаах дэгэттэринэн сөпсөһөн, тус-туһунан синоним бөлөҕөр хайдаллар. Ол хайдыыга атын саҥа тыллар кытталлар, дэгэт суолтата тэтимирэр: Үчүгэй дьүөгэм – үрдүттэн судургу үчүгэй. Күндү дьүөгэм – ханнык эрэ күндүргэтэр дэгэттээх үчүгэй. Үтүө дьүөгэм – таһыччы истиҥ эрэннэриилээх үчүгэй [Аллааҕыскай 1982: 3-9 142].
Элбэх синонимнаһар тыллар Э.К. Пекарскай «Словарь якутского языка» диэн тылдьытыгар бэриллэллэр.Холобур, алдьархай, диэн тыл синонимнарынан быһылаан, илдьиркэй, өлүү, үлүгэр, сор, эрэй, муҥ диэн тыллар киллэриллэллэр.
Саха синонимиката үөскээбит уонна
4.    Тылы сымната саҥарыыттан: хат, оһоҕостоох – ыарахан; өлбүт – куһаҕан буолбут, айаннаабыт, барбыт уо.д.а
5.    Төрүт синонимнаһар тыллартан: маҥан – уруҥ; кыра – аччыгый, оччугуй, быыкаа, быыкаайык, куйа, дуона суох; үчүгэй – бэрт, үтүө...
Сибэтиэй уу
Күүстээх экстрасенстар ууну иитэн, тупсаран биэрэр кыахтаахтара былыр-былыргыттан биллэр. Биир эмэ киһи ууну иитэн, доруобуйаҕа туһалаах оҥорон биэрэр кыахтаах. Перестройка кэмин саҕана Аллан Чумак киэҥник дьарыктана сылдьыбыта. Араас албынньыттар, шарлатаннар алтан кириэһи ууга угары кытта “сибэтиэй” ууга өрүс уута барыта кубулуйар диэн сымыйа этиилэригэр киирэн биэрбэтэххэ табыллар.
Туһаныллыбыт литература
2. “Якутск вечерний” хаһыат. 14.07.2017.
Куһаҕан
Эбии маны көр
Үчүгэй уонна куһаҕан
Попов Гаврил Спиридонович
Олоҕун олуктара
Оскуола завуһунан олорон, ССРС киин уобаластарын учууталларын бастыҥ опыттарын тустарынан методическай холбоһуктарга дакылаат оҥороро.
Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
Устуоруйата
1949 с. тохсунньу 1 күнүгэр Урюпинскай куоракка уобаластааҕы култуурунай-сырдатар оскуола арыллыбыт. 1958 с. оскуола үлэтэ тохтообутунан үөрэнээччилэр Сталинградтааҕы уобалас култуурунай-сырдатар оскуолатыгар көспүттэр. Оскуола, кэлин, Волгоградтааҕы култуурунай-сырдатар учуулусса буолбут. Онтон, аата уларыйан Волгоградтааҕы култуура учуулуссата диэн буолбут.
Факультеттара
-оркестровай үнүстүрүмүөннэр
Рейтиннэрэ
2. Волгоградскай уобалас үрдк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 12-с миэстэ
Аанньал
Аанньал диэн Таҥара көҥүлүн дьоҥҥо биллэрэр илдьит. Аанньаллар сүдү айылҕа кыахтаах иччилэр. Ырайтан кыйдаммыт аанньаллар түспүт аанньал буолаллар. Дьоҕур үлэлэригэр аанньалары үксүн кынаттаах сандаарар киһитиҥи харамай курдук ойуулууллар.
Христианизм
Алын кэккэ
Попов Илья Андреевич
Олоҕун олуктара
1935 с. - Тойбохой оскуолатыгар саха тылын, географияны үөрэппитэ. Бу оскуолаҕа Илья Андреевич оройуоҥҥа бастакы саха тылын уонна литературатын кабинетын тэрийбитэ. Манна үөрэтии араас ньымаларын туһунан брошюралар, хаһыаттартан ыстатыйалар, научнай-методическай дакылааттар мунньуллубуттара. Илья Андреевич саха тылын учууталларын оройуоннааҕы түмсүүлэрин холбоһугун салайара.
Арыгыны аһара испэт буолууга үөрэнии
1. Аһыйбыт үрүҥ астары, кымыһы, пиибэни, кыра уонна үрдүк кыраадыстаах кыһыл арыгылары дэлэтии.
Үүттэн оҥоруллар астары: суораты уонна иэдьэгэйи тупсаран нууччалыы аатынан кэфир уонна творог дииллэр, итилэри кытта сүөгэйи уонна арыыны билигин син оҥороллор. Бу астар сорохторун, аһыйбыт үрүҥ астары оҥорорго аналлаах чаастарын, иэдьэгэй, сүөгэй ууларын туох да туһаҕа туруорбаттар. Ити хаалан хаалар астартан үтүө бэйэлээх ымдааны уонна быыппаҕы оҥоруу кыһаннахха кыаллар суол буоларын саха эмээхситтэрэ бэркэ билэллэр, туһаналлар этэ.
2. Үрдүк кыраадыстаах испииртэн ылыллар арыгылар, доруобуйаҕа туһалаах битэмииннэрэ суох эрээри, аҥардас калорий, ол эбэтэр күүс-уох, эньиэргийэ саппааһа мунньуллубут күүстээх аһылыктара буолаллар. Киһи иһэ-үөһэ, куртаҕа испиири уларытан күүһү-уоҕу, эньиэргийэни оҥорон таһаарар, онтон бу оҥоруллубут эньиэргийэни үлэлээн-хамсаан, сүүрэн-көтөн кыайан ороскуоттаабатаҕына салгыы уларытан, сыаҕа-хаһаҕа кубулутан хаһаанан иһэр эмиэ оҥоһуулаах.
Улаатан эрэр оҕо сааһын ситиитигэр арыгы туһунан барытын үөрэппит, арыгы киһи өйүгэр-санаатыгар хайдах дьайарын, элбэхтик истэххэ киһи итирэрин, хайдах арыгыһыт буолан хааларын туһунан барытын үөрэтэн билбит уонна арыгыны хаһан, төһөнү иһэрин кээмэйдээн билэрэ эрэйиллэр. Маннык арыгы туһунан үөрэтии, улаатан иһэр оҕолор тугу барытын, ордук ситэ билбэттэрин, туох эмэ кистэлэҥнээҕи ханна эмэ кистээн, боруобалаан көрөн үөрэнэллэриттэн эрдэттэн сэрэтэн ыытыллара ордук туһалаах.
- кыра холуочук - кэпсээнэ кыратык эбиллибит уонна туттара-хаптара боччумурбут.
Захаров Александр Никитич
Захаров Александр Никитич - Маай — (1935, Олунньу 13, Амма улууһа, Абаҕа нэһ.) Саха сирин үтүөлээх тутааччыта, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Амма улууһун уонна Абаҕа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Биткоин
Саамай кыра бэриллибит кээмэйэ (саамай кыра кээмэйэ) — 10-8 битканан — «сатоши» диэн тылы Сатоси Накамотаны ылара, саатар, бэйэтэ «центр»диэн тылы туттара.
Система биир сүрүн уратыта-толору децентрализация: киин администратор эбэтэр кини ханаала суох. Бу төлөбүр тиһигин булгуччу уонна сөптөөх элеменнэринэн базовай программа-клиент (аһаҕас түмүк кодтаах) буолар. Олохсуйбут программалар үксүгэр компьютерга киирбиттэр-клиеннэр биир тэҥ ситимнээхтэр, хас биирдии киһи син биир тэҥ уонна бэйэтэ толору бырааптаах. Государственнай эбэтэр чааһынай управление кыаллыбат, ол иһигэр битэмиин уопсай ахсаанын уларытыы. Эрдэттэн саҥа биткиннэри аҕалыы кээмэйэ уонна бириэмэтэ биллэр, ол гынан баран, бэйэтин оборудованиетын туһанааччылар ортолоругар сыһыаннаан үллэстэллэр, түмүгэ «Биткин» систиэмэҕэ операция быраабын бигэргэтии механизмынан буолаллар (үлэ толоруутун методиката).
Ойуулаан ойуулааһын
Төһө да чэпчэкитик чэпчэкитик төлүүр систиэмэни оҥорорго холоннулар да, соччонон эрэлэ уонна куттала суох. Ол эрээри, «электроннай харчыны» оҥорорго соруналлара, контрагеннар икки ардыларыгар чэпчэкитик уонна эрэллээхтик биэрэр буоланнар, ситиһиини аҕалбат этилэр. Проблема компьютерга ханнык баҕарар цифровой информация куоппуйатын чопчу оҥорор кыах баара: араас төлөбүрдэргэ туһанааччы табаары төлөттөрүөн сөп — атыылаһааччы электроннай «монетаҕа»электроннай төлөбүр куоппуйатын атын атыыга ыытыан сөп. Онтон сылтаан ханнык баҕарар электроннай төлөбүр систиэмэтигэр, кыттыспатаҕын таһынан, туора киһи эрэмньилээх посредник атыыһыкка мэктиэлиир, урут төлөммүт харчы куоппуйатын ылбытын.
"Көҥүл Бүрээтийэ" фондата
Көҥүл Бүрээтийэ (Free Buryatia Foundation) — Бүрээтийэ көҥүл буоларын туһугар эбэтэр Арассыыйа иһигэр киэҥ федерализация тутулун ситиһэ сатыыр фонда.
Александра Гармажапова
Александра Гармажапова (7.4.1989–) — Бүрээтийэ биллэр журналиһа, "Көҥүл Бүрээтийэ" фондата төрүттээччи.
Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
Факультеттара
-дирижердары
Рейтиннэрэ
2. Оренбурскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
Citadel Securities
Салалтата - Чикаго (АХШ)
Citadel LLC
Citadel LLC бэйэтэ элбэх туспа тэрилтэлэр акцияларын бас билэр эрээри, кини 16% чааһын Mitsui Group бас билэр. Онтон бэйэтэ 7% Mitsui Group чааһын бас билэр.
Бахсы (түүр өйдөбүлэ)
Баай Бахсыгыр. Үһүйээн быһыытынан, Танда үрэҕин устун аата-ахсаана суох хороҕор муостааҕы холботолообут, сыспай сиэллээҕи сылгылаабыт Баай Бахсыгыр диэн улуу баай киһи олоро сылдьыбыт. Киниттэн сэдиптээн бу тыл олоҕурбута мөккүөрэ суох.
Гатауллин Рустам Шакирьянович
Олоҕо
1999 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы кэтэхтэн үөрэнэр үп-харчы үнүстүүтүн бүтэрбитэ.
Джон Локк
Джон Локк (1632 сыл атырдьах ыйын 29 – 1702 сыл алтынньы 28), Либерализм Аҕата диэн биллэр,   Англия философа уонна физига. Кини айамньылара Вольтеры уонна Руссоны, Шотландия дьонноругар, Сырдатыы бириэмэтин толкуйдааччыларыгар уонна Америка революционердарыгар улахан сабыдыал оҥорбута.
Аманатова Анна Иннокентьевна
Аманатова Анна Иннокентьевна (28.10.1938 с.) 1982 сылтан Герой Ийэ. Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо. Кэргэннинээн Аманатов Юрий Гаврильевичтыын 10 оҕолоохтор.
Дьон араастара үөскээһиннэрэ
Бу этии аҥардастыы Африкаҕа эрэ сыһыаннаах. Африка дьоно эбисийээнэттэн үөскээбиттэр диэн этии таба. Аан дойду үрдүнэн тарҕаммыт дьон бары араас улахан кыыллартан тус-туспа дойдуларынан үөскээбиттэр. Улахан кыыллартан араас быһыылаах, уратылардаах дьон сайдан тахсыбыттар. Араас кыыллар эттэрин-сииннэрин уратылара ол кыыллартан сайдыбыт дьон эттэригэр-сииннэригэр билигин да иҥэн хаалбыттара биллэллэр. Дьон араастарын нууччалыы “расалар” диэн ааттыыллар. Сахалыы араастар диэн ааттанар. Дьон тас көрүҥнэринэн араастаһан үс тус-туспа улахан араастарга арахсаллар:
Араас элбэх Европа омуктарыгар эһэ туһунан үһүйээн кэпсээннэр элбэхтэр. Эһэ дьахтары уоран илдьэн арҕаҕар олордорун туһунан үһүйээн кэпсээннэр бааллар. Сахаларга эһэ дьахтары уоран ылан арҕаҕар олордорун туһунан кэпсээн эмиэ баар. Ону тэҥэ сахаларга дьахтар сыгынньах түөһүн көрдөрдөҕүнэ эһэ тыыппат, саба түспэт диэн былыргыттан баар өйдөбүл билигин да иҥэн сылдьар.
Былыргы дьыллар быдан мындааларыгар сиргэ улахан радиация баар буола сылдьыбыта динозаврдар уҥуохтарын буллахтарына радиациялаах буоларыттан быһаарыллыбыта. Сиргэ дьон үөскээбиттэрин туһунан араас этиилэр баар буолан иһэллэр. Сиргэ хаһан эрэ атомнай сэрии буолан ааспытыгар күүстээх радиация үөскээһинигэр дьон уонна кыыллар геннэрэ буккуллан ылар кэмнэрэ баар буола сылдьыбыт. Бу кэмҥэ араас мутаннар; кентаврдар, пегастар, сфинкстар үөскээн киэҥник тарҕаммыттар.
4. Элбэх еврейдэр хааннарын группата – IV.
Атын араас кыыллартан үөскээн, сайдан испит дьон араастара бары үлэни-хамнаһы кыайбыттарга, өйдөрө-санаалара түргэнник сайдааччыларга кыаттараннар “тыал буолбуттарга” кубулуйбуттар. Үһүйээҥҥэ кэпсэнэр бөрө курдук дьон ааттара эрэ ордон хаалбытын тэҥэ, урукку кэмнэргэ чучунааны көрбүттэр, иһиирэрин истибиттэр бааллар эбит.
3. Каженкин И.И. Сахаларга түүлү тойоннооһун. - Дьокуускай: Бичик, 2000. – 80 с.
Алдьатыы өттүгэр халыйымыахха
2.     Алдьатыы өттүгэр халыйыы.
А. Эйэ-нэм диэн эйэни харыстыыр, күүһүрдэр этиини «эйэ-дэм» диэҥҥэ уларытаннар эйэлээх буолууну алдьаталлар. (1,39).
В. Остуоруйа диэн былыргы олохпут туһунан этиини саҥа булбут «устуоруйа» диэн тылларынан солбуйаннар саҥа, ыраас лиистэн «устуоруйалаах» саҥа омугу үөскэтэр, сахалары үрэйэр, ыһар санаалаахтар.
Попова Мария Павловна
Олоҕун олуктара
1958-59 үөрэх дьылыгар Липецкай оскуола уопутунан уhатыллыбыт күннээх оскуола диэни тэрийээри Сунтаартан Күүкэйгэ көһөн тахсыбыттара. Бу сыл Мария Павловна оскуола сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлиир. Кэргэнинээн В.Д.Аввакумовтыын үлэни-хамнаhы саҥалыы саҕалаабыттара. Оскуолаҕа уус-уран самодеятельность, ырыа-үҥкүү ансамбыла тэриллибиттэрэ. Уhатыллыбыт күннээх оскуола статуhун ылан, үөрэнээччилэргэ кылаас таhынан үлэ тускуллаахтык тэриллибитэ.
А.С. Константинова-Дархаана олоҕо, айар үлэтэ
1.  Константинова А. С., Күһүҥҥү сэбирдэх. хоһооннор - Дьокуускай: Офсет, 2003.
Арыгыны испэт буолууга государство кыһаммат
Арыгыга ылларбыт дьон ыраахтааҕыларын суолун кыайан төлөөбөт буола быстаралларын иһин, өссө 1892 сыллаахха улуустарга арыгы атыытын боборго диэн губернатор уурааҕа тахсыбыт даҕаны атыыһыттар арыгыны кистээн атыылыылларын тохтоппотохтор.
Ыраахтааҕы былааһын салайар дьоно, ол иһигэр исправник тойон бэйэтинэн улуус мунньаҕар сахалары ыҥыран аҕалан арыгылатар эбит. Үчүгэйдик арыгылаабыт дьон исправникка «кэһии» биэрэн махтаныахтаахтар. Туох эмэ дьыаланы оҥоттордоххо хайаан да тугу эмэ биэрдэххэ эрэ табыллар. Исправник санаата көннөҕүнэ арыгылаах бытыылканы хардары биэрэр эбит. (6,84).
Содул
Туһаныллыбыт литература
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
Ыччат аан дойдутааҕы күнэ
Араас дойдуларга ыччат күннэрэ
Кэккэ дойдуларга бэйэлэригэр «Ыччат күннэрэ» бэлиэтэнэллэр. мини|Вудсток
Уус-уран истиилгэ хомуур суолталаах тылы туттуу
Түүр тылларын биир уопсай төрүт-уус бэлиэтинэн хомуур суолталаах тылы туттуу буолар. Хомуур өйдөбүл биир уустаах барамайы түмэн көрдөрөрү бэлиэтиир, үксүгэр, чопчута суох суолталаах биир ахсаан халыыбынан бэриллэр. Саха тылын уус-уран истиилигэр, ол эбэтэр уустаан-ураннаан суруллубут айымньыларбытыгар хомуур суолталаах тыл араас ньыманан бэриллэр буолан, олус киэҥник тарҕаммыт көстүү буолар. Оннук ньыма apaaha ордук киэҥник классик суруйааччыларбыт айан хаалларбыт кэпсээннэрин, хоһооннорун тылыгар-өhүгэр харахха илэ көстөр хартыынаны ойуулуурга туттуллар:
Ноҕай Ордуута
Ноҕай Ордуутун историята
XVI үйэ саҕаланыытыгар тохтобула суох ис сэриилэр түмүгэр Ноҕай Ордуута мөлтөөбүтэ.
АФК Система
13 Атырдьах 2020 АФК Система акциалара үрдүүр турукка тураллар Биннофарм COVID-19 вакцинатын айарын истэн.
Мазина Инна Николаевна
Олоҕун олуктара
1941 с. Ньурба оройуонугар төрөөбүтэ. 1967 с. Саха государственнай университетын физико-математическай факультетын бүтэрэн, математика учуутала буолбута. Бастаан Амма орто оскуолатыгар математика уонна физика учууталынан үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн Сунтаар 1 №-дээх орто оскуолаҕа, онтон Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччынан үлэлиир. Инна Николаевна лицейгэ үлэлээбит сылларыгар лицейи 20 оҕо кыһыл, 55 оҕо үрүҥ көмүс мэтээллэринэн бүтэрбиттэрэ. Бу Инна Николаевна саабыс быһыытынан лицейгэ үөрэтэр үлэни саҥа ирдэбиллэр таһымнарыгар туруоран, преподавателлэр үрдүк эппиэтинэстээхтик үлэлиир усулуобуйаларын тэрийиигэ үлэтин түмүгүнэн ааҕабыт. Оҕолор үрдүк үөрэх кыһаларыгар ыгар киириилэрин орто көрдөрүүтэ 95-95 быраһыан буолара.
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института (Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура, ускуустуба уонна соц.технологиялар акадьыамыйалара) — Арассыыйаҕа Тюмень куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Толору аата: Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ " Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института"
Устуоруйата
3. Библиотековедение уонна библиография кафедрата
Факультеттара
1. Музыка, тыйаатыр уонна хореография факультета
Грузин тыла
Грузи́н тыла (ქართული ენა; картули эна) — картвел бөлөҕөр киирэр тыл, Грузия официальнай тыла, Кавказ хас да омугун литэрэтиирэтин тыла.
Устуоруйаттан
1629 — грузин тылынан бастакы бэчээттэммит кинигэ Риимҥэ тахсыбыт.
Оҕо литэрэтиирэтин тылбааһа
Ханнык баҕарар уус-уран айымньыны тылбаастыырга, ааҕааччылар өйдүүллэрин курдук, ааптар иэйиитин, ис санаатын тиэрдэ сатыыллар. Оҕо кинигэтигэр идиэйэни сүрүн дьоруой илдьэ сылдьар. Ааптар иэйиитин сүрүн дьоруой нөҥүө тиэрдэллэр. Биллэрин курдук, оҕоҕо айымньы дьоруойдара, иэйиилэрэ, туттуулара-хаптыылара улахан суолталаах. Дьоруойга сыһыаны оҕо ааптар кинини хайдах уобарастаабытыттан көрөн билэр. Ол иһин уобараһы сөптөөхтүк уонна өйдөнүмтүө гына биэриэххэ наада.
Бороҕон (Уус-Алдан улууһа)
Бороҕон — Уус-Алдан улууһун киинэ.
Булкаан
thumb|250px|Сибэтиэй Элена вулканын эстиитэ, 1980 сыл ыам ыйын 18 күнэ
Питаайа
Питаайа, фрукта питахайя, (Pitaya, Питайя, үгүс омукка Дракон хараҕа диэн ааттанар "дракон фруктата" диэн курдук киэҥник биллэр - киин Америкаҕа, Соҕуруу Америкаҕа уонна Азияҕа тарҕаммыт фрукта буолар. Киви уонна яблоко икки ардыларыгар амтаннаах. Ону таһынан чэбдигирдэр, араас аһылыктаах атын да тутаах минераллар бааллар.
Биннофарм
Биннофарм (Binnofarm Pharmaceutical, ол эбэтэр Биннофарм Фармасьютикал), Арассыыйа биир саамай улахан фармацевтическай тэрилтэтэ, 100% акциятын АФК Система бас билэр уонна кини структуратыгар киирэр.
Кочнев Николай Иннокентьевич
Кочнев Николай Иннокентьевич (1905-1970) — мелодист, учуутал. Саха АССР үтүөлээх учуутала.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата
Структурата
Институкка үөрэҕи ыыталлар:
Арассыыйа хайдыыта
Арассыыйа хайдыыта (өссө биллэринэн Дезинтеграционнай процестар Арассыыйаҕа эбэтэр Иккис ыһыллыы) - гипотетическай теория, ырытыы, концепция, Арассыыйа биир дойду буолан бүтүө, ыһыллыа хас да дойдуларга диэн.
Аскиз (сэлиэнньэ)
Сэлиэнньэ аата
Аскиз нэһилиэнньэлээх пуун Аскиз диэн Абакан өрүс хаҥас салаатын аатынан ааттамы сэлиэнньэ, гидроним буолар.
Турар сир
Аскил сэлиэнньэтэ Абакан куораттан соҕуруулуу арҕаа диэки бардахха, 95К - 002 Абакан — Ак Довурак (Тыва) айан суолун 93 килэмиэтиригэр, баар. Бу сэлиэнньэттэн Аскиз — Вершина Тёи диэн киэҥ айан суола саҕалар. Суол кэлин, ситэри тутулуннаҕына, Хакасияны Кемерово уобалаһын кытта холбуоктаах. Сэлиэнньэни эргийэ барар суол оҥоһуллубута.
Ытарҕа
Оҕуруо ытарҕа
Оҕуруо ытарҕа — саамай тарҕаммыт былыргы киэргэл. Былыргы гириэктэргэ эр дьоҥҥо кулут бэлиэтэ этэ. Орто үйэҕэ Арҕаа Европаҕа үрдүкү сословие дьоно эрэ кэтэрэ.
Fidelity Investments
Fidelity Investments бөдөҥ өлүүлэри Target уонна Kroger атыы эргиэн тэрилтэлэригэр баарын биллэрэр - быһа холоон 13-18% өлүүлэр.
Азовсталь
Собуот кыргыһыы кэмигэр Россия бомбардировкатынан бүүс-бүтүннүү кэриэтэ урусхалламмыта. Мариуполь кэлбитин кэннэ куораты чөлүгэр түһэриигэ собуот тобоҕун сөргүтэр былааннааҕын биллэрбиттэрэ.
Бункер Рой
Олоҕо
Үчүгэй үөрэҕи ылан <span style="line-height: 1.5em; background-color: rgb(254, 252, 224);">1967 сыллаахха Индия биир провинциятын олохтоохторугар кудуктары (колодецтары) тутарга сананар  <span style="line-height: 1.5em; background-color: rgb(254, 252, 224);">. right|thumb|250x250px|Бункер Рой 2008 сыл алтынньы 30 к. Бункер Рой, 100 курааннаах оройуоннарга оҥоһуллубут кудуктары чинчийэн баран, 1972 сыллаахха Индиятааҕы Радьастаан кумах куйаарыгар баар Тилония диэн сиргэ   ( англ.  Tilonia  )  The Social Work and Research Centre (SWRC) хампаанньаны тэрийэр (билигин Barefoot College диэн биллэр).
2011 сыллаахха Бункер Рой «Атах сыгынньах хамсааһынтан үөрэх ылыы» диэн ааттаах TED-ка лекция ааҕан киэҥник биллибитэ.
Тус олоҕо
Ирискалары, тоҥорболору уонна уопсайынан минньигэһи барытын сөбүлүүр.
Сөптөөх Сектор
Сөптөөх Сектор (Правий сектор) — Украина патриотическай хамсааһына, украиннар омук быһыытынан нуучча буотахпыт диэҥҥэ олоҕурар, сүрүннээн нуучча тылын уонна култууратын ураты. Идеологията — Украина Арассыыйаҕа баттанан олорор уонна олорбут, ол иһин босхолооһун, ол инниттэн Американы, Европаны, Турцияны, Кытайы кытта доҕордоһуу, Арассыыйаны утары.
Саха сиригэр уус-уран тылбаас устуоруйата
Тылбааһы саха сиригэр тэрийии устуоруйатын А.А.Васильева маннык быһаарар: “Саха сиригэр тылбааһы тэрийии дойду политикатын, культурнай олоҕун кытары ситимнээҕэ, 4 төгүл үрдүк таһымҥа тахса сылдьыбыт: 1) 1853 с. таҥара үөрэҕин кинигэлэрин тылбаастыыр анал Хамыыһыйа тэриллибит; 2) 1920-30 сс. Наркомпроска Тылбаас кэмитиэтэ үлэлээбит; 3) 70-80 сс. «Литературалар доҕордоһуулара – норуоттар доҕордоһуулара» диэн бүтүн Союзтааҕы хамсааһын; 4) 90-с сс. СР суверенитет биллэрэн, саха тыла судаарыстыбаннай статуһу ылбыт, Национальнай оскуола концепцията киирбит кэмэ” [5, с. 6]. Нууччаттан сахалыы уус-уран тылбаас саха литэрэтиирэтэ саҕаланарыгар, атаҕар туруутугар, сайдарыгар оруола улахан. Кини бэрт баай, уһун устуоруйалаах. Өссө саха литэрэтиирэтэ диэн өйдөбүл хара маҥнай үөскүөҕүттэн, уус-уран айымньы нуучаттан сахалыы тылбааһа диэн баар буолбута. Биһиги бастакы суруйааччыларбыт: А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй, Н.Д. Неустроев, А.И. Софронов-Алампа, П.А. Слепцов-Ойуунускай бары бэйэлэрин кэмнэригэр уус-уран айымньы тылбааһынан дьарыктаммыттара.
Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет
Факультеттара
5. Художественнай-технологическай факультет
Олох (химия)
Аррениус теорията
Олохтору (олохтуур хидроксидтары) маннык бүтүн формуланан көрдөрөллөр: Ме(ОН)x, манна Ме — метал эбэтэр металлыҥы бөлөх (холобур NH4) атома, оттон x — хидроксил бөлөх ахсаана, кини метал валеннааһыныгар тэҥнэһэр (1,2 эбэтэр 3). Холобур: NaOH, Ba(OH)2, Fe(OH)3.
Кыыл, көтөр таҥаралар үөскээһиннэрэ
Кыыл, көтөр таҥаралар дьон булду кыайа-хото бултуурга баҕа санаалара улаатыытыттан үөскээбиттэрэ.
Дьон улахан кыыллартан үөскээн туспа көрүҥҥэ кубулуйбуттарын аныгы наука эмиэ билинэр. Арай дьон бары эбисийээнэттэн үөскээн Аан дойдуга барытыгар тарҕаммыттара диэни ылыммыттара ситэтэ суох. Билигин генетика науката сайдан Австралияҕа олохтоох дьон эбисийээнэлэргэ ханнык да сыһыаннара суоҕа дакаастанан эрэр.
4. Борисов А.А. Якутские улусы в эпоху Тыгына. – Якутск: Нац.кн. изд-во “Бичик”, 1997. – 160 с.
Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета
Факультеттара
1. Экономика уонна салайыы факультета
Аввакумов Еремей Кузьмич
Кини туһунан
- Аввакумов Еремей Кузьмич (1934 г.р.) - , // Краеведы Якутии. - 2007. - С. 167-168