cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дьөлүһүөн
Кылгас морфологията
Саха сирин дьөлүһүөнүн үһүс көрүҥэ Даурия розата. Инники ааттаммыт икки көрүҥтэн уратыта сэбирдэхтэрин тууралара, самалык сэбирдэхтэрэ уонна сэбирдэхтэрин аллараа өттүлэрэ кыра хойуу кугас былчархайынан бүрүллүбүттэр. Сибэккилэрэ үксүн 2-4 буолан олороллор.
Үүнэр сирэ
Туттуллар органнара. Сымыйа «отон» үөскэхтэрэ. Дьөлүһүөнү наһаа ситэ илигинэ хомуйуллар. Өскөтүн хойут хомуйар буоллахха хатан эрдэҕинэ, ол эрээри түһэилигинэ хомуллар. Куҥҥэ эбэтэр оһоххо 80-90 С итиигэ хатарыллар.
1429
1429 сыл.
Гарсия Тейшейра Луан
«Васко да Гама»
Луан Виторияҕа төрөөбүт эрээри, Эспириту-Санту штат Фундане куораатыгар улааппыт. "Васко да Гама" футбол кулуубун иитиллээччитэ. Уол футболунан кыра эрдэҕиттэн олус үчүгэй таһымнаахтык үлүһүйэн оонньуура. Кинини биир күрэхтэһиигэ таба көрөн, Рио-де-Жанейроҕа кэлэн боруобаланан көрөгө ыҥырбыттара. Түмүгэр тириэньэрдэр Луаны хайҕаабыттара, онтон ыла кини карьерата саҕаламмыта. Кинини «Васко да Гамы» кулууп биир чаҕылхай сулуһа Мауро Галваҥҥа  тэҥнииллэр.
Санскрит
Санскрит диэн Индия былыргы тыла. Индуизм уонна Буддизм айыы тыллара. Билигин Индияҕа 14 000 киһи кэриҥэ күн аайы туттар, Индия официал 22 тылларыттан биирдэстэрэ, уонна Уттараханд штат официальнай тыла.
Чороон
Чороон ойуута-мандара
2.   От ойуу, хабарҕа ойуу
Алҕаска киһини өлөрүү
Киһи хаһан баҕарар тугу эмэ оҥорор, үлэлиир-хамсыыр. «Тугу да оҥорбот киһи сыыспат» диэн этиини тутуһан тугу да оҥорбокко эрэ сытыы киһи быһыылаах киһиэхэ сөп түбэспэт. Үлэлиир, тугу эмэ оҥорор киһи элбэхтик хамсанарыттан, атын дьону кытта бииргэ сылдьарынан сэрэхтээх буолуута улаатан биэрдэҕинэ эрэ табыллар. Алҕас сыыһа туттуом суоҕа диэн киһи этинэрэ кыаллыбат.
Сыыһа-халты туттунуу биир көрүҥэ, саамай улахана алҕаска киһини өлөрүү буолар. Субу оҥоруллубут ыар быһыы кэнниттэн киһи хайдах быһыыланара кини кыра эрдэҕинэ ийэ кута хайдах иитиллибитин быһаарар. Оҥоруллубут буруйу билинии кэнниттэн киһи өйө-санаата ыраастанан, сыыһа-халты туттунарын көннөрүнэрэ түргэтиир. (2,120).
Чороон
Чороон ойуута-мандара
Биһиги чорооҥҥо сыһыаннаах ойуулары киллэрдибит. “Илим хараҕа” ойуу чороон атаҕар туттуллубута биллэр.
8.   Ынах ойуу
Сүрүннээн дьиэ ис тэрилин ордук таҥас-сап киэргэлигэр, ат симэҕэр биллэр.
Баабый баатыр
Оттон Дьууруй бэйэтэ кэпсииринэн, аан маҥнай Эмистэн Аммаҕа табаарыс уолаттарыныын ардахтаах күн уһун суолу субуйа хааман, сатыы айаннаан иһэн олоҥхолообут. Итинник суолу быһа этэн тиийбит. Итиччэлэргэ кини ыллыы илик. Ол олоҥхото бука ол ардах анныгар бадараан суолга хааллаҕа. Эйгэтэ буоллаҕа - хаалааччы. Туох да мээнэ хамнаппакка турар эйгэтигэр ийэ тылбыт, ийэ култуурабыт, олоҥхобут тыыннаах баар - түгэнигэр түбэстэ даа тиллэн тахсан тиийэн кэлэ турар. Манныгы К.Г. Юнг "принцип синхронизации" диэн ааттаан олус бэркэ быһаарар.
Оттон "Кэскил Баатырын" ааптар бастаан 2003 с. Сунтаар Күүкэйигэр "Олоҥхо дойдутун оҕотобун" бэстибээлгэ баран кыттан толороругар оҕолор ыллыылларын истэн, сонно тута бэйэтэ санаа булан, биир дойдулаахтарын Бөтүҥнэри кэпсэтэн, тылыгар киллэрэн, олоҥхотун ырыатын "Оллоон" бөлөх үс кыыһынан ыллатан туран толорбута. Маны мин олус хайгыы саныыбын уонна куруук оҕолорго, ыччакка холобур оҥостон кэпсии сылдьабын. Бу кыттан, аакка-суолга тиксэн,  үөрэн-көтөн, дойдулуурбутугар эмиэ били суолун олоҥхото киирэн кэлэн, оптуобуска олороот, киһибит олоҥхолоон киирэн барда. Оптуобус кэлин өттүгэр оҕолору тула олордон эрэ, барыларын тус-туһунан аат-суол анаан, олоҥхо дьоруойдара оҥорон эттэ-тыынна. Айан Верховцев аатынан олоҥхобут "Айан Баатыр" дэннэ, кыыспыт оруолугар персонаж Сахаайа Львова талыллан "Сахаайа Куо" дэннэ. Уоннааҕыларга атын араас аат-суол бэриллэн, бары кыттан, букатын ис-истэриттэн тартаран, күө-дьаа олорон уһун суолу быһа Дьууруйдарын олоҥхотун тыыннаахтыы истэ, Ноо-лоон биэрэ истилэр. Аара суолга Бүлүү бэтэрээ кыраныыссатын эргин аһаары тохтообуппутугар арай көрбүтүм - уолбут букатын баайыллыбыт ат курдук тэпсэҥэлии турар, аһыыр да санаата суох быһыылаах. Оттон чаайынайбыт хаһаайыттара биир уоллаах дьахтар ууларыгар баттатан арыычча аҥаарыҥнаһаллар, уочарат олох хамнаабат, саатар чааскылара тиийбэт. Ону көрөммүн, Диана Егоровна Тарабукинаны иһиттэ сууйсуохха диэммин, иһит сууйан, тылбай-өспөй буолан арыыйда түргэтээтибит. Кэлин хайа эрэ оҕо сөҕөр сурахтааҕа: "Санаайа иһит сууйар эбит!" - диэн. Дьэ оннук дьаһанаммыт сотору соҕус салгыы айанныыр буоллубут, киһибит олордо да эмиэ түһэрбитинэн барда. Хор, оннук гынан букатын Куорунай кыраныыссатын ааһан, куоракка чугаһаабыт кэннэ олоҥхотун үмүрүтэн дьэ уурайда. Улахан дьон бары утуйан айаннаатылар, мин хара ааныттан уол олоҥхотун истэн хааламмын, онно тартаран букатын утуйбатым, оҕолор да харахтарын симпэккэ ол курдук куораппытын буллубут. Онон этэбин: "Суол олоҥхото диэн баар эбит," - диэн.
Ити аата, мин билэрбинэн, Дьууруйга икки төгүллээн суол олоҥхото киирэн ааспыт буолан тахсар. Маны дьиҥнээҕин бигэргэтэбин уонна бу олоҥхоһут киһи айылҕатыгар баар көстүү диибин. Манныгы ханна да түбэһэн ааҕа да, истэ да иликпин, онон тус санаам.
Оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрэн биһиги бакылтыакка тылбаас идэтигэр киирэн үөрэнэр уонна таарыйа мин уһуйааммар сылдьан, биэс сыл ыкса алтыһабыт. Магистрдыыр да сылларыгар син биир арахпакка хоһоон биэрэн этитэбин, бырайыактарбар кытыарабын - киһим айылҕаттан улгума, сайаҕаһа таайан тылбын быһа гыммат, хоһоону биирдэ эмэ аахта да тута билэр, этэн кулугуратан кэбиһэр. Мин бытааннык аахтара сатыырбын ылыммат, бэйэтэ хайдах этэринэн бара турар - бу эмиэ ис айылҕата баһыйарыттан, миэхэ утарылаһан диэбэппин.
'В. Ураты айылҕалаахтар, этитиилээхтэр:' 1) көмөлөһөөччүлэр; 2) куһаҕаны оҥорооччулар.
V. Олоҥхоһут кыбытык тыллара: 1) истээччилэригэр туһаайар тыллара; 2) олоҥхотун быыһыгар кыбытык тыллара; 3) бүтэһик тыла.
Саха буолуҥ, киһи буолуҥ, саха айыы киһитэ буолуҥ. Дом!
Г.С.Попова-Санаайа,
Припять
Припять (Прип'ять) диэн Украина Киев уобалаһын хоту өттүгэр баар Чернобыль отчужденнай зонатыгар баар сабыллыбыт куорат.
Эуразия
Эуразия — сир саарын улахан материга. Иэнэ - 54,759 мөл км². Ити Африканы уонна Хотугу Американы холбуу ылбыкка тэҥнэһэр, кураанах сир бүтүннүүтүн 1/3 ылар. Аан дойду нэһилиэнньэтин 70% тахса киһи олорор, нэһилиэнньэтин ахсаана 5 млрд тахса. Евразияҕа сир саарын саамай үрдүк хайата Джомолунгма (Эверест), саамай улахан күөл Каспий байҕала, саамай дириҥ күөл - Байкаал, саамай улахан иэннээх Тибет хайата, саамай улахан Арабия тумул арыыта, саамай улахан географиктааҕы уобалас - Сибиир, кураанах сир саамай намыһах туочуката - Өлбүт муора намтала. Евразияҕа сир саарын саамай тымныы полюһа - Өймөкөөн бааллар.
Кулар (бөһүөлэк)
Көмүс хостуур тэрилтэлэр бааллара. 1965 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ.
1990 сылларга маннааҕы көмүс хостуур тэрилтэлэр эстибиттэрэ.
О5о5о дьуот туhата
Эрэсиэптэр
-Куох дьуhyннээх «Раствор Люголя» диэн кырахымааллаах дьуот аптека5а атыыланар. 1 ыстакаан оргуйбут сылаас ууга 1 ч. нь. дьаабылыка уксууhyн (яблочный уксус), 1 ч. нь. муоту уонна 1 хааппыла "Люголь" суурадаhынын булкуйан, аhаан баран 8 кун устата иhиллэр. 2 кун тохтобул оноhyллар. Yоhэ этиллибитин курдук, дьуот сиэккэтин оностон, эккэ-сииннэ тоhо баарын хонтуруолланыллар. Уксуус курта5ы аhытар, ол иhин  гастриттаах дьон уксууha cyox иhиэхтээхтэр.
Тэҥкэли
Улуус кииниттэн 201 км хоту диэкки сытар этэ. 1960 сыллардаахха хорҕолдьуну хостооһунунан сибээстээн тэриллибитэ.
Өлүөнэтээҕи археология экспедицията
Экспедиция төрүттээбит методикалара кэлин Хотугу Азия археология өттүнэн чинчийиитин.
Мас тардыһыыта
Тарҕаныыта
Спорт көрүҥүҥ быһыытынан Арассыыйатааҕы Спорт көрүҥнэрин тиһилигэр 2003 сыллаахха киллэриллибитэ уонна ол сыллаахха Аан Дойдутааҕы Мас тардыһын федерацията олохтоммута.
Күүстээх Эр Киһи Федерацията 2011 сыллаахха мас тардыһыытын Күүстээх киһи күрэһин программатыгар киллэрбитэ. Оннук программалаах күрэс бастакытын 2013 сыл бэс ыйыгар АХШга ыытыллыбыта.
Айыы үөрэҕин алҕастара
Таҥара үөрэҕэ диэн тыл үөрэҕэ буолбатах, өй-санаа үөрэҕэ буолар. Өйтөн-санааттан үөскээн тахсар өйдөбүллэр итэҕэл тылларын үөскэтэллэр. Ол иһин итэҕэл төрүт тыллара хаһан да уларыйыа суохтаахтар. Өй-санаа уонна тыл уларыйдаҕына омук бэйэтэ уларыйан, саҥа, атын омук үөскүүр.
1438
1438 сыл.
Куһаҕан айыыны оҥорума
Саҥаны оҥор, айыыны оҥор диэн сыыһа үөрэтии кэлин кэмҥэ оннооҕор кыргыттарбытыгар кытта тиийэн эрэриттэн куһаҕан быһыылары оҥороллоро эбиллэн иһэр. Аныгы кыргыттар урукку үйэ кыргыттарынааҕар туох уратылаахтарын ааҕан таһаарыы, бу үөрэх туохха тириэрдэн эрэрин быһаарар:
Нууччалар билигин кэлэн ахсааннара лаппа аҕыйаан эрэриттэн көмүскэнэ сатаан кыыс оҕону иитии-үөрэтии олох былыргытын курдук барарыгар баҕараллара элбээн иһэр. Айыы буол, айыыны оҥор диэн үөрэх эдэр дьону туохха ыҥырарын, ханна тириэрдэрин оннооҕор атын, нуучча омук киһитэ Виктор Скрипин билэн суруйа сатыыр. (4,12). Бу үөрэх оҕону иитиигэ улахан буортуну оҥорорун биһиги үөрэхпит министерствота, учуонайдарбыт, салайааччыларбыт да билбэттэрэ ордук хомолтолоох.
Саха суруга
Эрдэтээҕи алпабыыттар
Кинигэ Иркутскайга тахсыбыта, сахалыы тылбааьыгар оччотооҕу нуучча алфвитын туох да уларытыыта суох туһаммыттара.
Куһаҕан айыыны оҥорума
В.И.Ленин коммунизмы тутар үөрэҕэ оччотооҕу кэмҥэ олус улахан саҥаны арыйыы, айыы буоллаҕына, билигин өй-санаа сайдыытын халыйыытын үөскэтэн Сэбиэскэй Сойуус үрэллиитигэр тириэрдибититтэн сыыһата биллэн, суолтата мөлтөөтө. Бу саҥаны айыы ыар содулуттан, үс көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн Россия дьонун үлэлэрэ-хамнастара ыһыллан олороллорун тэҥэ, ахсааннара аҕыйаан иһэр. Айыыны оҥоруу куһаҕана хойут биллэн тахсарыттан өйдөөх-санаалаах дьон айыыны оҥоруох инниттэн сэрэниэ, харыстаныа этилэр.
Саха суруга
Эрдэтээҕи алпабыыттар
Академик О. Н. Бөтлингк маннык нөҥүө букуубалар алпабытынан туһаммыта: А а, Ӓ ӓ, О о, Ӧ ӧ, І і, Ы ы, У у, Ӱ ӱ, К к, Х х, Г г, Ҕ ҕ, Ҥ ҥ, Т т, Д д, Н н, Ч ч, Џ џ, Н' н', П п, Б б, М м, Ј ј, Ɉ ɉ, Р р, Л л, L l, С с, Һ һ. Уһун аһаҕас дорҕооннор буукуба үрдүнэн сурааһын (макрон) бэлиэтэммиттэрэ.
Саха тылын дорҕоонноро уонна суруллуулара
1.	Саха тыла сүүрбэ аһаҕас дорҕоонноох: а, аа, о, оо, э, ээ, ө, өө — киэҥ; и, ии, ы, ыы, у, уу, ү, үү — кыараҕас; иэ, үө, ыа, уо — дьуптуон.
Кэһиэччик
Бы таҥас аныгы сэлиэччиккэ майгынныыр. Сэлиэччик — сиэҕэ суох таҥас, сон иһинэн кэтиллэр. Куобах, бэдэр, тииҥ,бөрө тириитэ, о.д.а. истээх буолар.
Степанова Инна Яковлевна
2012 с. Олимпиада
Биирдиилээн бастыыр иһин киирсиигэ квалификация түһүмэҕэр 653 очукуону ылан 17-с буолбута уонна күрэхтэһииттэн туораабыта.
2016 с. Олимпиада
2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиадаҕа боруонса мэтээли ылбыта.
Yөдэй диэн аат туһунан (Нам улууһа)
Үөдэй нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ымыйахтаах.
Э. К. Пекарскай "Саха тылын тылдьыта" кинигэтигэр "Yөдэй" диэн тылы маннык быһаарар: "Үөдэ" диэн эбиллии, элбээти, эбии үүнүү, хаҥатыы диэн өйдөбүллээх. Үөдэй диэн эр киһи аата. Үөдэй-бөҕө диэн Эллэй уолараттарыттан биирдэстэрэ, Боруччуку- хара кыра быраата. Бу тыл суолтатынан ылан көрдөххө, үөдэйдэр былыр-былыргыттан тэнийэн, хаҥаан, элбээн үгүс улуустарынан тарҕаннахтара. 1642 c. са5алаан оччотоо5у ыгыыны-түрүүнү сөбүлээбэккэ, биһиги сирбитигэр олорбут дьон эдэр-чэгиэн, сытыы-хоту, хорсун, эйэлэспэт санаалах өттулэрэ ыраах Саха сирин араас муннуктарынан тарҕастахтар, күрээтэхтэрэ. Бу сахалар эстэн-быстна барбакка, бур-бур буруо таһааран, ынах-сылгы чэчирэтэн, алаһа дьиэни иччилээтэхтэрэ. Онон, бу диэкиттэн тэнийэн Үөдэй диэн ааттаах сирдэр элбээтэхтэрэ.
Бэйэ бэйэтин кэһэтиитэ
Сыыһаны оҥорбуттан эт-сиин кэһэйэн ыарыы буолуута киһиэхэ хаһан да умнуллубат өйдөбүллэри үөскэтэн киллэрэр. Былыргы кэмнэргэ кыра, быстах сыыһалары, куһаҕан быһыылары оҥорбут буруйдаах дьону талаҕынан, кымньыынан таһыйан биэрии уһун кэмҥэ олохсуйа сылдьыбыта. Эккэ-сииҥҥэ быһаччы дьайан, ыарыыны үөскэтэн, куһаҕан быһыылары оҥорууну аҕыйатыыны ситиһии биир туһалаах көрүҥэ этэ диэн элбэхтик туттуллара.
«Ыалдьартан илии арахпат» диэн этии ыарыы өйгө-санааҕа уһуннук, биллэрдик дьайарын быһаарар. Киһи туга эмэ ыарыйдаҕына, онтон эрэйдэннэҕинэ, туохтан бу ыарыы үөскээбитин быһаара, ону булан суох оҥоро сатыыра өйө-санаата сайдан, билиитэ элбээн иһэрин үөскэтэрин тэҥэ, сэрэхтээх буолуутун улаатыннарар.
Кырыылаах хардаҕаска уһуннук тобуктаан туруу сыыйа эбиллэн иһэр ыарыыны үөскэтэринэн бэйэни накаастыырга урукку кэмнэргэ элбэхтик туттуллар эбит. Бу былыргы накаастааһыны оччотооҕу оскуолаларга мэник-тэник оҕолорго өй киллэрэргэ анаан туһаналларын былыргыны суруйааччылар бэлиэтээбиттэр.
Прядезников Илья Николаевич
Аҕата Прянишников Николай (2) Григорьевич ыал үһүс оҕото, бу дьиэ кэргэҥҥэ күн сирин көрбүт икки Ньукулайдартан иккистэрэ, 1849 сыллаахха төрөөбүт. Ийэтэ Марина Федоровна (1845) диэн.
Илья 12 саастааҕар, 1897 сыл сайыныгар, сүөһүлэрин атыылаан баран Дьокуускай куоракка көһөн киирэр. Онон 1898 сыллаахха Илья Дьокуускайдааҕы 3 кылаастаах духовнай  училищеҕа үөрэнэ киирэр. 1901 сыллаахха иитэр аҕата Ньукулай (1) өлөн, 3-с кылааска үөрэҕин ситиһиилээхтик түмүктээн иһэн экзаменын кыайан туттарбакка хаалар, улууһугар төннөргө күһэллэр.
1905 сыллаахха 20-лээх Илья политическэй олоххо активнайдык кыттан «Союз якутов» түмсүү чилиэнэ буолар, кулууп бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлигэр тиийэ үүнэр. Онтон 1908 сыл саҕаланыыта Хатыҥ-Арыы сельскай управатыгар суруксутунан ананар. Бу сыл сааһыгар төрөппүт аҕатын кытта Булуҥҥа балыктыы барсар.
Балыктаан баран күһүнугэр Булуҥҥа Потапов диэн атыыһыкка конторщикытыыр. Саас, 1909 сыллаахха, Верхоянскай окружной полицейскай управлениятыгар суруксуттуур уонна конторщигынан үлэтин быспат. 1911 сыл от ыйыттан ыла Абыйга Эльбернай инородческай управа суруксута уонна булуус сэбиэдиссэйэ.
1912 сыллаахха киниэхэ үҥсүү киирэн холуобунай дьыала тэриллэр уонна бэрибиэркэ буруйун булбатаҕынан тохтотуллар. Аны үҥсээччи губернатор Крафт И. И. кыттыһыннарар,  онон Ильяны утары холуобунай дьыала хаттаан көбүтүллэр, ити түмүгэр үлэлээбэккэ эрэ Дьокуускай хаайыытыгар 3 сыл устата олорор, онтон босхолонор.
От ыйыттан Нам участковай милициятын начальнига буолан биир сыл устата үлэлиир. 1918 сыллаахха, от ыйыгар Нам улууһун комиссара буолар. Сэттинньигэ уездной земельнай управа хаһаайыстыбаннай отделын секретарынан ананан Дьокуускайга киирэр. 1919 сыл сайыныгар «Экономия» диэн потребительскай общество агенын быһыытынан ананар уонна балаҕан ыйыгар Булунна барар. Алтынньыттан Колчак былааһа олохтонон үлэтэ суох хаалар, Нам улууһугар тахсар.
1938 сыллаахха, «М. К. Аммосовы уонна кини соратниктарын норуот өстөөхтөрө диэн буруйдааһын дьыалаларыгар» хабыллан, кулун тутар 28 күнүгэр НКВД управлениятын Черемнухин диэн үлэһитинэн доппуруостанар, онтон муус устар 18 күнүгэр буруйдаахтар ахсааннарыгар киллэриллэн  хаайыыга быраҕыллар. Кинини РСФСР УК 58-1а, 58-2, 58-11 ыст. Сеп түбэһиннэрэн буруйдуу сатыыллар.
1939 сыллаахха Дьокуускай хаайыытыгар, тохсунньу 11 күнүгэр, 7 чаас 30 мүнүүтэҕэ, доппуруос биир да түгэниэр бэйэтин буруйдааҕынан билиммэккэ, кими да буруйга уган биэрбэккэ, кырбанан уонна аччыктаан 56 сааһыгар өлөр.
Евдокимов Михаил Сергеевич
thumb Евдокимов Михаил Сергеевич (1957, ахсынньы 6, Сталинскай — 2005, атырдьах ыйын 7, Бийскай анныгар) — эстраада артыыһа, юморист, киинэ артыыһа, РФ үтүөлээх артыыһа (1994), 2004 муус устарыттан 2005 сыл атырдьах ыйыгар дылы Алтаай кыраайын губернатора.
Прядезников Илья Николаевич
2010 сыллаахха, бэс ыйын 2 күнүгэр,  М. К. Аммосов аатынан Саха Республикатын государственноһын историятын музейын салайааччыта Кириллин А. В. тэрийиитинэн, Хатырык нэһилиэгин дьаһалтата уонна Нам улууһун общественноһа Илья Николаевич Прядезниковы кэриэстээн, кини аатын үйэтитэр инниттэн  төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах үөрүүлээх мунньаҕы М. К. Аммосов аатынан СР государственноһын историятын республикатааҕы музейыгар ыыппыттара. Мунньахха И.Н.Прядезников аймахтара, ол иһигэр Аллараа Бэстээххэ олорор сиэнэ Илья Иннокентьевич кыттыбыта. Хатырык нэһилиэгэр 2010 сыл "Улуу кыайыы 65 уонна И. Н. Прядезников сыла" биллэриллибитэ, И.Н.Прядезников үгүс аймахтара кыттыылаах нэһилиэк юбилейдаах ыһыаҕа ыытыллыбыта. 2011 сыллаахха «Хатырык нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии депутаттарын быһаарыыларынан И. Н. Прядезников аата Остуолба сэлиэнньэтин саҥа уулуссатыгар иҥэриллибитэ. 2017 сыллаахха Нам улууһун салалтата Прядезников И. Н. аатынан улуус таһымнаах муниципальнай премияны олохтообута.
Евдокимов Михаил Сергеевич
Губернатордыы олорон элбэх тойон уонна харчылаах дьон интэриэстэрин таарыйан, уураттара сатаабыттара. 2005 сыллаахха атырдьах ыйын 7 күнүгэр массыына саахалыгар түбэһэн өлбүтэ.
Прядезников Илья Николаевич
'Алексеев Е. Е. о Прядезникове Илье Николаевиче'
Илин Сибиир
Саха Сирин сороҕор Илин Сибииргэ киллэрэллэр (географтар), сороҕор Уһук Илиҥҥэ (Дальний Восток) киллэрэллэр (холобур, Уһук Илиннээҕи федераал уокуругар киирэр).
Инженернэй-техническэй институт
Выпускниктар
Факультет үгүс выпускниктарынан киэн туттар, кинилэр истэригэр В. А. Судачен — «Якуттяжстрой» начальнига (1978-1988сс), С. С. Борисов — «Сибтехмонтаж» трест ЯМУ начальнига, «Северовостокхиммонтаж» трест дьаhайааччыта, ПСМО «Востоктехмонтаж» генеральнай директора (1966-1995сс), араас сылларга министирдэринэн үлэлээбит Ю. Д. Трофимов, Д. Д. Трофимов, Ю. Н. Буслаев, Ф. Х. Гробман, В. М. Шомоев, А. Н. Скрыбыкин, В. П. Ефимов, бөдөҥ тэрилтэлэр генеральнай директордарынан үлэлээбит А. А. Берш, В. М. Тяптиргянов, И. И. Горохов, И. И. Полушкин, А. И. Ховров уо.д.а выпусниктар билиҥҥи кэмҥэ араас тэрилтэлэр салайааччыларынан үлэлии сылдьаллар.
Хатыҥаайы
Арааһа
Хас да араастаах буолар, олору сорох классификацияларга туспа көрүҥ быһыытынан араартыыллар:
Туһаныы
Сиэниллэр, ыһаарылаан, буһаран уонна маринаадтаан сиэххэ сөп, ону таһынан хатараллар.
Эт-сиин уонна өй-санаа
Сахалар киһи этин-сиинин хаһан баҕарар өйүттэн-санаатыттан туспа буоларын бэлиэтээн этэллэр. Киһи этин-сиинин баҕа санааларын быстах баҕа санаалар диэн арааран ааттыыллар. Киһи этэ-сиинэ дьиҥнээх биологическай төрүтэ буолар. Бу этин-сиинин киһи төрөппүттэриттэн, аймахтарыттан быһаччы утумнуур. Эт-сиин Сир үрдүгэр баар Айылҕа эттиктэриттэн хомуллар уонна утумнаан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ салгыы бэриллэн иһэр. Киһи этин-сиинин үгүс өттө, 70 бырыһыаныгар тиийэ уу, биһиги аһылыкпытыгар иһэр уубут буолар. Айылаҕа туох баар барыта эргийэн, уларыйан биэрэн иһэринэн эт-сиин бары эттиктэрэ эмиэ уларыйан, эргийэн биэрэн иһэллэрэ эрэйиллэр. Киһи өллөҕүнэ этэ-сиинэ ийэ буоругар төннөн салгыы атын көрүҥҥэ кубулуйар.
Бары таҥара үөрэхтэрэ аһылыктан туттунарга ыҥырыылара дьон уһун кэмнээх олохторун үөрэҕэ буолар. Экономикаҕа сайдыыны ситиһэн аһыыр аһылыктара дэлэйбит дойдулар олохтоохторо элбэҕи аһаан кэбиһэллэриттэн үгүстүк уойан ыалдьалларын иһин таҥараларын үөрэҕэ кинилэр доруобуйаларын харыстыы сатыыр. Дьон бары араас минньигэс аһылык дэлэччи баар буоллаҕына, быстах баҕа санааларын, эттэрин-сииннэрин көрдөбүлүн, элбэхтик аһыыр баҕаларын кыана тутталлара олус ыараханынан, көмөлөһөөрү, доруобуйаларын тупсараары, итинник үөрэх баар буолбут.
Улахан (арыы)
Туризм уонна транспорт
Арыыга киирии сахюрт сэлиэнньэтиттэн «МРС- остров Ольхон» паром сырыыта олохтонор. Билигин үс паром үлэлиир — дьоҕус «суолдьут» (5-6 массыына) уонна улахан — «Ольхон аана» уонна 17- ча массыына сылдьар «Семен Батагаев». Сайылыкка чааһы быһа интервалы кытта үлэлиир. Өрүһү туорааһыҥҥа үгүс чаастаах автомассыыналар мунньулуннулар. Уочараты ааһан орто бириэмэ 3 чаас кэриҥэ, ол гынан баран, күүтүллүбэтэх быһыыга- майгыга (биир парому алдьатыы) сууккаҕа диэри тардыллыан сөп. Кыһын паром сырыытын оннугар мууһу кэбирэтэр.
Федотов Александр Иванович
Олоҕун кэрчиктэрэ
1984 - 1992 сс. Москубатааҕы инженернай - строительнай институтка үөрэммитэ.
2010-2012 сс. СР боксаҕа федерациятын президенэ.
Аан Дойду Глобальнай Проблемалара
Аан Дойду Глобальнай Проблемалара күнтэн күн эбиллэн иһэллэр. Аан Дойду Глобальнай Проблемаларын быһаарарга улахан күүс наада, ол эбэтэр судаарыстыбалар бары тэҥҥэ үлэлиэхтээхтэр. Ону быһаарбатахха 2090 сылга сиргэ улахан глобальнай масштабтаах катастрофа буолара күүтүллэр...
Аан Дойду Глобальнай Проблемалара:
Кыспа бэс
Кыспа бэс — кыра лоскуй курдук сулуйан ылан, хааһахха симэн, аһылыкка анаан хаһааныллыбыт бэс сутуката.
Метеора
thumb|300px|right| Сибэтиэй Ньукулай Анапавсас манастыыра Метеора (Μετέωρα) — Греция бөдөҥ манастыырдарын бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ. Очуос таастарга тутуллубутунан аан дойдуга биллэр. X үйэҕэ олохтоммута. 1988 сыллаахха Аан дойду Утумугар киллэриллибитэ. Эллаада православнай сыаркабыгар киирэр.
Аһылыктан туттунуу үөрэҕэ
Аһыыр аһылыктан туттунуу, аһара элбэҕи аһаабакка эрэ сылдьыы өйтөн-санааттан быһаччы тутулуктаах, киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны быһаарар биир сүрүн көрдөбүл буолар. Кыылларга, көтөрдөргө аһылыктан туттунуу диэн суох.
Дьону хайдах көрүҥнээхтэриттэн көрөн хайдах олохтоохторун улахан сыысхала суох быһаарыахха сөп. Ол курдук дьон олохторо тупсуута, ылар хамнастара улаатыыта элбэхтик, иҥэмтэлээхтик аһыылларын элбэтэн, уойан-тотон барыыларыгар тириэрдэр.
Балаҕан
17-с үйэҕэ уонна 18-с үйэ саҕаланыытыгар саха балаҕаннара түннүктэрэ суоҕа үһү./…/ Кэнники балаҕаны эргиччи 6-7 түннүктүүллэрэ, онтукаларын кыһынын бастаан утаа хаарынан, хойутуу мууһунан сабаллара. Сарсыарда аайы, сырдык буоллун диэн, кырыатыыр идэлээхтэрэ. Сааһыары улам чарааһаан,тиһэҕэр тиийэн тэстэн хаалара. Оччоҕо муус түннүгү устан сүөһү кэнэҕискитинэн, хабаҕынан эбэтэр туоһунан, тымтыгынан сабаллара. Ити муус түннүгү уларытар кэм муус устар ый диэн ааттаммыт. (Оччолорго даҕаны ити ыйга өрүскэ,үрэххэ муус устубат этэ.) 19-с үйэ бүтүүтүн диэки түннүктэрин иилиир (араамалыыр) буолбуттара. Сүлүүдэ эбэтэр өстүөкүлэ үлтүркэйдэрин кылынан туоска тигэн баран, араамаҕа олордоллоро. Балаҕан хоту өттүгэр салгыы сүөһү туруорар хотонноох буолаллара, хотон аҥар муннугар чуолаҕай хоско хамначчыттар олороллоро.
Балаҕаннарын илин диэки аанныыллара. Ол аата дьиэ сирэйинэн илини - күн тахсар өттүн көрөн туруохтаах./…/ Аанынан балаҕан өрүттэрин быһаараллар. Илин диэки, ол аата аан диэки, сирэйгинэн хайыһан турдаххына, уҥа илииҥ диэки балаҕан уҥа (соҕуруу) өттө, хаҥас илииҥ диэки – хаҥас (хоту) өттө, оттон кэтэх өттүҥ – кэтэҕириин (арҕаа) өттө буолара. Аан тас өттүгэр таһырдьа баҕаналарга турар чарапчылыыллара.
Попов Илья Алексеевич
Мэҥэ улууһун Алтан нэһилиэгэр баай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Дьокуускай куоракка уолаттар прогимназияларын бүтэрбитэ. 1896 с. В.В.Никифоров-Күлүмнүүр, Илья Алексеевич Попов, Илин-Хаҥалас улууһун кулубата Прокопий Филиппович Лепчиков саха делегациятын састаабыгар киирэн, Николай II коронациятыгар Санкт-Петербурга бара сылдьыбыттара.
Балкаан
Балканнар диэн Эуропа соҕуруулуу-илин география региона. Регион орто Болгарияттан илин Сербияҕа дылы сытар Балкан хайаларын ааттарынан ааттаммыта. Иэнэ 550,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 55 млн киhи.
Спиридонов Илья Константинович
Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр төрөөбүтэ. Социалистыы Үлэ Дьоруойа. Дьоно Сындааскыттан төрүттээхтэр. Анаабыр оройуонун Ворошилов аатынан холкуоһугар таба биригэдьиирэ.Дьоно Сындааскыттан төрүттээхтэр. Анаабыр оройуонун Ворошилов аатынан холкуоһугар таба биригэдьиирэ. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1957 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан Спиридонов Илья Константиновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Векторнай төгүллээһин
Киэҥник уонна элбэхтик техническай, физическай сыһыарыыларга тутталлар.Холобура, импульс түгэнэ уонна Лоренц күүһэ (Lorentz force) математическай суруллуутугар векторнай төгүллээһин көрүҥүн курдук.
Лүксембург (куорат)
Лүксембург (Лүксембургтуу: Lëtzebuerg, Luxemburg) диэн Лүксембург дойдутун киин куората. Коммуна.
Чуваштар
Чуваштар Саха сиригэр
Чуваштар икки бөлөххө арахсаллар: Сороҕор хонуу чувааштара (анат енчи) диэн туспа бөлөҕү араараллар — Чувашия киин уонна соҕуруулуу-арҕаа өттө.
Саскатун
САСКАТУН, Канаадаҕа баар куорат, Саскачеван улууhугар баар. Нэhилиэнньэтэ - 198 тыс. киhи. Улахан промышленнай куорат, манна Канаада - 17% онорон таhаарар табаардарын заводтара бааллар.
Белград
Транспорт
Белград порда Дунай уонна Сава үрэхтэригэр турар. Дунайга турар порт сороҕо таһаҕаһы тиэйэргэ ананар, оттон Сава өрүс пордугар пассажирскай уонна туристическай суднолары ылар.
Грамм
Граммҥа олоҕурбут төгүллээх кэрчик килограмм (1000 грамм), 1 дм³ химия өттүнэн ыраас уу 4°С температураҕа ыйааһыныгар тэҥнээх. СИ системаҕа массаны кээмэйдиир сүрүн кэрчик буолар.
.ps
.ps диэн Палестина территорияларын үрдүк таhымнаах ил домена.
Чулым (өрүс)
Чулым - Сибиир өрүһэ, Обь өрүс уҥа салаата. Уһуна 1799 км, бассейна иэнэ 134 тыс. км². Сыллааҕы стога: 785 м³/c, 24,8 км³/год.
Ион
Ио́н (ἰόν «барар») — эттик иитиилээх өлүүскэтэ, атомтан эбэтэр молекулаттан электрона эбиллинэҕинэ, эбэтэр төттөрүтүн көҕүрээтэҕинэ үөскүүр. Көнө иитиилээх ион катион диэн ааттанар, утары иитиилээх — анион.
Сахачаан (Захаров Петр Петрович)
Сахачаан күүстээҕин дьоҥҥо-сэргэҕэ маҥнай көрдөрүүтэ 1936 с. Чараҥ ыһыаҕар буолбутун туһунан урут элбэхтик суруллан турар. Ити ыһыах сүрүн уратытынан П.А. Ойуунускай дьарапалаанынан көтөн кэлэн уоттаах-төлөннөөх тыллары эппитэ буолбут. Үрдүк күүрүүлээх ыһыах тэриллэн ыраахтан-чугастан оччотооҕу күүстээхтэр-быһыйдар ыҥырыллан кэлэн күөн көрсүбүттэр, күрэх былдьаспыттар.
Ол туһунан Сахачаан бэйэтэ бу курдук кэпсээбитэ: «Биэтэҥнэтэн албаһаабытым. Бастаан уҥа өттүн көтөҕөн баран төттөрү түһэрбитим. Онтон хаҥас өттүн өндөтөн баран уҥатын өрө тардан таһаарбытым. Оччоҕуна кыайтарар. Биирдиитэ 4 буут 15-тии муунталаах буруустар этилэр. Тутаахтарын бэрткэ баайбыттар этэ» - диэн.
Нинбо
Нинбо (кит. трад. 寧波, упрощ. 宁波, пиньинь Níngbō: ол аата "Хокку Долгуннар") - Кытай Чжэцзян сиригэр баар улахан куорат, манна кытай аармыйатын салалтата баар. Нэһилиэнньэтэ 7 мөллүйүөн, агломерациялыын 31 мөллүйүөн, онтон Шанхай куораттын оруобуна 100-чэкэ мөллүйүөн киһи буолар. Нинбо куорат Шанхайтан 34 км тэйиччи соҕуруу диэки сытар.
Алексеев Иван Васильевич
Алексеев Иван Васильевич — 1908 с төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, Белгородскай уобалас, чааһа биллибэт.
Охлопкова Полина Петровна
200px|thumb|right|Охлопкова Полина Петровна Охлопкова Полина Петровна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ наука уонна техника эйгэтигэр Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата, РАЕН академига, тыа хаһаайыстыбатын науукатын дуоктара.
Михайлов Константин Петрович
Михайлов Константин Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин олохтооҕо.
1456
1456 сыл.
Гаврильев Данил Егорович
''']] Гаврильев Данил Егорович ,1908 с. төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1944 с.кэлбит, чааһа биллибэт, 1978 с. өлбүт.Категория Дьон алпаабытынан
Холлоҕос (иһит)
Тыл атын суолтата
Былыр балаҕан туруохтаах сиригэр түөрт муннуктарга суон баҕаналары туруораллара. Ол баҕаналар үрдүлэригэр түөрт суон өhүө мастары уураллара. Кинилэргэ сытыары соҕус гына титириктэри өйөннөрө туруортууллара. Ол эркиннэри холлоҕос диэн ааттыыллара. Билиҥҥи олоххо — тутуллар мас дьиэ, тутуу ойоҕосторо, түөрт эркинэ.
Саха күбүөрүнэтэ
Саха күбүөрүнэтэ (Якутская губерния) - XX үйэ саҕаланыытыгар кылгас кэмҥэ баар буола сылдьыбыт административнай эдинииссэ. Бу иннинэ баар буола сылдьыбыт Саха уобалаһа син биир күбүөрүнэ бырааптаах этэ.
Туос
Туос эми-тому, итэҕэли кытта ситимэ
Кыра бааска, хайа тардыыга кир-хах киирбэтин диэн чап-чараас араҥа туоһу сыһыараллар эбит. Маны таһынан түөн туталлара үһү.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-07
От ыйын 1—31 күннэрэ 120px|thumb|right|Үрүҥ эһэ
Өй-санаа икки өрүттээх
Үчүгэй диэн тугуй? Дьон бары сырдыгы, үрүҥү үчүгэй диэн быһаараллар. Ол иһин үчүгэй сырдыктан саҕаланар. Мантан салгыы үчүгэй диэн тугун быһаарыы хас биирдии киһи олоҕун уонна өйүн-санаатын уратыларыттан тутулуктанан дьон-аймах олохторугар ураты улахан миэстэни ылар. Хас биирдии киһи олоҕо барыта сырдыгы, үрүҥү үчүгэй, онтон хараҥаны, хараны куһаҕан диэн өйдөбүлтэн салгыы сайдан тугу үчүгэй, тугу куһаҕан диэн кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэрин этиилэриттэн үөрэнэн, үгэс оҥостунан, сайдан баран иһэрэ быһаарыллар.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн өйө-санаата олохсуйуутугар тугу эмэни оҥордоҕуна «Бу үчүгэй» диэн төрөппүттэрэ этэр уонна хайдах оҥордоххо үчүгэй буоларын быһааран, көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрэн иһэллэрэ үчүгэй үгэс үөскээн, иҥэн олохсуйарыгар туһалыыр. Ханнык баҕарар дьыаланы «Маннык оҥор», оччоҕуна үчүгэй буолар диэн көрдөрөн биэриилэрэ оҕо өйүгэр-санаатыгар иҥэригэр төрүт буолар. Оҕоҕо үчүгэй диэн тугун уонна тугу оҥордоххо үчүгэй оҥорулларын төрөппүтэ бэйэтэ хайдах оҥорон көрдөрөрө, үтүгүннэрэн үөрэтэрэ улахан оруолу ылар.
Таллинн
Таллинн (Tallinn) диэн Эстония киин уонна ордук улахан куората. Иэнэ 159.2 км2, олохтоохторун ахсаана 406,703.
Далан 11-с ыстатыйа. суруйааччы сиьилиир ньымата: ойуулааьын
Айымньы биир умсулҕаннаах өрүтэ диэн герой ис туругун са- таан биэрбитэ буолар. Саха тылын бары этигэн халыыпта- ра манна баар: телефон тыры- лыы түһэр, надзиратель хаа- ман лиһигирэйэн кэлэр, хаай- ыылаах уйулҕата көтөр, сүрэҕэ дьыр гына түһэр, таҥнанхачы- гырайар, баһын ньыкытар (17, 18). Киһи мантан орду к хайдах этиэй диэх курду к учугэй!
Сантьяго
мини Сантьяго (Santiago (de Chile)) диэн Чиили киин уонна ордук улахан куората.
Попов Кирилл Егорович
мини|Попов Кирилл Егорович Попов Кирилл Егорович (12.02.1917—1975) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, ойуур хаһаайыстыбатын үлэһитэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыыалаҕа, разведчик, отделение хамандыыра.
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл ыам ыйын 7 күнүнээҕи Ыйааҕынан Попов Кирилл Егоровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
1975 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ. Өлүөхүмэ оройуонун Чапаево сэлиэнньэтигэр көмүллүбүтэ.
Остеопатия
Ыарыы профилактиката
Остеопат быраас ыарыы үөскээбит сүрүн биричиинэтин чуолкайдаан булан ылан, чопчу ону эмтиир, онтон традиционнай мэдиссиинэҕэ үксүн симптомнарын эмтиибит. Ол иһин ыарыы дьиҥ биричиинэтэ ааспат, сүгүн утуөрбэт, кэлин хат көбөн тахса турар буолуон сөп. Ол холобурун саҥа төрөөбүт кыра оҕолорго көрүөххэ соп. Оҕо төрүүрүгэр эбэтэр ийэ иһигэр сылдьан ылбыт компрессиялара, травмалара кэмигэр эмтэниллибэтэҕинэ, кэлин биллэн тахсан доруобуйатыгар охсор. Төбө эчэйиитэ кэлин тымыр, ньиэрбинэй систиэмэ ыарыыларыгар тириэрдэр кутталлаах. Ону таһынан, тоноҕоскун уларытар, сколиозка тириэрдэр, сирэй уҥуохтарын кытта уларытар. Ол иһин оҕо төрөөтүн кытары остеопат быраас көрөрө наадалаах. Ол ыарыы профилактиката буолар.
Организм ыарыыны утары охсуһар
5. Ньиэрбинэй систиэмэ сүрүн регуляциялыыр систиэмэ. Өскөтүн мэйии хаанын эргиирэ мөлтөөтөҕүнэ туох-баар систиэмэлэргэ барытыгар дьайар. Ол курдук, өй үлэтигэр, хамсаныы, ис уорганнаргар.
Тордох (буруо)
Тордох — буруону кытта тахсыһар хара күдэн, буруо көмөрө (органическай вещество умайыытыгар ситэ умайбатах углерод кыырпахтара).
Саввинов Афанасий Николаевич
Саввинов Афанасий Николаевич — Социалисты Үлэ Дьоруойа.
Горнай улууһун олоҥхоһуттара, саха фольклорун толорооччулара
АЛЕКСАНДРОВА УЛЬЯНА МИХАЙЛОВНА (1935-1999 сс.)
Ульяна Михайловна 1935 с. Горнай улууһун Кировскай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оҕо сааһыттан таптаан туойара. Нууччалыы, сахалыы ырыалары сөбүлээн ыллыыра. Бүтүн Союзтааҕы норуот айымньытын фестивалын уонна Республика фольклорнай фестивалларын, уус-уран самодеяльноһын көрүүтүн, тойуксуттар күрэхтэрин хас да төгүллээх лауреата, дипломана. Сцена ветерана. Кэлин оһуокай тылын таһаарарга бастыҥ этээччилэр кэккэлэригэр сылдьыбыта. Ульяна Михайловна «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн, «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа» знагынан наҕараадаламмыта. Улуу Кыайыы 50 сылыгар тыыл уонна үлэ ветерана буолан, СР Президенэ М.Е. Николаев Эҕэрдэ суругун үөрүүлээхтик туппута.
КУБАРОВ АФАНАСИЙ АЛЕКСАНДРОВИЧ
Оройуоҥҥа, республикаҕа ыытыллыбыт фестиваллар хас да төгүллээх лауреаттара. Айылҕаттан анаппыт талаанынан драматическай куруһуокка дьарыктанан Т. Сметанин «Лоокуут уонна Ньургуһун» драматыгар Мөлчөс, С. Ефремов «Чуумпу кытылыгар» кырыымпаҕа оонньоон, Үөһээ Бүлүүгэ ыытыллыбыт бастакы драматическай коллективтары көрүүгэ кыттыбыта. Сахалыы кырыымпаны оҥорон, бэйэтэ оонньоон үгүс көрөөччү биһирэбилин ылбыта. Магадан куоракка ыытыллыбыт I Бүтүн Союзтааҕы норуоттар айар үлэлэрин фестивалыгар Оройуоннаҕы культура дьиэтин «Кылыһах» саха народнай ансамбылыгар кырыымпаҕа оонньообута.
ЕФРЕМОВА ВАРВАРА ГРИГОРЬЕВНА – ХОМУСЧУТ ИМПРОВИЗАТОР
10 оҕолоох Герой ийэ. Оҕолоро, сиэннэрэ бары хомуска оонньууллар.
Уус-уран самодеятельность актыыбынай кыттыылааҕа, улуус, республика фестивалларын лауреаттара, дипломнара. Күн бүгүҥҥэ диэри ыллыы-туойа, хомустуу сылдьар. Сиэттэрин үөрэтэр-такайар, көрөр-истэр. Дьиэ кэргэн хомуска ансамбылын тэрийэн 2000, 2003, 2007 сылларга ыытыллыбыт «Хомус биһигэ» республикатааҕы дьиэ кэргэн ансамбылларын фестивалларыгар кыттан дипломант, лауреат үрдүк аатын ылары ситиспитэ. Фестиваль «Саамай кырдьаҕас оонньооччулаах» уонна «Саамай элбэх кыттааччы оҕолоох дьиэ кэргэн» номинацияларын хаһаайынынан буолбута. Варвара Григорьевна улахан уола Ефремов Егор Егорович, кыргыттара Ефремова Тамара Егоровна, Ефремова Агафья Егоровна уонна сиэннэрэ Ефремова Маша, Ефремова Варя, Ефремова Аня, Жиркова Алиса, Оконешников Илья, Оконешникова Сайаана хомуска дьаныһан туран дьарыктаналлар.
Варвара Григорьевна «Табыгыр» диэн «Саха» НВК уонна Хомус музейа тэрийбит куонкурустарын кыттыылааҕа, улууска ыытыллар фестиваллар кыайыылаахтара.
Амма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Амма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Кыыллаах
500px|thumb|right|Кыыллаах нэһилиэгэ Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Кыыллаах нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кыыллаах. Нэһилиэнньэтин ахсаана: Кыыллаахха 1044, Даппарайга 90 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 45 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ ортотугар Кыыллаах арыыга сытар.
Яковлев Семен Илларионович
Олоҕун олуктара
1999 с. Москубатааҕы землеустройство институтун бутэрбитэ.
Григорян Грант Арамович
Айымньылара
90 сахалыы ырыаны, сахалыы опера, сахалыы оперетта муусукатын айбыта, Дьокуускайга турбут балет муускуатын ааптара, саха тиэмэтигэр уонунан бөдөҥ симфоническай айымньылаах.
Ылыллыбыт сирэ
«Хайазаг» фонд энциклопедията
Мамиашвили Михаил Геразиевич
Биографията
Киирсиилэргэ: Финалга Тибор Комаромины (Венгрия) 10-1 ахсаанынан кыайан, Олимпиада чөмпүйүөнэ буолбута.
Михаил Мамиашвили Омскайдаҕы Физическэй култуура судаарыстыбаннай институтун уонна Физическэй култуура байыаннай институтун успуорт устурууктардарын кууруһун бүтэрбитэ (1990).
Атеросклероз - тымыр ыарыыта
Ыарыыны көбүтэр дьайыылар
Атеросклероз сайдыытыгар көмөлөһөр буортулаах дьаллыктарынан ааҕыллаллар:
5.Сахарный диабет
Николаев Игнатий Филиппович
Николаев Игнатий Филиппович (1870-1970) — Бүлүү улууһун КОБ чилиэнэ, Баппаҕаайы нэһилиэгин кинээһэ.
Аммосов Иннокентий Николаевич
Олоҕун олуктара
1984—1985 сс. Чурапчы райкомун инструктора.
1989—1991 сс. Эрилик Эристиин аатынан сопхуос дириэктэрэ.
Обурҕах
Обурҕах — убаҕас аска аналлаах мас иилээх туос иһит.
Тулламай
Тулламай - олус намыһах остоох, дьиэҕэ кэтиллэр сайыҥҥы чэпчэки этэрбэс. Тириини кэмчилээн тигэллэр.
Николаевск на амуре
НИКОЛАЕВСК НА АМУРЕ (Сороҕор маннык суруллар Николаевск-на-амуре), Хабаровскай кыраай сиригэр баар кыракый куорат. Дьонун ахсаана 28 тыһ.
Чукотка байҕала
thumb|300px|Чукотка байҕала Чукотка байҕала. Хоту океан кытыы байҕала. Чукотка тумул арыы уонна Аляска икки ардыларынан сытар. Арҕаа Лонг силбэһиитэ Илин Cибиирдээҕи байҕалы кытта холбуур, Илин Барроу тумул аттыгар Бофорт байҕалын кытта холбоһор, соҕуруу Беринг силбэһиитэ Чуумпу океан Беринг байҕалын кытта холбуур.
Эмтээх үүнээйилэр хомууйуу
Сүрүн ыйыылар
От - сибэккилэнэн эрдэҕинэ сиэрпэнэн, секатарынан эбэтэр быһаҕынан 1/3 - 1/2 чааһын, улахан эрбэһиннэри сибэккилээх дьөрбөлөрүн, ойоҕос лабааларын бөдөҥ сэбирдэхтэрин кытта хомуйуллар. Хойуутук киэҥ сиринэн тайаан үүммүт буоллахтарына, хотуурунан охсон ылан баран, эмтээх отторун талан, ылҕаан ылыллар. Ити кэннэ сииги туппат халыҥ бөҕө кумааҕыга, таҥаска кутан, тыал үрэр сиэткэлээх долбуурдарга күн көрбөт, сиигирбэт сиригэр куурдуллар.
Дьокуускай куорат уокуруга
Сигэлэр
Дьокуускай куорат уокуруга Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Город Якутск:Управы округов и пригодные администрации
Рубидиум
300px|мини|справа|Рубидиум Рубидиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Rb уонна атом нүөмэрэ 37.
Трофимова Варвара Петровна
Олоҕун олуктара
1931 батыраактарга аналлаах кууруһу бүтэрбитэ. 1932 сыллаахтан ВКП(б)/КПСС чилиэнэ.
Атыыһыттаабыта, онтон 1934—1937 сылларга — пиэрмэ сэбиэдиссэйэ буолбута. заведующей молочно-товарной фермой в Якутском районе Якутской АССР. 1937—1939 сс. — үүт собуотугар маастарынан үлэлээбитэ.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Саха уобалаһа
Саха уобалаһа (Якутская область) — Ыраахтааҕылаах Арассыыйа саҕана Саха сиригэр үөскүү сылдьыбыт административнай биирдэм.
Дьаһалтанан (административнай) тыырыллыыта
Куораттара Дьокуускай уонна 4 уокурук куораттара: Өлүөхүмэ, Бүлүү, Верхоянскай, Среднеколымскай.
Уобалас олохтоохторо
Саха уобалаһын олохтоохторун 91,5 % инородецтар этилэр; нууччалар 7,5 %, атын омуктар — 1 %.
Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ
Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ (International Day of the World’s Indigenous, International Day of the World’s Indigenous, la Journée internationale des populations autochtones) — атырдьах ыйын 9 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Манньыаттаах Баһылай
Туокай Сэргэй диэн Мэҥэ баайын үс уолаттарыттан биирдэстэрэ. Бу уолаттар XIX үйэ 70 — 80 сылларыгар бастаан сүөһү иититинэн, онтон сыыйа түүлээҕинэн эргинэн барбыттара. 2-с гильдиялаах атыыһытттар буолбуттара: Атыыһыт Байбал, Харчы Бүөтүр. 20-30-ча сыл тухары эргиэн-урбаан (бизнес) эйгэтиттэн тэйбэтэхтэр.
Александр Самсонов - Айыы Уола
Александр Иннокентьевич Самсонов — Айыы Уола (1978, тохсунньу 7, Улахан-Аан с. Орджоникидзевскай оройуон (билиҥҥитэ Хаҥалас улууһа), Саха АССР — 1998, алтынньы 12) — саха эстрадатын ырыаһыта, ырыа айааччыта, мелодиһа. Сүүрбэ эрэ сааһыгар ыарахан ыарыыттан (диагноһа «капиллярный токсикоз почечной формы»«») олохтон туораабыта. Төһө да кылгас олоҕу олордор, икки альбом таһаарбыта, видеоклип устубута, ырыанньыгын бэчээттэппитэ. Айыы Уола саха эстраднай музыкатыгар элбэх саҥа сүүрээни киллэрбитэ. Айар үлэтин үгэнэ 90-с сыллар бүтүүтүгэр буолбута. Ыччат, дьон-сэргэ биһирэбилин сырдык иэйиилээх тылларынан, ураты матыыбынан ылбыта, «Эдэр саас» хаһыат геройа буолбута. Үрдүк үөрэххэ СГУ саха факультетыгар культурология салаатыгар 1998 сыллаахха киирбитэ да, ол күһүн биһиги кэккэбититтэн туораабыта. Үһүс хомуурунньугун таһаараары сылдьыбыта.
Оскуола сыллара. Ыарахан ыарыы
Оскуолаҕа үчүгэйдик үөрэммит, үөрэххэ улахан дьоҕурдаах, элбэх билиилээх эбит. Бииргэ үөрэнэр оҕолорун ортолоругар лидер быһыытынан биллибит. Маҥнайгы ситиһиитэ төрдүс кылааска сырыттаҕына буолбут: оройуоннааҕы ырыа фестивалыгар «Манчаары» диэн ырыанан бастаабыт. Ол кэннэ ырыа күрэхтэригэр наар кыттар буолбут. Төрдүс кылааска баянынан дьарыктаммыт, сыл буолаат гитараҕа көспүт. Ийэтэ ахтарынан, «Бэйэтин саҕа гитаратын соспутунан дьарыктана барара»'. Пианиноҕа оонньуу бэйэтэ үөрэммит, ону таһынан ийэтэ эбии дьарыкка биэрбит. Нотаны үөрэппэккэ, истэринэн оонньуура биллэр. Синтезатор кэлбитигэр, Саша сэттис кылааска сылдьан, «Дьүкээбил» диэн бөлөх тэриммит, бөлөҕүн оҕолорун бэйэтэ дьарыктаабыт. Бастакы «Хаар» диэн ырыатынан оскуола Саҥа дьылыгар ыллаабыттар. Бу кэннэ Саша хоһоон суруйар, ырыа айар буолбут. Музыкаттан ураты, сүүрүүнэн, каратэнан дьарыктаммыт.
Бастакы улахан сцената. Аатырыы
Бастакы улахан сценаҕа тахсыыта 1996 сыл куорат ыһыаҕар буолбут. Онтон ыла Александр ырыаһыт быһыытынан биллэн барбыт, киэҥ эйгэҕэ тахсыбыт. Онтон «Азия оҕолоро» спортивнай ооньууларга А’Студио бөлөх концерын иннинэ, «разогрев» быһыытынан икки ырыаны ыллыахтааҕын сэттэ ырыаны толорбут. Куруук концертарга ыҥыран кытыннара сатыыллара да, барыларыгар кыттар кыаҕа суох эбит. «Күүһэ кыайарынан ыллыы сатыыра. Биир үксүн балыыһаҕа сыппыта», — диэн ахтар ийэтэ.
Олоҕун тиһэх күннэрэ
Мин хоһооннорум, мин ырыаларым — мин оҕолорум буолуохтара, мин ааппын ааттатыахтара.
Куһаҕан быһыы уонна айыы
Дьон бары уһун үйэлэр тухары оҥорон-оҥорон ханнык куһаҕан быһыылары оҥоруу хайдаҕын, дьоҥҥо туох содуллааҕын быһааран үөрэппиттэр уонна онон кээмэйдээн, бу быһыылары тус-туспа араартаан куһаҕан, олус куһаҕан, ыар, хара, дьиикэй быһыылар диэн тус-туспа арааран ааттыыллар.
Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит «ай» диэн өйү-санааны быһаарар икки өрүттээх суолталаах тылга «ыы» диэн ытааһын сыһыарыытын көмөтүнэн үөскээбит «айыы» диэн тыл бэйэтин төрүт дорҕооннорун тутулугунан куһаҕана баһыйара биллэр. Бу тыл сахаларга хаһан да үчүгэй тыл буола уларыйар кыаҕа суох.
Көстүбэт эйгэ
Көстүбэт эйгэ диэн киһи хараҕар көстүбэттэр сылдьар сирдэрин сахалар ааттыыллар. Көстүбэттэр элбэхтэр; иччилэр, үөрдэр, айыылар бары көннөрү киһиэхэ көстүбэттэр. Ону тэҥэ, киһи тугу соһуччу көрө түспүтэ, билбэтэ, араас абааһылар көстүбэттэргэ киирсэллэр.
Онон көстүбэттэри үөрэтии олус былыргы кэмнэртэн ыла саҕаланан баран өй-санаа сайдыытын кытта тэҥҥэ сайдан, эбиллэн, уларыйан иһэр. Дьон көстүбэттэртэн өйдөрө-санаалара туспатын, уратытын арааран билэннэр, олору бэйэлэриттэн атын сиргэ арааран туспа дойдуга олохтуу сатыыр этилэр. Бу улахан дьайыылаах уратылары өйдөрө-санаалара сайдан, тупсан иһэр дьон бары билэн олохторугар таба туһаныахтара этэ.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэр Аан дойду үс дойдуга; Үөһээ, Орто, Аллараа дойдуларга арахсыбыта быданнаабыт уонна бу дойдуларга барыларыгар үчүгэй уонна куһаҕан айыылар, дьоннор, абааһылар бааллар. Онтон нууччалар православнай таҥараларын үөрэҕэр Үөһээ дойдубутун Ырай диэн ааттаабыттар уонна аҥардастыы үчүгэйдэр эрэ мустар дойдуларыгар кубулуппуттар. Онтон Аллараа дойдуга аҥардастыы куһаҕаннары эрэ мунньар сир оҥорбуттар.
Туһаныллыбыт литература
1. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. – М.: Эксмо; Форум, 2007. – 960 с.
2. Каженкин И.И. Орто дойду олоҕо. - Дьокуускай: 2019. - 158 с.
Уллук сутуруо
Өссө маны көр
Сутуруо
Иккис сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар
Иккис сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар 1900 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүттэн алтынньы 28 күнүгэр дылы Париж куоракка буолбут. Бу оонньуу Аан дойду быыстапкатын кытта тэҥҥэ ыытыллыбыт. Оонньууга 997 кыттааччы, ол иһигэр 22 дьахтар кыттыбыт. 24 дойдуттан 95 кэмпилиэк мэдээли 20 спорт көрүҥэр  ылбыттар.
Тирэхтээх
Нэльгэһэ өрүс хаҥас кытылын устун Адыаччы өрүскэ диэри 120 км. усталаах.
Коронавирус
Эпидимиологията
2019 сыл ахсынньытыгар Кытайга 2019 с.саҥа вирус быһыытынан ыҥырыллыбыт пневмония үрдээһинэ саҕаламмыта. Сотору буолан кини атын дойдуларга тарҕаммыта. Ыарыһах, харамай буолар кыахтаах. Биэрии кыаллар механизмнара: салгынынан, контактнай. Ыалдьыы кыһын уонна эрдэ саас үүнэр. ОРВИ-нан ыалдьыбыт дьон ахсааннатарыттан коронавируһунан ыалдьыбыт дьон ахсаана ортотунан 12% буолар. Быраабыла курдук үтүөрбүт киһи иммунитета уһун буолбатах. Коронавирдар киэҥ нэлэмэн сирдэрин туһунан дьон 80 %- на булуллубут анал антителлара туоһулууллар.
Үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар
Үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар 1904 сыллаахха от ыйын1 күнүттэн сэтинньи ый 23 күнүгэр дылы Сент -Луис (АХШ) ыытыллыбыт. Барыта 651 кыттааччы, ол иһигэр 6 дьахтар 12 дойдуттан күрэхтэспиттэр. 94 кэмпилиэк мэтээли 18 спорт көрүҥэр ылбыттар.
Литинскай Генрих Ильич
Ылыллыбыт сирэ
Биография.ру
Call of Duty: Black Ops II
Call of Duty: Black Ops II — («Зов Долга: Секретные операции II») — өссө атыыга тахса илик 3D-шутер онньуу. Call of Duty сиэрийэ тохсус оонньуута, Call of Duty: Black Ops сиквела. Treyarch студия оҥорор. Оонньуу анонса 2012 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр буолбута, 2012 сыл ахсынньы 13 күнүгэр тахсыахтаах
Саҥыйахтаах
500px|thumb|right|Саныйахтаах нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Саныйахтаах нэһилиэгэ. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ. Улуус кииниттэн илин диэкки Өлүөнэ устун 184 - 277 км. сытар.
Сиэр туһунан
Сиэр диэн сахалар олохторун устата тутуһа сылдьар сокуоннара буолар.
«Сиэрдээх киһи» диэн этии сиэри тутуһар, үчүгэй үгэстэргэ үөрэммит, мээлэ, ол-бу, буолар-буолбат айыыны оҥорбот киһини быһаарар.
Киһини мунньуллубут, үгэскэ кубулуйбут санаалара салайаллар. «Киһини санаата салайар» диэн сахалар этиилэрэ итинник дакаастанар. Yчүгэй үгэстэртэн хомуллан сиэр үөскүүр.
Сиэр диэн киһи куруук тутта сылдьар быһыыта, саҥарар саҥата, дьону кытта сыһыана буолар.
Дьааҥы хаптал хайалара
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Брюс Пэрри
Брюс Пэрри (Bruce Parry), Англия BBC канаалын репортёра, уруккута байыаннай. Саха Сирин устан биллэрбит киhи.
Исмаил Мусукаев
Олоҕун олуктара
Родился 28 января 1993 сыл тохсунньу 28 күнүгэр Нальчик куоракка төрөөбүтэ. Көҥүл тустуунан 12 саастааҕыттан дьарыктанар. Тренера Шеме Шемеев уонна Юсуп Ажоев.
Бомонт
Бомонт (Beaumont), АХШ соҕуруу өттүгэр Техас штаакка баар куорат, Нечес өрүскэ турар муора порда (грузооборота сылга 50 мөл. т кэриҥэ).
Стивен Сегал
Стивен Фредерик Сегал (Steven Frederic Seagal, 1952) — Америка биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы.
Илларионов Афанасий Петрович
СӨ Ил Түмэн государственнай мунньаҕын представителлэрин палататын бастакы бэрэссэдээтэлэ.
Олоҕун олуктара
Эдьигээн улууhун Наатара нэhилиэгэр 1942 сыл алтынньы 18 күнүгэр хоту көспүт Чурапчыларга төрөөбүтэ.
Уичито Фолс
Уичито Фолс (Wichita Falls), город на юге США, штат Техас. Население 102,5 тыс человек (2004). Электротехническая, стекольная, нефтеперерабатывающая, химическая промышленность.
Калсиум
Калсиум диэн химия элемена, Биһиэхэ кальций диэн аат тарҕаммыт. Бэлиэтэ Ca уонна атом нүөмэрэ 20. Атом маассата 40.078. Калсиум сымнаҕас алкалин сир метал. Сир хаҕыҕар уонна байҕал уутугар тарҕаныытынан бэhис элемент.
Биоэтика
Аборт
Медицинскэй аборту оноруу туьунан боппуруос араас дойдуларга государство итэ5элиттэн сылтаан сокуонунан атын-атыннык быьаарыллар. Ислам, буддизм уонна индуизм аборт онорууну медицинскэй еруттээх да буолла5ына утараллар. Католическай уонна Православнай церковтар (Нуучча Православнай Церкова эмиэ) Василий Великэй курдук аборту елеруугэ тэннииллэр. Основы социальной концепции Русской Православной Церкви диэн докумуонна ийэ оло5ун быыьыыр сыалтан аборт оноьуллуон себун туьунан этиллэр. Светскэй государстволар баьыйар еттулэригэр дьахтар бэйэтин организмын бэйэтэ быьаарыан сеп, онтон бэйэтэ туспа бырааптаах личность тереете5унэ эрэ баар буолуон сеп диэн аборту кенуллуур.
Алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар
Алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулары (эбэтэр 1916 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара), 1912 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр МОК быһаарыытынан Берлин куоракка 1916 сыллаахха ыытыллыахтаах этэ. Ол эрэн Маҥнайгы Аҕа дойду сэриитэ саҕаламмытынан оонньуу тохтотуллубут. Бу оонньууларга анаан Берлиҥҥэ саҥа стадион тутуллан бэлэм буолбута. Улахан этиинэн кыһыҥҥы Олимпийскай нэдиэлэни ыытыы буолбута.Баден- Вюртембергка ыытыллыахтаах этэ.
Ойуулаах сарыы этэрбэс
Ойуулаах сарыы этэрбэс эбэтэр дьэрэкээннээх сарыы этэрбэс - мааныга кэтиллэр, айаҕыттан тумсугар диэри өҥнөөх сабынан дьэрэкээн ойуулаах тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ.
Сукуй
Сукуй — бүтэй эҥэрдээх, тимэҕэ суох аллараанан кэтиллэр улахан саҕынньах.
Торҕо
Токкоҕо диэри кыһыҥҥы суол баар. Мурун хайаҕа чароиты хостууллар.
Уйгур тыла
Лексиката
Уйгур лексикатыгар элбэх кэлии тыл баар. Түүрүк тылларыттан ордук казах, узбек уонна чагатай тылларыттан киириилэр элбэхтэр. Ону таһынан 10-с үйэттэн ыла саҕалаан уйгур омуга исламҥа көспүтүн кэннэ элбэх тыл араб уонна фарси тылларыттан киирбиттэрэ. 19-20 үйэҕэ уйгур лексиката нуучча уонна кытай тылын сабыдыалын ылыммыта.