cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1907
1907 сыл.
1859
1859 сыл.
Мадьоҥ
Мадьоҥ (mah-jongg, májiàng) — Кытай фишкаларынан сүүйсүү оонньуута, дайстар (оонньуу умуохтара) туттуллаллар. Покерга уонна доминоҕа сорох өттүнэн майгынныыр. Мадьоҥнааччы билиилээх, көрүүлээх уонна табыллыылаах буолуохтаах. Табыллыы дьайыыта оонньуу араас сиэрдэриттэн тутулуктаах. Оонньуу сыалынан буолар 14-16 фишкаттан турар саамай күндү комбинацияны хомуйуу. Оонньууга түөрт киhи кыттар (хас биирдии бэйэтин диэки). Мадьоҥ Кытайга, Дьоппуоҥҥа у.д.а. Илин уонна Соҕуруулуу-илин Азия дойдуларыгар тарҕаммыт.
Арҕаа Таас
Халыма өрус салаата Дьаһаак өрүс тардыытыгар сытар. Устата 100 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 2219 -2391 м. үрдүккэ тиийэллэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Суон тумус
300px|thumb|right|Суон тумус Суон тумус (Обыкновенный дубонос, ) — Саха сирин соҕуруу уонна киин улуустарыгар дэҥҥэ көтөн кэлэр чыычаах. Бу Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр Суон тумустар уустарын Саха сиригэр көстөр соҕотох көрүҥэ. Байкаал кытыытыгар уйаланара биллэр.
Дамаскус
Дамаскус диэн Сирия киин уонна ордук улахан куората. Аан дойду ордук былыргы куораттарын ахсааннарыгар киирсэр. Олохтоохторун ахсаана тула эргинниин 6.5 млн.
Муус устар 2
Муус устар 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 92-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 93-c күнэ). Сыл бүтүө 273 күн баар.
Уолчаан (сис)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
Улуу Британия
Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия Холбоhуктаах Хоруоллуга (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) диэн хотугулуу-арҕаа Европа дойдута. Британия арыыларыгар баар. Атлантика далайын кытылыгар Европа арҕаа өттүгэр сытар.
Ааҥыл тыла элбэх дойдуга иккис тыл быһыытынан тарҕанна, интэриниэккэ уонна да атын ситимнэргэ баһылыыр оруолу оонньуур. Улуу Британия экэниэмикэтэ — аан дойдуга тохсус миэстэни ылар; дойду байыаннай бүддьүөтэ — аан дойдуга үрдүктэртэн биирдэстэрэ.
Ньылхан
300px|thumb|right|Ньылхан сэлиэнньэ таҥаратын дьиэтэ Ньылхан. (нууччалыы: Нелькан) Хабаровскай кыраай Айаан-Маайа оройуонугар баар сэлиэнньэ, оройуон кииниттэн 200 км.
Км²
1 км² тэҥ:
Чакыр нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Улуус кииниттэн 15 км соҕуруу диэкки Амма өрүс уҥуор сытар.
Өлөөн хомото
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Таас Кыстаабыт
Чыпчаала муора таһымыттан 2200 м. үрдүккэ тиийэр. Геология өртүнэн триас сланецтара уонна гранит быһа охсуулара.
Ал-Каида
Ал-Каида араас дойдуларга баар олохтоох уонна сэрии сыалларыгар саба түһэр, олортон ордук биллиилээхтэрэ 2001 сыллааҕы Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ. Онтон сылтаан АХШ дьаhалтата терроризмныын сэриини саҕалаабыта. 2009 с. туругунан, бөлөх 200-300 икки ардынан кыттааччылардаах.
Улуу Британия
Дьоно сэргэтэ
2011 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Улуу Британия олохтоохторун ахсаана 63181775 буолбута. Бу көрдөрүүтүнэн Европа Сойууһугар 3-с миэстэлээх, Наассыйалар Содружестволарыгар — 5-суонна аан дойдуга — 21-с.
Устуоруйаттан
1917 — Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр Улуу Британия хоруола Георг V бэйэтин кэргэттэрин ааттарыттан ниэмэстии титуллары суох гынарга ыйаах таһаарбыт. Инньэ гынан хоруол династиятын аата Саксен-Кобург-Гота оннугар Виндзор буолбута.
Бороҥ хаас
Өссө маны көр
Хаас
Еремисов Михаил Николаевич
Үөһээ Бүлүү Далырыгар 1961 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр төрөөбүт. Балаҕан ыйын 6 күнүгэр 2010 сыллаахха өлбүт.
Норвегия сахалара
Норвегия сахалара
Ньылхан
Устуоруйаттан
Саха хомуньуустара бу иннинэ саҕаламмыт тоҥус бастаанньатын уҕарыта сатаабыттар, тоҥустар буоллаҕына сэбиэскэй былаас туох да үчүгэйи аҕалбата диэн санааларын уларыппатахтар
Чапаев (нэһилиэк)
500px|thumb|right|Чапаев нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Чапаев нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чапаево.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 928 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Чапаево — 856, Тинная — 72 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Батас
Батас да, батыйа да үөһэттэн курбуулуу оҕустахха булду (өстөөҕү) төһө кыалларынан улаханнык эмсэҕэлиир, дириҥник киирэр оҥоһуулаахтар. Холобур, саха быһаҕын үөһэ суох өттө токур буолар эбит буоллаҕына, сэрии сэбин ити иэдэһэ көнө буолар. Маны таһынан, үөстэрэ чэгиэн эккэ салгыны, кири киллэрэн сүһүрдэр аналлаахтар.
Хатанга (өрүс)
Хотугу Сибиир намталынан киэҥ хочоннон устар. Өрүс алын тардыытыгар хочото 5 км. кэтиттээх уонна үөһэ элбэх арыыланар.
.cd
.cd диэн Конго Демократ Республиката үрдүк таhымнаах ил домена.
Рамадаан
Көстүүтэ
300px|left|thumb|Ый. Бахрейн Саҕаланар күнэ сылтан сыл аайы атын, ый халандаарыттан тутулуктаах, ону ааһан дойду аайы рамадаан саҕаланр күнэ эмиэ уратылаах буолуон сөп - сорох дойдулар астрономия дааннайдарын туһаналлар, сорохтор - Ыйы кэтииллэр, сорохтор ытык дьон этиилэрин истэллэр. Рамадаан саҕаламмытын кэннэ мусульмаанар сарсыарда күн тахсыытыттан күн киириэр дылы аһаабаттар, уу испэттэр. Үксүгэн 30 күн устата буолар, сороҕор 29 хонук буолар.
Аһаабаттара тулууру иитиигэ уонна өйү-санааны сайыннарыыга аналлаах буолар. Бу кэмҥэ мусульмааннар дьадаҥы уонна дьиэтэ суох дьоҥҥо көмөлөһүөхтээхтэр, истимтиэ буолуу уонна ымсыыны уҕарытыы туһунан саныахтаахтаахтар. Рамадаан кэмигэр таҥараларыттан ааспыт аньыыларын бырастыы гыналларын көрдөһөллөр, уонна оннук дьайыы өссө буолбатын диэн үҥэллэр.
Алтай тыла
Алтай тыла — эбэтэр "соҕуруу алтай тыла" алтайдар тыллара, түүр тыллар ахсааннарыгар киирэр. Алтай Республикатын официальнай тыла. 1948 с. дылы ойрот тыла диэн ааттанара. 2002 с. 67,900 алтай тылынан саҥарааччы баара.
Рамадаан
Көстүүтэ
Сорох дьон Рамадааны тутуһаллара булгуччута суох, холобур оҕолор, ыраах айанныыр дьон, хат дьахталлар аччыктыыллара булгуччулаахтык ирдэммэт. Күн киирбитин кэннэ бары да аһыахтарын сөп, ол ас аата ифтар диэн ааттанар. Сороҕор элбэх буолан түмсэн аһыыллар. . Sometimes markets open after Iftar and stay open during the night.
Алтайдар
Алтайдар — түүр омуга. Алтай Республикатыгар, Алтай кыраайыгар, Тываҕа уонна Монголияҕа олороллор. Алтайдар икки бөлөххө арахсаллар: 2000 сылтан саҕалаан биэрэпискэ кумандиннар уонна телеуттар туспа омук быһыытынан учуоттанар буолбуттара.
Ахсааннара
Монгольскай Алтайыгар (Монголия) уонна Алтай уокурукугар (Кытай) алтайдар монголларынан ааҕыллаллар. Онно алтайдар ахсааннара хас да тыһыынча киһинэн сыаналанар.
Соҕуруу Кириэс (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Кириэскэ маарыҥныыр астеризм былыргыттан биллэр. Ром астрономнара «Ыраахтааҕы Трона» диэн Август чиэһигэр ааттыыр этилэр. Арааб астрономнара эмиэ билэр этилэр, ол туһунан Данте XIV үйэҕэ суруйбута. Саҥа Кэм европаттан төрүттэх бу бөлөҕү ырыппыт киһинэн буолар Америго Веспуччи, 1501 кини «Миндаль» (Il Mandorla) диэн ааттаабыт. Петер Планциус 1589 сыллаахха туспа бөлөх курдук киллэрбит.
Балыма
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
UTC+9
Сигэлэр
Časové pásmo Huso horario
Сергей Прокудин-Горскай
Владимир куоракка 1863 сыллаахха атырдьах ыйын 31 күнүгэр төрөөбүт.
Улуу Александр
thumb|350px|Александр империятын хаартата.
Уһук Илиннээҕи байыаннай уокурук
Уһук Илиннээҕи байыаннай уокурук (ДВО) — Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэрин холбоһуга. 1918 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр тэриллибит.
Октант (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Октант Октант (Octans) — соҕуруу халлаан өлбөөркөй сулустарын бөлөхҕө, бу бөлөххө Соҕуруу полюс баар. Халлааҥҥа 291,0 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 56 харахха көстөр сулустардаах.
Жатай
Устуоруйата
Оробуочай бөһүөлэк быһыытынан 1948 сыл муус устар 28 күнүгэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Ыйааҕынан буолбута.
Промышленность
Икки сүрүн тэрилтэтэ: Сатайдааҕы судоремонтнай-судостроительнай собуот уонна Дьокуускайдааҕы нефтебаза.
Никифоров Гаврил Васильевич
Олоҕун олуктара
I гильдиялаах атыыһыт, бочуоттаах инородец, Император дворун коммерц-советнига. «М. Г. Васильев и Г .В. Никифоров», «Г. В. Никифоров и И. П. Антипин» диэн эргиэн дьиэлэрин төрүттээбитэ.
Түүлээҕинэн Ирбиит уонна Алын Новгород дьаармаҥкаларыгар эргинэр этэ. Оборота 1 мөл. солк. тахса этэ. Дьокуускай куоракка хас да оскуола туттарбыта, Тыллымыга приход оскуолатын уонна пансион туттарбыта, онно оҕолоро Надежда, Елена уонна Аркадий үлэлээбиттэрэ. Реальнай училище үөрэнээччилэригэр стипендия анаабыта.
Дьиэ кэргэнэ
Улахан уола Сергей Сергеевич (Манньыаттаах уолун улахан сиэнэ) аҕата бүтэрбэтэх физкультура институтун бүтэрбитэ, биллиилээх спортсмен уонна тренер этэ («Зенит» кулууп), билигин Москубаҕа олорор, Сергей Сергеевич Никифоров диэн уоллаах.
Айар (кинигэ кыһата)
1926 с. ССКП обкуомун кулун тутар 2 күнүнээҕи быһаарыытынан, САССР бырабыыталыстыбатын от ыйын 30 күнүнээҕи уурааҕынан (М. Аммосов илии баттааһыннаах) Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай кинигэ кыһата диэн ааттанан тэриллибитэ. Бастакы тэрийээччилэринэн уонна салайааччыларынан суруйааччылар П. А. Ойуунускай, Күндэ, Эллэй, Күннүк Уурастыырап, суруналыыс, тылбаасчыт С. Г. Потапов уонна да атыттар буолбуттара. Онтон саҕалаан Саха АССР суруйааччылара бары кэриэтэ бу тэрилтэҕэ араас кэмҥэ үлэлии сылдьыбыттара.
Ойоҕос Яр
Устата 100 км. кэриҥэ. Үрдүгэ 50 км. тиийэр.
Туобычаан
Туобычаан хайа. Эльгэ хаптал хайаларын илин диэкки Эльгэ өрүс кытылыгар Туобычаан төрдүгэр турар.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
Географията
Хоту Уус-Алданныын, хотугулуу-илин Чурапчылыын, соҕуруулуу-илин Аммалыын, cоҕуруулуу-арҕаа Хаҥаластыын уонна арҕаа Дьокуускайдыын кэккэлэhэр.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун биллиилээх дьоно
Попов Фёдор Кузьмич (08.12.1921—13.10.1943) — сахалартан бастакы Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Баишева Февронья Алексеевна — РСФСР үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Варламова Анастасия Николаевна (23.03.1948—16.08.2006) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Борисова Степанида Ильинична — театр уонна киинэ артыыһа, ырыаһыт, Российскай Федерация норуодунай артыыһа.
Муксунуоха (хайа)
Муксунуоха Таас хайа - Усуйаана улууһугар Сиэллээх тамах илин кытылыттан 35 км сиргэ турар хайа.
Таджик тыла
Таджик тыла (забо́ни тоҷикӣ́ [za’bɔːni tɔːd͡ʒi’ki], эбэтэр форси́и тоҷикӣ́ [fɔːr’siji tɔːd͡ʒi’ki] «таджик фарсита») — Орто Азия таджиктарын тыллара, Таджикистаан судаарыстыбатын тыла. Ииндийэ-Ираан тылларын ираан тылларын бөлөҕөр киирэр. Персия тылын хотугулуу-илин барылын курдук көрүөххэ сөп - таджииктар уонна Ираан персия тыллаах дьонноро билигин да бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөр.
Оконешников Егор Иннокентьевич
Олоҕун олуктара
1930 сыллаахха Балаҕан ыйын 1 күнүгэр Уус-Алдан I Курбуһах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1330-с
1330-с сыллар.
1350-с
1350-с сыллар.
Жан-Жак Руссо
Жан-Жак Руссо́ (Jean-Jacques Rousseau; Бэс ыйын 28 1712, Женева — От ыйын 2 1778, Эрменонвиль, Париж таһа) диэн француз суруйааччыта, өйдөөх, композитор. Дьон или быһа салайыытын туһунан дириҥ үлэлээх: (быһа демократия), ол тутул билигин да туттуллар, холобур Швейцарияҕа.
Былыргы түүр бичигэ
Былыргы түүр бичигэ (Орхон-Енисей бичигэ) диэн Орто Азияҕа түүр тылларынан биһиги эрабыт иннинэ V-с үйэттэн биһиги эрабыт X үйэтигэр дылы туттуллубут сурук-бичик. Билиҥҥи чинчийэччилэргэ бастаан Орхон уонна Енисей өрүстэр кытылларыгар көстүбүттэр. Сороҕар рунанан сурук дииллэр, былыргы германскай руналарга майгынныырын иһин (сорох руналар ойуутунан эрэ буолбакка, суолтатынан эмиэ сөп түбэсиһэллэр).
Грегор Иоганн Мендель
Олоҕун олуктара
Иоганн Мендель 1822 сыллаахха от ыйын 20 күнүгэр бааһынай Антон уонна Розина Менделлэр дьиэ кэргэннэригэр кырачаан Хейнцендорф диэн тыа куоратыгар (билигин Гинчице, Вражне сэлиэнньэ сорҕото, Чехия) төрөөбүтэ.
Давыдова Вера Дмитриевна
Вера Дмитриевна дьиэтээҕи учууталынан көскө кэлбит сыылынай Людмила Андрониковна Ельцова буолбута. Кини көмөтүнэн Дьокуускайдааҕы дьахталлар гимназияларыгар киирэн үөрэммитэ. Дьокуускайдааҕы учуутал техникумун үөрэнэн бүтэрэн, Таатта уонна Дьокуускай куорат оскуолаларыгар сүүрбэччэ сыл учууталынан үлэлээбитэ.
1930 сыллаахха Вера Давыдова «Ааҕар кинигэни» оҥорон бэчээттэппитэ. Онон хаан-уруу сахатын норуотун иннигэр үөрэх, билии барҕатыгар улахан өҥөлөөх киһинэн буолар.
.de
.de диэн Германия үрдүк таhымнаах ил домена.
Саһыл (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Саһыл Саһыл (Vulpecula, Vul) — хоту халлаан өлбөөркөй сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 268,2 квадрат кыраадыс иэннээх, 72 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан сайын толору көстөр.
Спитакка буолбут сир хамсааһына
Бу сир хамсааһына Армянскай ССР промышленнай кыаҕын 40 % суох оҥорбута. Бу сир хамсааһынын түмүгэр 25 тыһыынча киһи өлбүтэ, 19 тыһыынча киһи инбэлиит буолбута, 514 тыһыынча киһи олорор дьиэтэ-уота суох хаалбыта.
Бэдэр
Бэдэр (лат. Lynx) диэн сиэмэх кыыл, куоска бииһин-ууһугар киирсэр. Соҕотоҕун сылдьан бултуур. Атыыр бэдэр ыйааһына 18-30 киилэ буолар. Бэйэтин уһуна 80-130 см, үрдүгэ арҕаһыгар 70 см тиийэр.
Вонгродскай Виталий Антонович
Үлэтэ
1898 с. Кыһыл Кириэс амбулаториятын арыттарбыта, 1908 с. Саха уобалаһын быраастарын уопсастыбатын тэрийбитэ. Кини көҕүлээһинэн уонна тэрээһининэн Саха уобалаһын быраастарын бастакы сийиэстэрэ (1897 уонна 1898 сс.) ыытылыбыттара. Онно көрүллүбүт боппуруостар хойукка дылы Саха сиригэр медицина сайдыытын хайысхатын тосхоллообуттара.
Чаччыгыныар
Үөрүнэн ойуурга олохсуйар көтөр. Муус устар бүтүүтүгэр кэлэр. Балаҕан ыйын иккис аҥаарыгар соҕуруулуур. Сорох көтөрдөр сэдэхтик кыстыыллар. Уйатын оттон уонна туойтан оҥорор. 6-10 сымыыттаах буолар. Тыһыта 12 хонук устата баттыыр. Оҕолоро 12-13 хонук уйаларыгар олороллор. Иккиэн аһаталлар.
Нестерова Елена Васильевна
Нестерова Елена Васильевна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
1302
1302 сыл.
1881
1881 сыл.
Нациялар Лигалара
Нациялар Лигалара — Иккис Аан дойду сэриитин иннинэ аан дойду судаарыстыбаларын холбуу сылдьыбыт тэрилтэ.
1308
1308 сыл.
Тайлаан
Тайлаан Хоруоллуга (тай. ราชอาณาจักรไทย Ratcha Anachak Thai) диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Кирбиилэhэр Лаостуун уонна Мьянмардыын хоту, Камбодьалыын илин, Тайлаан хомотунуун уонна Малайзиялыын соҕуруу уонна Андаман байҕалыныын арҕаа. Тайлаан киин уонна ордук улахан куората Баҥкок. Дойду политика, эргиэн, индустрия уонна култуура кииннэрэ буолар.
Тайлаан иэнэ 513,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 63 млн. Олортон 80% таайдар, 10% кытайдар уонна 3% малайдар. Атын омуктар моннар, кхмердар уонна хайаларга олорор биистэр. Дойду ил тыла тай тыла.
Түркменистаан
Түркменистаан бүтүн ис оҥоhугун үүнүүтүн көрдөрүүтэ 11.5% (2007), аан дойдуга 11с. Сир баайа элбэх, ол гынан баран дойду улахан өттө Каракум кумах куйаарга баар. Ил тутула биир партия системата. 21 ахсынньы 2006 с. дылы "Түркменбашы" ("Түркмен баhа") диэн аатынан биллэр Сапармурат Ниязов президент этэ. Кини өлбүтүн кэнниттэн 11 олунньуга 2007 с. Гурбангулы Бердымуhаммедов президент буолбута.
Ыйааһын (сулустар бөлөхтөрө)
Сулустар
Ордук чаҕылхай сулустар түөрт муннук курдук көстөллөр:
1315
1315 сыл.
Иванов Василий Ксенофонтович
Олоҕун олуктара
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар баҕа өттүнэн фроҥҥа барбыт. Политсоставы үрдэтэр куурустарыгар үөрэммит. 1942 сыл от ыйын 1 күнүттэн 1943 сыл муус устарыгар дылы Брянскай фронт политсоставын резерватыгар баар эбит. Младшай политрук. 1943 сыл муус устарыгар сураҕа суох сүппүт. Элиста куорат таһыгар өлбүт буолуон сөп.
Алмазэргиэнбанк
Историята
Бастаан 1993 сыллахха Эргиэн диэн ааттаах арыллыбыта. 1994 сыллахха аатын Алмазэргиэнбааҥҥа уларыппыта. Араасыыйа бааннарын ассоциациятыгар киирбитэ. 1998 сыллахха Барабылыанньа бэрэсидээтэлинэн Николаев Айсен талыллыбыта. 2000 сыллахха Алмазнай палата чилиэнэ буолбута - ол аата алмаастары батарарга правовой, таможеннай, финансовай уонна информационнайкөмө буолар  кыахтаммыта. 2001 сыллаахха Арассыыйа сыаналаах кумааҕылары атыылаһар уонна атыылыыр быраап ылбыта. 2003 үп-харчы өҥөлөрүн оҥорор Арассыыйа киин бааныттан лицензияны ылбыта 2006 сыллаахха Саха сиригэр судаарыстыбаттан ылар харчыны нэһилиэнньэҕэ тиэрдэргэ аһаҕас конкурска кыайбыта. 2011 сыллахха ил көмөтүн баан нөҥүө тиэрдэр буолбута. 2015 сыллаахха Эксперт рейтинговай агентствота А+ рейтиҥы иҥэрбитэ. 2016 сыллахха Арассыыйа киин баана Арассыыйа суолталаах бааннарын тиһилигэр киллэрбитэ. Дьокуускай куорат транспорын каартатын үлэҕэ киллэрбитэ.
Миронов Алексей Афанасьевич
Олоҕун олуктара
Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн, 1929 с. нэһилиэк Сэбиэтин сэкиритээринэн, Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн, сэриигэ барыар дылы оройуон статистикатын учаастактааҕы инспекторынан үлэлээбит.
Этиопия
Этиопия (гээз: ኢትዮጵያ ʾĪtyōṗṗyā) диэн Африка муоhугар баар дойду. Этиопиялыын кирбиилэhэллэр Эритрея хоту, Судан арҕаа, Кения соҕуруу, Сомалия илин уонна Дьибути хотугулуу илин. Иэнэ 1,100,000 км², олохтоохторун ахсаана 78,000,000 тахса. Киин куорат Аддис Абаба.
Польша
Атын дойдулары кытта кэккэлэһэр: хоту - Балтик байҕал, Россиялыын (Калининград уобалаһа) уонна Литвалыын, илин – Беларусьтуун уонна Украиналыын, соҕуруу – Чехиялыын уонна Словакиялыын, арҕаа – Германиялыын.
Историята
Польша диэн дойду аата бастаан 966 сыллахха официальнайдык туттуллубута. 1569 сыллахха Литваны кытта олус күүстээх союз тэрийбитэ. 1795 сыллахха үс дойдуга бытарыллыбыта. Бастакы аан дойду сэриитин кэнниттэн суверенитетын төттөрү ылбыта, уонна Аан дойду иккис сэриитигэр эмиэ сүтэрбитэ. Аҕыйах сыл буолан баран Польша народнай өрөспүүбүлүкэтэ буолбута, ССРС хонтуруолугар баар Илин блок састаабыгар киирбитэ.
Итэҕэл
Билигин Польшаҕа итэҕэллэр үксүлэрэ Римо-католиктар, 200 тыһ. — греко-католиктар ,онтон аҕыйах ахсааннаах армяннар-католик бөлөхтөрө бааллар. Польшаҕа утарсааччылар ахсааннара элбэх.
1325
1325 сыл.
1326
1326 сыл.
Долуханова Зара Александровна
Олоҕун кэрчиктэрэ
Зара Долуханова Д. Россини Золушка оператын Сойууска бастакы туруорууга Золушка баартыйатын толорбута.
Тыл (саҥарар)
Тыл араас категориялара: киһи тыла (предмет изучения лингвистики): дьон кэпсэтэр тыла, дьон бодоруһарыгар анаммыт оҥоһуу тыллар (холобура, волапюк, эсперанто), жестынан истибэт дьон тыла, формальнай тыл көмпүүтэр тыла (например, Алгол, SQL), кыыл-сүөл тыла тылы лингвистика үөрэтэр (языкознание).
Черемкин Петр Николаевич
Муус устар 1 күнүгэр 1961 сыллаахха Саха АССР Муома оройуонун Соболоох нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
CCTV
thumb|right|CCTV's outgoing headquarters
Жукова Людмила Николаевна
200px|thumb|right|Жукова Людмила Николаевна Жукова Людмила Николаевна — история билимин кандидата.
Олоҕун олуктара
Л.Н. Жукова — 70-н тахса научнай үлэлэр ааптардара; 10-н тахса юкагир культуратыгар уонна фольклоругар аналлаах үөрэх кинигэлэрин оҥорбута; юкагирдар фольклордарын, итэҕэллэрин чинчийэр.
Атырдьах ыйын 29
Атырдьах ыйын 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 241-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 242-c күнэ). Сыл бүтүө 124 күн баар.
1331
1331 сыл.
1332
1332 сыл.
Холбоhуктаах Арааб Эмираттара
ХАЭ нефть уонна айылҕа гааhын баай хаhаастардаахтар. Хаhаастар 1970-с сс. булуллубуттара. Омуктар икки ардыларынааҕы Валюта Фонда кэтээн көрүүтүнэн, 2009 с. ХАЭ атыылаhар кыаҕын паритета $293.5 млрд.
ССКП XX сийиэһэ
ССКП сүүрбэһис сийиэһэ Москубаҕа 1956 сыл олунньу 14-25 күннэригэр буолбута. И.Сталин таҥараҕа кубулуйуутун (культ личности) саралаабыт сийиэс быһыытынан биллэр.
Холбоhуктаах Арааб Эмираттара
Экономика
Дубайга небоскреба тутуутугар рабочайдар
Ордук улахан партнер нефть уонна газ экспортарын үлэлэтиигэ улахан ирээти ылар, ону тэҥэ транспорт средстволарын, электроэнергияны уонна араас оҥоһуктары туһанааччыларга улахан поставщик буолар.
Элбэх ахсаан халыыбын сыыhа туттуу
2) саха тылыгар элбэх ахсаан суолтата араастык бэриллэр: Ити курдук саха тылыгар элбэх ахсаан суолтатын маннык түбэлтэ5э биир ахсаан формата биэрэр кыахтаах:
1292
1292 сыл.
Соҕуруу Азия
Дойдулар уонна сирдэр
Соҕуруу Азияҕа бу дойдулар уонна территориялар киирэллэр:
Кэриэйэ Норуотун Демократическэй Өрөспүүбүлүкэтэ
1950 сыллаахха икки Кэриэй дойду ыккардынан утарсыы үөскээн Кэриэй сэриитэ саҕаламмыта. 1950 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Хотугу Кэриэйэ армията Соҕуруу Кэриэйэ сиригэр киирбитэ. Бу сэрии үс сыл устата буолбута. Соҕуруу Кэриэйэ өттүгэр Америка, Англия уонна да атын дойдулар сэриилэспиттэрэ, Хотугу Кэриэйэ өттүгэр Кытай армията сэриилэспитэ, Сэбиэскэй Сойуус сэриигэ кыттыбатаҕа да буоллар, Хотугу Кэриэйэҕэ улахан байыаннай көмө анаабыта. Бу сэриигэ икки өттүттэн 2,5 мөл. кэриэй өлбүтэ. 1953 сыллаахха быстах тупсуу баттанан сэрии Хотугу Кэриэйэҕэ биир партиялаах социалистическэй режим бөҕөргөммүтэ. Сэрии кэннэ Ким Ир Сен Хотугу Кэриэйэҕэ диктатураны олохтообута. Бу бириэмэҕэ дойдуга Ким Ир Сен личноһын сүгүрүйүүтэ үөскүүр. 70-с сыллардаахха КДДӨ экономикатын сайдыыта тохтоон барбыта. Маҥнайгы сүрүн биричиинэлэртэн биирдэстэрэ 1974 сыллаах кризис кэннэ ниэп сыанатын үрдээһинэ буолар (Хотугу Кэриэйэ ниэбэ суох дойду), ону таһынан дойду байыаннай ороскуота эмиэ үрдүк этэ. Дойду төрүттээчитэ Ким Ир Сен 1994 сыллаахха өлбүтүн кэннэ былаас кини уолугар, Ким Чен Ирга бэриллибитэ. 1996 сыллаахтан 1999 сыллаахха дылы Хотугу Кэриэйэҕэ улахан аччыктааһынтан 3 мөл. курдук киһи өлбүтэ.
Иһит (Хаҥалас улууһа)
Иһит — Хаҥалас улууһун Иһит нэһилиэгин киинэ.
1895
1895 сыл.
Уу сута
Уу сута диэн айылҕаҕа уу аһара элбээһинэ, сири-дойдуну ылыыта ааттанар.
Улуу Өктөөп революцията үлэһит дьон олохторугар улахан уларыйыылары, саҥаны айыылары сэрии-сэп күүһүнэн киллэрбитэ Аан дойду үрдүнэн хамсааһыны таһаарбыта.
Ной туһунан үһүйээҥҥэ кэпсэнэр олус элбэх уу кэлиититтэн дьон уонна кыыллар хайаларга куотуулара олус былыргыта суох кэмҥэ буолбут курдук. Үөрэх-билии, сурук-бичик өссө да сайда иликтэринэ бу уу кэлиитэ буолбута дьон тылынан уус-уран айымньыларыгар киирэн умнуллубат гына өйдөнөн хаалбыттар. Ной ковчег баар буола сылдьыбыт Кавказ хайаларыгар дьон тыылары соһо сылдьар уруһуйдара бааллара биллэллэр.
Наука эмиэ дакаастаабытынан айылҕаҕа олус элбэх уу кэлиитэ сөп буола-буола бэлиэтэнэр. Уонча тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр Сиргэ улахан уу кэлиитэ буола сылдьыбытын учуонайдар Сир магнитнай полюһа уларыйыытын үөрэтэн дакаастыы сылдьаллар. Кинилэр быһаарыыларынан Сир бэйэтин киинигэр эргийэн хаалан билиҥҥи хаар-муус мунньуллар полюстара экваторга түбэһэн хаалаллар эбит. Оччоҕуна олус элбэх муус түргэнник ууллуутуттан уу күүскэ эбиллиитэ буолара сабаҕаланар.
Бали байҕала
Сүрүн порда — Сурабая (Ява арыыга).
Ыам ыйын 3
Ыам ыйын 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 123-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 124-c күнэ). Сыл бүтүө 242 күн баар.
Түүркүйэ
Дойду ис политикатын тутула
Түрк Өрөспүүбүлүкэтин парламена биир палаталаах - Түркийэ Улуу Омук Мунньаҕа диэн ааттаах (түрк. Türkiye Büyük Millet Meclisi). ТУОМ 600 дьокутааттаах, мандаттара 5 сыл уһуннаах (2007 с. диэри 5 сыл этэ). Партияларга 10%-наах харгыс. Дойдуну президент салайар. Былааһы уонна парламены Түркийэ Конституциятын Дьүүлэ кэтиир. Дьүүл 15 киһилээх. Конституция Дьүүлүн салайааччытынан Хашим Килич буолар (2007 с. алтынньытыттан саҕалаан).
Хакасия
Экэниэмикэтэ
Экономиката — сүрүннээн гидроэлектроэнергияны уонна алюминийы оҥоруу. Хакасия энергетическэй тиһигэр Саяно-Шушенскай ГЭС, Майнскай ГЭС уонна өссө 3 кыра ТЭЦ киирэр. Алюминийы Саяногорскай уонна Хакаскай собуоттар оҥороллор. «Абаканвагонмаш» ПО Арассыыйа тимир суолун вагонун уонна контей-нерын 5%-н оҥорор.
Михайлов Владимир Африканович
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүк Сүбэтин Президиумун уураахтарынан 1976, 1983 уонна 1990 сыллардаахха үүт ыамыгар бигэлээх көрдөрүүлэрин уонна өр сыллаах туһалаах үлэтин иһин Үлэ Албан аатын уордьанын үс степеннэринэн наҕараадаланан, бу уордьан толору кавалера буолбут.
2013 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга улахан өҥөтүн, үлэҕэ үрдүк ситиһиилэрин уонна өр сыллаах кыһамньылаах үлэтин иһин Российскай Федерация Президенын Ыйааҕынан Бочуот уордьанынан наҕараадаламмыта. .
1353
1353 сыл.
Хаан тупсарыыта
“Хаан тупсарыыта” аймахтар, омуктар сайдар кыахтарын биллэрдик улаатыннарар. Атын омуктардыын элбэхтик холбоһон ыал буолбуттардаах омук сайдыыны ситиһэр, этин-сиинин тупсарар кыаҕа улаатар. Сахалар олоҥхо кэмин саҕаттан 35 биистэртэн холбоһон үөскээбиттэрин билинэллэр.
“Хаан тупсарыытын”, атын омуктуун холбоһон ыал буолуу, оҕолонуу кэнниттэн төрүт омук өйө-санаата баһыйдаҕына, саҥарар тылын оҕоҕо үөрэттэҕинэ эрэ омуга сайдар, саҥа киһини ылынар кыахтанар.
Эт-сиин уонна өй-санаа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи икки өрүтүн үөскэтэр буоллахтарына хайалара да аһара барбакка, бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктаахтык сайыннахтарына эрэ киһи олоҕо табыллар.
Кыргыыс тыла
Кыргызтыы 4 млн. киhи саҥарар Кыргызстаҥҥа, Кытайга, Афганистаҥҥа, Казахстаҥҥа, Тадьикистаҥҥа, Түркийэҕэ, Узбекистаҥҥа, Пакистаҥҥа уонна Россияҕа. Кыргыз бичигэ уларытыллыбыт Кирилл алпабыытынан (Кыргызстаҥҥа) уонна Араб алпабыытынан (Кытайга).
Түһүк
*Таһаарыы (чыгыш жөндөмө) - ыйытыыта: Кайдан? «Хантан?»; Кимден? «Кимтэн?» (-дан, -ден, -дон, -дөн, -тан, -тен, -тон, -төн:) токойдон «тыаттан», Бишкектен «Бишкектэн».
Бородянка
Бородянка (Бородянка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 13 167 (2014).
1363
1363 сыл.
Бүлүү улууһа
География
Улуус Өрөспүүбүлүкэ арҕаа өттүгэр тайаан сытар. Сирин ньуура дэхси.
Сирин иэнэ: 55,2 тыһ. кв. км.
Сытар координаталара: ?
Тохсунньу ый орто температурата: 38—40° тымныы.
Сүрүн өрүһэ Түҥ салаалаах Бүлүү өрүс. Бүлүү улууһугар элбэх күөллээх. Кинилэр уопсай иэннэрэ 295.157 гаҕа тэҥнэһэр. Саамай улахан күөллэринэн термокарстовай төрүттээх Мастаах уонна Боҕууда күөллэр буолаллар. Мастаах өрөспүүбүлүкэ саамай улахан күөллэриттэн биирдэстэрэ — 15 км усталаах, ортотугар тыалаах 13 арыылаах.
Чайанда гаас үөскээбит сирэ
Чайанда гаас үөскээбит сирэ — Ленскэй улуус территориятыгар баар бөдөҥ гаас үөскээбит сирэ.
Арассыыйа Правительствотын 2008 сыл муус устар 16 күнүнээҕи урааҕынан лицензияны Газпром ылбыта.
Айылҕа киртийиитэ
Билиҥҥи кэмҥэ Саха сирин айылҕатын киртийиитэ хас киһи хараҕар кытта көстөр буолла. Дьадаҥы дойду сиртэн баайы хостооһуну бэйэтигэр эрэ барыстаах өттүттэн оҥорор. Аҥардастыы туһалаах, атын дойдуга атыыга барар баайын эрэ хостоон хайа кыалларынан улахан барыһы ылан баран атын Айылҕаны харыстыыр, чөлүгэр түһэрэр өрүттэрин төрүт да аахсыбаттар, оҥорботтор, таах, ыһан-тоҕон хаалларан иһэллэр.
Маннык, куһаҕан түүллэр кэннилэриттэн киһи бары күүһүн уонна кыаҕын түмэн ыарахаттары көрсөргө бэлэмнэннэҕинэ эрэ табыллар. Эрдэттэн сэрэммит, туох эмэ куһаҕан буоларыгар өйүн-санаатын бэлэмнэммит киһи ханнык баҕарар ыарахаттары көрүстэҕинэ даҕаны этэҥҥэ туорууругар толору кыахтаах буолар. Куһаҕан түүллэр кэннилэриттэн киһи бэйэтин санаатын бөҕөргөтөн, дьулуурун уонна тулуурун, ол аата өсөһүн эбэн биэрэрэ эрэйиллэр.
Жирафа (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Жирафа Жирафа (Camelopardalis, Cam) — улахан буолан баран өлбөөркөй хотугу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Ордук улаханнык көстөр сулус +4,03m улаханнаах.
Дели
Дели (Хинди: दहली, Урду: دہلی dehlī) диэн Индия иккис улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 11 млн. Федерал бэриниилээх уния сирэ суолталаах, Ил Киин Куорат Региона.
Маршал Жуков бирикээьинэн уоппуска5а барыы
Маршал Жуков бирикээьинэн уоппуска5а барыы
- Булуу ерус билигин уута туьэн турар. Борохуот сылдьыбат. Онон, бука, Дьокуускайтан теннер киьи буолла5ын буолуо,- диэбит Исай.
Кирзовай саппыкыга ата5ын аалларан, аара ким эрэ бырахпыт холуоьатын булан кэтэн абыранан, уьус кунугэр биир урэххэ олорор ыалы булар. Манна аьаан-сынньанан баран дьолго Сунтаарга бараары олорор геолог дьахтары кытта аргыстаьаллар. Дьахтар сатыылыыр, атын Сэмэннэ биэрэр.
- Мин хаамарга уеруйэхпин. Ата5а суох киьи эн миин,- диир.
Төрөөбүт дойдутугар килбиэннээх үлэтэ
Семен Васильевич армия5а сэттэ сыл сулууспалаан баран дойдутугар эргиллибитэ.Пенсия5а тахсыар диэри Амакинскай экспедиция5а рабочайдаабыта. Кинилэр биригээдэлэрэ илиинэн шурфалары хаьаллара, автозимниктарга дьиэ-уот туталлара, сайыноттууллара.
Талакаан ньиэп үөскээбит сирэ
2008 сыл алтынньы 4 күнүгэр Илин ньиэп ситимин Тайшетка диэри төттөрү үлэлэппиттэрэ, Ангарскай куоракка ньиэп уонна химия комбинатыгар тиийбитэ. 2008 сыл күһүнүн туругунан ыйдааҕы ньиэп хостооһуна 120 тыһ. тонна. .
ХНТ Оҕо пуондата
1946 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр ХНТ Генеральнай Ассамблеята тэрийбитэ. Ол саҕана пуонда соругунан Иккис Аан дойду сэриитигэр эмсэҕэлээбит оҕолорго көмө оҥоруу этэ.
Хакаастар Арассыыйа састаабыгар киириилэрэ
Джунгардар сэриилэрэ бүппүтүн кэннэ, 1673, 1678 сылларга Иренак бэйэтин уолаттарын, күтүөттэрин кытта кыргыз сэриитин баһылаан Томскайга, Красноярскайга улахан алдьатыылаах походтары тэрийбитэ. Кыргызтар аҕыйахтыы ахсааннаах (Иренак сэриитэ муҥутаан 3 тыһ. тиийэ сылдьыбыта) сэриилэрэ нууччалар үчүгэйдик бөҕөргөтүммүт остуруоктарын кыайан сэриилээн ылар кыахтара суох этэ эрээри, ыкса баар бөһүөлэктэри уоттаан-халаан, биирдиилээн олорор ыаллары урусхаллаан олус улахан ороскуоту таһаараллара, дьону-сэргэни аймыыллара.
Түмүктээн эттэххэ, Сибииргэ күүстээх Нуучча судаарыстыбатын утары кыргызтар курдук 100-чэкэ сылы быһа ханнык да омук кыайан сэриилэспэтэҕэ
Красятычи
Красятычи (Красятичі) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 660 (2012).
Диалектика
Диалектика диэн философияҕа аргумент эбэтэр мөккүөр быһаарыытна ньымата. Европа Орто сылларыгар диалектика (уонна логика) үс босхо искусстволарстар биирдэстэрэ буолар этэ, атыттара риторика уонна грамматика.
Хоҥ Коҥ
Хоҥ Коҥ (кыт. 香港, Hong Kong, кант. Heūnggóng, Һөҥгоҥ, пут. Сяҥгаҥ), официаллык Хоҥ Коҥ Анал Административ Региона, диэн Чөмчүүк өрүс Соҕуруу Кытай байҕалыгар түһүүтүгэр турар куорат/территория. Олохтоохторун ахсаана 6.9 млн.
Филатов Алексей Алексеевич
Олоҕун олуктара
1942 сыллаахха (сэтинньи-ахсынньы) старшай лейтенант Филатов хамандаатынан Великие Луки куорат таһыгар кыргыһыыларга 2-с батальон 4 нэһилиэнньэлээх пууну өстөөхтөртөн босхолообут, 200-кэ өстөөх автоматчиктарын кыдыйбыт. Ахсынньы 6 күнүгэр аҕыйах байыастаах батальон Ряднево дэриэбинэ аттыгар өстөөх танковай атаакатын төттөрү охсубут, 1 докумуоннаах танкатын эспит, 10 блиндаһын уонна окуопатын былдьаабыт. Бойобуой өҥөлөрүн, байыастары тус хорсун холобурунан кыргыһыыга киллэрэрин иһин старшай лейтенант Филатов Александр Невскай уордьанынан наҕараадаламмыт.
Балаҕан ыйын 1
Балаҕан ыйын 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 244-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 245-c күнэ). Сыл бүтүө 121 күн баар.
30 Seconds to Mars
Олохтонуута
1998 сыллахха Джаред Лето уонна кини быраата Шэннон Лето иккиэн кыракый дьэтээҕи бырайыак курдук саҕалаабыттар. Мэтт Уэчэр кыратык хойутаан бөлөххө басист уонна синтезаторга ооннььооччу быһыытынан холбоспут. Икки араас гитариһы(Кевин Дрэйк уонна Солон Бикслер) кытта үлэлээн баран, бөлөх Томо Милишевиһы ыҥырбыт. .
30 Seconds to Mars (2002–2005) альбом
Альбом иккис сингла "Edge of the Earth" диэн ааттаах. Дьиҥ концертарга уонна олохтон уһуллубут кыра клиптартан быһыллан оҥоруллубут. Ол клипка Томо Милишевич группаҕа холбоммута көстөр.
A Beautiful Lie (2005–2008)
Альбом үһүс сингла From Yesterday ситиһиини салҕаабыт. Ырыа клиба "Последний император" диэн итальянскай киинэҕэ майгынатыллан оҥоһуллубут. Ити клип Кытайга уһуллубут бастакы Америка рок группатын клиба буолбут. . Аныгы рок ырыалар хит-парадыгар бастакы нүөмэрин ылбыт., уонна Европаҕа, Боливияҕа уонна Латвияҕа эмиэ бастаабыт.
Билим
Устуоруйата
Киһи эйгэни уонна бэйэтин чинчийэн билиини хаҥатар, олоҕун тупсарар үлэтэ былыр-былыргыттан киһи баар буолуоҕуттан саҕаламмыт буолуохтаах. Ол эрээри билиҥҥи билим киһи-аймах туспа дьарыгын быһыытынан XVI–XVII үйэлэргэ баар буолбута диэн ааҕыллар.
Тааттааҕы Былатыан Ойуунускай аатынан норуот тыйаатыра
РСФСР Култуураҕа министиэристибэтин көҥүлүнэн 1959 сыллаахха тэриллибитэ. Бу иннинэ 1957 сыллаахха Таатта артыыстара бэйэлэрин ускуустубаларын Москуба куоракка ситиһиилээхтик көрдөрбүттэрэ олук буолбута.
Баласагун Юсуф
Юсуф Баласагун, Ю́суф Хасс Ха́джиб Баласагу́ни (يوسف خاص حاجب البلاساغوني) — түүр улуу бөлүһүөгэ, суруйааччыта.
.fj
.fj диэн Фидьи үрдүк таhымнаах ил домена.
Киhи этин-сиинин көрдөрөр тыллар саха өһүн хоһоонугар
Саха өһүн хоһооно
Өксөкүлээх Өлөксөй этиитинэн, ѳс хоhооно Саха сирин устатын тухары биир тэҥник тэнийэн турар.
"Өс хоһооно" тыл этимологията
Ѳс хоhоонун үлэhит норуот айар, ол иhин кыайыылаах үлэ, сытыы мындыр ѳй үрдүктүк сыаналанар, үтүѳ майгы-сигили, сыhыан мэлдьи хайҕанар, убаастанар.
.fm
.fm диэн Микронезия үрдүк таhымнаах ил домена.
Күн туруута
Кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы туруу баар. Ити моменнарга ордук уһун күн уонна ордук уһун түүн буолар. Сир хотугу аҥарыгар кыһыҥҥы туруу ахсынньы 21 эбэтэр 22 күнүгэр буолар, онтон сайыҥҥы туруу — бэс ыйын 20 эбэтэр 21 күнүгэр буолар. Онтон Сир соҕуруу аҥарыгар бу даталарга сайыҥҥы уонна кыһыҥҥы туруу буолар.
Леонардо ДиКаприо
Golden Globe Award
! colspan="3" style="background: #DAA520;" | National Board of Review Award
Баай күөл
Этимологията
Былыр бу улуу күөлгэ сахалар олоро сылдьыбыттара диэн сабаҕалааһын баар. Өлүөнэ өрүс Баай күөл таһыттан саҕаланарын учуоттаатахха бу оруннаах этии буолуон сөп. Онон күөлү сахалар ааттаабыт буоллахтарына Баай күөл эбэтэр байҕал диэн тыллар кэлин уларытыллан Баай күөл буолбут буолуохтарын сөп. Маны өссө биир сабаҕалааһын бигэргэтэр - Баай күөлгэ баар бөдөҥ арыы билигин Ольхон диэн ааттаах, ол урукку төрүт аата Улахан буолуон сөп.
Норуот тыйаатыра
Норуот тыйаатыра — РСФСР-га 50-с сылларга үөдүйбүт, онтон 90-с сыллар уларыйыыларын кэннэ Саха Сиригэр эрэ хаалбыт тыйаатыр көрүҥэ. Бу тыйаатыр идэтийбит судаарыстыбаннай тыйаатыртан уратыта - артыыстар сүрүн үлэлэрин таһынан манна үлэлииллэр, судаарыстыбаттан икки эрэ хамнастаах единица көрүллэр: кылаабынай режиссер уонна худуоһунньук.
1382
1382 сыл.
Эбир Таас
Эбир Таас, хайа. Индигир өрүс хаҥас кытылыгар сытар хайа массивын чыпчаала.
Дьячковскай Константин Николаевич - Туйаарыскай
Олоҕун олуктара
Толорута суох алта кылаастаах орто оскуоланы бүтэрбит, култууралыы-сырдатар үлэнэн дьарыктаммыт, оройуон уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар үлэлээбит.
Айар үлэтэ
Бэйиэт эдэр ыччакка анаан өр, 40-ча сыл устата үлэлээбит. Кини бэйэтин кэминээҕи суруйааччылартан саамай уһуннук, элбэҕи оҕоҕо анаан суруйбутунан уратылаах. Оҕолорго анаан кини саха поэзиятын көмүс фондатыгар киирбит үгүс хоһооннору остуоруйалары, үгэлэри, таабырыннары, чабырҕахтары, поэмалары, олоҥхо-остуоруйаны суруйбута, кинигэ гынан бэчээттэппитэ.
Дьячковскай 20-чэ хоһоонноро ырыалар буолбуттара.
Эвенскай
Большая Гарманда үрэх Лаамы байҕалга түһэр сиргэ турар.
1383
1383 сыл.
Көҕөн
Көҕөн — бөдөҥ кус. Атыыра 1 киилэттэн тахса ыйааһыннаах буолар. Саас атыырын төбөтө уонна моонньо хараҥа от күөх өҥнөөхтөр. Моонньугар үрүҥ моойторуктаах. Хабарҕата уонна түөһүн илин өттө хараҥа хоҥор. Өрөҕөтө сырдык бороҥ, кыра туора барар сурааһыннардаах. Көхсүн илин өттө, лаппаахыта уонна моонньун кэлин өттө (буровато-серый). Көхсүн кэлин өттө хараҥа (черно-бурая). Эмэһэтэ хара. Кыната чэриниилэ өҥнөөх, үрүҥ сурааһыннарынан төгүрүтүллүбүт сирдээх (зеркальце). Тумса от күөхтүҥү саһархай (зеленовато-оливковый), сааһырдаҕын аайы саһарбыта күүһүрэр. Атаҕа кып-кыһыл.
Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ
Кытай Монголиялыын, Россиялыын, Хотугу Кэриэйэлиин, Вьетнамныын, Лаостуун, Мьянмалыын, Индиялыын, Непаллыын, Пакистанныын, Афганистанныын, Тадьикистанныын, Кыргызстанныын уонна Казахстанныын кэккэлэhэр. Кытай хоту өттүгэр далалар, тыалар уонна Гоби кумах куйаар баар, арҕаа Хималайа уонна Тэҥри-Таҕ хайалара (Тыан-Шан, Таҥара-Хайа), соҕуруу субтропик тыалар, илин Соҕуруу кытай уонна Илин кытай байҕаллара бааллар. Бу байҕаллар кытылларыгар дойду дьонун улахан өттө олорор.
Тыла
Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ официалык тылынан 1913 с. путуҥхуа (普通话，"норуот уопсай тыла") диэн кытай тылын хотугу диалегар үөскээбит тыл буолар. Кытай тылынан (бары диалектары холбоон) саҥарар дьон аан дойдуга аахсаана 1 миллиартан тахса киһи.
Кытайга олорор 56 атын омук бэйэлэрин тылларынан эмиэ саҥараллар.
Экономиката
КНР саамай тутаах эргиэн партнера 2014 сыллаахха Кытай таможнятын дааннайынан (товароборот — 600 млрд доллар) уонна АХШ (521 млрд доллар). 2000-2012 СС. АХШ экспорга 16,2 млрд доллартан 110,5 млрд долларга тиийэ улааппыт,оттон үөһэ ааттаммыт импорт 100,0 млрд доллартан 425,6 млрд долларга тиийэ. Америка экспортарын сүрүн ыстатыйалара (2012 сыл — скобкаларга бу табаар сыанатын ыйыллыбыт: севые бобы (14,9), гражданскай самолеттар, двигателлэр, оборудование уонна кинилэр чаастара (8,4), легковой массыыналар (5,7), алтан (4,4), полупроводниктар (3,9). Кытай экспорда штакка компьютернай оборудованиенан туруоруллубута (2012 сылга КНР- ка киллэриллибит компьютернай оборудованиетыттан 62,2 %- на АХШ- ка киллэриллибит компьютернай оборудованиетыттан).
.gg
.gg диэн Гернси үрдүк таhымнаах ил домена.
.ge
.ge диэн Грузия үрдүк таhымнаах ил домена.
Мүөт
Алтан 13-22% уу, фрукта, сахоза) 75-80% углеводтары (глюкоза, фрукта, сахафа), онтон кыра витаминнар ахсааннарыгар В1, В2, В, К, К, каротин (витамин А), фолийнай кислотаны тутталлар.
Сортировка
Биир көрүҥнээх алтан, биир көрүҥнээх, туспа тупсаҕай оҥоһуулаах, үчүгэй сыттаах.
Хара көҕөн
Хара көҕөн (, черная кряква) — бөдөҥ кус. Атыыра көннөрү көҕөн тыһытын майгынныыр, сааскы өҥө суох. Төбөтө кыһыллыҥы-хоҥор, үөһээ өттө арыый хараҥа. Көхсө хараҥа хоҥор, түөһэ өрөҕөтүгэр харааран түһэр, өрөҕөтө хараҥа хоҥор, эмэһэтэ хара-хоҥор. Тумса хара, тумсун төбөтө араҕас. Атаҕа саһархай кыһыл (оранжевай). Тыһыта атыырын курдук өҥнөөх.
Вычислиитэлнай тиэхника сайдыытын кэрдиистэрэ
Выделяют четыре этапа развития вычислительной техники: Вычислительнай тиэхиникэ сайдыытыгар түөрт араараллар:
Мэхэниичэскай
Мэхэниичэскэй тииптээх классическай инструменынан Готфрид Лейбниц (Gottfried Leibniz, 1646–1716) айан оҥорбут арифмометра (анаан 4 арифметика дьайыыларын оҥорор) буолар. Сонордоһон  таһаарбыт 8 разрядтаах мадьыала эбэр, көҕүрэтэр, төгүллүүр, истиэпэҥҥэ үрдэтэр эбит. Төгүллээһин уонна түҥэтии түмүгэр 16 знактаах буолар эбит. Лейбниц бэйэтин арифмометрыгар туттубут оннук конструктивнай элэмиэннэрэ оннооҕор ХХ үйэҕэ дылы саҥа мадьыаллары бырайыактыырга туттуллубуттар. ХVII-XVIII үйэлэргэ суоттуур үлэни мэхэнизациялааһын кыһалҕата суох эбит. Оччотоооҕу общефилософскай уонна общенаучнай установканан механика сокуоннара уонна принциптэрэ уопсай олох сокуонун курдук көрүллэрэ, суоту механизациялааһын дьон кэрэхсэбилин дьэ тарпыт. ХIХ уйэҕэ промышленнай революция сайдан, хонтуора үлэтин механизациялааһын саҕаланар.
Бөрө
Тас көрүҥэ
Бөрө саҥатын арааһа олус элбэх: улуйар, үрэр, ыйылыыр, ырдьыгыныыр. Улууйуу үөрү түмүүгэ суолтата улахан. Туһааннаах бөрө улуйан бэйэтин туһунан арааһы биллэрэр (атыырга-тыһыта, сааһа, туруга уо.д.а.), ону сэргэ дьарыгын эмиэ туоһулуур (булт саҕаланыыта эбэтэр бүтүүтэ, төһө ситиһиилээҕэ, бултуйбута, кыттал туһунан сэрэтии уо.д.а.). Бөрөлөр бэйэлэрин икки ардыларыгар оннооҕор киһи чугаһаабытын биллэриэхтэрин сөп. Сорох кырдьаҕас булчуттар бөрөлөр "кэпсэтэллэрин" өйдүүллэр. Бөрөлөр үгэс курдук киэһэ хойут, бэрт сэдэхтик - түүн уонна сарсыарда эрдэ улуйаллар. Бөрө улуйара 10 км ыраахха диэри иһиллэр.
Олохсуйар сирэ
Саха сиригэр бөрө Хотугу Муустаах байҕал бөлөх арыыларын барытын хабан туран тэҥэ суохтук тарҕанан олохсуйбут кыыл буолар. Республика киинигэр, хотугулуу-илин уонна соҕуруу өттүгэр ордук элбэх ахсааннаах.
Көрүҥ быһыытынан бөрө олус уларыйымтыа уонна олох саамай араас усулуобуйаларыгар дьиэтийиэн сөп. Барыта бөрө 32 көрүҥүн араараллар. Саха сиригэр бөрө икки көрүҥэ үөскүүр: туундара бөрөтө уонна ойуур (тайҕа) бөрөтө.
Уус-Кут
Ууc-Кут. (Нууччалыы: Усть-Кут). Куорат, Иркутскай уобалас Уус-Кут оройуонун киинэ.
.gi
.gi диэн Гибралтар үрдүк таhымнаах ил домена.
Чөркөй
Өссө маны көр
Таас чөркөйө
Новгородов Афанасий Иннокентьевич
1926 с. от ыйыгар Афанасий Иннокентьевич Дьокуускайга кэлбитэ, онтон ВКП(б) Верхоянскай уокуруктааҕы кэмитиэтин сэкиритээринэн буолбута. Тута Бастакы уокуруктааҕы ВКП(б) конференциятын тэрийэн барбыта, онтун 1926 с. сэтинньи 10-18 күннэригэр ыыппыта.
Агайакаан
Тардыытыгар 1500 күөл баар. Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр тоҥор, бэс ыйын саҥатыгар мууһа эстэр.
Баҕа батаһа
Ботаника классификациятыгар Сибиир ииристэрэ (Сибиир баҕа батастара) — Iris ser. Sibiricae (Diels, 1953) — диэн эрээккэ киирэллэр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадалара
Судаарыстыба наҕаарадаларын тиһилигэр киирэллэр: уордьаннар, мэтээллэр, ытык сыбаанньалар, судаарыстыбаннай бириэмийэлэр, СӨ Бэрэсидьиэнин Махтал Суруга уонна СӨ ураты бэлиэлэрэ.
Үп
Үп диэн тылынан үксүн харчыны ааттыыллар, синоним курдук эбэтэр холбуу (үп-харчы).
Тус үп
Тус үп ыйытыылара:
Тэрилтэ үбэ
Үп атын бизнес быhаарыыта — инвестиция, ол эбэтэр активтарынан салайыы. Инвестиция диэн активтары ылыы. Инвестициялааччы ылар активтарын сыаналара оннунан хаалыа эбэтэр үүнүө диэн эрэнэр.
1391
1391 сыл.
Псков уобалаһа
Кирбиилэһэр – Лениград, Новгород, Тверь, Смоленскай уобаластары, уонна үс омук госудаарствалары кытта – Эстония, Латвия уонна Белорусия.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала - Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларыттан биирдэстэрэ.
1922 сыл
1922 сыл.
Хоптолор уустара
Хоптолор уустара (, Род Настоящие чайки) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 6 көрүҥ үөскүүр: кыра хопто, күөл хоптото, хайаах хопто, акыйаан хоптото, муора хоптото, алыы хоптото.
Быҥа Тааһа
Быҥа Тааһа, Индигир өрүс хаҥас кытылыгар туспа турар хайа.
.gr
.gr диэн Греция үрдүк таhымнаах ил домена.
Крылова Татьяна Ивановна
Олоҕун олуктара
1947 сылтан Сэллик институтун Саха Сиринээҕи филиалын клиникатыгар оҕо отделениетын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Кандидатскай диссертация суруйбута. 1964 сылтан педиатрия кафедратын арыйбыта уонна онно сэбиэдиссэйдээбитэ. 1970 сылтан 1975 сылга дылы СГУ наукаҕа проректора. 1975 сылтан 1979 сылга дылы — медицинскэй факультет декана.
Nintendo
Билигин
Билигин Нинтендо хампаанньа араас биллэр оонньуулардаах, ол курдук Марион уонна Зелда легендалара. Билигин Нинтендо 3DS, Wii уонна Nintendo DS консолларын атыылыыр.
1393
1393 сыл.
Литвинцев Николай Николаевич
Биография
Уус Алдан оройуонугар Өнөр нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кэмигэр Кэбээйи оройуонугар «Чкалов» колхоз сүөһүтүн-аһын көһөрөн кыстатыыга төрөппүтэрин кытта көһүүгэ сылдьыбыта. Оҕо сааһыттан тыа сирин ыарахан үлэтин билэ улааппыта. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан айар үлэнэн дьарыктаммыта, Мүрү оскуолатыгар уһун сылларга үлэлээбит литературнай куруһуокка дьарыктаммыта,Дьоҕурдаахтык эдэр сааһыгар спорт элбэх көрүҥэр дьарыктанан ситиһиилэрдээх. Саха Государственнай университетыгар филологическай факультет саха салаатыгар үөрэммитэ. Дойдутугар, Тулуна уонна Өнөр аҕыс кылаастаах оскуолаларыгар саха тылын, литературатын, физкультура учууталынан үлэлээбитэ. Төрөөбүт нэһилиэгэр совет бэрэсээдэтилинэн, колхоз, совхоз орто сүһүөх салайар үлэтигэр өр сылларга үлэлээбитэ, тыа хаһаайыстыбатын ветерана. Элбэх поэтическай хомуурунньуктар автордара, 1995 сылтан МСПС чилиэнэ, СР суруйааччыларын союһун чилиэнэ. Улууһун Мүрү саһарҕата хаһыатыгар корреспонденынан үлэлээбитэ, кыраайы үөрэтиинэн утумнаахтык дьарыктанар,7 кинигэни төрөөбүт нэһилиэгин, дьонун- сэргэтин туһунан таһааттарда.,Россия журналстарын2005 сылтан чилиэнэ Төрөөбүт, үлэлээбит Өнөр нэһилиэгин, Уус Алданын ытык олохтооҕо.
1394
1394 сыл.
Харас
Эмкэ туһаныы
Научнай медицинаҕа да, норуокка да харас, хойуннарар свойстволааҕын быһыытынан, ис ыарыытыттан эмтиир средство быһыытынан туттуллар (ордук оҕо иһэ ыарыйдаҕына).
Ренат Хойбергер
Ренат Хойбергер (Renat Heuberger; төр. ахсынньы 18 күнэ 1976 сыл, Цюрих, Швейцария) — Швейцария урбаанньыта уонна менеджерэ, South Pole Group тэрийсээччитэ уонна салайааччыта; Австрия  Climate Friendly Pty хампаанньатын уонна Вьетнам VNEEC дириэктэрдэрин Сэбиэтин чилиэнэ; парник гаазтарыгар эксперт.
Алаас
Алаас үөскээһинэ
Алаас систиэмэтин үгүс кэмнээх сайдыыта сир аннынааҕы муустан эрэ буолбакка, климат уларыйыытыттан эмиэ тутулуктаах. Гидрологтар уонна ирбэт тоҥу үөрэтээччилэр өр сыллаах кэтээн көрүүлэринэн, алаас күөллэрэ 100-150 сыл буола-буола уолаллар, онтон эмиэ ууланан бараллар эбит (Шнитников, 1957; Босиков, 2001).
1944 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
1944 Сайыҥҥы Олимпия онньуулара, ол эбэтэр XIII Олимпиада Оонньуулаара, Аан дойду иккис сэриитин иһин көтүрэн ууратыллан ыытылыбатахтара. Англия Лондонугар ыытылыахтаах этилэр. 1939 сыллаах МОК мунньаҕар Рим, Детройт, Лозанна, Афины, Будапешт, Хельсинки уонна Монреаль куораттары голосованияҕа хоппута.
Остуоруйа дуу, устуоруйа дуу
Саха тыла олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит уонна билигин да уларыйбакка сылдьарынан хас биирдии дорҕоонноруттан олус улахан тутулуктардаах. Хас биирдии саҥа үөскээбит элбэх сүһүөхтээх тыл иннинээҕи, биирдии сүһүөхтээх тыллар өйдөбүллэригэр тирэҕирэн үөскүүр уонна ол өйдөбүлэ хаһан да уларыйбат.
Ос – баас-үүт оһуута, отунан-маһынан саба үүнүүтэ, умнуллубута ааттанар. Бу тыл кистэлэҥ өйдөбүлүнэн баас-үүт оспута ойууланан, хаһан да умнуллубат, сотуллубат буолан хаалбытын быһаарар. Этэрбэс оһо ос диэн ааттаныыта уларыйбат ойуулааҕынан быһаарыллар. Туор – туордаа, бэлиэтээ, бэлиэтээн ыл диэн өйдөбүллээх.
Олус былыргы кэмнэргэ нууччалар сахалартан арахсалларыгар остуоруйа диэн тылы история диэҥҥэ уларытан арахсыбыттар, бу тыллар дорҕоонноро бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэһэринэн быһаарыллар кыахтаах. Билигин тыл үөрэхтээхтэрэ сахалары эмиэ араараары, үрэйээри, ыһаары, икки аҥы ыытаары аны «устуоруйа» диэн саҥа тылы булан туһаннара сатыыллар. Омук остуоруйатын, олоҕун кэпсээнин суох оҥорон, уларытан саҥаттан саҕалааһын сахалары үрэйэн, ыһан, араартаан саҥа устуоруйалаах саҥа омугу үөскэтэ сатааһыҥҥа тириэрдиэн сөп.
Айылҕа сүүмэрдээһинэ
Айылҕа сүүмэрдээһинэ (Natural selection, естественный отбор) — тыынар-тыыннаах көрүҥнэрэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тас эйгэҕэ сөп түбэһэн улам-улам уларыйыылара уонна ол уларыйыылар ууһааһын түмүгэр популяцияҕа тарҕаныылара. Эволюция теорията этэринэн бу саҥа көрүҥнэр үөскээһиннэрин биир төрүөтэ (атын төрүөтүнэн, холобур, ген мутацията буолуон сөп). Тиэрмини аан бастаан Чарлз Дарвин "Көрүҥнэр үөскээһиннэрэ" диэн кинигэтигэр 1859 сыллаахха туттубута.
WhatsApp
мини|WhatsApp логотииба WhatsApp Messenger (УотСап, Ватсап, Бассаап) диэн сабыылаах, араас смартфон платформаларыгар үлэлиир, суруйсарга, кэпсэтэргэ аналлаах программа. Суругунан кэпсэтиигэ эбии араас хаартыскалары, ойуулары, аудио уонна видео билэлэри ыытыахха сөп. Программа Андроидка, iOS, Блэкберри, Симбиан уонна Виндоус Фон платформаларыгар үлэлиир. Маннык ааттаах хампаанньаны 2009 сыллаахх Брайан Экшн уонна Ян Кум АХШ Санта Клара куоратыгар арыйбыттара.
Улахан проблемалар канадскай- Голландия бырабыыталыстыбатын кыттыһыыта уонна куттала суох буолуутун көрдөрөр буоллулар. Саамай дьиксинэрэ диэн баар: приложение туруоруллубутун кэнниттэн Польша мобильнай төлөпүөннэрин бары нүөмэрдэрин бэйэлэрин сиервэлэригэр туттааччыларга, кини контактарыттан ким туһанааччыга биллэрэрин туһунан. Онуоха сервергэ хайа да дьон контактивнай дааннайдара, бэл, туохха да бэриммэт дьоннор эмиэ бааллар. Телефон нүөмэрдэрэ ыытыахтарын иннинэ " туус» туһата суох функцияларын көмөтүнэн (хеша нүөмэригэр уларытан, специалистар сыаналыылларынан, 3 мүнүүтэттэн ордук бытовой компьютердарга), аадырыстаах кинигэттэн ааттара ыытыллыбат.
Ыам ыйын 15
Ыам ыйын 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 135-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 136-c күнэ). Сыл бүтүө 230 күн баар.
Арыылаах нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Нэһилиэк биллиилээх дьоно
Степанов Николай Саввич (1922—1992) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Grand Theft Auto
Оонньуулар
Grand Theft Auto Grand Theft Auto II Ock Cocoxoreamcast|Dreamcast]] уонна Game Boy Color)
Сунтаар (өрүс)
Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Сунтаар Хайатыгар бастаах. Устата 185 км. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы муустаах.
Винокурова Ульяна Алексеевна
200px|thumb|right|Винокурова Ульяна Алексеевна Ульяна Алексеевна Винокурова — Саха Сирин биллэр общественнай деятелэ, Россия социологтарын Саха Сиринээҕи салаатын салайааччыта (2007), СР наукаларын үтүөлээх деятеля. Орто Халыма улууһун ытык киһитэ.
Суверенитеты туруорсуу кэмигэр СР Декларациятын, Конституциятын ситиһиигэ, Ил Түмэн икки ыҥырыылаах народнай депутатнынан эрчимнээхтик үлэлээбитэ. Хотугу омуктары чинчийэр институту тэрийсибитэ, 19 кинигэ ааптара. "Биһиги сахалар...", "Сказ о народе Саха", "Саха бастакы Президенэ" диэн кинигэлэрэ ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылбыттара.