cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иирсээни тардыма
Киһи киһиэхэ сыһыаныгар кыра, улахан суолтата суох сыыһа-халты этиилэри эҥин тулуйар кыахтаах буолара наада. Православнай таҥара дьиэтэ киһини тулуурдаах буолууга үөрэтээри «Аҥар иэдэскин оҕустахтарына иккис иэдэскин тоһуйан биэр» диэн этиилэрэ төһө да аныгы дьоҥҥо куһаҕаннык иһилиннэр өй-санаа уратыларын, тулуурдаах буолуу киһиэхэ хайаан да наадатын быһаарар.
Далбар (тыл)
2. даҕ. суолт. А) Мааны, бастыҥ. Б) Өҥ, тот, дэлэй. В) Киэҥ-куоҥ, дуолан.
Бигэргэтэр эбиискэ
Эбии маны көр
Аат эбиискэ
Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт
Улахан да дьон ким эрэ баҕа санааларын толорон биэрэригэр олуһун баҕараллар. Араас социальнай көмөлөрү оҥоруу кыамматтар баҕа санааларын толоро сатааһын биир көрүҥэ буолар. Дьадаҥы киһи баайа, кыаҕа, күүһэ тиийбэтинэн араас баҕа санааларын кыайан толорбокко ыра санааҕа кубулутара олус элбэх. Ол иһин дьадаҥы киһи баҕа, ыра санаата аһара элбэх буоларын, таһынан таһымныырын бэлиэтээн “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһооно оҥорбуттар.(1,52).
Эһээхэй
Эһээхэй аһа
ВОЗ сүбэтинэн оҕо алта ыйыгар дылы эмиий эмиэхтээх. Ийэ үүтэ оҕоҕо наадалаахтары алта ыйыттан сааһыгар дылы аҥаарын курдугу хаарчыйар, биир сааһыттан икки сааһыгар дылы үс гыммыт биир курдугу хаарчыйар. Алта ыйыттан эбии ас көрүллэр.
Харгы
Харгы - өрүскэ, үрэххэ таас быһыт үөскээн туора түһэн сытара. Тэҥнии көр: карга (был. түүр.) — көһөҥө таас, элбэх көһөҥө таас өрөһөлөммүтэ; харга (тыыв., монг.) — таас (таастаах) үрэх; харги (маньч.) — түргэн сүүрүктээх сир; карги (эбэҥк.) — эмиэ итинник.
Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ
Дьокуускайтан 26 км хоту диэкки сытар.
Былчархай тиһигэ
Былчархай ыарыылара
Былчархай ыарыылара диэн организм былчархайдара кыайан үлэлээбэт буоллахтарына гиперфункция, гипофункция, дисфункция буолалларыттан ханнык ыарыы буолара тутулуктаах.
Апудома
Апудомы – диэн полипептиднай гормоннары таһаарар поджелудочнай былчархай островковай клеткалартан, ис-үөс атын отделларын клеткалартан, щитовиднай быччахай С-клеткалартан үөскүүр искэннэр. Бу искэннэр көрүннэриттэн 7 көрүн үөрэтиллибит:
ВИпома
ВИПома диэн злокачественнай искэҥ поджелудочнай былчархай островковай клеткалартан үөскүүр. Бу клеткалар вазоактивнай интестинальнай полипептиттары таһаараллар – ВИП диэн. ВИПома 1-6 см дылы улаатар уонна диагностикаланан булуллуор диэри 60% метостас биэрэр. Ол гынан баран ВИПома сэдэхтик көстөр искэҥ, холобур сылга 10 млн киһиэхэ 1 случай буолар.
Карциноид
Карциноид – куртахха оһоҕоско үөскүүр злокачественнай искэҥ.
Табунасов Никон Семенович
Өлүөхүмэҕэ Кыыллаахха төрөөбүт.
2012 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
2012 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпия оонньуулара, ол эбэтэр XXX Олимпиада, Холбоһуктаах Хоруоллук Лондон куоратыгар от ыйын 27 күнүттэн Атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы буолбута, ол кэнниттэн 2012 сыллааҕы сайыҥҥы паролипиада атырдьах ыйын 29 күнүттэн балаҕан ыйын 9 күнүгэр дылы буолбута.
Хаһыы
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Зырянка
Нэһилиэнньэтин ахсаана 3 375 киһи (2009 сыл). 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 6 802 киһи этэ.
1940 сыллардаахха төрүттэммитэ.
Күн (сулус)
Күн (символы: ) диэн Күн систематын орто уонна соҕотох сулуhа. Кини тула система бары эттиктэрэ (планеталар уонна кинилэр аргыстара, астероидтар, метеороидтар, кометалар, космос быыла) эргийэллэр. Күн маассата Күн систематын бүтүн маассатыттан 99,8% ылар. Күн уота Сиргэ тиийэн фотосинтезка кыттан олоҕу олохтуур, климакка уонна күн-дьыл туругугар дьайыыны оҥорор.
Сүрүн тригонометрическай формулалар
Биир муннук тригонометрическай функцияларын хабааннаһыылара
Билигин биир муннук тангенса, синуһа уонна косинуһа хайдах хабааннаһалларын булуоҕуҥ.
Тириэрдии формулалара
Ханнык баҕарар α-ҕа
Хатааһын
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Артыыстар омугу эһэллэр
Дьон үксэ телевизоры көрөр, истэр буоланнар куруук артыыстары көрөллөр, тугу этэллэрин истэллэр, үтүктэн үөрэнэллэр. Бары депутаттар кыайа-хото артыыстааһыны, элбэх сымыйаны эрэннэриини, сымыйанан да буоллар үөрбүтэ-көппүтэ буолууну баһылаатахтарына эрэ сатанар.
Ас
Ас сыаната
Энергетическэй аһылык (калорийность) - тепловой энергия (калорийдарга эбэтэр дьоулаахха мээрэйдэммит), киһи этигэр- сиинигэр (катаболизмҥа) өлөрүллүбүт бородуукта ахсаанын ааҕыы. Ас химическэй састаабыттан (белоктар, эмис, углеводтар уонна да атын веществолар ахсааннара) тутулуктаах. Энергетическэй сыана, быраабыла курдук, ханнык баҕарар бородууксуйаны суулааһыҥҥа, оҥорон таһаарыыга ыйыллар.
Артыыстар омугу эһэллэр
Урукку кэмнэргэ православнай таҥара дьиэтэ артыыстары албыннарын билэриттэн, сиэри-туому тутуспаттарыттан дьонунан да аахпат буолара, таҥара дьиэтигэр чугаһаппаттара.
Туһаныллыбыт литература.
5. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
Дьаам
Остуоруйаттан
Бастакы дьаамнар Көмүс Ордааҕа тэриллибиттэрэ. Ыраах сытар уһук сирдэри сибээстээри.
Москваны кытта дьаамынан холбообуттара Архангельскай, Новгород, Псков, Смоленскай, Нижний Новгород уонна хоту куораттар, арыый хойут Украина куораттара.
Ону таһынан Дьокуускайы Лаамы байҕалга баар Охотскай уонна Айаан куораттары кытта холбуур этилэр.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Сонор (оонньуу)
Профессор Григорий В. Томскай 1988 сыллаахха айбыт оонньуута. Саха сиригэр түргэнник биһирэммитэ, атын дойдуларга биллэн эрэр 2500 версиялаах ЖИПТО (JIPTO – Jeux Intellectuels de Poursuite de Tomski) диэн ааттаах оонньуу базовай, төрүт версията буолар.
Кувейт
Кувейт аан дойду үрдүнэн улаханынан бэhис нефть хаhаастардаах уонна per capita (тус сирэй) баайынан тохсус. Кувейт нефтээх сирдэрэ 1930 сс. булуллубуттара. Билигин нефть уонна нефть бородуукталарын атыылааhын дойду экспорт туhатын 95% уонна дойду бүтүн туhатын 80%.
Караим тыллара
Караим тыллара (къарай тили; karaj tili) — тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр.
Олоҥхо ааттарын тиһилигэ
Бу ааттар «Олоҥхо алыптаах эйгэтэ» диэн В. В. Илларионов кинигэтиттэн ылыныллылар. Билигин систематизацията суох, кинигэҕэ хайдах көстүбүттэринэн. Ким эрэ дьахтар, эр киһи аата диэн наардыыра буоллар үчүгэй буолуо этэ.
Арыылаах (Үөһээ Халыма)
400px|thumb|right|Арыылаах нэһилиэк Үөһээ Халыма улууһун каартатыгар Арыылаах нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун Күөл.
Сокольников Прокопий Нестерович
200px|thumb|right|Сокольников Прокопий Нестерович Прокопий Нестерович Сокольников (1865-1917) — саха бастакы быраастарыттан биирдэстэрэ, уопсастыбаннай диэйэтэл, сырдатааччы.
Киһи буолуу
Сахалар этэллэринэн кыра оҕо улахан киһиттэн туспа араарыллан «Оҕо» диэн ааттанар. Бары кыыллар, көтөрдөр оҕолоро эмиэ оҕолор диэн ааттаналлар.
Үчүгэй киһи буолуу баҕа санаатыттан, өйдөбүлүттэн олус үчүгэй киһи - Христос таҥара үөскээн тахсыбыт. Дьон баҕа санааларын үчүгэй ходуоһунньуктар уруһуйдаан, тупсаран олус үчүгэй киһини оҥорон таһаарбыттар. Бу уруһуйдаммыт үчүгэй киһи мөссүөнэ элбэх киһи баҕа санааларыгар, киһи буолар баҕаларыгар сөп түбэһэр. Кини оҥорбут үтүө быһыыларын кэпсээн оҥостоллор. Былыргы үөрэх сайдыы, сурук-бичик аҕыйах кэмигэр дьон улахан киһини, үчүгэй киһини үтүктэн өйү-санааны ситиһэр кэмнэригэр маннык үтүктэр, батыһар киһи баара ордук табыллар. Христос таҥара киэҥ сирдэргэ тарҕаммыт.
Сахаларга үчүгэй киһи хайдах буолуохтааҕа эмиэ биллэр. Үчүгэй киһи куһаҕан, хара айыыны оҥоруо суохтаах, куруук үчүгэй быһыылары оҥорор үчүгэй, үтүө санаалардаах, дьоҥҥо үчүгэйи баҕарар буолуохтаах. Kиһи олоҕун устата өйүн-санаатын харыстаан тоҕус айыыны оҥоруо суохтаах диэн этэллэр:
Yчүгэй киһи бэйэтин кутун-сүрүн харыстыыр. Куту-сүрү харыстааһын диэн куһаҕан санаалары санаабат буолуу, куһаҕан санаалартан өйү-санааны ыраастаан иһии, чэбдигирдии буолар.
Кумааҕы
Бастакы кумааҕы
Биһиги эрабыт иннинэ 105 сылыгар Кытайга кумааҕыны айбыттар. Ол иннинэ бамбугу уонна солкону тутталлар эбит. Саамай урут оҥоһуллубут кумааҕы Кытай Улуу Истиэнэтин аттыгар булуллубут. Онно 105 сыла сурулла сылдьар эбит. Кумааҕыны оҥоруу кистэлэҥ курдук ааҕыллар этэ, кимиэхэ да кэпсээбэт эбиттэр.
Быһаарыылаах солбуйар аат
Быһаарыылаах солбуйар аат (определительное местоимение) — саҥа ирээтэ, солбуйар аат көрүҥэ.
Кучеров Василий Максимович
Олоҕун олуктара
1935 - 1941 сыллардаахха — Бурят-Монгол АССР Улан-Удэ паровоз-вагон тутар заводка сүрүннүүр инженер;
1941 - 1942 сыллардаахха — Улаан Үдэ паровоз-вагон тутар завод парткомын бэрэссэдээтэлэ;
1952 - 1956 сыллардаахха — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта;
Хобор
Хобор - 1) саас күөл, өрүс мууһа туруору саастаах туруктанан биир кэлимсэтин сүтэрбитэ; 2) сиҥэ уута муус анныгар өтөн киирбитэ; 3) онтон муус көтөҕүллүбүтэ.
Орто Бүлүү улууһа
1803—1832 сылларга Орто Бүлүү кулубатынан 1757 с.т. Александр Жирков-Элемтин хас да болдьоххо талыллан олорбут. Бу үһүйээҥҥэ ахтыллар Дагдаҕар Боотур кыыһын уола Быракаан үрэҕэр олорбут Элэмтэ Боотур сыдьаана буолуон сөп.
Поляк тыла
По́ляк ты́ла  — Поляков тыла. Иккис саамай элбэх ахсааннаах славянскай тыл украинскай кэнниттэн нуучча тыла буолар. Польшаҕа официальнай тыл.
Өлөрүмэ
Былыр-былыргыттан бултаан, балыктаан айахтарын ииттинэн киһи-хара буолбут саха дьоно булчут хааннаахтар. Араас улахан да, кыра да кыыллары, көтөрдөрү өлөрөн, бултаан аһылык оҥостон олохторун олороллор. Оччотооҕу кэмнэртэн ыла өйү-санааны үөрэтэн улахан да кыыллар, көтөрдөр өйдөрө-санаалара киһиэхэ төһөнөн эрэ тиийбэтин, итилэргэ салгын кут хаһан да сайдыбатын арааран билбиттэр. Киһи бэйэтин эрэ «Ким», «Кини», «Кимий?» диэн ааттанар буоллаҕына, бары кыыллар, көтөрдөр уонна араас маллар бука барылара сахалыы «Ол», «Туох», «Тугуй?» диэн өйдөрө-санаалара киһиттэн букатын намыһаҕын, тиийбэтин бэлиэтээн туспа тылынан чуолкайдаан этиллэллэр.
Киһи оҥорбот быһыылара диэн ааттанар быһыылар бары олус куһаҕаннар, дьон олоҕор буортулаахтарын бары билэллэр, ол иһин оҥорбокко кыһана сатыыллар. Киһи оҥорбот быһыылара куһаҕан быһыыларга киирсэллэринэн, бу быһыылары куһаҕан дьон биирдэ эмэтэ эбэтэр үчүгэй дьон сыыһа туттан эрэ оҥоруохтарын сөп. Киһи оҥорбот быһыыларыгар айыыны оҥоруу эмиэ киирсэр.
Өйө-санаата сайдыбыт киһи төрүт, букатын оҥорбот быһыытыгар киһини өлөрүү киирсэр. Киһини өлөрүү диэн олус улахан ыар буруй, хара айыы буолар. Хайа да киһи хаһан даҕаны оҥорбот быһыыта, олус куһаҕан, ыар быһыынан ааҕыллар.
Киһини өлөрүү диэн киһи өйүгэр-санаатыгар олус улахан ыар буруй, хара айыы буолар. Маннык буруйу, ыар быһыыны оҥорбут киһи хайаан да эппиэтинэскэ түбэһэн өйүн-санаатын өр кэмҥэ ыраастыыра эрэ бииргэ олорор дьонугар сыһыаныгар үчүгэйи оҥорон туһалыыр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын ыар быһыыттан харыстаан «Өлөрүмэ» диэн үөрэтэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Боло С.И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену. Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1994.- 352 с.
Сивцев Илья Ефремович
1952 сыллаахха Саха АССР Нам улууhун Шмидт нэhилиэгэр учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Кып-кыра буп-будьурхай баттахтаах уол этэ. Аҕатын Таллан Бүрэ табаарыhа поэт Ылдьаа Чаҕылҕан кэриэhигэр кинини Ылдьаа диэн ааттабыттара. «Буhурук» диэн бэйэтин хос эhэтин 1821—1857 с.с. улуус кулубата Сивцев Уйбаан Андреевич — Буhурук аатын таптал аат гынан иҥэрбитэ. Ылдьаа кыра эрдэҕиттэн сытыы, түргэн-тарҕан туттуулаах, мэник, тэбэнэттээх уол оҕото буолан улааппыта.
Давыдов Иннокентий Иннокентьевич
Айар үлэтэ
1990 сыллаахтан хоһоон суруйуутугар холоммута. Киэн туттар хоһооннорунан «Сонеттар веноктара» буолар. Кини этэринэн мээнэ киһи сонеты суруйбат.
Иккис кинигэтэ 2016 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр сүрэхтэммитэ. Иннокентий өр кэмҥэ мунньан хаалларбыт матырыйаалларынан кинигэтэ аҕыс түһүмэххэ араарыллыбыта: 1.	Хадаар нэһилиэгин былыргыта; 2.	Сэбиэскэй былаас олохтонуута. Холбоһуктааһын; 3.	Аҕа дойдуну көмүскээччилэр; 4.	Көһүрүллүү; 5.	Хадаар нэһилиэгин тэрилтэлэрэ; 6.	Айылҕаттан айыллыбыт талааннаахтар; 7.	Нэһилиэк киэн туттар дьоно; 8.	Дойду уураахтаах, алаас ааттаах.
Вөрө тыла
Вөрө тыла — Эстония тыллара, фин-угор тылларын балтия-финн салаатыгар киирэр. Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.
BKash
Хампаанньата аата - тыл оонньуута, ааты түргэнник аахтахха "сайдыы" диэн бенгальскай тылга майгынныыр.
Врангель Петр Николаевич
Пётр Никола́евич Вра́нгель (атырдьах ыйын 15 (27), 1878, Ковенскай губерния, Арассыыйа импиэрийэтэ — муус устар 25, 1928, Брюссель, Бельгия) — нуучча барона, военачальнига, Нуучча-дьоппуон уонна Бастакы аан дойду сэриилэрин кыттыылааҕа, Гражданскай сэрии саҕана Үрүҥ хамсааһын (1918−1920) сүрүн салайааччыларыттан биирдэстэрэ. Кырыымҥа уонна Польшаҕа Нуучча Аармыйатын главнокомандующайа (1920). Генеральнай штааб генерал-лейтенаана (1918). Георгиевскай кавалер.
Олунньу
Олунньу тохсунньуттан туох даҕаны ура-тыта суох. Ый саҕаланыыта тохсунньу кур-дук хабараан. Саха итэҕэлинэн, Дьыл оҕуһа аҥаар муоһа тостон, хаанын көрөн, онуоха эбии иккис муоһа тостоору ыарыытыттан, абатыттан киҥнэнэр, тымныынан силбиэтэ-нэр. Олунньу ыйга күн лаппа уһуур, күнүһүн чаҕылхайдык тыгар, дьыбар тахсар.
Ходуу
Ходуу — күһүн хойут күөл тоҥмутун кэннэ, хаар өлгөмнүк түһэ илигинэ муус үрдүнэн охсуллубут уу ото.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Үөһээ Халыма (нэһилиэк)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 364 киһи (2007 сыл).
Дунаай
Дунаай сир аннынан устуута
Иммендинген таһыгар, саҕаламмыт сириттэн отучча килэмиэтирдээх сиргэ Дунаай сир анныгар сүтэр, уутун улахан аҥаара испиэскэ боруодалар быыстарынан сүүрүгүрдэр.
Африка
|thumb|300px|right|Африка аан дойду хаартатыгар
Африка диэн улаханынан уонна дьонун ахсаанынан Азия кэнниттэн иккис континент. Территорията: 30,221,532 км². Дьоно: 922 млн. (2005 с.). Африка тула хотуттан Сир ортотунааҕы байҕал, хотугулуу-илинтэн Суэц канала уонна Кыһыл байҕал, соҕуруулуу-илинтэн Индия океана уонна арҕааттан Атлантик океан бааллар. Африкаҕа 53 дойду баар (онтон 8 арыыларга). Илин Африка, үгүс үөрэхчиттэр санааларынан, киhи үөскээбит сирэ буолар. Африка нөҥүө экуатор барар.
Дьөһүөл (тыл үөрэҕин тиэрминэ)
Дьөһүөл (Послелог) - саҥа ирээтэ, түһүктэнэр тыл этиигэ атын тылларга сыһыаннарын көрдөрөр көмө тыл. Дьөһүөл иннигэр турар аат тыл, ахсаан аат, солбуйар аат эбэтэр аат туохтуур ханнык түһүккэ туруохтааҕа дьөһүөлтэн тутулуктаах буолар. Ол иһин дьөһүөл кини иннигэр турар тылы салайар дэнэр.
Алексеев Семен Михайлович
Наҕараадалара
1995 сс. 98 №-дээх алтынньы 19 күнүгэр улуус дьаһалтатын баһылыгын уурааҕынан Горнай улууһун Бочуоттаах гражданинын аата иҥэриллибитэ.
Лука Афанасьевич Дьяконов
Дьяконов Лука Афанасьевич 1923 сыллаахха Мугудай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1939 сыллаахха 7 кылааһы бүтэрбитэ, онтон 1942 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай училещены ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. 1956 с. Дьокуускайдааҕы учууталлар институттарын бүтэрэр.
Үөһээ бүлүүгэ экологическай маршрут
Үөһээ Бүлүү сирэ-уота үксэ Бүлүү, Түҥ өрүс, Түүкээн, Тоҥуо, Чыбыыда уүэхтэр хочолоругар сытар буолан намтал, арҕааттан илин диэки арыый да сырыынньа.
Тоҕо диэтэр, биһиги дьоммут-сэргэбит үөрэхтээх, култуурунай буоларга куруутун тардыһар. Хайа үөрэхтээх, култуурунай киһи бэйэтин дойдутун, өрөспүүбүлүкэтин, улууһун историческай географическай дааннайдарын билбэт буолуон сөбүй? Ол иһин, тыа сирин экологическай туризма биһиги өрөспүүбүлүкэбит инники кэскилэ буолуо диэн эрэллээхпит.
Туһаныллыбыт литература:
Угольнай
Улуус кииниттэн 65 км. арҕаа диэкки сытар.
Идиолект
Тылын бэрээдэгэ сороҕор уларыйар. Кыбытык тылы этии бүтүүтүгэр көһөрөр. Холобур: «Ньууччатытыыга сүгүрүйэр учуонайдар элбэхтэр, биллэн турар», «Биһирэм тыл» биэрииттэн.
Функция. Функция чэрчитэ, суолталарын түмсээнэ
Холобур
Түҥнэри пропорцияланыы холобура: U күүрүүтэ уларыйбат ток I күүhүн аhарааччы R утарсыытыттан тутулуга, биир тэҥник хамсыыр эттик s ырааҕы барарыгар t бириэмэ \upsilon түргэнтэн тутулуга.
Оссө биир функцияны, чуолаан эттэххэ, y=|x| формуланан бэриллэр функцияны , көрүөскөҕүҥ.
Брежнев Леонид Ильич
1982 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр өлбүтэ.
Чурапчы улууһун былааҕа
Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар. Хонуутун өҥө — халлаан күөх, ортотугар сытары араҕас өҥнөөх үс гыммыттан биирин полоскалаах, онно үс күөх өҥнөөх хатыҥ сэбирдэҕэ баар.
Венесуэлалар
Венесуэлалар ((los) venezolanos) диэн омук, Венесуэла төрүт уонна сүрүн омуга, уопсай ахсааннара 20 млн курдук, олортон 18 млн Венесуэлаҕа олорор. 2 млн ордубут дьоно үксэ АХШ, Канаада, Аустралиа, Германия уонна Иран дойдуларыгар олохсуйан олороллор. Саха Сиригэр 3 венесуэла омуга олорор. Саҥарар тыллара — испаан тыла.
Утайа
400px|thumb|right|Утайа нэһилиэк Үөһээ Халыма улууһун каартатыгар Утайа нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Утайа.
Дуров Павел Валерьевич
Ду́ров Па́вел Вале́рьевич  (1984 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр Ленинград куоракка төрөөбүт) — Россияҕа биллэр урбаанньыт, программист, миллиардер, «ВКонтакте» социальнай ситим уонна ити курдук ааттаах компания тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ. Устудьуоннуур сылларыгар РФ Президенын уонна РФ Правительствотын стипендияларын лауреата, Потанин стипендиятын үс төгүллээх лауреата.
Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай тыа хаһаайыстыбатын академията
Дьокуускайдааҕы ил тыа хаһаайыстыбатын академията Арассыыйа Федерациятын хотугулуу илинҥи тирэх тыа хаһаайыстыбатын үрдүкү үөрэх тэрилтэтэ.
Дискриминант
Элбэх чилиэн төрдүс степэнэ
·        өскөтүн, бары төрүтэ комплекснайдар,
Остуоруйата
Бу тиэрмин латыынныы тылтан discrimino — «ыһабын», «араарабын» диэн өйдөбүллээх. Бу өйдөбүллэр Гаусс, Дедекинд, Кронекер, Вебер уонна да атын ученайдар үлэлэригэр туттуллубуттара.Тиэрмини Сильвестр киллэрбитэ.
Калахаари
Калахаари сиригэр ханна да түспэт өрүстэртэн саамай улахан дельталаах Окаванго өрүс сытар.
Танатос
мини Та́натос, Та́нат, Фа́нат (Θάνατος, «өлүү») — грэктэр мифологиялатыгар өлүүнү көрдөрөр, Нюкта уонна Эреб оҕото, Гипнос игэрэ аҥаара.
Сахалар сойуустара
Бу миэрэлэр олохтоохтору эрэ буолбакка, сорох тэрээһиҥҥэ кыттыбыт дьоҥҥо эмиэ улахан куттаныыны-дьаахханыыны үөскэппиттэрэ. Киин кэмитиэт чилиэннэрэ Готовцев, Васильев (куорат дууматын гласнайа) буруйдарын билинэн, ситэ толкуйдаабакка бу хамсааһыҥҥа киирбиппит диэн ааттаан хаайыыттан босхоломмуттара.
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: Республика Алтай, Алтаайдыы: Алтай Республика) диэн Арассыыйа Федерациятын састаабыгар киирэр республика, Арассыыйа Федерациятын субъега, Сибиир федерал уокуругун састаабыгар киирэр.
Дьааҥы Киһилээх хайалара
Култуурата
Хайа сахатын биир уратыта - хайаҕа сүгүрүйүү буолар. Манна бастанан туран, Киһилээххэ сүгүрүйүү киирэр. Бу киһи курдук бодолоох хайа үрдүгэр турар очуостар, кинилэр бары улахан, сүдү иччилээхтэр. Хайа сахалара былыр-былыргыттан Киһилээхтэн улаханнык саллаллара, ону таһынан ытыктыыллара, сүгүрүйэллэрэ. Аата да ааттаммат ытык сиринэн ааҕаллара. Оннооҕор онно тахсыбат, сылдьыбат этилэр, улаханнык айыыргыыллара. Бу сиэр-туом култууратын өссө биир уратыта
Сэлиэһинэй
200px|thumb|right|Сэлиэһинэй бааһыната Сэлиэһинэй — туораахтаах биир сыллаах үүнээйи. Злактар уустарыгар киирэр. Кытаанах сэлиэһинэйтэн киһи сиир сүрүн бурдугун оҥороллор. Сүөһү аһылыгар сэлиэһинэй сымнаҕас суорда барар.
Алдьатыма
Туох эмэ дьоҥҥо туһалааҕы, уһун үйэлээҕи тутуу, оҥоруу саҥаны арыйыы киһиттэн олус элбэх үлэни-билиини, түбүгү, бириэмэни эрэйэр буоллаҕына, алдьатарга улахан өй кырдьык наадата суох.
Алдьатыы киһи өйүттэн-санаатыттан тутулуктанан үс араас төрүттэргэ олоҕурар:
Киһи оҥороруттан уратытык, атыннык оҥордоххо саҥаны, дьон билбэттэрин оҥоруу үөскээн тахсар. Дьон билбэттэрин оҥоруу үгүс өттө куһаҕан буолар. Тоҕо диэтэххэ дьон өйдөрө-санаалара олус түргэнник сайдан иһэринэн билбэттэрэ, оҥорботторо диэн отой аҕыйаан иһэр.
Эдэрдэр тугу, хайдах оҥордоххо үчүгэй буоларын билбэттэриттэн, төрөппүттэрэ ситэ үөрэппэтэхтэриттэн сыыһа туттан ону-маны алдьаталлара элбэх. Холобур, кыһанан-мүһэнэн кыраабыл тииһин олордоору, ытаһатын сис маһын устатынан саайан хайа ыытан кэбиһии хомолтото улахан. Ытаһа туоратынан саайылыннаҕына тутара күүстээҕин уонна сис маһы хайыппатын оҕо билэр киһи ыйыытынан оҥоро-тута үөрэннэҕинэ эрэ таба оҥорор, сатыыр кыахтанар.
Дьон-аймах өйдөрө-санаалара сайдан истэҕинэ ону-маны айан-тутан туһалааҕы оҥорон, олоххо киллэрэн иһэллэр. Олус элбэх саҥаны айыылартан биир эмэтэ эрэ дьоҥҥо туһалаах, туох эмэ туһа тахсар. Онтон атыттара, ол аата, олус элбэх өттө бары сыыһа-халты буоланнар дьоҥҥо уонна Айылҕаҕа буортулаах буолан тахсаллар.
Туһаныллыбыт литература
1. “Кыым” хаһыат. Алтынньы 18 күнэ 2007 с.
Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс
Сымнаҕастык иитиллибит, сылааска, бэлэмҥэ сыта үөрэммит оҕоттон төрөппүтүнээҕэр бары өттүнэн мөлтөх киһи улаатан тахсара саарбаҕа суох буоларын ити өс хоһооно өйдөтөр.
Староватов Пётр Хрисанфович
Олоҕун олуктара
1920-26 сс. Бүлүү 2 ступеннаах оскуолатын учуутала, дириэктэр көмөлөһөөччүтэ.
Тобонов Афанасий Ильич
Өлбүт сүөһүнү уонна тыа кыылларын уматаллара, ол уматыыга кыттыбыт дьон эрдэ өлөллөрө. Бу туһунан Тобонов өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар харса суох суруйара: «Сахаада» — 31.10.1991,16.02.1995, 23.02.1995, «Туймаада» 16.05.1997, 30.05.1997 уонна да атыттарга, «Алдьархай аартыгын аргыара» кинигэтигэр кэпсээбитэ.
Буокса дьарыга уонна бэлэмнэниитэ
Туох баар көмүскэнииттэн илиинэн көмүскэнии элбэх (49%), атах көмөтүнэн көмүскэнии (33%), сүрүннээн көҥдөй көҕүhү көмүскэнии (туловище,18%). Тоҕо диэтэххэ, илиинэн көмүскэнии саамай боростуой уонна түргэн ньыма буолар. Маннык ньыманы сирдэтэн киhи итииргиир уонна киирэн иhэн охсуу ньыматын кэмигэр сөпкө туhанар. Боксер күрэхтэhии кэмигэр туох баар этин-сиинин сатаан көмүскэниэхтээх. Үрдүк таhымнаах маастар буолар туһугар спорстмен элбэх күрэхтэhиилэргэ кыттыахтаах, дьүккүөрдээхтик, дьаныардаахтык дьарыктаныахтаах. Бэлэмнэнии, хамсааhын илии-атах, көҕүс көмөтүнэн барар. Бу балартан саамай суолталааҕа атах үлэтэ, тоҕо диэтэххэ барыта атах көмөтүнэн оноhуллар. Илиинэн утарсааччыны араас албаhы туттан албынныахха, киитэрэйдиэххэ сөп. Оттон көҕүс көмөтүнэн утарсааччыны муннарар, утарсааччы тирэҕин сүтэрэр. Араас ньыма туттуллар: элбэхтэ эбэтэр биирдэ охсуу; утарсааччы охсон баран аһаран биэриитэ. Боксер бу ньымалары араастаан уларыта сылдьан онороро саамай сүрүн ирдэбил буолар, ол эрээри көмүскэнэрин умнуо суохтаах.
Васильев Яков Афанасьевич
Педагогическай үлэтэ
1960-61 сылларга кинини Тойбохой орто оскуолатыгар уонна детдомҥа иитииллээччилэригэр тренердара буолбута. Чэпчэки атлетика, бокса, хайыһар секцияларын салайааччыта буолбута. Оннук оскуола маҥнайгы тренера буолбута. Оскуоланы бүтэрбит үөрэнээччилэрэ онтон эбии дьарыктанан араас спорт көрүҥнэригэр ситиһиилэри ылбыттара.
IS/LM моделэ
IS/LM моделэ диэн макроэкономика сэбэ. Мал, сервис уонна харчы баhаардарын интэриэс таhымнарын уонна чахчы оҥоhуктарын сыhыаннарын көрдөрөр. IS уонна LM токурдар быhа охсуулара "бүттүүн тэҥнэһик" буолар, онно экономика бары баhаардарыгар биир кэмнээх тэҥнэһик турар.
МТС
Бастаан Москуба лицензионнай зонатыгар 1994 сыллахха саҕалаан, 1997 сыллахха атын уобаластарга лицензияны ылбыта уонна кэҥиирин саҕалаабыта.
Чиряев Константин Спиридонович
Олоҕун олуктара
1927 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр Бүлүү оройуонун Кыадаҥда с. бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Telegram
С 16 апреля 2018 года по 18 июня 2020 года на использование мессендера на территории Россииесногие обменения (мессенджер) с функциялаах Vop функциялаах, тиэкистэри, куолаһы уонна видео- общениялары, стикердэри уонна хаартыскалары,файлалары кытта ситимниир. Ону тэҥэ каналларга уонна бөлөхтөргө видео- уонна аудиозвонкалары оҥорор, конференциялары, элбэх туһаныллар бөлөхтөрү, ханааллары тэрийэр кыахтаахтар. Бототов көмөтүнэн Приложение приложения примено хааччахтаммат. Клиентский Приложение приложения Месят для андроид, is, Wos, macOS и GNU/Linux. 2021 сыл тохсунньутугар ыытыллыбыт сервис ыйдааҕы активноһын ахсаана 500 мөл. кэриҥэ буолбут. 2017 сыл атырдьах ыйыгар бэйэтин Туус- Маалыкайыгар Павел Дуров иһитиннэрбитинэн, булааччы ахсаана күн аайы 600 тыһыынчаттан тахса улаатар.
Былыргы таҥаралар
Бу икки өйдөбүллэр төһө даҕаны бииргэ этилиннэллэр суолталара тус-туспалар. Айыы диэн өйдөбүл өлбүт киһи өйүттэн-санаатыттан үөскүүр буоллаҕына, таҥара диэн киһи бэйэтин өйө-санаата, баҕа санаата, ону итэҕэйиитэ буолар.
.hm
.hm диэн Херд арыыта уонна Макдоналд арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Джейн Чен
Джейн Мэри Чен (Jane Marie Chen; ахсынньы 5 күнэ 1978 сыл) — эмиэрикэ урбаанньыта, медициина тэрилин оҥорор Embrace Innovations уонна Embrace хампаанньалар тэрийсээччилэрэ, Embrace Innovations билиҥҥи толорооччу дириэктэрэ.
Ырыынак
Экономика дьорҕоһуутугар (конкуренциятыгар) бииртэн элбэх атыыһыт уонна атыылаһааччы баар буолуохтаах. Биир атыылааччы уонна элбэх атыылаһааччы баар буоллаҕына монополия туруга буолар. Онтон элбэх атыылааччы уонна биир атыылаһааччы баар буоллаҕына монопсония туруга буолар. Монополия уонна монопсония баар буоллахтарына ырыынак дьайыыта сүтэр.
Бэрэски
Бэрэски — арыыга ол эбэтэр духовкаҕа буһарыллыбыт тиэстэ иһигэр астаах ас. Араас оҥоһуллар ньымалара араас: эттээх, хортуоскалаах, ириис уонна сымыыт о.д.а.
Ставрополь кыраайа
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 790 785 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 42,18 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 57,63 % (2013). Кыраайга естесственнай көҕүрүү характернай этэ, гынан баран 2012 сылтан улаатан киирэн барбыт, уонна положительнай буолбут. .
Хоҥор хаас
thumb|210px мини|Хоҥор хаас күһүн Өлүөхүмэҕэ (2013 сыл)|210px
Саҥа Сир (арыы)
Саҥа Сир (Новая Земля) — Хотугу Муустаах далай бөдөҥ арыыта. Ортотунан силбэһиилээх, онон Соҕуруу уонна Хоту арыылар диэҥҥэ арахсар. Урут дьураактар (ненецтэр) олорбуттара. Онтон ядернай полигон оҥороору кинилэри 1956 сыллаахха көһөрөн кэбиспиттэрэ.
Булуҥ улууһа
Булуҥ диэн Саха Республикатын хоту өттүгэр баар улуус. Салалтата Тиксии бөһүөлэккэ баар.
Демография
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 9713 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 2271 киһи (23,23%), нууччалар — 3500 киһи (35,81%), эбэҥкилэр - 2345 киһи (23,99%), украйыыннар — 663 киһи (6,78%), эбээннэр — 607 киһи (6,21%) уонна атын омуктар — 389 киһи (3,98%).
Маҥан кутуйахсыт
Маҥан кутуйахсыт, Битииһит эбэтэр Кутуйахсыт (, полевой лунь) — аҕыйах ахсааннаах Саха сирин тайҕалаах сирдэригэр аһаҕас сирдэргэ олохсуйар тыҥырахтаах көтөр. Кутуйаҕы, бөдөҥ үөннэри, сороҕор чыычаахтары бултаһар.
Лобанов Матвей Матвеевич
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Быраата — Лобанов Федор Матвеевич, саха аатырбыт ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха комсомолун лауреата.
Геометрическай прогрессия
Геометрическай прогрессия быһаарыыта. Геометрическай прогрессия n-ис чилиэнин формулата
2 чыыһыла натуральнай көрдөрөөччүлэрдээх степеннэрэ чилиэннэрдээх утуму көрүөҕүҥ:
Геометрическай прогрессия быһаарыытыттан тахсар: прогрессия ханнык баҕарар чилиэнин, иккистэн саҕалаан, ол иннинээҕи чилиэҥҥэ сыһыана q тэҥ, а.э., ханнык баҕарар натуральнай n-ҥэ тэҥнэһии сөптөөх.
Холобурдар
2 холобур. b_1=162, b_3=18 буоллаҕына, (b_n) геометрическай прогрессия ахсыс чилиэнин булуоҕуҥ.
.ht
.ht диэн Хаити үрдүк таhымнаах ил домена.
Попов Димитриан Дмитриевич
Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н. Тарабукин “Хотун Төҥүлү тула”, Дьокуускай, «Сайдам», 2007 с.
Диодоров Иван Николаевич
1918 сыллаахха Чурапчы улууһугар Хадаар с. төрөөбүт.
Кусчут
thumb|220px Кусчут кыырт эбэтэр көннөрү кусчут (Болотный лунь, ) — Саха Сирин соҕурулуу-арҕаа өттүгэр уйаланар бөдөҥ соҕус тыҥырахтаах көтөр. Уу кытыытыгар олохсуйар. Үксүн кутуйахтары, кыра уонна орто көтөрдөрү тутан сиир. Сороҕор андаатары, кустары уонна чөкчөҥөөлөрү тутар.
1941-1945 сыллардааҕы Аҕа дойду сэриитигэр бырааттыы Захаровтар кыттыылара
Наҕараадалара
«За Отвагу», «За Победу над Германией» мэтээллэринэн, «Аҕа дойду улуу сэриитэ» уордьанынан, «Участнику войны» 20, 30 сылларынан үбүлүөйдээх мэтээллэринэн, «50 лет ВС СССР», «60 лет СССР», «Ветеран труда» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
Кононов Дмитрий Павлович
Кэргэнэ Федорова Мария Иннокентьевналыын үс оҕону төрөтөн,иитэн, үөрэттэрэн, 8 сиэннэнэн Покровскайга олорон 81 сааһыгар 1996 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр өлбүтэ.
Тмииннээх сыыр
Тмииннээх сыыр (латыш: Jāņu siers) — латыштар үгэс буолбут бүлүүдэлэрэ, үүт, тмин эбээһиннээх; Яков бырааһынньыгар бэлэмнииллэр.
Осипов Софрон Софронович
«Молодежь Якутии» хаһыакка от ыйын 14 күнүгэр 1977 сыллаахха аан бастаан бэчээттэммит. Бу кэмҥэ поэт орто оскуоланы (29№ Дьокуускай оскуолата) бүтэрбитэ биир сыл буолбут эбит, «Якутгражданпроекка» үлэлии сылдьар кэмэ.
Уашиҥтон, Колумбия Эргин
АХШ Конституциятын бастакы артыыкылынан Уашиҥтон федерал эргин суолталаах уонна хайа да илгэ киирбэт. АХШ Федерал Дьаhалтатын бары үс салааларын кииннэрэ манна бааллар. Ил суолталаах монуменнар уонна музейдар бааллар. Уашиҥтоҥҥа бааллар Аан дойду Баанын, Омуктар икки ардыларынааҕы Манньыат Фондатын, Америка Иллэрин Тэрилтэлэрин, Интер Америка Сайдыы Баанын уонна Бүтүн Америка Эт-хаан Тэрилтэтин салалталара уонна 174 омук амбасаадата. Онтон ураты араас институттар салалталара эмиэ бааллар.
Махаров Александр Егорович
1981-1992сс. Дьокуускайдааҕы АГП-ҕа үлэлээбитэ. 1992с. СР сир кэмитиэтигэр бас-көс үлэһит. СР элбэх сир туһунан сокуоннары оҥорсубута. 2000 сыллаахха СӨ «Сир кадастрын палаататын» дириэктэринэн анаммыта.
2020 сыллаахха алтынньы 15 күнүгэр Дьокуускайга ыалдьан өлбүтэ.
Дагестаан
Администрациянан араарыыта
Дагестан састаабыгар 42 оройуон киирэр: 400px|right|thumb|Дагестан административнай хаартата
Рахул Паникер
Биографията
2013 сыллаахха Шваб түмэт урбаанын пуондата Паникеры сыл түмэт урбаанньытынан биллэрбитэ. Ол сыл ахсынньытыгар паникер Embrace атын тэрийээччилэрин кытта  The Economist сурунаалтан түмэккэ уонна экэнимэмикэҕэ иннваацияларын иһин наҕараада ылбыта.
Рецессия
Рецессия хоромньулар аччааhыныттан буолар диэн сабаҕалыыллар. Рецессия экономика циклын биир кэрдииhэ буолар, экономика буумун уонна кэхтиитин икки ардыларыгар.
Бүлүү (куорат)
1634 сыллаахха төрүттэммитэ.
Иннокентьев Иван Иванович
Тылбаасчыт
Нуучча тылыгар биллиилээх юкагир суруйааччыта Николай Курилов новеллатын, П. Аввакумов «Единожды потеряв…» сэһэнин, эдэр суруйааччылар айымньыларын тылбаастаабыта.
Бэстээх нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Сигэлэр
400px|thumb|left|Бэстээх кыһыҥҥы Өлүөнэттэн көстүүтэ
Чуускун
Чуускун (Тулес, Азиатская бурокрылая ржанка, Pluvialis squatarola, Хонуу барааҕа) — чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр туундараҕа уйаланар көтөр. Ыам ыйын бүтэһигэр кэлэр. Уйатын сиргэ туттар, 4 сымыыттаах буолар. Үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар. мини
Уиллиам Шэкспир
Уиллиам Шэкспир (William Shakespeare) (Муус устар 26, 1564 – Муус устар 23, 1616) — Англия бэйиэтэ, улуу суруйааччы уонна аан дойду уhулуччулаах драматуура. Ааҥл Сирин ил поэта (England's national poet) уонна Эйвон барда (Bard of Avon) диэн хос ааттардаах. Бүгүҥҥээҥҥи дылы хаалбыт үлэлэрэ: 38 пьеса, 154 сонет, икки уhун бэйиэмэ уонна хас да атын бэйиэмэ. Шэкспир пьесалара аан дойду элбэх тылларыгар тылбаастаммыттара уонна оонньоноллор.
Бырадааһап ойуун
Кэрэ куоластаах ырыаһыт, импровизатор-тойуксут, хомусчут, уус, мындыр өйдөөх киһи. 1925 сыллаахха ойууннууруттан "Кыым" хаһыатынан аккаастаммыт, аналлаах куурустары бүтэрэн тырахтарыыс буолбут.
Ингушетия
Бэс ыйын 4 1992 тэриллибитэ.
Кэм зоната
Ингушетия Москва кэм зонатыгар (MSK/MSD) сытар. UTC уларыйыыта +0300 (MSK)/+0400 (MSD).
Өрүстэр
Сүрүн өрүстэрэ:
Строд Иван Яковлевич
Строд И.Я. Лудза диэн Латвия куоратыгар биэксэл дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Олунньу 14 күнүгэр кулун тутар 4 күнүгэр диэри Строд этэрээтэ үрүҥнэр хас эмэ төгүл элбэх ахсааннаах этэрээттэрин бииртэн-биир саба түһүүтүн киэр кыйдаабыттара. "Муустаах кириэппэс" байыастара 18 күн устата хорсун быһыыны көрдөрбүттэрэ. Военком М.Г.Кропачев, ГПУ уполномоченнайа И.Н.Кайгородцев, 2-c рота командира Л.И.Павлов, эскадрон командира А.Н.Тулицын, онтон да атыттар байыастарга холобур буолбуттара. И.Я.Строд икки төгүл ыараханнык бааһыран, хаана барарыттан өйүн сүтэрэ-сүтэрэ, эрдээхтик уонна хорсуннук сэриилэспитэ, байыастарын салайбыта.
Будапешт
орто|мини|300x300пкс
Инфаркт
Инфаркт кѳрүҥэ
- абдоминальнай кѳрүҥ- куртаҕын ыалдьан, иhиҥ аhыйан бырааска баран кѳрдѳрѳҥ, гастрит диэн эмтэммиккит кэннэ электрокардиограмма оҥобуттара инфаркт буолар.
Бастакы кѳмѳ
Нитроглицерин таблетката кылгас бириэмэҕэ ыарыыны устар, тыыҥҥын кэҥэтэр. Онтон приступ эмиэ хатыланан, уhуна хас эмэ чаастан хас да сууккаҕа тэнийиэн сѳп. Ыарыыны укуол кѳмѳтунэн эрэ, скорай массыынатын ыҥыран устарга тиийэллэр. Ѳйдѳѳҥ, ардыгар инфаркт «сытыы» ыарыыта суох буолуон сѳп. Ол иhин хас биирдии киhи электрокардиограмма барарыгар интэриэстээх буолуохтаах, ордук 40 саастарын ааспыт дьон.
Забавушка (түмэл)
Остуоруйата
2008 сыллаахха балаҕан ыйын 16-18 күннэригэр музей «Кремль — оҕолорго» диэн ааттаах фестиваальга кыттыбыта.
Бурбон
Бурбоннар, Бурбоннар дьиэлэрэ ((Maison de) Bourbon), (Casa de) Borbón) — Европа ыраахтааҕылыыр сүрүн дьиэ кэргэннэриттэн биирдэстэрэ. Бу дьиэ кэргэн сыдьааннара Франция хоруолун Людовик IX сиэниттэн Людовик I, герцог де Бурбон (Бурбоннааҕы герцог, 1327-1342) диэн киһиттэн тахсаллар.
Тиэтэйимэ, ыксаама
Биһиэхэ ырыынак сыһыаннарыгар кыра эрдэхтэриттэн үөрэхтээх көлүөнэлэрбит саҥа төрөөн эрэллэр. Билигин баар оҕолор улаатан оҕолорун ырыынак сыһыаннаһыыларыгар үөрэттэхтэринэ, оҕолоро, оннук өй-санаа кыра эрдэхтэриттэн иҥэриллэн улаатыахтарын сөп. Өй-санаа ырыынак сыһыаннарын иҥэринэн уларыйыыта салҕанан баран иһэр. (1,93).
Туризм Саха сиригэр
Туристар сэргиир сирдэрэ
Өлγѳнэ ѳрγс уҥа кытылыгар, Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин территориятыгар сытар «Булуус» туристическай комплекс дьон сѳбγлээн сылдьар сирэ. Кээмэйин улахана киhини сѳхтѳрѳр, сорох сиргэ муус уhуна 3 миэтэрэђэ тиийэр. Булуус уратыта - анныттан кэлэр ыраас уу буолар. Хайа анныттан түһэр уу таастар үрдүлэринэн мууска киирэр. Олохтоохтор этэллэринэн, уу элбээтэҕинэ сүүрүүгэ түргэтиир, тыаһа өссө улаатар. Уу кыhыннары-сайыннары сγγрγгγрдэн биир кэлим сиргэ ирбэт мууhу γѳскэппит.
Хайа боруодатын алдьаныыта араас быhыылаах очуостары үөскэппит. Очуостар тымныы уонна тыал дьайыытыттан араас быhыылара киhиэхэ, кыылга майгынныыллар. Бу кѳстγγ киhи илиитинэн оҥорбутун курдук. Бастаан Байанай таас кэлэр. Бу таас булчуттар таастара. Онтон Таптал тааhа - уоллаах кыыс тураллара көстөр. Сахалыы таӊастаахтар, уол тобуктаан турар. Үрдүктэрэ 16 миэтэрэ. Таптал очуоhа сылаас буолар, мантан оҕото суох дьахтар оҕо кутун көрдөhүөн сөп. Саамай үрдүккэ олоӊхо тааhа кэлэр. Саха киhитэ тобугун тутан олоӊхолуу олорор. Үс кут таастар ийэ, салгын, буор куту кɵрдɵрɵллɵр.
Өлγѳнэ туруук хайаларыгар сүгүрүйэ туристар 1966 с. ыла тиһигин быспакка кэлэллэр, 1850 с. ыла манна дойду учуонайдара чинчийэр үлэни ыыталлар. 1995 с. Өлүөнэ туруук хайалара Аан дойду уһулуччулаах геологическай пааматынньыктарын испииһэгэр киирбитэ.
Варна (индуизм)
Сорох каасталар (уонунан ааҕыллар) социальнай стаатустарын ханнык эмэ варнаҕа киирэллэринэн үрдэтэ сатыыллар.
Гермогенов Николай Петрович
Олоҕун олуктара
Билигин Депутатскай бөһүөлэгэр биэнсийэҕэ олорор. Элбэхтик общественнай үлэнэн дьарыктаммыта: нэһилиэк депутата, ДНД тойоно, боксаҕа тренер, уус-уран самодеятельноһын кыттылааҕа, политорганизатор, нэһилиэк маҥнайгы радиодиктора о. д. а.
Лыткина Анастасия Петровна
Олоҕун олуктара
Бастакы кэргэнэ Супруненко Василий Александрович көскө Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыт пианист этэ. Киевкэ үлэлии сырыттаҕына "ньиэмэс мусукааннарын кытта сибээстээҕин иһин" Магадааҥҥа көскө ыыппыттар, онтон босхолонон баран Дьокуускайга олохсуйа кэлбит. Надежда диэн кыыстаахтар эбит, кини кэлин хас да оҕолонон Дьокуускайга олорбут. Анастасия Петровна иккис кэргэнэ Бочаров Владимир Матвеевич диэн дирижер. Үһүс кэргэнэ Антипин Павел Петрович диэн Дьокуускай куорат сэбиэтин бэрэстээтэлэ этэ.
Силикон хочото
Силикон хочото (дьиҥэ Кремний хочото), Silicon Valley - silicon диэн тылтан кремний, полупроводниктары оҥорорго төрүөт элемееню АХШ Сан-Франциско куораттан соҕуруу бардахха промышленность оройуона. Сан-Хосе, Санта-Клара, Лос-Альтос, Пало-Альто уонна Саннивейл куораттары холбуур. Билигин Кремний хочотугар электроннай промышленность хампаанньалар ордук элбэх ахсанннаах буолаллар. Кремний хочотугар билигин 3 тыһынчаттан тахса хампаанньа үлэлиир. Онтон сорохторо компьютердары оҥороллор, тыыһынчанан программалары суруйаллар. Манна Стенфорд университета баар.
Силиконовай долина 1951 сыллаахха саҕаламмыта Фред Терман диэн Стенфорд университетын вице-президена университетка баар миэстэни түүллэһиитин саҕалаабыта.
Виттенбург Павел Владимирович
1930 с. "Наука академиятын дьыалатыгар" киллэриллэн хаайыыга быраҕыллыбыта, бастакы бириигэбэрэ ытан өлөрүү, кэлин 10 сылга солбуллубута. Бастаан Беломор канаал тутуутугар үлэлээбитэ, онтон геолог буолан Вайгач арыыга ОГПУ геологическэй экспедициятыгар киллэриллибитэ. Хоту сылдьыбыт буолан эрдэ, 1935 с. босхоломмута.
Максвелл Джеймс Клерк
Джеймс Карл Максвелл (James Clerk Maxwell, бэс ыйын 13 күнэ 1831 с., Эдинбург, Шотландия – сэтинньи 5 күнэ 1879 с., Кембридж, Англия) – Британия  учуонайа, физик, математик уонна механик. Шотландец, Лондонскай королевскай уобсастыба чилиэнэ (1861 с.) Максвелл  классическай динамиканы төрүттээччи (Максвелл тэҥнээһиннэрэ) буолар. Физикаҕа электромагнитнай поле уонна ток смещения киллэрбит маҥнайгы учуонай буолар. Кини бэйэтин теориятыгар олоҕуран электромагнитнай айылҕа сырдыгын түргэнэ уонна сырдык түргэнэ (электромагнитнай долгуннар сабаҕалааһыннара) биирдэрин дакаастыыр  түмүк оҥорбута. Газ кинетическай теориятын төрүттээччи. Бастакынан физикаҕа статистическай сабаҕалааһыны (Демон Максвелла), иикис термодинамика саҕалааһынын көрдөрбүтэ. Ол курдук малекулярнай физикаҕа уонна термодинамикаҕа сүрүн түмүктэри оҥорбута. Аан маҥнайгынан сырдык күүһүнэн дьүһүн арааһын араарбыта, үс араас дьүһүнүнэн түһэрэр цветной хаартыска ааптара. Ону тэҥэ механикаҕа элбэх саҥа прибордары айбыта, х-р телескоп, Сатурн үс көлөөскөтүн эргийиитин дакаастаабыта. Улуу математик, оптик. Кини Генри Кавендиш үлэлэрин бэчээккэ таһаарбыта. Наука сайдарыгар улахан болҕомтотун уурбута.
Наукаҕа Максвелл үлэлэрин суолтата
Максвелл үлэлэрэ физикаҕа (электродинамика) тыыннааҕар улахан болҕомто ылбатахтарын иһин, өлбүтүн кэннэ кини үлэлэрэ улахан болҕомтону ылбыттара. Элбэх учуонай Максвелл үлэлэрин үрдүктүк сыаналаабыттара. Ол курдук Макс Планк, Максвелл учуонай быһыытынан универсальнайын бу курдук эппит: “Максвелл арыйыылара соһуччуларын иһин, кини хайдахтаах курдук киэҥ билиилээҕин көрдөрөллөр. Электричествоны үөрэтиигэ, арыйыыга кини сүдү киһитин дакаастаан турар. Өр кэм үөрэтии түмүгэ көстүбэтэҕин Максвелл Аан дойдуга арыйан дакаастаан туран, айылҕа сырдыгын туһанарга, айылҕаттан уоту оҥорууну дакаастаабыта, үөрэппитэ бу чахчы өй уонна дьулуур күүһүн биһиэхэ көрдөрөр. Кинини биһиги ытыктыахтаахпыт эрэ.” Онтон Рудольф Пайерлс маннык эппит: «Максвелл үлэлэрин түмүгүнэн, 20 үйэҕэ, биһиги уоту киэҥник олохпутугар туттабыт.» Альберт Эйнштейн уонна Леопольд Инфельд  “Физика эволюцията» кинигэлэригэр этэллэринэн: Ньютон сокуонугар Максвелл тэҥнээһиннэрэ ураты дакаастабылы киллэрэллэр, чиҥэтэллэр дэнэр. Ону аһынан Эйнштейн - Максвелл тэҥнээһинигэр олоҕуран сабаҕалааһын теорията төрүттэммитэ диэн этэн турар. Онтон Нильс Борн Максвелл квантовай теория сайдыытын төрүттээччи буолар диэн эппитэ биллэр.
Чысхаан
Чысхаан — кыһыҥҥы биитэр кыстык хаар түспүтүн кэннинээҕи, кураанах, сэллээбэккэ үрэр сытыы тыал.
Чысхаан диэн остуоруйа персонааһа баар.
Максвелл Джеймс Клерк
Наҕараадалара
·      1877с. Венскай билим академиятын кэриспэндиэн-чилиэнэ
Астрономическай эбийиэктэрэ
-       Ый кэннигэр аар төттөрү кратер
-       Сатурн тиэрбэстэригэр баар Максвелл хайаҕаһа
Максвелл аатынан уулусса:
- 2005-06 сс. Шотландия Национальнай библиотеката ыыппыт ыйытынньыгар Максвелл саамай биллиилээх шотландскай учуонайа буолбута.
Максвелл араарыылара.
Максвелл араарыыларын холобура. Өссө биир Максвелл научнай үлэтинэн буолута гаас кинетическай теорията, а.э. гаас частицалара сылаас көмөтүнэн үөскээһиннэрэ. Максвелл Рудольф Клаузиус идеятын салҕааччынан үлэлээбитэ, ол курдук малекула орто түргэнэ уонна уһуна өйдөбүлү киллэрбитэ. Онтон Клаузиус теория вероятности наукаҕа киллэрбитэ. Максвелл бу үлэни 1859 с. Philosophical Magazin сурунаалга ниэмэс учуонайын Рудольф Клаузиус үлэтин ааҕан баран, бу сыыһа сабаҕалааһын диэн дакаастыыр сыалтан ылсыбыта, ол эрэн кэлин учуонай сөпкө эппитин билиммитэ. Ол сыл балаҕан ыйыгар  бу сабаҕалааһын үлэтинэн Авердиҥҥа Британскай Ассоциация мунньаҕар иһитиннэрии оҥорбута. Ити түмүктэрэ 1860 с. тохсунньу уонна от ыйдарыгар “Гаас динамическай теориятыгар быһаарыылар» ыстатыйанан бэчээттэммиттэрэ. Максвелл гаас элбэх сөптөөх чиҥ саарыктар хамсааһыннарыттан турарын дакаастаабыта. Бу саарыктары хас да өлөххө араарыахха сөбүн, кинилэр түргэннэринэн уонна ахсааннарынан уларыйалларын дакаастаабыта. Ол курдук гаас тэҥнээһиннэрэ тус-туһунан түргэннээхтэрин Гаусс кривойунан наукаҕа киллэрбитэ. Бу сабаҕалааһыннар кэлин бары дакаастаммыттара, ол кэлин статистическай механика диэн хайысханнан наукаҕа киирбитэ.
Дуоһунаһын сүтэриитэ.
Сатурн тиэрбэстэрин Галилео Галилей арыйбыта биллэр, ол гынан баран тиэрбэстэр хайдах эргийэллэрэ таабырын этэ. Сатурн үс көлөөскөлөрүнэн эргимтэлэнэр (ити эрэ иннинэ Джордж Бонд үһүс көлөөскө баарын арыйбыта). Уильям Гершель бу көлөөскөлөр кытаанах эттиктэртэн тураллар диэн этэрэ. Онтон Пьер Симон Лаплас дакаастаабытынан, кытаанах эттиктэртэн турар хайдах да эргийбэттэрин этэн туран, убаҕас эттиктэртэн тураллар диэн эппитэ. Онуоха, Максвелл бу көлөөскөлөр кытаанах да, убаҕас да буолбаттарын дакаастаабыта. Кини этэринэн – бу бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээстээх метеориттар биир кэмник, биир хайысхаҕа эргийэллэрэ буолар диэн түмүк оҥорбут. Метеориттар Сатурн планета тардыытын күүһүнэн кини тула эргийэллэрэ уонна ыһыллыбаттара диэбитэ. Бу үлэтин түмүгүнэн, 1857 с. Максвелл «Адамс бириэмийэтин” ылбыта. Манан тохтооботоҕо үлэтин салгыы ыыппыта, ол түмүгүнэн 1859 с. “Сатурн көлөөскөлөрүн хамсааһынын тирэхтэрэ” диэн трактата тахсыбыта. Бу үлэ тута наука эйгэтигэр улахан болҕомтону ылбыта. Королевство астронома Джордж Эйри, Максвелл бу үлэтин ,, Физикаҕа математиканы чаҕылхайдык туттуу,, диэн сыаналаабыта. Кэлин 1895 с. Джеймс Килер уонна Аристарх Белопольскай үөрэтиилэринэн, бу үс көлөөскөлөр биир кэмник буолбакка, иһинээҕи көлөөскө түргэнник эргийэрин дакаастаабыттара. Ол эрээри Максвелл Сатурн көлөөскөлөрө эргийэллэрин аан бастаан арыйбыт учуонай буолар.
Саха таҥаһа
Биһиги өбүгэлэрбит таҥастарын функциональнай туттуллуутунан араарыахха сөп:
Атах таҥаһа өҥнөөх сабынан тигиллэрэ. Киһи куһаҕан тыынтан тутулуктааҕын аллараа дойду көрдөрөрө. Саха таҥаһын сүрүн уратыта киэргэл буолар. Ордук кыыс уонна дьахтар таҥаһын киэргэтэллэр. Кыыс кэрэтин кубаҕа эбэтэр кыталыкка холоон хоһуйаллара. Сахаларга кыталык сөҕүмэр кэрэ көтөр быһыытынан биллэр. Таҥас киэргэлэ өссө куһаҕан тыынтан уонна сабыдыалтан көмүскүүрэ. Сахалар олохторо уонна хаһаайыстыбалара айылҕаны кытта ыкса сибээстээҕэ. Ол иһин таҥас өҥө айылҕа палитратын көрдөрөр – халлаан, үүнээйи, күн, хаар өҥнөрө. Айылҕа уһуктуута, саас үүнээйи чэчигириирэ, онтон күһүн хагдарыйара, күн тахсыыта, киириитэ – бу барыта тиһиллибит оһуордарга көстөрө, ол онно маҥан, хара, халлаан күөх, от күөх уонна араҕас өҥнөр ордук баһыйаллара. Бу барыта тулалыыр эйгэни кытта ситимнээх уонна олох, дьол бэлиэтэ буолаллар. Хара, бороҥ, сиэрэй өҥнөр сир ийэни бэлиэтииллэр. Саха төрүт таҥаһа кини атын норуоттартан уратытын, баай историятын уонна култууратын көрдөрөр. Биһиги өбүгэлэрбит итэҕэллэринэн, сиэри-туому тутуһан, саха төрүт таҥаһын саҥалыы сайыннарыах тустаахпыт. Оччоҕуна эрэ сахабыт таҥаһа өр сылларга харыстаныа уонна кэлэр көлүөнэ киэн туттуута буолуо.
Арассыыйа субъектарын кодтара
Регионнар силбэһиилэрэ
2003 сыл ахсынньы 7 күнүгэр Пермь уобалаһын уонна Коми-Пермяцкай автономнай уокуругу холбоон Пермскай кыраайы тэрийии туһунан референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2005 сыл ахсынньы 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута.
Йаанка Купаала
Белоруус литератууратын классига. БССР Норуодунай поэта (1925). БССР Наукатын Академиятын (1928) уонна УССР НА (1929) академига. Сталин бириэмийэтин бастакы истиэпэннээх лауреаата (1941).
Тарабукин Николай Саввич
Олоҕун олуктара
1927 сыллаахха Дьокуускайдааҕы рабфакка үөрэнэ киирбит, 1930 сыллаахха ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит.
Элгээн
thumb|200px
Күөнтэ
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хакаас тыла
Хакас тыла биир сүрүн атынынан б буукуба оннугар п туттуллара буолар.
Хомуур ахсаан аат (тыл)
Хомуур ахсаан аат барамайдар холбуу ахсааннарын бэлиэтиир уонна ХАҺЫА? ХАҺЫАН? ыйытыыларга хоруйдуур.
Рошане Зафар
Биографията
1990-с сыллар саҕаланыыларыгар ООН сайдыы бырагыраамматыгар уонна Аан дойдутааҕы бааҥҥа сайдыыга специалист карьератын туппута.
Дьахталлар аан дойдуга балаһыанньаларыгар уонна кинилэр экэниэмикэҕэ сайдалларыгар аналлаах кэмпэриэнсийэҕэ Рошане Зафар Grameen Bank тэрийээччитин Мухаммад Йунусу көрсүбүтэ, Юнус кинини урбаанньыт опытын үөрэтэ Бангладешка барарыгар мэктиэлээбитэ.
Бүтүн көрдөрөөччүлээх степень
Свойстволара
Эһиэхэ биллэр натуральнай көрдөрөөччүлээх степеннар свойстволара ханнык баҕарар бүтүн көрдөрөөччүлээх степеҥҥэ сөптөөхтөр (степень олоҕо 0 тэҥэ суоҕун курдук көрдөххө). Чуолаан: ханнык баҕарар a\neq0, ханнык  баҕарар  m уонна  n.
Чыыһыла бигэргэммит көрүҥэ
Чыыһыла бэрээдэгэ ол чыыһыла төһө улаханын эбэтэр кыратын көрдөрөр.
Слепцова Матрёна Васильевна
Кэрэхсэбиллээх түгэн
1950 сыллаахха бүтүн Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн ааҕыллар "Огонек" сурунаалга оҕолору кытта түспүт хаартыската тахсыбыта. Онно кини Дьокуускайдааҕы музыкальнай уус-уран училище преподавателэ Поль Ходыревтыын 8-9 саастаах дьоҕурдаах оҕолору Ленинградка хореография училищетыгар уонна консерватория иһинэн үлэлиир оскуолаҕа үөрэххэ илдьэ баран иһэллэр диэн суруллубут. Кэрэспэдьиэн кинилэри Новосибирскай аэропуордугар көрсөн кэпсэппит.
Эмпэрэ
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Нууччалыы-сахалыы тылбааска толоруу дьүөрэлэһиитэ
•          КС атарыы халыып+диэн: хайдах ыытыахха диэн толкуйдуур; СС аттарыы халыып: хайдах ыытарга болҕомтотун уурар;
Былыргы гириэк тыла
Былыргы гириэк тыла — гириэк тылын өбүгэтэ, индоевропейскай тылларга киирэр, биһиги эрабыт иннинээҕи 2 тыһыынча сыллар бүтэһиктэриттэн V үйэҕэ дылы ойкуменаҕа баар буола сылдьыбыта.
Өймөкөөн үрдэлэ
Индигир салаалара быһаллар хас да туспа турар үрдэлгэ. Муора таһымыттан 1500 м. тиийэр. 1200 м диэри тиит мастаах, онтон үрдүк туундара.
Ландау (Бавария)
Ла́ндау-ан-дер-И́зар (Landau an der Isar) — Бавария сиригэр баар кыра куорат. Сахалыы Изар өрүһүн үрдүнээҕи Ландау (Landau an der Isar).
Винокуров Артур Ильич
Айар олоҕо
П. А. Ойуунускай аатынан литература түмэлигэр «Суруйааччылар — Артур Винокуров фотообъективыгар» диэн быыстапка тэриллибит. Үлэлэрэ учебниктарга, история уонна литература кинигэлэригэр, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар уонна сурунаалларагыр бэчээттэнэллэр, түмэллэр быыстапкаларыгар туһаныллаллар.
Химия элэмиэнэ
1789 с. Антуан Лоран Лавуазье «Элементарный курс химии» диэннэ бастакы сана химия историятыгар химическай элеменнар испиэһэгин биэрэр (судургу эттик таблицата), хас эмитэ тэгилгэ арахсыбыты. Кини бастакытын химическай элеменнары судургу һэк эрээтигэр отождествляйдаабыта (ол онно абалык(кислород), азот, водород, сера, фосфор, уголь(чох) уонна туох баар ол бириэмэҕэ биллэр тимирдэр). Элеменнар чыыһылаларыгар уоту, теплороду уонна «туус оҥорор сир һэктэрин» (ыараханнык арахсар кальций, магний оксида уо.д.а) киллэрбиттэрэ. Бу элемен торумун эмпирико-аналитическай диэн ааттаабыттара, тоҕо диэтэххэ Лавуазье элемен критерийын быһаарыытын «опыт уонна опыт эрэ» диэн талбыта, ханнык баҕара атомнар уонна молекулалар эмпирическай буотах санааларын олох кини ылыммат этэ, олор эксперимиэнинэн сатаан дакасстамматтар ол иһин.