cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оҕону харыстааһын
Киһи буолууну баһылаабыт, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбит эрэ оҕо, ол аата улааппыт оҕо оҥорор айыылара киһи быһыытын, сиэри аһара барбат кыахтаналларын төрөппүттэр билэн сахалыы таҥара үөрэҕин туһаныахтара этэ. Сыыһа-халты туттубат киһи сэрэхтээх киһи буолар. Сэрэхтээх киһи сэмэй диэн ааттанар. “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этии оҕолору, дьону харыстыыр санааттан үөскээбит этии буолар.
Тымныйан ыалдьыыттан харыстаныы “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Аҥардастыы халыҥнык таҥнан тымныыттан быыһаныахпыт диэн этии сымыйа, харыстаныы аҥар өрүтэ эрэ буолар. Тымныыттан харыстаныы иккис өрүтүнэн тымныыны тулуйа үөрэнии, элбэхтик таһырдьа, тымныыга сылдьыы, тымныы уунан куттуу буолар. Бу эрчиллиилэр туһаларын туһунан билии уонна олоххо туһаныы хайаан да эрэйиллэрин төрөппүттэр билиэ этилэр.
Дашт-и-Кыпчак
"Дашт-и-Кыпчак" диэн ааты аан маҥнай XI үйэҕэ Насир Хосроу диэн перс тыллаах суруйааччы туттубут. 1030 сыллаахха кыпчак биистэрэ Иртыш өрүс кытылыттан Хорезмҥа тиийбиттэр уонна онтон билиҥҥи Казахстаан, Хотугу Кавказ, Причерноморье уонна Приазовье сирдэрин баһылаабыттар.
Урум тыла
Тыл туһунан
Ону тэҥэ диалектарга арахсыбат урум фольклорун тыла баар. Бу тыл лексикатыгар уонна морфологиятыгар оҕус тылларын дьайыыта улахан.
Карнозин
Карнозин — химическай эттик, молекулярнай тутула C9H14O3N4. Сүрүннээн эр киһини эр киһи оҥорорго көмөлөһөр гормональнай депиптид буолар, кыра дозаҕа быччыҥҥа баар уонна быччыҥы хамсатар.
Кайаак
мини|Кайаакка олорор икки киһи. [[Аляска, 1930]] Кайаак (qajaq) — муораҕа бултуурга аналлаах тирии тыы. Киһи олорор сириттэн ураты барыта уу кирбэтин диэн тириинэн бүрүллүбүт буолар. Тирии илийбэтин диэн сыаннан оҕунуохтанар. Эрдиитэ соҕотох, икки өттүнэн салбахтаах, онтуларын эрдинэр киһи утуу-субуу ууга уган эрдинэр.
Кыыс оҕолору харыстааһын
Оҕо өйө-санаата сайдыыта ыалтан, дьиэ иһиттэн үүнэн-сайдан тахсарын таба өйдөөн дьахталлары дьиэҕэ чугаһатан, дьиэ үлэлэринэн дьарыктаналларын үөскэтии оҕолор өйдөрө-санаалара туруктаах, киһи буолуу суолунан сайдалларын ситиһиигэ тириэрдэр.
Айылҕа бэйэтэ көмүскүүрүттэн, харыстыырыттан дьахталлар доруобуйалара эр дьоннооҕор бөҕө уонна көрсүө, сэмэй майгылара элбэҕиттэн урут түспэккэ, аһара барбакка сылдьалларыттан, быстах быһыыга түбэһэллэрэ аҕыйаҕыттан олохторун уһуннук олороллор. Россия дьахталлара олохторун сыалын сэбиэскэй былаас уларытан, эдэр эрдэхтэриттэн үөрэххэ, үлэҕэ умса анньыбатаҕа эбитэ буоллар оҕо төрөтөр сыалларын аһара толоруо этилэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2015. - 128 с.
Казино
Казинода сәгатьләр дә, тәрәзәләр дә юк, һәм яктырткычлар белә торып иң кулай дәрәҗәгә көйләнгән, кешеләр көне-төне уйный һәм вакытны оныталар.
Интернет- казинолар (виртуальнай казинолар, онлайн-казинолар) — сайт эбэтэр интернеккэ сүүйүүлээх оонньууларга сүүйтэрэр анал программа.
Овидиополь
Овидиополь (Овідіополь) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 11 741 (2011).
Акалай Бирдже
Бирдже́ Акала́й (тур. Birce Akalay; 1984 сыллаахха бэс ыйын 19 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул) — турок омугун биллиилээх артыыһа уонна сыанаттан түспэт, биир саамай элбэх хамнастаах модель. 2004 сыллаахха ыытыллыбыт Мисс Турция - 2004 куонкуруска 3 миэстэ буолбута.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9,_%D0%91%D0%B8%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%B5
Туһа киһитэ
Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар ханнык оонньуурдарынан уонна туох оонньуулары оонньообута улахан оруолу ылар. Оҕолор улаатан истэхтэринэ олохтон, үлэттэн-хамнастан тэйэн иһиилэрэ кыра эрдэхтэринэ ийэ куттарыгар олох, үлэ туһунан үгэстэр иҥэриллибэттэриттэн үөскүүр. «Оҕо оонньоон-оонньоон киһи буолар» диэн этиини олус көнөтүнэн ылыныы олоххо туһата суох оонньуурдарынан оонньотууну үөскэтэр. Оҕолору олоххо-дьаһахха сыһыаннаах, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэр оонньуурдарынан оонньотуу оннук үгэстэр ийэ кутугар иитиллэллэрин үөскэтэр.
Кыра оҕону үлэҕэ үөрэтиигэ аналлаах сахалар этиилэринэн «Туһа киһитэ» диэн буолар. Бу этии оҕо олох кыра эрдэҕиттэн тугу эмэни кыайар, көтөҕөр буолуоҕуттан ыла саҕалаан дьиэ иһигэр көмөлөһө, ону-маны аҕалан биэрэригэр үөрэтииттэн тирэх ылар. Оҕо ону-маны сыһан-соһон аҕалбытыттан, көмөлөспүтүттэн дьоно үөрдэхтэринэ, хайҕаатахтарына үөрэн-көтөн чаҕаарыйан, туһата өссө эбиллэн, кыаҕа баарынан көмөтө элбээн иһэрин таба туһанан үчүгэй үгэстэри иҥэринэр.
Оҕоҕо туһа киһитэ буолуу олоҕор олус туһалаах хаачыстыба буоларын эдэр төрөппүттэр оҕолоро кыра эрдэҕинэ соччо аахайбаттар, улахан наадалаах дьыала курдук санаабаттарыттан кыһаммакка хаалларан, аһаран кэбиһэллэр. Оҕолоро улааппытын кэннэ тугу эмэ үлэлэтэ, оҥотторо, хамсата, көмөлөһүннэрэ сатаатахтарына киһилэрэ ситэ-хото оҥорон испэтиттэн, «туран-олорон биэрбэтиттэн» санааҕа ылларар кэмнэрэ кэлэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ үлэлииргэ үгэстэри үөскэтинэр кыаҕа туһа киһитэ буолуутуттан ордук түргэнник ситиһиллэр кыахтанарын билбэттэриттэн, өйдөөбөккө, аахайбакка, үгүс туһалаах үөрэҕи бэйэтин кэмигэр үөрэппэккэ таах хаалларан кэбиспиттэриттэн хайаан да хомойоллор.
Оҕо кыра эрдэҕинэ туһа киһитэ буола оонньообута үлэлии үөрэниигэ үгэс буолан ууруллан үйэтин тухары туһалыырын умнубатахпытына, аһаран кэбиспэтэхпитинэ табыллар. Оҕо туһа киһитэ буолар кэмэ атаҕар туран хаамар буолуоҕуттан саҕаланан баран бэйэтин өйө-санаата киириититтэн, ол аата 6 сааһын кэнниттэн, аҕыйаан барар. Бу кэмҥэ оҕо үлэлиир үгэстэргэ үөрэнэн ийэ кута иитиллэрэ ураты түргэн. Имигэс этэ-сиинэ үлэ араас уустук хамсаныыларын олус түргэнник баһылыыр кыахтааҕын маннык холобуртан билиэххэ сөп. Ол курдук сабы иннэҕэ угуу уустук, сытыы харах, имигэс илии наада. Оҕо иннэҕэ сабы угарга үөрэннэҕинэ, тып курдук уга охсон кэбиһэринэн улахан киһини да кыайыан сөп.
Оҕо улаатан бэйэтин өйө-санаата салайар кэмигэр киирбитин кэннэ тугу барытын оҥороругар аан бастаан бэйэтигэр туһалаах өттүн оҥорорго дьулуһар. Бу баҕа санаа аһара баран хаалыыта бэйэмсэх буолуута улаатарыгар тириэрдэн төрөппүттэрин этиилэрин ылыммата элбиир. Кыра эрдэҕинэ үлэлииргэ-хамсыырга, туһа киһитэ буолууга үөрэммит үгэстэрэ эрэ дьайалларыттан улаатан, бэйэтин араас баҕа санаалара элбээбит эдэр киһи, кыра эмэ бириэмэ булунан кырдьаҕас төрөппүттэригэр көмөлөһөр кыахтанар. Кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолан үлэлиир үгэстэргэ үөрэммэтэх эдэр киһи улаатан баран кыайа-хото үлэлиир-хамсыыр киһиэхэ кубулуйара отой аҕыйах.
Тектурмас
Устуоруйата
1864 сыллаахха мавзолей Аилие-Ата куораты сэриилэр ылыыларыгар эмсэҕэлээбитэ.
Оҕо көҥүлүнэн барара куһаҕан
Оҕо үчүгэй быһыылары куһаҕан быһыылартан туспа арааран билиитигэр аан бастаан аҕыйах ахсааннаах куһаҕан диэн тугун чуолкайдык арааран биллэҕинэ, үгэс үөскээтэҕинэ олору оҥорботугар үөрэтии түргэтиир. Тура сатыырыттан дөлбү түһэн ыарыыланнаҕына оҕо сэрэнэрэ эбиллэр, сатаан охторго, аан бастаан олоро түһэргэ түргэнник үөрэнэр, тарбаҕын төбөтүн итиигэ хаарыттаҕына итии тэриллэртэн ордук улахан сэрэхтээх буолар.
Аһара үчүгэйгэ кубулуйуу үчүгэй уонна куһаҕан эргийэн биэрэр кэмнэригэр аһара куһаҕаҥҥа уларыйан хаалара иэстэбилгэ тириэрдиэн сөп. Аһара баайдар, ыраахтааҕы аһара үчүгэй, баай-мааны олохторо Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн тосту уларыйан, бэйэлэрэ улахан репрессийэҕэ түбэспиттэрэ. Бу кэмҥэ аһара барбатах, сөбүгэр, дьоҥҥо үтүө сыһыаннаах баайдар олохторо уларыйбакка хаалбытын умнубатахпытына табыллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Эр дьону харыстааһын
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2015. - 128 с.
Альцгеймер ыарыыта
Билигин 65 саастаах дьоҥҥо ыарыһах буолалларыгар 10.5% курдук буолар шанстаах. 2007 сыллаахха аан дойдуга 26.6 Альцгеймер ыарыытынан ыалдьара..
ЭПЛ Даймонд
Ювелирнай оҥоһуктары оҥоруу
2006 сыллаахтан Саха бриллианнарыттан ювелирнай оҥоһуктары оҥоруутун сайыннарбыт. Билигин «ЭПЛ Даймонд» үлэһиттэрэ киэҥ ассортименнаах араас технологияларынан оҥохуллубут бородууксуйаны таһаараллар, ол курдук туттар технологиялар прототип системата «Solidscape»,  3D-моделирование онороро литейнай тэрил «Jewelcad» уонна да атыттар. . Бастакы сылыгар «ЭПЛ Даймонд» 20 мөл солкуобайга бородууксуйаны таһаарбыт буоллаҕына, номнуо энигиски сылыгар 2007 сыллаахха - таһаарыыта 120 мөл солк. дылы улааппыт. 2010 сыл бүтэһигинэн «ЭПЛ Даймонд» Саха Сирин ювелирнай оҥоһуктар барыларыттан аҥаарыттан элбэх оҥоһугу таһаарбыт 912 мөл. солк буолар.
Элгээйи (Сунтаар улууһа)
Историята
Нэһилиэкпитигэр эрэ буолбакка, улууска уонна Республикаҕа, ааһа баран Республика тас өттүгэр да киэҥник биллибит Айылҕабыт түмэлэ баар. Ону таһынан “Туойдаах Алаас” историко-краеведческай, С.А.Зверев аатынан фольклор түмэллэрэ бааллар.
Үлэ - икки араастаах
Эти-сиини эрчимнээхтик хамсатан илиинэн күүскэ үлэлиир-хамсыыр кэм кэлэн бүтэрин спортсменнэр билэллэр. Киһи эдэр сэнэх эрдэҕинэ хамсанан-имсэнэн, этин-сиинин элбэхтик эрчийэн, илии үлэтинэн күүскэ үлэлээн баран, сааһыран истэҕинэ этэ-сиинэ мөлтөөн-ахсаан урукку кыайара-хоторо аҕыйаан барар.
Киһи айылҕатын быһыытынан эдэр-сэнэх, кыанар эрдэҕинэ элбэхтик этин-сиинин хамсатан үлэлээн, эрчийэн, үөрүйэх оҥорон баран, сааһыран барыытыгар өй-санаа үлэтигэр көһөн дьарыктанара ирдэнэр. Киһи сааһыран истэҕинэ өй-санаа мунньустан, элбээн, дириҥээн иһэрин саха дьоно билэллэр, ол иһин өй-санаа үлэтинэн дьарыктаныы, кэлэр көлүөнэлэргэ олох уоппутуттан бэрсии ордук улахан туһаны аҕалар. (1,54).
Gorizont RT
2008 сылтан 100% акциятын МТС атыылаһан ылбыта, 2010 сыллаахха окончательнай ликвидация барбыта.
Крылов Николай Александрович
Айар үлэтэ
1990 сыллаахха Ньурба театрын кытта Тыва республикатын Кызыл куоратыгар  « Сибиир уонна Дальнай Восток национальнай театрдарын Бастакы фестивалыгар” кыттыыны ылан, суруналыыстартан соҕотоҕун фестиваль лауреата буолары ситиспитэ. 2011 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэтээҕи пресс-кииҥҥэ «Слава Прометеям Якутии!», «Алмаас арылы кустуга», “Айылҕа алыптаах эйгэтэ» диэн тус бэйэтин фотобыыстапкалара арыллыбыттара. Өрөспүүбүлүкэҕэ газ промышленноһа төрүттэммитэ 55 сыла уонна газовиктар бөһүөлэктэрэ  Кыһыл  Сыыр үөскээбитэ  50 сыла туоларынан сибээстээн эмиэ итинник быыстапкалара туруоруллубуттара. Эмиэ ити сыл Дьокуускайга Д. К. Сивцев-Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет театрыгар Хомус (варган) муусукатын Сэттис Норуоттар икки ардыларынааҕы Конгреһыгар анаммыт сэдэх фотобыыстапката туруоруллубута. Ол быыстапкаҕа киирбит үлэлэрин Хомус (варган) Норуоттар икки ардыларынааҕы түмэлигэр бэлэхтээбитэ. 1991 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус Геройа Н.С. Степановка аналлаах «Төлөнүллүбүт иэс» диэн телекиинэтэ эфиргэ таһаарыллыбыта уонна билиҥҥэ диэри көрдөрүллэ сылдьар. 2019 сыллаахха «Сулус хойутаан булбут геройдара» диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бүлүү улууһуттан төрүттээх Сэбиэскэй Сойуус Геройдарыгар аналлаах телекиинэтэ таһаарыллыбыта. 2019-2020 сыллардаахха «Саха сирэ», «Ил Тумэн», Бүлүү улууһун «Олох суола», Кэбээйи «Дабаан» диэн хаһыаттарыгар Аҕа Дойду иһин сэрии тематыгар элбэх суруйуулара бэчээттэммиттэрэ.
Тулаайах оҕо уратыта
Сахалар оҕо икки төрөппүтэ иитиитигэр тэҥҥэ кыттыһалларын туһалаах диэн ааҕаллара, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун билэллэриттэн, олохторугар туһаналларыттан тутулуктаах. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьахталлар баһылааһын-нарыттан оҕолору барыларын атаахтык иитиигэ халыйан хаалбытта-рыттан, үлэни-хамнаһы кыайар эдэрдэрбит суох буола эһиннилэр, үгүс эдэрдэр төрөппүттэриттэн бэлэми эрэ кэтэһэ сылдьаллара элбээтэ.
Тулаайах оҕолор элбээн иһиилэрэ оҕо иитиитин мөлтөтөн, атаах, куһаҕаннык иитиллибит оҕолор элбииллэригэр тириэрдэр. Үгүс буруйу оҥорооччулар, сыыһа-халты туттунааччылар тулаайах оҕолортон тахсаллара, өйдөрө-санаалара туруга суох буола иитиллэллэриттэн тутулуктааҕын билбэтэҕэ буолуу үөскээтэ.
Бука бары тулаайах, быраҕыллыбыт оҕолор аҕыйыылларыгар баҕарабыт. Бу үтүө баҕа санаабытын түмэн тулаайах оҕолору букатын аҕыйатар, суох оҥорор кыахтаахпытын билбэккэ, туһаммакка сылдьабыт. Сахалар бу омук сайдыытыгар туһалаах билиини урукку кэмҥэ сатаан, табан туһаналлар этэ.
ArcelorMittal
ArcelorMittal N.V., ArcelorMittal for Special Agent Oso уонна ArcelorMittal for Henry Hugglemonster (Арселор Митталь), Недерланд конгломерата, Аан Дойду 43% тимирин бас билээччи 63 тэрилтэ уонна 100 STMicroelectronics тэрилтэ нөҥүө 164 омук сиригэр тэрилтэ уонна 225 STMicroelectronics омук сиригэр.
Улахан активын тутааччылар Арселор Митталь бизнес эйгэтин:
Арселор Митталь Fortuna 500 холбонор.
Буруйу оҥоруу
Буруй көрүҥнэрэ
Киһи утары буруйдар:
Баай утары буруйдар:
Лас Вегас
Культурата
Билигин дьон Лас Вегаска сынньана кэлэллэр, араас темалардаах сынньаныахтарын сөп, ол иһин сорох дьон Аан дойду Сынньанар столицата диэн ааттыыллар.
Никитин Молот Павлович
Күһүүр Никитиннэрэ Эбээн-Бытантайтан сибээстээх халын аҕа ууһа,ону тэҥэ кинилэр былыр-былыргыттан удьуор табаһыттар. Аҕалара Молот Павлович бииргэ төрөөбүттэрэ алтыалар. Олор оҕолоро, сиэннэрэ Республика араас муннуктарыгар тарҕаһан Никитиннэр ааттарын ааттата сылдьаллар. Удьуор табаһыт аҕа ууһун дьыалатын салҕааччылар да аҕыйаҕа суохтар.
«Биэс оҕом бэһиэн үлэһит дьон буолтара, элбэх сиэннээхпин, хос сиэннэрдээхпин. Ол барыта сыралаах үлэттэн дьолу булбутум үтүө түмүгэ» - диирэ ытык кырдьаҕас. Эдэр дьонно туһаайан: «Ỵлэттэн эрэ киһи – киһи буолар!» диэн этэн турардаах.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Билигин Россияҕа ырыынак кэмэ кэлэн дьон өйдөрө-санаалара арахсыыта баай-мал төһө элбэҕиттэн улахан тутулуктаах буолла. Бу кэмҥэ Россия дьонун 70 бырыһыаннара дьадаҥы үлэһит дьоҥҥо кубулуйдулар, онтон 10-ча бырыһыаннара лаппа баайары ситистилэр.
Латыын алпабыыта
Билиҥҥи алпабыыт
Аныгы алпабыыт араас тылларга суруйуллуутугар туттуллар Европа тыллара бары кэриэтэ Латыын алпабыытын тутталлар, ол курдук ниэмэс тыла, английскай тыл, испания тыла уонна да атыттар. Сорох тыллар, ол курдук вьетнам тыла кэҥэтиллибит латыын алпабыытын тутталлар, диакритигы тоннары быһаарарһа тутталлар. Ол курдук маннык буукубалар бааллар:
Үчүгэй уонна куһаҕан
Ханнык баҕарар төрөппүт оҕотун үөрэтэригэр үчүгэй диир быһыыларын элбэхтик оҥотторо үөрэтэр. Кини оҕото бэйэтэ үчүгэй диирин оҥордоҕуна үөрэр, хайгыыр. Оҕото ити хайҕалтан эмиэ үөрэр уонна тугу оҥорбутун хос-хос хатылаан оҥорон көрдөрөр. Бу быһыы элбэхтэ хос-хос хатыланан үгэс буолан оҕо өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар умнуллубат гына өйдөнөн хаалан иһэр. Оҕо бу быһыытын хаһан баҕарар хатылаан оҥорор кыахтанар. Оҕо төрөппүтэ тугу үчүгэй диирин оҥорор буоларга үөрэнэниитэ салҕанан барар.
Төрөппүт оҕото сөбүлээбэт куһаҕан быһыытын оҥордоҕуна эбэтэр оҥороору бэлэмнэннэҕинэ тохтотон: «Маннык куһаҕан, маны оҥорума»,- диэн эттэҕинэ эбэтэр атыҥҥа аралдьыттаҕына оҕото тохтоон, оҥорон эрэр быһыытын быраҕан кэбиһэр. Оҕо кыра буолан сотору тугу оҥорбутун умнан кэбиһэр диэн ааҕыы оруннаах. Бу курдук биирдэ-иккитэ оҥоруллар быһыы кини өйүгэр-санаатыгар ханан даҕаны хатаммакка умнуллан хаалар. Бу куһаҕан диэн ааттанар быһыыны тохтотон кэбиһэннэр хос-хос хатыланан үгэс буолан оҕо өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына өйдөнөр кыаҕа суох буолар. Оҕо төрөппүтэ, көрөр-истэр дьоно тугу куһаҕан дииллэрин ити курдук оҥорбот буолан иһэр. Оҕону куһаҕан быһыыны оҥорботугар үөрэтии ити курдук салгыы баран истэҕинэ, оҕо куһаҕан быһыыны оҥороро суох эбэтэр лаппа аҕыйах буолуон сөп.
Бу үлэ эдэр төрөппүттэр, ийэлэр оҕолоругар ордук чугастык сыһыаннаһалларыгар көмө буолар. Оҕо кыра, тугу да өйдөөбөт диэмэҥ, кини өйүгэр-санаатыгар, тугу элбэхтэ көрбүтэ-истибитэ, хос-хос оҥорбута, соһуйбута-үөрбүтэ барыта суруллан ууруллан иһэллэр. Кыра оҕоҕо харысхаллаахтык сыһыаннаһыы уонна тугу үчүгэй диири хос-хос хатылаан оҥотторо, үөрэтэ сырыттахха оҕо эһиги курдук өйдөөх-санаалаах, үчүгэй үгэстэрдээх буола улаатар.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Оҕо кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ үөрэнэн, туһа киһитэ буолан, туһалааҕы оҥорон, этин-сиинин хамсаттаҕына, үөрэттэҕинэ, ийэ кута үлэнэн иитилиннэҕинэ, үгэс үөскээтэҕинэ үлэҕэ-хамнаска сыһыамах, сыстаҕас буола улаатар.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Таҥара үөрэҕэ аһара баран бары өй-санаа барыта киниттэн эрэ тутулуктаах буолуутун үөскэтиитэ – таҥара диктатурата үөскээһинигэр тириэрдэр. Онтон ханнык баҕарар диктатура үчүгэйгэ тириэрдибэтин остуоруйа үөрэҕэ дакаастаабыта ытаатта. Ханнык баҕарар таҥараҕа сыһыан эмиэ сэрэхтээх, аһара барбата ордук.
Оҕо ону-маны, буолары-буолбаты саҥаны айыыны оҥоро сатыыра табыллыбатыттан үөскүүр элбэх куһаҕан быһыылары аҕыйатарга сахалар таҥаралара “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ төрөппүттэргэ көмөлөһөр. Оҕо өйө-санаата ситэ сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны өссө арааран билэ илигинэ оҕону сыыһа-халты туттунарыттан “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх харыстыыр. (1,28).
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
«Илиитин араарбат үлэһит» диэн иллэҥ буолбакка куруук үлэлии-хамсыы сылдьар киһини этэллэр. Yлэлии үөрэммит киһи хаһан баҕарар, кыах эрэ баар буоллар үлэлээн-хамсаан иһэр, үлэлээбэтэҕинэ, тугу эмэ оҥорботоҕуна хайдах да табыллыбат.
Куруускаттан үүтү иһэргэ оҕо лаппа улаатан, үс сааһыгар тиийэн иһэн эрэ үөрэнэрэ кыаллар. Манна тыҥаны, күөмэйи хамсатан уонна куруусканы тэҥнээн, сыыйа иҥнэрэн биэрэн үүтү сыпсырыйыахха наадата улахан уустугу үөскэтэр. Оҕо улаатан этин-сиинин кыайа-хото хамсатар, салайар буоллаҕына эрэ куруускаттан иһэри сатыыр кыахтанар.
Билиҥҥи олох биир уратытынан салайар, тэрийэр дьон хамнастара олус эбиллэн, эбиискэ пиэнсийэлэнэннэр үлэһиттэртэн туспа арахсаннар саҥа, бэлэмҥэ тииһиммит элбэх баайдары үөскэттилэр. Ити баайдар быыстарыгар үлэлээн-хамсаан, атыылаан-эргинэн баайы-малы булуммут, мунньуммут дьон бааллар да ахсааннара аҕыйах.
Баай киһи бэйэтин туһугар олоҕун олорор. Аан маҥнай бэйэтин баайын, үчүгэйин туһунан санаата олохсуйан, күүһүрэр. Бу санаатын күүһэ кыра оҕотун көрүүгэ-истиигэ, кэлэр көлүөнэлэрин иитиигэ-үөрэтиигэ кэккэ токуруйуулары таһаарарыттан «Баай дьон олохторо кылгас» диэн этии үөскээбит. Баай дьон оҕолорун иитэллэрэ маннык уратылаахтар:
Yлэһит киһи оҕотун үөрэтэр ньымата баай киһи оҕотун үөрэтэриттэн олус улахан уратылаах. Ол уратыта «Барыга-бары аһара барыма», «Куһаҕаны, айыыны оҥорума», «Киһи быһыытын, сиэри кэһимэ» диэн этиилэргэ олоҕурар. «Барыга-бары аһара барыма, тэҥнэһиини хамсатыма, алдьатыма» диэн Айылҕа тутаах көрдөбүлүн үлэһит дьон эрэ толороллор. Үлэһит дьон, аймахтар олус уһун үйэлээхтэр, олохторун уһуна хас да уонунан көлүөнэлэри аһара барар. Кэлэр көлүөнэлэрин кыра эрдэхтэриттэн туруктаах өйгө-санааҕа, үлэҕэ-хамнаска иитэн-үөрэтэн улаатыннараннар оҕолоро быстах быһыыга киирэн биэрэллэрэ аҕыйах, арыгыга, наркотикка соччо ылларбаттар. Кэмигэр кэргэннэнэн, ыал буоланнар оҕолоро, аймахтара элбиллэн, тэнийэн иһэллэр.
Yлэһит дьон оҕолорун үлэҕэ үөрэтиилэрин төрүтэ итинник. Төрөппүттэрэ оҕолорун батыһыннара сылдьан, бэйэлэрэ хайдах оҥороллорун үтүгүннэрэн үлэлэтэ үөрэттэхтэринэ бэйэлэрин курдук үлэһит дьон буола улаатыннарар кыахтаналлар.
2. Оҕо улаатан өйө-санаата эбиллэн истэҕинэ «Айыыны, куһаҕаны оҥорума», «Айыы диэмэ» диэн өйө-санаата аһара барарын хааччахтыыр уонна «Киһи буол» диэн киһи буолар баҕа санааны иҥэрэр, киһи оҥорор бары быһыытын барытын киһилии оҥорорго үөрэтэр.
Тимир суол
thumb|Тимир суолугар пуойас.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Бэйэлэрэ тугу да оҥорбот, бэлэм үчүгэйинэн туһанааччылар үчүгэй хайдах оҥорулларын билбэттэр, ол иһин кинилэр санааларыгар барыта үчүгэй курдук көстөр. Холобурга, ырыаһыты ыллахха кини ыллаабыта барыта үчүгэй курдук. Хоһоону айааччы, суруйааччы эмиэ тугу айбыта, суруйбута үчүгэй буолар курдук саныыр. Табыллыбатах ырыаны, хоһооннору холбуу тутан ылан урнаҕа быраҕан да кэбистэххэ улахан ночоот, куһаҕан тахсыбат.
Эмтээх үүнээйилэр
Эмтээх үүнээйилэр  — дьону уонна кыылы-сүөлү эмтииргэ биитэр ыарыы үөскээбэтигэр туттуллар үүнээйилэр бөлөхтөрө. Бу үүнээйилэртэн эбэтэр кинилэр сорҕолоруттан эми-тому оҥороллор.
Уоту аһатыы
Олус былыргы да буоллар өйгө-санааҕа туһалаах үгэстэри харыстааһын аныгы дьонтон эмиэ ирдэнэр. Үгэстэри харыстааһын диэн бу үгэһи уруккутуттан уларыппакка эрэ туһаныы, ону-маны була сатаан эбэн биэрбэт буолуу ааттанар. Хас киһи барыта тус-туспа өйдөөҕүттэн-санаалааҕыттан, туох аһылыгы үчүгэй дии саныырыттан уокка тугу бэрсэрэ тутулуктанара уларыйбата ордук. Киһи бэйэтэ саамай сөбүлүүр, күндүтүк саныыр субу аһылыкка бэлэмнэммит аһыттан уокка бэристэҕинэ уот үөрүүтэ өссө улаатар.
«Байанай арыгыһыт буолбут» диэн этии сымыйа, булчуттары түһэрэн этии буолар. Ыраах тайҕаҕа сылдьар булчуттар саамай бочуоттуур, тоҥортон харыстыыр, күүс-уох биэрэр баар-суох мааны астарынан үрүҥ арыгы буолара саарбаҕа суох. Бу мааны, аҕыйах, кэмчилэнэр, үчүгэйдик умайар астарыттан күндүлэттэҕинэ, уот чахчы үөрэр, сылааһа эбиллэр, умайара күүһүрэр, санаата көнөр.
Аал уот иччитин аата – Хатан Тэмиэрийэ. Сахалар олус ытыктыыр, харыстыыр уонна аһара барбатын көрөр-истэр, сэрэнэр иччилэрэ. Туох барыта аһара барыыта куһаҕаҥҥа тириэрдэрин курдук уот аһара барыыта алдьархайы үөскэтэр. “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этиини таба өйдөөн уоттан олус улахан сэрэхтээх буолуу син-биир ирдэнэр. Тайҕаҕа уот барара олус кутталлаах. Уоту туһаныы олус улахан сэрэхтээх буолууну ирдиир. Дойдуга хас киһи барыта уоту туһаныыга сэрэхтээх буолуу үөрэҕин баһылыыра ирдэнэр.
Уокка ас бэрсии – олус былыргы үгэс. Бу үгэс уот тымныыттан харыстыырын, аһылыгы буһарарын иһин олус улахан ытыктааһын бэлиэтэ буолар. Тимир уустара сахалар, үлэлэрэ-хамнастара уоттан ордук улахан тутулуктааҕа ити үтүө үгэһи салгыы сайыннарбыт.
Ийэ уонна аҕа
“Ыы” диэн ытааһын дорҕоонун киһи эмиэ тулуйан истибэт, айманар, ыксыыр, көмөлөһө тиийэр санаата киирэр.
Аҕа – оҕо аҕата, төрөппүтүн аата. Оҕо ийэтэ оҕотугар аҕаҕын аҕа диэн ыҥырар буол диэн кыра, саҥа саҥаран эрдэҕинэ үөрэтэр кыаҕа олус улахан. Бу тыл оҕоҕо саастаах, элбэҕи билэр-көрөр киһиэхэ ытыктабылы үөскэтэрин таба туһаныахпыт этэ.
Саха оҕото төрөппүттэрин итэҕэйэр уонна ытыктыыр буола үөрэнэ­ригэр, кинилэри аан маҥнай саҥарыаҕыттан ыла ким диэн ааттаан ыҥырара улахан оруолу ылар. Сахалар ийэ уонна аҕа диэн тыллара бы­лыргыттан билиҥҥэ диэри сахалары араҥаччылыы сылдьар Иэйиэхсит уонна Айыыһыт таҥаралартан тутулуктаах тыллар. Ол иһин оҕо ийэтин “ийэ”, онтон аҕатын “аҕа” диэн ааттаан ыҥырара төрөппүттэрин ордук дириҥник ытыктыырыгар, этэр тылларын истэригэр тириэрдэр.
Толук биэрии
Айылҕа былыр-былыргыттан икки өттүттэн олус күүстээх тэҥнэһии балаһыанньатыгар тутуллан турарын сахалар билэллэр. Хайа да өттүгэр аһара барыы айылҕаҕа табыллыбат. Сир Күн диэки чугаһаан хааллаҕына уотунан умайыан, онтон Күнтэн тэйэн бардаҕына космос тымныыта тоҥоруон сөп. Сахалыы үөрэх этэринэн “Туох барыта икки өрүттээх”, «Аһара барыма», «Айыыны оҥорума», «Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх» диэн быһаарыылар олоххо туттуллаллар. Хайа эрэ өттүгэр аһара барыы, айыыны оҥоруу, халыйыы аҥар өттүн диэки хамсааһыны үөскэтэр. Бу хамсааһыҥҥа эппиэттээн, онно сөп түбэһэр утары хайысхалаах хардары хамсааһыны айылҕа тэҥнэһиигэ тутуллан турарыттан эмиэ оҥороругар тиийэр. Бу дьон оҥорор быһыыларыгар утары хайысхалаах хайаан да үөскүүр хамсааһыны сахалар сэт диэн ааттыыллар.
Сахалар үөрэхтэринэн, олус былыргы кэмнэргэ быһаарбыттарынан киһи оҥорбут быһыытыгар хардары, утары хамсааһын сэт үөскүүрүгэр тириэрдэр. Дьон-норуот үлэлэрин күүһүттэн айылҕаҕа углекислай гаас элбээһиниттэн халлаан сылыйан иһиитэ хотугу уонна соҕуруу полюстарга мунньуллар муустар ууллууларыттан уу элбээһинин үөскэтэн эрэриттэн дьон эрэйдэрэ эбиллэн эрэрин бэйэлэрэ билэр буоллулар. Дьон уһун үйэлээх үлэлэрин түмүгэр айылҕаҕа үөскээбит уларыйыылар, сахалар үөрэхтэринэн сэти үөскэтэн, халлаан сылыйыытыгар, уу элбээһинигэр тириэрдэн эрэллэр.
Киһи айылҕаҕа туох эмэ уларытыыны оҥоруон иннинэ, ол уларыйыыга сөп түбэһэр толук биэрэрэ көрдөнөр. Холобур, киһи алааска оттуу кэлэр. Кини оттоон, тыаһаан-ууһаан сири-дойдуну аймыахтаах, олоҕуран турбут айылҕа бэрээдэгэр уларыйыылары киллэриэхтээх. Булчут бултуу кэллэҕинэ, айылҕа булдун аҕыйатарын биллэрэн толук диэн тугу эмэ биэриэхтээх.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2015. - 128 с.
Григорьев Гаврил Николаевич
Дьиэтигэр кэлэн, махталларын хоһуйан ыллаччылар. Дьиэбит хонтуора курдук этэ. Сэрии кэнниттэн даҕаны элбэхтик кэпсэтэллэрэ, сүбэлэһэллэрэ. Хабырыыс хогуу биригэдьииринэн үлэлээбитэ, холкуоһун бааһыналарын, алаастарын ааттарын, хас биирдиилэрэ төһө иэннээхтэрин өйүгэр хатаан сылдьарын уонна үүнэн турар бурдуктан, оттон хас туонна от, бурдук кэлиэҕин барытын хараҕынан көрөн быһаарарын И.И Саввин сөҕөн кэпсиирэ. Кини Гаврил Николаевичка суруксутунан үлэлээбитэ. Биир тылы сатаан аахпат, нэһиилэ илии эрэ баттыыр киһи төһө үлэ күнүн толорбуттарын, төһөнү үлэлээбиттэрин, хас оттоммуттарын – бурдуктаммыттарын барытын өйүгэр тутара уонна холкуос үс күннээх отчуоттуур мунньаҕын ыытара.
Гавриллаах Мария биир оҕоломмуттара кыратыгар өлбүт. Кэлин биэс оҕону ииттибиттэр. Улахан уоллара Николай Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятын бүтэрэн, история учууталынан үлэлээбит. 1943 сыллааҕы ыҥырыыга хабыллан, 1946 с. сэрииттэн наһыылканан кэлбит уонна ол күһүн өлбүт. Иккис уоллара Трофим СГУ-гар тутуу факультетын бүтэрэр сылыгар массыына саахалыгар өлбүтэ. Улахан кыыс Марина – медик. Иккис кыыс Катя эрдэ кэргэн тахсан барбыта, өлбүтэ. Мин – кыра кыыстарабын, олохтоох оскуолаҕа 30 сыл учууталаатым. Светлана Егоровна АРГУНОВА, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна.
Батырша
Батырша (1710 — бэс ыйын 24 1762); сурукка киирбит аата Габдулла́ Гали́ев, Fабдулла Fәли улы, Габдулла Гали улы) — Башкиирдар 1755—1756 сс. өрө турууларын салайааччыта . Публицист, муллаа.
1758 сыллаахха ахсынньыга Батырша кымньыыннан таһылларга, таныыта быһа туурулларыгар уонна үйэлээх хаатыргаҕа ууруллубута. Өр сордоон-муҥнаах баран Батыршаны Шлиссельбургскай кириэппэскэ илдьибиттэрэ. 1757 сыл сааһыгар кини христианнар духуобунай бас киһилэрин көрсүһүүгэ ыҥырбыта. Кулун тутар 24 күнүгэр Петропавлойскай собор ключарын уонна священнигын И. Лепицкайын кытта көрсүбүтэ. Кэпсэтиилэрин А. Турачанинов тылбаастаабыта. Батырша көрсүһүүгэ ыраахтааҕыны кытта көрсүөн уонна мусульманнары күүс өттүнэн христианствоҕа киллэрии бара турарын туһунан бэйэтигэр этиэн баҕарарын эппитэ. Биэс сыл хаайыыга олорон баран Батырша 1762 сыллаахха харабыллар камераҕа умнубут сүгэлэрин ылан икки харабылы өлөрбүтэ, иккини өлөрдүү бааһырдыбыта уонна бэйэтэ эмиэ өлбүтэ.
LiteMF
Саайтара https://litemf.com/ru
Сардаҥа (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Баай уонна дьадаҥы
Былыр-былыргыттан саха омук баайа баайыгар, дьадаҥыта дьадаҥытыгар наардаан эр ойох буолаллара. Дьадаҥы киһи уола баай киһи кыыһын ойох ылбат, баай киһи кыыһа дьадаҥы киһи уолугар эргэ тахсыбат. Өскө баай киһи кыыһа дьадаҥы киһи уолугар эргэ таҕыстаҕына, эбэтэр баай киһи уола дьадаҥы киһи кыыһын ойох ыллаҕына, улахан үөҕүүгэ, сиилээһиҥҥэ, хоһулааһыҥҥа сылдьар. Саамай былыр улуу баайдар түһүмэхтээх уруу диэн тэрийэллэрэ үһү. Онно ат сүүрдүүлээх, күөн көрсөр бөҕөстөрдөөх, быһый дьоннордоох уонна мүһэ былдьаһыыта диэн икки өттүттэн тардыһар күүстээх киһилээх буолаллар. Дьадаҥы ыал уруутугар баайдар, орто баайдар букатын сылдьыбаттар. (1,54-55).
5. Аһара баайдар. Ханнык да сиэри-туому, итэҕэли билиммэт дьон, сокуоннары бэйэлэрин тустарыгар суруттарыахтарын баҕара саныыллар. Бу дьоҥҥо, биһиги эрэ баарбыт диэн өйдөбүл олус дириҥник иҥэр. Атын дьону барыларын аанньа ахтыбаттар, бэйэлэригэр туһаны оҥорооччуларынан эрэ ааттыыллар. Дьон ахсааннарыттан 5 эбэтэр 10 бырыһыаннарын ылыахтарын сөп. Аһара баай дьоҥҥо үҥэр таҥаралара диэн суох. Кинилэр таҥаралара харчы, баай буолар. Дьадаҥы дьоҥҥо кыра, быстах баҕаларын толордохторуна, сиэртибэлэри, көмөлөрү оҥордохторуна бэйэлэрэ дьадаҥы дьоҥҥо тэҥнээтэххэ таҥара курдук буолан хаалаллар. Туһанар дьон аһара арбаатахтарына бэйэлэрэ даҕаны таҥара курдук сананарга түргэнник үөрэнэллэр. Сорох дьадаҥы дьоҥҥо ону-маны бэристэхтэринэ, кырдьык кинилэри абырыыр, көрөр-истэр, харыстыыр таҥараларын курдук сананаллар, бары баҕаларын толорор кыахтаах курдук көстөллөр.
Фарадей Майкл
Фарадей Майкл (Ньюиҥтон Баттс, Суррей, 1791 балаҕан ыйын 22 – Хэмптон Корт, Суррей,1867атырдьах ыйын 25) англия химига уонна физига.
Оскуолаҕа кыракыйдык үөрэммит да буоллар чинчийээччилэртэн биир ордук ытыктынар учуонай буолар. Бэйэтэ бэйэтин үөрэтэр этэ. Фарадей уон тохсус үйэ биир улахан экспериментальнай физика буолбута. Кини олорор бириэмэтигэр Фарадей курдук дьоннору айылҕа философтара диэн ааттыыллара. Ол бириэмэҕэ электричество туһунан улаханнык биллибэт этэ. Майкл Фарадей уот туһунан элбэҕи арыйбыта, ол курдук уот провод нөҥүө ааһан иһэн магнит курдук үлэлиирин (билигин электромагнетизм диэн ааттанар). Ону тэҥэ химическай эттик нөҥүө аастаҕына уларыйарын арыйбыта (электрохимия).
Маар-Күөл (Сунтаар улууһа)
Маар-Күөл — Сунтаар улууһун Маар-Күөл нэһилиэгин киинэ.
Ubuntu Studio
Ubuntu Studio (Убунту Студио), операционнай система, ноутбуктарга уонна көмпүүтэргэ аналлаах, сүрүннээн профессионал айымньылаах дьоҥҥо ананар, холобур ырыаһыттарга, блогердарга, киинэ устааччыларга уонна программистарга. Ubuntu Studio сүрүннээн Ubuntu силиһигэр олоҕурар уонна аймаҕа буолар.
Дьадаҥы диэн үлэни кыайбат буолуу ааттанар
Баай уонна дьадаҥы дьон икки ардыларыгар үлэһиттэр сылдьаллар. Арай үлэһит, үлэни-хамнаһы кыайыы эрэ дьадаҥы буолартан быыһыыр кыахтааҕын умнубатахпытына табыллабыт. Кыра эрдэхпитинэ кэпсиир сымыйа, албын, аптаах остуоруйалар дьайыыларыттан дьадаҥыттан соҕотохто байа-тайа охсуохпутун баҕарабыт, бэлэми, ким эрэ аҕалан биэрэрин кэтэһэ сылдьабыт. “Умнаһыт бурдугун тыал көтүтэр” диэн сахалар дьадаҥы киһи өйүн-санаатын, оҥорор быһыытын дириҥник быһааран эппиттэрин таба өйдөөн тутуспаппытыттан уонна баар баайы-малы харыстаабап-пытыттан ыскайдаан суох оҥоробут.
Буор кут диэн эти-сиини хамсатыыга аналлаах, хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьар өй-санаа мунньуллуута ааттанар. Буор кут мөлтөөтөҕүнэ киһи боростуой да хамсаныылары кыайан оҥорбот турукка киирэр. Эт-сиин үгүс ыарыылара быччыҥнар кыайан хамсаабаттарыттан тутулуктаахтар. Бу өй-санаа, буор кут ыарыыларын сахалар ойууннара кыайа-хото эмтиир этилэр.
1. Ханнык да үлэни үлэлээһин кыаттарбат буолуута.
Онон үлэ, үлэлии үөрэнии эрэ киһи буор кутун нэмин билэн дьарыктаан, үөрүйэх оҥорон киһини киһи буолууга тириэрдэр кыахтааҕа быһаарыллар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ-хамнаска сыһыаран үөрэтии эрэ дьадаҥы буолууттан харыстыыр кыахтааҕын төрөппүттэр билэн оҕо кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолан үлэлиир үгэстэри иҥэринэрин ситиһиэ этилэр. (1,120).
Үгэс уларыйыыта
Үгэс уларыйыыта диэн саҥа үгэс үөскээн эргэни солбуйуута ааттанар.
Үгэс уларыйыыта уонна саҥа үгэһинэн солбуллуута олус уһун кэми ыларынан сорохтор үүнэн турар харыйаны кэрдэн ылалларын билигин төһө да ыстарааба улаханын да иһин быраҕа иликтэр. Тыыннаах күөх мас көрүҥэ, сыта-сымара уратытынан, бырааһынньыгы тупсарарынан дьон олору ордук сөбүлүүллэр. Бу сөбүлүүр санаа үгэс буолан хаалбытын уларытыы, атын, саҥа үгэһинэн солбуйуу уустуктары үөскэтэрин тэҥэ, уһун кэмҥэ кыаллар кыахтанар.
Либидо
Либидо тестостерон эбэтэр искусственно тренболон көмөтүнэн күүһүрүөн сөп.
Bobcat Company
Bobcat (Бобкат эбэтэр Бобкэт) - Хоту Дакота штатын кыракый чэпчэки ыйааһыннаах тыраахтардары уонна индустриа массыыналарын оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 2013 сылтан ыла Doosan конгломератка холбонор, тоҕо диэтэххинэ 90% акциатын атыылаһан ылбыта.
Байыы
1.	Үлэлээн-хамсаан, оҥорон-тутан, булан-талан баайы-малы сыыйа-баайа мунньунуу.
2. Бэйэлэрэ үлэлээн-хамсаан баайы-малы мунньуммут төрөппүттэр оҕолоругар, сиэннэригэр баайдарын түҥэтэн биэрэр кыахтаналлар, кинилэри кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ-хамнаска үөрэтэннэр үлэ-хамнас салгыы сайдан иһэрин хааччыйар кыахтаахтар.
Бенгаал тыла
Бенгаал тылынан суруйбут поэттартан ордук биллэлэрэ Рабиндранат Тагор буолар. Кини литератураҕа Нобель бирииһин ылбыта. Индия уонна Бангладеш өрөгөй ырыалара бу тылынан суруллубуттара.
Арассыыйаттан улуу куотуу
УОПСАЙА АРАССЫЫЙА 6 мөллүйүөн киһитин куоттарбыт.
Алексеев Иван Николаевич
Алексеев Иван Николаевич — экэнэмиис, бэлиитикэ диэйэтэлэ, САССР үбүн миниистирэ (1974-88), САССР Үрдүкү Сэбиэтин алта ыҥырыытын дьокутаата, РСФСР үтүөлээх экэнэмииһэ, Дьокуускай уонна Гринвель (Миссисипи штаат, АХШ) куораттар ытык олохтоохторо.
Иван Николаевич прожил яркую, богатую по содержанию, достойную своего времени жизнь. Он, как и большинство представителей его поколения, остался верным своим жиз­ненным позициям, идеалам социализма, за которые он проливал кровь на полях сражений, отстаивая честь и свободу нашей Родины.
Награжден орденами Красной Звез­ды, Отечественной войны II степени, «Знак Почета», многими медалями СССР Почетными Грамотами Президиумов Верховного Совета РСФСР ЯАССР золотой медалью и почетным знаком Союзного Фонда Мира.
Федоров Иван Афанасьевич
Олоҕун олуктара
1936-1938 сыллардаахха оруйуонугар физкультура уонна спорт кэмитиэтин бэрэстээтэлэ. 1940 сыллаахха Москуба уобалаһын физкультураҕа уонна спорка техникумун бүтэрбит уонна Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Ачинскайдааҕы пилоттар оскуолаларын бүтэрэн баран 1941 сыл алтынньытыттан ахсынньыга диэри 3-с Белорусскай фронт 240-с истребительнай-авиационнай дивизиятыгар сулууспалаабыт, 43 бойобуой көтүүнү оҥорбут. Тус бэйэтэ икки өстөөх сөмүлүөтүн суулларбыт. 1943 сылтан 1945 сылга диэри Бирмскай байыаннай авиация пилоттарын оскуолатыгар инструктордаабыт.
Дюктайская культура
Ю. А. Мочановтыын 1960 сылларга булбуттара уонна Алдан өрүс Дюктэй үрэҕин аата ааттаммыт. Онон икки этап араарар:
Куһаҕан быһыылар
Киһи айылҕаттан аналын быһыытынан тыыннаах буолан олоҕу олоруон баҕарар. Бэйэтин хайаан даҕаны кыаҕа баарынан көмүскэнэр. Киһи бэйэтин көмүскэниитэ — Айылҕаттан анала. Биир эмэ киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан, күүһүнэн кыайан көмүскэнимээри гыннаҕына, Айылҕа сороҕор күүһүгэр күүс эбэн биэрэр. Биир эмэ түгэҥҥэ киһи улаханнык куттанан үрдүк тиит үрдүгэр ытта охсубута эбэтэр кэтит уонна дириҥ аппаны үрдүнэн ойон кэбиспит түбэлтэлэрэ эмиэ биллэллэр.
Саха сирин сахалыы хаһыаттара куһаҕан быһыылары кэпсээбэт буоланнар, улаатан иһэр оҕолор бэрээдэктэрэ мөлтөөн иһэр. Республика салайааччылара куһаҕан быһыылары саба, кистии сатыыр үлэлэрэ эдэр ыччаттары бэрээдэккэ иитиигэ буортуну оҥорор, куһаҕан быһыылар төрүт аҕыйахтарын, суохтарын курдук сымыйаны дьоҥҥо тарҕатар. Куһаҕан быһыылар тустарынан кэпсээн иһии, ити быһыылар үөскүүр бары биричиинэлэрин таба быһаарыыга туһалыыр. Куһаҕан быһыылар үөскүүр төрүттэрин булан быһааран, суох оҥорууга хас киһи барыта кыһанан туруннахтарына эрэ, олор аҕыйаан бараллар.
Эмискэ байыы содула
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ биир киһи олорор олоҕунан муҥурданан хаалбат. Бу үөрэх киһи өйө-санаата сайдыытын хас да көлүөнэ дьон олохторун устата олус дириҥник ырытан быһаарар. Бу үөрэххэ эмискэ байыы өйгө-санааҕа улахан содуллаах диэн этиллэр. Ол курдук, субу халлаантан түспүт курдук баай киһиэхэ бэйэтигэр туһаны, үчүгэйи оҥорон сынньалаҥнык, талбытынан сырытыннарар буоллаҕына, оҕотун, кэлэр көлүөнэтин өйүгэр-санаатыгар улахан охсууну оҥорон, сүрэҕэ суох, бэлэмҥэ үөрэммит киһиэхэ кубулутуон сөп. Маннык үөрэммит оҕо улаатан олоҕун олороругар бас-баттах иитиллибитэ улахан уустуктары үөскэтэрин «Кут-сүр үөрэҕэ» диэн үлэ быһаарар. (1,30).
Олоҕу олоруу бу икки өрүтүн биир-биир ыламмыт арыыйда дириҥник ырытан көрдүөхпүт:
Абылай-хан
Төрдө уонна аата
Кини ийэтэ туркмен дьахтара буолуохтаах. Аҕата Абылай 12 саастааҕар калмыктары утары сэриилэһэ сылдьан өлбүт.
Антонова Мария Яковлевна
1944 амырыын сыл алдьархайа ааҥнаан аҕай турдаҕына, оһоҕос түгэҕинээҕи кыыс олох салҕанар биир туоһута буолан, күөһэлис гына түспүтэ. Аҕалара Попов Тэрэнтэй, төрүт II бороҥ киһитэ, фроҥҥа охтубут кутурҕаннаах сураҕа кэлбитэ. Ийэлэрэ Марыына түөрт оҕотунаан тула эргийэн хаалан, оччотооҕу холкуос бүппэт түбүгэр оройунан түспүтэ. Кыракый Маруся оҕо сааһа II Бордоҥунан, онтон саҥа үөскээбит Ньурбачаан дэриэбинэтигэр ааспыта. Ийэтэ Марыына манна улахан кыыһа Аанаҕа, фронтовик Григорьев Г.В-Өкөт Татаарга олохсуйбута, Дуня, Николай үөрэҕи батан барбыттара. Маруся маҥнай Ньурбачаан оскуолатыгар киирэр. Үөрэх эргэ дьиэҕэ, аҕыйах оҕолоох тэриллэрэ. Онтон 1957 с. саҥа оскуола тутуллар. Директорынан И.С.Иванов, онтон М.С.Матвеев этилэр. Ыраах соҕурууттан кэлбит нуучча Зинаида Ивановна Пахомова, онтон Клара Алексеевна Егорова нуучча тылыгар үөрэппиттэрэ, РСФСР үөриҕэриитин туйгуна К.А.Егорова ахтарынан, Маруся Попова оччолортон сүрдээх актыыбынай, көҕүлүүр дьоҕурдаах эбит. Кини бэлиэтииринэн, Яковлева Ага – математик, Попова Таня – активистка, Николаев Елисей гармошкаҕа үчүгэйдик оонньуур, Павлов Коля сүрдээх боччумнаах, Петров Сеня спорка дьоҕурдаах, Саввинов Володя мэлдьи аккуратнай, Семенова Маня сэмэй, кыһамньылаах эбиттэр. Кинилэр Марусяҕа дьоллоох оҕо саас, оскуолатааҕы сыллар умнуллубат, күндү доҕотторо буолаллар. Өрүүтүн сылаас ахтылҕанынан уйаҕастык ахтылла сылдьаллар. 1964 с. Ньурба 1-кы нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрэн, СГУ туттарсан киирэр, тулаайах аҥаардаах оҕоҕо бу улахан дьыала буолара өйдөнөр. Бүргэһи хааһахха хаайа сылдьарыҥ сатамматын курдук, эдэр, эрчимнээх Мария Попованы бэлиэтии көрөннөр 1972 с. комсомол обкуомугар үлэҕэ ылаллар. Манна улахан тэрийэр дьоҕурдааҕа көстөн, 1986-1991 сс. обкомол тэрийэр салаатын сэбиэдиссэйинэн өрө таһаарыллан үлэлиир. Биллэрин курдук, бу кэмҥэ урукку судаарыстабыннай тутул ыһыллан, Россия үрдүнэн саҥа олох укулаата олохтонор буолбута. Партийнай үлэһиттэр үгүстэрэ араас биричиинэннэн уурайбыттара, эбэтэр атын эйгэҕэ көспүттэрэ. Бэрт сорохторо эрэ, чахчы дьон туһа диэн сылдьыбыттар эрэ, салгыы үлэлээн барбыттара. Мария Яковлевна 1991 сылтан Верховнай Советсеркетериатыгар үлэлиир, сүрдээх уустук политическай кэмҥэ бу салааны сүрүннүүр. Онтон Саха сирэ сувереннай, көнүл республика буолбут бастакы күннэригэр да туора турбат – 1993 с. аан бастаан үөскээбит президент уонна правительство хаһаайыстыбыннай дьыалаларын салайар начальнигы солбуйааччынан үлэлиир. 1994 с. олохпутугар демократия киирэн, саха норуота аан маҥнай бэйэтин бэйэтэ салайынар сокуоннарын оҥорор парламена – Ил Түмэн тэриллэр. Маныаха улахан уопуттаах Мария Яковлевна Антонованы Ил Түмэн аппараатын уопсай отделын салайааччытынан аныыллар. 2003 сылтан парламент аппараатын салайааччы буолар, сүрдээх уустук политическай, экономическай кэмҥэ улахан эппиэтинэһи сүгэр. Мария Яковлевна үлэтин чүөмчүлэрин кэрэһилииллэр: ЫБСЛК КК знага, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл, Саха АССР Верховнай Советын Бочуотунай Грамоталара, 2002 с. «СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» үрдүк аат.
Discover Financial Services
Discover Financial Services тэрилтэ Sears иһигэр холбонор.
МИР (төлөбүр системата)
МИР - Арассыыйа төлөбүр системата буолар, сүрүннээн эмитент бааннар кини нөҥүө харчы хамсаталлар. Американскай MasterCard курдук аналога буолар.
Дьиэ кэргэн күнэ
Дьиэ кэргэн күнэ (International Day of Families) — ыам ыйын 15 күнүгэр ХНТ көҕүлээһининэн аан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр күн.
Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрин Генеральнай Ассамблеята 1993 сыллаахха олохтообута (47/237 резолюция). Бастаан ХНТ 1994 сылы Дьиэ кэргэн сылынан биллэрэ сылдьыбыта.
Идэ түһүүтэ
Хамсаныылары таба оҥорууну буор кут салайар. Буор кут дьайыыта биллиитин идэ түһүүтэ диэн ааттыыллар. Эти-сиини, быччыҥнары таба хамсатыы сыыйа-баайа үөрүйэх буолууттан үөскүүр. Киһи өр кэмҥэ үөрүйэхтэргэ үөрэнэн буор куту үөскэтиммитэ кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэр.
Уус киһи оҕото улаатан уһаннаҕына, аҕатын утумнаабыта биллэн барар. Лып-лап курдук табан хамсанарыттан, уһанарыттан, тугу оҥорбутуттан үөрэриттэн аҕатын утумнаабыта биллэр. Ол аата ону-маны кыайарын оҥотторон көрүү эрэ утумнаабыты быһаарар. Сахалар бары кэриэтэ тимир, мас ууһа төрүттээхтэриттэн оҥоруу, тутуу үлэлэригэр ордук сыһыамахтар.
Буор кут лаппа сайдыбыта талааны үөскэтэр. Талаан эти-сиини кытта бииргэ сылдьар. Талаан арыллар. Талаан баар буолан хаалыан сөп. “Талааннаах тарбахтаах” диэн туохха эмэ эмискэ түбэһэ түһэр, туһаны таһаарынар киһини эмиэ этэллэр.
Эйэлээхтик ыаллаһан олоруу күнэ
ХНТ бу күнү бэлиэтиир туһунан быһаарыыны 2017 сыллаахха ылбыта (ХНТ Сүрүн Ассамблеятын 72/130 нүөмэрдээх резолюцията).
Французтар
Сир шаарын үрдүнэн быһа холоон 120 мөллүйүөн француз олорор, олортон Францияҕа 67 мөлүйүөн. Улахан диаспоралара Америкаҕа (30 мөл), Канаадаҕа (10 мөл), Аргентинаҕа (6 мөл), Африка дойдуларыгар (10 мөл), Кытайга (2-4 мөл, франкокытайдар, евроазиаттар, Макао уонна Кытай Соҕуруу регионнара), Аустралия.
Ырыа Саарын (ырыаһыт)
Олоҕун олуктара
1998 с. Култуура уонна ускуустуба кэллиэһин болкулуорга салаатын бүтэрбит. 2006 с. СГУ Саха филологиятын уонна култууратын факультетыгар «культуролог» диэн идэни баһылаабыт. СӨ Эстрада тыйаатырын артыыһа. Олоҥхо тыйаатырыгар 2012 сыллаахтан үлэлиир.
Базз Лайтер
Базз Лайтер (Buzz Lightyear) — элбэх мультикка көстөр мультик геройа, франшиза лицензиятынан Walt Disney уонна Pixar тэрилтэлэргэ тиксэр.
Үөһээ Бүлүү улууһун архыыба
1941 сыллаахха кыһын ахсынньы 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар НКВД оройуоннааҕы отделын иһинэн государственнай архыып быһыытынан тэриллибитэ. Архыып аан бастакы сэбиэдиссэйинэн милиисийэ лейтенана Мария Корнилова анаммыта. Кини 1943 сыл олунньу 17 күнүгэр диэри үлэлээбитэ. Онтон сэрииттэн бааһыран, демобилизацияланан кэлээт, кэлин биллэр мелодист буолбут Георгий Максимович Никифоров 1943 сылтан үлэлээбитэ, кини кэнниттэн уһун кэмҥэ 1954 сыл муус устар 6 күнүгэр диэри Филиппов Яков Иванович үлэҕэ ананан элбэх докумуону хомуйан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыбыгар туттарбыта. Кини хомуйбут Үөһээ Бүлүү оройуонун олоҕун хабар 1920-1948 сыллардаах 8318 дьыала бэриллибитэ.
Момоко Кикути
Хаанын бөлөҕө — B. Хос аата "Момо-Чан".
Аллен Ясемин
Карьерата
2008 сыллахха Ясемин «Новое лицо» L’Oréal хампаанньа норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуругар финалга киирьбитэ. . Эмиэ ити сыл "Элиф" диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ бэйэтин аан бастаан киинэ артыыһын быһыытынан холонон көрбүтэ. Ол киинэҕэ кини ийэтэ эмиэ уһуллубута. 2010 сыллаахха Ясемин тута икки улахан бырайыакк үлэлэспитэ: «Мечтатели» уонна «Высокое место» диэн киинэлэргэ. 2011 сыллаахха «Жизнь продолжается» сэрийээлгэ иккис былаан артыыһын быһыытынан кыттыбыта. Онтон икки сыл ааспытын кэннэ, 2013 сыллаахха, Ясемин «Милосердие» диэн сэрийээлгэ оруолга тикисибитэ. Эмиэ ити сыл кини «N11.com» саайт сирэйэ буолбута уонна «Вода и огонь» диэн киинэҕэ аан бастакытын сүрүн оруолу оонньоон биллибитэ. 2014 сыллаахха «Великолепный век» диэн аан дйоду 50 дойдутугар көстүбүт киинэ сэрийээлигэр төрдүс сезоҥҥо дьоҕус оруорлу оонньообута.
Козелец
Козелец (Козелець) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 8 251 (2011).
Үлэһит киһи өйө-санаата
Үлэһит киһи өйө-санаата диэн омукка сайдыыны аҕалар туруктаах өй-санаа ааттанар.
Былыргы кэмҥэ баай дьону киһилии майгына суохтар диэн туспа арааран этэллэрэ биллэр. Ол этэллэрин «Баай дьон тоҕус көлүөнэ кэнниттэн уларыйаллар» диэн этиилэрэ эмиэ бигэргэтэр. Омук уһун үйэлэнэригэр, сиэри-туому тутуһан олоҕун олороругар баай дьон ханнык да туһаны оҥорботторун билинии буолар.
Киһини билээри гыннахха «Төрүт уус киһи оҕото» диэн этии кэнниттэн өссө атын быһаарыы соччо көрдөммөт. Уус диэн улахан үлэһит, олус сатабыллаах тутуулаах, тугу барытын сатыыр киһи аата. Саха дьоно – тимир уустарыттан үөскээн, тэнийэн тахсыбыттарын бу уус диэн тыл эмиэ быһаарар.
Холера
Ыарыы биллиитэ
Холера диэн ис ыарыыта. Киһи иһэ ыалдьар, сыптарынныыр уонна хотуолуур. Дегидрацияҕа тиэрдиэн сөп, дьон өлүөн сөп.
Холераттан эмтэнии
Холеранан ыальдар дьон эмтэниэн наада. Улахан өттүнэн ууну сүтэрбэтин курдук элбэх ууну уонна туустары биэрэллэр.
Сомоҕолоһуу
Сахаларга “Үрүҥү – үрүҥ, хараны – хара” диэн этии былыргыттан баар. “Үрүҥү, хараны сатаан араарбат” буолуу олоххо таба суолу тутуһууну, киһи буолууну суох оҥорор. Омук бииргэ сомоҕолоһуута, биир санааланыыта үчүгэйи уонна куһаҕаны биирдик өйдөөн араарыытыттан, олоххо туһаныытыттан, биир тылынан ааттааһыныттан үөскүүр. Үчүгэйи, үрүҥү үрүҥ, онтон куһаҕаны, хараны хара диэһин биир өйдөбүллээх, биир тыллаах буолара уонна соннук туттуллара омук биир санаалаах, түмсүүлээх буолуутугар тириэрдэр кыахтаах.
Билигин «перестройка» уларыта тутуутун кэнниттэн сэбиэскэй былаас кэмигэр үчүгэйдик, далбардана, маанылана сылдьыбыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, нуучча тылын учууталлара уонна үгүс учуонайдар билигин даҕаны оччотооҕу, сэбиэскэй кэмнээҕи үөрэҕи салҕаан иһэллэр. Учууталлар, учуонайдар оҕолору сахалыы үөрэтиини хааччахтыы, аҕыйата сатыыр буоллахтарына, суруйааччылар уонна тыл үөрэхтээхтэрэ сахалыы өйү-санааны буккуйаннар "айыы үчүгэй" диэн албынныыллар.
Сахалары үрэллииттэн харыстааһын
Сахалары үрэллииттэн харыстааһын айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тылы уларыппат буолууттан саҕаланар.
Маннык уһун күҥҥэ биири элбэхтэ хос-хос хатыылаан биэрии дьон өйүн-санаатын сыыйа-баайа уларытан, тус-туспа барыы үгэһин дьоҥҥо иҥэрэн кэбиһэр кыахтаах. Саха дьонун түөлбэлэринэн тус-туспа араартааһын өйдөбүллэрин дьоҥҥо тарҕатыы араадьыйа көмөтүнэн ыытылла турар.
Үөрэҕи-билиини баһылаабыт саха дьоно урукку кыайа-хото үлэлиир-хамсыыр, уһанар, эргинэр, барар-кэлэр эрдэхтэринэ аҥардастыы ат көлөлөрүнэн тилийэ сүүрдэн баһылаабыт, уһун үйэлэргэ олорор сир оҥостубут сирдэрин-дойдуларын, улуустарын ханна, хайа диэки баалларын күҥҥэ уончата хатылаан ким да этэн биэрбэтэҕинэ бэйэлэрэ да билиэхтэрэ. Саха дьонун түөлбэлэринэн тус-туспа араарыы ыытылла турар.
Кыра оҕону көрүү-истии ситимэ быстыыта
Оҕону иитии, көрүү-истии ситимэ быстан эрэрин эдэр дьахталлар бэйэлэрэ эрэ оннугар түһэрэр кыахтаахтар. Кинилэр өй-санаа оҕолорго, кэлэр көлүөнэлэргэ хайдах көрүҥнээхтик бэриллэрин билэн, олохторугар туһанан, улаатан эрэр оҕолоругар кыра оҕону төрөтөн, кинини көрдөрөн, туттаран-хаптаран үөрэтэллэрэ эрэйиллэр.
Nakamichi
Nakamichi (Накамичи), Дьоппуон саамай бөдөҥ ырыа истэр уонна дискотека тэрийэргэ аналлаах динамиктары оҥорор таһаарар тэрилтэтэ, ону таһынан үрдүк хаачыстыбалаах аудио система айааччы массыыналарга.
Наахара (Сунтаар улууһа)
Наахара — Сунтаар улууһун Наахара нэһилиэгин киинэ.
Айыы этэн ыраастаныы
Ханнык баҕарар айыы барыта, ол иһигэр ыар айыы сотуллубат гына киһи кутугар-сүрүгэр иҥэн хаалбат. Киһи бэйэтин олоҕор оҥорбут сыыһаларын-халтыларын эбэтэр айыыларын сыһыаннаах киһиэхэ этэн, ол эбэтэр таһыгар таһааран, иһигэр муннустан муунту буолан хааттара сылдьарын ыраастааһына, кутун-сүрүн чэпчэтиитэ, сахаларга айыы этэн ыраастаныы диэн ааттанар.
Православнай таҥара дьиэтэ буруйдаах уонна ночоокко түспүт дьон икки ардыларыгар айыыны этиигэ туоһу буолар оруолу бэйэтигэр ылынан кэбиспит. Таҥара дьиэтэ куттара-сүрдэрэ хайдах бэйэлэригэр сыһыаннаһалларын билбэт хараҥа дьон оҥорбут айыыларын бырастыы гынар үрдүк итэҕэли толорор буолбут. Маннык итэҕэйэр дьон дууһаларын ыарыытын таҥара дьиэтин үлэһитэ хайдах даҕаны эмтиир, көҕүрэтэр кыаҕа суоҕа билигин биллэр буолла. Буруйдаах уонна ночоокко түспүт киһи, иккиэн бииргэ кэлэн таҥара үлэһитигэр көрдөһөн үҥпэттэр. Кинилэр үһүөннэрин икки ардыларыгар куттара-сүрдэрэ ханнык даҕаны сибээһэ суох буолан тахсар, ол иһин айыылара хайдах даҕаны көҕүрүүр кыаҕа суох буолар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агронома
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агронома - Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын сайдыытыгар үлахан өҥөлөөх агрономнарга иҥэриллэр ытык аат (сыбаанньа).
Сибаай
Физико-географическая характеристика
thumb|250px|Куйаартан көстүүтэ
Устуоруйата
1939 сыллаахха И. Ф. Мутаев Саҥа-Сибаайдааҕы диэн ааттаммыт хостонор сири арыйбыта, бу кэннэ РСФСР Үрдүкү Сэбиэтэ 1955 сэтинньи 21 күнүгэр бөһүөлэги өрөспүүбүлүкэ таһыма ыстаатыстаах куорат аатын иҥэрбитэ. .
Дискотека
Дискотека — үҥкүү биир көрүҥэ, массовай культурнай тэриллии буолар. Дьон ырыаҕа уйдаран өйүттэн тахсан, транска киирэн сынньанар көрүҥнэрэ буолар. Дискотека көрүҥнэрэ арахсар: классическай, панк рок, транс дискотека, поп дискотека, ретро дискотека уонна да атын көрүҥнэр.
Улахан дьон дискотекаларыгар арыгы иһии баар буолуон сөп. Онно оҕо сылдьара бобуллар. Дискотекалар специально дискотекалар буолар сирдэригэр буолар, холобура түүҥҥү клубтарга, эбэтэр аһаҕас халлаан анныгар үрүҥ түүн тэриллии кэмигэр Ыһыахха.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Үтүөлээх» ытык сыбаанньата
7. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх горняга».
Уһун Дьурантаайы
Куһаҕан тыын эмиэ салгыы ханна барара, тугу гыныахтааҕа ити курдук ыйыллар. Онон ыйаах диэн өлүү кэнниттэн тыын дьүүлгэ турара уонна салгыы ханна салалларын Айыы таҥаралар быһаарыылара буолар.