cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Албыҥҥа кииримиэххэ
Саха дьоно боччумнаахтар, ону-маны үтүктүүгэ сарыкынаһа көппөттөр, солумсахтара суохтар, туох эмэ үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын аан маҥнай бэйэлэрэ боруобалаан, тутан-хабан көрөн быһааран баран биирдэ ылыналлар. Чахчы сөбүлээтэхтэринэ, үчүгэй диэтэхтэринэ үтүктэ, батыһа сатыыллар. Бу эмиэ биһиги олоххо туһалаах, үйэлээх үгэспит буолар.
Өй-санаа төрүт тутулуга
Ый эргэрэн барыытыгар синньээн, кыччаан сыыйа симэлийэр. Ый быыһа хараҥа саҥа ый тахсыытыгар үс хонукка буолар.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Аһара нууччатымсыйбыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар була сатаан оҥорбут “айыыларын үөрэҕин” үлэһиттэр биллэн туораттахтарына оҕону иитии, үөрэтии көрсүө, сэмэй буолууга олоҕуруута үөскүө, сахалыы таҥарабыт үөрэҕэ тарҕаныа, бэрээдэги тутуһар, үлэни-хамнаһы кыайар эдэрдэр элбиэхтэрэ этэ. (4,140).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2020. – 116 с.
Өй-санаа төрүт тутулуга
Сахалар былыргы халандаардара эмиэ ыйтан тутулуктанара. Ый көстүүтэ улаатан иһэрин ый үүнэрэ, онтон көрүҥэ кыччаан иһиитин ый эргэтэ диэн ааттыыллара. Билигин ыйы маннык икки аҥы араарыы үүнээйи үүнүүтүгэр быһаччы дьайарын, ый саҥатыгар, үүнэригэр олордуллубут үүнээйи ордук тахсыылаахтык үүнэрин быһааран туһана сылдьаллар. Дьон боруобалаан көрөн бу график сөптөөҕүн итэҕэйэн оҕуруоттарын үүннэриигэ туһаналлар.
Сахалар былыргы өбүгэлэрэ өссө саҥа дорҕооннору саҥарар буола үөрэнэн эрдэҕинэ хайа хаспаҕын ааныгар олорон эрэ халлаан ыйа күн аайы уларыйыытын кэтээн көрөн тарбаҕынан ыйан баран: «Бу ый»,- диэн эппититтэн ый дорҕоон уонна ый диэн тыл үөскээннэр Ый аатыгар иҥэн хаалбыттар.
Үүннээх-тэһииннээх
Сахалар ол иһин “Үүннээх-тэһииннээх” диэн оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туттуллар холбуу этиини айаннар кэлэр көлүөнэлэрин көҥүлүнэн барбатыгар үөрэтиигэ туһаналлар этэ. Кэлин сэбиэскэй былаас оҕолору иитиини сымнатан, аһара ыытан атаахтатыыга кубулуппутуттан, бу этии куһаҕаннык иһиллэр, туттуллубат курдук буола сылдьар эрээри, аныгы олоххо туттуллара эрэйиллэр.
Аныгы бэрээдэги, сокуоннары, быраабылалары халбаҥнаабакка тутуһуу, олоххо туһаныы, ол аата хааччахха, күрүөҕэ киирии курдук буолар уонна “үүннээх-тэһииннээх” буоллахха эрэ ситиһиллэр. Ол аата сыыһа-халты туттунууттан үүн-тэһиин эрэ баара дьалбаа соҕус киһини быыһыыр кыахтаах.
Онон оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ аһара сымнааһын, дьаалатынан ыытыы букатын табыллыбат быһыылар буолалларын былыргы сахалар “Үүннээх-тэһииннээх” диэн оҕону иитиигэ туһанар этиилэрэ быһаарар. Оҕо өйө-санаата сайдыыта былыргы кэмнэртэн уларыйа илигинэн, бу быһаарыыны билигин даҕаны төрөппүттэр туһаннахтарына оҕолоро киһи быһыылаах буола улаатыа этэ.
Өй-санаа уратыта
Ийэ уонна аҕа этэр тылларын оҕолоро истэр, соннук толорор буоллаҕына, кинилэр курдук, киһи быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанар. Саҥаны оҥоруу, айыыны оҥоруу ийэ уонна аҕа эппиттэриттэн атыннык, туспатык эбэтэр тугу эппиттэрин сыыһа оҥорууттан үөскээн тахсар. Бэйэлэрэ олоххо уопуту мунньунан, киһи быһыылаах буолууну ситиспит төрөппүттэр этиилэриттэн атыннык оҥоруу айыыны, ол аата куһаҕаны, киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыыны оҥоруу буоларын арааран билэр кыах баар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэр бэйэ-бэйэлэриттэн олус чугас сылдьалларын, сорох кэмҥэ бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэллэрин билэннэр «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этэллэр. Ол билиилэрэ барыта «Ай» диэн өйү-санааны быһаарар тылбыт икки өрүттээҕэр, үчүгэйдээҕэр уонна куһаҕаннааҕар иҥэн сылдьар. Үтүө санаалаах төрөппүттэр улаатан иһэр оҕолоро киһи оҥорор куһаҕан дуу, үчүгэй дуу быһыыларын барытын арааран билэллэрин ирдииллэр.
Дьадаҥы дьон баҕа санаалара эмиэ туспа. Кинилэргэ аһы-таҥаһы булуу үлэтэ бастакы миэстэҕэ турар. Кыра хамнастаах өттүлэрэ ол иннигэр эрэ сылдьар курдуктар. Тугу барытын экономиялаан, харыстаан, кэмнээн тутта үөрүйэхтэриттэн, ыарахан сыаналаах наркотиктары ылан туһаналлара быдан сэдэх, аҕыйах. «Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх» диэн этиини бигэргэтэн наркотиктар сыаналара ыарахана дьадаҥы дьон олус элбэхтик туһаналларын биллэрдик хааччахтыыр.
Сайдыылаах дойдуларга наркоманнар үксүлэрэ баай, салайар дьон оҕолоро. Кинилэр атаахтык иитиллибиттэрэ дьайан бэйэлэрин быстах баҕа санааларын кыайан кыана туттубаттар, онно эбии харчылара элбэҕинэн туһанан төһө баҕарар сыаналаах наркотиктары ылан туһаналлар. Бу быһыы урукку кэмҥэ атаах, баай дьон оҕолоро урут арыгыһыт буолан хаалалларынан өссө чуолкайдык быһаарыллар.
Сэт - сэлээн
Сэт-сэлээн диэн киһи куһаҕаны оҥорбут быһыытыгар түбэһэр эппиэтинэһэ ааттанар.
Туһаныллыбыт литература
4. Артур Конон Дойл. Знак четырех. - Якутск: Кн. изд-во, 1991. - 320 с.
Аҕа таҥара
Оҕо улаатан иһэн элбэх сыыһаны-халтыны оҥорор кыахтанарын “Атах анныттан алдьархай, илии анныттан илдьиркэй” диэн өс хоһооно биһиэхэ тириэрдэр. Бу өс хоһоонун таба өйдөөн киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттунарыттан куһаҕан быһыыны элбэтэрин билэн оҕону киһи быһыытын тутуһарга, аһара барбакка иитэр, үөрэтэр туһалаах.
Саттар Сейтхазин
Саттар Сейтхазин Саха сиригэр ыалдьыттааһына – бу казах уонна саха суруйааччыларын  сылтан сыл кэҥээн иһэр доҕордоһууларын биир суол көстүүтүнэн буолара.
Уолчааммын көтөҕөөт, доргуччу
Доҕоттоор, үөрсүһүҥ – уол сүүрдэ!
Саппыкылаах куоска: Бүтэһик баҕа санаа
Саппыкылаах куоска: Бүтэһик баҕа санаа (Puss in Boots: The Last Wish) — АХШ мультика, 2022 сылга кыһын тахсыахтаах. Universal Pictures уонна DreamWorks Animation Television айбыт мультиктара.
Антон Птушкин
Антон Юрьевич Птушкин — Украина тревел блогера YouTube видеохостиҥҥа, биллэр журналист, 2020 сыллаахха Украина бастыҥ журналиһа буолбута. Ыам ыйын 22 күнүгэр 1984 сыллаахха Луганскай куоратка төрөөбүтэ.
Netflix
Netflix (Нетфликс), АХШ тэрилтэтэ, стриминг нөҥүө киинэ көрдөрөр. 1997 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр тэриллибит. 2013 сылтан ыла бэйэтэ киинэ оҥорор.
Быһыы 1
Быһыы уратыта
Быстахха, быһыы үөскүүр. Быһыы саха тылыгар олус киэҥ, дириҥ өйдөбүллээх тыл. Бу тыл быһаҕынан дуу, тугунан дуу быһары тэҥэ, киһи майгынын, оҥорор быһыытын холбуу ылан быһаарар.
Быһаарыы диэн тылтан салгыы быһаарыылаах диэн тыл үөскээбит.
Оконешников Василий Николаевич
Оконешников Василий Николаевич 1932 с. Мэҥэ – Хаҥалас улууһугар Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саамай үрдүкү категориялаах уруһуй, черчение учуутала. 1958-1963 сс. Аллараа – Бэстээх 7 кылаастаах, Майа орто оскуолаларыгар үлэлээбитэ. 1963-64 үөрэх сылыттан Павловскай орто оскуолатыгар айымньылаахтык үлэлиир. Черчение, уруһуй кабинетын республикаҕа бастакынан тэрийбитэ. Бары билиитин – көрүүтүн оҕо техническэй, художественнай дьоҕура сайдарыгар туһаайан үлэлиир. 1963 с. саҕалаан биир да сыл тохтообокко «Эдэр чертежник» куруһуогун үлэлэппитэ (1999 с. учууталлыырыттан уурайан куруһуок салайааччытынан үлэлиир). Учууталларга уонна маассабай ааҕааччыларга аналлаах 5 кинигэ программа автора. «Кабинет черчения» - Москва, Просвещение издательствоҕа 1984 с., «Всей душой и сердцем», «Раздаточные тематические таблицы по черчению» - Дьокуускай, «Бичик» издательствоҕа 1999-2001 сс., «Үөрүү аргыстаах үлэ» - Дьокуускай, 2005 с., «Төрөөбүт дойдубар тапталым» - Дьокуускай, 2008 с. Черчение куруһуогун 45 сыл салайан үлэлээн кэлбит сылларыгар элбэх саҥаны киллэрбитэ. Куруһуокка бэриллэр сорудахтары, задачалары чертежтаан оҥорорго, суруйарга аналлаах А4 формакка тэҥнээх размердаах, туспа көрдөбүллэрдээх анал үлэлиир тэтэрээт, электрическэй уотунан үлэлиир стендэлэри, викториналары, таблицалары, тренажердары өйтөн оҥорору саҕалаабыттара. «Тестер» экзаменатор по черчению» диэн прибору оҥорбуттара республикаҕа ыытыллыбыт үөрэнээччилэр техническай айымньыларын быыстапкатыгар 1980 с. бастаан бу үлэ автора 9-с кылаас үөрэнээччитэ Гоша Кириллин эдэр конструктор Бүтүн Россиятааҕы 7-с слеттарыгар кыттан үлэтэ биһэрибил премиянан I степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта. Павловскай оскуолатын чертежниктэрэ республикаҕа ыытыллыбыт олимпиадаларга 30 сыл субуруччу бастаабыттара, ону сэргэ Бүтүн Россиятааҕы олимпиадаларга тэҥнэһэр Грузияҕа кэтэхтэн ыытыллар олимпиадаларга 10 сыл устата ситиһиилээхтик кыттыбыттара. Иллэҥ кэмигэр айылҕаҕа сылдьарын бултуурун, балыктыырын, оттуурун сөбүлүүр, айылҕаны уруһуйдуур, хоһоон айарга холонор. «Эркээйи» хаһыат общественнай корреспондена, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна (1969 с.), «Үрдүк учуутал» аат иҥэриллибитэ (1982 с.), Саха Республикатын оскуолатын үтүөлээх учуутала (1983 с.), «Саха – Азия оҕолорун» стипендиата (1995 с.), Саха Республикатын «Учууталлар учууталлара» аат (2000 с.), Нөөрүктээйи нэһилиэгин, Мэҥэ – Хаҥалас улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. 2016 с. Павловскай оскулатыгар кини аатын иҥэрбиттэрэ. Василий Николаевич кэргэнинээн Надежда Никитичналыын (идэтинэн медик) 4 оҕолоохтор, улахан уол Михаил тутуу инженерэ, Василий биолог-орнитолог, Александр тутуу үлэһитэ, кыыстара Светлана быраас-терапевт, элбэх сиэн амарах эбээлэрэ, эһээлэрэ.
Төннүбүт төрүөх
Оҕо иитиитигэр уһуннук үлэлээбит кырдьаҕас учуутал К.С.Чиряев оҕо хайдах иитиллибититтэн өйө-санаата улахан уратыланарын бэлиэтиир. Кини бэйэтин үлэтигэр эдэр эрдэҕиттэн Белинскэй: «Воспитание есть счастье и смерть. Человек, даже, родившийся человеком, может стать и волком, и ослом, и чем угодно» диэн этиитин туһана сылдьыбыт. (3,58). Кыра эрдэхтэриттэн киһилии өйгө-санааҕа иитиллибит, үөрэтиллибит оҕолортон эрэ киһилии быһыылаах дьон улаатан тахсалларын уонна киһи-аймах туһугар күүстэрин харыстаабакка үлэлииллэрин саха дьоно былыргыттан билэллэр. Бу үөрэҕи билиҥҥи кэмҥэ аахайбат буолан хаалыы, эдэр көлүөнэ дьону иитэн-үөрэтэн улаатыннарыыга улахан уустуктары оҥорор буолла. Билигин эдэр ыччаттар бэрээдэктэрэ мөлтөөһүнэ, кинилэри кыра эрдэхтэринэ иитии-үөрэтии сыыһа хайысхалаахтык барбытын бэлиэтиир. Төрөппүттэр бары турунан бэйэҕитин утумнааччылары киһилии майгыга, киһилии киһи буоларга кыра эрдэхтэринэ сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ этэринэн үөрэтэллэрэ туһалаах буолар. (4,114).
Туһаныллыбыт литература
1. Модестов Н.С. Маньяки. Слепая смерть. Хроника серийных убийств. - Москва: Изд-во «Надежда-1», 1997.- 288 с.
Эдит Пиаф
Олоҕо уонна карьерата
1930 – 15 саастааҕар кини менеджерэ "la môme Piaf", "барабыай", Эдит Пиаф эбэтэр көннөрү Пиаф сценическэй псевдонимы биэрбитэ. Кини үрдүгэ баара суоҕа 1.47 м этэ, барабыай курдук куччугуй, ол гынан баран сэргэх. Сценаҕа кини куруутун хара былааччыйалаах этэ.
Төһө да улахан панхиданы ыытарга аккаастаммытын иһин, көмүү процеһа Ланн бульварга Париж уулуссатыгар уонча тыһыынча киһини атааран таһаарбыта, улахан мэһэйи үөскэппитэ. Ле Пер-Лашез кылабыыһатыгар буолбут көмүүтүгэр 100 000 тахса фанат сылдьыбыта.
Кальмар оонньуулара
Режиссёра уонна сынаарыйын ааптара Хван Дон Хёк.
Сериал харчыга наадыйан тыыннаах хаалар туһугар кистэлэҥ турнирга кыттар дьон туһунан кэпсиир.
Станозолол
Станозолол — анаболик, стероид буолар. Тестостероннааҕар 3 төгүл күүстээх, тренболонтан 3 төгүл мөлтөх, ол эрэн нандролонтан ураты атыннаах, ол эрэн күүһэ надролоны кытта тэҥ соҕус. Ароматизация барбат.
Вообще бобуллубут эмп буолар, тоҕо диэтэххэ эр киһи буччатын аһары күүһүрдэр, тестостерон үөскүүрүн күүһүрдэн дьону сексуальнай маньяк оҥоруон сөп. Ону таһынан быччыҥ үллүүтүн оҥоруон сөп.
Сыыһа
Сыыһа диэн тыл киһи оҥорор быһыыта хайдаҕын, үчүгэй буолбатаҕын биллэрэр. Үксүгэр куһаҕан буолан тахсар. Туох эмэ табыллыбата, кыайан сатаммата даҕаны сыыһаны оҥорууга кубулуйа охсор. Үчүгэйи оҥоро сатааһын табыллыбатаҕына сыыһаҕа, куһаҕаҥҥа кубулуйарыттан куһаҕан быһыылар элбииллэр. Тиэтэйэн, ыксаан оҥоруллар быһыылар бары кэриэтэ сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаны оҥорууну элбэтэллэр.
Саха дьоно көрсүө, сэмэй киһини сөбүлүүллэр. Киһи тугу эмэни оҥороругар эрдэттэн үчүгэйдик ырытан, өр толкуйдаан, туох содул үөскүүрүн быһааран баран оҥордоҕуна сыыһа буолара аҕыйыыр. Тиэтэйбэт, ыксаабат, урут түһэ сатаабат, көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр. (2,94). Ол иһин сахалар оҕолорун көрсүө, сэмэй буол диэн иитэллэр, үөрэтэллэр. Көрсүө, сэмэй киһи буолуу диэн саха дьонун олоххо ситиһэр баҕа санаалара буолар.
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Ийэ таҥара
Саха омук баар буолуута, саҥарар тылбыт уларыйбата аан маҥнай оҕолору саҥарда үөрэтэр дьахталларбытыттан тутулуктаах. Саха дьахталлара атын омук буола сатаабатахтарына, атын омуктуу саҥарбатахтарына саха омук уһун үйэлэргэ баар буолар.
Ахсарбакка этэр тыл
Ахсарбакка этэр тыл (пренебрежительное)
Саха сиригэр 1941-1945 сыллардааҕы сут
Чинчийээччи С. И. Сивцева сэрии сылларыгар 65 тыһыынча киһи өлбүтэ диэн көрдөрөр. Онтон 5593 киһи сэлликтэн, араас сыстыганнаах ыарыыттан — 2013. Оттон «атын биричиинэттэн» 51366 киһи өлбүтүн туоһулуур.
Оҕо өйө-санаата
6. Улахан оҕо. Алта сааһын кэнниттэн өйө-санаата, салгын кута күүскэ сайдан барар. Улахан киһи буолууну ситиһии саҕаланар кэмэ. Оҕо өйө-санаата олус түргэнник сайдар, салгын кута үөскүүр кэмэ улахан оҕо буолуунан ааҕыллар. Бу кэмҥэ төрөппүт оҕотун өйүгэр-санаатыгар улахан киһи буолууга дьулуһар өйү-санааны иҥэрдэҕинэ, эрэллээх кэлэр көлүөнэлээх киһи буолуо этэ. Ол иһин бу кэмҥэ оҕоҕо “Улахан киһи” буолуу өйдөбүлүн, төрөп­пүтүн үтүгүннэрэн, тугу барытын кини курдук оҥорорго, ол аата кини курдук буолуу өйүн-санаатын иҥэрии ирдэнэр. Төрөппүтэ түһэн биэрбэтэҕинэ оҕото улаатан иһэн кинини баҕа санаатын киһитигэр, таҥаратыгар ку­булутар кэмэ буолар. Бу кэмҥэ оҕо төрөппүтүн курдук буолуон баҕара саныыра ордук күүстээх кэмэ.
“Оҕону кытта аахсыма”,- диэн этии баара оҕо өйө-санаата ситэ илигин, улахан киһи өйүгэр-санаатыгар өссө тиийбэтин араа­ран биллэрэр. Бу этии оҕо сыыһаны оҥорор бырааптааҕын, үөрэнэр кэмэ уһунун, сыыһан-сыыһан кэнники дьэ таба оҥорор буола үөрэнэ­рин быһаарар. Сыыһаны оҥорбут оҕону олус наһаа ыкпакка, үөрэнэр кыаҕын намтаппакка бу этии эмиэ туһалыыр. Ол курдук, туран бара охсоору үүтүн тоҕо түспүт оҕону тиэтэйбэт, ыксаабат, сэрэнэн туттар буолууга эбии үөрэтэн биэрии табыллар. Сыыһа туттан баран бэйэтэ буруйун билиммит оҕону мөҕүмүөххэ, ыгымыахха сөп.
Улахан киһи курдук этэ-сиинэ ситтэҕинэ, өй-санаа киирдэҕинэ, улахан киһи майгына майгыннаннаҕына – киһилии киһи дьэ биирдэ буолар. Сахалар өйдөбүллэринэн киһилии киһи буолуу диэни оҕо олус өр кэмҥэ үөрэнэн, бэйэтэ улахан киһи буолар кэмигэр биирдэ ситиһэр. Киһи буолуу диэн оҕо улаатан иһэн хайаан да ситиһиэхтээх кирбиитэ. Бу кирбиини ситиһии оҕо өйүгэр-санаатыгар улаханнык бил­лэр кыайыыта буолар.
“Киһилии быһыыны сүтэрбэт”,- диэн этии баара киһи буолан бүтүү эмиэ кэлиэн сөбүн бигэргэтэр. Бу этии киһи үйэтин тухары киһилии быһыытын сүтэрбэккэ сырыттаҕына эрэ, киһи быһыылаах буоларын быһаарар. Олох ханнык баҕарар уустук, ыарахан да кэмнэригэр киһи быһыытын сүтэр­бэт буолуу киһиттэн эрэйиллэр биир сүрүн көрдөбүл буолар. Бу сүрүн көрдөбүлү толорор туһугар киһиэхэ тулуурдаах, өһөс буолуу, хаһан даҕаны, хайа да өттүгэр, үчүгэй да, куһаҕан да диэки аһара барбата, сиэри тутуһара ирдэнэр. Ол иһин киһи өйө-санаата хамсаан, өйө баайыллан, өйө көтөн ылар кэмнэригэр туруктаах өйдөөх буоларын туһугар аан бас­таан ийэ кутун иитэн-үөрэтэн, сайыннаран бэриллиэхтээх. Төрөппүттэр бу быһаарыыны тутуһаллара буоллар оҕолоро улаатан киһилии быһыылаахтык сылдьалларын туһугар санаалара бөҕөх буолуо этэ.
Кэнники кэмҥэ оҕо улаатан этэ-сиинэ ситэн барыытыгар өйө-санаа­та уларыйар кэмин итинник туспа араарар буоллулар. Былыргы саха­ларга оҕо улаатыытыттан өйө-санаата тосту уларыйар диэн үөрэх баа­ра биллибэт. Ол барыта урукку кэмҥэ сахалар оҕолорун кыра эрдэхтэ­риттэн киһилии, чиҥник үөрэтэннэр өйө-санаата этин-сиинин сайдыы­тын эрдэлээн иһэрин ситиһэллэриттэн буолар этэ.
Оҕо улаатан бэйэтэ улахан киһи буолан барыытыгар этэ-сиинэ ула­рыйан эмиэ ситэр, хотор. Улахан киһи буолбут эт-сиин көрдөбүллэрэ уларыйаннар кини оҥорор быһыыларын оҥорууга күһэйэллэр. Бу эккэ-сииҥҥэ хайаан да кэлэр уларыйыытыттан өй-санаа хаалан хаалыа суохтаах. Ол барыта төрөппүттэр оҕолорун хайдах иитэллэриттэн, кинилэр санааларыттан, тугу оҥороллоруттан олус тутулуктааҕын биһиги быһаара сатыахпыт.
Бу кэм оҕо бэйэтин улахан киһинэн билинэр кэмэ буолуо этэ. Төрөппүттэр оҕолорун сөптөөхтүк ииттэхтэринэ уонна үөрэттэхтэринэ, бу кэм ханнык да улахан хамсааһына суох салгыы баран иһэр.
Атаах оҕо майгынын биир уратытынан атын дьону үтүктүүтэ ордук күүстээх. Бэйэтэ тугу эмэ толкуйдуура атаахтыырын күүһүттэн ситэ сайдыбакка хааларыттан уонна “Миэхэ эмиэ” баар буолуохтаах диэн бэйэмсэх өйдөбүлүттэн атын дьону олус үтүктэр. Тугу эмэ атыылаһар баҕа санаа киириитигэр “Ол дьоҥҥо баар, миэхэ тоҕо суох буолуохтааҕый?” диэн өйө-санаата баһыйан хайаан да үтүгүннэҕинэ эрэ табыллар. Ол түмүгэр бу, үтүктэр баҕатын толороору туох баар кыаҕын, албаһын барытын ууруон сөп.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сахаларга оҕону иитии, үөрэтии уратылара. – Дьокуускай: 2023. – 117 с.
Категорияларынан көрдөөһүн: Үөрэх.
Бугера Владислав Евгеньевич
Теоретическай көрүү
Бугера санааларын тустарынан араас Арассыйа уонна атын дойду ааптардар кэпсээтилэр. Биллиилээх англо- америкатааҕы чинчийээччи, «Нуучча фашизма: традициялар тенденциялар, хамсааһыннар» диэн кинигэ ааптара, Стивен Д. Шенилд, (англ. Stephen D. Shenfield), Бугера постмарксистскай көрүүлээх буоларын саныыр[26][27], оттон немецкай политолог Андреас Умланд Бугера неомарксист буоларын саныыр [8]. Г. Е. Белоногов Бугера саҥа материалист-философ көлүөэттэн тахсаччы дии этэр, [29]уонна Эдуард Байков кинини саҥа философскай оскуола төрүттээччитинэн ааттыыр.[9] Башкирс энциклопедията В. Е. Бугерова тэрийбит марксизм концепциятын бэлиэтиир[30], ону тэҥэ[1] кини научнай чинчийиилэрэ марксистскай философия проблемаларын бэлиэтииллэр.
Дорҕоон дьайыыта
Yөрэхтээҕимсийбит, ол аата арҕааҥҥы, нууччалыы үөрэҕи баһылаабыт дьон үөрэхтэммиттэрин туомун биллэрээри «мама», «папа» диэн сахалар өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэт тылларынан төрөппүттэри ааттанарга үөрэтэннэр оҕолор төрөппүттэрин аанньа ахтыбат, этэр тылларын истибэт буола улааталлара элбээтэ.
Туһаныллыбыт литература.
1. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
Саум
Кораҥҥа
Постар практикалара 183 Аяҕа 2 сураҕа (аль-Бакара). Аяҕа мусулман постартан туттунарга көҥүллэнэр быһыы майгы ойууланар, онон наадыйар дьону аһатыы сиэтии курдук алтернативнай быһаарыылары киллэрэр. Ону таһынан 196 аяҕа айанньыт эбэтэр ыарыһах дьоҥҥо хайаан да постаныахтааҕын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Оттон 95 суорда (Аль-Маида) 5 суорда ыйылларынан, ыксаабыт дьон быыһыгар сүөһү өлөрөн, сорох харамайын боруостааһыҥҥа туһаныан сөп. Оо, итэҕэйбит дьон! Эһиги иннигитигэр ыйыллыбытын курдук постар ыйыллыбыттара — баҕар, эһиги куттаныаххыт. Ахсааммыт аҕыйах хонук хаалла. Оттон эһигиттэн ким эмэ ыалдьар, айаҥҥа туруннаҕына, бачча күн солото суох кэллин. Оттон үлэни кыайбат дьону бэдэрээтчиттэри толуйуу наада. Оттон ким бэйэтин баҕатынан үтүөнү оҥорор буоллаҕына, киниэхэ үтүөнү оҥорор ордук. Ол эрээри эһиги билэргит эрэ буоллар, постанаргыт ордук буолуо! Ый аайы Рамадан-Коран сөптөөх салалта, сөптөөх дакаастабыллар, араастык дакаастааһыннар ыытылыннылар. Бу ый тохтубут киһигититтэн постаныахтаах. Оттон ким ыалдьар, айаҥҥа туруннаҕына, бачча күн атын кэмҥэ постаныа. Аллах желает вам облегчения и не желает вам затруднения. Барыгытын төһө кыалларынан бу ый бүтүөр диэри ситэрэн- хоторон, Аллайыаха эбитин, көнө суолга үөрэттэрбитин иһин, улуутутуоххутун баҕарар. Баҕар дьахталларгытын кытта ыкса түүн постарга киирэргитигэр улаханнык махтаныаххыт. Эһиги кэргэҥҥит - эһиэхэ таҥаскыт, оттон эһиги кинилэргэ таҥаскыт. Аллох таоло билан сизларни (Аллоҳ таоло пайтида ва Рамаданда вақтда бўладиган жинларида сўнгги йўқ!) Аллох таоло сизлар билан бирга кириш ва Аллох Таъоло сизга киринг. Аһыаххыт уонна пиибэ иһиҥ: хара Саһарҕаттан саһарҕаны араарыаххыт суоҕа, хара дьайдаахтан түүҥҥэ диэри постаныҥ…
Пост кэһиитэ
Быртах санаалаах, ол иһин постары тутуһуу («хайд»), хаан тохтуутун («нифас»), рвота уонна хааны кэһии элбэх. Эми ылыныы, пенициллин эбэтэр инсулин курдук былааннаммыт эмтэниини таһынан) уонна хааны сууйуу аһыыр аһылык курдук көрүллэллэр.
Тиньков Олег Юрьевич
2021 сыл тохсунньутугар дьиэ кэргэн трастра Тинькова 10 куоластаах, привилегированнай акцияларыгар А. Тиньков атын акционердары кытта тэҥнэбиллээх буоланнар, куолаһа 84 %- тан 35% диэри намтаабыт. Эмиэ ити сыл алтынньыга " Тинкофф баан» Россия баанын тиһэх суолталаах кредит тэрилтэлэрин испииһэгэр (кэннигэр)киллэриллибитэ.
2022 сыл олунньу ыйынааҕы туругунан Тиькова 35,1% акциялаах, өссө 6,5% баан менеджменин бас билэр, уоннааҕылар 58,4% биржаҕа киирбит. Тыыннаах хаалбыт кэмҥэ капитализациялааһын 13,25 млрд долларга тэҥнэстэ.
Эстрогеннар
Эстрогеннар үс көрүҥҥэ хайдаллар: эстрадиол, эстриол уонна эстрон.
The Doors
The Doors диэн 1965 c. Лос-Анджелес к. (Америка Холбоһуктаах Штааттара) тэриллибит Рок бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Jim Morrison, Ray Manzarek, Robby Krieger уонна John Densmore.
Тымныы сэрии
Конфликтаах дойдулар
thumb|upright|АХШ-сыһыаннаах альянстар(халлаан күөх), ССРС-сыһыаннаах дойдулар (кыһыл) АХШ да, ССРС да иккиэн хас даҕаны биир санаалаах дойдулаахтара.
Вьетнам сэриитэ
Сэрии буолуон иннинэ
1954 сыл от ыйыгар Франция уонна Вьет Мин Женеваҕа эйэ дуогабарын илии баттаабыттара. Онно 17-ис парраллелынан Вьетнаамы икки аҥы араарбыттар - хоту өттө Хо Ши Мин салайыылаах хоммуньуус дойдуга, онтон соҕуруу өттө хомууньууһу утарар Нго Динь Дием салайыылаах дойдуларга арахсыбыттара. Оннук 1956 сыллаахха дылы буолар диэн быһаарыыллыбыта, ол гынан баран Нго Динь Дием хоммунньуус активиистары хаайыыга угарын саҕалаабыта, уонна быыбары тохтоппута. 1957 сыллаахха Вьетнам дьоно партизаан сэриитин саҕалаабыта.
АХШ хомунньууһу утарар Соҕуруу Вьетнаамы өйүүр этэ уонна Вьетнам армиятыгар байыаннай көмөлөһөөччүлэри ыытарын саҕалаабыта. Соҕуруу Вьетнам Хотуну кытта сыһыаннаах Вьет Коҥу - хоммунньуус партиятын кытары охсуһар этэ, Вьет Конг охсуһуутун 1957 сыллаахха саҕалаабыта, онтон 1959 сыллаахха Хоту Вьетнам Вьет Коҥҥа киэҥник көмөлөһүүтүн саҕалаабыта уонна сотору буолан баран Соҕуруу Вьетнам этэрээттэригэр саба түһүүлэрин саҕалаабыта. Америка "домино теориятыттан" куттаналлара
Нестеров Василий Иванович
Василий Иванович Нестеров — учуутал, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ректор Сергей Владимирович Шлык.
Үрүҥ, хара айыылар
Айыы буолуу
Киһи дьон билбэтин, оҥорботун саҥаны айыыны оҥордоҕуна аан маҥнай үчүгэйэ, куһаҕана төһө эмэ өр кэмҥэ биллибэт, кыайан араарыллыбат уратылаах. Көннөрү айыы диэн ааттанан өр кэмҥэ, үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллыар диэри сылдьар кыахтанар. Саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу дьоҥҥо үчүгэйи оҥорууга туһуламмыта чахчы билиннэҕинэ, өр кэмҥэ дакаастаннаҕына эрэ, үчүгэй, үрүҥ айыыга биирдэ кубулуйар, онтон туга эмэтэ табыллыбатаҕана, сатамматаҕына, буортулаах буолан таҕыстаҕына хара айыыга кубулуйуон сөп. Ол иһин айыыны оҥоруох инниттэн олус сэрэхтээх буолууга сахалар үөрэхтэрэ ыҥырар, ордук элбэхтик сыыһа-халты туттунуохтарын сөптөөх эдэрдэри харыстыырыттан «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэр.
Хам баттааһын бааһа
Хам баттааһын бааһа — киһи эбэтэр кыыл нэдиэлэттэн ордук тэллэххэ хамсаабакка сыттаҕына тымырдара кыараан эт сиинэ сытыйан бааһыран барар процеһын ааттыыллар.
Үрүҥ, хара айыылар
Айыы буолуу
Хайа да киһи бэйэтэ таҥара биэрбит үчүгэй кэһиитэ, бадаарага буолбатах. Кинини олус өр кэмҥэ үчүгэй быһыылары оҥорорго кыра эрдэҕиттэн ииттэххэ уонна үөрэттэххэ эрэ киһилии киһи өйө-санаата иҥэн, үчүгэй киһи буола улаатарын билиэхпит этэ. Киһи дьоҥҥо куһаҕаны, хара айыыны оҥорбот буола кыра эрдэҕиттэн үөрэннэҕинэ эрэ, үчүгэйи, үрүҥ айыыны оҥорор буолара быһаарыллар.
Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн урукку олорон ааспыт көлүөнэлэр билиилэрин, үөрэхтэрин билэн тутуһуу аата буолар. Үрүҥ диэн быһаарар тылбыт ааспыт көлүөнэлэр үөрэтэн билбит билиилэриттэн билиҥҥи, уруккуттан улаханнык сайдыбыт, уларыйбыт олоххо туһалааҕын, сөп түбэһэрин, ол аата үрүҥүн, үчүгэйин талан ылан туһаныыны быһаарар.
Ураты, атын дьоҥҥо маарыннаабат дьон өллөхтөрүнэ өйдөрө-санаалара айыы буоларын туһунан сахалар былыр-былыргыттан билэллэр. Хас биирдии киһи өйө-санаата туспа уратыларынан бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар, ол иһин хас киһи өйө-санаата туспа айыы буолан Үөһээ дойдуга сылдьаллар. Сэһэн Боло былыргы суруйуулары хомуйуутуттан ыллахпытына өлбүт киһи өйө-санаата айыы, үөр буолар. (6,307).
Киһи түүлүгэр былыргыта өлбүт дьону көрөрө, кэпсэтэрэ түүл дойдутугар өлбүт дьон өйдөрө-санаалара эмиэ сылдьалларын быһаарар. Үөһээ дойдуну түүл дойдута диэн ааттыахха сөп, аҥардастыы өй-санаа дойдулара буолаллар. Киһи этэ-сиинэ өлбүтүн кэннэ өйө-санаата туспа арахсан Үөһээ дойдуга айыы буолан уларыйан сылдьарын түүлбүтүгэр көрөбүт.
Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьалларын сахалар бэйэлэрин айыы аймахтарынан ааттаналлара биллэрэр. Кинилэр бэйэлэрэ айыы буолбатахтарын билинэн айыы аймахтарынан ааттаналлара хайа эрэ аймахтара өлөн, өйө-санаата айыы буолан сылдьалларын биллэрэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта.- Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
2. «Чолбон» сурунаал. N 5, 1992.
Carl Zeiss AG
Ону таһынан Карл Зайц тэрилтэ биир бөдөҥ медицинскай техникалары оҥорорунан биллэр, биолабораториялары.
Григорьев Семен Егорович
Григорьев Семен Егорович — реликтовай фаунаны чинчийбит биллэр саха учуонайа, Сэлии түмэлин дириэктэрэ.
Олоҕун олуктара
СГУ-ну бүтэрэн баран 1995-96 сс. Хаһаачыйа орто оскуолатыгар учууталлаабыта.
2007 с. «Экология мелких млекопитающих бассейна нижнего течения р. Яны и прилежащих территорий в условиях антропогенного воздействия» диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбит. Бу үлэтигэр матырыйаалы уон сыл тухары хомуйбут, түмүктэрин хас да өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа уонна аан дойду таһымнаах кэмпириэнсийэлэргэ көрдөрбүт.
Sony Mobile
Sony Mobile (урукку аата Sony Ericsson) — Sony конгломерат смартфоннары уонна планшеттары оҥорор салаата, туспа тэрилтэ, Sony иһигэр холбоммот, ол эрэн кини бизнес эйгэтигэр конгломератка холбонор. Аан Дойдуга биир бөдөҥ тэрилтэ.
Метилтестостерон
Кылгастык уонна сэрэнэн туттууга эр киһи тестостеронун 4 төгүл күүһүрдэр, быччыҥ үлүннэрэр, бучча туруута уонна сперма сымыытка үөскээһинин тохтоло суох оҥорор. Туттар дьоҥҥо наар көҕүйүү үөскээн, ыстааннарыгар сүмэ тохто сылдьар буолар.
Эр киһи атыыр тыынын киллэрэн сүмэһинэ тохто сылдьар буолар (спермата), наар көҕүйэ сылдьар, уонна агрессивнай охсуһааһымсыйык буолар. "Синдром широких плеч" үөскүөн сөп, охсуһуу көрдөөн.
Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ссылкалара
http://www.samsmu.ru/ https://vuzopedia.ru/vuz/2323 https://samara.ucheba.ru/uz/9519 https://raex-rr.com/database/contender/10000259
Globalstar
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Дьарылҕач Айылҕа паарката
Айылҕата
16-18 үйэлэргэ кулааһай (Cervus elaphus), тороху (Sus scrofa), сайгак (Saiga tatarica) уонна кулан (Equus hemionus) элбэхтэр эбит, 19 үйэҕэ диэри — тарпан. 1972 сыллаахха аскания мараалын (биитэр гибрид таба; кулааһай гибридэ Cervus elaphus L.) үөскэппиттэр; 1980 сыллаахха европа муфлонун (Ovis gmelini) аҕалбыттар, 1980-с сылларга — лань (Dama dama). Мараалы уонна муфлону булка анаан аҕалбыттар.
Джарылгач уонна Каркинит хомолоругар  кииттиҥилэр үс көрүҥнэрэ көстөр: дельфин-белобочка (Delphinus delphis), афалина (Tursiops truncatus), морская свинья  (Phocoena phocoena relicta). Балар кыһыл кинигэҕэ киирэллэр.
Быстар дьадайыыны утар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ
Быстар дьадайыыны утар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ — сыл аайы алтынньы 17 күнүгэр быстар дьадайыыга дьон болҕомтотун тардаары аан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр күн.
Дьай
Саха тылыгар олус элбэх суолталаах былыргы, төрүт, өйү-санааны быһаарар тыллар элбэхтэр. Бу тыллар киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыылара «Туох барыта икки өрүттээҕин» курдук эмиэ икки утарыта өрүттээхтэр.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар этиилэрэ дьайыы хайысхата үчүгэйдээҕин уонна куһаҕаннааҕын быһаарыыга эмиэ сөп түбэһэр.
Дьай дьайыыга кубулуйбута ханнык эрэ хамсааһыны оҥордоҕуна, өйү-санааны уларыттаҕына биллэр. Санаа хайа эрэ диэки хайысхаланан, баттааһыны оҥоруута дьайыы диэн ааттанар. Ким эрэ болҕомтотун ууран көрөрүн киһи кэнниттэн да билэн эмискэ эргиллэн көрүөн сөп.
Дьайыы үгүстүк куһаҕан сабыдыаллаах буоларынан куһаҕан курдук ааттаннар даҕаны «Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыыга эмиэ сөп түбэһэр. Үчүгэйинэн дьайыы дьоҥҥо ордук элбэх уонна туһалаах дьыалалары үгүстүк оҥорторор. Үчүгэй санаа киирдэҕинэ куһаҕан майгы көнөн, тупсан барыан эмиэ сөп. Үчүгэйи үтүгүннэҕинэ, үчүгэй быһыы дьайыытыттан киһи үчүгэй быһыылары оҥороро элбиир.
Windows 95
1997-2001 сылларга туттулла сылдьыбыта, Саха Сиригэр 90-ус-2000 сылларга оскуолаҕа информатика уроктарыгар туттуллар система буолара.
Барбитураттар
Барбитураттар — аймахтыы химическай тутуллар, барбитурат кислотата туругуттан үөскэниллибит.
Сыһыат туохтуур
Холобур
Кэлээри, суруйаары
Fedora
Fedora — Linux төрдүлээх операционнай система, линукс системалартан биир саамай кырдьаҕастара.
Гаити өрөбөлүүссүйэтэ
Өрөбөлүүссүйэ 1791 атырдьах ыйын 22 күнүгэр саҕаламмыта, 1804 сыллаахха ситиһиилээхтик түмүктэммитэ — былааһы ылбыттара. Бу түбэлтэ устуоруйаҕа бөдөҥ суолтаны ылбыта, уонна Атлантика эйгэтин да, аан дойдуну да уларыппыта — бу иннинэ хара тириилээхтэр дойдуну баһыылыыр кыахтара суох диэн санаа баһыйара.
Flixbus
2020 сылтан ыла Арассыыйаҕа эмиэ үлэлиир.
Ниуэ
мини
Төрүттэр ыҥырыктара
Сүжет
Биир Калифорния сиригэр баай киһи ытын уоруйахтар уоран ылаллар, уонна Аляскаҕа атыылыыллар. Онно ыт тиийэн күрээн, Канаада территорийатыгар куотар. Онно саҥа хаһаайына телеграфка үлэлэтэр. Онтон хаһаайына соҕуруу Алабама сиригэр чугас аймаҕа өлөн барар, ыт соҕотох хаалар. Ол кэмҥэ ыты куһаҕан дьоннор булаллар, кыһыл көмүс көрдөөччүлэр. Ол эрэн ыт биир киһини кытта доҕордоһор, кинини өлөртөн быыһыыр. Ол сылдьан ыт урукку хаана уһуктан бөрөлөргө барар...
Оҕолору үөрэтии ньымалара
Оҕолору хайдах үөрэтэр туһунан араас үөрэхтээхтэр суруйуу бөҕөтүн суруйаллар. Ол гынан баран бу араас элбэх үөрэх барыта онтон-мантан, ыраах, сылаас айылҕалаах сирдэртэн хомуллубут үөрэхтэр саха дьоно сайдан-үүнэн баралларыгар, бэйэлэрин төрөөбүт Сахаларын сиригэр ордук туһалаах дьон буола улааталларыгар, үлэни-хамнаһы кыайалларыгар соччо көмөлөспөттөр.
Билигин биһиги сахалар салгыы сайдан иһэрбит туһугар оҕолорбу­тун үөрэтии ньымаларын хаттаан бэйэбит оҥорон туһанарбыт ордук буолууһу. Ол иһин былыргы өбүгэлэрбит оҕолорун үөрэтэр ньымаларын сөхсүттэхпитинэ уонна Аан дойду үрдүнэн тарҕаммыт “Бытие - опре­деляет сознание” диэн өйдөбүлү табатык туһаннахпытына эрэ табыл­лыыһыбыт. Тоҕо диэтэххэ, биһиги, Россия дьонун олохторун таһыма, атын сайдыылаах омуктар олохторун таһымыттан ыраах хаалан хаалбы­тынан, олохтоох дьоммут өйдөрө-санаалара эмиэ кэнники хаалан иһэ­рин учуоттуур сөп этэ.
Билиҥҥи кэмҥэ бу ньыманы биһиги бары төрөппүттэрбит уонна учууталларбыт, үөрэтэр оҕолорун сааһыттан тутулуга суох барыла-рыгар тутталлар. Оҕону үөрэтэргэ саамай гуманнай ньыма диэннэр бары биһирииллэр уонна дьиэ кыылларын үөрэтэргэ ордук табыгас-таах эбит диэн ааҕаллар. Маннык ньыманан үөрэммит оҕолору улаатан истэхтэринэ лаппа үчүгэй манньата суох хата тарбахтарын да хамсат­тарар, үлэҕэ сыһыарар ураты уустугуран иһэр.
Оҕолоро улаатан истэҕинэ саха дьоно өсөһүннэрэн үөрэтии ньы­матын тутталлара. Бу ньыма сүрүн өйдөбүлэ саха өһүн хоһоонугар бэ­риллэн: “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс”,- диэн этиллэр. Ол эбэ­тэр бу өс хоһооно саха оҕолоро төрөппүттэринээҕэр бары өттүлэринэн лаппа ордук дьон буолан тахсыахтаахтарын өйдөтөрүн тэҥэ, хайдах ситиһиллэрин кытта быһаарар. Бу этии үүнэн иһэр киһи майгынын, өйүн-санаатын күүһүн уонна тулуурун, дьулуурун быһаарар. Ханнык баҕарар киһи туруоруммут сыалын ситиһэрин туһугар хайаан даҕаны кыра да буоллар өһөс майгыланнаҕына табыллар.
Ханнык баҕарар киһи бэйэтин баҕа санаатын ситиһэригэр хайаан даҕаны онуоха сөптөөх өһөс санаалаах буолуо этэ. Ол иһин маннык өһөс санааны, инники диэки тардыһыыланнаҕына, туспа арааран­нар сахалыы тулуур уонна дьулуур диэн ааттыыллар. Онтон итинник, инники тардыһар, сайдыы диэки талаһар үөрэҕи тулуурдаах, дьулуурдаах буолууга үөрэнии дииллэр.
Онон оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ туһалаах өйдөбүллэри хас биирдии төрөппүт билэрэ олус туһалаах буолуо этэ.
Киһи тутула
Сүр киһиэхэ тулуурдаах буолуутуттан үөскүүр уонна куттарын холбуу тута сылдьар күүс буолар. Сүр мөлтөөһүнэ, суох буолуута, тостуута куттар ыһыллан, тус-туспа барыыларыгар тириэрдэрэ киһи өйө, салгын кута көтөрүгэр тириэрдэр. Өйө көппүт, өйө суох киһи кыыл, сүөһү өйүгэр-санаатыгар түһэр, ол аата салгын кута көттөҕүнэ ийэ кута баһылаан салайыытыгар киирэр. Өй көтүүтэ диэн өйдөбүл салгын кут көтүүтүн, арахсан барыытын биллэрэр. (2,70).
Өй-санаа олус күүскэ сайдан, бэйэтин билинэн иһиитэ аһара барыыта Үөһээ дойдуга талаһыытын үөскэтэн, эти-сиини быраҕарыгар тириэрдиэн сөп. Өйө-санаата сайдыбыт киһи өйүн-санаатын сүрүн күүһүнэн хам тутан Орто дойдуга сырытыннардаҕына эрэ, киһи, эттэнэн-сииннэнэн киһи быһыылаахтык олоҕун олороро кыаллар. Былыргы сахалар үөрэхтэринэн Үөһээ дойду диэн аҥардас өй-санаа мустубут сирэ, дойдута баар. Бу сиргэ, дойдуга киирдэххэ эбэтэр сырыттахха букатын былыргы да дьон өйдөрүн-санааларын, куттарын тэҥэ, кэлэр кэмҥэ буолуохтаах быһыылар тустарынан билиэххэ сөп диэн этэллэр. Бу дойду өйү-санааны угуйар, тардар, көҥүл-босхо, көтө сылдьар буолууга ыҥырар, өй-санаа эт-сиин сайдыытын аһара баран сайдара куһаҕаҥҥа, өлүүгэ, быстах быһыыга тириэрдиэн сөбүн биллэрэр.
Үөһээ дойду өйүгэр-санаатыгар олус былыргыттан үгэс буолбут өйдөбүллэр мунньустар буоланнар киһи, бу күннээҕи өйүгэр, салгын кутугар кыайан өйдөммөттөр. Киһи атын турукка киирдэҕинэ эбэтэр түһээтэҕинэ, ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар киирэн ылар кэмнэрин биирдэ эмэтэ туһаныахха сөп. Ийэ кут өйө-санаата атын мээрэйдээх, былыргыттан үөскээбит үгэстэринэн салаллар. Түүлү тойоннооһун көстөр бэлиэлэр олохсуйбут өйдөбүллэринэн, онно иҥмит үгэстэринэн быһаарыллаллара оруннаах.
“Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн сахалар этиилэрэ олус киэҥ, дириҥ силистээх тулуурдаах буолуу үөрэҕин саҕалыыр этии буолар. Өһөс киһи тулуурдаах, дьулуурдаах, онтон олоҕу киһи быһыылаахтык олорууга, ыарахан үлэни үлэлииргэ киһи ураты тулуурдаах, өһөс буолара эрэ табыллар. Тулуурдаах буолуу сүрү үөскэтэр. Сүр диэн сахалар үөрэхтэринэн киһи өйүн-санаатын биир тутаах хаачыстыбата, куттарын холбуу тута сылдьар күүһэ буолар. Төрөппүттэр бу сахалыы үөрэҕи тутустахтарына эрэ эрэллээх кэлэр көлүөнэлээх буолаллар.
Киһи айылҕа биир чааһа буоларынан, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы, икки тус-туспа төрүттээх өрүттэртэн тутуллан олоҕун олорор. Этэ-сиинэ айылҕаттан, төрөппүттэриттэн быһаччы бэриллэр өрүтэ буоллаҕына, өйө-санаата улаатан истэҕинэ төрөппүттэрэ иитэн биэрэр уонна бэйэтэ билэн-көрөн, истэн-ааҕан сайыннарар өрүтэ буолар.
Киһи өйө-санаата сайдыбытынан туһанан айылҕа төрүт тутулуга “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этэрин тутуһан, этин-сиинин уонна өйүн-санаатын көрдөбүллэрин иккиэннэрин тэҥнээн биэриини ситистэҕинэ, хайаларын да аһара ыыппатаҕына, аҥар өрүтүн хаалларбатаҕына эрэ, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор. Киһи буолуу, киһилии быһыыланыы диэн аныгы сайдыылаах үөрэх-билии көрдөбүллэринэн туһанан эти-сиини эрчийии, сайыннарыы, тупсарыы буолар. Бу сайыннарыы, эрчийии хайа да өттүгэр аһара барбакка, ханнык эрэ кэмнээх, бэйэтигэр сөп түбэһэр тэҥнэһиини үөскэтэрэ эрэйиллэр.
Туһаныллыбыт литература
5. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. -Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Манаас
Манаас (Манас) — кыргыыстар муҥутуур чыпчаал эпостара уонна ол эпоска кэпсэнэр, кыргыыстары түмпүт баатыр аата. Манас ЮНЕСКО киһи-аймах материальнайа суох баайын-дуолун тиһигэр киирбитэ уонна Гиннес муҥутуур ситиһиилэрин кинигэтигэр саамай улахан кээмэйдээх эпос быһыытынан эмиэ бэлиэтэммитэ.
Түһүмэхтэрэ уонна этээччилэрэ
Чинчийээччилэр ону таһынан Тоҕолох Молдо (1860—1942), Молдобасан Мусулманкулов (1884—1961), Шапак Рысмендеев (1858—1956), Баҕыш Сазанов (1818—1918), Ибраим Абдырахманов (1888—1960), Мамбет Чокморов (1846—1932) этэн хаалларбыт барыйааннарын суолталыыллар.
Ис хоһооно
Ити кэмҥэ эмиэ кыргыыстар Афганистан хаанын Шоруҕу кытта утарсыылара күүһүрэр. Ону да кыайан Манаас аны Шорух кыыһын Акылайы түөрт уон энньэ кыыстаах ойох ылар. хаҥас|мини|162x162пкс|Кыргыстаан маарката Эпоска Алмамбет бухатыыр туһунан туспа сэһэн киирэ сылдьар. Манна кини төрүөҕүттэн Манааска кэлиэр диэри кэрчик кэм кэпсэнэр. Алмамбет аҕата Соорондук кытай улахан сэрииһитэ эбит. Өр оҕоломмокко сылдьан баран кырдьар сааһыгар уолланан хаалар. Алмамбет кыра эрдэҕиттэн "Луо үөрэҕэ" (кырг. Ажыдаардын окуусу) диэҥҥэ үөрэнэн араас билиини, абы-хомуһуну баһылыыр. Кинини кытта араас бас-көс дьон оҕолоро үөрэнэллэр, олору барыларын Алмамбет баһыйар уонна хорсун сэрииһит буолан тахсар. Мындыр толкуйунан, хорсунан, сиэрдээҕинэн аатырар. Эдэр эрдэҕинэ аҕатын солбуйан кытай сэрииитин бүттүүнүн салайар буолар. Биирдэ бултуу сырыттаҕына Көкчө хаан көрсөр уонна абын-хомуһунун быраҕан дьону кытта тэҥҥэ сылдьарыгар этэр. Дьиэтигэр кэлэн Алмамбет аймахтарын саҥа итэҕэли ылыналларыгар ыҥырар. Ону төрөппүттэрэ да, аймахтара да буолумматтар. Өбүгэлэрин итэҕэлиттэн туораан эрэр диэн аҕата Алмамбеты хаайтарар. Онтон куотан Алмамбет Көкчөҕө тиийэн саһыарарыгар көрдөһөр. Бу кэннэ Алмамбет суон сурахтаммытын сөбүлээбэккэ Көкчө бөтөстөрө кинини Көкчө ойоҕо Ах-Эрчэги кытта көрсүүлэстэ диэн сымыйа тыл тарҕаталлар. Онтон кыһыйан-абаран Алмамбет Көкчөттөн араҕар.
Манаас сырыыга сылдьар кэмигэр Көскаманнар кэлэллэр. Олору Каныкей көрсөр уонна үгэс быһыытынан олохторун тэринэллэригэр үбүнэн-аһынан көмө оҥорор. Манаас аймахтарын көрсөр малааһын тэрийэр. Сир, сүөһү-ас, мал-сал тыыран биэрэр. Ол үрдүнэн Көскаманнар иҥсэлэрэ батарбакка Манааһы утары куомуннаһаллар. Манааһы сүлүһүрдэн өлөрөн баран солотун, баайын-дуолун былдьыырга сананаллар. Көскаманнар тоҕоостоох түгэнинэн туһанан баатыры бөтөстөрүн кытта ыалдьыттата диэн ыҥыраллар. Сэрииттэн эргиллибит Манаас үөрүүнэн сөбүлэһэр. Күндүлүүр астарыгар сүлүһүн кутан биэрэллэр. Ол эрэн Манаас өрүһүнэр уонна бөтөстөрүн тыынын эмиэ быыһыыр. Көскаманнар онтон сылтаан бэйэлэрин истэригэр иирсэн кыргыһан бараллар, ол түмүгэр тыыннара быстар. хаҥас|мини|161x161пкс|Кыргыстаан маарката Кыргыыстар чулуу хааннара Көкөтөй кырдьан бу орто дойдуттар барар. Уолугар Бох-Муруҥҥа кэриэһин хайдах харайарын, туох сиэри-туому тутуһарын этэн хаалларар. Уонна сүбэни-аманы Манаастан көрдүүрүгэр дьаһайар. Бох-Мурун харайан баран үс сыл устата аҕатын ахтардыы-саныырдыы оҥостор. Ол тэрээһинин барытын Манаас бэйэтэ дьаһайар буолар. Хоолдьуга аһыгар ыраахтан-чугастаан киһи бөҕөтө мустар. Күрэс бөҕө тэриллэр, кыайбыт-хоппут Бох-Мурунтан күндү бэлэх тутар. Ол эрэн кыргыыстар сорох бас-көс өттүлэрэ Манаас аҥардастыы дьаһайарын сөбүлээбэттэр. Сүбэлэһэн баран онтуларын аһаҕастык биллэрэргэ быһаарыналлар. Инньэ гынан баран Кошой олору алы гынан тохтотолуур. Туора дьон-сэргэ, ол иһигэр кыргыыстарга өс санаалаахтар да баалларына Манааһы уодьуганныах буолан айдааны таһаарбаттарыгар көрдөһөр.
Биир сыл буолан баран бу дьон син биир Манааһы туоратар санаалаах бараары гыналлар уонна Кошойтон кинилэри баһылаан илдьэригэр көрдөһөллөр. Кошой сааһырбытым бэрт диэн көрдөһүүлэрин батынар. Онуоха Манааска илдьит ыыталлар, кыргыыстар бас-көс дьоно бары ыалдьыттыы баран эрэллэр диэн. Кинилэр толкуйдарынан бөлөҕүнэн тиийэн олорон Манаас ыалдьыттары көрсөр сиэри-туому толороругар тугу эмэ сыыһа туттан кэбистэҕинэ онтон иирсээни тардан хаан солотуттан устунарыгар күһэйиэхтээхтэрэ. Манаас ыалдьыттары киһилиин-сүөһүлүүн көрсөргө бэлэмин этэр. Кэлбит дьону түөрт уон бөтөс көрсөн бэйэлэрин дьиэлэригэр-уоттарыгар түһэрэллэр. Манаас дьоно бары биир сомоҕо буолан сылдьалларын, Манаас туллаҥнаабат олохтооҕун көрөн кыргыыс бастаахтара табыллыбатахтарын өйдүүллэр. Туох соруктаах кэлбиттэрин Манаас ыйыталаспытыгар хайалара да күттүөннээх хоруйу биэрбэт. Ол кэннэ кыргыыстарга саба түһүү буолаары турарын Манаас ыалдьыттарыгар иһитиннэрэр. Кытай хаана Хоҥурбаай урут хотторбут кыһыыта-абата ааспакка үтүмэн күүһү хомуйан кыргыыстары бэриннэрэрдии оҥостор эбит. Манаас уруттаан өстөөххө бэйэлирин сирдэригэр саба түһэн  хаһан да сэриилээспэт оҥоруон баҕарарын биллэрэр. Хааннар Манаас этиитигэр сөбүлэһэргэ күһэллэллэр. Буолаары турар улуу сэрии кэмигэр кыргыыстар хааннарынан Бахай талыллар. Алмамбет кыргыыс сэриитин баһылыга буолар уонна сэриитин кытай киинигэр Бээдьиҥҥэ салайар.
Франция Улуу Революцията
Генеральнай штаттары ыҥырыы
1789 сыл ыам ыйыгар Генеральнай штаты дойду проблемаларын быһаарарга Хоруол ыҥырбыта. Кинилэр Версаль замогар көрсүбүттэрэ. Проблемалары барытын хомуйан Каһиэр дэ Долеансэ (Cahiers de Doléances) диэн ааттаах тиһик суруйбуттар.
Оллонов Прокопий Данилович
Оллонов Прокопий Данилович (1919-1942) – Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптортон саамай аччыгыйдара.
Cher
Саха Сиригэр 1995-2014 ырыалара бастыҥ топ-10 иһигэр киирэр этэ.
Тымныы оҕуһун муоһа
Тымныы сэтэрээн, күүһүрэн барыытыгар оҕус муоһа үүнэр диэн этэллэр. Өссө тымныйан иһиитигэр иккис муоһа үүнэр. Ааспыт үйэ 60-с сылларыгар халлаан эмискэ улаханнык тымныйыыта сэтинньи ый бүтүүтүн диэки буолара. Тымныйыы улахана ахсынньы саҥатыттан ыла саҕаланар этэ.
Халлаан маннык уларыйыытын таба өйдөөн аахсыбатахха, былыргы сахалар этиилэрин токурутан, хайа эрэ чыыһылаҕа сыбаан ылыннахха, тымныы оҕуһун муоһа тостор кэмэ атын кэмҥэ түбэһэн хаалан былыргы сахалар үөрэхтэрэ таһы-быһа сымыйа дуу, тугуй дуу, диэн ыйытык үөскээн тахсарыгар тириэрдэр. Былыргы сахалар тымныы оҕуһун муоһа тосторун ханнык да чыыһылаҕа хам баайбакка, ый бүтүүтэ эбэтэр ый саҕаланыыта, ортото диэн бэлиэтээһиннэри биэрбиттэрин тупсара сатаан, куһаҕаҥҥа, сыыһаҕа кубулутааччылар бааллар. Улахан сис былыт ахсынньы ый саҥатыгар саба бүрүйдэҕинэ халлаан улаханнык тымныйбакка, оҕус муоһа үүммэккэ да хаалыан сөп.
2009 сыллаах кыһын улахан уратылаах буолбута. Тохсунньу ый барыта биир тэҥ сылаас буолан үгэс курдук Кириһиэнньэҕэ кэлэр тымныы диэн суох буолла.
Аҕам айылҕаны кэтээһининэн үйэтин тухары дьарыктаммыта. Кини быһаарыытынан саҥа тахсар Ый сылаас, былыт кэмҥэ таҕыстаҕына, бу ый устата сылаас кэмнэр буолаллар, халлаан улаханнык тымныйбат. Ахсынньы бүтүүтүгэр тахсыбыт саҥа ый былыкка төрөөбүтүттэн тохсунньу ый барыта сылаас буолла.
Эт-сиин
Киһи этэ-сиинэ өйүттэн-санаатыттан туспа көрүҥ буолар. Бу эт-сиин өйө-санаата суох бэйэтэ туспа сайдан барыан сөп. Бу быһаарыыны кыыллар өйдөрө-санаалара аҕыйах буолуута уонна букатын да өйдөрө аҕыйах дьон баар буолуулара чуолкайдык бигэргэтэр.
Аймах дьон эттэрэ-сииннэрэ биир тутулуктаах буолууларын былыргы сахалар билэллэрин чопчу этиилэрэ бигэргэтэллэр. Аһара кырдьыбыт киһи бэйэтин эдэр аймахтарын эттэрин-сииннэрин баттыырын кырдьаҕастар билэллэр. Кырдьаҕас киһи өллөҕүнэ, эдэр ыарыһах аймаҕа арыычча буолан тупсан хааларын сахалар былыргыттан бэлиэтииллэр.
Саас халтараан суолга массыына абаарыйатыгар түбэһэн эдэр кыыс улаханнык оһоллонон, хаста да эппэрээсийэлэнэн мөлтөх туруктаах балыыһаҕа сыттаҕына, аҕата көрсө киирэн иһэн соһуччу, астмата көбөн өлөн хаалар. Ыарахан туруктаах кыыс сайын үтүөрэн, күһүнүгэр ыраах сиргэ кэргэн тахсан, ыал мааны ийэтигэр кубулуйар. Хаан аймах дьон эттэрэ-сииннэрэ биир оҥоһуулаах, тутулуктаах буолаллара итинник холобурдарынан быһаарыллаллар. (1,45).
Сахалар киһи этин-сиинин «Инчэҕэй эттээх» диэн арааран этэллэр. Орто дойдуга эрэ сылдьар киһи инчэҕэй, тыыннаах эттээх буолар. «Сорох кэмҥэ бэйэҕин көм эккиттэн кымаахтаан көрөр буол, ыалдьар буоллаҕына Орто дойдуга сылдьар буолуоҥ»,- диэн киһи өйө-санаата ханна сылдьара уларыйан ылар кэмнэрдээҕин билэннэр эмиэ этэллэр. Киһи тыыннаах буолан Орто дойдуга сылдьар эрэ буоллаҕына, эттээх-сииннээх буолар, эт-сиин баара үчүгэйин билэн сорох кэмнэргэ дьоллооҕунан ааҕынар кыахтанар.
SSN
PS: Арассыыйаҕа СНИЛС аналога буолар.
СПИД
right|thumb|ВИЧ вируһа клеткаттан тахсыыта СПИД (Синдром приобретенного иммунодефицита) диэн ВИЧ вируһун дьайыытыттан киһиэхэ үөскүүр ыарыы.
ВИЧ уонна СПИД
Ким эмит ВИЧтаах буоллаҕына ВИЧ-положительнай диэн ааҕыллар.
Уол оҕолору үөрэтии
Бу үөскээбит уустук балаhыанньаны төрдүттэн көннөрөр сыалтан эдэр көлүөнэни, ордук уол оҕолору үөрэтиигэ ураты болҕомтону уурдахха эрэ табыллар кыахтаах. Уолаттары үөрэтии кыргыттартан бу­катын туспа көрүҥнээхтик ыытыллара уонна кинилэр айылҕаттан ура­тыларын учуоттуура табыллар. Ити уратыларын уолаттар төрөппүттэрэ үчүгэйдик үөрэтэн уонна билэн, чахчы кыахтаах эр киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга оҕолоро кыра эрдэхтэриттэн кыһаналлара эрэ туһалыан сөп. Уолаттар кыргыттартан уратылара маннык бэлиэлэринэн биллэллэр:
3. Уол оҕону үөрэтиигэ учуутал аптарытыата, киһилии майгына ураты суолтаны ылар. Уолаттар бэйэлэрин көрдөбүллэригэр уонна тэҥнээн көрүүлэригэр сөп түбэспэт дьон ханнык да үөрэхтэрин аанньа ахтан сүгүн ылымматтар. Бу уолат­тар бэйэлэрин үөрэтэр учууталларыгар туруорар сүрүн көрдөбүллэрэ уонна кыыс оҕолортон биллэр уратылара буолар.
Маар (Ньурба улууһа)
Маар — Ньурба улууһун Түмүк нэһилиэгин киинэ.
Густав Фехнер
«Чтобы интенсивность ощущения могла увеличиваться в арифметической прогрессии, стимул должен увеличиваться в геометрической прогрессии».
Саха классиктарын
1.	всякий противный принятым правилам, обрядам, обычаям, законам и религии поступок, вина, проступок, преступление, прегрешение, согрешение, грех; соблазнь, искушение. (буруй-хара); (айыыта суох)- без вины; (айыы-хара)- темные дела;
Бу тылдьыт суруллар кэмигэр сахалар тылларын атын омук тылыгар буккуйбакка бэйэтинэн туттар кэмнэригэр айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ лаппа элбэх эбит.
П.А.Ойуунускай үлэлэрин буккуйууну хас биирдии таһаарааччы бэйэтин көҥүлүнэн, хайдах саныырынан уларыппыт курдуктар. Ол курдук 1956 сыллаахха бэчээттэммит үлэлэрин И.И.Эртюков уонна Д.К.Сивцев бэчээккэ бэлэмнээбиттэрин кэнниттэн маннык уларыйыылар киирбиттэр.
Силбиктээх илиибинэн
Эмиэ бу сэһэни «Бичик» кинигэ издательствота 1993 сыллаахха «Талыллыбыт айымньылар» диэн кинигэҕэ киллэрэн бэчээттээбиттэрэ. Манна айыы уонна аньыы диэн тыллары талбыттарынан туһаммыттара.
Айыыны, киһи билбэтин оҥоруу диэн былыр-былыргыттан куһаҕан содуллаах буоларын сахалар былыргыттан билэллэр этэ. Ону баара сэбиэскэй былаас саҕана өй-санаа үөрэҕин суох оҥороорулар соруйан буккууру киллэрбиттэрэ билигин биһиэхэ дьайа сылдьар. Сэбиэскэй кэмнэргэ учуонай эҥин буолбут тыл үөрэхтээхтэрэ сахабыт тыла өйү-санааны быһаарар төрүттэрин буккуйалларын, классиктарбыт үлэлэрин уларыталларын тохтотуохха, урукку оннуларыгар көннөттөрүөххэ. (11,70).
1147
1147 сыл.
"Великолепный век"
«Кэрэ үйэ» (Muhteşem Yüzyıl, Великолепный век) — сытыы сюжеттаах, устуоруйа чахчыларыгар олоҕурбут, Мерал Окай сынаарыйынан уһуллубут драма киинэтэ. Киинэҕэ Осмаан импиэрийэтин 46 сыл устата салайбыт уонна Осман династиятын төрүттээбит I Үтүөкэн Сулейман саҕанааҕы кэм уонна ол кэм быһыыта майгыта, сытыы киирсиилэрэ, султаан дыбарыаһын иһинээҕи олох ойууланар.
Хотугу Мариан Арыылара
Сирин иэнэ — 463,63 км². Киинэ — Сайпан (оннук ааттаах арыыга). Барыта 14 арыы, бөдөҥнөрө — Сайпан, Тиниан, Рота.
Былаах 1989 сыллаахха ылыныллыбыт.
Үрүҥ Айыы тойон
Үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэргэ киһи бэйэтин олоҕун устата оҥорор быһыылара барылара киирсэллэр. Киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын - хараҕа, онтон үчүгэй быһыылары оҥоруутун - үрүҥҥэ холооһун олус былыргыттан олохсуйбут үгэс. Киһи барыта сырдыгы, маҥаны сөбүлүүрэ, онтон хараттан, хараҥаттан саллара, сэрэнэрэ өйө-санаата сайдан барыытын салайан испит.
Туһаныллыбыт литература
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Өй-санаа
Өй-санаа диэн киһи үйэтин тухары ылынар үөрэхтэрэ, үгэстэрэ, үөрүйэхтэрэ ааттаналлар.
Эт-сиин уонна өй-санаа киһи икки өрүтүн үөскэтэллэр уонна бу икки өрүттэр бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн-толорсон биэрдэхтэринэ, хайалара да аһара барбакка атынын көрө-истэ сырыттаҕына эрэ, киһи уһун үйэни ситиһэрин, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанарын биллэрэр. (2,16).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Голос (шоу)
Таһаарыы № 5: Көрбөккө истээһин. 5 нэдиэлэ
Бэһис көрбөккө истээһин 2012 сыл сэтинньи 4 күнүгэр тахсыбыта.