cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Химия элэмиэнэ
= 5.      Оҥоһуллуута = Химическай элемен улахан аҥаара (118 биллэриттэн 94-дэ) айылҕаҕа булуллубута(сир хаҕыҕар), буолан баран сороҕо бастаан искусственно ылыллыбыта(чуолаан: технеций Tc(43), прометий Pm(61), астат At(85), ол үрдүнэн трансурановай нептуний Np(93) уонна  плутоний Pu (94); ити биэс элеменнар искусственнай оҥоһуллуу кэнниттэн кинилэр сүтэн иһэр аһары аҕыйах ахсааннаах булуллубуттара уонна айылҕаҕа; кинилэр арыттаах ядролар курдук үөдүйэр, уран уонна торий радиоактивнай үрэллиитигэр, ону таһынан уранынан нейтрону былдьаһыыта  уонна салҕыы бета-распадка. Иннэ гынан,  сир хаҕыҕар туох баар бастакы 94 Менделеев таблицатын элеменнара баар.
Химическай элменнар улахан аҥаара, хас эмэ саамай чэпчэкилэртэн ураты, Вселеннайга звезднай нуклуосинтезка үөскээбиттэр (тимир иннинээҥҥи элеменнар- термоядернай синтезка, быдан ыарахан элеменнар- ядронан нейтрону утумнаах хабааһынынан уонна салҕыы бета-распадка, ол таһынан атын ядернай реакцияларга). Саамай чэпчэки элеменнар( водород уонна гелий- бүтүннүүтүн кэриэтэ, литий, бериллий уонна бор- быстах) бастакы үс мүнүүтэҕэ улахан эстии кэнниттэн үөскээбиттэр.
2090-с
2090-с сыллар.
Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Нэһилиэк 5 аҕа уустааҕа:
Мин I Дьөппөн сельскэй советын секретарынан үлэлии сылдьан райсовет общай отделыгар таҥара дьиэлэринэн оҥоһуллубут улахан халыҥ кинигэлэри көрбүтүм. Онно 1902 с. таҥара дьиэлэрэ бэйэлэрин хабар нэһилиэктэрин нэһилиэнньэтигэр перепись ыыппыттара суруллубут этэ.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
2)	Федоров Юрий Федорович - Россия орто үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, СССР профтехүөрэҕириитин туйгуна, боксаҕа СССР спордун маастара, 20 үйэ спордун лауреата, Аҕа дойду иннигэр үтүөтүн иһин Уордьан 2 степеннээх мэдээллэрин кавалера, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ лауреата, Россия спордун бэтэрээнэ, Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина.
5)	Скрябин Петр Семенович – ЯАССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччы, ЯАССР уонна РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала, награжден медалями «За доблестный труд в годы ВОВ», «За трудовое отличие» и т.д.
Белоруус тыла
Сурук-бичик
Суруйарга кириллица туттуллар. Сүнньүнэн дойду таһыгар туттуллар өссө биир алпаабыт - белоруус латыын алпаабыта (лацінка) баар. Беларуська олорор татаардар белоруустуу арааб алпабыытынан суруйа сылдьыбыттара.
Күүһүрдэр форма
Күүһүрдэр форма (усилительная форма) - саҥаҕа туттуллар форма.
Үрэх
Үрэх — сүүрүктээх дьоҕус уу, өрүс кыра салаата. Кыра үрэҕи үрүйэ дииллэр.
Күөх сиик тэллэйэ
Күөх сиик тэллэйэ (Russula cyanoxanta, Сыроежка сине-желтая) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 8-15 см. Бастаан көппөҕөр, онтон хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. Күрэҥ уонна чээл күөх ыккардынан өҥнөөх, хатырыктардаах. Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ, чараас. Этэ: үрүҥ, субатын анныгар кытархай. Үүтэ суох. Атаҕа: 5-12 см дылы. Кэпсөркөй, маҥан. .
Уолба
Уолба — бэйэтэ айылҕаттан, арыт киһи түһэрэн, уолбут эбэтэр уолан бүтэн эрэр улахан күөл онно, күөл оҥхойо, алаас.
Минньигэс сиик тэллэйэ
Саха сирин сэбирдэхтээх, инньэлээх уонна булкаас ойуурдарыгар үүнэр.
Обот үгүрүө
Ойуулааһын
Бөдөҥ соҕус, кээмэйинэн өтөн саҕа, уһун көнө тумустаах үгүрүө. Этин-сиинин уһуна 33—38 см, кынатын кээмэйэ 55—65 см, ыйааһына 210—460 г.
Сунтаар улууһа
Улуус биллиилээх дьоно
Сунтаар сирэ-уота ыһыаҕынан, оһуокайынан, сахалыы куоластаах ырыаһыттарынан аатырар: С. Зверев – Кыыл Уола, Н. Е. Петров, А. Амбросьев, Е. Захарова о. д. а. биллэр норуот ырыаһыттардаахтар.
Квинсленд
Транспорта
thumb|300px|[[Квинсленд аэропорда|Маннык Аирпортаах-Квинслэнд]]
Квинслэнд-Ойуулар
thumb|right|Queensland cities, towns, settlements and [[List of highways in Queensland|road network]]
Ермолаев Семен Никонович
Айар үлэтэ
1984 сылтан өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар литератураны ырытар ыстатыйалара бэчээттэнэллэр.
Бастакы «Булт» пьесата 1985 сыллаахха Саха телевидениетынан телеспектакль быһыытынан көстүбүтэ. Нөҥүө сылыгар «Старая игрушка» диэн ааттаах уус-уран телекиинэтэ уһуллубут. 1988 сыллаахха П. А. Ойуунускай аатынан драма театрыгар «Киин улуустарга ардах түһэрэ сабаҕаланар» спектакль  туруоруллубута. 50-н тахса драма айымньыларын суруйбута. «Сахафильм»-ҥа 10-н тахса уус-уран киинэни уһулбут.
Документальнай киинэлэрэ
2012 сыллаахха Дьокуускайга «Улахан оһуохай түһүлгэтэ» уонна Ньурбаҕа «Уһун кэмнээх оһуохай» диэн аан дойду рекордарын туруоруллуутун туһунан режиссер-оператор Эдуард Новиковы кытта 26 мүнүүтэлээх документальнай киинэ оҥорон бэлэмнээбит.
Саха тыла иччилээх
Тылга иҥэн сылдьар өй-санаа, иччи хаһан да уларыйбат. Кыы диэн кычыгырыыр тыаһы киһи хаһан да кыайан тулуйан истибэт, этэ-сиинэ кычыгыланар.
Суор
Түүтэ хара, халлаан күөх эгэлгэлээх. Тураахтан улахан.
Кыһын итии дойдуларга кыстыгар көппөт.
Харах
Зрачок эбэтэр харах иччитэ, кини уот сырдыгын киллэрэ дьөлөҕөс буолар. Харах иччитин кэннигэр хрусталик баар, икки өттүттэн бөлтөҕөр быһыылаах, бу кини тулалыыр эйгэ көстүүлэрин таҥнары эргитэн харах мөкүнүгүнэн аһардан ньирбэҕэ тиэрдэр.
Кээмэй сыһыат
Кээмэй сыһыат (наречие меры, качества) - саҥа ирээтэ, сыһыат көрүҥэ.
Киксэрэн, тэптэрэн биэрии
Киһи тугу эмэ кыайан оҥорумаары эбэтэр туоҕа эмэ сатанымаары гыннаҕына атын киһиттэн сүбэ, ыйыы көрдүүр, ыйыталаһар. Маннык ыйыталаһан сүбэ көрдөөһүнү сүбэлэтэр киһи субу оҥорор быһыыта сыыһа буолан таҕыстаҕына эбэтэр табыллыбатаҕына, анараа, сүбэ биэрбит киһиэхэ көлбөрүтүнэр, халбарытар ньымата диэн ааттыыллара оруннаах. Дьыала табыллыбатаҕына сүбэ биэрбит киһи хайа эрэ өттүнэн буруйдаах, кыттыгастаах буолан тахсар.
Махсыым Харатаала
Эмтээһин ньымалара
· Кырдьаҕас дьону эмтииргэ күн киэһээтигэр, эдэр дьону күн саҥатыгар, ортолору ортотугар эмтиир ордук.
Атын түбэлтэҕэ бүөр хаттаан тааһырыа, үөс туола туруоҕа.
· Ымыйах от төбөтүн уонна кытыан оту холбоон, ис ыарыйдаҕына оргутан иһэрдиҥ.
· Эккитин-сииҥҥитин тупсарарга, бөҕөргөтөргө күннээҕи иһэр чэйгэ сугун абаҕатын, таҥара отун, кыа отун, дөлүһүөнү бэйэҕитигэр сөп түбэһэринэн көрөн, куттан иһэ сылдьыҥ.
· Тэтиҥ хатырыгын оргутан ынах, сылгы, дьиэ кыыллара быттыйдахтарына, онон сууйан үөнүн өлөрүҥ.
Солбуйар аат көрүҥнэрэ (тыл)
ЫЙАР СОЛБУЙАР ААТ чопчу ыйан көрдөрүүгэ уонна ааттары солбуйууга туттуллар. Бу көрүҥҥэ киирэллэр: БУ, ИТИ, ОЛ, БИЛИ.
Дьүһүннүүр туохтуур
- сороҕо тыаһы үтүктүү төрүттээх (лиҥкир, сур, сус, сып, сылып, тап (гыннар), чөп уо.д.а.)
Оттон уратылаһар өттө маннык:
- үтүктэрэ атын (араас хамсааһын-имсээһин – эмискэ түргэн хамсаныы, ол дэгэттэниитэ: кэдэх гын, кэдэхис гын, ходьох-идьэх гын);
Аттарыы ньыматынан үөскээһин: билиҥҥи саха тылыгар й бүтүүлээх дьүһүннүүр туохтууртан дьүһүннүүр тыл анал кыбытык сыһыарыынан (өлүүскэ – элемент, вставочный аффикс: с, х, к, л, р) үөскүүр курдук өйдөнөр: тоҥхой+с/х > тоҥхос/х/, бокуй+с/к/ > боку+с/к/, үрэй+л > үрэл, кылай+п > кылап, бакый+р > бакыр.
'''
СИҺИЛИИР КӨРҮҤНЭРЭ
Хамсаныы бүтүннүүтэ эбэтэр кэрчик-кэрчик түргэнник хатыланан биир кэм элэҥнээн иһиитин –хаччый, -кыччый, -ҕалдьый,  -гылдьый сыһыарыылаах дьүһүннүүр туохтуурдар көрдөрөллөр: малахаччый, нэлэкэччий, кумньукуччуй, малаҕалдьый, бэригилдьий. Холобур: Кыталыктар үҥкүүлээн дыабахаччыһаллар (АА). Кыыс киирэн, оһох кэннинээҕи хаҥас диэки чуулааҥҥа ааһан дьылыкыччыйар (АА).
ТИЭТЭТЭР КӨРҮҤ
Хайааһын турук туохтуурдарыттан тиэтэтэр номохтоох туохтуур көрүҥүн үөскэтэр –махтаа сыһыарыы ардыгар төхтүрэтэлиир көрүҥү үөскэтэр –ҥнаа, -бачый, -кэлээ, -ҥностоо, -ҥалаа, -лдьый, -рдал, -хаччый, -кыччый, -оохойдоо сыһыарыылаах дьүһүннүүр туохтуурга хос эбиллэр. Оччоҕо тиэтэтэр суолта кылгастык, кылгас кэмҥэ, аҕыйахтык, хатыланан баран сүтэр, бүтэр ис хоһоонноох көрүҥү үөскэтэр: барыҥнаамахтаата, кылбачыйбахтаата, чинэкэлээмэхтээтэ, чолоҥноомохтоото, дьалкыдьыйбахтаата, дьылыкыччыйбахтаата, килээрийдэхтээтэ, чохчоохойдоомохтоото. Ити сыһыарыылар төттөрү бэрээдэгинэн эбиллэр кыахтара суох. Ол, арааһа, бу көрүҥнэр ис суолталара таҥнары дьүөрэлэһэр айылгылара суоҕуттан буолуон сөп. Төхтүрүйэри уонна аа-дьуо буолары кылгастык, тиэтэллик буола турары уһатар төхтүрүтэртабыллыбат быһыылаах.
Саҕалыыр көрүҥ
Көстө түһүү туохтуурдара биир төгүллээх уонна суһаллык, түргэнник көстө түһүүнү көрдөрөллөр. Ол көрүү соһуччу, эмискэ буолара эмиэ дэгэттэнэр. Холобур, Дьөгүөрдээн үрдүгэр соҕотохто барыс гынна (АА). Сыарҕалаах мас үрдүгэр ойон тахсан дабдакыс гына олоро түһээт эттэ (АА). Байбал Сэмэнэп малахачыс гына ойон турда (АА). Кыыс хоһун диэки кынтас гынан хаалла (ПО). Көстө түһүү туохтуурдара хатыланар буоллахтарына, хайааһын хаста да хатыланар, ол икки арда арыттаах буоларын, онно болҕомто ууралларын көрдөрөр: иэҕэс-куоҕас гын, ирим-дьим гын. Холобур: Кыыс көрбүтүгэр уол симиттэн иэҕэс-куоҕас гынна. Үтүөмсүйэн уодьас-аадьас гынар (ПО).
Дьүһүннүүр туохтуур уһуур көрүҥэ –ан+ис, -ыы+сырыт, -а+тур халыыбынан үөскүүр. Дьүһүннүүр туохтуур уһуур көрүҥэ сыһыарыынан үөскүүр халыыба уһуннук салҕанан бара турар хайааһыны көрдөрөр буоллаҕына, аттаһык халыыбынан үөскүүр арааһа хатыланан, төхтөрүйэн иһэр хайааһыны көрдөрөр буоллаҕына, аттаһык халыыбынан үөскүүр арааһа хатыланан, төхтүрүйэн иһэр хайааһыны көрдөрөрүнэн уратылаах. Тэҥ: Ыстапаан, туох да буолбатаҕын курдук, сиэллэрэн дьиһигитэ турда. Оҕустаҕын аайы, маһа дьигис гына турда. Кырата туттарбакка, халбарыс гына сырытта. Төһө да ытаһалаатар, хотуура туллаҥныы сырытта.
Азия
<div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 20em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Азия 190px|World map showing the location of Asia.
Азия диэн саамай улахан уонна элбэх киһилээх континент. Сир ньуурун 8,6% ылар (эбэтэр кураанах сир ньуурун 29,4%). Азияҕа 4 миллиардтан тахса киһи олорор (аан дойду дьонун 60%). Азия Эуропалыын Эуразия континент буолар. Азия кыраныыссалара: Суэц канаала, Ураал хайалара, Хапхаас хайалара, Каспий уонна Хара байҕаллар. Азия илин өттүгэр Чуумпу океан, соҕуруу өттүгэр Индия океана уонна хоту өттүгэр Хоту океан сыталлар.
Төбө ыарыыта
Киьи доруобуйатыгар куттала суох ыарыыттан сагалаан олоххо кутталы уескэтиэн септеех араас теруттээх тебе ыарыытын арааьа буолунай.
Ис санаа
Мэйиигэ араас санаалар үөскүүллэр. Хас киһи барыта араас санаалардааҕыттан майгылара тус-туспалар. Киһи саныыр санаалара элбэхтик хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйдахтарына бэйэтэ туттар быһыытын, майгынын уларытар кыахтаналлар. “Киһини санаата салайар” диэн этии бу быһаарыыга олоҕуран үөскээбит.
Дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыгар эр киһи уонна дьахтар эттэрин-сииннэрин уратылара санааларыгар дьайарыттан тус-туспа санаалаахтар элбииллэр. Эр киһи айылҕаттан биэрэр аналлааҕыттан, атын дьоҥҥо туһалыыр санаата элбэх. Баспыт иһигэр арааһы саныыбыт, саҥаны да айабыт. Санаабыт санаабытын тылбытынан этэн эбэтэр кумааҕыга суруйан атын дьоҥҥо билиһиннэрэбит, биллэрэбит. Аан маҥнай санаабытыгар тугу эмэ оҥорон көрөн боруобалаан баран дьиҥнээхтик оҥорон кэбиһиэхпитин сөп. Урут дьон оҥорботоҕун, ол аата билбэттэрин  илэтигэр оҥордохпутуна айыы диэн ааттанар, саҥаны айыы буолан тахсар. Бу оҥорбут саҥаны айыыбытын дьон көрөн-истэн, билэн баран биирдэ сыана биэрэн үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу оҥордо диэн быһаарыы биэрэллэрэ кыаллар.
Аан бастаан уорууга кыттыһаары гыммыт эдэр киһи олус санааргыыр, чаҕыйар, төннөн хаалаары гына-гына кыайбат, тылын биэрбитин бырааптаан эбэтэр харчыга наадыйара бары атын санааларын баһыйарыттан, бу дьыалаҕа кыттыһан барар. Бу киһи быстах, туһанар эрэ санаатыгар баһыттарыыта уонна ийэ кута уоруу куһаҕанын туһунан соччо кытаанах үгэһэ, билиитэ, көрдөбүлэ суоҕуттан, кыра эрдэҕинэ ийэтэ, аҕата уоруу куһаҕанын туһунан ситэ үөрэппэтэхтэрин түмүгэр уорууга кыттыһыан сөп.
Олоххо биирдэ эмэ кэлэн ааһар соһуччу, ыарахан кэмнэргэ сыыһа-халты туттунан киһи олоҕун буорту оҥорботун туһугар кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй киһи оҥорор быһыыларын үтүктэн оҥорорго иитэн, үөрэтэн биэрии олус наадалаах. Киһи уһун үйэтин тухары кыра оҕо эрдэҕинэ ийэ кута хайдах иитиллэр даҕаны соннук быһыылары оҥорор кыахтанарын таба өйдөөн оҕону иитиигэ туһаныахха наадатын таҥара үөрэҕэ быһаарар. (2,10).
Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Нэһилиэнньэ ахсаана — 1 767 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Булгунньахтаах — 1 606, Тойон Арыы — 161 киһи.
Электрон былыт
Электрон былыт (Электрон конфигурация) — атом иһинээҕи эбэтэр молекула электроннара хайдах сылдьалларын көрдөрөр формула.
Тиэкис графическай уруһуйдара
Холобурдар
______███████████████████
…..…..|.O./O)\….\..`)
…L._._;_.-'……………………`'-.
……………|……………………………….\
Уһук Илиҥҥи гектар
Историятын иннэ
2012 сыллаахха, Арассыыйа бырабыыталыстыба саҥа оҥоһуллубут министиэристибэҕэ Уһук Илиҥҥи Бэдэрээссийэлии уокуругун сайдыытын ситиһэр кэккэ сорудахтары туруорбут. Ол туһугар бу сокуону толкуйдаабыттар.
Санаа күүһэ
Биир санааны ылыныы киһини күүһүрдэр, бары кыаҕын барытын бу санаатын толорууга уурар, ол диэки салайар.
«Саҥарыах иннинэ санаан көр» диэн этии киһи тугу эмэ саҥарыан иннинэ бу тылтан туох тахсыаҕын быһааран билэрэ наадатын биллэрэр. Тыл өссө этиллиэн иннинэ санааҕар быһааран, бу тыл суолтатын ырытан билэн баран биирдэ этиэхтээххин. Бу этии санаа тылы баһыйарын, тыл инниттэн дьайарын, санааттан тыл үөскээн тахсарын быһаарар.
Күүстээх санаалаах киһини улаатыннарыыны төрөппүттэр эрэ кыайар кыахтаахтар. Арай биир өс хоһоонун «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэни оҕо кыра эрдэҕиттэн кытаанахтык тутустахха эрэ күүстээх санаалаах киһини улаатыннарыы кыаллар. Оҕо төрөппүтэ кыра эрдэҕиттэн тугу оҥорбутун барытын кыайа-хото, сабырыйа оҥорор буоларын ситиһистэххэ эрэ оҕо төрөппүтүн баһыйар киһи буола улаатар. Төрөппүтэ үһүс кылааска үөрэнэ сылдьан мас хайытан кыстыыр, онтон төрдүс кылаастан бэйэтэ соҕотоҕун мас эрбиир эбит буоллаҕына оҕото ол кэмтэн хойутаабакка, өссө эрдэлээн соннук үлэни, дьарыгы кыайар буолара ирдэнэр.
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Ойбон
Ойбон - кыһын уу баһарга, сүөһү уулатарга, балыктыырга аналлаах өрүс, күөл мууһугар оҥоһуллар хайаҕас.
Карачай-Черкесия
Сир баайдара
Карачай-Черкесия сирин баайдара: кыһыл көмүс, чох, туой уо.д.а.
Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Улуус кииниттэн 67 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Дьүһүннүүр туохтуур (тыл)
Итини таһынан дьиҥ дьүһүннүүр суолтата суох аҕыйах ахсааннаах сырдыгы-өҥү, туругу бэлиэтиир туохтуур (глаголы светового восприятия и чувственного состояния) баар: барый, будулуй, дыр гын, нук буол.
Монастырев Василий Григорьевич
Устуорук Е.Е. Алексеев суруйарынан Монастырев урукку кэм сиэринэн кытаанах учуутал эбит, муннукка туруорара, тобуктатара, сороҕор кулгаахтыыра, эбиэтэ суох хаалларара. Кини иитэлээн таһаарбыт оҕолоро бары кэриэтэ үөрэхтэрин салҕаабыттар, сорохторо бэйэлэрэ үөрэнэн кэнники нэһилиэк суруксуттара, дьыаланы устааччыларынан эҥин үлэлииллэрэ. Ол аата, - түмүктүүр Е.Е. Алексеев, - Монастырев учуутал оҕолору чахчы үчүгэйдик кыһаллан үөрэппит.
Быраҥаатта
Саха сиригэр 53 см уонна 5 киилэҕэ дылы улаатара биллэр.
Үтүө санаа - таҥара
Сахалар былыр-былыргыттан таҥара диэн тугун бэйэлэрэ билэр, итэҕэйэр буоланнар, атын, кэлии таҥара олохтоох дьоҥҥо туох да туһаны аҕалбатын билэр эбиттэр. Нуучча таҥаратын мөссүөнүгэр иҥмит кута-сүрэ аан маҥнай нуучча дьонугар үтүө санаатын биллэрэрин арааран билэннэр аанньа ахтан көрдөспөттөрө. Бу быһыы баҕар саха дьонуттан христианскай итэҕэлгэ элбэх «Светойдар», ол аата айыылар бааллара эбитэ буоллар уларыйыа эбитэ буолуо. Оччоҕо аны православнай итэҕэлбит бэйэтэ уларыйан сахалыы буолан хаалыа этэ. Бу итэҕэллэр киһи, үчүгэй киһи буолуу туһунан өйдөбүллэрэ төрдүттэн биирдэр. Саха дьоно бэйэлэрин айыыларын харысхалларыгар сылдьалларын билигин да билинэллэр.
Кыра омук дьонугар улахан итэҕэлгэ кыттыһыы туох да барыһы биэрбэт, арай ночоокко эрэ түһэрэр кыахтаах. Улахан итэҕэлгэ кыттыһыы кыра омук дьонугар аан маҥнай төрөөбүт тылларын умналларыгар, олохторун үгэстэрин быраҕалларыгар, сиэрдэрин-туомнарын уларыталларыгар тириэрдэр. Омуктан ити бэлиэлэр барылара сүтүүлэрэ туспа омук буолууну букатыннаатык суох оҥорор быһыы буолар. Сахалар ити итэҕэли ылымматтар.
Былыргылар этэллэринэн баай-талым олох киһи өйүн-санаатын буорту оҥорор, мөлтөтөр, сымнатар. Киһи салгын кута күүһүн сүтэрэр, этин-сиинин, буор уонна ийэ куттарын дьаһайар кыаҕа суох буолар, киһи быстах баҕа санааларын урут толоро сылдьарыгар тиийэр.
Киһи курдук бэйэтэ хаамарга үөрэнээри оҕо бары кыаҕын уурар. Охтон да түстэр, ыарыыланнар санаатын түһэрбэккэ туран хаама сатыыр, нэһиилэ да уйуттан турдар тутуһан турар илиитин ыытынан кэбиһэн баран маҥнайгы хардыыларын оҥортуур. Оҕо төрөппүттэрин көрөн үтүктэр күүһэ киһи буолары ситиһэригэр кыах биэрэр. Көнөтүк туттан хаамарыттан сүнньэ көнөр, сүрэ үөскүүр.
Улахан киһи оҥорор бары быһыыларын сатаан оҥорор буолууга үөрэнии аата «Киһи буолуу» диэн ааттанар. Саха дьонугар «Киһи буолуу» диэн үрдүк сыал. Оҕо улаатан иһэн өр кэмҥэ иитиллэн-үөрэнэн, өйө-санаата эбиллэн киһи буолары ситиһэр.
Саха дьонун таҥаралара диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕара санааһыннара, киһи буолууга дьулуһуулара, үчүгэй киһи буола сатааһыннара буолар. Бу баҕа санааны толорорго, ситиһэргэ үтүө ааттаах-суоллаах бэ¬йэлэрин аймах-билэ киһилэрин үтүктүү, кини олоҕун үөрэҕин батыһыы ордук туһалаах. Оҕо улаатан өйө-санаата сайдыытыгар батыһар, үтүктэр киһитэ хайаан да наада. Оҕону үчүгэй быһыыга, үчүгэйи оҥорууга үтүгүннэрэн үөрэттэххэ эрэ табыллар. Үтүктэр киһитэ баар буолуохтаах.
Сахалар үчүгэй киһи буолууларын үөрэҕин атын омуктар Тибиэккэ уонна Европаҕа салгыы сайыннараннар Будда уонна Христос диэн ааттаах таҥараларга кубулуппуттара. Бөгдьө улахан киһи буолуу, онтон Кэриэстэс үчүгэй киһи буолуу өйүттэн санаатыттан үөскээн сайдыбыттар.
Саха ойууннара былыр-былыргыттан өйү-санааны сайыннарыыга уонна өй-санаа күүһүн туһаныыга үлэлэрэ олус суолталаахтар. Таҥара итэҕэлэ киһиэхэ үтүө, үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санааны үөскэтэр буолан киһи олоҕун сирдьитэ, ыҥырар, угуйар сулуһа буолар. Саха дьонугар итинник баҕа санаа баар. Ол баҕа санаа «Киһи буолуу» диэн ааттанар.
Билигин саха дьонугар саҥа олоххо сөп түбэһэр өйдөбүллээх, оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ уонна Айылҕаны харыстыырга аналлаах таҥара үөрэҕэ наада буолла. Таҥараны элбэх дьон итэҕэйэр буолалларын наадатыгар ханнык эрэ көмөлөһөр күүс наада. Сахаларга таҥаралара баар эрээри билигин күүһэ суох буолан баара биллибэт.
Саха дьонун таҥараларын сайыннарарга ханнык эрэ күүстэр наадалар. Билиҥҥи кэмҥэ ол күүстэринэн эрэллээх кэлэр көлүөнэлээх буолууга дьулуһуу уонна Айылҕаны харыстааһын буолаллар.
Таҥара үөрэҕэ өйү-санааны хааччахтыыр үөрэх. Киһи өйө-санаата көҥүлүнэн, талбытынан сайдар кыаҕа суох. Ханнык эмэ таҥараны билинэр буоллаххына ол таҥара үөрэҕин тутустаххына табыллар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ өйү-санааны хааччахтыыр сокуона – сиэр. Саха киһитэ барыта сиэри тутуһар. Сиэри таһынан ким да барбат.
Агул тыла
Агул тыла — агуллар тыллара. Нах-дагестан тылларын лезгин бөлөҕөр киирэр. Хас да түөлбэ барыллардаах: тпиг, (агуллар), керен (ричин), кошан (кушан), буркихан (кекхюн) уонна фитин (биир аулга эрэ баар). Дагестаан Агул уонна Курах оройуоннарыгар тарҕаммыт. Агул тылынан 29,4 тыһ. киһи саҥарар (2002). 1990 сыллаахха нуучча алпабыытыгар олоҕуран алпабыыт оҥоһуллубута.
Курахаллыҥылар кэргэннэрэ
Саха сиригэр икки көрүҥ киирэр Курахал уонна Тэрбэй.
Рестораан
Россияҕа XIX үйэ бастакы аҥарыгар «ресторация» диэн өйдөбүл «трактир» диэн тылтан уларыйан үөскээбитэ. Бастаан гостиница эрэ иһинэн аһыллыбыттара. Москва куоракка бастаан аһыллыбыт ресторан «Славянский базар» диэн этэ. Бу рестораны архитектордар Р.А. Гедике уонна А.Е. Вебер 1872-1873 сыллардаахха туппуттара. Бу ресторан трактиртан уратытынан онно половойдар диэн буолбакка официаннар үлэлииллэрэ. Кинилэр фрак кэтэллэрэ уонна үрүҥ перчаткалаахтара. МХА-ты төрүттээччилэр Станиславскай уонна Немирович-Данченко бастаан манна көрсүбүттэрэ. Нууччалар тас дойдуларга көһөн олохсуйар буолбуттарын түмүгэр нуучча төрүт астарын астыыр рестораннар аһыллыбыттар.
Брисбен
Транспорт
Дьокуускай куорат илин уһугар турар, аэропорда Сидней уонна Мельбурна аэропортарын кэнниттэн үһүс пассажирынан буолар. Аэропорка ис уонна аан дойдутааҕы терминаллар, ону тэҥэ таһаҕас тиэрмин уонна икки ППП үлэлииллэр.
1885 сылтан 1969 сылга диэри трамвай ситим тутуллубута. Ситимнэр муҥутаан сайдыыларын саҕана (1952 сыл) суол уһуна 109 км буолбута, оттон саамай элбэх пассажирдары 1944-1945 сс. тиэйбиттэрэ. В 160 миллионов человек.
Туристарга киэҥник биллэр сир
Брисбеҥҥа сынньанар сирдэр ордук табыгастаах паркалар, чуолаан Soma Street Tha, Mont Coot-tha, Counic Gards (улахан Ботаническай сад, туспа сектордаах).
Анаалыстыыр химия
Анаалыстыыр химия химия билимэ үөскүөҕүттэн, алхимия үйэтиттэн саҕаланар. Эттик ханнык холбоһуктартан турарын, туох дьайыылааҕын, хайдах уларыйарын, хайдах үөскүүрүн чинчийэрэ. Ол гынан баран химия сайдан истэҕин аайы, анаалыстыыр үлэҕэ тутуллар ньымалар эмиэ тупса тураллар. Билиҥҥи кэмҥэ анаалыстыыр химия бэйэтэ туспа суолталаах, сыаллаах, соруктаах химия билимин салаата буолар. Физическай химия эмиэ бэйэтин сабдыалын бу манна киллэрэн турардаах, тоҕо диэтэххэ олус элбэх саҥатык үлэ ньымалара, араас теория олоҕо анаалыстыыр химияны байыппыттара.
Һэк састаабын үгэс буолбут ньымалар холбоһуктарын көмөтүнэн билиитэ «мокрай химия» диэн ааты ылбыта. Ити ньымалар мөлтөх таһымнаахтар, орто квалификациялаах аналитиктары наадыйаллар, онтон билиҥҥи кэмҥэ улахан аҥаара саҥа инструментальнай ньымаларынан (оптическай, электрохимическай, хроматографическай) солбуйтарбыт. Ол гынан баран ити холбоһук стандартизованнай бэрээдэк ыытыллыытынан араас элемиэннэр састааптарын уонна окислительнай туруктарын көнөтүк быһаарар.
Виет пуормулалара
Виет пуормулалара (Формулы Виета) — ол аата, элбэх чилиэн коэффициеннарын уонна кини кореньнарын холбуу баайар.
Төҥүлү Эбэ
Төҥүлү Эбэ Төҥүлү эбэ хотун киэҥ киэлитэ, кэрэ көстүүтэ саха киһитин санаатын тутар, дууһатын манньытар, сүргэтин көтөҕөр.Сахалыы сэмэй сиэринэн, саҥа көрөр киһиэхэ дьиҥ киэбинэн киэптээн, улаханынан улуутуйан эмискэ нэлэһийэ туспэккэ күөнэх балык оонньуур, эмис собо сэмсиир күлүмүрдэс көмүс мөһүүрэ күөнүн, даллан куоҕас хахаарар, анды үөрэ лаһыгырыыр далай дириҥ уутун, үөр туруйа лоҥкунуур тумаралаах толооннорун, хаас көтөр ханыылаһар алыҥахтаах алыыларын, хороҕор муостаах хороһор, сылгы үөрэ сырсар, аллаах ат атаҕын буойар ача күөх от аралыйа үүнэр нэлэмэн киэҥ кырдалларын тумулларын кэннигэр саһыара сытан умсугутардыы биирдии-биирдии сыыйа арыйан көрдөрөр. Манна Улуу тумул, Хоой тумула, Кулуба тоҕойо, Илбис тумула, Кыргыс тумула, Оҕо Уҥуохтаах, Кэрэмэн, Кэрэхтээх тумул, Кэриэстээх, Маҥан Кэрэх, Оспуос тумуһа, Дьөгүөр Тумуһа, Сүрэх Тыа, Хандьаҕай, Таҥара дьиэтин тумуһа, Куттаабыт Кырсаан тумуһа, Чочуобуна тумуһа онтон да атын уонунан ааҕыллар тумуллар Эбэ тула өттүттэн бары тус-туспа, хас биирдии бэйэлэрин эрэ хатыламмат ураты кэрэ көстүүлэринэн күөнтээн үтэн киирэллэр.
Эбэ илин өттүгэр Солообут үрэх түһэр.Бу үрэх быһа холуйан алта уонча биэрэстэ уһуннаах, Чурапчы улууһун ыпсыытыттан саҕаланар. 18-с үйэ саҕаланыытыгар Охотскайга баран иһэр айанньыттар бэлиэтээһиннэринэн Төҥүлү эбэ сыырын быарынан толору биир кэлим улахан уулаах күөл эбитэ үһү.
Куорат
Куорат (сахалыы Хото) диэн элбэх дьон бииргэ мустан олохсуйбут түөлбэ сирэ. Куорат олохтоохторо үксүн тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктамматтар. Куоракка элбэх архитектура уонна инженерия тутуулара барымталара бааллар. Индустриализацияламмыт куорат сайдыылаах санитария, олохтоох алын тутул (сырдатыы, гаас, уу, канализация, телекоммуникация), сир, дьиэ, транспорт уо.д.а. тутумталардаах. Куорат тула сыста сытар олохтоох тула эйгэ үөскүүр (кыра куораттар, бөһүөлэктэр эбэтэр дэриэбинэлэр). Тула эйгэ куораты эбии хааччыйар (холобур, тыа хаhаайыстыбатын аhынан). Куорат табаар-мал оҥорооһунун, эргиэн, өҥө киинэ буолар. Киин куоракка дойду дьаһалтата уонна ил тэрилтэлэр бааллар. Аан-дойду историятын тухары куораттарга дьон кыра ахсаана олороро. Тиһэх икки үйэ устата күүстээх урбанизация хамнала баран билигин Сир дьонун улахан аҥара куораттарга олороллор. Аныгы куораттар тула хото түөлбэлэр үөскүүллэр. Хото түөлбэ олохтоохторо куорат киинигэр күн аайы үлэлии, үөрэнэ, дьаарбайа бараллар, онтон киэһэ дьиэлэригэр төннөллөр. Бу маннык быһыы "биэтэҥниир миграция" дэнэр. Куорат дьонун ахсаана тохтоло суох улаатыыта элбэх түмэт ыйытыктарын үөскэтэр - глобализация, климат сылыйыыта, киртийии, чэбдик моһоллоро, туруктаах сайдыы, ас-уу итэҕэстэрэ.
Жан Нувель
Притцкер бириэмийэтин лауреата.
Литография
Көнө ньуурдаах тааһы аналлаах технология көмөтүнэн (протрава) таҥастаатахха литографическэй кыраасканы сорох сиринэн ылар, сорох сиринэн ылбат. Ол кэнниттэн кырааска хаптаҕай фуорматтан баттааһын көмөтүнэн кумааҕыга көһөрүллэр. 1796 сыллаахха Алоизий Зенефельдер Богемияҕа арыйбыта. Ол саҕана XV үйэҕэ арыллыбыт гравюраттан отой ураты бэчээт бастакы технологията буолбута.
1774
1774 сыл.
Бишкек
Сирэ-уота, айылҕата.
хаҥас|мини|Бишкек куораттан Ала-Тыа сис хайа көстүүтэ хаҥас|мини|Куорат иһинэн устар Ала-Арча үрэх сааскы курулас ардах кэннэ
Античнай уонна орто үйэтээҕи дьон олохторо
Бишкек сиригэр булуллубут түҥ былыргы дьоннор олохторун б.э.и. V-IV үйэтээҕилэр диэн быһаараллар. Чүй хочотунан Улуу торҕо суолун илиҥҥи салаата ааһара уонна манна кэлэн Киин Тянь-Шань хайатын уҥуордуур суолу кытта холбоһоро. Бу сиргэ VII- XI үйэлэргэ Джуль диэн былыргы куорат баар буола сылдьыбыт.
Пишпек
Пишпек туһунан сурукка бастакы ахтыы «Описание военных действий в Заилийском крае в 1860 году и журнал осады кокандской крепости Пишпек» диэн кинигэҕэ киирбит : Нууччалар кириэппэһи икки төгүл ыла сылдьыбыттар (1860 сыл балаҕан ыйын 4 к. уонна 1862 сыл алтынньы 24 к.). Ол кэннэ 1862 сыл сэтинньитигэр солто аҕа ууһун кыргыыстара кириэппэһи бүтэһиктээхтик урусхаллаабыттара. Икки сыл буолан баран казактар харабыллара турбут уонна онно баһаар баар буолбут.
Иэстэһии
Иэстэһии аһара барыыта хаһан баҕарар куһаҕан. Аһара элбэх иэһи ылан иэскэ киирии төлөһөргө ыараханын тэҥэ, иэстэһии аһара барыыта сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөп. Иэстэһэр санаа киһиэхэ иэстэһиини үөскэтэрин «Киһи буолуу» диэн үлэттэн булан эбии туһаныахха. (1,44).
Киһи тулуура, өһөс санаата суох буоллаҕына аһара барыыны оҥорор кыаҕа элбээн хаалара ордук куһаҕаҥҥа тириэрдэр кыахтаах. Аһара барар өй-санаа айыыны элбэхтик оҥордоҕуна өйү-санааны сайыннаран элбэх туһаны оҥоруох курдук. Аһара барар өй-санаа куһаҕан өттүгэр аһара барыылары эмиэ үөскэтэринэн уонна бу аһара барыылар өссө улаатан тахсалларыттан, куһаҕан быһыылар улааталларыгар тириэрдэрэ ордук куһаҕан. Айыы үөрэҕин биир сүрүн сыыһата итиннэ саһан сылдьар.
«Иэс баайсыыта» диэн оҕолор оонньуулара баар. Манна ким эрэ тап гына охсон, «Иэс» диэн баран куота сүүрдэҕинэ эккирэтэн, ситэн бэйэтин тап гына охсон баран «Иэс боруос» диэххэ наада. Арай оонньуу буолан кыайан эккирэтэн сиппэккэ хаалбыт оҕо иэһин ылбат кыахтанара оҕолорго сыыһа өйдөбүлү үөскэтэрин таба быһааран биэрии эрэйиллэр.
Туһаныллыбыт литература
2. И.И.Каженкин. Сахаларга түүлү тойоннооһун. Дьокуускай: Бичик, 2000.- 80 с.
Бишкек
Массыына көлө
Кэтэх таксистар Талас, Нарын, Ош, Джалал-Абад, Баткен ьуһаайыытынан сылдьаллар. Куоракка икки автовокзал баар: Арҕаа (саҥа) уонна Илиҥҥи (эргэ).
Салгын пуорда
уҥа|мини|273x273пкс|Бишкек салгын пуордун "Манас-2" терминала. Куораттан 23 км тэйиччи "Манас" норуоттар икки ардыларынааҕы салгын пуорда баар. Түһэр-тахсар полосатын уһуна 4,2 км буолан ханнык баҕар кылаастаах көтөр аал халлаан туругун аахсыбакка түһүөн сөп.
Сапожников Владимир Васильевич
Олоҕун олуктара
Аармыйаҕа 1934 сылтан сулууспалаабыт. Энгельстааҕы байыаннай оскуоланы бүтэрбит. Арҕаа Белоруссия уонна Арҕаа Украинаҕа буолбут кыргыһыыларга, Финляндияны кытта 1939—1940 сыллардааҕы сэриигэ кыттыбыт.
Бишкек
Түмэллэр
- Гапар Айтиев аатынан уус-уран националнай түмэл.
- М.Фрунзе өйдөбүнньүк түмэл-дьиэтэ.
Бойлохов Николай Иванович
Олоҕун олуктара
1955—1957 сс. Ворошилов аатынан колхозка биригэдьиирдээбит.
Айар үлэтэ
50-с сыллар ортолоругар Үөһээ Бүлүүгэ араас талааннаах ыччаттар бааллара. Мелодистар уонна музыканнар Георгий Никифоров, Гаврил Кысылбаиков, Трофим Семенов, Мария Константинова, Владимир Останин, поэттар уонна эдэр ааптардар Петр Тобуруокап, Семен Руфов, Степан Дадаскинов, Александр Николаев күөгэйэр күннэригэр сылдьаллара. Маны таһынан үгүс ахсааннаах олонхоһуттар, талааннаах норуот ырыаһыттара, тойуксуттар, чабырҕахсыттар сир-сир аайы үгүстэрэ. Бу ааттаммыт дьон үтүө сабыдыалларынан Николай Иванович эдэр сааһыттан ырыа, музыка абылаҥар ылларан барбыта. 1957 сыллаахха Петр Тобуруокап тылларыгар «Туллуктуура Маарыйа», Николай Босиков тылларыгар «Алааһым», Дмитрий Таас тылларыгар «Сибэкки» диэн ырыаларга бастакы мелодияларын суруйан кыттан, саха ыччатын I республикатааҕы фестивалыгар улаханнык биһирэммитэ.
Бишкек
Пааматынньыктар
мини|250x250пкс|Кыайыы пааматынньыга Орто Азия дойдуларыгар Ленин пааматынньыга Бишкек куоракка эрэ билиҥээҥҥэ диэри турар. Кыргыстаан быраабыыталыстыбатын анал сокуонунан бу пааматынньыгы харыстанар.
Былаас уорганнара
Куоракка дойду салалтата, куорат уонна оройуоннар дьаһалталара, бэрэстэбиитэллээх органнара бааллар. Кыргыстаан парламена Жогорку Кенеш.
Иммиграция
Ити уонна 10000 араас биричиинэттэн дьоннор атын дойдуга олохсуйа бараллар. Араас аан-дойду омуктара сайдыыта суох дойдуттан арыый сайдыылаах уонна баай дойдуларга олохсуйа бараллар:
Аустралиаҕа иммиграциа
Аустралиа - эн инники дьолун
Игнатьев Виктор Георгиевич
Игнатьев Виктор Георгиевич - мэдиссиинэ билимин дуоктара, профессор, үрдүкү категориялаах хирург, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын туйгуна, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна Доллу нэһилиэгин Ытык киһитэ. Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, №2 Республиканскай балыыһа научнай консультана, "Victory Cliniс" медицинскай киин генеральнай директора, "Компас здоровья", "МЕДоВИК" сурунааллар кылаабынай редактора.
Сахалыы-нууччалыы кылгас кэпсэтинньик
Знакомство
Билсэн кэбис, бу - мин доҕорум Сандал. Познакомтесь, это мой друг Сандал.
Эн хаһан кэлбиккиний? Когда вы приехали?
Благодарность
Көмөҥ иһин баһыыба. Спасибо за помощь.
Обиходные вопросы
Бу кимнээҕий? Кто они?
Азия оҕолоро
История
Азия оҕолоро аан дойду спорт оонньуулара 1996 сылтан хас 4 сыл аайы ыытылллар. Бастакы оонньуулар Олимпия оонньуларын 100 сылыгар анаан Саха Сирин бастакы Президенын Михаил Ефимович Николаев туруорсутуутунан тэриллибитэ. thumb|Мамонтенок — Азия оҕоролоро V оонньууларын ымыыта Аан дойду Олимпия хамытыатын президена Жак Рогге эппитинэн, бу күрэстэр Оҕо Олимпия оонньууларын прообразтарынан буолаллар. Бэйэтинэн улахан дьон Олимпия оонньууларыгар майгынныыллар. Азия оҕолоро аан дойду спорт оонньуулара - Москваҕа 1980 сыллаахха Олимпия оонньулара уонна 2014 сыллаахха Сочига Олимпия оонньуларын кыттар бииргэ Аан дойду Олимпия хамытыатын патронаһынан ыытыллар. 2012 сыллаахха ЮНЕСКО аан дойду тэрилтэтэ патронаж олохтообута.
Оҕоҕо аналлаах сахалыы задачалар
Хас киһи үлэлээбитий?
Эппиэтэ: Биригээдэ дьонун ахсаана иккигэ үллэһиллэр (четнай) чыыһыланан бэриллэр. Биригээдэ икки эрэ үлэһиттээҕэ буоллар, бааһына тэҥ диэн тахсыах этэ: 1)2+1=3 2)1+(1+1)=3 (3:3). Маннык ньыманан 4, 6, 8 киһилээх биригээдэ төһө сыһыаннаах сири хомуйбутун быһаарыахха сөп: 6:4, 9:5, 12:6. Сөбө: 12:6. Эбэтэр маннык сыһыаны оҥоруохха сөп x+1/2x=2(1/2x+2). Эппиэтэ 8.
1810
1810 сыл.
Көрдөөх математика
Темалара
Көрдөөх математика сүрүннээн биллэр темалара — магическай квадраттар, фракталлар, логическай головоломкалар уонна шахмат дуоскатын көмөтүнэн суоттанар задачалар.
Сивцев Айсен Дмитриевич
Олоҕун олуктара
1941 сыллаахха саха суруйааччыта Суорун Омоллоон дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төрөппүт ийэтэ эрдэ, 7-с кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, өлбүт. 1968 сыллаахха ВГИК бүтэрбитэ.
Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ
Климата
Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ Атлантик континентал климат зонатыгар баар. Тохсунньу орто температурата -8.0 °C, от ыйын гиэнэ +16.4 °C. Сыллааҕы сөҥүү орто таhыма 500-700 мм.
1776
1776 сыл.
Бойдар
Бойдар риимнэри кытта б.э. инн. 283—282 сылларга этрускалар өттүлэригэр, онтон 238—224 сылларга — кельтар өттүлэригэр сэриилэспиттэрэ. Хотторон баран Цезарь көҥүллээһининэн эдуйдар сирдэригэр (билиҥҥи Бургонь уонна Ниверна) олохсуйбуттара. Богемияҕа (билигин Чехия, (Boiohaemum — «бойдар ийэ сирдэрэ») хаалбыт бойдар сирдэрин Тис өрүскэ дылы кэҥэппиттэрэ, ол эрэн кэлин даактартан хотторон Дунаай уҥа кытылыгар көспүттэрэ. Онно Паннонияҕа, билиҥҥи арҕаа Венгрияҕа, илин Австрияҕа уонна сорҕолоро Словенияҕа, Сербияҕа олохсуйбуттара.
Мэлдьэхтээх форма
Мэлдьэхтээх форма (отрицательная форма) - саҥаҕа туттуллар оҥоһук.
1777
1777 сыл.
Сэмэн Данилов
Олоҕун олуктара
1973 сыллаахха сэбиэскэй суруйааччылар дэлэгээссийэрин кытта Югославияҕа ыалдьыттыыр.
Чөл турук( доруобуйа)
Доруобуйа туһалаах астар
Аны туран, аһылык киһи доруобуйатыгар улахан суолталааҕын умнумуохха наада. Эккэ белок, балыкка омега-3 диэн сыалаах аһыыбалар көруҥнэрэ(полиненасыщенные жирные кислоты), үүттэн оҥоһуллар астарга кальций курдук туһалаах эттиктэр элбэхтэр. Хомойуох иһин, биһиги аһылыкпыт рационугар атын регионтан аҕалыллыбыт ас бэйэбит аспыт-үөлбүт аҕыйаан иһэрин суотугар кэҥээн иһэр.
Доруобай уонна уһуннук олоруу төрүөтэ
Киһи этин-сиинин туругун көрүнүөхтээх-харыстаныахтаах. Оҕо сааһыттан бэйэтин доруобуйатын көрүнэ, кыһалла үөрэнихтээх, эти-сиини эрчийэ сылдьыахха наада.
Сөпкө тыыныы
Билигин киһи олорор эйгэтигэр 4 мөл. сүлүһүннээх, киһи доруобуйатыгар уонна айылҕаҕа буортулаах вещество баара биллэр. Ити киртитээччилэринэн промышленность, транспорт. Олорор дьиэ-коммунальнай хаһаайыстыба, олох-дьаһах химия та, эмтээх средстволар, тыа хаһаайыстыбатын салаалара буолаллар.
Лак тыла
Лак алпаабыта:
Хонсү
Айылхата
Хонсү рельепа хайалардаах, ол иһигэр элбэх вулканнардаах. Ордук улахана - Фудьи хайата — гора Фудьи (3776 м.).
Оҕо таҥарата - төрөппүтэ
Оҕо үтүктэр күүһэ олус улахан. Төрөппүттэрин көрөн үтүктэр күүһэ биир сааһыгар атаҕар туруоран хаамтарар. Оҕо киһи буолууну баһылааһынын саҕаланыыта атаҕар көнөтүк туруутуттан, хаамар буолуутуттан ыла саҕаланар. Көнөтүк туттан сиһэ көнүүтүүттэн «Көнө сүрүннээх» киһи буолар кыахтанар, сүрэ үөскүүр.
Кини ити баҕа санаатын ситиһиигэ туох баар күүһүн, үлэлии үөрэммитин, билиитин, саҥаны айыытын барытын туһаннаҕына ситиһиэн сөп. Күүстээх баҕа санаалаах киһиэхэ тулуура, дьулуура, өсөһө элбиир, киһи кыайбатын кыайар, ситиһиитин ситиһэр кыахтаныан сөп.
Улаатан иһэр оҕо баҕа санаата элбиир. Ол элбэх баҕа санаатыттан хайаларын эрэ ордук чорботон, куруук ону санаатаҕына, ол санаатын олохсуйбут үгэс оҥостунан таҥараҕа кубулутар.
Үчүгэй быһыылары оҥорорго ыҥырар баҕа санаа хас биирдии киһиэхэ баар буолуута үчүгэй быһыылар элбииллэригэр тириэрдэр. Баҕа санааны үгэс оҥостон өйгө-санааҕа иҥэринии – таҥараны үөскэтэр.
Саамай улахан уопсай түҥэтээччи
Суот ньымата
m уонна n чыыһылалар көннөрү төгүллээччилэрэ биллэр буоллаҕына СУУТ(m,n) судургутук булуохха сөп
Литература
Greatest common divisor
Сиинэ нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Улуус кииниттэн 157 км арҕаа диэкки Сиинэ өрүс Өлүөнэҕэ түһэр сиригэр сытар.
Sakhamusic.ru
Sakhamusic.ru — сахалыы ырыалар, саха дьүрүскэнин ситим-сирэ.
Аадырыһа: sakhamusic.ru
Чокуур
Чокуур – хататынан саҕан уот ыларга аналлаах, неолит үйэтигэр киэҥник туттулла сылдьыбыт дьэҥкирдиҥи кытаанах таас (SiO2).
Николаева Светлана Ефимовна
Дьахталлар өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрилтэлэрин Сойууһун президиумун салайбыта, Саха сирин уопсастыбаннай палаататын, Саха сирин дьахтар учуонайдарын Лиигатын чилиэнэ этэ.
Усуойун Болт
Атырдьах ыйын 21 күнүгэр 1986 сыллаахха Ямайкаҕа, Трелони уокуругар Шервуд-Контент куоракка күн сирин көрбүтэ. Кини
Михаил Дьячковскай-Тыытыйбах
Москуба саҥатын манна дьиэҕитигэр олорон истэр араадьыйа диэн тэрил кэлиэҕэ. Москубаны кытары бу балаҕаҥҥытыттан төлөпүөнүнэн кэпсэтэ олоруоххут. Өрөбүл күн онно баран дьаарбайан кэлиэххит, оннук түргэнник сылдьыаххыт”, — диэн кэпсиирин кэнникинэн итэҕэйбэт, интэриэһиргээбэт буолан барбыттар, “ити Тыытыйбах баҕайы наһаа суругу ааҕан, өйө хамсаабыт, иирбит, айаҕар туох көтөн түһэр да, саҥарарын эрэ билэр” диэн кэлэйэр буолбуттар.
Уойуу
Бу Арассыыйа сиригэр уойууннан, сыаланыыннан 20% нэһилиэнньэ эрэйи көрөр. Россия сиригэр ордук ыйааһыннаах дьон ахсаана 60%.
= Быһаарыы = Уойууну, сыаланыыны быһаарарга эт-сиин индексин ордук элбэхтэ тутталлар. Ол эрэн өссө тутталлар Борнгардт ииндэксэ, эт-сиин индекситтэн уратыта диэн кини киһи быһыытын-таһаатын учуоттуур.
Монако
Быһаарыылар
thumb|left
Дмитриев Иннокентий Аксентьевич
200px|thumb|right|Дмитриев Иннокентий Аксентьевич Дмитриев Иннокентий Аксентьевич (Сиэн Чолбодук) (12.04.1931—16.05.2013) — суруйааччы, драматург, тылбаасчыт, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Ньурба улууһун ытык олохтооҕо.
Тылбаасчыт
30-н тахса араас омук драматын тылбаастаабыта. Ол иһигэр, пьесалар «Обжалованию не подлежит» Т. Абдумомунов, «Нэркэс» И. Юмагулов, «Белое платье матери» Ш. Хусаинов, «Черт в сундуке» Ц. Шагжин, «Проделки Долумы» Ч. Ойдов, «В ночь лунного затмения» М. Карим, «Хаарыан хампа күөх кытылым (Желанный голубой берег мой)» Ч. Айтматов пьесалара о. д. а.
Аатын үйэтитии
И. А. Дмитриев — Сиэн Чолбодук кэриэһигэр Дьөгүөр Бөтүрүөп анаабыт «Сүтүк» хоһооно.
Өс хоһооно
Туораабыты тураах тоҥсуйар, элэйбити элиэ сиир.
Эр бэрдиттэн тымныы быалаах кымньыы устата тэйэр.
Кэм
thumb|right|[[Кумах чаhыта|Кумах чаhытыгар кумах сүүрүгэ ааспыт кэми көрдөрөр.]]
Кэм кэрдиитэ
Орто дойду олоҕор туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх. Олоххо баарга барытыгар, хамныыр харалар, көтөрдөр, балыктар уонна харамайдар олохторугар туох эрэ буолар, бүтэр кэмэ, кэхтэр, муҥур уhуга. Холобура олонхоҕо этиллэр: " Оhоҕостоох буолар кэмэ кэрдиитэ". (Кыыс Дэбилийэ, 470- 577 столб.)
Кырыс сир
43 мөл. га сири хоруппуттара, онтон билиҥҥи Арассыыйа Федерациятын сирдэрэ — 16,3 мөлүйүөн.
Төхтүр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Орто оскуола, дьыссаат, биэксэл-акушер пууна, кулууп, библиотека, СХПК «Хахсык», маҕаһыыннар, почта уонна АТС бааллар.
Таллан кэрэ
Аһаҕас сиргэ үүммүт талахтарга уонна тыа саҕатыгар уйаланар. Муус устар саҥатыгар кэлэр, балаҕан ыйын иккис аҥарыгар кыстыыр сирдэригэр көтөр. Көһөрүгэр соҕотоҕун эбэтэр пааранан барар.
Гектаар
Арассыыйаҕа гектаар сир иэнин кээмэйдииргэ сүрүн единиицэ.
Г.А. Эрман экспедицията (1828 - 1830)
Сири эргийэр экспедиция этэ. География өттүнэн широтаны уонна сир магнетизмын чинчийиилээх. Он таһынан геология уонна этнография матарыйааларын эмиэ хомуйбута.
Лебёдкина Елена Андреевна
Таатта норуодунай театрын ансаамбылын туһунан «Доҕордоһуу — Дружба», дьоруой Федор Попов туһунан «Навечно в памяти народной», марафонецтар дьиэ кэргэннэрэ Кириллиннэр туһунан уонна да атын киинэ очеркалары устубута.
Николаев Владимир Тимофеевич
Олоҕун олуктара
I ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутаата. «Саха омук» уопсастыбаннай-политическэй холбоһук вице-президенэ. 1990-с сылларга саха норуотун сайдар тускулугар үлэлэһиигэ, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай суверенитетын олохтооһуҥҥа уонна ылыныыга, Саха Сирин экологиятын тирээн турар боппуруостарын быһаарсыыга бэйэтин кылаатын киллэрбитэ.
Протопопова Нина Иннокентьевна
Протопопова Нина Иннокентьевна — суруналыыс.
Олоҕун олуктара
Билигин урукку пионер хаһыаттара «Кэскил» уонна «Юность Севера» диэн аатынан тахсаллар.
2004 сыл
Арассыыйа үрдүнэн "Суперзакон" диэн ааттаммыт 122№ Федеральнай сокуон олоххо киирбит. Бу сокуон урукку туох баар социальнай льготалары суох гыммыта, ол оннугар судаарыстыба кыаммат-түгэммэт араҥаарга көмөнү харчыннан төлүүргэ көспүтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ сокуон өссө ылынылла илигинэ, ырытыытын кэмигэр сокуон бастакы барылын утарбыта, бу туһунан В. Штыров интервьютугар кэпсииригэр үс төрүөтү эппитэ: 1. Сокуон бастакы барыла Уһук Хоту льготаларын барытын соторо, 2. Былаас хамнас алын кээмэйин гарантиялаабат буолар этэ, 3. Субъектар льгота оннугар төлөнөр харчыны бэйэлэрэ булуохтаахтара, федеральнай киин эбии харчы төлүүрүн туһунан сокуоҥҥа суоҕа.
Айыы этиитэ
Киэһэ утуйуох иннинэ киһи чуумпуран олоро түһэрэ, санааларын дьаарыстаан, куһаҕан санааларыттан ыраастанара, умнара наада. Олоро, чуумпура түһэн уһун күн устата кииртэлээбит араас санаалары дьаарыстаталыахха, ырыталыахха:
-	Yчүгэйдик утуйарга, сынньанарга баҕарыахха.
Yчүгэйи баҕарар баҕа санаалар дьайыыларынан киһи өйө-санаата ырааһыран, сынньанар, үчүгэйдик утуйар. Үгүстүк үчүгэй санаалары саныырыттан үчүгэй, үтүө үгэстэрэ элбиир, үчүгэй быһыылаах киһилии киһи буолан олоҕун олорор кыаҕа улаатар.
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Таллан Бүрэ
Айар үлэтэ
Василий Сивцев, бэйиэт
Саха сирин бастыҥ боксердарын ситиһиилэрэ
Виктор Ефремов - 1982 сыллаахха Махачкала куоракка буолан ааспыт Норуоттар икки ардыларынаааҕы турнир кыайылаа5а.
Бато-Мунко Ванкеев - спорт маастарын кандидата (Саха сиригэр көһөн кэлбит). Кини 3 сыл иһигэр РФ спордун маастара, ол кэнниттэн норуоттар икки ардыларынааҕы кылаас спордун маастара буолбута, Аан дойду кубогын Бронзовай призера, Европа кыайыылааҕа, Норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдарга элбэхтик бастаабыта, Беларусия аатыттан сборнай хамаандаҕа киирэн, Олимпийскай оонньуу кыттыыллааҕа буолбута, Россия чемпиона.
Ньээм от
Эмтэнэргэ туттуллуута
Эмтэнэргэ үксүн силиһэ туттуллар. Силиһэ синньигэс эрээри сиргэ дириҥник тобулу үүммүт буолан, анаан тэриллээх эрэ сылдьан, күһүн эбэтэр саас сибэккилэниэн иннинэ хостоон хомуйаҕын. Сибэккитин ыраас күн сарсыарда аҕыс чаастан тоҕус чааска диэри хомуйар табыгастаах.
Колесование
Колесование диэн буруйдаах киһини көлүөһэҕэ баайан баран, тыыннаахтыы быһа тардаллар.
Анньыыс
300px|thumb|right|Анньыыс Анньыыс (Carum carvi, тмин обыкновенный). 70–80 см үрдүктээх, зонтиктыны быһыылаах үрүҥ, бытархай сибэккилэрдээх. Сэбирдэҕэ силистиҥи курдук. Бэс, от ыйыгар сибэккилэнэр. Үксүн тыа саҕатыгар, күөл кытыытыгар, үрэх талаҕын быыһыгар сөбүлээн үүнэр.
Андросов Гаврил Гаврильевич
Үлэтэ
2007-2015 сылларга «Саха сирэ» хаһыат «Эдэр саас» сыһыарыытын, Норуот духуобунай барҕарыытын кыһалҕаларын салаатын кэрэспэдьиэнинэн, устуоруйаҕа уонна духуобунай сайдыыга анаарааччынан үлэлээбитэ. 2015 сыл ыам ыйыттан “Чолбон” сурунаал сүрүн эрэдээктэрин солбуйааччынан үлэлээбитэ.
Айар үлэтэ
Гаврил Андросов үс хоһоон, үс кыраайы үөрэтии уонна публицистика кинигэлэрин ааптара.
Стоматология
Стоматологическай массыыналар
Элбэх оҕолоох электромеханическай брмашина-механическай массыына сменатыгар тиийэн 1957 сылтан 2000- с сыллар ортолоругар диэри туһаммыт. Эргийии түргэнэ-30.000 эргиирдээх, тыас- Уус таһыма үрдүк. Сотору- сотору илигирээһин таһыма, ыарыһах тииһин тэлгээһин кэмигэр улаханнык ыалдьыбыт, ыалдьыбыт уҥуох сыта биллибит. Бу типовой массыына Советскай стоматологияҕа киэҥник тарҕаммыта. 2000- с сыллар ортолоругар бу тииптээх массыыналар бэйэлэрэ ханна баарын тохтоппуттара уонна үлэ туругар олус сэдэхтик көрсөллөрө. Электромеханическай массыыналар стоматологическай установкаҕа туруоруллубуттара. Ордук ыарыылаах процедуранан, тиис сууйуута, түргэн тэтиминэн эргичийиитэ, ардыгар буруон тахсыыта, ардыгар буруону титирэстээһинтэн ыстанан, тиискэ хаалыан сөп. Сэбиэскэй стоматологияҕа анестезия суох түбэлтэтигэр ыарыһах тииһин эмтээһин олус ыарыылаах этэ.
Федоров Иннокентий Аполлонович
Федоров Иннокентий Аполлонович - Саха сирин үүнээйилэрин чинчийэр ботаник учуонай, киһи үүннэрэр үүнээйилэрин популяциятын биологиятынан, экологиятынан уонна физиологиятынан дьарыктанар, урут үүнэ сылдьыбыт үүнээйилэри айылҕаҕа үүнэллэрин ситиһэр үлэннэн Саха сиригэр бастакылартан биирдэстэринэн дьарыктаммыта, ону таһынан эмтээх үүнээйилэри чинчийэр.
Олоҕун олуктара
1959 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүтэ. СГУ-ну бүтэрбитэ. 1982 сыллаахтан Криолитозона биологиятын кыһалҕаларын үнүстүүтүгэр үлэлиир. 1989 с. — ботаника саадын олохтоох үүнээйилэри интродукциялыыр лабораториятын үрдүкү билим үлэһитэ. 2001 – 2009 сс. Дьокуускайдааҕы ботаника саадыгар салайар дуоһунастарга үлэлээбитэ.
Чинчийэр үлэтэ
Для лаборатории направление «фиторесурсоведение» является новым направлением, которое в данный момент осваивается. Ранее некоторый опыт имелся в лаборатории субарктических и горных экосистем, с которой будут проводиться совместные работы по высокогорным территориям хребта Черского (планируется создать стационар «Тас-Кыстабыт» на одноименном хребте около п. Усть-Нера).
Им обоснована возможность использования травосмесей крестоцветных с овсом в целях продления сроков зеленого конвейера и в качестве осенне-зимних тебеневочных пастбищ для лошадей якутской породы.
1787
1787 сыл.
Тиэкис таһымнара
1) былааныгар көстүүтэ – ис хоһооно;
Хара Хайа
Хара Хайа (Црна Гора, Crna Gora) диэн Балкан дойдута.
Тайпэй
Тайпей метрота
Тайваньҥа метро — 90,5 километр усталаах, 82 тохтобуллаах. 2013 сылга эбии икки саҥа линия аһыллара күүтүллэр. Ол тутулуннаҕына, метрополитен устата150 километрга тиийиэхтээх. 2010 сыл түмүгүнэн күҥҥэ балтараа мөлүйүөн киһи метро өҥөтүнэн туттар. Метро төлөбүрэ тохтобуллар икки ардылара төһө ырааҕыттан тутулуктаах, ортотунан - 20-50 тайванннаҕы дуоллар буолар.
Билим үөрэтиитэ
Билим үөрэтиитэ, билим билии, эбэтэр билим таһымынан чинчийии (научное познание). Айылҕа, киһи уонна уопсастыба туһунан билиини наардыыр, тэрийэр уонна утумнуур дьарык. Үөрэх диэн тула эйгэни, аан дойдуну чинчийии нөҥүө билии-көрүү. Тула эйгэҕэ баар эттиктэр хайдах үлэлииллэрин быhаарар гына, үөрэхситтэр салайыллар үөрэх методтарын туттан информация ылаллар. Научнай үөрэтии сүрүн уратыта маннык буолар:
Айылҕаны үөрэтиини (естествознание) уопукка олоҕуруохтааҕын туһунан үөрэҕи олохтообут.
Айыы - хара
Сахалыы өй-санаа төрүттэрэ «ай» диэн тылбытыгар иҥэн сылдьаллар. «Ай» диэн тыл киһи аан маҥнай өйүгэр-санаатыгар саҥаны айан, оҥорон көрөрүн быһаарар. Бу саҥаны ис санаатыгар, мэйиитигэр арыйбытын илэтигэр, дьыалатыгар оҥорон таһаардаҕына саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу, айыы буолан уларыйан, “ыы” диэн сыһыарыыланан тахсар.
Бэйэтин үчүгэйбин диэн этинэр киһи куһаҕаны саныыбын диэн хаһан да билиммэт, олорун кимиэхэ да эппэт. Куһаҕан санааларын хаатыйалыы, мунньуна сылдьара, кэлин бэйэтигэр куһаҕаны оҥоруон сөп. Бэйэм аһара үчүгэйбин дии сананар киһи куһаҕан быһыыны оҥорор кыаҕа улаатан хаалар кутталлаах.
Сомоҕотто «Два язычества народа саха» диэн үлэтигэр олус былыргы кэмнэртэн дьон өйө-санаата сырдыктан уонна хараҥаттан тутулуктанан икки аҥы арахсыылара үчүгэйдэр, сырдыкка сылдьаллар уонна куһаҕаннар, харалар диэн өйдөбүллэри үөскэппиттэрин быһаарар. (1,4). «Үрүҥү уонна хараны араарбат» диэн этиини билигин даҕаны үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбэт дьону быһаарыыга сахалар тутталлар.
Дьоҥҥо туһалаах саҥаны арыйыы олус уустук уонна улахан үлэлээх, онтон туһата суох, ону тэҥэ дьоҥҥо буортулаах, куһаҕаны айыы ордук судургу, дөбөҥ, улахан үлэтэ-хамнаһа суох ситиһиллэр. Бэргэһэни тиэрэ кэтэ охсон кэбиһии туох эрэ уратыны, дьон оҥорботторун оҥоро охсуу буолар. Эдэрдэр тиэтэйбит санааларыгар элбэх саҥаны айаары куһаҕаны оҥорон кэбиһэллэрэ элбиир.
П.А.Ойуунускай бэйэтинэн суруйбут элбэх үлэлэригэр айыы диэн тылы тутуннаҕына хара диэни эбэн айыы-хара диэн суруйара. Кини киһи куһаҕаны, буруйу оҥорбутун ураты бэлиэтээн, үчүгэйи айыыттан туспа арааран итинник суруйара. (2,56).