cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Куйах (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Куйах Куйах (Scutum, Sct) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө, халлаан экваторын чугаһыан баар. Халааҥҥа 109,1 квадрат кыраадыс иэннээх, 28 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан +74° кэтирээһинтэн соҕуруу ордук от ыйыгар көстөр.
Паразиттар
Паразиттар диэн араас кыыл, үөн, үүнээйи, киһи сүмэһинэн аһыыр, доруобуйаҕа буортулаах харамайдары аатттыыллар.
Амма улууһа
Демография
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 17529 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 15 657 киһи (90,76 %), нууччалар — 927 киһи (5,37 %), эбэҥкилэр — 254 киһи (1,47 %), эбээннэр — 134 киһи (0,78 %), украйыыннар — 42 киһи (0,24 %), уонна атын омуктар — 237 киһи (1,38 %).
Гиэрбэтэ
Улуус билиҥҥи гиэрбэтин Амма улууһун мунньаҕын № 78 быһаарыытынан 2004 сыл сэтинньи 12 күнүгэр бигэргэппиттэрэ. Арассыыйа Федерациятын геральдикаҕа регистрыгар № 1696 киирэ сылдьар. Гиэрбэ идиэйэтин ааптара Бөтүҥ олохтооҕо Нестеров Степан Дмитриевич буолар, көмпүүтэргэ дизайнын уонна ситэриитин Матвеев А. М. оҥорбут. Амма улууһун гиэрбэтигэр улуус бэлиэлэрэ уруһуйдаммыттар: халлаан күөҕэ өҥ Амма өрүһү көрдөрөр, сардаана сибэкки Амма айылҕатын ырааһын уонна кэрэтин көрдөрөр, сэлиэһинэй туораахтара тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгырыыны, сирэ баайын уонна өҥ үүнүүнү биэрэрин көрдөрөр. Стилизацияламмыт алмаас ойуулара Саха Өрөспүүбүлүкэтин гиэрбэтигэр баар алмаастарга майгынныыллар уонна улуус Саха Сиригэр киирэрин туоһулууллар.
Историята
1911 сыллаахха ыраахтааҕылаах Арассыыйа Сенаатын ыйааҕынан Боотуруус улууһуттан хайытыллан оҥоһуллубутун кэннэ бастакы кулубанан Афанасий Петрович Рязанскай диэн Соморсун киһитэ талыллыбыт.
Үөрэхтээһин уонна наука
1868 с. Амматааҕы Преображенскай таҥара дьиэтигэр оскуола аһыллыаҕыттан ыла улууска үөрэҕирии историята саҕаланар. 1871 с. министэрскэй училище аһыллар, ол кэмнэргэ араас бэйэ бас-билэр оскуолалар аһыллаллар. 20 үйэ саҕаланыытыгар оскуолалар нэһилиэктэргэ аһыллан бараллар. Кырдьаҕас оскуоланан Амматааҕы Короленко аатынан 1-кы нүөмэрдээх оскуола буолар, 2008 с. 140 сыллаах үбүлүөйэ буолбута. 1940 с. улууска педкабинет аһыллар. Бу сылларга улууска оскуола иннинээҕи үөрэхтээһин (оҕо саада) саҕаланар, саҕалыыр үөрэхтээһин (начальное образование) улуус бары дьонун хабар уонна 7 сыллаах үөрэхтээһиҥҥэ көһүү саҕаланар.
Тарабукин Михаил Михайлович
Мин хос эһэм бииргэ төрөөбүт убайа — Михаил Гаврильевич Тарабукин 1919 сыллаахха тохсунньу 23 күнүгэр төрөөбүтэ. Кини баара-суоҕа үс кылаас үөрэхтээҕэ. «Пятилетка» холкуос туруу үлэһитэ этэ. 1942 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр сэриигэ ыҥырыллан барбыта. Челябинскай куоракка 6 ый байыаннай үөрэххэ үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Ленинград куорат блокадатыгар сэриилэспитэ. Уоттаах сэриигэ үс ый сэриилэһэн, уҥа атаҕар бааһыран, Новосибирскайга госпитальга алта ый эмтэнэн, 1943 сыл балаҕан ыйыгар аҥар атахтаах төрөөбүт дойдугар эргиллэн кэлбитэ. Ол кэми кини маннык ахтан кэпсиир эбит: «Сэриилэһэр кэммитигэр наар чугуйар этибит. Сэрии бастакы сыллара буолан, кимэн киирдэхпитинэ олох да чугаһаппат этилэр, киһи бөҕө күн-түүн аайы өлөрө. Буулдьа, снаряд, буомба ардах курдук кутара». Михаил Гаврильевич сэрииттэн эргиллэн кэлээт, үлэ үөһүгэр түспүтэ. Өр кэмҥэ сүөһү көрүүтүгэр үлэлээбитэ. Аҥар атаҕым суох диэбэт этэ. Сайын оттоон, кыһыҥҥы кэмҥэ бултаан-алтаан үлэлээбитэ. Ийэ дойдутун хорсуннук көмүскэспит буойун саллаат Албан аат I уонна III степеннээх орденнарынан, Улуу Кыайыы уонна Сэбилэниилээх күүстэр юбилейнай медалларынан наҕараадаламмыта. Кадровай булчутунан үлэлии сылдьан, хас да төгүл «ударник» аатын ылбыта. Кини ыал буолан, 6 оҕону төрөппүтэ.
Амма улууһа
Кэрэхсэбиллээх сирдэрэ
Амма сэлиэнньэтиттэн 12 км сиргэ нуучча биллиилээх суруйаачыта В. Г. Короленкоҕа аналлаах стелла турар. Бу сир суруйааччы Амма сирин-уотун кытта 1884 сыллаахха көстөн (сыылкаттан) дойдутугар төннөрүгэр быраһаайдаспыт сиринэн биллэр.
Короленко хайата. Амма өрүс хаҥас кытылыгар Хойудуку диэн сиргэ баар. Бу таастаах туой хайаҕа нуучча суруйааччыта Владимир Галактионович Короленко Амма солобуодатыгар көскө сылдьан (1881—1884 сс.) сынньанар эбит. Хайаҕа Корленко туттарбыт беседката турар. Манна олорон хартыыналары уруһуйдуур эбит, бу кэмҥэ хас да кэпсээни суруйбута («Сон Макара», «Марусина заимка»). Беседканы суруйааччы 150 сааһын бэлиэтээһин кэмигэр 2003 сыллаахха саҥаттан туппуттара.
Тарабукин Михаил Михайлович
Онтон иккис убайа — Тарабукин Афанасий Гаврильевич 1922 сыллаахха төрөөбүтэ. Кини туһунан элбэх ахтыы да суох, кэпсээбэтэхтэр да эбит. Эдэр сылдьан сэриигэ ыҥырыллар, кэргэн, оҕо-уруу диэн суох эбит. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ 1942 сыллаахха Чурапчы военкоматыттан ыҥырыллан баран, сэриигэ 1944 сыллаахха өлбүтүн туһунан биллэрии кэлбитэ. Белоруссияҕа Витебскэй уобалас, Витебскэй оройуон Карамиды дэриэбинэҕэ көмүллүбүт. 1993 сыллаахха «Память» кинигэ иккис чааһыгар «Книга-мемориал воинам-якутянам, погибщим и умерщим в госпиталях в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг» 177 страницатыгар Афанасий Гаврильевич туһунан кыракый ахтыы баар.
Амма улууһа
Леспромхозтары тэрийиини уонна Амма уутун атын сиргэ быраҕыыны утарыы
1988 с. ыам ыйын 26 күнүгэр ССКП Обкома ноуука, тутуу, бырайыак тэрилтэлэрин водовод ТЭО-тын оҥорууну түргэтэргэ диэн уураах ылар.
Амма улууһугар сыһыаннаах биллэр дьон
Окороков Гаврил Гавриилович
Алдан (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Олимпиада хас даҕаны төгүллээх чөмпүйүөннэрэ
Өскөтүн спортсмен хас да дойду аатыттан киирсибит эбэтэр дойдутун аата уларыйбыт буоллаҕына, бу испииһэккэ бүтэһик мэтээлин ылбыт дойдутун аатынан киирдэ.
Дацко Антон Владимирович
Антон Владмирович Дацко (Дацко Антон Володимирович, 24 Ыам ыйын 1983, Буськ, Львовскай уобалас) диэн Украина фехтованиеҕа Паралимпия оонньууларын чэмпиона.
Соҕуруу Гидра (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
Улуу күөллэр
thumb|350px|right|Улуу күөллэр [[аргыс|аргыстан хаартыскалара.]]
Соҕуруу Үс Муннук (сулустар бөлөхтөрө)
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +30° кэтирээһинтэн соҕуруу бэс ыйыгар толору көстөр.
Кондратьев Семен Семенович
Хойут Старорусскай оройуон Медниково дэриэбинэтигэр буойуннар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт.
Хаан группата
Ыарыыга ылларыы төрүөтэ:
I группаҕа киирэр киһи сэллик, аллергическай бронхит, астма, А тииптээх грипп ыарыыларынан ыалдьар эбит. Бу дьон хааннарынан баттааһына халбаҥныан сөп, сүрэх-тымыр, хаан, куртах-оһоҕос, бүөр, тирии ыарыыларыгар бэринимтиэлэр.
Сигэлэр
2. Д Адамо П., Уитни К. 4 группы крови-4 кухни. - Минск 2002
Омуктар ыккардыларынааҕы Олимпия комитета
Кэмитиэт суолтата, анала
Аналын быһыытынан — Олимпия хартиятынан салайтаран, олимпия хамсааһынын уонна Олимпия оонньууларын сайдыытын салайыы. Кэмитиэт спорду уонна спортивнай оонньууну тэрийэри итиэннэ сайыннарыыны биһириир, Олимпия оонньуулара кэмигэр ыытылларын хааччыйар.
ТӨҤҮЛҮГЭ - ТУСТУУ ДЬИЭТЭ
Саха Сиригэр көҥүл тустуу төрүттэммитэ 60 сылыгар.
Сото (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Олохтоох дьоно
1999 - 16 киһи
Костромыкин Николай Егорович
Көмүллүбүт сирэ: Псков уобалаһа, Островскай оройуон, Воронцово дэриэбинэ.
Власово
1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 2087 киһи олоро сылдьыбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын 1998 сыл от ыйын 10 күннээҕи уураҕынан бөһүөлэк учуоттан сотуллубута.
Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта
1822 сыллаахха Сибиир төрүт олохтоох дьонун-сэргэтин быраапка сыһыаннаһыыларын сүрүннүүр «Туора уустары салайар туһунан» аатырбыт Устаап бэчээттэнэн тахсыбыта. «Устаапка» улахан болҕомто олохтоох салайыныы боппуруостарыгар ууруллубута. Салайыы көрүҥэ Сибиир норуоттара араарыллыбыт сүһүөхтэригэр хас биирдиилэригэр араас этэ. Сахалар иккис сүһүөххэ - «тустаах сиргэ дьыл кэминэн уларыйа сылдьар көһө сылдьааччыларга» киллэриллибиттэрэ. Иккис сүһүөххэ хас даҕаны түһүүнү (стойбище) уонна улууһу салайыыга анаан Инороднай бырааба диэн тэриллибитэ. Быраабаҕа бастакынан турар уус ыстаарасталарын уонна кулубаларын бырааптара уонна эбээһинэстэрэ быһаарыллыбыта эрээри «Устаап» сорох балаһыанньалара сахаларга туһаныллар кыаҕа суоҕа. «Устаапка» олохтоммут түһүүлэр уонна улуустар кээмэйдэрэ сахалар истэригэр баар араарыллыыларга олох сөп түбэспэт этэ. Маны көннөрөөрү Илин Сибиир оччотооҕу дьаһалтатын киининэн буолар Иркутскайга сотору-сотору тиэстэр саха тойотторун сыралара-сылбалара бараммыта. 1823-1824 сыллардаахха Иркутскайга сылдьан дьокутааттар С.Кириллин, Н.Рыкунов, И.Мигалкин «Устаап» быһыытынан бэйэлэригэр Степной Думаны тэрийиэхтэрин сөбүн өйдөөбүттэрэ…
1820-1830 сылларга Дума сир үллэһигин уонна улуустар дьыалаларын салайара. Дума улахан тэрээһининэн 1830 сыл от ыйын 3 күнүгэр Дьокуускай куоракка ыытыллыбыт «сэттэ улуус мунньаҕа» буолар. Бу мунньахха дьүүллэһиллибит сүрүн боппуруоһунан Санкт-Петербург куоракка Николай I императоры кытта көрсүһүүгэ саха дьокутааттарын ыытыы боппуруоһа буолбута. Ол барыы сыалынан-соругунан «бэйэ наадыйыыларын көрдөһүү уонна итэҕэли биллэрии» этэ. «Сэттэ улуус» мунньаҕа Саха сирин историятыгар бастакы улахан мунньаҕынан буолбута. Кини оччотооҕу дьон өйүгэр-санаатыгар өлбөт-сүппэт өйдөбүлү хаалларбыта итиэннэ уос номоҕор киирбитэ. 1838 сыл сэтинньи 22 күнүгэр Иркутскай генерал-күбүрүнээтэрин дьаһалынан Саха сиринээҕи Степной Дума сабыллыбыта. Сабыллыбыт төрүөтэ дьиибэлээх этэ. Былыр сахалары номоххо киирбит Тыгын баһылаан-көһүлээн олорбутун ыйан туран саха тойотторо төттөрүтүн этэ сатыыллара даҕаны, сахалар, бүрээттэр курдук, хаһан даҕаны биир кылаабынай родоначальникка бас бэриммэтэхтэрэ диэн баар. Ыраахтааҕы былааһа Дума өрөйө-чөрөйө сатыыр санаатыттан хара бастакыттан дьаахханара. Дума саха дьонун-сэргэтин быраабын уонна көҥүлүн ситиһэр санаалаах бэйэтин балайда көҥүл бэлиитикэтин тутуһара. Кини сахалар бэйэлэрин үгэстэрин тутуһан олорор бырааптарын көмүскээн ыраахтааҕы уобаластааҕы дьаһалтата уонна полиция сахалар олохторун ис быһыытыгар-майгытыгар орооһоллорун утарара, сахалар сири бас билиилэрэ сайдарыгар көмөлөһөрө. Дума боппуруостар көҥүл уонна тэҥ быраапка олоҕуран быһаарыллыыларын, бэйэтин чилиэннэрэ үрдүк таһымнаах өйдөөх-санаалаах буолууларын туһугар үлэлиирэ.
1922 сыл муус устар 27 күнүгэр ҮКСК Президиума (ВЦИК) Дьокуускай куоракка дьаһайар кииннээх РСФСР федеративнай сорҕотун быһыытынан «Саха Автономнай Социалистическай Сэбиэскэй Өрөспүүбүлүкэтин туһунан» уураах ылыммыта. Былаас кэриҥин, кини дьаһайар кыаҕын судаарыстыбаннай былаас үрдүкү уоргана - ҮКСК олохтообута, итиэннэ ҮКСК Президиумун уурааҕынан бигэргэтиллибитэ. Уураах быһыытынан САССР судаарыстыбаннай былааһын аппараата олохтоох Сэбиэттэртэн, кинилэр съезтэриттэн, САССР КСК (ЦИК) уонна СНХ (СНК) турара. ҮКСК декретигэр олоҕуран 1922 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр П.А.Ойуунускай баһылыктаах бастакы национальнай сэбиэскэй бырабыыталыстыба тэриллибитэ. 1922 сыл сэтинньи ыйыгар Сэбиэттэр съезтэрэ ыытыллыбыта. онно Сэбиэттэр I Саха сиринээҕи Тэрийэр съезтэрин делегаттара талыллыбыттара. Съезд 1922 сыл ахсынньы 27 күнүттэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр диэри барбыта, онно 1925 сыл саҕаланыытыгар САССР Сэбиэттэрин III съезтэригэр бигэргэтиллибит САССР конституциятын төрүтүнэн буолбут «Үлэһит уонна кыһыл байыастар дьокутааттарын Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэрин съезтэрин, ҮКСК, кини Президиумун, СНХ тутулун уонна олор ураты бырааптарын уонна үлэлэрин тыырсар туһунан сүрүн Балаһыанньа» бигэргэтиллибитэ.
Партийнай испииһэгинэн «Биир ньыгыл Россия» партия – 52,62%, РФКП – 15,79%, «Сиэрдээх Россия» - 14,46%, «Россия аграрнай партията» - 8,14%, ЛДПР – 6,54 % баһыйар үгүс куолаһы ылбыттара. Инньэ гынан, парламеҥҥа бэрэстэбиитэлинэн буолууну быыбарга кыттыбыт биэс партияттан түөрт партия ситиспиттэрэ.
Уранография
Атласка бөлөхтөр персрнажтарын уруһуйдара бааллар. Хомойуох иһин, координаталар илимнэрэ алҕастардаах.
Крафт Иван Иванович
Якутскай уобалас губернатора
280px|thumb|left|Крафт таһаарбыт сокуоннар хомуурунньуга
Отставка
300px|thumb|right|Крафт И.И. (уҥаттан үһүс) сибээс үлэһиттэрин кытары. 1912 сыл И.И. Крафт көҕүл прессаны өйүүр этэ, көскө уонна хаайыыга олорор дьоннор усулуобуйулурын тупсарбыта. Ол иһин Иркутскай генерал-губернаторын кытта сыһыана кытааппыта. Ол иһин Крафты отставкаҕа ыытан Енисей губерниятыгар көһөрөллөр.
Уус Куйга
Улуус кииниттэн 262 км. 50 сыллардаахха өрүс бириистэн бөһүөлэгинэн төрүттэммитэ.
Хомустаах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Хомустаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Нөөрүктээйи нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Кычкин Иннокентий Семенович
Кычкин Иннокентий Семенович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1920 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүт. 1940 сыллаахха Булгунньахтаах (Хаҥалас улууһа) толорута суох орто оскуолатыгар ананан, история, байыаннай дьыала учууталларынан үлэлээбит.
Малгин Петр Егорович
Петр — Феврония Николаевна Малгина биэс уолуттан үһүстэрэ. Биэс уол бары сэрии хонуутугар өлбүттэр.
Саха бүттүүн тыла
Саха тыла сүнньүнэн Саха өрөспүүбүлүкэтин иһигэр туттуллар уонна бу тылынан сахалар эрэ буолбакка, эбэҥкилэр, эбээннэр, юкагирдар эмиэ санараллар.(П.С Афанасьев - Саха билиҥҥи тыла.Лексикология 3,4 сирэй) Бүттүүн тыллар истэригэр араас туттуллуулаах тыллар баар буолаллар. Сорох тыллары киһи бары билэр уонна туттар. Сорохтору туох эмэ идэлээх, ханна эмэ олохтоох киһи туттар, сорох тыллары киһи мэлдьи күннэтэ туттар, сорохтору хаһан эмэ түгэн тирээтэҕинэ эрэ туттар. Онон норуот кэпсэтэр тыла араас араҥалардаах буолар эбит.
Ол саха тыла аан маҥнайгыттан төрүкү тюркскай тыл буоларын туоһулуур. Сүрүн тыллар истэригэр өссө ядро диэн уос тыллар бөлөхтөрүн букатын хара маҥнайгытааҕы, түҥ былыргы биир сүһүөхтээх тыллары араараллар. Холобур: күн, сир, уу, бар, кэл, сыт, ас, эт, ис, сиэ, тыл уо.д.а. (Н.К Антонов «Саха билиҥҥи тылын лексиката» 44 сирэй)
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
Уус — Алдан Бээрийэтигэр олорор, 77 саастаах Варвара Тихоновна көрө түстэххэ аҕыйах санаалаах, аргыый аҕай сылдьар курдук көстөр эрээри, кэпсэтэн — ипстэн билистэххэ, туох баар өйө — санаата, толкуйа бу уустук, уһун — киэҥ, унньуктаах, мындыр үлэни хайдах тэрийэн, аттаран, атаҕар туруорбут киһи диэн дириҥ санааҕа түмүллэр. Кини Мандар Ууһу кытта билсибитэ уонча сыл буолбут, бу бырайыагы иилээн — саҕалаан үлэлэтэргэ киниттэн алгыс ылбыта эмиэ мээнэҕэ буолбатах.
Тыллар суолталарынан тигиллэрэ
Туhаныллыбыт литэрэтиирэ
Харитонов Л.Н. «Нууччалыы-сахалыы тылдьыт», якутск 1968-1970с..
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
Варвара Тихоновна уоллаах кыыһа Дьокуускай куоракка олороллор, улэлииллэр. Ким «Сахафильм» звукорежиссера Анна Иван Шамаев салайааччылаах республикатааҕы лицейгэ «Дьоҕур» түмсүү салаайааччыта. Түөрт сиэн эбээтэ.
Психолог-Елисеева: Арахсыы-холбоһуу туһунан
- Уйулҕа киинин туһунан кылгастык сырдатыаҥ дуо? Нэһилиэнньэҕэ туох үлэни ыытаҕытый? Эһиэхэ туох кыһалгалаах дьон кэлэрий? - Сыл ахсын ырытыы оҥоробут. онно сүрдээх интириэһинэй хамсааһыны көрөбүт - сыл аайы дьон кыһалҕата уларыйар эбит. Холобур, 2000 сс. саҥа үлэлиирбит саҕана идэҕэ туһаайыта, төрөппүт уонна оҕо сыһыаныгар үгүс улэ ыытыллара. Онтон 2006-2009 сс. кириисис буолбутунан, ити кэмҥэ сыһыан кириисиһэ диэн кыһалҕа бар буолбута. Маны таһынан бэйэҕэ тиийинии кыһалҕата үөскээбитэ. Итиэннэ оҕо көмпүүтэргэ ылларыыта сытыытык турбута. 2010-2012 cc. ыччат "Хайдах сайдабын?" диэн ыйытыылаах кэлэр буолбута. Маны таһынан, наркотиктартан уонна оонньуур аптамааттартан, гаджеттартан тутулуктааах буолуу тарҕаммыта. Салгыы буруйу оҥорууну сэрэтэр үлэ инники күөҥҥэ тахсыбыта. Онтон былырыыҥҥыттан ыла дьиэ кэргэн, оҕону иитии, төрөппүт уонна оҕо сыһыана болҕомтону эрийэр буолла. Өрөспүүбүлүкэҕэ "эппиэтинэстээх төрөппүт туһунан" сокуон ылыллыбыта. Ону тэҥэ, дьон "Доруобуйам мөлтөөтө, онтон сылтаанн үлэтэ суох хааллым", о.д.а. кыһалҕалаах кэлэр буолла.
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
Туос ураһаны тутууга Мандар Уус бырайыагын быһыытынан республика улуустара бары кыттыахтарын наада. Өбүгэлэрбититтэн кэлбит кутунан — сүрүнэн, сылааһынан илгийэр бу дьиэбит улахан суолтата ноуроту сомоҕолуур күүһүгэр сытар.
Атырдьах ыйа
Ойуурга уулаах отон, бааһынаҕа бурдук буһар. Бурдук хомуурун былдьаһыктаах үлэтэ саҕаланар. Норуокка «бааһынаҕа куолас баарын тухары — сыралаһан үлэлээ», «төһөнөн эрдэлиигин да соччонон үчүгэй, хойутаатаххына кураанах куолаһы хомуйуоҥ» дииллзрэ.
Атырдьах ыйын күнүн-дьылын билгэтэ
Атырдьах ыйыгар күһүнү билгэлииллэр. Ынах, сылгы түүлүүрүнэн күһүн төһө уһуурун таайаллар. Талах хайдах үүммүтүнэн кэлэр кыһын хаар төһө халыныан быһаараллар. Ый ардаҕа икки: сайыны иэҕэр самыыр (Ылдьыын), өксүөн түһүүтэ (Ыспааһап). Тыала — оту-маһы орохсутар тыал. Бу ыйга олунньу тэҥнэһэр. Ардыы туран, халлаан оройуттан аһылыннаҕына, былыт халлаан тула өттүгэр түһэн халлар буоллаҕына, ардах ааспат, сотору кэлэр. Тыала суох туран, өрүс уута тыаһаатаҕына, сотору тыал түһэр. Ардах түһэр кэмигэр элиэ кистээтэҕинэ, ардах астар. Кустук кытархай, өҥө чаҕылхай буоллаҕына, ардах түһэр.
Түөлбэ тылыгар
муус тоҥор ыйа; ньаалаҕай ыйа; оҕолоох хаас ыйа; спаасаптар ыйдара; төрдүнньү; хаас барар ыйа; хатыыр хаалар ыйа; ыргахта ыйа.
Потапов Христофор Илларионович
1953 сыллаахха бөдөҥсүйбүт «Саҥа Суол» холкуос урут биллибэт сана үлэни, кырымахтаах хара саһылы иитиини саҕалаабыта. Холкуос салалтата Христофор Илларионовиһы Дьоккуускайга үс ыйдаах курска ыыппыта. Курус бүтэрэн баран, Х. И. Потапов Красноярскай кыраайын 25 саһылы самолетунан Верхоянскайга, Верхоянскайтан Табалаахха атынан аҕалбыта. Саһыл ферматын бөһүөлэктэн балтараа көстөөх Сордоҥнноох диэн күөл таһыгар тэрийбиттэрэ. Саһыл ферматын тутууга оччолорго холкуос бастыҥ уустара Семен Иннокентьевич Клепандин, Гавриил Ильич Слепцов, Василий Николаевич Попов, Василий Васильевич Юмшанов уо.д.а үлэлээбиттэрэ.
Афанасьев Николай Егорович
Николай Афанасьев кулун тутар 11 күнүгэр 1877 сыллаахха Аммаҕа Архангельскайтан кэлбит бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата эрдэ өлбүт, ийэтэ бэйэтэ үс оҕотун атахха туруорбут. В. Г. Короленко чааһынай оскуолатыгар үөрэммит. Дьокуускайдааҕы реальнай училище 6 кылааһын бүтэрэн баран, Николай Егорович тыа оскуолатыгар үлэлии барар.
Холбуу тыллар
Холбуу тыллар тутулларынан, састааптарынан, суолталарынан эгэлгэлэрэ анаан үчүгэйдик үөрэтиллэ иликтэр.
Николай Николаевич Окоемов
Николай Николаевич урукку Бороҕон улууһугар, Курбуһах нэһилиэгэр, элбэх оҕолоох, быстар дьадаҥы дьоҥҥо төрөөбүтэ. Үлэни кыайбат, элбэх кыра кэргэттэри ийэлэрэ, аҕалара, үксүгэр ыалларга сүөһу көрөн, сир-солоон, от-мас тиэйэн иитэллэрэ. Кыһалҕаны көрбүт ийэ, ыарыһах буолан эрдэ өлбүтэ. Кини өлөрүгэр аҕыс оҕо тулаайах хаалбыта. Олортон саамай улаханнара 15 саастаах этэ.
1910 сыллаахха, кинилэр олохторуттан чугас сиргэ инородческай народнай оскуола арыллыбыта. Онно оҕолору пансиоҥҥа ылан, бэлэмҥэ олордон уорэтэллэрэ. "Оҕолорбутун хааһына аһатан үѳрэттэрэн баран, биһиэхэ бас биллэриэ суоҕа, ыраахтааҕы сэриитигэр ыытыа", — диэн кыанар ыаллар оҕолорун пансиоҥҥа биэрбэтэхтэрэ. Онон пансиоҥҥа үтүөх-батаах дьадаҥы ыаллар оҕолорун ыыта сатаабыттара. Николай Николаевич ол түбэлтэнэн үөрэххэ киирбитэ. Үс сылынан оскуолатын бүтэрбитэ.
Лапландия
frame|right|300px|Лапландия thumb|[[Саамнар былаахтара]] thumb|Рападельта, Лапландия (Швеция) thumb|Сарек Национальнай паарка, Лапландия (Швеция)
Марков Алексей Иванович
Марков Алексей Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Петровка (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Петровка — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хара нэһилиэгин киинэ.
Тииҥнэр уустара
Тииҥнэр уустара (, Род Белки) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр ууска Саха сиригэр соҕотох көрүҥ үөскүүр — тииҥ.
Мордовской Федор Павлович
Мордовской Федор Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Логарифм
Кэнники буолан баран быһаарбыттарыгар, логарифмнар функциялара y=\log_a x атын араас уобаластарга уларыйбат эбит: решение дифференциальных уравнений, классификация значений величин (например, частота и интенсивность звука), аппроксимация различных зависимостей, теория информации, теория вероятностей и т. д. Бу функция элементаарнай чыыһылаларга киирсэр, кини показательнай функцияны кытта тэҥнээн көрдөххө төттөрү. Элбэхтик вещественнэй 2 (двоичный), e (натуральный логарифм) уонна 10 (десятичный) основаниялаах логарифмнар туттуллаллар.
СҮРЭХ ТЫМЫРДАРЫН ЫАРЫЫТА
Ыарыы бастакы сибикилэрэ
Ыарыы сүрүн бэлиэтэ – түөс иһигэр хам тутар ыарыы (грудная жаба) буолар. Ол эрээри бэрт аҕыйах дьоҥҥо ыарыы баарын биллэримиэн сөп, ол олус сэрэхтээх уонна кутталлаах. Бу ыарыы тииһигэ (приступ) киирдэҕинэ түөс иһигэр күүстээх ыарыыны таһынан, ыарыһахха өлөр куттал санаата киирэр (чувство страха). Ыарыы түөс иһиттэн көхсүҥ хаҥас аҥарынан хаҥас илиитигэр тиийэ барыан сөп. Маннык тииһиктэр киириэхтэрин иннинэ ыарыһах маҥнай, хамсаннаҕына аҕылыыр буолуон сөп. Ол кэмҥэ түөһүҥ иһигэр аһыйталаан ылаттыан сөп. Сорох түгэннэргэ ыарыы сүрэх үлэлиир тэтимэ кэһиллиитинэн киирээччи, оччоҕуна бу киһи сүрэҕэ хайдах эрэ бүллүргээн ылар буолар.
Орто Халыма улууһа
Үөрэҕирии
Бүгүҥҥү күҥҥэ Орто Халыма улууһугар 26 орто үөрэх кыһалара уонна уһуйааннар үлэлииллэр: 12 уһуйаан, 11 орто үөрэх кыһата уонна 3 эбии уорэхтээһин кыһата.
СҮРЭХ ТЫМЫРДАРЫН ЫАРЫЫТА
Бу ыарыыттан хайдах харыстаныахха сөбүй?
Аһары сыалааҕы аһааһын эмиэ хааҥҥа бляшканы үөскэтэр эттиктэр элбииллэригэр тиэрдэр. Дьэ уонна күн аайы доруобуйа уонна бириэмэ төһө көҥүллүүрүнэн көрөн хамсаныы, ордук чуолаан хаамыы туһалаах буолар. Ол бастатан туран сүрэҕи-тымыры, сүһүөхтэри эрчийэр, иккиһинэн хааҥҥа киирбит бляшканы үөскэтэр куһаҕан эттиктэри уматан кэбиһэр. Дьэ ити кэнниттэн быраас сүбэтинэн хааны убатар уонна холестерины намтатар эмтэри сөбүн көрөн анатыллыахтаах. Ити үгэс курдук, судургу эрээри, туһалаах сүбэлэр. Маны таһынан хас биирдии киһи бэйэтэ санаатын сааһылана, киэҥ көҕүстэнээх буоларга дьулуһуохтаах, тоҕо диэтэххэ, сүрэх тымырдара атын эттиктэринэн бүөлэммэккэ да, эмискэ хам тутан, кыараан хаалыахтарын сөп. Ити стресс кэмигэр. Онон олох араас кыһалҕаларыгар самнан хаалбакка, бэйэни харыстана, салайына үөрэниэххэ.
Орто Халыма улууһа
Сигэлэр
Орто Халыма инбэстисионнай пааспара  Орто Халыма сайта Орто Халыма куорат сайта, Среднеколымск
Мярин Яков Тимофеевич
Мярин Яков Тимофеевич (1921-1951 сс.) — иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Монголияҕа, Кытайга сулууспалаабыт киһи.
Аармыйаҕа 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Забайкальскай фроҥҥа сылдьыбыт. Халхин-Гол кытылыттан, Хаамар Дабаан хайаларын быыһыттан разведчигынан сулууспалыы сылдьан 1944 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр суруйбут суруга баар. Суругар Москвитин диэн саха уола дьоппуон сэптээх-сэбиргэллээх бөдөҥ үспүйүөнүн туппутун суруйар, саха снайпердара Ногнорутов Василий уонна Петров биир да буулдьаны сыалтан атыҥҥа түһэрбэттэр диэбит.
Ромео уонна Джульетта
Бу айымньы 1594-1595 сыллардаахха суруллубут. Бастаан автора 1591 сылтан саҥалаан суруйуохтаах этэ, гынан баран Шекспир суруйарын көһөрбүтүн кэннэ икки сыл курдук буолан биирдэ үлэтэ бүппүтэ.
Уринотерапия
Былыргы 1695 сыллааҕы кинигэттэн быһа тардыы: “Ииги киһиттэн уонна түөрт” атахтаах үгүс кыыллартан, сүөһүлэртэн ылаллар, онуоха врачтар чуолаан киһи иигин эмкэ итиэннэ аптекаҕа туһаналлар. Эр киһи уонна дьахтар ииктэрэ сылаас, салыҥа суох, суураллар, ырааһырар, иһиллэр, сытыйбат.
Литэрэтиирэ
Тимофеев, Дмитрий Семенович. Лечебные свойства урины / Д. С. Тимофеев, К. Г. Башарин. - Якутск : Нац. кн. изд-во Респ. Саха (Якутия), 1992.
Тон-ыйпогам
Тон-ыйпогам (동의보감 東醫寶鑑) — былыргы кэриэй медицинатын хомуурунньуга. Сончжон хоруол бирикээһинэн учуонай-быраас Хочжун (허준, 1546–1615 сс.) 16 сыл устата суруйбут. Оригинаала 25 туомнаах.
Дьороно (эркээйи сир)
Эркээйи сир сыала:
Бу сир олохтоохтор төрүт айылҕа туһаныы зоната буолар.
Toyota Corona
Илиҥ привода
T150 Corona аан дойдуга Corona FF диэн биллибитэ, кинини кытта атыыламыта кэлин приводтаах Corona (серия T140). Ити дьигинэ Camry кылгатыллыбыт көрүҥэ этэ, ити инники приводтаах массыыналары Toyota сэрэнэн бастыҥ киллэрэн көрүүтэ этэ.
8 көлүөнэ
Toyota Carina ахсыс көлүөнэтэ 1986-сылтан 1992 сылга дылы оҥоһуллубута, сэттис көлүөнэни саҥатыытын түмүгэ буолбута. Седан, купе, лифтбек уонна универсал куораптаах, мотуорун киэҥэ 1.6, 1.8 уонна 2.0 литрдээх.
Кулун тутар 14
Кулун тутар 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 73-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 74-c күнэ). Сыл бүтүө 292 күн баар.
Хаҥалас улууһа
Айылҕата
Улуус сиригэр харыстанар Дьороно диэн эркээйи сир баар.
Степанов Юрий Павлович
Олоҕун олуктара
Степанов Юрий Степанович 1949 с. от ыйын 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр «Атаҕа Суох» диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата – Степанов Павел Николаевич, ийэтэ- Пелагея Гаврильевна. Юрий Степанович бииргэ төрөөбүттэрэ 12 этилэр. Тымныйан, аччыктаан суорума суолламмытара 8 оҕо. Бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Еля эмп тэрилтэтигэр үлэлиир. Галя үрдүк үөрэхтээх дефектолог-учуутал Дьокуускай куоракка олорор. Олег Сунтаар улууһун депутата, САПИ Сунтардааҕы филиалын генеральнай директора.
Максимов Алексей Прокопьевич
Сэрии иннинэ олоҕо
Алексей Прокопьевич Максимов Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Доллу нэhилиэгэр 1906 с. кулун тутар 17 күнҥэ төрөөбүтэ. 1927 сыллаахха Татьяна Яковлевна Игнатьеваны кэргэн ылар.
Гипоталамус
Гипотала́мус (лат. hypothalamus, греч. ὑπό — «аннынааҕы» уонна θάλαμος — «хос, камера, таламус») — мэйии ортотугар баар кыра уобалас, элбэх килиэккэлэр бөлөхтөрүттэн турар (отуттан тахса), мэйии гормоннары оҥорон таһаарыытын, организм гомеостаһын хонтуруоллуур. Гипоталамус ньиэрбэлэринэн киин ньиэрбэ тиһигин салааларын барыларын кытта ситимнээх, ол иһигэр мэйии хатырыгын, гиппокампы, миндалинаны, мэйиичээни, мэйии сүнньүн уонна сис мэйиитин кытта. Гипофиһы кытта гипоталамус гипоталамус-гипофиз тиһигэ диэҥҥэ киирсэр, онно гипоталамус гипофиз гормоннары оҥоруутун салайар уонна ньиэрбэ уонна эндокрин тиһиктэр ыккардыларыгар сүрүн холбооччу быһыытынан буолар. Кини гормоннары уонна нейропептидтары оҥорон таһаарар уонна аччыктыыр, утатар баҕаны, терморегуляцияны, таҕылы, утуйууну уонна уһуктууну (циркада тэтимин) салайар. Кэлиҥҥи чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн гипоталамус мэйии үрдүкү үлэтин эмиэ салайар, холобур, долоҕойу уонна уйулҕа туругун, онон киһи быһыыта-майгыта ситиитигэр-хотуутугар кыттар.
Никифоров Исай Прокопьевич
Аатын үйэтитии
И. П. Никифоров аата Хаҥалас улууһун Бэһис Мальдьаҕар орто оскуолатыгар иҥэриллибит.
Арбита
Олоҕун уонна айар үлэтин туһунан
Поэт санаата ордук түһэн ылбыт кэмэ 1938 уонна 1941 сыллар этилэр. Ол күнү-дьылы ким барыта билэр… Советскай сокуоннаһы кэҥии кэмэ. Сэрии суоһа. Ийэ дойдуга куттал сабардааһына. Ити күннэргэ поэт эр санаалаах патриотическай, гражданскай хоһооннорун кытта сэргэ, бар-дьон сүрэҕэ айманыытын тус бэйэтин поэтическай позициятыттан дириҥ кутурҕаннаахтык эппитэ. Холобур, «Муҥурданыы» диэн цикл тохсус ырыатыгар уонунан мөлүйүөн дьону уокка умаппыт сэрии трагизматын кини наһаа уолуйан көрсүбүтэ. Поэзияҕа бэрт ыарахан тыллары, образтары киллэрбитэ. Ол маннык строкалартан көстөр:
Иван Арбита – тылбаасчыт
Тылбаастаабыт үлэлэрэ:
·       Ассев Н. Биһиги Сталинныын доҕордууларбыт: Хоһоон. Атырдьах ыйын 8 күнэ, 1941. кыым;
·       Радионов Елка Бэлэм буол 1940 тохсунньу 1 к.;
·       Самсиев Т. Маҥнайгы кандидатка ЭБ 1939 бэс ыйын 26 к.,
·       Тычина П. La Belle fornarina. ХС № 1-2 1941.
Лермонтов уонна Арбита
М.Лермонтов (1814-1941) уонна И.Арбита (1913-1943) – икки атын үйэ, икки атын омук талааннаах поэттара. Ол эрээри, элбэх майгыннаһар өрүттээхтэрэ кинилэри чугаһатар: Орто дойдуга олорон ааспыт кылгас олохторо, табыллыбатах тапталлара, бэйэлэрин кэмнэригэр сөпкө өйдөөммөтөхтөрө-өйөммөтөхтөрө, тиһэҕэр, дьылҕалара атылыыта.
Иван Арбита Михаил Лермонтовтан оҥорбут тылбаастарын ырытан көрдөххө маннык:
Маяковскай уонна Арбита
Владимир Маяковскай (1893-1930) уонна Иван Арбита (1913-1943) икки атын-атын омук талааннаах поэттара. Кинилэр иккиэн үгүс маарыннаһар өрүттэрдээхтэр. Поэттар төрөөбүт сыллара чуолкайа суох. ХХ үйэ икки талааннаах поэта уруһуйдуулларын сөбүлүүллэрэ. Киһи эрэ барыта айар, уруһуйдуур дьоҕурдаах буолбат. Аны туран иккиэннэрин аҕалара кинилэр кыра эрдэхтэринэ өлбүттэр эбит, ол охсуу эдэр дьон олоҕу сыаналааһыннарыгар, көрүүлэригэр (мировоззрение), олоххо сыһыаннарыгар, майгыларыгар суолу-ииһи хааллардаҕа... Тиһэҕэр, иккиэн олус эдэр саастарыгар суорума суолламмыттара. Көстөрүн курдук үгүс атылыы өрүттээхтэр, дьылҕалара майгыннаһар эбит.
ТУҺАНЫЛЛЫБЫТ ЛИТЕРАТУРА
5.      Архипова Е.А. Олоҕу, дьоннору, бэйэбин олустук мин таптыыр эбиппин… - Дьокуускай, 2013. – 100 с.
9. Модестов В.С. Художественный перевод: история, теория, практика. – М.: изд-во Лит. Института им. А.М. Горького, 2006.
13.    Спиридонов И.Г. Иван Арбита поэзията. – Дьокуускай, 1998. – С. 3.
Николаев Михаил Егорович
Николаев Михаил Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Билээгэ
Нуучча ыраахтааҕы аармыйатыгар
1899 сылтан армияга биир кэлииминэн халыыптаммыт алюминиевай сукуоннай хаалаах уонна аhыллар-сабыллар бүөлээх билээгэ туттууга киирбит.
Урицкай Моисей Соломонович
1873 с. Украинаҕа Черкассы куоракка төрөөбүтэ. 13 сааһыгар олохтоох прогимназияҕа киирэн ситиһиилээхтик бүтэрэр, Онтон Үрүҥ Сыаркап диэн сиргэ гимназияҕа үөрэнэр. Онно өрөбөлүүссүйэ идиэйэлэригэр угуйуллар. Онтон Киевтээҕи үнүбэрсиэт юридическэй бакылтыатыгар киирэр. Манна устудьуоннар социал-демократтыы куруһуоктарын көхтөөх чилиэнэ буолар. 1897 бэлиитикэҕэ үлэтин иһин хаайыллар уонна Саха уобалаһыгар Өлүөхүмэ уйуоһугар көскө ыытыллар.
1903 с. РСДРП II сийиэһин кэнниттэн меньшевиктэргэ кыттыспыта. 1905 с. Петербуурга аҕытаассыйалыын үлэнэн дьарыктаммыта. Ол сылдьан тутуллан Красноярскайга көскө ыытыллыбыта. Онно Красноярскайдааҕы Сэбиэт бэрэстээтэлинэн талыллыбыта. Иккис аан дойду сэриитин иннинэ эмиграциялаабыта. 1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Петрограадка төннүбүтэ. Бассабыыктарга кыттыспыта. Хомуньуус баартыйа VI сийиэһигэр Киин кэмитиэт чилиэнинэн талыллар уонна өктөөптөөҕү сэбилэниилээх бастаанньаны тэрийсибитэ.
Постников Федор Федорович
Ол кэнниттэн тутатына «Олорор силискин кэрдимэ» диэн, саха дьоно тыаттан куоракка көһөн киириилэрин проблематын арыйар, романы саҕалаабыта. Төһө да ыарахан ыарыыга ыллардар өрүсүһэн, түүннэри үлэлээн, аҕыйах хонук иһигэр номнуо сүүстэн тахса лииһи суруйбута. Онон илиитин уруучукатыттан, ноутбугуттан араарбакка олорон орто дойдутуттан арахсыбыт, айар үлэтэ кынаттаах аартыгынан айхаллана, арчылана айаннаабыт дьоллоох суруйааччы!
Пинигин Никифор Васильевич
Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха балаҕан ыйын 8 кунугэр Чурапчы оройуонун Хоптоҕо нэһилиэгэр күн сирин көрбүт. 10 сааһыттан холхуоска үлэлээн саҕалаабыт. 1938 сыллаахха Дириҥ 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.
1950-53сс. Чурапчы педучилещатыгар үөрэнэн начаалынай оскуола учуутала буолан 1953 сылтан Мэҥэ-Хаҥаласка учууталынан, иитээччинэн үлэлээбитэ. Нэһилиэгэр агитационнай маассабай үлэҕэ агитатортан саҕалаан начальнигар тиийэ үлэлээн ааспыта. Маны таһынан совхоз чиэһин көмүскээн араас күрэхтэргэ кыттара. Мэдээллэрэ, грамоталара туоһу буолаллар.
Эпидермофития
Эпидермофитиянан хайдах сысталларый уонна бу ыарыы тарҕаныыта
Илии уонна атах тыҥырахтарын ыраастыыр, киэргэтэр (маникюр уонна педикюр) инструменнары уонна ордук дьиэ кэргэҥҥэ тыҥыраҕы кырыйарга уопсай биир кыптыыйы дезинфекциялаабахха эрэ туттууттан бу ыарыынан эмиэ сыстыахха сөп.
Эпидермофития бэлиэлэрэ
Эпидермофития эҥин араастык саҕаланар.
Ыарыы 3-с -4-с, 4-с -5-с тарбахтар икки ардыларынааҕы ыыраахтар мыччыстаҕастарыгар, улуҥах хотоҕоругар уонна кырыыларыгар таптаан олохсуйар. Ыарыы чэпчэкитик киирдэҕинэ, киһи тириитэ биллэ-биллибэттик хаҕыланан түһэр уонна биллэр-биллибэт быһыта барбыттардаах буолар. Ыалдьааччы үксүн дьыалайдаабакка, врачка көрдөрө барбат, онон ыарыыны көҥүл тарҕата сылдьар.
Эпидермофития атах ыырааҕар олохсуйдаҕына, быдьына курудук ымынах тахсар, тарбах ойоҕосторугар сороҕор быычыкаайык хабахтар үөскүүллэр, тирии кытарар, хайыта барар уонна киһи тулуйбат гына кыһыйар.
Тус бэйэ сэрэниитэ
Баанньыкка, душка сылдьар кэмҥэ тус бэйэ ыарыыттан сэрэниитин тутуһуохха наада: ыскаамыйаны, тааһы итии уунан саба ыһыллыахтаах, туспа мачаалкалаах буолуллуохтаах.
Соҕуруу Балык (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Номохтор кэпсииллэринэн балык ууга сүспүт Деркето таҥараны быыһыыр. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
Дональд Джон Трамп
Урбаан
Бастакы сылларга аҕатын «Trump Organization» диэн тэрилтэтигэр орто дьоҕус ыалга дьиэ куортамныыр эбит. 1971 сылтан, Нью Йорк Манхэттэн оройуонугар тутуулары саҕалыыр. 1995 сыллаахха «Trump Entertainment Resorts» диэн Атлантик-сити куоракка казинолары уонна гостиницалары бас билэр хампаанньаны арыйар. 1996 сылтан «Мисс Аан дойду» (Miss Universe, Мисс Вселенная) күрэс бас билээччитэ.
Дьиэ кэргэнэ
1977 28 саастаах Ивана Зельничкованы кэргэн ылбыт. Киниттэн 3 оҕолоох: кыра-Дональд, Иванка уонна Эрик. 1992 арахсыбыттар. 1993 Марла Мейплзы кэргэн ылбыт, киниттэн Тиффани диэн кыыстаах. 1999 сыллаахха арахсыбыт. 2005 Словенийаттан төрүттээх Меланья Кнавсы кытта холбоспут. 2006 уолламмыт, Бэррон Уильям диэн ааттаабыттар.
ТВ-га
2007 Ларри Кинг «Ларри Кинг в прямом эфире» ток-шоутугар оччотооҕу АХШ баһылыгын Джордж Буһу Иракка сэриитин иһин киритикэлээбит. 2008 эмиэ ити ток-шоуга Джон Маккейнҥа куоластаан диэн ыҥырбыт.
Эр дьон уонна дьахтар
Биир да эр киһи хайа да дьахтары атын дьахтар билэрин курдук билбэт. Роберто Джервазо "Саҥарар чөҥчөҥө"
Халлаан Сиигэ
Галактика структурата
300px|thumb|left|Халлаан Сиигэ Диаметра 30 тыһыынча парсек (ол аата 100 000 сырдык сыла), кэтитэ 1000 сырдык сыла. Галактикаҕа 200 миллиард кэриҥэ сулус баар. 2009 тохсунньу туругунан Галактика массата 3×1012 Күн массата, эбэтэр 6×1042 кг.
Азия нэтээгилэрэ
Саха сиригэр бу уустан биир эрэ көрүҥ нэтээги үөскүүр.
Акимов Егор Егорович
От ыйын 17 күнүгэр 1970 сыллаахха Бүлүү Хампатыгар элбэх оҕолоох ыалга үһүс оҕонон төрөөбүтэ. Оҕо сааһа Хампаҕа ааспыта, орто оскуоланы онно бүтэрбитэ.
2015 сыл от ыйын 6 күнүгэр Егор Акимов ыараханнык ыалдьан өлбүтэ.
Нэтээги
Сүрүн өстөөхтөрө — мэкчиргэлэр.
Үөһээ Дьааҥы улууһа
Географията
салгына — субарктическай, тосту континентальнай. Орто температура тохсунньуга −38 °C…−48 °C, от ыйыгар +15 °C…+17 °C. Сөҥүү түһүүтэ сылга 150 мм 300 мм диэри.
Гаврильев Дмитрий Николаевич
Олоҕун олуктара
Гаврильев Д.Н. Амма оройуонун Амма-Наахара нэһилиэгин Өнньүөс бөһүөлэгэр 1938 сыллаахха атырдьах ыйын 24 күнүгэр төрөөбүтэ. 1993 сылтан пенсионер.Амма улууһун Амма сэлиэнньэтигэр кэргэттэрин кытары олорор. "Амматааҕы потребительскай общество: 1918-2003 сс." диэн кинигэ автора Гаврильев Д.Н. 1962 сылтан саҕалаан, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии 1941-1945 сылларыгар Саха сириттэн ыҥырыллыбыт буойуннар тустарынан, Саха республикатын уонна киин уобаластар байыаннай архивтарын фондаларыгар харалла сытар докумуоннарга олоҕуран, кинигэлэри суруйда: "Өйдобүнньүк": буойуннар ахтыылара, суруктара, өлбүт биллэрилэрэ. – Якутскай: кинигэ изд-вота, 1989. "Өлбөт өрөгөй": буойуннар ахтыылара, суруктара, өлбүт биллэрилэрэ. – Якутскай: кинигэ изд-вота, 1990. "Разведчик Г.М.Андросов": письма, документы. – Якутск: ЧИФ "Ситим" 1993. "Албан аат": буойуннар ахтыылара, суруктара, өлбүт биллэрилэрэ. – Дьокуускай: "Бичик" нац. кинигэ кыһата 1994. Амма "Өйдөбүнньүк" кинигэтэ: Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии 1941-1945 сылларыгар өлбүттэр биллэрилэрэ уонна эргиллибиттэр испииһэктэрэ. – Дьокуускай: ЧИФ "Ситим" 1995. "Старший лейтенант Г.М.Андросов" – Дьокуускай: "Бичик" нац. кинигэ кыһата 1995. Амма улууһун өйдөбүнньүк кинигэтэ: 1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриититтэн тыыннаах эргиллибит буойуннар. – Дьокуускай: Бичик 2003. Маны таһынан, Саха сирин туһунан, 20-с, 30-с уонна 40-с сыллардааҕы кэми кэпсиир "Репрессия уонна реабилитация" диэн 770-тан тахса политическай тутууга – хабыыга түбэспит дьон дьыалаларын туһунан суруйбут кинигэтин "Бичик" кинигэ кыһата 2001 с. бэчээттээбитэ. Документалист суруйааччы Гаврильев Д.Н. үлэ бастыҥнарын уонна тэрилтэ историятыгар сыһыаннаах кинигэлэри эмиэ суруйталаабыта: "Көмүс көлөһүн" – Дьокуускай: Литограф, 1997. "Амма" совхоз: 1930-2000 сс. – Дьокуускай Бичик, 2000. "Үлэ Геройа П.И.Яковлев" – Дьокуускай Бичик, 2001. "Амматааҕы статистика": 1921-2001 сс. – Дьокуускай: Агроинформ, 2001. "Амматааҕы нефтебаза": 1968-2003 сс. – Дьокуускай: Бичик, 2003.
Тус олоҕо
Кэргэннии Анна Федосеевна уонна Дмитрий Николаевич Гаврильевтар чөл олохтоох, үлүһүйэр үлэлээх дьиэ кэргэн, дьоһун-мааны ыал аатын ылаллар. Иккиэн "Үлэ ветерана" диэн мэтээллээхтэр, иккиэн үлэлээн ааспыт тэрилтэлэрин "Бочуотун кинигэтигэр" үйэ-саас тухары ааттара суруллубута.
Чүүйэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Историята
Чоочо Баай Манчаары Баһылай аймаҕа Чүүйэҕэ 19-с үйэҕэ олоро сылдьыбыт киһи.
Саха уобалаһын фотографтара
1903 — Дьокуускай
Кембрий
Кембрий бытарытыылара
300px|thumb|right|Кембрий периодтааҕы таастыйбыт трилобит Кембрий 3 отделга, 4 надъяруска уонна 10 яруска арахсар:
Хоту Америкаҕа уөһээҥҥи кембрий атыннык арахсар, манна 3 яруһу араараллар:
Бууктаах сон
thumb|Таатта улууһун баайын [[Оросин|Оруоһун кыргыттара. И.В. Попов хаартыскаҕа түһэриитэ. 20-ис үйэ саҥата.]]Бууктаах (бууттаах) сон – былыргы саха дьахтарын киэргэлгэ кэтэр мааны таҥаһа.
Захарова Евдокия Гаврильевна
Биир уола Уйбаан Саллаат диэн хос ааттаах киһи эмиэ күүстээх, быһый киһи эбит, кини от охсорунан нэһилиэгэр аатырбыт. Хайаттан сүүрэн түһэбин диэн маска охсуллан өлбүт. Кини уола Охонооһой Өймөкөөҥҥһ олохсуйбут, кыыһа Марина Слепцова сэттэ оҕону төрөппүт.
Ага (киинэ)
Ага (Ága) — Германия, Франция, Болгария кыттыылаах устуллубут сахалыы киинэ.
Саха сиригэр 2017 сыллаахха устубуттара. Биэс артыыс оонньуур, бары сахалар: Михаил Апросимов, Сергей Егоров, Феодосия Иванова («Костер на ветру» киинэҕэ дебюттаабыт артыыс) уонна Галина Тихонова.
Киинэ саха тылынан саҥарар. Премьерата 2018 сыл олунньу 23 күнүгэр Берлиҥҥэ (Германия) уонна 2018 сыл сэтинньи 21 Каирга (Египет) бэстибээллэргэ буолбут. Берлиннээҕи киинэ бэстибээлигэр киинэ уһулааччылар, ол иһигэр сүрүн оруолу толорооччу Михаил Апросимов кыһыл дорожканан хаампыппыттар. Бүгүҥҥү күҥҥэ араас аан дойду киинэ бэстибээллэригэр 10 бирииһи ылла.
Саха сиригэр, Арассыйаҕа көстө илик. Арассыыйа атыыластаҕына көстүөхтээх. Францияҕа, Германияҕа, Болгарияҕа прокаакка көстө турар. Ону таһынан Канаада, Япония, Финдляндия уонна АХШ Аляска штаата көрдөрөөрү дуогабар түһэрсибиттэр. көдөрүүгэ.
Барахов Исидор Никифорович
Репрессия
1956 с. алтынньы 31 күнүгэр Исидор Барахов үтүө аата чөлүгэр түһэриллибитэ.
Дьиэ кэргэнэ
Андрей Ярославович Барахов билим үлэһитэ, Курчатов үнүстүүтүгэр радиация куттала суох буолуутун испэсэлииһэ, Ярослав диэн уоллаах.
Брижит Бардо
thumb|300px|Брижит Бардо ([[2005)]]
Сырдык сыла
Сырдык сыла (light year, ly) — сырдык биир сыл иһигэр бырар ырааҕа, ол аата 1013 километр кэриҥэ.
Сырдык сылынан кээмэйдэммит ыраахтар
Бу кээмэй араас астроном ыраахтары кээмэйдииргэ сөптөөх:
Буҕарҕана
thumb|250px|Буҕарҕана
Парсек
Парсек (кылгатыллыбыт пк, pc) — астрономияҥа киэҥник тарҕаммыт система таһынааҕы ырааҕы кээмэйдиир кээмэй. Аата муннук сөкүүндэтин параллаксата диэн уонна объект сыллааҕы тригонометрия параллакса биир муннук сөкүүндэтигэр тэҥнээх.
Телескоп (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Телескоп Телескоп (Telescopium, Tel) — соҕуруу халлаан сулустарын өлбөөркөй бөлөҕө. Халлааҥҥа 251,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 50 харахха көстөр сулустардаах.
Саха үҥкүүтүн чинчийээччилэрэ
А.Г.Лукина олоҕо уонна чинчийэр үлэлэрэ
Ангелина Григорьевна Лукина Горнай улууһун Бэрдьигэстээҕэр 1949 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ.
Буучугурас (киһи)
1939 сыллаахха Иркутскайга тустан кыайбытын туһунан ахтыылар бааллар. Онно арааһа куһаахтаах "татаар" тустуута буолбута буолуо дииллэр.
Саха сирин киэн туттар бөҕөһө, хапсаҕайга бастакы абсолютнай чемпион, Мэйик нэһилиэгэр Түүкээн үрэх үөһэ, «Садыҥ элгээнэ» диэн сиргэ 1909с. күн сирин көрбүтэ. Бөҕөс быһыытынан түһүлгэҕэ 15 сааһыттан туста тахсыбыта. Түөрт Бүлүү улууһун ыһыахтарыгар анаан-минээн атах оонньоон, сүүрэн, тустан аҥардастыы аатыран кыайыы көтөллөөх сылдьыбыта. Иэл-тиэл тэҥҥэ тустар бөҕөстөр бааллар үһү да, Буучугурас син биир баһыйталыыр эбит. Дьон-сэргэ кинини толору кыахтаах киһинэн сыаналыыллара. Этэ-сиинэ: үрдүгэ – 1м.70см., ыйааһына – 90-ча кг. Ол аата орто уҥуохтаах, бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх. Кыһаан киһи (кыһыллыҥы), кэтит сарыннаах, бэгэччэгэр диэри суон бөкүнүк харылаах. Халлаанап Махсыым бөҕөс ахтыыта: «Сыгынньахтаннаҕына быллырытта сылдьар былчыҥа суоҕа, имэрийэн-томоруйан кэбиспит курдук эттээҕэ-сииннээҕэ. 100-чэҕэ тиийэр киһилиин туһуннум да, кини курдук тилигирии мөхсөр былчыҥнаах бөҕөһү көрсүбэтэҕим, ытыспар билигин да биллэргэ дылы». Мэҥэ Хаҥалас бөҕөһө Бообо ахтыыта: «Буучугурас курдук кытаанах эттээх киһини билбэтэҕим. Иҥиир күүстээх киһи». Бообо бөҕөс бэйэтэ тиҥэһэ бургунаһы бүтэй нөҥүө быраҕар эбит. Буучугурас күүһэ-күдэҕэ: 1.	Буучугурас бөҕөс туруору күүһүнэн 25 бууту, ол эбэтэр 360кг. бурдугу ат сыарҕатыгар уурар  анаан көтөхпүт үрдэлин биллэрбэтэх. 2.	Киһи ытыһыгар таба тутуллар хатыҥнары уулара ыгыллыар диэри илдьи тутар, атынан айаннаан иһэн. 3.	2 бууттаах гиирэнэн сарайдаах дьиэ нөҥүө көҥүл быраҕаттыыр. 4.	Быа түспэтэх 9-таах атыыр сылгытын үрдүнэн ойуоккалаан бастакы акка тиийиитэ. 5.	Бэйэтин саастыылара 10-ча киһи саба түһэн тустууларыгар сабыта тутан, биир сиргэ охтортооһуна. Киһи күүһэ үс сүрүн күүскэ арахсар диир эбит: 1.	Эрчиллии күүһэ (хачайданыы) 2.	Хаан күүс (өбүгэ күүһэ) 3.	Иҥиир күүс – саһа сылдьар уҥуох былчыҥ баар үһү. Бу айылҕа сэдэх бэлэҕэ. Степанов Василий Иннокентьевич – Буучугурас Аҕа дойду улуу сэриитигэр ыҥырыллан барбыта, Воронеж куораты босхолооһун кырыктаах кыргыһыытыгар ыараханнык бааһыран, икки баттыгынан эргиллэн иһэн, Иркутскай госпиталыгар сырдык тыына быстыбыта. Саха сирин хапсаҕайга бастакы абсолютнай чемпиона, ХХ-с үйэ номоххо сылдьар күүстээх киэн туттар бөҕөһө В.И. Степанов-Буучугурас чаҕылхай олоҕо, албан аата үйэлэргэ умнуллуо суоҕа! / В.А. Федоров, РФ Журналистарын Союһун чилиэнэ
Кулун тутар 25
Кулун тутар 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 84-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 85-c күнэ). Сыл бүтүө 281 күн баар.
Самсонов Николай Парфеньевич
Самсонов Николай Парфеньевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Спорт
Фитнес- физкультура салаатыгар сөптөөх аһы- үөлү, сынньалаҥы уонна физическэй нагрузкалары өйүүргэ туһуламмыт физическэй спорт көрүҥэр. В этом смысле широком смысле — общая физическая көдьүүһэ человека для этого деятельности.
Попов Иннокентий Гаврилович
Олоҕун олуктара
М. Н. Жирков уонна ЫБСЛКС обкома Иннокентий Попов музыкаҕа дьоҕурдааҕын иһин республика уус-уран айымньытын дьиэтигэр музыковед-методист үлэтигэр анаабыттар.
Университеты ситиһиилээхтик бүтэрэн, марксизм-ленинизм кафедратыгар аспирантураҕа хаалларыллыбыт. 1950 сыллаахха история билимнэрин кандидатыгар «Борьба московских большевиков по восстановлению социалистической промышленности в 1923-1925 гг.» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит.
Скрябин Степан Михайлович
«Саха Сирэ» хаһыат 1994 сылын сэтинньи 11 күнүнээҕи нүөмэригэр 1941 с. алтынньы 11 күнүгэр суруйбут суруга бэчээттэммит. Суруга сахалыы суруллубут. Иркутскай уобалаһыттан, Нижне-Удинскайтан, п/я 72, подразделение — 29. Ат көрөбүт диэбит уонна ол сиргэ балаҕан ыйын 18 тиийбитин туһунан суруйбут.
Романов Тит Васильевич
1955-1959 сылларга Саха государственнай университетын, педагогическай институтугар, биологическай факультетыгар үөрэнэр. 1959-1962 сылларыгар Мэҥэ-Хаҥалас улууһун, Матта уонна Балыктаах орто оскулаларыгар биолигия уонна химия учууталынан улэлиир.
1983 сыллаахха Саха республиканскай балыаьатыгар, ортопедо-травматологическое салаатын арыйар. Отделение становится организационно-методическим, лечебным центром республики по травматологии и ортопедии. Были внедрены новейшие методы лечения больных с повреждениями и заболеваниями опорно-двигательного аппарата, различные виды остеосинтеза с применением аппаратов Гудушаури, Илизарова, Волкова-Оганесяна и др.
Слепцов Николай Филиппович
Чурапчы улууһугар төрөөбүтэ. Иркутскайдааҕы уонна Хабаровскайдааҕы байыаннай училищалары бүтэрбит. Табаарыһыгар Ефимов Михаил Прокопьевичка 1945 сыл саҥатыгар суруйбут суруктарыгар Өксөкүлээх Өлөксөй кинигэлэрин ыытарыгар көрдөспүт, эдэр учуонай Башаринынан киэн туттарын эппит.
Неустроев Михаил Дмитриевич
Учуутал идэтин баһылаары үөрэнэ сылдьар хос-хос сиэттэрэ
1. Павлова Анита Михайловна – СВФУ пединститут начаальнай кылаас учууталыгар 1 курска үөрэнэ сылдьар. 2. Павлов Сергей Александрович – Нерюнгритааҕы ЮЯТКолледжка физкультура учууталыгар 1 курска үөрэнэ сылдьар. Ырытан көрдөххө аҕаларын, эһэлэрин суолун батыһан 4 оҕото, 2 кийиитэ, 6 сиэнэ, 4 хос сиэнэ, 2 хос-хос сиэннэрэ учуутал идэтигэр үөрэммиттэр, үөрэнэллэр. Онтон 3 сиэнэ, 1 хос сиэнэ билигин учуутал бочуоттаах аатын ылан үлэлии сылдьаллар. Хос эһэбиттэн саҕалаан учууталлыыры 4 көлүөнэ салгыыр эбит. Барыта 340 сыл оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ дууһаларын уурбут учууталлар, 2010 сылга ылбыт Неустроевтар педагогическай династиялара знагтарын салгыыллар.
Татаринов Николай Иванович
1923 сыллаахха Аллараа Халыма с. Аллараа Халыма улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа Дьокуускайга үөрэнэ сылдьан 1942 с. ыҥырыллыбыт.
Анжу
Петр Федорович Анжу 1796 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр Вышний Волочок диэн сиргэ уезд бырааһын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт (билигин Тверь уобалаһыгар куорат). Эһэтэ Арассыыйаҕа Францияттан итэҕэлин баттааһынтан күрэнэн көһөн кэлбит. XVIII үйэ иккис аҥаарыгар Москваҕа олохсуйбут уонна чаһыы маастарынан үлэлээбит.
Шевелев Роман Николаевич
Шевелев Роман Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1913 сыллаахха Өктөм нэһилиэгэр Хаҥалас улууһугар төрөөбүт.
Ядреев Иван Николаевич
Ядреев Иван Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР үтүөлээх зоотехнига.
Мөкүчүк
Мөкүчүк диэн оонньууларга туттуллар тэрил. Төгүрүк эбэтэр ньолбуhах буолар. Оонньууга мөкүчүгү тэбэллэр, саайаллар эбэтэр быраҕаллар.
История
Орто үйэлэргэ мээчиги оонньооһун олус тэнийдэ. Сорох куораттарга оонньуулар салайааччылара аһыныгас сүрэхтэниилэрин тэрийэллэрэ.
Муунта
Муунта Арассыыйаҕа
Муунта Арассыыйаҕа 1918 сыллаахха диэри миэтэрэ тиһигэ киирэ илигинэ туттуллара. Биир муунта 96 золотникка тэҥнэһэрэ. 1747 сыллаахтан эталон ыйааһын этэ. «Кээмэй уонна ыйааһын аан дойдутааҕы миэтэрэ тиһигин киллэрии туһунан» дэкириэтинэн В. И. Ленин 1918 сыллаахха муунтаны тохтоппута.
Андреева Матрена Пантелеймоновна
Андреева Матрена Пантелеймоновна - И.Барахов аатынан 1№-дээх орто оскуола саха тылын, литературатын учуутала, РФ Президенин Гранын хаһаайката, «Методист Якутии» бэлиэ хаһаайката.
Отто фон Бисмарк
thumb|right|Bismarck-Monument, Hamburg
Prison Break
Prison Break (Хаайыыттан күрээhин) диэн Америка телесериала. 2005 с. атырдьах ыйын 25 к. Fox Broadcasting Company көрдөрөр, айааччыт Пол Шөриҥ. Сериал ис хоhооно сүрүннээн икки ини-биилэр тустарынан: биирэ, оҥорботох буруйун иhин сууттаан өлөрүүгэ анаммыт, иккиhэ, уhулуччу талааннаах инженер, убайын хаайыыттан күрэтэргэ уустук былаан оҥорон бэлэмниир. Сериал оҥорооччулара: Adelstein-Parouse Productions, Original Television уонна 20th Century Fox Television.
Уhулуу локациялара
thumb|left|333px|[[Fox River State Penitentiary]] Prison Break бастакы үс сезона Холлиууд таhыгар уhуллубуттара. Бастакы сезон улахан өттө Чикагоҕа уонна кини тула эргинигэр уhуллубута. 2002 с. сабыллыбыт Joliet хаайыы 2005 с. Fox River State Penitentiary диэн сериал хаайыытын локацията буолбута. Таhырдьааҥҥы сценалар Чикагоҕа, Вудстокка уонна Дьольекка уhуллубуттара. Атын локациялара: О'Хара омуктар икки ардыларынааҕы аэропорт (Чикаго) уонна Торонто, Онтарио (Канада). Prison Break Иллинойска уhуллуутугар 2005 с. $24 млн барбыт.
Евсеев Василий Евсеевич
Сэрииттэн кэлэн баран бастаан колхоз, кэлин совхоз тутаах улэһитинэн, мастерскойга столярынан, ыалга уонна тэрилтэлэргэ ыҥырыкка сылдьан оһох, араама, аан оҥорон үлэлиир.
Лексикология тиэрминнэрэ
10. Метафора/метафорический перенос-арымта тас быhыытынан (оҥоhуутунан, өҥүнэн, хамсыыр быhыытынан уо.д.а.) маарыннатан ааттааhын.
13. Семантическай тутул (семантическая/смысловая структура)- тыл суолталарын тиhилин уонна ол суолталарыгар туттулуутун уратылара.
22. Экспрессивнэй синонимнар (экспрессивные синонимы)- өйдөбүллэринэн (барымта суолталарынан) толору сөп түбэсиhэр, ол гынан баран экспрессивнэй-эмоциональнай кырааскаларынан уратылаhар тыллар.
23. Истиил синонимнара (стилистические синонимы)- өйдөбүллэринэн да, экспрессивнэй-эмоциональнай кырааскаларынан да уратыласпат, стилистическэй эрэ хайдыhыылаах синонимнар.