cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айыы - хара
Айыы диэн үчүгэй тыл буолбатах. Бу бэйэтэ хас да өйдөбүллээх тыл куһаҕан өрүтэ элбэҕин тыл бүтүүтэ ытааһыны үөскэтэр уһаабыт «ыы» дорҕооннооҕо быһаарар. «Ыы» диэн ытыыр саҥа уонна «Кыы» диэн кычыгырыыр тыастар киһи истэригэр саамай куһаҕан дорҕооннорго киирсэллэр. Бу айыы диэн тыл сахаларга хаһан даҕаны үчүгэй тылга кубулуйар кыаҕа суох. Киһи өйүн-санаатын туругун букатын билбэт дьон айыы диэн тылы аҥардастыы үчүгэй оҥороору кыһана сатыыллара сотору хаалыаҕа. Төрөппүттэр баар-суох оҕолоро айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥороруттан элбэхтик эрэйдэннэхтэринэ, эрэйгэ тэбилиннэхтэринэ, бу айыы үчүгэй, айыыны оҥор диир дьонтон тоҕо оннук үөрэппиттэрин ыйыталаһыахтарын, быһаарсыахтарын, оҕо сыыһа-халты тутуннаҕына эппиэттэтиэхтэрин сөп.
Калининград уобалаһа
Национальнай састааба
2010 сыллаах биэрэпис түмүгүгэ:
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 115 млрд. солк этэ.
Конфуций
thumb|Куҥ Сүө («Кытай мифтэрэ уонна үһүйээннэрэ» кинигэттэн уруһуй — E.T.C. Werner, [[1922)]]
Клиорина Ираида Самоновна
1915 сыллаахха билиҥҥи истиилиэн кулун тутар 16 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. Аҕата Аммаҕа көскө кэлэ сылдьар Клиорин Самон Маркович (1891–1960), Сэрии сэбин уура сыппытын уонна «Хотугу Манчжурия холбоһуктаах социалистара» диэн тэрилтэ сокуоннайа суох типографиятыгар сыһыаннааҕын иһин Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт.
Тимофеев-Терешкин Михаил Николаевич
Олоҕун олуктара
Поэт, экономист, этнограф Михаил Николаевич Тимофеев-Терешкин 1883 с. Сунтаар улууһун 2-с Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьоно «абааһыттан куоттараннар» ыалга иитиллибитэ. 1896 сыллаахха ыам ыйыгар Сунтаар сыаркап приходун оскуолатын бүтэрбит. Балаҕан ыйыгар Дьокуускайдааҕы духуобунай училищеҕа үөрэнэ киирэр. 1900 сыллахтан 1902 сыл муус устарыгар дылы Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияҕа үөрэнэр, онтон дойдулуур. Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэр сир үллэһигин биэдэмэһин оҥорооччунан, аҕатын лааппытыгар бирикээсчигинэн үлэлиир. 1903 сыллаахха үөрэҕин салгыы диэн ааттаан Дьокуускайга бара сылдьар табыллыбакка төннөр. Төннөн иһэн «Сынок» борохуокка сыылынайдары кытта билсэр. Бу кэмҥэ бастакы хоһоонун суруйар. 1905 сыл сэтинньи 21 күнүгэр «Послание к якутской интеллигенции по вопросу земского управления в Якутской области» суруйар. Томскайдааҕы государственнай университет юридическай факультетыгар үөрэммит. Революция иннинэ учууталынан, суруксутунан үлэлээбитэ.
Бэдьимэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
1767c. - Баатар нэһилиэгэ Саха национальнай архивтарыгар 1767 сыл олунньу ыйга аан бастаан ахтыллар.
1929с. - "Түмсүү" колхоз тэриллэр.
1946с. - Сергучева Евдокия Алексеевна үлэлээбитэ.
1952с. - I, II Баатара нэһилиэктэрэ холбоһон Баатара нэһилиэгэ буолбуттара.
Химия элэмиэннэрин наардаммыт табылыыссата
Болоҕо
Группа,ол эбэтэр семейство – периодическай таблица колонката. Биир группага баар элемиэннар валентнай оболочкалара, тэн электроннай конфигурациялаах буолар.Группа нуомэрэ атом таьынааҕы оболочкатыгар баар электроннар ахасаннарыттан быьаарыллар.Периодичэскэй системаҕа группа подгруппаларга арахсар – главнай( ол эбэтэр А подгруппа) бастакы уонна иккис периодтар элемннарыттан саҕаланар, уонна побочнай ( В подгруппа) d-элеменнартан турар.
Периодтар
Иккис уонна уьус период элэмиэннэрэ s- уонна p-подоболочкалара туолар.
Тордус уонна бэьис периодтар перходнай d-элеменнэр декадаларыттан турар (скандийтан цинкаҕа диэри уонна иттрийтэн кадмийга диэри), кинилэр s-подоболочкалара Клечковскай быраабылатынан туолар, d-подоболочка бу иннинээҕи энергэтичэскэй ураабынь.
Тиит
Аҥаалык - бөдөҥ куруҥ тиит. Титирик - эдэр тиит. Иһирик - хойуу кыра титирик бөлкөйө.
Куба
300px|thumb|right|Куба
Биэ эмиийэ
Эмтэнэргэ туттуллуута
Өр кэмҥэ арыгы испит дьоҥҥо арыгыттан босхолонууларыгар туһлааҕа биллэр.
Туттуу суолтата
Норуот медицинэтигэр тымныйыы, гриппкэ итии уонна тиритии курдук сэбирдэхтэр туһаланаллар.
Тииҥ
Суолтата
Айылҕаҕа тыҥырахтаах кыылларга уонна көтөрдөргө аһылык буолар, үүнээйилэр тарҕанан үүнэллэригэр туһалыыр. Бултанар көрүҥҥэ киирэр. Кыһыҥҥы тириитэ былыр үрдүктүк сыаналанара. Билигин да бэргэһэ, оҕо таҥаһа тиктэргэ суолтата улахан. Этин сорох гурмааннар сөбүлээн сииллэр.
Михальчук Илья Филиппович
Илья́ Фили́ппович Михальчу́к (1957 сыл тохсунньу 2 күнэ, Куйбышев, ССРС) — урукку Арассыыйа политига уонна ил деятела, руководитель «Илин-Сибиир тутуу хампаанньатын» салайааччыта. .
Липецкай уобалас
Демография
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга1 162 235 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 48,33 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 71.04% (2013). Население — 1 162 235[3] чел. (2013) — 3-е место в Центрально-Чернозёмном экономическом районе и 45-е в России. Плотность населения — 48.33 чел./км².
Ковалевская Софья Васильевна
Олоҕун олуктара
1869 сыллаахха Гейдельбег университетыгар үөрэммитэ, онтон 1870 сыллааххтан 1874 сыллаахха Берлин университетыгар Т.В. Вайерштрасс салайааччылаах үөрэммитэ. Университет быраабылаларынан дьахтар лекциялары истэрэ бобуллар этэ, ол гынан баран Вейерштрасс математикаҕа дьоҕурун билэн үөрэҕин салайалара.
Революцияҕа уонна социализм утопиятыгар итэҕэйэрэ, ол иһин 1871 сыл муус устарыгар кэргэнинээн В.О. Ковалевскайы кытта Парижка тиийэн баран революционердары өйүүрэ, Парижскай коммуна деятелын В. Жалкары хаайыыттан таһаарарга көмөлөһөрө.
Оччугуй Ботуобуйа
Оччугуй Ботуобуйа үрэх. Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 342 км. Тардыытын иэнэ 11100 кв.км.
Өлүөнэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 40 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сэмэн Руфов
Айар үлэтэ
Айымньылара 1955 сылтан саҕалаан бэчээттэммиттэр.
Слепцов Дмитрий Иванович
1921 с. икки сылга күһэйиилээх үлэҕэ ыытыллыбыт. Онтукатын 1991 сыллааха реабилитациялаабыттара
Тиксии
Тиксии - куорат тииптээх бөһүөлэк.
Улахан Ботуобуйа
Улахан Ботуобуйа үрэх. Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 459 км. Тардыытын иэнэ 17500 кв.км.
Дьахтар эмиийэ
Түөс ситиитэ
\\\\\ Былчархай кэриҥэ уонна көрүҥэ дьахтар этиттэн-хааныттан тутулуктаах, ареола былчархай омоонугар киирэр, эт-хаан сайдара бытарар эбэтэр тохтуур, тиһигэ быстыбат овуляциялар саҕаланаллар.
Украин тыла
Кириллицанан суруллар. Сорох тыллара польскай тылга майгынныыр.
Экзоскелет
«Аватар» диэн киинэҕэ Сир олохтоохторо экзоскелеттары атын планетаҕа үлэлииргэ уонна сэриилэһэргэ тутталлар.
Сайдыы суола төрөөбүт тылга
«Ыччаппытын төрөөбүт тылынан иитии, үөрэтии – омукпут тирээн турар сүрүн соруга буолар... Төрөөбүт тыл оҕо киһилии киһи буола улаатарыгар сүдү суолтатын бары өйдүөх кэриҥнээхпит...», – И. Шамаев «Оҕону сахалыы кинигэни ааҕарга иитиэҕиҥ» диэн ыстатыйатыгар учууталлары, төрөппүттэри санаа атастаһыытыгар ыҥырбыта 2012 с. балаҕан ыйын 4 күнүгэр «Кыым» хаһыакка бэчээккэ тахсыбыта.
Таҥара уонна айыы
Санаа диэн олус кыра. Тугу эмэ биирдэ эмэтэ санаан аастахха киһи умнан иһэриттэн санаа ордук кыччыыр уонна улахан суолтата суох курдук өйдөбүллээх. Ону-маны оҥоруох иннинэ өйгө-санааҕа оҥорон көрүү, бу быһыы төһө табылларын, туох туһалааҕын быһаарыы өй-санаа сүрүн үлэтэ буолар. Киһи барыта олус элбэх баҕа, ыра санаалардаах эрээри, олортон олоххо туһалааҕа олус аҕыйах. Элбэх туһата суох санааларынан баһы толорон кэбиспэккэ олоххо туһалаах санаалары саныырга үөрэнии киһиттэн ирдэнэр биир тутаах көрдөбүл буолар.
Таҥара үөрэҕин биир сүрүн туһатынан куруук биир санааны саныы сырыттахха, ол санаа элбэхтик хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйдаҕына киһини бэйэтин салайар кыахтанарын дьоҥҥо өйдөтүү буолар.
Киһи бэйэтин санааларын сатаан салайа үөрэниэхтээх. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону киһи буолууга үөрэтэр, таҥара үөрэҕэ тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоро үөрэтииттэн саҕаланар. Киһи буолуу үөрэҕэр санааны салайыы, сөптөөх, киһилии суолунан салайан биэрии оҥоруллар, киһи быһыытын, сиэри аһара барбат буолууга үөрэтиллэр. Оҕо аан маҥнай бары быһыыларын барыларын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэнэриттэн, бу быһыылара үгэскэ кубулуйан ийэ кутугар иҥнэхтэринэ киһилии санаалаах, киһилии быһыылаах буола улаатар.
Былатыан
Платон кэпсэтиилэригэр сүнньүнэн тутаах киһинэн Сократ буолар. Үксүгэр Сократ дьону кытта кэпсэтэр, ону дьон логикаҕа итэҕэйэллэрин көрө сатыыр. Атын дьон ол кэпсээннэргэ Сократтан кыыһыраллар. Платону үөрэтэр дьон Сократ ону дьиҥнээхтик Платоҥҥа кэпсээбит дуу, эбэтэр, суолтата улаатарыгар көннөрү персонаж быһыытынан туттубут дуу диэн мөккүһэллэр.
Булт сиэрэ
Билигин буоллаҕына елерер эрэ туьугар диэбит курдук буолла. Постановление таҕыста онно весенняя охота диэн тахсыбыт. Бултааьын промысловой эбэтэр спортивнай буолар, манна чуолкайдамматах, таах просто елерун диэн.
Мин оннук ытар киьини кербутум. Куьунну куска биьиги урдубутунэн биэс кеҕен кэлбитин урдуктэр диэн ыппатахпыт, ону аннараа олорор киьи урдунэн кэлбиттэрин бэьиэннэрин биирдиитэ ытыалаан туьэрбитэ. Бары елен туспуттэрэ. Дьэ кыраьыабай ытыы этэ. Маннык ытар дьону киьи убаастыыр.
Ибн Сина
thumb|right|Ибн Сина Ибн Сина (Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbd Allāh ibn Sīnā, ) (төрөөбүтэ: 980, Бухара аттыгар, билиҥҥи Узбекистан — өлбүтэ: 1037, Хамедан, Иран) диэн Орто Азияттан төрүттээх аатырбыт эмчит уонна философ. Онтон таhынан кини астроном, химик, географ, логик, палеонтолог, математик, физик, поэт, психолог, үөрэхчит, саллаат, ил үлэhитэ уонна үөрэтээччи эбит. Ибн Сина бүтүннүүтэ араас үөрэх 450 үлэтин суруйбута, олортон 240 бүгүҥҥэ дылы тиийбиттэрэ.
Ойуур өтөҕүн тэллэйэ
Туттуллуута
Атын өтөх тэллэйдэрин курдук ордук иҥэмтэлээх тэллэйдэргэ киирсэр. Тута сиэнэр уонна маринуйданар.
Марха (өрүc)
Аал сырыыта Маалыкайга дылы.
Хайа
Т.к.: кая, гая, хая (түүр.) — таас хайа, очуос; кая (турок., болг.), коя (узб.) — таас хая; кая (перс, түүр. киирии) — таас хайа, очуос, хайа эниэтэ, томтор.
Дойдум биллиилээх киhитэ.
Соппуруон эдэригэр аймаҕа Ыстапаанныын Ньурба Бэстээҕэр бурдук тиэйэ сылдьыбыттар. Үс хааһах бурдугу, барыта сүүрбэ бууту, саас харааран эрэр өрүс сыырыгар аттара кыайан таһаарбатах. Онуоха Кэрэ Киһи уола атын булгуйан баран, таһаҕастаах сыарҕатын сыыр үрдүгэр бэйэтэ соҕотоҕун соһон таһаарбыт. Итини кэлин учуутал буолбут Маппый Мэхээлэтэ көрөн турбут уонна олус сөхпүт.
Аны хайа эрэ ыал сэттэлээх, «сири-халлааны сиҥнэриэх», силтэллибит-күлтэллибит байтаһын сибиинньэни идэһэлэнээри сылдьыбыттар. Уолдьах Кэрэ Киһи уола тиийэн кэлбит. Сибиинньэбит баҕар куотуо диэн, кинини кэлииккэ ааныгар тоһуйтарбыттар. Онтулара Соппуруон атаҕын икки ардынан куотаары утары күлтүгүлдьүйэн кэлбит. Киһи соһуйан хаалан, сибиинньэни икки иэдэһиттэн хап гыннарбыта, мэйиитэ бырдьас гына түспүт.
Туох эрэ иирсээнтэн сылтаан биир нуучча киһитэ Соппуруон киһи буолбут, сиппит-хоппут улахан уолун быһаҕынан анньан өлөрбүт. Кэрэ Киһи уола милииссийэлэргэ киирэн: «Хайдах дьүһүннээх-бодолоох киһи уолбун кыайбытай? Көрүһүннэрбэт буоллаххытына, саатар аанынан тойон эрбэҕин быктаран көрдөрүҥ», — диэн көрдөһө-ааттаһа сатаабыт.
Үөрэх икки өрүтэ
Туох барыта икки өрүттээҕин курдук үөрэнии эмиэ икки тус-туспа араарыллар өрүттэрдээх:
Кыра оҕолору үөрэтии уонна улахан, өйдөрүн-санааларын туппут дьон үөрэниилэрэ иккиэн тус-туспа хайысхалаахтар, тус-туспа төрүккэ, киһи өйүгэр-санаатыгар, ийэ уонна салгын куттарыгар олоҕураллар.
Аан дойду төрүт тутулуга «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэр уонна хаһан даҕаны уларыйар кыаҕа суох. Киһи туох барыта икки өрүттээх тутулуктааҕын билинэн хайа да диэки аһара баран халыйбакка олоҕун киһи быһыылаахтык олороро ирдэнэр. (1,35).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Ахта
Ахта — киһи эбэтэр атын тыыннаах харамай атахтарын ыккарда.
Степанова Евдокия Александровна
Степанова Евдокия Александровна — балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Кровков Матвей Осипович
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Приклонскай Иван Васильевич олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Зиновьев Петр Петрович анаммыт.
Интэриниэт
Интэриниэт устуоруйата
1990 сыллаахха ARPANET хотторон, суох буолар. Эмиэ бу сыл интэриниэккэ төлөпүөн көмөтүнэн аан бастаан киирии буолар (Dialup access – «дозвон»).
Ол сыл Аан дойдутааҕы ситим Консорциума (W3C) олохтонор, кини соруга - ситим стандаартарын оҥоруу.
Континент
thumb|300px|Сир континеннара
Майа нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Майа нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Майа.
Максимова Мира
Вегетарианскай олох майгытын тутуhар.
Кулгаах
Патологията
Киһи төрүөҕуттэн баар кэһиллиилэр, эчэйиилэр (акустическая травма, баротравма), кулгаах ыарыылара (отосклероз, болезнь Меньера, отит, лабиринтит).
Кулгаах култуураҕа
Үс көрүн кулгаах киэргэлэ баар — клипса, каффа уонна ытарҕа. Ытарҕа кэтэргэ киьи кулгааҕын бастаан баран үүттэтиэхтээх, клипса кэтэргэ кулгааҕы үүттэтэр наадата суох. Кулгаах үүттэниитэ аан дойдуга былыргы үйэттэн тарҕанан турар. Археологическай булуулар көрдөрүүлэринэн племенной култуураларга кулгаах үүттэниитэ быдан тарҕанан турбут эбит. Элбэхтэ археологтар кулгааҕыгар ытарҕалаах  муумуйалары булан турардаахтар. Оннук Симилаун диэн ледникка, Австрияга Эци диэн 5300 саастаах муумуйаны булбуттара.
Кыракый хорсун тостер
Ис хоһооно
Биир кыра уол баар Роби диэн ааттаах (сорох серияларыгар Боби дииллэр). Кини тыа саҕатыгар хайа быыһыгар төрөппүттэрин кытта олорбут. Улаатан баран Нью Йорк куоратка олохсуйа барар, колледжын бүтэрэн барар. Арай доҕоор, барбытын кэнниттэн пылесос уонна суорҕан тиллэн кэлэллэр, кэнники радио, лаампа тиллэр. Бары сээкэйдэр хаһаайыннарын көрдүү бараллар, онно тыаҕа мунан хаалаллар. Ынырык иэдээн буолар. Онтон биир киһи тутан ылар уонна кыра куоратка илдьэ барар (билиҥҥитэ Питтсбург куорат). Онно айдаан буолар. Кэнники Нью Йорк куоратка тиийэллэр, онно эмиэ айдаан бөҕөтө буолар.
РАК ЫАРЫЫ УОННА ОНУ УТАРЫ ОХСУҺУУ
ТИРИИ РАГА
Тирии рага, син биир атын миэстэ рагын курдук, доруобай тириигэ хаһан да үөскээбэт, уруккуттан өр кэмҥэ сылдьыбыт үөҥҥэ маарынныыр чорбойон тахсыылартан, чорбойо сылдьар араас мэҥнэртэн, оһон биэрбэт быһа барыылартан, дьуккуруйуулартан, баастартан, ордук чэрдийбит тириигэ үөскүүр. Ити ыйыллыбыт рак иннинээҕи диэн ааттанар тирии маннык уларыйыыларын тутатына эмтэтии тирии рагын үөскээһинин бопсуу эрэллээх бириэмэтинэн буолар. Тирии бу уларыйыылара рак буола кубулуйар түбэлтэлэригэр тириигэ биллэр-көстөр бэлиэлэр үөскүүллэр, чуолаан эттэххэ бааһырбыт миэстэ кытаанах модьоҕо курдук кытыылаах уонна түгэҕэ араҕастыҥы-күрэҥ хахтаах буолар. Тирии рага операциянан эбэтэр рентген, радий сардаҥатынан эмтэниллэр, онон ордук эрэллээх түмүктэри итинник эмтээһин биэрэр. Тирии рагын кэмигэр эмтэттэххэ толору үтүөрдүллэр.
Гоголэвэ
Гоголэвэ (Гоголеве) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 609 (2013).
Гагарин Иван Михайлович
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Зиновьев Петр Петрович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Арсеньев Михаил Афанасьевич уолунаан Арсеньев Андрей Михайловичтыын анаммыттар.
Томпо улууһа
Демография
500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
Суорун Омоллоон
Аатын суолтата
Омоллоон – Боотуруускай улууһун төрүттээччитэ (уокурук).
Сахалыы
Т. 1. Драматическай айымньылар. - 616 с. Т. 2. Кэпсээннэр, остуоруйалар, ыстатыйалар, очеркалар уонна хоһоонунан айымньылар. — 448 с.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
200px|thumb|right|Суорун Омоллоон|сигэ=Special:FilePath/СуорунОмоллоон.jpg
Киһи быһыылаах киһи
Оҕону киһи быһыытыгар үөрэтии сүрүн төрүтүнэн «Туох барыта икки өрүттээҕин»; үчүгэйин уонна куһаҕанын арааран биллэрии, хайа да диэки аһара барыы олоххо уустуктары үөскэтэрин быһааран иҥэрии буолар.
Арсеньев Михаил Афанасьевич
Бу дьон иннинэ бойобуоданан Гагарин Иван Михайлович олорбут. Кинилэр кэннилэриттэн бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич анаммыт.
Сивцев Афанасий Егорович - Дьиибэ Бытык
Кини дьиэ кэргэнин туһунан этэр буоллахха, бастакы кэргэнэ Иккис Модуттан төрүттээх Орлова Мария Гавриловна диэн эбит уонна иитэ ылбыт кыыстарын аата Параскева. Биир төрөппүт уоллаахтара сэрииттэн төннүбэтэх үһү.
(Дьиибэ Бытык олоҥхотуттан быһа тардыы)
«Максим часто бывал во власти безудержной фантазии и героики эпоса олонхо, слушая «Эр Соҕотох», « Нюргун Боотур» в импровизации олонхосута Афанасия Егоровича Сивцева -«Дьиибэ Бытыка», который владел изысканностью речи, красивым голосом и музыкальностью. Не раз с гурьбой хатырыкских ребятишек Максим шумно проносился верхом на палке, воображая себя сильнейшим богатырем-олонхо, громящим злые силы на земле» («Максим яркий» (Жизнеописание Максима Кировича Аммосова), НИИ PC (Я), 1992 г. стр. 6).
Меридиан
География меридиана
thumb|right|289px|Меридианнар араҕас өҥүнэн көрдөрүллүбүттэр. [[Экватор — күөх. Параллеллэр быстах дьураанан.]] Меридиан географияҕа — Сир полюһуттан полюһугар дылы ыытыллыбыт көнө дьураа. Туох баар меридианнар усталара 20 003,93 км. Биир меридиан точкалара барыта биир усталааһыҥҥа, ол гынан баран араас кэтирээһиҥҥэ сыталлар. Аан дойдуга саҕалыыр меридиан Гринвич, Гринвич (Темза уҥа өттүгэр баар Лондон сорҕото) нөҥүө ааһар. От Гринвичского меридиана ведётся счёт долгот. thumb|left|289px
Козин
Козин (Козин) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 229 (2012).
Таатта
Үрэх кытыытыгар уопсайа 15 нэhилиэк баара ааҕыллар. Таатта үрэх үс улууhу таарыйан ааhap: баha Аммаҕа, ортоку сунньэ Чурапчыга, алын сууругэ Тааттаҕа. Нэhилиэктэр улаххан анаардара тыа хаhаайыстыбанан дьарыктанан, аhaaн-сиэн олороллор. Кыhынын Таатта уутун иhэн туорууллар.
Иванов Иван Герасимович
Аатын үйэтитии
2004 сыл олунньу 24 күнүгэр Элгээйи олохтоох библиотекатыгар И. Г. Иванов — Уйбаан Нуолур аата иҥэриллибит.
Саха Республикатын народнай артыыската Анастасия Варламова
2000-2005 сс. "Ырыа кутаата" телевизионнай циклы поэт Н.урсуннуун эфиргэ бэлэмнээн таһаарбыта.
ХХ үйэ бастыҥ ырыата буолбут "Аҕам алааһа" уостан түспэт күндү айымньы. Бу ырыа хас биирдии саха киһитигэр кини төрөөбүт төгүрүк алааһын, көлүччэ күөлүн, таптыыр хатыҥын, ийэ-аҕа тапталынан угуттаммыт дьоллоох оҕо сааһын санатар, ол иһин итини бар дьон юэйэтигэр, киниэхэ эрэ анаммыт курдук сүрэҕинэн-быарынан чугастык ылынар.
Улуу Тойон таҥара туһунан
Үрүҥ Аар Тойон таҥара сымнаҕас, намыын, сэмэй майгылаахтар таҥаралара буоллаҕына, Улуу Тойон таҥара кытаанах, хардааччы майгылаахтар, эр дьон таҥаралара буолар уонна эти-сиини, хамсана үөрүйэҕи кытта быһаччы тутулуктаах үөрэҕи, билиини тарҕатар.
Туһаныллыбыт литература
2. Серошевский В.Л. Якуты. Опыт этнографического исследования. – 2-е изд. – М.: 1993. – 736 с.
6. Боло С.И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену. – Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1994. – 352 с.
Барашков Сэмэн Петрович
Көмүс хостуур бириискэлэри аһылыгынан хааччыйан байбыт киһи.
Бэйэтин хаһаайыстыбатыгар аныгылыы техниканы туттубута: ат уонна паар көлөлөөх молотилканы, тимир сири хорутар малы. Дьиэтигэр электричествоны киллэрбитэ.
Тохсунньу
Түөлбэ тылыгар
күн тахсар ыйа (Туруханскай кыраай), ороһуспа ыйа (Булуҥ), хараҥа ый (Булуҥ, Верхоянскай), туман түһэр ыйа, тымныы баһа тостор ыйа
Амстердам
Амстердамҥа Гринпис сүрүн офиһа турар.
Киин куорат киин уулуссата-Дамрак, онно культура кииннэрэ, элбэх кафелар, идэтийбит мастарыскыайдар уонна музейдар бааллар. Онтон Рокин уулуссатын кытта Дамрак түһэр сиригэр историческай площадка турар. Болуоссат арҕаа өттүгэр — Королевскай дыбарыас биир тутаах архитектурнай объектара, кини 200- тэн тахса сыллааҕыта Голландия монархаттарын резиденцията буолар. Музей аттыгар Тюсо баар. Олбуор илин өттүгэр — 1956 сыллаахха нацизмы утары охсуһууга анаммыт национальнай монумент.
Сиир туус
Хостонор ньымата
Таас туус шахтаттан хостонор. Бу тууска уу да, итии да дьайбат.
Оҥорон таһаарыы
Саамай былыргы туус буһарар оһох Европа уонна Илиҥҥи Азия территориятыгар булуллубута. Ону Болгарияҕа Чернай муора кытылыгар Провадия Солницата сэлиэнньэҕэ археологическай хаһыы кэмигэр арыйбыттара. Бу сэлиэнньэ биьиги эрабыт алта тыһыынча сыл иннинэ саамай улахан тууһу оҥорон таһаарааччы куоратынан биллибитэ. Улахан туой куупал курдук быһыылаах оһохторго оргутан тууһу ылаллара. Биэс тыһыынча сыл бүтүүтэ тууһу оҥорон таһаарыы 4-5 тоннаҕа тиийбитэ.
Химия промышленноһа
Туус промышленноска соданы, хлору, солянай кислотаны, натрий гидроксидын уонна тимир натрийын ыларга туттуллар.
1553
1553 сыл.
Самара уобалаһа
Самаара уобалаһа (нуучч. Самарская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Самаара.
Сороки
Олохтоох дьоно
Омуктарынан:
Эритрея
Эритрея (араб. إرتريا Iritriya) диэн хотугулуу илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Судан арҕаа, Этиопия соҕуруу уонна Дьибути соҕуруулуу илин. Илин уонна хотугулуу илин Кыhыл байҕал баар. Иэнэ 118,000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 4,400,000. Киин куорат Асмара.
Икки өрүтү тэҥнээһин
Икки өрүт туох эмэ быһаарыыны ылынарыгар иккиэннэрин тус-туспа бара сылдьар баҕаларын аахсан икки өрүттэри иккиэннэрин тэҥнээн, тэҥнэһиини олохтоон, ол аата икки өрүт көрдөбүллэрин икки ардыларынан, ортотунан түбэһэр быһаарыыны ылыннахтарына табыллар. Икки өрүт сөбүлүүр быһаарыыта хайаан да икки тус-туспа баҕа санаалар икки ардыларынан буоллаҕына эрэ иккиэннэрин баҕа санааларыгар сөп түбэһэр кыахтанар.
Сайдыылаах омуктар, нууччалар кэлиилэригэр урукку балаһыанньа тосту уларыйыытыгар, икки өрүттэн биир табатын, иккиһин талан ылбыт сахалар баһылыктара оччолортон даҕаны «Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыыны тутуһалларын биллэрэр.
Васильев Степан Васильевич
Кини туһунан
С. В. Васильев биир сыл сэттэ ый сүүрбэ күн устата бастаан утаа Бутырскай, кэлин Лефортовскай хаайыыларга түүннэри-күнүстэри салҕанан ыытыллыбыт ИДЬНК органнарын элбэх ахсааннаах доппуруостарыгар олус тулуурдааҕын көр­дөр­бүтэ: кими даҕаны этэн биэрбэтэҕэ уонна киниэхэ буруйдааһын оноһуллар «өстеөхтүү, үспүйүөннүүр, советскай былааһы утары туһуламмыт» дьайыыларын би­лиммэтэҕэ, Аммосовы, Бараховы, Ойуунускайы, Попову, Захаренконы уонна ба­ры атын репрессияламмыт дьону партия уонна норуот иннилэригэр буруйа суох­та­ры­нан аахпыта. Коми АССР Канин Нос бөһүөлэгэр лааҕырга хаайыллан сытан. Сталинҥа, Берияҕа, Ярославскайга, Землячкаҕа ыыппыт суруктарыгар Аммосовы, Ба­раховы, Ойуунускайы, бэйэтин уонна да атыттары политическай реабилитация­лаа­һын туһунан боппуруоһу хаста даҕаны туруорбута.
Тарасов Савва Иванович
Айар үлэтэ
Бэйэтэ, республика бастыҥ поэтын быһыытынан, поэт Михаил Тимофеевтыын Саха Сирин өрөгөйүн ырыатын тылын суруйбута. Бу үлэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Махтал суругунан бэлиэтэммит.
1995 с. Дьокуускайга буолан ааспыт Россия суруйааччыларын холбоһугун тахсыы Пленумун тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ эбит.
Көрдөө
Олох сайдан, өй-санаа тупсан, уларыйан, дьон-аймах үксээн иһиитэ киһиэхэ араас көрдөбүллэр элбээн, кэҥээн иһиилэригэр тириэрдэр. Ол курдук дьон тыа быыһыгар биир эмэ буолан сылдьар эрдэхтэринэ, ханнык да эбии көрдөбүллэр суох этилэр, киһи көҥүлүнэн, талбытынан сылдьар курдук сананара. Билигин киһиэхэ, дьону кытта бииргэ олорууга, үлэҕэ-хамнаска, үөрэххэ аналлаах, хайаан да тутуһуллуохтаах көрдөбүллэр элбээн иһэллэр. Бу көрдөбүллэри халбаҥнаабакка толорор оҕо киһи буолууну ситиһэр уонна киһи быһыылаахтык биирдэ бэриллэр олоҕун олорор кыахтанар.
Морганьи, Джованни Баттиста
Джованни Баттиста Морганьи (Giovanni-Battista Morgagni;,  — , ) — Италия бырааһа, паталогия анатомиятын төрүттээччи. Араас ыарыыттан өлбүт дьон истэрин хайытан көрөн, мэдиссиинэ устуоруйатыгар аан бастакынан бэйэтин кэтээн көрүүлэрин сурукка тиспитэ, ыарыы төрүөттэрин ойуулаабыта; ол кэтээн көрүүлэр кэлин киһи иһин хайытыыга көстөр ыарыылары чопчу билэргэ уонна тыыннаах киһи ыарыытан кытта тэҥнээн көрөргө төһүү буолбуттара. Падуеҕа 59 сыл устата анатомия бэрэпиэссэринэн үлэлээбитэ. Ол кэмүэ кэлин Италия бастыҥ анатомнара буолбут дьону иитэн-үөрэтэн таһаарбыта.
Куала Лумпур
Устуоруйата
Куала-Лумпур 1857 сыллаахха төрүттэммитэ. 1880—1978 сылларга Селангор киин куората буолар. 1946—1957 сылларга биир кэмҥэ британскай колония административнай киинэ буолар (1946-1948 с. Малайскай сойуус аатын сүгэ сылдьыбыта), 1957—1963 тутулуга суох Малайя Федерация киинэ, 1963с Малайзия киинэ, олунньу 1 кунуттэн 1972 с. сити (англ. city)статуһун сүгэр, 1974 с. — Федеральнай территория статуһа.
Испания
Политиката
1 Nomenclature of Territorial Units for Statistics
Тукулан (өрүc)
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Сордоҕун сиһи быһа охсор. Тардыытыгар 200 күөл баар.
Омолой
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ
Икки чаастан турара. Бастакы чааһыгар Саха уобалаһын уонна Арассыыйа судаарыстыбатын салалталарын иһитиннэриилэрэ, ыраахтааҕы ыйаахтара, Саха сирин күбүрүнээтэрин аатыгар киирэр Дуума, Ис дьыала министиэристибэтин, бэлииссийэ, атын судаарыстыба уорганнарын матырыйааллара бэчээттэнэллэрэ. Ону сэргэ Уркуускай генерал-күбүрүнээтэрин, Саха күбүрүнээтэрин дьаһаллара, Дьокуускай уокуруктааҕы суутун биллэриилэрэ, быһаарыылара тахсаллара. Хаһыат иккис чааһыгар Саха сирин Куораттааҕы дууматын бороткуолларын испииһэгэ, тахсыбыт быһылааннар бидэмэстэрэ, биллэриилэр бэчээттэнэллэрэ.
Алын Новгород уобалаһа
Аллараа Новгород уобалаһа, (Нууччалыы: Нижегородская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Аллараа Новгород.
Экономика
Олус күүстээх - машинострение, химия, тимир уулларыы.
Белки
Белок— тыыннаах харамай уонна үүнээйи тканын тутулун, үлэтин төрүтэ буолар уустук органическай вещество. Бу уустук оҥоһуулаах  молекулаттан турар органическай вещество. Кини пептидной сибээһинэн силбэспит альфа-аминокислоталартан турар. Тыыннаах организмҥа баар белоктар ханнык аминокислотаттан тураллара генетика  куодунан быһаарыллар. Саамай боростой оҥоһууулаах белогу ыларга 20 тахса биир тииптээх  аминокислоталар туттуллаллар. Бу аминокислоталары араастаан холбоотоххо элбэх атын-атын көруҥнээх белоктар үөскүүллэр. Тыыннаах организмҥа хас да белок молекулалара холбоспуттарын түмүгэр өссө уустук оҥоһуулаах комплекстар үөскүүллэр.
Белок туһунан үөрэтии элбээн истэҕин ахсын  Мульдер теориятын утарааччылар эмиэ бааллара. Ол да буоллар 1850 сыллар бүтүүлэригэр  бу үөрэҕи үгүстэр сөптөөх диэн ылыммыттара.
Стасов Павел Михайлович
Олоҕун олуктара
1936 сыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр Ньурба улууһун Чаппанда нэһилиэгэр төрөөбүт. Биэс сааһыгар төгүрүк тулаайах хаалбыт. Ийэтэ олох кыра сырыттаҕына суох буолбута, онтон аҕата биэс сааһыгар аармыйаҕа сулууспалыы сылдьан Аҕа дойдуу Улуу сэриитигэр ыархан бааһырыыттан өлбүтэ. Ким да иитэр киһитэ суох буолан, 1941 с. 1945 с. дылы Чаппанда нэһилиэгин интернаатыгар иитиллибитэ. 1945 с. Куочай нэһилиэгэр тулаайах оҕолор дьиэлэригэр олорбута уонна иитиллибитэ. Икки сылынан (1947 с.) кылааска үөрэнэ сыррыттаҕына Ивановтар диэн ырааҕынан аймахтара иитэ ылбыттара (Иванов Прокопий Петрович – Куочай нэһилиэгин тулаайахтар дьиэтин дириэктэрэ). Төрдүстэн сэттис кылааска дылы аймахтарыгар олорон Ньурба орто үөрэҕин оскуолатыгар үөрэммитэ. 1952 с. 7 кылаас кэннэ Алдан куоратын Горнай техникумугар үөрэнэ киирбитэ, онно үөрэнэр уонна оророр услуобуйата суох буолан, биир сыл үөрэнээт Дьокуускай куорат физкультурнай отделениетын училищетыгар киирэн 2 сыл үөрэммитэ. 1955 – 1958 с. Сахалин арыытын Карсака куоратыгар советскай армияҕа үрдук тефлонист матроһунан сулууспалыы сылдьыбыта 1958 с. армия кэннэ балаҕан ыйыгар Дьокуускай куоракка совнархоска болуотунньугунан үлэлии киирбитэ.
Уйаанддьы (нэһилиэк)
Күһүн 2008 с-ха 700 дьиэ табатын ыстаадата сыһыарыллыбыта. Аҕыйах ыал ынах сүөһү, сылгы ииттэр.
Баһылыктара Голиков Юрий Васильевич, идэтинэн ветврач, эбээн. Оскуола иһинэн "Гарпанньа" эбээн этнофольклорнай үҥкүү ансаамбыла үлэлиир. Салайааччыта Колесова Ульяна Васильевна, СР үтүөлээх учуутала.
Дьокуускай (аэропорт)
Аэропорка «Якутия», «Полярнай авиалиниялар», «Илин» хампаанньалар базаланар сирдэрэ.
Емильчино
Емильчино (Ємільчине) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 785 (2012).
Хотугу омуктар суругунан утумнарын сиэктэрэ (Национальнай бибилитиэкэ)
Үлэһиттэр
Сиэктэргэ араас сылларга Саввин Егор Михайлович, Старков Петр Николаевич, Багаев Михаил Владимирович, Кейметинова Ольга Никифоровна, Кудрина Нина Егоровна, Яковлева Мария Егоровна, Карадчина Галина Софроновна, Потапова Любовь Николаевна үлэлээбиттэрэ уонна үлэлии сылдьаллар.
Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
400px|thumb|left|Павловскай куйаартан көстүүтэ
Орёл уобалаһа
Орёл уобалаһа, (Нууччалыы: Орловская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Орёл.
Сир баайа
Тимир рудата (Курскай Магниттаах Аномалията), бороҥ чох, испиэскэ тааһа, туой, кумах.
Охлопков Василий Егорович
Сигэлэр
Биобиблиографический справочник
Ороссолуода нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 537 киһи (2007 сыл).
Иванова Ксенья Гаврильевна
Сэрии ыар тыына Сэбиэскэй Сойуус норуотугар туспутэ. Ол курдук үгүс эр дьон, эдэркээн бастыҥ уолаттар, кыргыттар фронҥа ыҥырыллыбыттара. Үгүстэрэ уоттаах сэрии хонуутугар тыыннарын толук уурбуттара. Оттон тыылга хаалбыт дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор, эмээхситтэр, кыайыы туhугар бэйэлэрин харыстаммакка үлэлээбиттэрэ. Ити хорсун дьон иhигэр мин эбэм Иванова Ксения Гаврильевна баар этэ. Кини сэрии саҕаланыытыгар 15 эрэ састаах кыысчаан этэ. Ксения Гаврильевна ахтыытыгар сэрии саҕана, аас-туор олох кэмигэр ыраах Саха Сиригэр, Сунтаар улууһугар тыа сирин промышленнаоhа бастакы хардыылара саҕалламмыттара көстөр. Кини ахтыытын уөрэтэн, ол кэмнээҕи ыарахан олоҕу кыракый кыысчаан санныгар сукпутун сөҕө-соhуйа биллим, кыайыы туhугар бэйэни харыстаммакка эйэлээх олох туhугар охсуhуу-улэ киhини сөхтөрөр ол саҕанааҕы көлуөнэҥэн киэн туттуу, кинилэр үлэлэрэ үүнэр көлуэнэҕэ холобур буолар. Иванова Ксения Гаврильевна 1926 сыллаахха Тойбохой нэhилиэгэр колхозтаах кэргэнигэр төрөөбутэ. Аҕата Гаврил Уаров Тойбохой Туойдааҕыттан төруттээх, ийэтэ Татьяна Иванова Арыылаах Бакымдатыттан төруттээх. Ксенья бу ыалга бастакы оҕонон күн сирин көрбутэ, балта Варвара төрүүрүгэр ийэтэ өлөн, тулаайах хаалаллар. Ыал улахан оҕото буолан дьиэ ис-тас үлэтигэр сүрүн көмөлөhөөччүнэн буолбута. 10 саастааҕар Тэҥкэттэн сатыы хааман 5 кылааска диэри оскуолаҕа уөрэнэр. Оскуолаҕа уөрэнэ сырыттаҕына аҕата Мария Христофоровнаны кэргэн ылар. Сэрии кэнниттэн кыыстаах уол оҕолоноллор. Кини оҕо сааhыттан ол кэмнээҕи күүстээх үлэтэ бэлиэтэммитэ. Сэрии сылларыгар үчүгэй үлэтин иhин 1946 сыллаахха, алтынньы 6 кунугэр «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 годах» диэн Сталин төбөлөөх мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Ол курдук эбэм сэрии саҕанааҕн күүстээх үлэтэ Улуу сэриигэ Кыайыыны уhансыбытынан киэн туттабын, ол кэмнээҕи көлүөнэ үлэтэ үтүө холобур буолар. Биhиги дьоллоох олохпутун иhин уhансыбыт үлэлэрин-сырыыларын үүнэр эдэр ыччат ытыктыах, сүгүрүйүөх тустаах.
1564
Туох буолбута
Муус устар 30 - Дерпт бойобуодата кинээс Андрей Михайлович Курбскай, Иван IV ыраахтааҕы политикатын утаран таҥнарыахсыт аатын ылан Польшаҕа куотар. Кинини билигин «бастакы диссидент» диэн ааттыыллар.
Үөт тоҥсоҕойо
thumb|right|Үөт тоҥсоҕойо Үөт тоҥсоҕойо (малый пёстрый дятел, ) - эриэн тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр үөскүүр көтөр.
Иванов Василий Иннокентьевич
Олоҕун олуктара
Оскуоланы бүтэрээт, Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.
1973 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ. Хаҥалас улууһугар Покровскай балыыһатыгар ананан үлэлээбитэ.
Монголия
Монгол Улус (монг. Монгол улс) диэн Киин Азия дойдута. Россия уонна Кытай икки ардыларыгар баар. Киин куората — Улаанбаатар. Байҕалга тахсыыта суох.
Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 157 киһи (2007 сыл).
Брянскай уобалас
Сир баайа
Кумах,туой, тутуу материаллара, фосфориттар.
Маак Ричард
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Ы
Ы - Саха алпабыытын 36-с буукубата.
Бокса тумугэ
54 киилэҕэ Россия икки төгүллээх кыайыылааҕа (2005-06) Али Алиев иккис киирсиитигэр омскай уолугар Зинат Жандыбаевка олох хотторон кэбистэ. Зинат омугунан казах, аан дойду сэбилэниилээх күүстэрин икки төгүллээх чемпиона, Россияҕа иккитэ призердаабыта (2004, 2006). Интернакка суруйалларынан урут наар балылла сылдьыбыт үһү. Геннадий Ковалевка эҥин наар мэһэй буола сылдьыбыт. Быйыл Германияҕа турнирга аан дойду призерун, олохтоох уолу олус эрэллээхтик кыайбыт. Көнө күүстээх охсууларынан, дагестанецы сабыта сынньан кэбистэ. Сорох очкотун олох аахпатылар, ол үрдүнэн 1-5, 4-12, 10-19, 16-27 туох да олус эрэллээхтик фавориты кыайда. Кэлиҥҥи Аан дойду кубогар Россия чиэһин көмүскүү сылдьыбыт Илья Максимовы (Хабаровскай) финал 1/16 чиэппэригэр чуваш уола 19 саастаах Волков Женя 3-7, 6-16, 10-24, 14-28 тоҕута сынньан кэбистэ, нокдаун эҥин ыыта сырытта! Кэлин сэниэтэ олох эстэн хаалла. Эмиэ 19 саастаах москвич Сергей Водопьянов маҥнайгы киирсиитин үчүгэйдик кыайан баран, иккис киирсиитигэр эмиэ москвич Соломонов рингаҕа тахсыбата, быһа хоттордо.
Биһиги уолбут, Россия оҕолорго 2001 сыллаах чемпиона, Россия сэбилэниилээх күүстэрин кыайыылааҕа Коля Дмитриев биир дойдулааҕын Сыроватскай Васяны олус итэҕэтиилээхтик баһыйа тутта. Онтон икки киирсиигэ кытаанах характердааҕын көрдөрөн, Каюмовы уонна Амбарцумяны олус тыҥааһыннаах киирсиигэ кыайбыт люберец Дробышев Пашаны 7-2, 6-12, 10-21, 13-28 итэҕэтиилээхтик кыайда. Урут 2000 сылга Азия оҕолоругар бастыырын көрдөххө, мельница курдук алларааттан-үөһээттэн туох-да тохтоло суох биэртэлиир буоллаҕына, бу сырыыга Дмитриев кэтэһэ сылдьан очко хомуйар буолбут, бэйэтэ туох да сүрдээҕин ол сылдьан аһарар. 57 киилэҕэ кэлин киллэриллибит Андрей Трофимов маастар Евгений Градовиһы кытта киирсиигэ кэлин рауннарга сэниэтэ тиийбэккэ эһиннэ, киһитэ күүһүнэн баһыйара бэрт эбит. 7-5, 13-10, 18-20, 20-33 маҥнай кыайан иһэн хоттордубут. Онтон 146 киирсииттэн 135 кыайбыт дагестанец Альберт Селимов Евгений Градовичы 26-11 илиитин олох түһэрэ сылдьан, атаҕынан сүүрэ сылдьан, икки илиитинэн тэҥинэн оонньоон, астыктык кыайда. Россия үс төҕүллээх призера, 2001 сыллааҕы кыайыылааҕа Афанасий Поскачин Челябинскай уола Стрелков Андрейы 7-2, 12-8, 18-11, 28-12 нокдаун эҥин ыытан кыайыыта уолбут олох үчүгэй эбит диэн, эрэх-турах санааны үөскэттэ. Саха уола Гавриил Саввин Москва маастара Иван Соломоновы 3-5, 13-7 маҥнай кыаттаран иһэн, кыайыыга улахан дьулуурдааҕын көрдөрөн 19-19 тэҥнээтэ, бүтэһиккэ биир төбө үрдүк уолга харса суох кииртэлээн 28-24 кыайан, эмиэ улахан үөрүүнү-көтүүнү аҕалла. Онтон Саха сирин представитела (омуга бурят) Владимир Будаев Новосибирскай уолун 19 саастаах Хасан Иргашевы наар ыга сырытта, харса суох кииртэлээтэ, баһыйа тутта да, судьуйалар киниэхэ олох аахпатылар 6-3, 24-19 кыайан иһэн, 25-26 буолла, төрдүс рауҥҥа 34-40 хотторууну биэрдилэр. Онон аны Саввин Иргашевы кытта боруобалаһар буолла. Хасан сахаларга ыарахан тыыннаах эбит, өсөһү өссө өһөс баһыйар диэни тутуһан, сынтарыйбат кыайыыга дьулуурун көрдөрөн туран 4-7, 7-17, 13-27, 19-33 рингаттан эмиэ кыайан таҕыста. Дистанцияттан сылдьан биирдиилээн охсон очко хомуйда. Дьэ онтон Афоня Поскачины утары таҕыста. Бу сырыыга киирсэ сатаата да, биһиги киһибит маастарыстыбата үрдүгэ бэрт буоллаҕа дии, 6-3, 12-6, 17-11, 26-13 булчут курдук бэргэнник ытыалаан наадалаах очколары хомуйда.
81 киилэҕэ Саха сирин боксера Тенгиз Гугунава бэйэтиттэн икки төбө улахан Евгений Макаренкоттан олох куттаммакка кииристэ! Олох аһаҕастык кииртэлээтэ, Макаренко күлэ-күлэ ыксаан кууһан ылан эрэ тохтотолоото. Киирсии ахсаана 7-3, 20-6, 28-8 түмүктэннэ. Онтон кэлин аан дойду Кубогар 2005 сылга бастаабыт Макаренко үс аан дойдутааҕы турнир кыайыылааҕар Калининградтан кэлбит Александр Московскайы экзаменнаата. 8-5, 16-11, 24-18, 31-22, эдэр уол үтүөлээх маастары көлөһүнүн тохто. Сорох табыытын төрүт аахпатылар. Артур Бетербиев хайдах эрэ былыргы маастардары, ордук олимпийскай чемпион Валерий Попенченконы санатар. Олох аһаҕастык киирсэр. Ким күүстээх удардары тулуйар диэн санаалаах эрэ киирэр, онтон бэйэтэ этэ-сиинэ толорута туох да хотутуо суох курдук. Ол курдук ингуш Адам Белхороевы сынньыһыыга 24-10 олох тоҕута биэртэлээн, иккитэ нокдаун саайан үһүс рауҥҥа бэриннэрдэ. Иккис киһитэ москвич Михалкин үчүгэй боксер эрээри, ону көрөн, саллан рингаҕа тахсыбата. Хата свердловчанин Егор Мехонцов киирсэрин сөбүлүү көрдүм. Түргэнник сериянан үлэлиир. Иванов Никитаны уонна Федоров Антоны тулуталаабата, ас гыммата.
Россия 2005 сылга үрүҥ көмүс финалиһа, 2006 сыл призера Европа ыччаттарга 2000 сыллааҕы кыайыылааҕа башкир омук Нияз Файзуллин Хизир Плиевы кыайан баран, Хизир Исмаиловы кытта киирсиитигэр үнтү түһэннэр соҕурууттан самолетынан аҕалыллыбыт, сыаналаах ринганы көтүрэ сырыттылар. Киирсии эмиэ иккис рауҥҥа ахсаан аһары баран тохтотулунна. 21 саастаах, Европа эдэрдэргэ кыайыылааҕа Аршба Давид (Москва) үс чаҕылхай кыайыыны сурунан полуфиналга таҕыста. Хайсаров, Файзуллин курдук маастардары таһаҕас оҥостубата. Файзуллины 18-27 ахсаанынан кыайда.
Сииктээх
Нэһилиэнньэтин ахсаана 303 киһи (2007 сыл).
1569
1569 сыл.
Тохтоо Бөгө
Сарсыҥҥы күнүгэр кэлбит сүүһүнэн тыһыынча ахсааннаах Мухаммед Текеш хорезмшах аармыйата, кыргыһыы хонуутугар биир эрэ тыыннаах, олус ыараханнык бааһырбыт меркит бииһин буойунун булбут. Аатырбыт-суолурбут улуу моҥуоллар аҕыйах уонча киһини кытта хас эмэ күнү быһа эр-биир киирсибиттэрин дьиктиргээн, хорезмшах аармыйата  моҥуоллары эккирэппит. Кыргыһыы канглы бииһин сиригэр буолбута биллэр.
Түһүү
Сүжэта
Абааһылары кытта охсуһаллар. Бары өлөллөр, биир кыыстан ураты, ол кыыс эмиэ ол абааһылар курдук абааһы пещера олохтооҕо буолан хаалар.
Авксентьева Сардаана Владимировна
Олоҕун олуктара
Маҥнайгы үлэтин Дьокуускайдааҕы ВЛКСМ Өктөөп оройуоннай кэмитиэтигэр саҕалаабыта. .
Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ
Олох үөрэхтэрэ барылара киһи үтүө баҕа санаатынан буолбакка, олох кыһарыйыытыттан хайаан да билэргэ тиийиллэр үөрэхтэр буолалларынан Улуу Тойон таҥара үөрэҕэр киирсэллэр:
Өрт турааҕа
Өрт турааҕа (, грач) — Тураахтар уустарыгар киирэр кыра тураах.
Атаки
Атаки (Otaci, Атаки) — Молдова Окницкай оройуонугар баар куорат. Днестр өрүс уҥа кытылыгар Украина кыраныыссатыттан чугас сиргэ турар.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы
Дьон сөбүлээбэт, сирэр, туһата суох быһыыларын куһаҕан быһыы диэн ааттыыллар. Маннык быһыылары оҥорбокко кыһаналлар, оҕолорун олору оҥорумаҥ диэн үөрэтэллэр.
Буукуба
Биир буукуба хас да ойуулаах, көрүҥнээх буолуон сөп.
1572
1572 сыл.
Эр дьон таҥаралара
Оҕо кыра, саҥа улаатан иһэн төрөппүттэриттэн саллара, чаҕыйара, куһаҕаннык, сыыһа хамсаммата, этэр тылларын хайаан да толороро эрэ бэрээдэктээх, бэрээдэги тутуһар буола үөрэниитигэр, оннук үгэстэри үөскэтинэригэр тириэрдэр. Төрөппүтэ этэрин истибэт, толорбот оҕо кырата бэрээдэгэ суох, куһаҕан быһыылаах киһи буола улаатыан сөбүн таба өйдөөн, оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүт бэйэтэ этэрин истэрин, хайаан да толорорун араас туһалаах ньымалары туһанан ситиһэрэ ирдэнэр. Бу ирдэбил оҕо майгынын уратыларыттан тутулуктанан араас көрүҥнэрдээх буолуон сөбө «Чапчархай уонна манньа» диэн үлэҕэ ырытыллар. (1,12).
Төрөппүт уол оҕотугар кытаанах, чиҥ көрдөбүлэ оҕоҕо тугу эмэ куһаҕаны оҥороруттан көмүскэли, тохтотор күүһү үөскэтинэригэр туһалыыр. Оҕо тугу эмэ билбэтин оҥороругар “Аҕам туох диэҕэй?”- диэн ыйытыыны бэринэн, тохтуу, толкуйдуу түһэн ылар кэмнээх буолара, быстах санаатын уларытарыгар тириэрдэринэн, куһаҕан быһыыны оҥорорун аҕыйатар. Билигин сааһыран олорон киһи оҕо эрдэҕинээҕитин санаатаҕына аҕата куруук үлэлэтэ, ону-маны оҥотторо сылдьара, сыыһа-халты оҥордоххо көннөрө охсон биэрэрэ, сороҕор мөҥөрө кыра эрдэххэ, элбэхтик оонньуу сылдьыы үчүгэй курдук эрдэҕинэ, санааҕа куһаҕан, соччо үчүгэйэ суох этэ. Аҕа үлэттэн кэлиитигэр бэрээдэк тупсара эбиллэн тоһуйуллара. Кэлин улаатан тугу барытын аҕа оҥорорун курдук оҥоро сатааһын табылларыттан, уустук, ыарахан үлэни кыайыы, аҕа бэйэтин көмөлөһөөччүтүнэн, солбуйааччытынан билиниитэ, оҕо өйө-санаата түргэнник улахан киһи өйүгэр-санаатыгар уларыйыытыгар тириэрдибитэ.
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Ыстааннаах
Нэһилиэнньэтин ахсаана 53 киһи (2007 сыл).
Аэрофлот
Шеринг сөбүлэһиилэрэ
2012 сыллаахха Аэрофлот шеринг сөбүлэһиилэринэн маннык хампаанньалары кытта үлэлээбит.:
Чэй
Чэй (茶 chá) диэн Camellia sinensis (чэй ото) диэн үүнээйи сэбирдэхтэрин эбэтэр лабааларын итии ууга оргутан эбэтэр туруоран оҥоhуллар утах. Түөрт бас сортаах: хара, кыhыл (улоҥ), күөх уонна үрүҥ. "От чэйэ" диэн атын үүнээйи (Camellia sinensis буолбатах) утахтарын ааттыыллар.
Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин үөрэх тэрилтэлэрэ
М.В Мегежегскай аатынан тыа хаһаайстыбата хайысхалаах Маалыкай орто оскуолата
Оскуола материальнай-техническэй баазата. 288 миэстэлээх 3 этээстээх таас оскуола дьиэтэ 2003 с. үлэҕэ киирбитэ. Уопсай иэнэ – 3680,4кв.м., о.и. туһаныллара – 3106,9кв.м. Үөрэтэр кэбиниэттэр– 20. Математика кэбиниэтэ – 2 Нучча тылын уонна литерэтирэтин кэбиниэтэ – 1 Сахатылын уонна литэрэтирэтин кэбиниэтэ – 1 истории кэбиниэтэ – 1 физикэ кэбиниэтэ – 1 химийа кэбиниэтэ – 1 биологийа кэбиниэтэ – 1 географийа кэбиниэтэ – 1 черченийэ кэбиниэтэ – 1 лингафоннай кэбиниэтэ – 1 алын кылаастар – 4 музука кэбиниэтэ – 1 технологии кэбиниэтэ – 2 ОБЖ кэбиниэтэ – 1 Информатика кэбиниэтэ – 1 спортзал – 1 тренажернай саала – 1 медисинэ кэбиниэтэ – 1 Остулубуой – 50 олорор миэстэлээх Көмпүүтэр ахсаана: барыта – 42 ол иһигэр интернекка холбоммут-5 устар камера-19 Бибилиэтиэкэ – 25139, учуобунньук ахсаана – 16914 (98%), научнай-педагогическэй уонна методическэй литэрэтиирэ – 8225 СӨ Национальнай хартыына түмэлин көмпүүтэргэ салаата уонна нуучча түмэлин көмпүүтэргэ салаатын 2015 с. - 1 көмпүүтэр, 1 проектор, 1 экран уонна үөрэтэр быраграамма Хартыына гэлириэйэтэ, 2015 с. – 12 дьиҥнээх хартыына, 21 хаартысканнан копуйа уонна уруһуйу хаттаан түһэрээһин. Үөрэтэргэ-үлэлэтэргэ аналлаах тутуулар: Тыраахтыры үөрэтэргэ аналлаах дьиэ, 2010 с. – 122,8кв.м. Хайыһар баазата – 56кв.м., 2017 с. үлэлиир Трактодром – 0,5га Оскуола таһынааҕы учаастак: агролаборатория, 2011с. – 88,5кв.м. тэпилиссэ (кыһыҥҥы тэпилиссэ – 1, сайыҥҥы тэпилиссэ – 2) – 180кв.м. оҕуруот – 300кв.м. хортуоска буолата – 3,5га
Кумах куйаар
thumb|300px|Кумах куйаар thumb|300px|[[Лиибийэ кумах куйаара]]
Варваризм
Варваризм тылы саҥа тылынан солбуйар үксүгэр кыаллыбат, ол эрэн сорох түгэҥҥэ туһаныахха сөп. Ардыгар чопчу билим ааттарын тиэрмин быһыытынан ыллахха, кинилэри уларытар наадата суох. Онтон атын өттүттэн көрдөххө, уус-уран тыл ыраас буоларын туһугар мээнэ, наһаа наадата суох варваризмнары туттубат тоҕоостоох. Сүнньүнэн уус-уран литирэтиирэҕэ сыһыаннаах, тоҕо диэтэр сорох варваризмнар  тыл кэккэтигэр атыннык, туоратык иһиллэллэр, тыл хомоҕойун, этии иһиллиитин (ассонанс, коссонанс) буортулууллар. Ол гынан баран сорох варваризмнары суруйааччылар анаан, бэйэлэрин айымньыларыгар тугу эрэ бэлиэтии, күүскэ этэ сатаан, тутталлар.
Халандаар
Күн халандаардара
Тропик күн халандаара диэн Сир (эбэтэр Күн) позицията күн-түүн тэҥнэһиитин холоонноhуутугар сөп түбэhиитэ, оччоҕо дааталара сезону көрдөрөллөр.
Ый халандаардара
Ый халандаара ый фазаларын сыыкылларынан быhаарыллар. Билигин аан дойду үрдүнэн соҕотох киэҥник туттуллар ый халандаарынан буолар Ислам халандаара (атыннык Хидьри халандаара).
Дыраама
Дыраама (литэрэтиирэ көрүҥэ)
Дыраама тыйаатыр сыанатыгар оонньоон көрдөрөргө аналлаах, оонньонор эрэ буоллаҕына кини толору олохтоох айымньы, ол быһыытынан кини өссө ускуустуба атын көрүҥнэрин — тыйаатыры, операны кытта сибээстээх. Дыраама сүрүн бэлиэлэринэн ордук эпоска чугас: ааптартан тутулуга суох событиелар ойууланаллар, сюжекка, конфликка дьоруойдар характердара арыллар. Лириканы кытта сибээһэ: дьоруойдар монологтарыгар кинилэр ис туруктара, иэйиилэрэ арыллар. Дыраама ис хоһоонун сүрүн уратытынан кини сытыы конфликтааҕын бэлиэтииллэр, конфликт — дыраама айымньыларын туллар тутааҕа, кинитэ суох драматическай айымньы суох.
Кофе
Кофе араастара
Кофе үүнээйитэ икки араастаах буолар. Коффеа Арабика, ордук тарҕатыллыбыт. Сир үрдүнэн оҥоһуллубут кофе сүнньүнэн Арабика кофе сиэмэтиттэн оҥоһуллар. Ону тэҥэ Робуста - боростуойдук үүнэр, Арабика үүмэт сиригэр үүнүөн сөп.
Кофены бэлэмнээһин
thumb|кофе туораахтара thumb|right|Кофе туораахтара буһарыллыахтарын иннинэ thumb|right|Кофе туораахтара буһарыллыбытын кэннэ
Буһарыы
Буһарыллар бириэмэтэ араас буолар, оччоҕуна амтана уларыйар. Сорох кофе суортара, холобур Мокка эбэтэр Дьава кылгас бириэмэҕэ буһарыллаллар. Онтон уһуннук буһардахха амтана уларыйар уонна барыта майгынныыр буолар. Дьиэҕэ оһох иһигэр кофены буһарыахха сөп.
Доруобуйаҕа дьайыыта
Кофе киһиэхэ дьайыытын элбэхтик үөрэппиттэрэ. Холобур, Данияҕа 2003 сыллаахха кофе хат дьахталларга уонна оҕо төрүүрүгэр хайдах дьайарын18478 дьахтары чинчийэн үөрэппиттэрэ. Ол чинчийии түмүгэр дьахтар күҥҥэ сэттэ чааскы кофены иһэр буоллаҕына, кофе омсолоох дьайыыта биллибэт диэн быһаарбыттар. Онтон дьахтар күҥҥэ аҕыстан элбэх чааскы кофены иһэр буоллаҕына оҕо болдьоҕуттан эрдэ төрүүр кыаҕа үс төгүл улаатар эбит
Пиибэ
right|200px|thumb|[[Бавария сэлиэhинэй пиибэтэ]]
Пиибэ диэн арыгылаах утах. Сиэмэ кырахымаалын оргутан уонна көөнньүтэн астыыллар. Пиибэни оргутарга үксүн нэчимиэн сиэмэлэрин тутталлар. Онтон таhынан туттуллаллар сэлиэhинэй, маис уонна рис. Үгүс пиибэҕэ кимиэли эбэллэр (кыратык аhыы амтаны эбэр уонна дьиҥнээх консервант буолар).
Варламова-Матвеева Анна Егоровна
Олоҕун олуктара
1992—1995 сс.—Хаҥалас улууһун I Дьөппөн орто оскуолатыгар иитэр үлэҕэ дириэктэри солбуйааччы, учуутал.
1998 с. СГУ педагогическай институтун ыарахан иитиилээх о5олор быһыыларын-майгыларын эллээһиҥҥэ хайысхалаах социальнай педагог идэтин ылбыта.
Айар үлэтэ
1987 с. сааһыгар, народнай поэт Семен П. Данилов төрөөбүтэ 70 сылынан Горнай улууһугар биллэриллибит литературнай куонкуруска “Хахсаат тыал”
Сигэлэр
Писатели Якутии. (Биобиблиографический справочник). –2019.—707 с.
[http://sakhalit.com/node/81 Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Варламова (Матвеева) Анна Егоровна — Айысхаана]
Хотоҕос
Хотоҕос - илим эбэтэр муҥха ууга туруору турарын (дагдайарын) хааччыйар оҥоһук. Былырыгы сахалар хотоҕоһу туостан эрийэн уонна мас хаптаһыннарынан оҥороллоро. Билиҥҥи хотоҕос үксүн пеноплаастан оҥоһуллар.
Аҥардам
Анардам
Биологическай киьи анардама — анатомическай, физиологическай, биохимическай уонна генетическай характеристикатын бутуннуутэ, эр киьи уонна дьахтар эт-хаанын бэйэ бэйэтиттэн араарар уонна анардамын быьаарар
Биологическай хонуу компоненнарыгар туспа араараллар:
Гермафродитизм
Позвоночнайдарга гермафродиттар буолаллар балык араас корунэ. Айыл5аттан гермафродитизмнаах харамай мужской уонна женскай гаметалары онорор кыахтаах.
Куорсуннаах
Айар үлэтэ
2008 с. оҕолорго аналлаах «Муус ырай» айымньыта бэчээттэнэр.
2013 с. «Түҥкэтэх ырай» новелла хомуурунньуга бэчээттэммитэ.
Зырянка (өрүс)
Зырянка өрүс. Халыма хаҥас салаата. Уһуна 299 км., тардыытын иэнэ 7310 км². Гарымчаан сискэ бастаах.
Джима Юлия Валентиновна
Юлия Валентиновна Джима (Юлія Валентинівна Джима, 19 Балаҕан ыйын 1990, Киев) диэн Украина биатлоҥҥа Олимпия оонньууларын чөмпүйүөнэ.
Олгуйдаах арыы
thumb|200px|right|Олгуйдаах арыы [[Фаддеев арыыта|Фаддеевскайарыылыын]] 400px|thumb|right|Олгуйдаах арыы Фаддеев арыылыын уонна Бунге сирин кытары куйаартан көстүүлэрэ Олгуйдаах арыы (нуучч. Котельный) диэн Лаптевтар байҕалларыгар сытар Саҥа Сибиир арыыларыттан ордук улаханнара.
Васильев Валериан Романович
thumb|200px|right|Васильев Валериан РомановичВасильев Валериан Романович — саха графига, Саха Өрөспүүбүлүкэтин литератураҕа, искусствоҕа уонна архитектураҕа бириэмийэтин лауреата.
Олоҕун олуктара
1938 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
Санников Иннокентий Андрианович
Онтон ыараханнык ыалдьан, дойдутугар төннөр, «для усиления партийного аппарата» диэн Киин кэмитиэттэн направлениелаах Саха Срин баартыйа обкомугар Пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйинэн ананар.
Эллэй (суруйааччы)
Олоҕун олуктара
1904 сыллаахха сэтинньи 29 күнүгэр Таатта улууһун Амма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1920—1921 сс. — буолас уонна нэһилиэк ревкомнарын секретарынан үлэлээбит.
Айар үлэтэ
Айар үлэтин 1924 с. нуучча өрөбүлүссүйүөннэй ырыаларын тылбаастыыртан саҕалаабыт.
Библиография
Т. 1. Ырыапар, хоһооннор. — 284 с. Т. 2. Поэмалар. — 256 с. Т. 1. Ырыалар, хоһооннор. — 335 с. Т. 2. Поэмалар. — 216 с.
Марьяновка (Житомир уобалас)
Марьяновка (Мар'янівка) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1515 (2012).