cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Галеев мэчиэтэ
Галеев мэчиэтэ(тат. Галиев мэчете;Бэһис собуорунай, Муса бай киэнэ, Сеннай баһаар киэнэ, бэһис собуорунай мэчиэт.) - Казань куоракка турар мэчиэт. Татаар культовай архитектуратын пааматынньыга.1798-1801 с. Муса Мамяшев атыыһыт үбүлээн, 18 үйэ бүтүүтүнээҕи эрдэтээҥҥи классицизм форматынан тутуллубута. Урукку, Сеннай баһаартан ырааҕа суох, Былыргы татаар солобуодатын хоту өттүгэр Габдулла Тукай уулуссатыгар турар. Икки этээстээх,икки саалалаах джами(собуорунай)-мэчиэт, сарайын ортотугар аҕыс кырыылаах, үс ярустаах минареттаах. 1882 уонна 1897 с. атыыһыттар И.С.Уразаев, М.И.Галеев уонна И.Г.Иманкулов үбүлээһиннэринэн, соҕуруу уонна хоту өттүлэрэ кэҥэтиллибитэ, хойукку классицизм истиилигэр оҥоһуллубута. 5-ис собуорунай мэчиэт бүтэһик муллатынан, Сагитовтар аймахтан, Мухаметюсуп Сагитов үлэлээбитэ. Киниэхэ көмөлөһөөччүнэн мэчиэт махллятын(биир мэчиэккэ сылдьар дьон. Община.)дьоно, махалля биллэр баай атыыһытын М.И.Галеев уолун - педагог-реформаторы, уһулуччу учуонайы, Галимзян Барудины талбыттара, кэнники имам буолбута. Баруди мэчиэккэ саҥа ньыманан үлэлиир, "Мухаммадия" диэн медресены төрүттээбитэ, онтон, Галеев мэчиэтин махаллята Казань татаардарын уопсастыбаннай уонна политическай олоҕун киинэ буолбута. Элбэх сыл, мэчиэт татаар норуотун духуобунаһын бастыҥ дьонун иитэн таһаарбыта. Мэчиэккэ, бэйэлэрин мэлииппэлэрин - намааһы,Шигабутдин Марджани, Габдулла Тукай, Каюм Насыйри, Галимджан Баруди уо.д.а.,татаар норуортун сырдатааччылар аахпыттара. 30-ус с. мэчиэт минарета көтүрүллүбүтэ. 1981 с. Татарскай АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин тохсунньу 23 күнүттэн №601 уурааҕынан архитектура пааматынньыгынан буолбута. 2015 с.ахсынньы 22 күнүгэр, чөлүгэр түһэрии кэнниттэн, Галеев мэчиэтин үөрүүлээхтик аһыллыыта буолбута. Онно Татарстан бэрэсидьиэнэ Рустам Минниханов кыттыыны ылбыта. Дьоро күҥҥэ, Татарстан муфтия Камиль хазрат Самигуллин, ТӨ мусульманнарын духуобунай салалтатын бэрэссэдээтэлин бары солбуйааччылара, Казань куорат уонна өрөспүүблүкэ оройуоннарын имамнара эмиэ, кыттыыны ылбыттара. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C http://islamcenter.ru/?item=421
Саха тыла тоҕо мөлтөҕүй
Билигин оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ төрөппүттэр ордук улахан оруолу ылан эрэллэр. Урукку социализм кэмин саҕана оҕону иитиини уонна үөрэтиини государство барытын бэйэтигэр ылынара төрөппүт суолтатын түһэрэн, намтатан кэбиспитэ. Ырыынак кэмигэр государство ыал олоҕор орооһоро, көмөлөһөрө лаппа аҕыйаата. Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх буоларынан төрөппүттэр оҕолорун туһугар бэйэлэрэ кыһаналлара, үөрэтэ, үлэлэтэ сатыыллара лаппа элбээтэ.
Төрөппүт аан маҥнай оҕотун, кэлэр көлүөнэтин туһугар кыһанара — олох салҕанан баран иһиитин тутаах ирдэбилэ. Оҕотун туһугар төрөппүт эрэ кыһанар. Аймах-хаан тэнийэн, сайдан иһиилэригэр төрөппүттэр ылар оруоллара үрдээн иһэр.
Өй-санаа сайдыытын, сахалыы тылынан саҥарыыны дьахталлар баһылыыр эбит буоллахтарына, баай-мал өттүн хааччыйыы эр дьоҥҥо сүктэриллэр. Дьахталлары хайдах хааччыйан, үчүгэй атахтарынан туруоран биэрии эр дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар. Дьахтар бары баҕата туолан санаата көннөҕүнэ оҕотугар эһигини хайдах диэн ааттатара көҥүлэ. Сирдэҕинэ «Па-па» диэн ааттатыан эбэтэр хайҕаатаҕына, ытыктаатаҕына боччумнук «Аҕа,- диэ» диэн этэн оҕотун үөрэтиэн эмиэ сөп.
Ленский водник (хаһыат)
1931 сыллаахха Саха Сиринээҕи райкомвод Өлүөнэ тардыытын өрүһүн хаһаайыстыбатын үлэһиттэригэр анаан таһаарга быһаарбыта. Бастакы нүөмэрэ ол сыл бэс ыйын 3 күнүгэр тахсыбыта. 2006 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр бастакы нүөмэрэ тахсыбыта 75 сыла Дьокуускайга бэлиэтэммитэ.
Ийэ куту иитии
Төрөппүттэриттэн бэриллэр кут буор кут диэн ааттанар. Бу кут хамсаныылартан үөрүйэх буолбут эккэ-сииҥҥэ үөскүүр уонна кэлэр көлүөнэлэргэ салгыы бэриллэн иһэр.
Хас биирдии төрөппүт оҕото «Үчүгэй оҕо» буолуон баҕарар. Кини үчүгэй оҕо диэн өйдөбүлэ улаатан истэҕинэ төрөппүттэрэ иҥэрбит өйдөбүллэрэ буолар. Төрөппүт бэйэтин кыра эрдэҕинээҕитин санаан, хайдах улаатан испитин курдук оҕотун үөрэттэҕинэ, оҕото кини курдук майгылаах, өйдөөх-санаалаах буола улаатарын ситиһиэн сөп. Бэйэтэ кыра эрдэҕинэ хайдах үлэлээбитин, үөрэммитин, эрэйдэммитин курдук оҕотун ииттэҕинэ, үөрэттэҕинэ эрэ, бэйэтин курдук өйү-санааны иҥэрэр.
Фибоначчи
Фибоначчи чыыһылаларын эрээттэрэ
Ол чыыһылалар эрээттэригэр кэнники икки сыыппараны эптэххэ табыллар, ол курдук: 1 + 1 = 2    1 + 2 = 3         2 + 3 = 5             3 + 5 = 8                 5 + 8 = 13                     8 + 13 = 21                         13 + 21 = 34                              21 + 34 = 55                                   34 + 55 = 89                                        55 + 89 = 144                                             89 + 144 = 233                                                  144 + 233 = 377                                                        233 + 377 = 610                                                              377 + 610 = 987                                                                    610 + 987 = 1597                                                                          987 + 1597 = 2584                                                                          etc...
Отов Егор Николаевич
Олоҕун кэрчиктэрэ
Егор Николаевич 1948 сылтан, баара суоҕа 17 сааһыттан саҕалаан хас да нэһилиэги хабан үлэлиир Далыр, Боотулуу почталарыгар, онтон оройуон киинигэр Үөһээ-Бүлүү, Бүлүү куоратын почтовай отделениеларыгар почтальонунан, агенынан, почта начальнигар тиийэ үлэлээн үлэтин саҕалаабыта. Бу кэмнэргэ Сибээс Министрин солбуйааччыта Макрыгин кэлэ сылдьан, кини этиитинэн Егор Николаевиһы Дьокуускай куоракка почта начальнигын курсугар үөрэттэрбиттэрэ.
Почта начальнигынан 1958 сылга диэри үлэлээбитэ.
1963 сыллаахха Дьокуускайга советскай-партийнай оскуолаҕа үөрэххэ ыыппыттара. Егор Николаевич Советскай-партийнай оскуола үөрэҕин кытары тэҥҥэ, сэргэ Красноярскайга, Московскай филиалга, бухгалтер үөрэҕэр кэтэхтэн үөрэммитэ.
Төрүччү үөрэҕэ
Кут диэн эккэ-сииҥҥэ үөскүүр, араас хамсаныылары оҥорорго сыһыаннаах өй-санаа мунньустуута ааттанар. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ киһи үс куттаах диэн быһаарар. Ол куттар салгын, ийэ уонна буор кут диэн ааттаналлар.
Былыргы төрүттэри, өбүгэлэри үөрэтии төрүччү үөрэҕэ диэн ааттанар. Сэбиэскэй былаас иннинэ сахалар төрүттэрин тоҕустан уон икки көлүөнэҕэ диэри бары билэллэр эбит. Хас киһи барыта былыргы төрүттэрин билэрэ, билигин олоххо киһилии быһыылар ордук сыаналанар буолбуттарын кэнниттэн өссө улаатта.
Үөрэх-билии улахан киһиэхэ киирэн, иҥэн салгын кут буолан мэйиитин сарыытыгар мыччыстаҕастар буолан ууруллар. Кэлин бу билии үгэскэ кубулуйдаҕына, умнуллубат буоллаҕына, мэйии дириҥ түгэҕэр диэри тарҕанар, киһини бэйэтин салайар, толоруллар кыахтанар, онтон салгыы сайыннаҕына, бары быччыҥнарга тарҕаннаҕына, буор кукка кубулуйар, эккэ-сииҥҥэ тарҕанан үөрүйэх буолууну үөскэтэр.
2. Тапталга баай-мал көрдөбүллэрэ суох буолаллар.
Төрүччү үөрэҕэ диэн дьон-норуот былыр-былыргыттан кытаанахтык тутуһан сайдыылаах буор куттаах үлэһит дьону талан ылар, доруобайтан доруобайдар, өйдөөхтөн өйдөөхтөр төрөөн үөскүүр, сайдар, омуктар баччаҕа тиийэн кэлиилэрин төрүттээбит үөрэх буолар. Бу үөрэҕи кытаанахтык тутуһуу сайдан иһэр омуктартан ирдэнэр олох тутаах көрдөбүлэ буолар. (3,149).
Александр Лукашенко
Александр Лукашенко — Бөлөрүүс президена 1994 сылтан ыла. Кэнники кинини бары абааһы көрөллөр.
Энньэ уонна халыым туһалара
Ыал олоҕо туруктаныытыгар баай-мал ылар оруола үрдүгүн былыргы кэмҥэ туһаналлара. Билигин ырыынак кэмэ кэлбитинэн былыргылар бу тутаах билиилэрэ туһаныллар кэмэ кэллэ. Аныгы үйэҕэ торуоскалаах эрэ киһи мааны дьахтары көрөрө-истэрэ кыаллыбат кэмэ кэлэн турарыттан баай-мал оруола өссө үрдээтэ.
Тэҥнээх төрөппүттэр ииппит, улаатыннарбыт оҕолоро “Үрүҥү уонна хараны”, ол аата үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаныыта икки төрөппүттэрин көрдөбүллэригэр сөп түбэһэрэ үөскээн өйө-санаата туруктанар.
Самсонов Юрий Дмитриевич
Олоҕун устуоруйата
Самсонов Юрий Дмитриевич 1944 сыллаахха Оҥхой нэһилиэгэр аҥардас ийэҕэ төрөөбүтэ. Самсонов Дмитрий Константинович кэргэнинээн Марыыналыын ииттэ ылбыттар.
Оройуонун хаһыатыгар заметкалары, ыстатыйалары суруйара. Олоҕун тиһэх сылларыгар оройуонун киинигэр Үөһээ Бүлүүгэ киирэн дорожнайдарга харабылынан үлэлээбитэ. Онно «Чэчир» түмсүүгэ сылдьыбыта.
Тыл өйү-санааны кытта тутулуга
Тыл суолтата дорҕоонноруттан быһаччы тутулуктааҕын хайдах саҥарартан араастаан уларыйан, кытаатан, күүһүрэн, сымнаан, минньээн биэрэрэ быһаарар. Кыыһырбыт киһи саҥатын ханнык да омук тыла буолбутун иһин киһи барыта араарар. Тыл хайдах саҥарылларыттан дорҕоонноро уларыйаннар атын суолтаны, күүһүрдэн, сымнатан биэрэллэр. Кыыһырбыт, күүһүрбүт саҥаны ордук кыыллар, ыттар, аттар, кыра оҕолор арааран билэллэр.
«А» дорҕоон өйү-санааны быһаарар. Аҥардастыы «А» диэн саҥарар эбэтэр тугу эмэ ыйыттахха «Аа» диэн иһэр киһи аҥала эбэтэр улахан төйүҥү буолар. Төйүҥү киһиэхэ өй-санаа киирэрэ бытаана бэрт буолан аҥалатыҥы буолара сөп.
50-с, 60-с сыллардаахха төрөөн, иитиллэн улааппыт дьон ахсаан өттүнэн элбээн хаалыылара бүтүн Россия үрдүнэн биллэр. Бу дьон пенсияҕа тахсар саастара тиийэн кэлбитигэр ахсаан өттүнэн элбэхтэрэ, кинилэри үлэлээн солбуйуохтаах эдэрдэр аҕыйахтарыттан улахан проблеманы үөскэттэ. Бу дьон олохторун киһи быһыылаахтык олорон, быстах быһыыга түбэспэккэлэр ахсааннара элбээн хаалбытын өйдөрө-санаалара ордук туруктаах, иитиилэрэ киһи быһыытынан эбитинэн быһаарыллар. Оҕо эрдэхтэринэ оонньуу-көрүлүү сылдьыбыт, мааныга-талбаҕа, көрүүгэ-истиигэ иитиллибит кэнники көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруга суох буолан быстах быһыыга түбэһэллэрэ, арыгыга, наркотикка ыллараллара элбээһинигэр тириэртэ.
Маннык иитиилээх оҕолор улаатаннар үгүстэрэ билигин бэрээдэги кэһээччилэр, арыгыһыттар кэккэлэрин хаҥаталлар, киһилии үлэлээбэттэриттэн, төрөппүттэрин тылларын истибэттэриттэн, ытыктаабаттарыттан олох чэпчэки өттүн диэки талаһаллар. Бу дьон ордук бэлэми туһаныыга, атын дьон бэлэмнэригэр олорууга салалыннылар. Уоруу, дьону халааһын сылтан сыл эбиллэн иһэр.
Гуидак
Олорор эйгэтэ
Panopea generosa США уонна Канада хотугулуу-арҕаа муора кытылыгар үөскүүр. Бу моллюск саамай уhун тыыннаах харамайдартан биирдэстэринэн биллэр: гуидак олоҕун уhуна — 146 сыл, оттон саамай кырдьаҕас булуллубут гуидак сааhа 160 сыл. Маннык сүрдээх уhуннук олороллоругар икки быhаарыы туруоруллар. Бастакы — күүhэ суох баҕайы вещество атастаhыыта, иккиhэ – естественнэй өстөөх суоҕа. Суос соҕотох адьырҕаннан акула уонна калан ааҕыллар эбит. Кинилэр моллюсканы сиртэн хостоон ылыахтарын сөп. Өссө муора сулустара саба түhэллэр эбит моллюскаларга, сифоннара сир үрдүтүттэн тахсан турдаҕына. Гуидактарга үөскэтии таска буолар. Сүүс сыл олорор тустарыгар атыырдара быhа холоон биэс миллиард сымыыт ууга быраҕаллар.
Фламинго
Биир атах туруута
Биир атахха туруу фламинг, артыыстар уонна да атын уһун көтөрдөр тыалга сылааһы сүтэриини муҥутуурдук аччатаары туһаналлар[5]. Бу сүтүк ньууругар кыра кээмэйдээх ньууругар сөп түбэһэр, онон көтөрдөр атахтарын сиэрин- туомун үчүгэйдик туспа операциялаан, атахтарын сиигинэн тутарга холоноллор.
2014 кыһыҥҥы Паралимпия Оонньуулара
Кыттар дойдулар
600px|центр|Кыттар дойдулар хаартаҕа Түөрдүөн биэс дойду Паралимпия хамытыаттарыттан спортсменнарын 2014 сыллаах Паралимпиадаҕа ыыталларын биллэрбиттэрэ. Ол аата 2010 сыллаах кыһыҥҥы Паралимпия оонньууларыттан бииринэн элбэх.
Паралимпия уотун эстафетата
Паралимпия уотун эстафетата Олимпия оонньууларын эстафетатыттан олус кылгас. 2014 сыл олунньу 26 күнүгэр саҕаламмыта уонна кулун тутар 7 күнүгэр Сочи киин стадионугар бүппүтэ. Эстафета Россия бары федеральнай уокуруктарыгар сылдьыбыта, уопсайа 48 куораты кытыннарбыта. Олимпия оонньууларын факелын эстафетатыттан уратыта диэн уот Грецияҕа буолбакка ханна баҕар организатор быһаарбытынан уоттаныан сөп,.
Кашкайдар
Тыллара
Кашкай тылын таһымын туһунан биир кэлим санаа суох эрээри, үгүс тыл үөрэхтээхтэрэ саныылларынан кашкай тыла азербайдьаан тылы н диалега буолар.
Сиэр-өй-санаа хааччаҕа
Оҕо үгэстэргэ олус өр кэмҥэ үөрэнэр. Куруук биири хатылаан үөрэтии үөрэх чиҥник иҥэрин быһаарар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн куһаҕан, киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыылары оҥорботугар үчүгэй быһыылары оҥороругар бу быһыылары тус-туспа арааран кыһанан үөрэттэххэ, үгэс оҥорон иҥэрдэххэ эрэ сиэр көрдөбүллэрин тутуһар киһи буола улаатар.
Киһи быһыылаах киһи сиэри тутуһар, сиэри таһынан барбат, сиэрдээх киһи буолар. Дьону кытта эйэлээх буолуу, киһини, төрөппүттэри ытыктааһын сиэр тутаах көрдөбүлэ.
Олох биир сиргэ турбатыттан, хаамыытыттан, сайдан, саҥаны арыйыылар олоххо киирэн иһиилэриттэн олох сиэрэ эмиэ уларыйан биэрэн, саҥа көрдөбүллэргэ эппиэттиир буолан истэҕинэ табыллар. Советскай былаас саҕана киһи тутта сылдьар быһыытын быһаарар «Моральный кодекс строителя коммунизма» диэн баар этэ. Коммунизм кэлэрэ биллибэт буолбутун кэннэ бу кодекс олус өр кэмҥэ уларыйбакка хаалан хаалбыта үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэтэҕиттэн перестройка хамсааһына үөскээбитэ.
Гаоцзюй
Моҕол теорията
Н. Я. Бичурин сабаҕалыырынан гаоцзюйдар өбүгэлэрэ чи-ди омук буолар: кинилэр былыргы ааттара дили диэн этэ, онтон гаогюй динлиннэрэ уонна ойхордар диэн ааттаммыттар. Н. Я. Бичурин этэринэн чи-дилэр уонна динлиннэр былыргы моҕол тыллаах биистэртэн үөскээбиттэр. А. С. Шабалов диэн бүрээт чинчийээччитэ Н. Я. Бичурин сабаҕалааһынын өйүүр уонна эмиэ чи-дилэр, дилилэр, гаогюйдэр уонна хойхулар (ойхордар) моҕол тыллаах этилэр диир. Кини саныырынан бу омуктар IV үйэ бүтүүтүгэр былыргы кыргыстар дьайыыларын түмүгэр кинилэр тылларын ылыммыттар.
Үгэстэрэ
Этиҥ кэмигэр улаханнык хаһытыыллар уонна ох саанан халлаан диэки ыталлар. Күһүн ойууннар хойдору араҥастыыллар уонна кыыраллар.
Атах анныттан алдьархай
Атах анныттан алдьархай, илии анныттан илдьиркэй диэн саха өс хоһооно киһи сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн куһаҕаны үксэтэрин биллэрэр.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн киһи бэйэтин туттуммат, тохтотуммат буолуута кыра эрдэҕинэ атаах буола үөрэниититтэн үөскээн олохсуйар. Кэлин сэбиэскэй былаас эстиитин иннинэ оҕолору аһара көрөн-истэн бэлэмҥэ улаатыннарыы, барыта оҕолор тустарыгар диэн ыҥырыыны тутуһан маанылааһын уонна кэлин ырыынак кэмигэр бас-баттах, «айыы үчүгэй» диэн сыыһа үөрэтии түмүгүнэн аһара туттуна сылдьар, бэйэлэрин кыайан туттунан тохтотуммат дьон, ордук эдэрдэр үксээтилэр.
Арыгы иһэн баран буруйу-сэмэни оҥорооччу эдэрдэр элбээн иһэллэр. Кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии быһыыларга иитиллибит киһи биирдэ эмэ итирдэҕинэ даҕаны киһи быһыытын аһара барбакка эрэ сылдьар, аһарынар кыахтаах. Арыгы иһэн баран буруйу-айыыны оҥоруу киһи өйө-санаата туруга суоҕуттан, ийэ кута киһилии быһыыга иитиллибэтэҕиттэн, куһаҕан санааларынан туолбутуттан ордук улахан тутулуктаах.
«Олоххун айылҕа биэрбититтэн бэйэҥ кылгатыма»,- диир киһи олоҕун уһатыынан утумнаахтык дьарыктаммыт Америка үөрэхтээҕэ П.Брэгг. Кини этэринэн киһи олоҕун уһуна ортотунан 120 сылга тиийиэхтээх эбит. Ону иһэр ууну уонна аһылыгы сатаан, ыраастаан, наардаан туһамматтан кылгаталлар. Эдэрдэр сыыһа иитииттэн сыыһа-халты туттунан, аһара баран саҥа саҕаланан эрэр олохторун кылгаталлара ордук элбээтэ.
Citizens Financial Group
Citizens Financial Group (Ситизенс Файнэншнл Групп) — АХШ биир улахан баана, үп харчы киинэ.
Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет
1915 с.ыам ыйын 20 күнүгэр начаалынай училищелаах учуутал сэминээрийэтин олохтуурга быһаарыы ылыныллыбыт. 1933 с.балаҕан ыйын1 күнүгэр Барнауллааҕы учуутал института төрүттэммит уонна 1941 с. Барнауллааҕы педагогическай институт буолбут. 1935 с. Бастакы выпусниктары - 17 историгы, 30 физик-математигы, 22 тыл үөрэхтээҕи таһаарбыттар. 1947 с. күнүскү салаа 720, кэтэх салаа 409, онуоха эбии киэһээҥҥи салаа 39 үрдүк үөрэхтээх учууталы үөрэтэн таһаарбыттар. 1983 с.институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт. 1993 с.ахсынньы 15 күнүгэр институт университет статуһун ылбыт. Ол эрээри, 2008 с.аккредитацияны ааһан баран акадьыамыйа буолбут. 2014 с. ахсынньы 8 күнүгэр Үөрэх уонна наука министиэристибэтин 1550 нүөмэрдээх бирикээһинэн Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай акадьыамыйа аата уларыйан, Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет буолбут.
Рейтиннэрэ
1. Барнаул куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ. 2. Алтаайыскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэ. 3. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 261-262-с миэстэ.
Хаан тупсарыытын туһата
- оҕо күүстээх, кыахтаах эттээх-сииннээх буолан төрүүр.
“Хаан тупсарыыта” аймахтар, омуктар сайдар кыахтарын биллэрдик улаатыннарар, эти-сиини тупсарар. Атын омуктардыын элбэхтик холбоһон ыал буолбуттардаах омук сайдыыны ситиһэр, этин-сиинин тупсарар кыаҕа улаатан тахсар. Сахалар олоҥхо кэмин саҕаттан хаан тупсарыытын туһана сылдьалларын оччотооҕу кэмнэргэ 35 тус-туспа биистэртэн холбоһон үөскээбиттэрин билинэллэрэ быһаарар.
Томскай Иннокентий Егорович
Олоҕун олуктара
= Научнай үлэтэ = 1952 сылтан саҕалаан хаһыакка араас ыстатыйалара, 1956 сылтан научнай ыстатыйалара бэчээттэнэн бараллар. 1967 с. экономическай наука кандидатын көмүскээбитэ, диссертациятын темата «Социально-экономические проблемы использования труда женщин». 1971 с. политическай экономия кафедратын доцена аат иӊэриллибитэ. 1989 с. «Социализмы бары өттүнэн сайыннарыы усулуобуйатыгар дьахтар үлэтэ» диэн темаҕа докторскай диссертациятын көмүскүүр. 1990 с. СССР норуотун үөрэҕириитин Госкомитета экономическай наука профессора ааты иӊэрбитэ. Сүрүн научнай үлэлэрин кинигэтэ:
Академик И.Е. Томскай аата биһиги хотугу кыраайбытыгар сиэрдээх олох баарын тухары дириӊ ытыктабылынан ахтыллыаҕа. Мантан көстөрүнэн, улахан ученай, биллиилээх экономист, патриот, саха саарына Иннокентий Егорович Томскай сырдык олоҕо уонна уобараһа – дойдутугар бэриниилээх буолуу үтүөкэннээх холобура.
SpaceX
SpaceX кэтэх компания быһыытынан элбэх бастааһыннардаах. 2008 сылга убаҕас уматыктаах Falcon 1 ракетаны орбитаҕа таһаарбыта. 2010 сылга SpaceX Dragon космос аалын орбитаҕа таһааран баран сиргэ этэҥҥэ төннөрбүтэ. 2020 сылга космонавтардаах Crew Dragon аалы Иллэрдээҕи космос станциятыгар тиксэрбитэ. Falcon 9 ракетаны 150 тахсата көтүппүтэ.
Сиирийэҕэ сэрии
Ааспыт 20-с үйэ 30-с сылларыгар Испанияҕа буолан ааспыт сэрии улахан сэриигэ бэлэмнэнии буолан тахсыбыта. Манна Франко диктатор уонна республиканы тэрийэ сатааччылар утарыта туран сэриилэспиттэрэ. (1,1). Республиканы көмүскээччилэр сүрүн күүстэринэн коммунистар буолбуттара. Атын коммунистары сөбүлээбэт дойдулар суолта биэрэн, онтон атыттар нацистар омуктар сыһыаннарыгар оҥорор ыар айыыларын билбэттэриттэн аанньа ахтан көмөлөспөтөхтөрүттэн республиканецтар кыаттарбыттара.
Бу сэрии хайдах барарыттан Аан дойду олоҕо тутулуктааҕын дьон бары билиэхтэрэ этэ. Асад диктатор уонна Россия сэриилэрэ кыайдахтарына, Аан дойду олоҕо ааспыт үйэтээҕи курдук суолунан барар туруктанар. Кыайыы үөрүүтүн билбит Россия сэриилэрэ аһара барыылары үөскэтэр кыахтаналлара сахалыы өй-санаа үөрэҕинэн быһаарыллар.
Ааспыт 20-с үйэҕэ элбэх дойдулар туората, абааһы көрө сатыыр коммунистара Аан дойдуну барытын сэриилии сатаабыт Гитлер нацистарын улахан сиэртибэлэринэн тохтоппуттара, кыайыыны ситиспиттэрэ. Сэбиэскэй былаас саҥа үөскүүрүгэр «кыһыл террору» оҥорон элбэх дьону туох да суута-сокуона суох тыа5а таһааран ытыалаабыттара.
Билигин Украинанан сиэттэрэн Россия Европаны сэриилээтэҕинэ да көҥүлэ. Политика халбас харатын курдук эрээри үйэлэргэ хатыланан ылар кэмнэрдээҕин таба туһаныы эрэйиллэр.
Туһаныллыбыт литература
2. Под ред. М.П.Кима. История СССР.- М: «Просвещение», 1980. – 256 с.
Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин историятыттан
1859 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр саха легендарнай геройа Манчаары Баһылай көскө аҕалыллыбыта.
Нэһилиэккэ биирдиилээн уонна тэрээһиннээх хаһаайыстыбаларга 1280-ча ынах сүөһү уонна 670-ча сылгы баар. Кэнники бириэмэҕэ нэһилиэнньэ ынах сүөһүнү, сылгыны иитэр традиционнай дьарыгыттан ураты промышленноска сыстан үлэлэһэн эрэрэ улахан кэрэхсэбиллээх. Бордоҥ нэһилиэгин территориятыгар арыллыбыт Накыын алмаас рудалаах хонуута геологическай өттүнэн олус улахан кэскиллээх регионунан ааҕыллар. Накыыҥҥа 2003 сыл атырдьах ыйыгар үлэҕэ киирбит Россияҕа уонна аан дойдуга биллибит 16-с нүөмэрдээх хайа-байытар фабрикатыгар Бордоҥ нэһилиэгин ыччаттара ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар.
Тукайнов Илья Яковлевич
Олоҕун олуктара
Дьокуускайдааҕы педтехникуму, Москваҕа философия, история уонна литература государственнай университетын бүтэрбит.
ММК
Салалтата — Магнитогорск.
Арассыыйа уонна Украина сэриитэ 2022
thumb Арассыыйа Украинаҕа саба түһүүтэ (нууч. русско-украинская война, российское вторжение в Украину, российская вооружённая агрессия против Украины, укр. Російське вторгнення в Україну, ааҥл. 2022 Russian invasion of Ukraine, russian-ukrainian war), Владимир Путин уурааҕынан олунньу 24 күнүгэр 2022 сыллаахха Арассыыйа аармыйата сэриитинэн Украинаҕа саба түспүтэ.
2023 сыл
Өлбүттэр
Руслан Хасбулатов — Арассыыйа бэлитиигэ уонна экэнэмииһэ, омугунан чэчиэн (1942 с.т.)
Хос эбэ
Хос эбэ - эбэ эбэтэр эһэ ийэтэ.
Һелен уонна уолаттар
Һелен уонна уолаттар - Франция эдэр ыччатын телесериала, Саха Сиригэр 1995 сыллаахха көстүбүтэ. Саха Сириттэн ураты Норвегияҕа, Испанияҕа, Украинаҕа, Арассыыйаҕа, Монголияҕа, Америкаҕа көстүбүтэ. Сериал Бастакы сыллаһыы диэн сериал хайдыыта буолар.
Бэйэ киһитэ
Н.Грибчатов диэн “Якутия” хаһыат редактора олус түргэнник айаннаан иһэн сыыһа туттан биир киһини өлөрөн, икки киһини дэҥнээн баран сууттамматаҕа, атын үлэҕэ көспүтэ эрэ.
Rio Tinto Alcan
Rio Tinto Alcan — Канаада саамай улахан тимир уһаарар тэрилтэтэ.
Сүрүн акционера Rio Tinto бөлөҕө.
Ыал буолуу үгэстэрэ
Оҕо улаатан киһи буолууну ситиһиитэ ойох ыллаҕына эбэтэр эргэ таҕыстаҕына, ол аата саҥа ыалы үөскэттэҕинэ туолар диэн ааҕыллар. Бу киһи өйө-санаата тосту уларыйар кэмэ ыал буолан урууну оҥоруунан бэлиэтэнэр. Хомойуох иһин киһи олоҕо бүтэр, муҥурданар кэмэ тиийэн кэлэринэн эдэрдэр саҥа ыалы үөскэтиилэрэ кэлэр көлүөнэлэри төрөтөн, киһи быһыылаахтык иитэн, үөрэтэн аймахтары, омук ахсаанын элбэтэн сайыннаран иһиигэ аналланар.
Ойох эрэ эр киһини утумнуур оҕону төрөтөрүн былыргылар билэннэр кыыс оҕону кыһанан харыстыыллара, эргэ тахсарыгар улахан суолтаны биэрэллэрэ, киэргэтэллэрэ, симииллэрэ, энньэтин толору хомуйаллара, сааһа ситтэр эрэ эргэ биэрэ охсоллоро. Эт-сиин баҕата эмиэ элбэҕиттэн уонна “Дьахтар кулгааҕынан таптыыр” диэн өс хоһооно кыыс бэйэтэ быһаарыыны ылынарыгар араас албыҥҥа киирэн биэрэрэ элбэҕин биллэрэринэн, уһаппакка эрэ оннун буллара охсорго кыһаналлара. Ол барыта кыыстара сайдыылаах буор куттаах оҕону төрөтөрүгэр аналланара.
Ыал буолуу “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Эр киһи уонна дьахтар дьон икки өрүттэрин үөскэтэллэр. Кинилэр биир тылы булан сөбүлэһэн, холбоһон олоҕу олорууларыттан ыал буолуу үөскүүр уонна бу ыаллар оҕолорун хайдах иитэллэриттэн аймахтар уонна омук сайдан иһиитэ тутулуктанар.
Былыргы кэмнэргэ дьон табатык эбэтэр табата суох оҥорууну тус-туспа араарарга сөп уонна сыыһа диэн тыллары туһанарга киллэрбиттэр. Бу тыллар киһи оҥорор быһыыларын быһаарыыга эмиэ туһанылла сылдьыбыттар. Сөбүгэр диэн сөп түбэһиини биллэрэр тылбыт баара, сөп, кыайан үчүгэй буолбатын быһаарар.
Kaiser Permanente
Тарифтара
Kaiser Permanente Аан Дойдуга биир лидер дьону эмтииринэн уонна саамай кыра көрдөрүлээх дьон өлүүтүнэн. Премиум балыыһалар ахсааннарыгар киирэр.
Ашина
Ашина хаҕаннарын хааннарын чинчийии
Генетиктар Бумын-хаҕан сыдьааннарын хааннарын үөрэтэннэр Ашиналар R1a гаплогруппа Z93, Z94+, Z2123-, Y2632 салааларыгар сыһыаннаахтар диэн түмүккэ кэлбиттэр.
Болугур Айыыта - таптал таҥарата
Уон ахсыс үйэҕэ Боотурускай улууһугар Болугур нэһилиэгэр үс ойохтоох уон оҕолоох Омуоруйа диэн сүдү баай киһи олорбута үһү. Кини Айылҕа хотуна диэн ойоҕуттан соҕотох кыыс оҕо төрөөбүтүн Сыҥалаабыт Лыгый диэн ааттаабыттар.
Билигин сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕин туһанан тоҕо, туохтан сылтанан бу Болугур Айыыта үөскээбитин уонна Саха сиригэр барытыгар тарҕаммытын быһаарар кыах баар буолла. Таптал баайынан-малынан кыайан кэмнэммэтин, баайга-малга кыайан атастаһыллыбатын, бу айыы өйө-санаата дьоҥҥо өйдөтөр. Кэргэн буолан ыалы үөскэтэр уустугун, икки өрүттээҕин, тапталтан эмиэ тутулуктааҕын, аҥардастыы баайынан-малынан кыайан тэриллибэтин быһаарар. Бу айыы үөскээһинэ уонна киэҥник тарҕаныыта дьахтар уонна эр киһи сыһыаннарыгар бэйэ-бэйэни сөбүлэһии, таптаһыы ыал буолан олоҕу олорууга баайдааҕар улахан оруолу ыларын биллэрэр.
Алтай судаарыстыбаннай университета
Рейтиннэрэ
2014 с. "Эксперт РА" агенство АлтСУну Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин дойдуларын бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр киллэрбит уонна рейтин "Е" кылааһын анаабыт. 2015 с. QS University Rankings BRICS АлтСУну БРИКС дойдуларын 150 бастыҥ университеттарыгар киллэрбит.
Хазардар
Хазардар (כוזרים "кузарим", الخزر "ал- хазар", "хазар", Χάζαροι "хазарой", խազիր "хазир", козаре, chazari, caziri, gazari) — түрк тыллаах көс омуга. Хуннар кэннилэриттэн Дагестаантан хоту өттүгэр олорбуттар.
Төрдө
Сорох чинчийээччилэр саныылларынан (холобур, Б. Н. Заходер), хазар омуга икки улахан биискэ арахсар этэ: маҥан уонна хара хазардар (калис-хазардар уонна кара-хазардар). Атын чинчийээччилэр этэллэринэн (холобур, М. И. Артамонов, А. П. Новосельцев) бу арахсыы бииһинэнэ буолбакка социальнай туругунан этэ уонна хазар уопсастыбата сайдыылаах тэрээһиннээҕин туоһулуур. Хазардар кытта барсила, савир, баландьар биистэрэ ыкса ситимнээх этилэр. Кэлин сороҕолоро хазардары кытта булкуспуттара. Хазардарга ордук чугас барсила бииһэ этэ.
Олох ыарахан
Олох ыарахан диэн этии олох сайдан, тупсан истэҕинэ араас абылаҥнара элбиирин киһи ураты тулуурдаах буоллаҕына тулуйарын биллэрэр.
Урукку кэмҥэ кытаанах айылҕалаах дойдубутугар ас-таҥас кэмчититтэн сахаларга астан-үөлтэн туттунуу туһунан үөрэх үөскээбэтэх. Билигин ас-таҥас сорох ыалларга олус дэлэйбититтэн аны аһылыктан туттунуу, аһара аһаабат буолуу үөрэҕэ биһиэхэ эмиэ наада буолла. Оннук үөрэх төрүттэрин «Аһылык уратылара» диэн үлэттэн булуохха сөп.
Олус бэлэмҥэ, мааныга иитиллибит оҕолор тулуурдара аҕыйах, бэйэлэрин быстах баҕа санааларын кыайан туттуна үөрэммэттэр. Ханнык эрэ биир санаа киирбитин эбэтэр ким эрэ эппитин улаханнык ырыта, быһаара барбакка эрэ толоро охсоору дьулуһаллар. Маннык быһыылаах киһини сахалар: «Быстахтык быһыыланар» эбэтэр «Санаабычча оҥорон кэбиһэр» диэн быһаараллар. Тулуура, дьулуура суох буола иитиллибит оҕолор арыгыга, табаахха ылларан хаалаллара дөбөҥ уонна хаһан да кыайан бырахпакка эрэйдэнэллэр.
- Оҕо бэйэтин өйүн-санаатын сайыннаран, туох эмэ үчүгэйи, туһалааҕы, кыайар суолларын бэйэтигэр оҥотторуохха, туохха эмэ үөрэннэҕинэ, тугу эмэни ситистэҕинэ барыта-бары баар буоларыгар үөрэтии. Yтүөҕэ ыҥырар баҕа санааны үөскэтэн ону ситиһэн дьоллоох буоларыгар тириэрдии.
1. Yлэ-хамнас таһаарыыта мөлтөөн хамнас аҕыйааһына оҕо бары баҕатын төрөппүттэр кыайан толорон испэттэрин үөскэтэн оҕо эрэйи, кыһалҕаны билэн тулуурдаах буола улаатар.
Билигин Россия мөлтөөһүнэ сэбиэскэй кэм бүтүүтүгэр оҕо иитиитэ аһара сымнаан, мөлтөх, олус бэлэмҥэ үөрэммит оҕолору иитэн, улаатыннарбыттарыттан быһаччы тутулуктаах.
Амурдааҕы судаарыстыбаннай университет
Рейтиннэрэ
АмСУ рейтиннэргэ кыттар.
Seoul Broadcasting System
Seoul Broadcasting System (SBS) — Соҕуруу Корея телекомпанията, салалтата — Сеул.
Victory Clinic
мини
TvN
tvN (Total Variety Network) — Соҕуруу Корея кабельнай телеканал.
Шадрин Григорий Абрамович
Григорий Абрамович үлэтин бүтэһик отучча сылларын норуот үөрэҕириитин салаатыгар анаабыта, итинтэн уон сэттэ сыл устата үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын ситэриилээх комитетын норуот үөрэҕириитин отделын инспекторынан тохтоло суох олус таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Итинтэн көстөрүнэн кини норуот үөрэҕириитэ сайдарыгар республикаҕа уонна ордук төрөөбүт оройуонун ыччаттара үөрэх-билии суолугар үктэнэллэригэр улахан сыратын билиитин-көрүүтүн биэрбитэ. Кини дьиҥнээх учууталлар учууталлара этэ. Григорий Абрамович Шадрин саха бастакы үөрэхтээх интеллигеннэрин биир чаҕылхай представителэ буолар. Кини үлэтэ-хамнаһа Советскай правительствонан үрдүктүк сыаналаммыта – «Бочуот Бэлиэтэ» орденнарынан икки төгүл наҕараадаламмыта, итини тэҥэ «Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Улуу Аҕа дойду сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин» медалларынан бэлиэтэммитэ, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо диэн знактар хаһаайыннара буолбута.
Тэҥнээҕи булунуу
2. Төрөппүттэр биир өйдөөх-санаалаах уонна тэҥ баайданыылара-малланыылара кинилэр дьиҥнээхтик тэҥнэһиилэрин, бэйэ-бэйэлэрин өйдөһүүлэрин, өйөһүүлэрин үөскэтэр. Тэҥ баайдаах, билиилээх дьон ыал буолан холбостохторуна оҕолорун иитиитигэр хайа да өттүгэр халыйыы үөскээбэт, оҕо иитиитэ киһилии быһыылаах буолууга, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһууга ананар.
2. Былыргылар билиилэриттэн ыламмыт энньэ уонна халыым диэннэри аныгы, ырыынагы тутуһар олоххо ыал буолууга анаан туһаннахпытына табыллар. Ыал буолуу иккис өрүтүн, баай-мал тэҥнэһиитин кыыс энньэтэ уонна уол халыыма тэҥнэрэ олоххо илэ киллэрэллэр. Саҥа ыал буолааччылартан хайалара да аһара баран баайынан өттөйөн бэрдимсийэрин кыыс энньэтэ уонна уол халыыма тэҥнэрэ суох оҥорор, икки өттүттэн тэҥ баайы холбооннор, тэҥнээхтэр ыал буолаллара ситиһиллэр.
Ола оройуона
Ола оройуона (О́льский райо́н) диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын биир оройуона. Киинэ Ола хото типтээх бөһүөлэк.
Баскилар тыллара
Тыл Франко диктатуратын кэмигэр бобулла сылдьыбыта, сүтэ сыспыта. Ол кэмҥэ Испанияҕа кистэлэҥ тэрилтэлэр эрэ тылы өйүүллэрэ. Диктатура суох буолбутугар судаарыстыба бу тылы билиммитэ. Омук бэйэтэ тылын харыстаан араас таһымнаах тэрээһиннэри ыытар, олортон биир далааһыннааҕынан биллэр тэрээһин Коррика (сүүрүү) буолар.
Сахалар итэҕэллэрэ
1.	Yрүҥ айыы итэҕэлэ.
Болугур Айыытын харыстыахха
Айыылары уларытан «аньыы» диэн суруйууну айыыларбыт, былыргы өбүгэлэрбит чахчы сөбүлүөхтэрэ суоҕа. «Аньыы» диэн тыл өйгө-санааҕа ханнык да сыһыана суох, сахалар тыллара буолбатах, урукку кэмнэргэ бу тыл букатын суох этэ. Православнай таҥара үөрэҕин сахалыы тылбаастаарылар нуучча аҕабыттара булан кэбиспит тылларын сымыйаны үөрэтэр “айыы үөрэҕэ” билигин дьоҥҥо киллэрэ сатыыр.
Сахалар итэҕэллэрэ
Киһи баҕа санаата муҥура суох, кыаҕа эбиллэн истэҕинэ элбээн, үллэн иһэр. Таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ. Бу үөрэх өй-санаа аһара барарын хааччахтаан киһи буолуу, киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу суолугар киллэрии үөрэҕэ буолар. Сахалар олохторун үөрэхтэринэн өй-санаа хааччахтара манныктар уонна оҕо улаатан өйө-санаата сайдан истэҕинэ уларыйан биэрэн иһэллэр:
Болугур Айыытын харыстыахха
Суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар өй-санаа үөрэҕин билээччилэр буолбатахтар. Арай урукку, эстибит сэбиэскэй былааска мааныламмыт тобохторо буолаллар. Кинилэр эстибит сэбиэскэй былаас революцияны оҥорон олоҕу тосту уларытарбыт «үчүгэй» диэн өйдөбүллэрин хааллара иликтэриттэн айыыны оҥорууну барыларын «үчүгэй» диэн этэллэрин өссө да уларыта иликтэр. Бары өбүгэлэр Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьалларын уларытыы кыаллыа суоҕа, айыылары «аньыы» диэҥҥэ уларыта сатаабаккыт бэйэҕитигэр ордук буолуоҕа.
Сахалар итэҕэллэрэ
Сахалар оҕолорун «Киһи буол», «Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥор», «Улахан киһи курдук буол» диэн үөрэхтэрэ төрөппүтүн курдук буолууга ыҥырар, оннук, киһи буолар баҕа санааны иҥэрэр. Киһилии баҕа санаалары иҥэринэн киһилии быһыылары оҥорор буоллахха «Киһи буолуу» ситиһиллэр.
2. Киһи быһыыта. Өйө-санаата сайдыбыт киһи олоҕун «Киһи быһыыта», «Сиэр»,- диэн өй-санаа хааччахтарын тутуһан киһи быһыылаахтык, сиэрдээхтик олорор. Дьиэ туттан, оҕо төрөтөн, мас олордон олоҕун сыалын толорор. Сайдыыны ситиспит өйө-санаата этин-сиинин утумнаахтык эрчийэн, барыга бары үөрүйэх оҥорон үйэтин уһатыыны ситиһэр, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор. Киһи Орто дойдутааҕы олоҕун сыала итинник.
Туһаныллыбыт литература
1. Мурат Аджи. Тюрки и мир: Сокровенная история.- Москва: ООО «Издательство АСТ», 2004.- 649 с.
Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Устуоруйата
1969 с. тохсунньу ыйга ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтэ Астрахань куоракка консерватория арыйар туһунан уураах ылыммыт. Куорат кэмитиэтэ, консерваторияҕа үөрэх куорпуһа буоллун диэн, билигин архитектура пааматынньыга буолан турар эргэ дьиэни биэрбит.
1969-1970 сс.дьиэҕэ хаппытаалынай өрөмүөнү ыытаннар бөлөҕүнэн уонна биирдиилээн дьарыкка 60 кылааһы, 20-тэн тахса административнай уонна көмө хостордоох буолбут. 1970 с.муус устар ыйга В. И. Ленин төрөөбүт күнүгэр 400 миэстэлээх концертнай саалалаах сүрүн үөрэнэр куорпус үлэҕэ киирбит.
Кэлэр көлүөнэлэр
Былыргы кэмҥэ дьахтар төрүүрэ уратыны, олус улахан саҥаны айыыны оҥоруунан ааҕыллара. Дьахтар төрүүрүгэр өлбүт хаан аймахтара дьахталлар айыы буолан кэлэн көмөлөһөллөрүн айыыһыт диэн ааттыыллар. Оҕо этэҥҥэ төрөөтөҕүнэ бу айыыһыттары дьахталлар мунньустан атаарыыны оҥороллоро.
Бу быһаарыы дакаастабылынан “айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа үөрэх ырыынак да кэмигэр хаала, туоратылла илигэ буолар. Бу сымыйа үөрэх тохтотулла илигэ саха дьоно айыыны оҥорор, ол аата сиэри кэһэр, киһи быһыытын тутуспат санааларын тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар  улаатыннаралларын биллэрэр.
“Аһара барыма, киһи быһыытын тутус” диэн сахалар Улуу Тойон таҥараларын үөрэҕэ этэр. Бу таҥара үөрэҕин тутуһар туһугар киһи бэйэтин баҕа санаатынан, тулуурунан, туттунар күүһүнэн аһара барар быстах, этин-сиинин санааларыттан аккаастаннаҕына, хааллардаҕына эрэ сиэри, киһи быһыытын аһара барбата табыллар. Киһи быһыытын, сиэри аһара барары Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ боборуттан, тохтоторуттан аһара бара сатааччылар, киһи быһыытын тутуспаттар элбээннэр, бу таҥара үөрэҕэ олоххо киирэ илик.
Туһаныллыбыт литература.
1. Боло С.И. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. – Якутск: Нац.кн. изд-во “Бичик”, 1994. – 352 с.
CVS Health
CVS Pharmacy диэн аптеката CVS Caremark диэн олох харыстабылыгар үлэлиир тэрилтэтэ
Прокопьев Николай Иванович
1959 сыллаахха Ньурба оройуонун салалтатын ыҥырыытын ылынан, бэйэтин баҕатынан, ол сахха хаалылааҕынан ааҕыллар, төрөөбүт Бордоҥун нэһилиэгэр кииннээх бөдөҥсүйбүт «Инники этэрээт» колхоз правлениетын председателинэн үлэлии кэлэр. Үрдүк үөрэхтээх, ыччаттары, дьону кытта үлэҕэ дьоҕурдаах Николай Иванович Прокопьев салалтатынан бөдөҥсүйбүт хаһаайыстыба сотору үүнүү-сайдыы суолугар үктэммитэ.
Түмэт
Түмэт — киһи-аймах олоҕор сыһыаннаах.
Ай-айар-айыы
2. Айар, арыйар.
Киһи оҥорор быһыыларын иннинэ айар диэн тыл киирбитэ сахалар олус былыргы кэмнэртэн киһи өйүн-санаатын дириҥник үөрэппиттэрин бэлиэтэ буолар. Айыыны оҥоруох иннинэ олус улахан сэрэхтээх буолууну бу айар диэн тыл биллэрэр. Бу тыл суолтатын тутуу проегын оҥоруу үлэтиттэн булан быһаарыахха сөп. Саныыр санааны кумааҕыга уруһуйдаан, маннык буолуохтаах диэн быһаарыы ылынан улахан тутуу проегын оҥоруллар, араас сыыһатын-халтытын булан көннөрөн, тупсаран, элбэх араас туттулла сылдьар нуормаларга сөп түбэһиннэриллэр. Бу проегынан тутуллар тутуу саҥаны айыы буолан дьэндэйэн тахсыахтааҕын иһин итинник бэлэмнэнии үлэтин бардаҕына эрэ табыллар. Проект оҥоруута, кумааҕыга уруһуйдааһына саҥаны айыыга бэлэмнэнии, сыыһатын-халтытын көннөрүү эрэ буолар уонна айар диэн тылынан этиллэрэ таба. Бу тутуу туох эмэ мэһэйдээн тутуллубакка хаалан хааллаҕына саҥаны айыы кыаллыбат, кумааҕыга уруһуйдаммыт проект, саҥаны айа сатааһын олоххо кыайан киирбэккэ хаалар.
Саха киһитэ хаһан даҕаны сиэри кэһиэ, аһара барыа суохтаах. Саха дьоно сиэри тутуһаллар. Сиэри тутуһар киһи киһи быһыылаах диэн ааттанар. Ол аата киһи оҥорорун курдук оҥорор буолуу киһи быһыытын, сиэри тутуһууну үөскэтэр. (3,35).
Васильева Мария Васильевна II
Мария Васильевна Васильева уоттаах сэрии хара саҕаланыаҕыттан советскай норуот Улуу Кыайыыта түмүктэниэр дылы сэриигэ быһаччы кыттыбыт аҕыйах саха дьахталларыттан биир саамай чаҕылхайдара буолар. Кини олорон ааспыт уустук олоҕо, үлэтэ-хамнаһа, фронтовой биографията, төрөөбүт дойдутугар таптала эдэр ыччаттарга, кэлэр көлүөнэлэргэ чаҕылхай холобур буола туруо.
Үөр
Үөрэх диэн үөр уонна ээх диэн тыллар холбоһууларыттан үөскээбит. Элбэхтэр этиилэрин ылын, иҥэрин, сөбүлэс диэн буолар. Бэйэлэрэ кыра-кыра, тус-туспа эрээри бииргэ холбоһон сылдьар өй-санаа холбоһуктара эмиэ үөр диэн ааттаналларын үөр буолуу диэн баара биллэрэр.
Салгын кут үөр буолар диэн быһаарар Курууппа ойуун. (2,34). Бу этии сыыһа. Салгын кут диэн өссө үгэскэ ситэ кубулуйа илик өй-санаа ааттанар. Өй-санаа үөрэх буолан умнуллубат үгэстэри үөскэттэҕинэ ийэ кут таһымыгар тиийиэн сөп. Түүл үгүс көстүүлэрэ үгэс буолбут, ол аата ийэ кут таһымыгар тиийбит өйдөбүллэринэн табатык тойонноноллор.
Үөр - былыргы саха итэҕэлинэн киһи кута абааһы буолта. Бэт былыргы кэмҥэ Омоҕой баай мааны кыыһа моҥнон, ыйанан өлөн Аан Чээкэй диэн харах абааһыта буолбут. Ол тэҥэ Чуонах ууһа хотун - брааскай омук Иирэр Саар кыргыттара: Тайахтаах Натааһа, Баттахтаах Маарыйа, Өксөкүлээх өрө харах Өрүүнэ той диэннэр. Болугур, Аллан, Игидэй, Бахсы айыылара кэнники үөскээбиттэрэ бааллар. Кинилэр бары баай олоҕор үөскээбит, баай удьуордара, ону кэнники айыы диэн аат биэрбиттэр. Ол үөрдэр айыылаах-буруйдаах куттара үөһэ көппөккө отто дойдуга уста сылдьаллар. Кырыыска этиллэн, кырамаҥҥа анньыллан үөр буолаллар. Үөрдэр куттара дьабыҥҥа кыайан көппөккө айыы-үөр буолаллар эбит. (3,313).
Өлбүт киһи кыайан Үөһээ дойдуга барбакка хаалбыт ийэ кута ыһыллан, бытарыйан үөр буолара быһаарыллар. Эдэр саастарыгар оһоллорго, быстах өлүүлэргэ түбэһэн өлбүт дьон ийэ куттара үөр буолан олорбут сирдэрин чугаһынан сылдьаллар. Киһи өлөрүгэр быстахтык быһыыланан куһаҕан санааларын илдьэ бардаҕына эбэтэр бэйэтэ даҕаны куһаҕан санаалардаах өллөҕүнэ кута үөр диэн буолар. Куһаҕан санаа мунньустуутуттан, тардыһыытыттан үөр ыарахан буолан, үөһээ диэки кыайан тахсыбакка, аллараа дьон олорор сирдэринэн сылдьарга күһэллэриттэн дьоҥҥо көстөр, биллэр.
Васильев Александр Васильевич — Көрдүгэн
Васильев Александр Васильевич (Көрдүгэн) — суруналыыс, «Кэскил» хаһыат солбуйааччы редактора.
Олоҕун олуктара
ССРС, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
Доруобуйа харыстабылын өҥөтүн дьоҥҥо барытыгар тиэрдии аан дойдутааҕы күнэ
Доруобуйа харыстабылын өҥөтүн дьоҥҥо барытыгар тиэрдии аан дойдутааҕы күнэ (Universal Health Coverage Day) — сылын ахсын ХНТ көҕүлээһининэн ахсынньы 12 күнүгэр аан дойдуга бэлиэтэнэр.
С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Устуоруйата
Арыллыаҕыттан 4000 араас испэссээлинэстээх муусукааннары үөрэтэн таһаарбыт. 20 сыл устата, консерватория соҕотоҕун, Арассыыйа соҕуруу өттүгэр араас таһымнаах муусука тэрилтэлэрин уонна муусука үөрэҕин тэрилтэлэрин үрдүк квалификациялаах үлэһиттэрин бэлэмнээн таһаарбыт. 1982 с. ССРС-ка бастакынан эстраднай-джазовай муусука кафедрата арыллыбыт. 1993 с. Муусука ускуустубата уонна ассистентура-стажировка диэн испэссээлинэстэргэ аспирантура арыллыбыт.
Консерватория дьиэтэ
right|thumb|Консерватория дьиэтэ, уруккута Яблоков дохуоттуур дьиэтэ|220 px Консерватория дьиэтэ, уруккута Яблоков дохуоттуур дьиэтэ олохтоох архитектура мэҥэтэ. Ааптара архитектор Дурбах Николай Никитич.
Кафедралара
5. Сольнай ырыа кафедрата
Кириллин Андрей Дмитриевич
Үлэтин саамай тыын кэрдиистэн саҕалаабыта, 167 нүөмэрдээх Амакинскай геолого-разведочнай партия техник-экономиһынан анаммыта, сыыйа, ол эрэн түргэнник, өрө дабайан, 1962 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Геологоуправление плановай-экономическай отделын начальнигын солбуйааччытынан анаммыта. Кини манна үлэни былааннааһын, тэрийии улахан оскуолатын ааспыта.
С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Рейтиннэрэ
2. Ростовскай уобалас үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 9-с миэстэ.
ФБК
2021 сылтан, Атырдьах ыйын 15 күнүттэн Владимир Путин уурааҕынан уонна ыйааҕынан экстремисткай уонна террористическай тэрилтэ диэн аатырбыта. Навальнай дьоно этэллэринэн Владимир Путин бэйэтэ уоруйах, ол иһин уоруйахтары көмүскүүр диэн буолта. Дьон өйдөнөрө Путин былааһыгар кутталы үөскэтэр диэн биллибитэ.
Кириллин Петр Дмитриевич II
1939 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр Улахан Күөл учаастагар колхозтаахтар кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
Цензура
Цензура (censorship) — государство эбэтэр ханнык эмит дьон өттүттэн наадалаах информацияны кистээһин. Цензураны утары охсуһан VPN сервистар бааллар.
Мухаммад Йунус
Олоҕо
Бангладеш саамай кыргдьаҕас үөрэҕин кыһатын — Дакка Университетын (бакалавр, 1960; магистр 1961) бүтэрбитэ. 1965 сыллаахха Фулбрайт стипендиятын ылан АХШга 1971 Вандербильт Университетын экономика доктарынан бүтэрбит. 1970 сылтан 1972 с. дылы Теннеси штат Университетын экономикаҕа профессорынан үлэлээбит. Онтон Читтагонг Университетыгар экономиканы үөрэппит. 1976 сыллаахтан университет сайдар проект менеджера буолбут. 1976 сыллаахха дойдутугар Бангладешка төннүбүт. Биир дьадаҥы дэриэбинэҕэ сылдьан олохтоох ростовщиктар хабалаларыгар киирбит дьон быстар дьадаҥытык олороллорун көрбүт. Онтон сылтаан бэйэлэрэ үүннэрбит продукцияларын иэстээх дьонноругар босхо эрэ үрдүнэн биэрэргэ күһэллэллэр эбит. Йунус дьадаҥылар иэстэрин бэйэтэ саппыт уонна кыра быраһыаҥҥа иэс биэрэр системаны олохтообут. Ол саҕана сорохтор Йунус үлэтин дьиктиргии көрбүттэрэ. Ол эрэн кини биэрбит иэстэрэ улахан аҥаара төннөр эбиттэр, төннүбэт иэс 3 быраһыантан кыра эбит. Онон Мухаммад Йунус микрокредитование концепциятын олохтоон Grameen Bank диэни тэрийбит. 1996 сылтан Бангладеш бырабытылстыбатын сүбэһитэ буолбут. 2006 сыллаахха Нобель эйэ премиятын ылбыт.
Ыарыһах оҕо
Кыыс оҕолору сааһа ситтэр эрэ эргэ биэрии доруобай оҕолор төрүүллэригэр тириэрдэр соҕотох суол буолар. Сахалар урукку кэмҥэ өй-санаа бу көрдөбүлүн олохторугар туһаналлар этэ.
Урбаан
Урбаан — табаары эбэтэр өҥөнү оҥорон таһааран биитэр атыылаан барыс киллэринэр тиһиктээх үлэ көрүҥэ. Соругун ситээри урбаанньыт үбү-харчыны, нематериальнай активтары, бэйэтин үлэтин эбэтэр туораттан наймыласпыт үлэһиттэри туһанар. Бараабыт үбэ төннөн кэлэрин, барыс аҕаларын ким да мэктиэлээбэт. Онон урбаанньыт үбүн-харчытын сүтэрэр кутталлаах.
"Азия киинэ" обелиск
Кэнники, уһуга суох гына оҥоһуллубут дьоҕус пирамида моһуоннаах Азия киинин бэлиэтин, Кызыл куоракка, Улуг-Хема хаҥас кытылыгар, электростанция дьиэтин таһыгар көһөрбүттэрэ. 1964 с. Тува Россия састаабыгар баҕа өттүнэн киирбитэ 20 сылын туолбутун бэлиэтииргэ, үөһэ харбаспыт үс кырыылаах шпиллээх икки миэтэрэлээх квадратнай олбоххо ууруллубут сир шара обелиск бетонтан оҥоһуллан Енисей кытылыгар туруоруллубута. Автор - өрөспүүбүлүкэ кырдьаҕас худуоһунньуга Василий Фадеевич Дёмин.
Хунну
Хуннар ааттара
Э.Р. Тенишев уонна А.В. Дыбо этэллэринэн "хунну" диэн аат былыргыта kün (күн) дэнэр уонна "норуот, омук" диэн суолталаах эбитэ үһү.
Шаньюй
Э.Г. Пуллиблэнк, былыргы кытай тылын үөрэппит чинчийээччи, этэринэн шаньюй (shan-yü) диэн тыл былыргы кытай тылыгар *dān-ĥwāĥ дэнэр уонна бу тыл дьиҥнээх ааҕыыта "дархан" буолуохтаах.
Моҕол түөрүйэтэ
Чинчийээччилэр хуннар моҕол тыллаах буолалларын урут-уруккуттан сабаҕалыыллар. Өссө XVIII-с үйэҕэ П.С. Паллас моҕол түөрүйэтин этэр, онтон XIX-с үйэҕэ Рашпунцаг, В. Бергман, И. Шмидт, Г.Н. Потанин, К.Ф. Нейман, Х. Хоуорс, А. Терри, Н.Я. Бичурин уо.д.а. бу түөрүйэни сайыннараллар.
Түүр түөрүйэтэ
Былыргы түүрдэр төрүттэрин туһунан суруйбут кытай былыргы историктара түүрдэр хуннартан үөскээбиттэр дииллэр, ол аата хуннар түүрдүү тыллаах буолуохтаахтар.
Данилова Анастасия Петровна
Саха республикатын сайдыытыгар улахан өҥөлөөх советскай-партийнай уонна государственнай үлэһиттэртэн биирдэстэринэн бу күннэргэ төрөөбүтэ 85 сааһын туолбут Анастасия Петровна Данилова этэ. Кини аата Саха сирин чулуу кыргыттарын — С. П. Сидорова, А. Я. Овчинникова, М. Д. Нартахова ааттарын кытта биир кэккэҕэ турар уонна республика общественнай эйгэтин дириҥ убаастабылын ылар.
Дьыбардаахха саҥарыма
Улахан тымныы түспүт сарсыардатыгар ханнык баҕарар тыас олус улаатан ыраахтан доргуйан иһиллэр. “Дьыбардаахха саҥарыма” диэн өс хоһооно куһаҕан суолталаах, өйдөбүллээх тыллары улаханнык саҥара сылдьыы, оннук үгэс киһиэхэ бэйэтигэр, оҕолоругар үөскээн хааларынан куһаҕан майгылаахха кубулутуон сөбүттэн сэрэтии, киһини харыстааһын буолар. (2,53).
Кырыым Дьуурта
Кырыым Дьуурта (Кры́мское ха́нство, Qırım Hanlığı) — 1783 сылга дылы баар буола сылдьыбыт Кырыым татаардарын илэ. Бэйэлэрин — Кырыым юрту (Qırım Yurtu) диэн ааттыыллар эбит. Кырыым истиэбин уонна хайаларын тэллэҕиттэн ураты Дунаай уонна Днепр ыккардыларынааҕы сирдэри, Азов таһынааҕы сирдэри, уонна билиҥҥи Краснодаар кыраайын улахан аҥаарын ылар этэ. 1478 сыллаахха Кырыым Дьуурта Осмаан Илин кытта доҕордоһуу дуогабарыгар илии баттаабыта уонна 1774 сыллаахха Күчүк Кайнардьы эйэ дуогабара түһэрсиллиэр дылы оннук статустаах этэ. 1783 сыллаахха Арассыыйа Импиэрийэтэ аннексиялаан ылбыта. Билигин Дьуурт улахан өттө (Дон өрүстэн арҕаа) Украинаҕа, сорҕото (Донтан илин) — Арассыыйа бас билиитигэр.
Хазар тыла
Чинчийээччилэр хазар тыла түүр тыллар биир саамай былыргы салаатыгар, ол аата булгар бөлөҕөр киирэрин Саркэл диэн куорат аатын ырытаннар быһаарбыттар. Ону таһынан ал-Истахри уонна ибн-Хаукаль диэн арааб тыллаах айанньыттар хазар тыла булгар тылыгар майгынныырын уонна атын түүр тыллартан уратытын туһунан суруйан хаалларбыттар.
Дмитриев Ахмет Андреевич
Олоҕун олуктара
Маҥнай Бүлүүтээҕи педучилищены, онтон Саха Государственнай Университетын (Хотугулуу-Илин Федеральнай Университет) Историко-Филологическэй факультетын Саха салаатын бүтэрбитэ.
7-Eleven
100% акциатын аатырбыт Seven & I Holdings тэрилтэ бас билэр.
Салалтата — Токио, Даллас.
Такыров Николай Васильевич
Такыров Николай Васильевич — педагогическай наука кандидата, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Ньурба оройуонун Кукаакы нэһилиэгэр дьадаҥы-бааһынай кэргэнигэр 1928 сыллаахха төрөөбүтэ.
Уорай (Амма улууһа)
Уорай — Амма улууһун Бөтүҥ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
М. П. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Ссылкалара
https://uralconsv.org/ http://obrazovanie66.ru/school/uralskaya-gosudarstvennaya-konservatoriya-akademiya-imeni-m-p-musorgskogo/
М. И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
М. И. Глинка аатынан НСК - Арассыыйаҕа Новосибирскай куоракка баар үрдүк музыкальнай үөрэх тэрилтэтэ.
1956 с.РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин дьаһалынан уонна РСФСР култуура министиэристибэтин укааһынан төрүттэммит.
Факультеттара
1. Фортепиано факультета
Рейтиннэрэ
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория:
Халҕан аал
Халҕан аал диэн 1859 сылга үөскээбит халҕаннаах (тимир эбэтэр болот) чаан хамсатааччылаах сэрииһит аал. Соруктара - байҕал баһылааһына уонна кытыл көмүскэлэ. Сэбиргэлэ - тэргэн саа уонна таран. Халҕан ааллар 1862 сылга Америка куомун сэриитигэр Вирджинияҕа буолбут Хэмптон Роудс кыргыһыытыгар аан бастаан сэриилэспиттэрэ. Халҕан ааллар 1860-с сылларга байҕал баһыйар күүһэ буоланнар тыалҕаннаах сурааһын ааллар уонна фрегаттар кэхтибиттэрэ. 1906 сылга дредноут аал үөскээн халҕан аал суолтата намтаабыта.
Модун
Номох
Онтон ылата Модун боотурдарын уһуйан саҕалыыр. Ол курдук Модун иһиирэр охтонор уонна ол ох ханна көттө да боотурдар ол диэки ытыахтаахтар диэн үөрэтэр. Бу урааҕы толорботох өлөргө ууруллар. Биирдэ Модун иһиирэр оҕун тапталлаах атын диэки ытар, ким куттанан ыппатах төбөлөрүн быспыт. Ол кэнниттэн Модун иһиирэр оҕун таптыыр ойоҕун диэки ытар, ким ыппатах төбөлөрүн быспыт. Тиһэҕэр тиийэн Модун иһиирэр оҕун аҕатын диэки ытар, биир да боотур Модун уураҕын кэспэккэ Түмэн шаньюйү өлөрөллөр. Ол курдук Модун б.к.и. 209-с сылга хуннар баһылыктара буолар.
Данилов Эдуард Федорович
Данилов Эдуард Федорович – үлэ, тыыл, государственнай сулууспа бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык кыр­дьаҕастарын Сэбиэтин Президиумун чилиэнэ.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-03
Кулун тутар 1—31күннэрэ thumb|50px
Куду (Амма улууһа)
Куду — Амма улууһун Эмис нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.