cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күлүмнүүр (Никифоров Василий Васильевич)
Олоҕун олуктара
1886 сыллаахха Дьокуускайга Илин Сибиир генерал-губернатора граф А. П. Игнатьев кэлэринэн ситимнээн, П. П. Подбельскай көмөтүнэн, Дүпсүн улууһун туругун туһунан дакылаат-сурук оҥорор. Манна сир барыта чааһынай билиигэ киириэ суохтааҕын туһунан этэр, олохтоохтор ыар баттыгастаах олохторун кэпсиир, түһээннэрэ наһаа үрдүгүн суруйар уонна сахаларга бэйэни салайыныыны киллэрии туһунан этии киллэрэр. 250px|thumb|right|Никифоров Василий Васильевич, [[Ксенофонтов Гаврил Васильевич уонна Никифоров Гаврил Васильевич (Манньыаттаах уола)]] 1887 с. Дьокуускайдааҕы уобалас музейыгар былыргы таҥастары уонна былыргы бухатыыр тимир бэргэһэтин сорҕотун бэлэхтиир. Ити маллар тустарынан этнографическэй справка оҥорор.
1900 сыллаахха быраас Сокольниковтыын кылгас саха-нуучча тылдьытын оҥорорго сахалартан харчы хомуйар. Кинилэр көрдөһүүлэринэн тылдьыт матырыйаалын хомуйууну политсыылынай Э. К. Пекарскай бэйэтигэр ылыммыт, онтон бу дьыалаҕа атын сыылынайдары уонна саха үөрэхтээхтэрин кытыннарбыт.
1923 сыллаахха Москубаҕа Бүтүн Арассыыйатааҕы тыа хаһаайыстыбатын I быыстапкатыгар Саха АССР павильонун тэрийбит. Балаҕан ыйын 30 күнүгэр үөрүүлээх аһыллыыга тыл эппит.
Иллинойс
thumb|200px
Бүүрүк
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Олоҕу бэлэхтээ
Проектара
«Олоҕу бэлэхтээ» пуонд уонтан тахса хайысханан ыарахан ыарыһах оҕолорго көмө оҥорор. Эти хайысхалар Пуонд проектара диэн ааттаналлар, ол иһигэр:
1978 сыл
1978 сыл.
1757
1757 сыл.
Николаев Егор Дмитриевич (Улахан Дьөгүөрдээн)
1883 сыллаахха Александр III коронациятыгар Санкт-Петербуурга Саха уобалаһыттан дьокутаат быһыытынан сылдьан Ис дьыала миниистиригэр Д.А. Толстойга "Саха кыраайын билиҥҥи балаһыанньатын туһунан кылгас сурук" биэрбит. Ол суругар "...желательно привлечение самого общества к заботам о своих общественных нуждах, как по хозяйственной части, так и по другим делам народного благосостояния. Такое участие может повлиять на население благотворно, возбудить в нем общественную самостоятельность и приучить инородцев к их гражданским обязанностям." диэбит. Ол кэнниттэн суругар олохтоох былаас уорганнарын сүрүн хайысхаларын ааттаабыт: уопсастыба сайдыытын хааччыйыы, олохтоох оҥорон таһаарыыны сайыннарыы, ас-үөл, доруобуйа харыстабыла уонна үөрэхтээһин. Бу маны чинчийээччи Степанова С.В. земство идиэйэлэриттэн ылбыт диир. Күлүмнүүрдүүн кэпсэтэригэр Е.Д. Николаев Степной дууманы сөргүтэ сатыырын туһунан этэрэ диэн П.С. Троев суруйбуттаах.
Томская Дария Андреевна
Томская Дария Андреевна, олоҥхоһут.
Дьэрбэ
Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар.
Магатырова Мария Николаевна
Магатырова Мария Николаевна (22.04.1950—31.01.1992) — саха живописеһа, CӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Айар үлэтэ
1992 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр өлбүтэ. Амма Чакырыгар көмүллүбүтэ.
Ыылаах мас тэмиэрийэтэ
Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Боотур Уус улууһа
Саха уобалаһын управлениетын 716 нүөмэрдээх 1912 сыл ахсынньы 8 күнүнээҕи (саҥа ааҕыыннан ахсынньы 21) уурааҕынан 1913 сыл тохсунньу 1 күнүттэн (саҥа ааҕыынан тохсунньу 14 күнүгэр) — Боотуруус улууһа икки улууска хайытыллыбыт: Боотуруус уонна Таатта. Таатта улууһугар Алдан, Тыараһа, 2-с Дьохсоҕон, 1-кы Игидэй, 1-кы Дьохсоҕон, Уус-Амма, Дьүлэй, 1-кы Хайахсыт, 4-с Дьохсоҕон, 2-с Игидэй, 3-с Дьохсоҕон уонна Күнээйи, барыта 12 нэһилиэк киирбит. Ол эбэтэр саҥа улууска 4219 дууһа, 2113 үлэһит бэриллибит, эр киһитэ - 4434, дьахтара - 4313.
«Өлүөнэ» (магистрал суол)
Суол моһоллоро
2006 сылга суол туруга мөлтөөн Арассыыйа үрдүнэн биллибитэ.
Симона де Бовуар
Кини романнары суруйара, философияҕа олох суолларын, политика туһунан толкуйдарын ыстатыйаларга, биографиялары уонна автобиографиятын суруйара.
Айамнньылара, чааһынай олоҕо
1943 сыллаахха «Ыалдьыт дьахтар» кинигэтин бэчээттээбитэ, Жан Поль Сартр диэн тапталлааҕын туһунан историятын суруйбута, ол кэнниттэн «Мандариннар» диэн кинигэни суруйбута, ол кинигэтэ Гонкур бириэмийэтин ылбыта.
Егоров Семен Иванович (Илин Хаҥалас улууһа)
Кини үбүгэр 1901 сыллаахха Хаптаҕайга Успенскай таҥара дьиэтэ тутуллубута.
Куораттан М.И. Шишлянникова диэн дьэбириэй кыыһын күрэтэн таһааран бэргэһэлэммит. Дьэбириэйдэр ыккардыларыгар улахан айдаан тахса сылдьыбыт.
Александр Белл
1922 с. атырдьах ыйын 2 күнүгэр Бейн Бри диэн сиргэ Канаадаҕа өлбүт.
Черканова Дарья Сидоровна
Леонид Попов норуот суруйааччыта Тоҕой Сэлэ арамаанын суруйарыгар көмөлөспүтэ. Ити арамааҥа Ырыа Ылдьаана прототиба буолбута.
Судаан
Судан дьоно былыргы историялаахтар. Сорох периодтарга Эгипет историятыныын холбоhоро. Судаҥҥа уруккуттан омук, итэҕэл уонна экономика төрүөттэриттэн сылтаан дойду хоту (сүрүннээн мусулмаан араб олохтоохтордоох) уонна соҕуруу (араб буолбатах, хара африкан омуктар) өттүлэрин икки ардыларыгар олохтоох сэрии буолар. Онтон сылтаан Дарфур провинцияҕа хуманитар кризис буолбут.
Кылахов Николай Николаевич
Өлүөхүмэ уокуруга.
Авоська эрэли бэлэхтиир
«Авоська эрэли бэлэхтиир» — «НКО-Сервис» хаачахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба социальнай-экологическай бырайыага. Бу бырайыак сүрүн соруга — полиэтилен бакыаты авоськаннан (сиэткэ суумкананан) солбуйуу, итиэннэ доруобуйаларыгар хааччахтаах дьону үлэнэн хааччыйыы буолар.
Айыы - куһаҕана элбэх тыл
Айыы диэн тыл элбэх өйдөбүллээх, олортон биир эрэ үчүгэйдээх уонна элбэх куһаҕаннаах тыл.
Авоська эрэли бэлэхтиир
Бырайыак дэбииһэ: «Биир авоська мөлүйүөн былаастык бакыаты солбуйар».
Устуоруйата
Ити хамсааһын кэнниттэн Евгений Рапопорт тулалыыр эйгэни киртиппэт авоськалары оҥорон таһаарыыга ылсыбыта уонна онуоха доруобуйаларыгар хааччахтах дьону — инбэлииттэри кытыарбыта. Кинини Арассыыйа инбэлииттэрин сойууһа өйөөбүт. Онон иккиэн кыттыһан «НКО-Сервис» диэн тэрилтэни арыйбыттара.
Айыы - куһаҕана элбэх тыл
Бу тылдьыт суруллар кэмигэр сахалар тылларын атын омук тылыгар буккуйбакка бэйэтинэн туттар кэмнэригэр айыы диэн тыл киһи оҥорбот быһыыларын оҥорууну көрдөрөрүнэн куһаҕан өрүтэ лаппа элбэх эбит. Айыы диэн тыл ити, куһаҕан өйдөбүлэ билигин да уларыйар кыаҕа суох, куһаҕанынан син-биир сылдьар. Ханнык баҕарар айыыны оҥоруу киһи оҥорор быһыыларын, сиэри таһынан барыы, урут оҥорулла илик быһыы буолар.
Билигин бары олоҥхолорго кэпсэнэр кэмнэргэ саха тыла ордук сайдыылаах, толору этэ диэн олоҥхолору үөрэтиигэ турунан сылдьабыт. Сурукка киирбит олоҥхолорго «айыы» диэн тыл икки утарыта өйдөбүлүнэн табатык туттуллар. Олоҥхолорго «аньыы» диэн тыл эмиэ суох. Оччотооҕу кэмнэртэн ыла саха тылыгар айыы диэн өйү-санааны быһаарар тыл соҕотох этэ. Ону сэбиэскэй кэмҥэ “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэннэр буккуйбуттарын билигин да салҕаан иһээччилэр бааллар.
Авоська эрэли бэлэхтиир
Устуоруйата
Авоська тутааҕын уонна араас суумкалары, хахтары дьүлэй уонна сүһүөхтэрэ мөлтөх дьон оҥороллор.
Спиридонов Юрий Васильевич
Спиридонов Юрий Васильевич (төр. 1952) — саха норуодунай худуоһунньуга.
Электрокардиография
Электрокардиогра́фия — сүрэх үлэлиир кэмигэр үөскүүр электрическэй дьайыылары чинчийэр уонна суруйар мэдиссиинэ ньымата. Кардиология чинчийиилэриттэн ордук судургулара, чэпчэки сыаналаахтара, киһиэхэ хоромньуну аҕалбаттара.
Өй-санаа уларыйар
«Благими намерениями вымощена дорога а ад»,- диэн этии баар буолуута олох олус уустугун өссө бигэргэтэр. Бу этии дьон эрэйгэ тэбиллэллэрэ, өлөн-сүтэн, аадка барыылара оннооҕор туохтан сылтаан кэлэрин эмиэ чуолкайдык быһааран биэрэр. Аадка барыы диэн биһиги дьоммут санааларыгар өлүү-сүтүү, эстии-быстыы дойдута. Ол эстии-быстыы дойдутугар барыы суола хантан саҕаланарын бу этии ордук чуолкайдык булан көрдөрөр, быһаарар.
«Благими намерениями вымощена дорога в ад» диэн өс хоһооно ордук оҕо иитиитигэр суолталаах. Саха дьонугар оҕону хайдах иитэр уонна үөрэтэр туһунан олус таба этии баар. Ол этии «Атаах оҕо» диэн этэ. Урукку социализм кэмэ саҥа туругуран эрдэҕинэ дьадаҥы дьон өйдөрүгэр былыргы баай дьон оҕолоро атаах буола иитиллэллэрин туһунан өйдөбүл баара. Былыргы элбэх кэпсээннэр атаах буола иитиллибит баай дьон оҕолоро олохторун ситэ олорбокко быстах суолга киирэн биэрэллэрин арыйаллара. Сэбиэскэй былаас улаханнык көмөлөһөн кэлин дьон үксүлэрин олохторо лаппа көнөн аны бэйэлэрэ оҕолорун атаах гына иитэр кыахтаммыттара. Атаах оҕо туһунан өйдөбүл үгүс дьон өйүттэн сүппүтэ. Оҕону атаах гына иитии эмиэ үтүө санааттан, аҥардастыы үчүгэйи эрэ баҕарыыттан оҥоруллар. Оҕобор үчүгэй эрэ буоллун диэн төрөппүттэр кыһаналларыттан атаах оҕолор буола улаатан тахсаллар. Атаах буола иитиллибит киһи өйө-санаата түктэри буолан тахсарын саха кырдьаҕастара билигин да билэллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Айыы диэмэ
Саха тыла былыргы кэмҥэ үөскүөҕүттэн ыла уларыйбакка сылдьарынан, өйү-санааны кытта дорҕооннорунан тутулуктарын сүтэрбэккэ эрэ сылдьар. «Рр» дорҕоону саҥатыгар элбэхтик туттар киһи, кыыһырымтаҕай соҕус буолуохтааҕын, онтон «ыы» дорҕоону саҥара сылдьыы ытааһыҥҥа тириэрдэрин кырдьаҕастар билэллэр.
Араас үөхсүү тыллара сахаларга нуучча тылынааҕар быдан аҕыйахтар уонна үксүлэрэ бэйэ икки ардыгар, ол аата дьон бэйэ-бэйэлэрин сыһыаннарыгар аанньа тапсыбаттарыттан үөскээбиттэр, элбэхтик туттуллубаттар.
Кэлин, оҕо улааттаҕына даҕаны кыра эрдэҕинэ үөскээн, олохсуйбут ийэ кута кинини салайа, оҥорор быһыытын көннөрөн биэрэ сылдьарын билбэппититтэн, өссө итэҕэйэ иликпититтэн оҕону иитиигэ туһаммакка сылдьабыт.
Балыыhа клоуннара (тэрилтэ)
Тэрилтэ салайар уоргана
Оҕолору маннык ньыманан реабилитациялааһын аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт. Онтун ааһан клоунада ыалдьа сытар оҕо доруобуйатыгар үтүөтүн дьайарын билим чинчийиилэрэ, өр кэмнээх кэтээн көрүү дакаастаан турар. Арассыыйатааҕы оҕо мэдэссинискэй тэрилтэлэригэр “мэдэссинискэй клоуннар” баар буолуохтаахтар” диэн этиини дойду үгүс балыыһата өйүүр. Олор истэригэр бааллар:
Тыа сиригэр туризм сайдыыта
Тыа сиринээҕи туризмҥа ыалдьыттар дэриэбинэҕэ сынньанар сыаллаах кэлэллэр. Бу туризм көрүҥэ куорат олохтоохторугар, кырдьаҕас дьоҥҥо, устудьуоннарга, оҕолорго аналлаах.
Владимиров Леонид Николаевич
Владимиров Леонид Николаевич - РФ уонна СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига, биология билимин дуоктара, профессор, Ил Түмэн дьокутаата.
1986 с. К.И. Скрябин аатынан Москубатааҕы ветеринарнай медицина академиятын аспирантууратыгар киирбит. 1993 с. биология билимин хандьыдаата буолбут. 1990 с. саҕалаан Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институутугар билим үлэһитинэн, ассистенынан, старшай преподавателинэн, ректор көмөлөһөөччүтүнэн, онтон үөрэххэ уонна билимҥэ проректорынан үлэлээбит.
Дьүөгэ Ааныстыырап
Айар үлэтэ
Н. К. Седалищев кылгас (1913—1944), ол гынан баран дьикти айар олоҕу олорон ааспыт. 1933 с. бастаан бэчээттэнэр. Бастакы айымньыта «Ууhуттар» диэн кэпсээн. 1938 с. икки хомуурунньуга тахсар: «Ньургуһун уонна Лоокуут» уонна «Родительская любовь».
Н. К. Седалищев айар үлэтигэр оҕолорго аналлаах айымньылар улахан миэстэни ылаллар.
Долгунча (тэллэй)
Долгунча (, Волнушка розовая) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Бурнашев Гавриил Васильевич
Гавриил Васильевич Бурнашев — РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
Курбуһах орто-интернаат оскуолатыгар үлэлиир кэминэр кини оҕолору чэпчэки атлетикаҕа дьарыктыыра, араас үҥкүүлэри туруоран үҥкүүллэппитэ.
Колесов Гаврил Гаврильевич
Олоҕун олуктара
Дуобатынан 5 сааһыттан дьарыктаммыта. Биирдэ дойдуларыгар ыытыллыбыт дуобат сеансыгар соҕурууттан кэлэ сылдьар маастар Андрей Филины хотон кэбиһэр. Итинтэн сиэттэрэн төрөппүттэрэ уолларын Ытык Күөлгэ ыыталлар. Аймахтарыгар олорон Кычкин Николай Николаевичка, Куприянов Василий Васильевичка дьарыктанан барар. 1995 сыллаахха Коркин Д. П. аатынан спортивнай оскуоланы бутэрбитэ.
Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Улуус кииниттэн 90 км хоту диэкки Алдан өрүскэ сытар.
Васильев Артур Дмитриевич
Олоҕун олуктара
1976 с. Намнаа5ы педагогическай училище, 1983 с. Уһук Илиннээҕи ускуустуба инстутуутун бүтэрбитэ. 1987—1992 сс. Красноярскай куоракка РФ норуодунай худуоһунньуга А. П. Левитин салайар айар мастарыскыайыгар үлэлээбитэ.
Монография
Өйдөбүллэри быһаарыы
Библиотека наукатыгар «монография» диэн термин ханнык баҕарар нерсерийнай публикацияны, биир эбэтэр хас да томтан (кинилэр ахсааннара хааччахтаммыт) көрдөрөр. Ити хаһыаттар, сурунааллар курдук серийнай публикацияттан уратылаах.
Тихо Браге
Тихо Браге сорох үстүрүмүөннэрэ:
Туртаайы
thumb|250px
«Халыма» (магистрал суол)
Устуоруйата
300px|thumb|right|«Хара ыгыы» аттыгар баар урукку күргэ дьардьамата 300px|thumb|left|«Халыма» суол тутуутугар 1920 сыллардаахха Халымаҕа уонна Саха сиригэр хайа-хостуур промышленность сайдыытынан сибээстээн олохтоох суоллары тутуу саҕаламмыта.
Линдсэй Лоһан
thumb|right|Линдсэй Лоһан Линдсэй Лоһан (Линси Лохан, Линдсей Лохан) (Lindsay Lohan), АХШ улахан народнай фотомодель, артыыс уонна ырыаһыт, биир супер-баай чүөчэ, төрөөбүт күнэ 1986 от ыйа 2 күнэ Нью Йорк куоракка.
Эол күөллэр
Эол күөллэр — салгын хамсааһынын (тыал үрүүтүн) түмүгэр оҥоһуллубут күөллэр. Сороҕор тыал кумаҕы үрэн уу түһэр сирин быһыттаан кэбиһэр. Оччоҕо күөл үөскүүр. Сороҕор тыал сымнаҕас көпсөркөй боруоданы үрэн намыһах сирдэри оҥорбутугар уу мустар. Бу иккис ньыманнан оҥоһуллубут күөллэри өссө дефляция көмөтүнэн оҥоһуллубут күөллэр эбэтэр плайя дииллэр.
Таатта улууһугар туризм сайдар кэскилэ.
Таатта улууһугар туризм сайдыытын ырытыы
Сайдыы инники кэскилэ:
Николаев Сергей
Николаев Сергей — көҥүл тустуук, спорт үтүөлээх маастара, XXI Сурдолимпийскай Оонньуулар (Тайвань) уонна Россия чөмпүйүөннэрэ. 2009 с. Саха сирин биэс бастыҥ инбэлиит спортсменнарын ахсааныгар киирбитэ.
Берилл
Ол гынан баран берилл диэн кыараҕас өйдөбүлгэ сырдык чээл күөх өҥнөөх таастары этэллэр.
Чиллер Тансу
Хоруупсуйаҕа буруйдааһын
Чиллер 2002 сыллаахха быыбарга хотторон баран бэлиитикэттэн букатыннаахтык барбыта.
Быраансыйа
Франция сайдыылаах дойду, аан дойду алтыс улахан экономиката. Франция Эуропа Униятын уонна Холбоhуктаах нациялар тэрийээччи кыттааччыларын ахсааннарыгар киирэр. Франкофония, G8, NATO уонна Латин Униятын кыттыылааҕа. Онтон таhынан Холбоhуктаах Нациялар Харыстабыл Сүбэлэрин биэс олохтоох кыттааччыларыттан биирдэстэрэ уонна ядернай саадахтаах дойдулар ахсааннарыгар киирэр.
Хомуут көрүҥэ
Визитера (визитет) - уһун болдьохтоох виза, эквивализацияламмыт көрүҥ. Омук киһитэ дойдуга үп- харчы өттүнэн тутулуга суох буолуутугар уһун болдьохтоох визаны ылар. Кини Францияҕа кэлэр. 3 ый устата иммиграция уонна интеграция управлениетыгар (ССРС) регистрациялатыахха наада. Онтон омук киһитэ внж префектураҕа картатын ылар. Докумуоннары биэрии болдьоҕо — 2-3 ый.
Хааны буойуу
Кыра кэмҥэ хаан барыытын тохтотуу
- лабааларын өрө тутуу.
- тарбахтарынан
- биологическэй – бэйэтин таҥаһынан эбэтэр трансплантаннарынан тампоннааһын.
Бастакы көмөнү оҥоруу ньымалара
Бастакы көмө оҥорорго хаан барыытын кылгас кэмҥэ тохтотор миэтэттэр доруобуйаҕа кылгас эрэ кэмҥэ куттала суох буолалларын өйдөнүллүөхтээх. Улахан магистральный тымырдара эчэйбит буоллахтарына хайаан да квалифицированный мэдисиинскэй көмө ирдэнэр.
Саhаара
thumb|300px|Саhаара, [[NASA World Wind]] right|300px|thumb|Аарка таас хайа, соҕуруулуу-арҕаа [[Лиибийэ]]
География координаталара
Усталааһын
0 до 180° илин диэкки кэтирээһиннэр илин диэн, онтон арҕаа диэкки арҕаа диэн ааҕыллаллар.
Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Баайаҕа нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор. Баайаҕа үрэҕэр турар.
Улуус киинттэн 60 км арҕаа диэкки сытар.
Муора таһымыттан үрдүгэ
Аан дойдуга ордук намыһах кураанах сиринэн Өлбүт байҕал кытыла буолар, кини муора таһымыттан 417,5 миэтэрэ аллараа сытар.
Старостин Михаил Гаврильевич
Айар үлэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын ааптардарыттан биирдэстэрэ.
Саха тылын диалектара
Арҕааҥҥы саха тыла
Өлүөнэ өрүс арҕаа биэрэгиттэн саҕалаан тарҕаммыт. Уопсай саҥарааччылар ахсааннара 220 тыһ курдук.
Амма Аччыгыйа
Олоҕун олуктара
1906 сыл тохсунньу 6 күнүгэр Боотур Уус улууһугар улууска (Тааттаҕа) дьадаҥы Дьөгүөрдээн Мординов (Мундунов) ыалыгар төрөөбүтэ.
Аһынар санаа
Ырыынак кэмигэр харчы күүһэ баһылыыр буолан, элбэх харчылаах киһи атын киһини баһылыыр, салайар буолуутугар толору кыах бэриллэр. Дьон кыахтаах өттүлэрэ бэйэлэрэ бас билэн салайар дьонноноллоро кыаллар буолла. Ырыынак сокуоннара киһи киһиэхэ сыһыаннарын төһө эмэ кытаатыннаран, ордук аһынымтыата суох, дьэбир оҥордулар. Бэйэ иннин аан маҥнай көрүнэр буолуу ордук сайынна, «Бэйэ ырбаахыта этиттэн чугас буолара» чахчы билиннэ.
Киһи бэйэтин кыаҕын кыра эрдэҕиттэн сайыннаран, күүстээх санаалаах буола улаатара олох ирдэбилэ буолла. Бэйэ кыаҕа суох буолуута атын дьон сабыдыалларыгар киирэн биэриигэ тириэрдэр буолан ордук уустуктары үөскэтэр. Кыаҕа суох киһи хайа сабыдыалга киирэн биэрэрин бэйэтэ да билбэккэ хаалара элбээтэ.
Киһи киһини аһынар буолуута кини баҕатын толорорго тириэрдэр. Аһынар санааттан анараа киһи бары баҕатын толоруу, кини эппитин курдук оҥоруу, кини баһылааһыныгар толору киириини көрдөрөр. Аһынар санаа киһи өйүн-санаатын арыйар. Көмүскэлэ суох оҥорор. Урут харыстана сылдьыбыт санаата суох буолан өйө-санаата арыллар.
Аһынар санаа - үтүө, үчүгэй санаа. Киһи киһиэхэ сыһыаныгар аһынар санаа баар буолара ордук. Киһи барыта биир тэҥ күүстээх, кыахтаах буолбатах. Бэйэттэн мөлтөх, кыаҕа суох дьону кытта сыһыаҥҥа аһынар санаа бастакы миэстэни ылара ордук туһалаах. Кыахтаах дьоҥҥо элбэх аһынар санаа баар буолуута киһи киһиэхэ сыһыанын лаппа тупсарар. Дьону барыларын сөптөөх кэмээйинэн аһынар буолуохха, үчүгэй санаалаах дьону ордук аһыныахха.
Коннектикут
thumb|200px
Микеланджело
Медичи Микеланджело талаанын билинэр уонна кинини араначчылыыр буолар. Сорох кэм Микеланджело Медичи дыбарыаьыгар олорор. Медичи өлбүтүн кэннэ, ол эбэтэр 1492 сыллаахха Микеланджело дьиэтигэр төннөр. 1496 с.Рафаэль Риарио кардинал Микеланджело мрамортон оноһуллубут «Купидонун» атыылаһар уонна  Римҥа худуоһунньук үлэтигэр ыҥырар. Микеланджело олунньу ый 18 күнүгэр 1564 с. Римҥа өлөр. Флоренцияҕа Санта Кроче церковьыгар көмүллүбүт. Олуон иннинэ кэриэс тылын киниэхэ үгэстээх аҕыйах тылынан суруттарбыт: «Кутпун Танараҕа биэрэбин, этпин сиргэ, баайбын аймахтарбар».
Систинскай капелла ис үрдэ
Ол көмөр сири Микеланджело бүтэрбэтэҕэ. Ол оннугар Юлий кинини Систинскай капелланы уруһуйдуурга ыҥырбыт. Ону номнуо сорох уруһуйдьуттар саҕалаабыттар эбит, Микеланджело аккастаабыт, ол гынан баран Юлий араас ньымаларынан Микеланджелоны тылыгар киллэрбит. Ол гынан баран тугу уруһуйдуурбун бэйэм билэбин диэн тылы ылбыт.
ASEAN
ASEAN кыттааччы дойдуларын бүтүн иэннэрэ 4.46 млн км2, олохтоохторун ахсаана 580 млн киhи (аан дойду дьонун 8.7%).
Даайа-Аммата, нэһилиэк (Таатта улууһа)
Улуус кииниттэн 78 км соҕуруу диэкки Амма өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 219 киһи (2007 сыл).
Саха сиринээҕи Наука киинэ
Устуоруйаттан
Билигин Наука киинигэр 2242 киһи үлэлиир, ол иһигэр 590 наука сотрудниктара, олортон 60 наука доктордара уонна 300 тахса наука кандидаттара. Наука үлэһиттэртэн 5 Арассыыйы Наукаларын Академиятын чилиэн-корреспонденнар, 12 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукаларын Академиятин дьиҥнээх чилиэннэрэ уонна 33 атын Академиялар чилиэннэрэ.
Аваар тыла
Аваар тыла тарҕаныыта|thumbАваар тыла — наах-дагестаан тылларын кэргэнин аваар-анди бөлөҕөр киирэр тыл. Дагестааҥҥа, Азербайдьаан хоту өттүгэр, Грузия хотугулуу-илинигэр уонна Турцияҕа олорор аваардар тыллара. Арассыыйаҕа аваар тылынан 785 тыһ. киһи саҥарар (2002).
Новгородов Семен Андреевич
Олоҕун олуктара
1920 сыл муус устар ыйыгар кини көҕүлээһининэн Дьокуускадааҕы үөрэх салаатыгар Саха күбүөрүнэтин чинчийэр хос салаа тэриллбитэ. Онно этнография уонна лингвистика сиэксийэтигэр Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа Соппуруонап уонна Новгородв бэйэтэ үлэлээбттэрэ.
Гипертония (хаан баттааһынын үрдээһинэ)
= Этиология = Гипертоническай ыарыы психическай үлэ перенапряжениетыттан уонна психоэмоциональных фактордартан сайдар, олор корковай уонна подкорковай взомоторнай система регуляциятын уонна артериальнай давлениены хонтуруоллуур гормональнай механизмнары кэhэллэр. Артериальнай давление тарҕанар кутталын фактордара: киhисааhа, эр киhитэ-дьахтара, көhүүн олох, аhы кытта тууhу сиирин, аргы иhээhинэ, гипокальциевай диета, курение, сахарный диабет, уойуу, атерогеннай липопротеиннар уонна триглицеридтар үрдүк таhымалара, удьуордааhын уонна да атыттар.
= Классификацията =
Федосеева Светлана Александровна
Олоҕун олуктара
2017 сыллаахха от ыйын 30 күнүгэр Киевкэ өлбүт.
Новосибирскай уобалас
Сибиир соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сытар.
Ардах
Ардах — салгынтан тымныыга уу паара тоҥон таммах буолан сиргэ түһүүтэ. Былыттан түһэр.
Мастаах улууһа
Мастаах улууһа — Саха сиригэр Бүлүү өрүс тардыытынан баар буола сылдьыбыт улуус. 1929 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр тахсыбыт ЦИК уурааҕынан Бүлүү уокуругун улуустарын бөдөҥсүтэргэ Бүлүү улууһугар холбоммута.
Иванова Екатерина Егоровна
200px|thumb|right|Иванова Екатерина Егоровна Иванова Екатерина Егоровна (05.12.1891—1974) — олоҥхоһут.
13 сааһыттан оһуокай таһаарааччы этэ. Саха Сирин суруйааччыларын Бастакы съестэрин кыттыылааҕа.
Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1036 киһи (2007 сыл).
Мордьотуҥулар кэргэннэрэ
Өссө маны көр
Харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар өссө Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ киирэр.
1768
1768 сыл.
Ван Кириэппэс
справа|мини|275x275пкс|Кириэпэс эркинигэр Улуу Ксеркс суруйбут суруга Ван кириэппэс (эрм. Վանի Բերդ, Van Kalesi, курд. Kela Wanê), ону сэргэ Ван Цитадель диэн аатынан биллэр — б.э.и. 9-7 үйэлэргэ баар буола сылдьыбыт Урарту диэн былыргы саарыстыба саҕана тутуллубут көмүскэнэргэ аналлаах таас тутуу.
Муна
Үс бөдөҥ салаалаах: уҥа өртүттэн Мунакаан (201 км), Хахчаан (221 км), хаҥас өртүттэн Севернай (238 км).
Сахалыы таба суруйуу сиэрэ
I. Саха тылын дорҕоонноро уонна суруллуулара
5.	Мурун [j] дорҕооно сурукка й буукубанан бэлиэтэнэр.
II. Тыл олоҕун таба суруйуу
7.	Тыл олоҕо ө эбэтэр э дорҕоонунан туспатыйан, сөрүүн-сэриин, өлүөр-элиэр, мөккүөр-мэккиэр, сөкү-сэки диэн курдук этиллэр буоллаҕына, сурукка ө дорҕоонноох арааһа туттуллар: сөрүүн,өлүөр, мөккүөр сөкү.
13.	Түөрт-түөт, бэрт-бэт, булт-бут, тарт-тат, орт-от курдук икки аҥыы этиллэр тыл олоҕо -рт, -лт бүтүүлээх суруллар: түөрт, бэрт, булт, тарт, орт.
18.	Бүтүүлэрэ тоҕо-тоҕу, дьөлө-дьөлү, хайа-хайы, оҥо-оҥу курдук киэҥ эбэтэр кыара5ас аһаҕас дорҕоонунан туспатыйан этиллэр сыһыаттар олохторо киэҥ аһаҕас дорҕоонноох суруллар: тоҕо, дьөлө, хайа, оҥо.
Аат тыл
23.	л, р, с, т дорҕооннорунан бүтэр ааттарга -чыт (-дьыт) сыһыарыы эбиллиитигэр тыл олоҕун бүтүү дорҕоонноро кубулуйбаттар, холобур: мас-масчыт,  күөс-күөсчүт,   от-отчут,   эт-этчит,   суол-суолдьут, хайыһар-хайыһардьыт, сүгэһэр-сүгэһэрдьит.
27.	-рт сэргэстэһиитинэн бүтэр тыл олоҕор түһүк сыһыарыыта эбиллэригэр т дорҕоон маннык уларыйар: түөрт-түөрдү-түөртэн-түөркэ, күөрт-күөрдү-күөртэн-күөркэ, кыырт-кыырды-кыыртан-кыырка.
Туохтуур
33.	Соруйар киэп 1-гы, 2-с сирэйдэрэ элбэх ахсааҥҥа ҥ дорҕоонноох суруллаллар, холобур: туруоҕуҥ; туруҥ, олоруоҕуҥ, олоруҥ, аһыаҕыҥ; аһааҥ.
Даҕааһын аат, ахсаан аат уонна сыһыат
42.	-ны (-кы, -гы) сыһыарыынан үөскээбит даҕааһын аат бүтүү кыараҕас  аһаҕас дорҕооно  таһаарыы   түһүккэ   уларыйбат,   холобур: кыһыҥҥыттан, уруккуттан, күнүскүттэн (кыһыҥҥаттан, уруккаттан күнүскэттэн буолбат).
44.	-р дорҕоонунан бүтэр туохтууртан -чы сыһыарыынан үөскээбит сыһыат -рч дорҕоонноох суруллар, холобур: кытарчы, хараарчы, саһарчы (кытаччы, харааччы, саһаччы буолбат).
1. Этии
59. Этии бастакы тыла улахан буукубаттан суруллар.
2. Анал аат
4)	бырааһынньык, дьоһуннаах даата аата: Саҥа дьыл, Аан дойду дьахталларын күнэ, Аҕа дойду Улуу сэриитэ;
1)	дьон толору аата, суруйар аата, хос аата, дьиэ сүөһүтүн уо.д.а. анал аата: Омоҕой Баай, Максим Петрович Иванов, Амма Аччыгыйа, Туора Муос;
3)	судаарыстыба толору аата: Америка Холбоһуктаах Штаттара, Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ;
Мордьолор уустара
Өссө маны көр
Харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар өссө Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ киирэр.
Сахалыы таба суруйуу сиэрэ
2. Анал аат
Хос б ы һ а а р ы ы: Мантан атын түбэлтэҕэ соло, чыын-хаан уонна дуоһунас аат кыра буукубаттан суруллар, холобур: миниистир, президент, герой; 8)	бастакы буукубанан суруллар кылгатыы сахалыы улахан буукубаттан суруллар, холобур: АФ (Арассыыйа Федерацията), ХИТ (Холбоһуктаах Наассыйалар Тэрилтэлэрэ), КНӨ (Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ).
VI. Дэпиис туттуллуута
1)	күүһүрдэр эбиилээх даҕааһын ааттарга, холобур: кып-кыһыл, кубус-кураанах, нүрү-нүксүгүр, ылы-чып;
б)	алма-атинскай, силлабо-тоническай, социал-демократическай;
Бордоҥ нэһилиэгин култуура салаата
Степан Васильев аатынан историяны уонна кыраайы үөрэтэр түмэл
Түмэл иэнэ 184 кв.м. ол таһыгар үлэлиир кэбиниэт уонна көрүдүөр 45 кв.м 2000 с. Маалыкай орто оскуолатын устуоруйатын уонна оскуоланы бүтэрбит оҕолор олохторун үөрэтии түмэлин быһыытынан дириэктэр Анисимов И.С. салалтатынан тэриллибит. 2001 с. оскуола түмэлин быһыытынан пааспардаммыта. 2003 с. Өрөспүүбүлүкэ хамыыһыйатынан Оскуола түмэлэ диэн статустаммыта. 2006 с. Кыраайы үөрэтэр Степан Васильев аатынан Бордоҥ нэһилиэгин түмэлэ диэн уларытан тэриллибитэ. 2006 с. Степан Васильев сиэн бырааттарын үбүлээһининэн саҥа дьиэ тутуллан үлэҕэ киирбит 2008 с. иккис үлэһит миэстэтэ көрүллүбүт. 2013 с. техүлэһит миэстэтэ көрүллүбүт. Түмэли тэрийэн үлэлэппитэ 2000-2015 с.с. Ушканова Любовь Николаевна (1950 с). 2008 с. Ушканова Валерия Афанасьевна (1973) 2013 с. Андреева Елена 2015 с. дириэктэринэн Спирдонова Наталья Прокопьевна (1976 с.) үлэлиир. Түмэл уопсай буондата 1860 ол иһигэр билим – көмөлтө буондата 903. Түмэл экспонаттарын таһынан араас хайысханан тэрийэр-маассабай үлэни тиһигин быспакка үлэлиир.
Кэрэ эйгэтин оскуолата
1.	Судаарыстыбаттан наҕараадалаах, бочуоттаах ааттаах үлэһиттэрэ: •	Тихонова Марфа Николаевна - Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэьитэ, «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот айымньытын сайдыытыгар кылаатын иhин» Бочуоттаах бэлиэ, Арассыйыскай Федерация уопсай үөрэхтээһин үтүөлээх үлэһитэ, Бордоң нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, үлэ бэтэрээнэ. •	Васильева Мария Степановна - Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, РФ култуура министиэристибэтин уонна арассыыйа култуура үлэһиттэрин профсойуустарын бочуотунай грамотата, «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот айымньытын сайдыытыгар кылаатын иhин» Бочуоттаах бэлиэ,  үлэ бэтэрээнэ. •	Иванова Туйаара Николаевна – Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, Култуура уонна наука Петровскай акадиэмийэтин дипломана, Данилова А.П. аатынан бириэмийэ. •	Новгородова Таисия Мартыновна - Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна
Собакин Семён Гаврильевич
Семен Гаврильевич, Таатта Тыараһа Харбалатыттан, Моттуевтар кыыстарын Анастасияны кэргэн ылан 8 оҕоломмуттара.
Салгын
Киһи-аймах былыр былыргыттан бэйэтин олоҕор туттуллар итиини салгыҥҥа уматан ылар.
Сэлээрчэх
Туһаныллыбыт литература
Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Норуоттар икки ардыларыгар сыһыан
Норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыан диэн аан дойду таһымыгар атыы-эргиэн, уп-харчы уонна олох уйгутун тоһумун оцорон таһаарыы, салайар тутул хайысхатын быһаарар тумсуу, суут-сокуон, ей-санаа, сэрии-эйэ, эйэлээх олох сыһыанын табан туһанныы, омук олоххо ситиһиитин таһымын кэрдэрэр-биллэлэр аналлаах, онтон да атын хайысхалар икки ардыларыгар сыһыаннары холбоон кэрдэруу аттанар. Норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыан уратыта диэн биир дьаһайар уонна салайар тутула суоҕа. Норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыан араас таһымца, элбэх хайысханан сайдар толуктаах. Ол иһин норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыан сайдарыгар куутуллубэтэх тубэлтэлэр уонна биирдиилээн дьоннор ейдере – санаалара дьайыан сеп. Норуоттар икки ардыларыларынааҕы сыһыан аан дойду таһымыгар, эбэтэр чопчу тыырыллыбыт сиргэ, элбэх уонна биирдиилээн себулэһиилэргэ олоҕуран тэриллэр. Араас дьайар кууһунэн буолаллар: дойдулар икки ардыларыгар, атыы-эргиэн, олох уйгутун тоһумун оцорон таһаарааччылар, салайар тутул хайысхатын быһаарар тумсуулэр, олохтоох нэһилиэнньэ санаата уонна олоххо уһулуччу кэруулээх эйгэ дьоно-сэргэтэ. Норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаны икки ацы араарыахха сеп: утары турсуу уонна доҕордуу сыһыаннарга. Норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыан тирэҕинэн буолар норуоттар икки ардыларынааҕы эбэтэр, ессе атыннык эттэххэ, аан дойду салайар тутулун быһаарар куус (мировая политика). Аан дойду салайар тутулун быһаарар (мировая политика) кууһунэн ааттанар аан дойду эйгэтигэр аналлаах быһаарыныылары бэлэмниир, ылынар уонна олоххо киллэрэр ситимин быспакка оцоһуллар дьайыы. Аныгы аан дойду салайар тутулун быһаарыыга араас элбэх кыттааччы баар. Ол гынан баран, билиццэ диэри  баһыйар ейдебулунэн, аан дойду салайар тутулун быһаарыы сурун кыттааччыларынан биирдиилээн дойдулар уонна хас да дойду кыттыспыт тумсуулэрэ буолаллар. Ол да буоллар бугуццу куццэ норуоттар икки ардыларын сыһыаннаһыыларыгар кыттааччы ахсаана элбии турара саарбаҕа суох кестуу курдук сыаналанар. Норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыыга сурун оонньооччунан Аан дойду тэрилтэлэрэ буолаллар. Аан дойду тэрилтэлэрэ, угэс курдук, дойдулар икки ардыларынааҕы эбэтэр дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы тэрилтэлэргэ уонна дойдуну салайыыга сыһыана суох тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы сыһыаны олохтуур тэрилтэлэргэ арахсаллар. Дойдулар икки ардыларынааҕы эбэтэр дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр сыһыаннаһыылара дойдулар икки ардыларыгар туһэриллибит анал кэпсэтиигэ олоҕурбут, чопчу сыаллаах-соруктаах, дьайар хамсатыылаах уонна ситимин быспакка улэлиир тэрилтэлээх, олоҕун булбут холбоһуулар буолаллар.
Дойдулар салалталарын икки ардыларынааҕы сыһыан дойду тутулун быһаарар хайысхалара ыараан иһииитэ уонна аан дойду таһымыгар сыһыаннары дьаарыстааһын тирээн кэлбитин көстүүтэ дойдуну салайыыга сыһыана суох тэрилтэлэр олохтонууларыгар тиэрдибитэ. Дойдуну салайыыга сыһыана суох тэрилтэлэр ис саланыылара дойдуну салайар тэрилтэлэр киэннэринээҕэр уустук туруктаах. Книнлэр толору дойдуну салайыыга сыһыана суох тэрилтэлэр буолуохтарын сөп эбэтэр буккуллубут ис туруктаах буолуохтарын эмиэ сеп. Ол эбэтэр кинилэр истэригэр киириэхтэрин сеп: дойдуну салайар тэрилтэлэр, олохтоох нэһилиэнньэ тэрилтэлэрэ уонна, олору таһынан, биирдиилээн дьон. Аан дойду тэрилтэлэрэ норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыан туллубат тутаах суһуехтэрэ буолалларын быһыытынан дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыыларга тус бэйэлэрин ааттарыттан эбэтэр бу тэрилтэҕэ киирэр дойдулар ааттарыттан кыттыахтарын сеп. Аан дойду тэрилтэлэрин ахсаана кун-туун уксуу турар. Аан дойду тэрилтэлэрэ норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыан араас еруттэрин хабаллар. Маннык тэрилтэлэр атыы-эргиэн уонна олох уйгутун тоһумун оцорон таһаарыы, салайар тутул хайысхатын быһаарар, омук олоххо ситиһиитин таһымын кэрдэрэр-биллэлэр, норуотттар сыбыаннаһыыларын быһаарыы эйгэтигэр тэриллэллэр уонна бэйэлэрин истжригэр тус-туһунан торумаах, суоллаах-истээх буолаллар. Холобур быһыытынан маннык аан дойду тэрилтэлэрин   ааттаталыахха сөп:
Орулҕан
Орулҕан сис - Верхоянскай сискэ киирэр. Полюс эргимтэтиттэн хоту диэкки 69° диэри сытар. 69° хоту өттө Хара Уулаах сис диэн ааттаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьүүктэ
Дьүүктэ үөскээһинэ араас сабыдыалтан буолуон сөп:
Апатиит
Дьэҥкир кристааллар өҥнөрө араҕастан хараҥа халлан күөххэ, фиолет өҥүгэр тиийэ буолаллар. Өҥө суох кристааллары Италияҕа уонна Германияҕа булаллар; «куоска харах» эффектаах таастары Шри-Лаанка уонна Бирма сириттэн булаллар. От күөҕэ апатииттары Алдан тардыытыгар булаллар.
Нохсоров Устин Гаврильевич
200px|thumb|right|Устин Нохсоров Устин Гаврильевич Нохсоров (27.05.1907—1951) — ырыаһыт, олоҥхоһут.
Саха ата
thumb|200px|Саха ата thumb|200px|Саха ата [[Азербайдьан почтатын мааркатыгар]]
Платонов Юрий Егорович
Платонов Юрий Егорович — ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. 1992 сыллаахха Култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр саҥа эстрада салаатын арыйар уонна онно педагогунан үлэлиир.
Олоҕун олуктара
2020 сыллаахха бэс ыйын 30 күнүгэр өлбүт.
Анды балык
Анды балык — туут уонна уомул булкаастарыттан үөскээбит, сэдэхтик көстөр өрүс балыга. Тууччахха майгынныыр, киһи саҕа усталаах, тумса анды тумсугар майгынныыр.
Роман Анатольевич Аранин
Олоҕо
1997 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта Калинингракка көспүт. Бизнеһынан дьарыктаммыт (Аранин бастакы фирмата сантехниканы уонна обойдары атыылыыр этэ ).
Том Круз
Том Круз (Tom Cruise, 1962–) — киинэ артыыһа, режиссёр, продюсер, «Көмүс глобус» бириэмийэ үстэ анаммыт киһитэ. Америка биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы. Саҥа тахсан иһэн «Санта-Барбара» сэрийээл хас да түһүмэҕэр уһуллубута.
Арчыһыттар
Арчыһыттар -
Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Хос төбөлөөх түлүөн.
Сүрэх тэбэрин тухары (роман)
Роман уус-уран ситиһиилэрэ
Роман конфлига уратытын туһунан кириитик Г.Г. Окороков «За все в ответе (О романе «Пока бьется сердце»)» (1975) үлэтигэр бэлиэтээбитэ. Софрон Данилов романын конфлигын быһаарыллыытын ураты уус-ураннык оҥорорбутун чорбоппута: «Необычен в романе и аспект разрешения конфликта. Автор оставляет своих героев в то время, когда еще не поколеблена позиция неправды, выступающей за правду. Но это – внешне. Для автора важна моральная сторона разрешения конфликта. И читателю ясно, что моральная победа за Аласовым. Это несмотря на то, что он как будто потерпел проражение, уволен с любимой работы, его восстановление произойдет уже за чертой романа. Так Софрон Данилов нарушает канон, следуя которому писатели старались ставить все точки над «i» Этой недосказанностью в развитии фабулы автор приглашает нас к размышлению. Писатель призывает нас всегда занимать в жизни активную позицию».
Иккис суол уратыта, олоҕу киэҥник хабан, дириҥник ыраҥалаан философскай түмүктээһиннээхтик суруйар хабааттыылааҕа буолар. Ол иһин кини айымньылара сүрэххэ туһуланалларын таһынан, өйү өрүкүтэр, санааны оонньотор кистэлэҥнээхтэр.
Роман уобарастара уонна кириитикэ бэлиэтээһиннэрэ
Хас биирдии суруйааччы ураты туспа, хатыламмат геройдааҕынан биллэр. Ол кини тус арыйыытынан буолар. Литератураҕа киһи обраһыгар сыһыаннаан туттуллар терминнэр үгүстэр, олор ис хоһоонноро эмиэ араастар. Олортон сүрүннэрэ уобарас — киһи уобараһа. Бу уус-уран айымньыга, литератураҕа суруйааччылар дьиҥ олоҕу, киһини тыктаран көрдөрүү айбыт уобарастара барыта буолар. Манна эбии сүрүн уобарас, ойоҕос уобарас, биһирэбиллээх, омсолоох, идеальнай диэн өйдөбүллэргэ эмиэ киирэллэр.
Софрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» романын уобарастара кириитикэҕэ хайдах бэлиэтэммиттэрин быһаарыы — биһиги үлэбит биир тутаах соруга. Онуоха биһиги сүрүннээн Г.Г.Филиппов, Д. Е. Васильева, В. Б. Окорокова үлэлэригэр тирэҕирдибит.
«Суруйааччы айымньы идеятын арыйаргы мэлдьи сүрүн геройу сиһилиир. Онуоха персонаж дьайыыларын кытта сэрэг кини ис туругун, дууһатын хамсааһынын дьүөрэлиир. Софрон Данилов конфлигы үөскэтэр, булар, сатабыла, уратыта эмиэ сайдан, уларыйан испитин көрөбүт.
Арассыыйа Конституциятын күнэ
Маннык күн ССРС-ка 1977 сыллаахха дылы ахсынньы 5 күнүгэр бэлиэтэнэр этэ, бу күн Сталин Конституцията ылыныллыбыта. Кэлин алтынньы 7 күнүгэр көһөрүллүбүтэ, саҥа конституция ылыныллыбыт күнэ.
Сүрэх тэбэрин тухары (роман)
Роман уобарастара уонна кириитикэ бэлиэтээһиннэрэ
Сүрүн герой — Сергей Аласов, сырдык санаалаах идеальнай киһи, элбэх саҥа идеялардаах, үрдүк култууралаах, үлэтигэр бэриниилээх, бэйэтигэр эрэллээх киһи. Кинини оскуола үлэһиттэрэр бары убаастыыллар. Аласов саҥа кэм киһитэ, саҥаттан саҥа идеяны киллэрэн иһэр образ болар.
Надежда Алексеевна — Бэйэтин олус үрдүктүк сананар эрээри атын дьон уонна үөрэнээччилэр ис санааларын өйдүүр кыаҕа суох, ааптар манна сүрүн герой обраһын араас түгэҥҥэ олус итэҕэтиилээхтик уонна сөптөөхтүк арыйар. Кини обраһыгар ааптар билиҥҥи бириэмэ дьахтарын ыарахан олоҕун ойуулуур.
Заболоцкай Владимир Ильич
Заболоцкай Владимир Ильич — саха биллиилээх ырыаһыта.
Хоруоҥка
Тэрдыытыгар күөл дэлэй. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Седов Константин Сергеевич
Константин Седов Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын уонна ВГИК-кэ артыыстыыр маастарыстыба оскуолатын (“Парадокс” устуудьуйа-тыйаатыр) бүтэрбитэ.
Остуоруйа
2. Нууччаттан ылыллыбыттарга: Уйбаан Сарыабыс, Соломуон Муударас, Бабаа Кэрэлиэбис, Суккун сонноох Суут Албын, уо.д.а.
Абалык
Оҥоһуллуута
Киһи эмиэ оҥоруон сөп. Электролиз ньыматынан эмиэ оҥоһуллуон сөп. Ол процесска электрическай ток уу нөҥүө ыытыллар, оччоҕуна уу молекулалара сугулукка уонна абалыкка арахсаллар.
Петрова Пальмира Георгиевна
Олоҕун олуктара
1944 сыллаахха ыам ыйын 27 күнүгэр Уус-Дьааҥы Куоҕастаах сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Кыра эрдэҕинэ дьоно бастаан Үөһээ Бүлүү оройоунун Дүллүкүтүгэр, онтон Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр олорбуттар. 1961 сылга Үөһээ Бүлүү И.Барахов аатынан орто оскуоланы бүтэрэн, СГУ медицинскэй факультетыгар киирбитэ. 1967 сыллаахха үрдүк үөрэҕин этэҥҥэ бүтэрэн, патологичскэй физиология МОЛ МИ И.Сеченов аатынан аспирантура үрдэтинэ киирбитэ. 1970 сыллаахха ЯГУ медицинскэй факультетыгар физиология человека диэн кафедраҕа ассистенынан талыллыбыта. Кафедраҕа үлэлээн 1973 сыллаахха үрдүк преподаватель дуоһунаһын ылбыта; 1978 доцент, 1985 сылтан билиҥҥээҥҥи дылы кафедра сэбиэдиссэйэ. 1982 сыллаахха 1993-га дылы медицинскэй институт декан солбуйааччытынан научнай үлэҕэ үлэлээбитэ. 1994 сыллаахха докторскай диссертациятын көмүскээри үлэтиттэн уоппуска ылар. 1995 сыллаахха патологичкай анатомия диссертациятын специалированный совет РУДН-ҥа этэҥҥэ көмүскүүр. 1996 сылтан ректор медицинского института аатын ылар.
Өрөспүүбүлүкэ таһымыгар
Мантан ураты Пальмира Георгиевна көхтөөхтүк практическэй үлэлээһининэн дьарыктанар. Медико-биологическэй экспедицияларга хас сыл аайы Үөһээ Бүлүү, Ньурба, Сунтаар, Мирнэй, Алдан улуустарыгар суол тиийбэт сэлиэнньэлэргэ практическай көмөнү оҥоро тиийэр. Үөһээ Бүлүү Тамалакан балыаһатын бэйэтэ курируйдуур. Кини кыттарыттан ыла Саха сирин территориятыгар 25 тэн элбэх медико-биологическай экспедицийа тэриллибитэ. Экспедицийэ түмүктэрин научнай статья, монография хаалларан, билиҥҥи кэмҥэ тутталлар аналлаах. Хас сыл аайы аттестация комиссиятыгар үлэлиир. Эдэр быраастар лечебно-профилактическай учрежденияларга үлэлэрин координируйдуур. Бу мероприятия түмүгэ быраастар ыарыһахтарга этиотропния уонна патогенетическай терапия методтары аныыр буолбуттара.
Ситиһиилэрэ уонна биһирэбиллэрэ
1997 – П.Л.Капица аатынан мэтээл «за научные открытия»
2003-2008 – Ил түмэн үһүс ыңырыытын депутата
Нимиҥдэ
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн биир бөдөҥ салаалаах Судьандалхан (54 км.)
Аартык бөһүөлэк
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М, 2000 г.
Үөдүгэй улууһа
1926 сыллааҕы биэрэпискэ маннык нэһилиэктэр ыйыллыбыттар:
Уолт Дисней
Киинэлэрэ
thumb|300px|Дисней уонна сэттэ гном (1937)
Роббек Василий Афанасьевич
Олоҕун олуктара
В. А. Роббек — Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха дылы салайбыт.
Өрөбөлүүссүйэ
Өрөбөлүүссүйэ — дойдуга былааһы норуоту өрө туруоран күүс өттүнэн ылыы. Норуот сороҕор сэбилэниилээх сэрии нөҥүө, сороҕор уулуссаҕа тахсан эйэлээх дьайыы түмүгэр былааһы уларытар.
Өҥнөөх өрөбөлүүссүйэлэр
Өҥнөөх өрөбөлүүссүйэлэр — XXI үйэҕэ үөдүйбүт хаан тохтуута суох былааһы уларытар норуот хамсааһыннара.
Айыыны оҥоруу куһаҕана элбэх
2.	эрэйдэнии, ыарыы;
Аныгы үйэҕэ бэрээдэктээх дьон бары сокуоннары, сиэри, киһи быһыытын тутуһаллар, онтон балары кэһэр, толорбот киһи, киһи оҥорбот, билбэт быһыытын оҥорор, ол аата саҥаны айыыны оҥорор. Маннык майгылаах киһи кырата сыыһа-халты туттунар, үчүгэйи оҥоро охсоору тиэтэйэн куһаҕан быһыыга кубулутар киһи буолар, онтон улааттаҕына ыар, хара айыылары оҥоруон сөп.
“Санаа киһини салайар”, “Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн этиилэри былааһы ылбыт дьадаҥылар букатын да умнубуттара, өй-санаа үөрэҕин табатык сыаналаан олоххо туһаныыны бырахпыттара. Өй-санаа киһиэхэ дьайыыта олус өр кэминэн быһаарыллар кыахтааҕыттан көннөрү, быстах санааҕа киирэннэр өй-санаа үөрэҕин суох оҥоруу олоххо өссө туһалаах буолуо диэн сэбиэскэй, атеистар үөрэхтээхтэрэ быһаарбыттара. Итини тэҥэ бэйэлэрин “коммунизм” диэн таҥараларын киллэрэ сатаабыттара дьон өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэспэтэҕэ. Бу сыыһа үөрэх дьайыытын 73 сыл устата боруобалаан көрөн баран Сэбиэскэй Сойуус эстибитэ.
Үтүө санаалаах дьон бары эдэрдэр куһаҕан быһыыны оҥороллоро аҕыйыырыгар баҕараллар. Төрөппүттэр сэбиэскэй былаас саҕанааҕы тыл үөрэхтээхтэригэр, учуонайдарга, учууталларга баһыттарын, балыттаран сылдьалларыттан оҕолорун куһаҕан быһыыны оҥорумаҥ диэн үөрэтэллэрин, этэллэрин оннугар айыыны, дьон оҥорботторун оҥоруҥ диэн этэ, үөрэтэ сатыыллара, төттөрү өттүгэр охсор, оҕолоро бэрээдэги тутуспат буолуутугар тириэрдэрин саҥа билэн эрэллэр.
5. Уорума.
7. Иирсээни тардыма.
Саҥаны айыы диэн тугуй?
Туһалаах саҥаны айыы хаһан да соһуччу табыллыбат, арай алдьатар саҥаны айыы түргэнник оҥоруллуон сөп. Алдьатар олус чэпчэкитин иһин «Алдьатар оҥорор буолбатах» диэн этиллэр.
Айседора Дункан
Айседора Дункан (1877—1927). Эмиэрикэ үҥкүүһүтэ. 1921-24 сылларга Арассыыйаҕа олорбута. Бэйиэт Сергей Есенин кэргэнэ.
Предпорожнай
Предпорожнай бөһүөлэк. Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.
Улахан Сис
Улахан Сис. Индигир өрүс уҥа өртүгэр Полоуснай томторооту салҕыыр уонна Кондаков хаптал хайалаах сири соҕуруу өртүттэн чэрчилиир.
Уһуна 180 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 754 м.
Лингвистика
Лингвистиканы күн аайы туттар ньыма элбэх. Сорох лингвисттар теориянан дьарыктанллар, ол аата тыл теориятын уонна идеяларын үөрэтэллэр, ол курдук тыл хайдах сайдыбытын уонна тарҕаммытын үөрэтэллэр; социолинвистика дьон араас группалара атын тыллары туттууларын үөрэтэр. Сорох линвисттар прикладной линвистиканы туттан холобура суут линвистара буолан холуобунай дьыаланы арыйарга үлэлииллэр, эбэтэр компьютер линвгистиканы үөрэтэллэр (оччоҕуна компьютердар киһи тылын өйдүүр буолаллар).
Поллок Джексон
мини|Поллок Джексон
1945 сыллахха Лии Краснер диэн ааттах уруһуйдьуту кэргэн ылбыт, кини карьератыгар уонна наследиятыгар улахан сабыдыалы оҥорбут.
Чөркөөх (Таатта улууһа)
Улуус кииниттэн 33 км арҕаа диэкки сытар.
Эбир түлүөннэр уустара
Эбир түлүөннэр уустара (, Род Обыкновенные тюлени) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)
Олоҕун олуктара
1909 сыллаахха Саха уобалаһын губернатора Иван Иванович Крафт соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбытын истэн приемҥа сылдьан үөрэнэ барарга көҥүл ылбыт. Ол курдук үһүө буолан (Никифоров, А.И. Говоров, К.И.Неустроев) Москуба анныгар (Сергиев — Посад) үөрэнэ бараллар. 1909—1911 сылларга муос — мас ууһа И. С. Хрустачев (Хрусталев?) мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн Ем. Ярославскай аатынан уобаластааҕы музейга туттарбыт.
Антибиотик
Билигин учуонайдар бактериялар антибиотикка ылымтыата суох буолуо уонна өссө күүстээх буолуо диэн куттаналлар. Ол аата антибиотигы утарылаһыыта улаатар диэн ааттанар. Антибиотигы бэрээдэгэ суох тутуннахха билигин даҕаны оннук буолуон сөп. Ол аата бактерия ол антибиотиктарга тутулумтуо уолар уонна өлбөт. Өссө даҕаны тарҕанар уонна оннук же антибиотик сатаан ылбат.
Наото Кан
Дьоппуон премьер-миниистирэ
20040 сыл бэс ыйын 4 күнүттэн, премьер-миниистэр Юкио Хатоямы уурайбытын кэннэ Наото Кан премерь миниистэр буолар.
Сосин Тимофей Егорович
Сосин Тимофей Егорович — Тохсунньу 8 күнүгэр 1915 сылга, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар, Моорук Суолатыгар төрөөбүтэ. Фронтовик-быраас, 1941–1945 сыллардааҕы сэрии кыттыылааҕа.
Геоморфология
Онон геоморфология анаалыһын бастакы соругунан уустук форманы судургу формаларга араарыы буолар.
Уус Ньара
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Бэйэмсэх санаа
Арҕааҥҥы дойдулар сабыдыаллара, үөрэх-билии эккирэтиитэ дьайан ыаллар барылара кэриэтэ билигин биир эбэтэр икки оҕолоох буолуулара тэнийдэ. Ыалга оҕо аҕыйаҕа төрөппүттэр үлэлэрин аҕыйатан, бэйэлэрэ лаппа сынньалаҥнык сылдьалларыгар тириэрдэр, бэйэмсэх санааларын күүһүрдэр. Үлэ оҥорон таһаарыыта мөлтөөһүнэ хамнас аҕыйаҕын үөскэтэн ыаллар дьадайыыларыгар тириэрдибитэ аны аҕыйах оҕолонууларыгар эмиэ төрүөт буолар.
Юрий Евгеньевич Благов
Олоҕо
2003 сылтан «Российском журнале менеджмента» редакционнай сүбэтигэр баар. 2009 сылтан Вестнике Санкт-Петербургского университета хаһыат эппиэтнэстээх редактора («Менеджмент» диэн серия).
2013 сылтан РФ Федеральнай Мунньах Гос. Дума Экономикаҕа, инновационнай сайдыыга уонна урбааҥҥа комитетын иһинэн баар Түмэт урбаанын сайдыытын туһунан экспертнай сүбэ чилиэнэ.
Кини А. Петрова-Савченкону кытта суруйбут «Corporate philanthropy in Russia: evidence from a national awards competition» диэн ыстатыйата Emerald диэн издательство ааптардарын ассоциация премиятын лауреата.
Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
400px|thumb|right|Харбалаах куйаартан көстүүтэ
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 197 киһи (2007 сыл).
Энцефалит
Ыарыы баран иһиитэ
Энцефалит баран иһиитэ сытыы. Энцефалит сорох көрүҥнэрэ дьарҕа буолан хаалыахтарын сөп.
Сааскылыы – сайыҥҥы (тайҕатааҕы) энцефалит
Маҥнай бу ыарыы көрүҥүн 1937-1938 с. Дальнэй Восток диэки хаампыт Л. Зильбер, Е. Н. Павскай уонна А. Смородинцев экспедицията көрсүбүтэ. Ыарыы саас көтөр үөн-көйүүр тахсыан иннинэ тарҕанарын бэлиэтии көрбуттэрэ. Салҕыы А. Г. Панов дириҥ үөрэтиини саҕалаабыта. Харамайдарга уонна үүнээйилэргэ сыстан үөскүүр ооҕуйдуҥу корүҥнээх иксодовай кыра үөнүнэн тарҕанар вируснай ыарыы. Россия сэбирдэхтээх оройуоннарыгар баар буолар. Инкубационнай кэмэ – 2-14 күн Эмискэ саҕаланар, үрдук темеператураны, эрэйдээх төбө ыарыытын уонна хотуолааһыны кытта ааһаар. Сытыы кэмэ – 6-10 кун Сорох ыарыһахтарга паралич буолан хаалар.
Истии кэhиллиитэ
Истии кэhиллиитин көрүңңнэрэ уонна төрүөттэрэ
Уhун кэмнээх тыас дьайыыта:
Бастакы Бороҕон
Нэһилиэнньэтин ахсаана 906 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Өймөкөөн - 534, Биэрэк Үрдэ - 235 уонна Хара Тумул - 137 киһи.
Борисов Тихон Петрович
Борисов Тихон Петрович — Ырыа Тиихэн (1863—1917) — аатырбыт олоҥхоһут.
Бичик
мини|400px|справа|[[ПТ бичиктэрэ|ПТ Сериф бичик]] Бичик — буукубалар уонна атын бэлиэлэр биир истиилинэн, бэйэ-бэйэлэрин кытта дьүөрэлэһэр гына оҥоһуллубут ойуулара, биир дьүһүннээх уонна улаханнаах бэлиэлэр набордара.
Кампора-Сан-Джованни
Географията
thumb|Кампора-Сан-Джованни 1970 сыллаахха
Наумов Дмитрий Федосеевич
Олоҕун олуктара
1979 — 1983 сыллардаахха Нам сельсоветын исполкомун (Үөһээ Бүлүү) бэрэстээтэлэ;
Шергин шахтата
Аан дойдуга маҥнай манна ирбэт тоҥ температурата кээмэйдэммитэ.
1942 сылтан билиҥҥи кэмҥэ диэри шахтаны ким да туһамматаҕа.
Билиҥҥи туруга
300px|thumb|right|Андрей И биэриитин рекламата 300px|thumb|right|Шергин шахтатыгар түһүү, 2009 сыл сэтинньи 4 күнэ 2009 сыл сэтинньи 4 күнүгэр НВК "Саха" уонна Андрей И салалталаах түөрт киһи шахтаҕа түһэ сырыттылар.