cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лексикология тиэрминнэрэ
33. Публицистика истиилэ- публицистический стиль.
Гипертоническай кризис
Дьон өлөр куттала, ол эбэтэр гипертоническай кризис саҕаламмыта:
Гипотензия
Гипотензиялаах киһи метопролол иһиэ суохтаах — истэҕэ өлүөн сөп.
Боксаҕа Россия 2007 сыллааҕы күрэстэһиитэ
51 киилэҕэ Россия үтүөлээх маастара Гоша Балакшин бэйэтин уолун Семен Степановы Россия тренердарын хараҕын ортотугар олох киһилээбэтэ. 5-0, 13-1, 18-1, 33-2 сабырыйда, уол киһитин аатыттан-суолуттан саллара харахха быраҕыллар, олох урукку киирсиилэригэр курдук киирбэтэ. Бүтэһик рауҥҥа иккитэ эдэр уолу нокдаун охсо, доргута сырытта. Россия 2005-06 сыллаах призера, спорт маастара, 20 саастаах Магомед Абдулхамидов атакалыыр стиллээх, үчүгэй былчыҥнардаах, күүстээх охсуулардаах, олус кутталлаах утарсааччы тахсан эрэр. В.Еремеевы таһаҕас оҥостубата 28-8 тиэрдэн үһүс рауҥҥа киирсии тохтотулунна. 54 киилэҕэ олох сотору үтүөлээх маастар буолар толору кыахтаах Зинат Жандыбаев маастар-кылаас биэрдэ. Классическай стойканан киирсэр, биир инники атаҕар үктэнэн баран олох тэйиэккэлии сылдьар, охсоро да олус сэниэлээх, тыастаах-уустаах. Чуваш Волков күүстээх боксер этэ да, күппүлүү барда 25-5 киирсии үһүс рауҥҥа тохтотулунна. Биһиги эрэлбит Коля Дмитриев 19 саастаах, Кореяҕа аан дойду Кубогын призера Сергей Водопьяновы утары таҕыста. Москвич уһун илиитин өрө ууна сылдьан бигээн охсуталыыр, ринга ортотун төрүт биэрбэт. 11-0, 17-4, 27-7 мөккүөрэ суох хоттордубут, ол эрээри сорох очкобутун аахпатылар.
Притузов Андрей Иванович
Дьокуускайга педагогика кууруһун бүтэрэн баран 1913-15 сылларга Төҥүлүгэ икки кылаастаах норуодунай учуулуссатыгар учууталлаабыта. Икки сыллаах үрдүкү кылааһы ыыппыта. Кылааска 2 оҕолоох этэ. Бу сылларга гитараннан оонньуур эбит. 1915 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Бастаан урут аҕата сулууспалаабыт Дьокуускайдааҕы байыаннай хамаандаҕа сулууспалаабыта. Аан дойду бастакы сэриитигэр кыттыбыта. 1918 сыл саҕаланыытыгар Кыһыл аармыйаҕа бэйэтин баҕатынан киирбитэ, сулууспалаабыт чаасһа Деникины уонна поляктары утары сэриилэспитэ. Штаб сулууспатын Үрдүкү оскуолатыгар үөрэнэн баран Кавказ 3-с дивизиятын штаабыгар оперативнай чаас начаалынньыгын көмөлөһөөччүтүнэн анаммыта. Онтон Кавказ 9-с стрелковай полкатын (Кавказ 3-с дивизиятыгар киирэрэ) штаабын начаалынньыгынан анаммыта.
Метопролол
Метопролол (Metoprolol) — давления түһэрэр эмп буолар, адреноблокатор группатыгар киирэр. Гипертоническай кризис кэмигэр дьону быыһыыр эмп буолар.
Харалыаба Элизабет I
Харалыаба салайыытыгар ситиһиилэрэ
Элизабет I троҥҥа былаастыыр бириэмэтигэр культураҕа улахан ситиһиилэр баар буолбуттара, ол курдук Уильям Шекспир, Кристофер Марлове, Эдмунд Спенсер уонна атын дьон наар үлэлиир театрдары олохтообуттара, поэзия тарҕаммыта. Томас Таллис уонна Уильям Бирд Элизабет I суутугар үлэлээбиттэрэ.
Хамсаа уонна хамнаа
Бэйэтиттэн, киһиттэн атын бары тыынар-тыыннаахтары, кыыллары, көтөрдөрү, үөннэри уонна атын Сир үрдүгэр туох баары барытын саха киһитэ «Ол», «Бу», «Туох», «Тугуй?» диэн ааттаан ыҥырар. Бары киһилии өй-санаа кыайан иҥмэт тыынар-тыыннаахтара уонна араас маллар-саллар, оттор-мастар бары бииргэ, холбуу итинник ааттаналлар.
Айылҕаҕа араас хамнааһыннар элбэхтэр, туох барыта мээнэ хамныыра элбэх. Ол курдук тыал мас төбөтүн куруук хамнатар. Туох да туһата суох икки өттүгэр иэҕэҥнэтэр. Өрүскэ муус хамнаата дииллэр. Муус бэйэтэ сүүрүк хоту устан ааһарын, хамныырын итинник этиллэр.
Сахаларга үлэ-хамнас тус-туспа араарыллыыта, баай уонна дьадаҥы, үлэ биэрээччи уонна үлэһит хаһан үөскээбиттэрэ букатын биллибэт былыргы төрүттээхтэр. Хамнаа диэн тылтан хамначчыт диэн хамнаска үлэлиир үлэһити бэлиэтиир аналлаах тыл үөскээн оннун булуммут. Бу тыл туох да толкуйа, быһаарыыта суох хамныыбын, ким эрэ эппитин, соруйбутун толоробун диэн олох көнө өйдөбүллээх. Хамначчыт буолууну сахалар соччо сөбүлээбэттэрэ итинтэн тутулуктаах. Тоҕо диэтэххэ саха киһитэ бэйэтэ быһаарынан, тугу эмэ тобулан үлэлиирин, хамсыырын, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарарын ордук сөбүлүүр.
Сыыһа туттууттан харыстааһын
Сыыһа туттууттан харыстааһын диэн оҕону көрсүө, сэмэй буолууга иитии, үөрэтии ааттанар.
4. Охсуһууттан, кырбаныыттан дьон өлүүтэ аһара элбэх. Туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэр бэйэ-бэйэлэрин өлөрсүүлэрэ элбээтэ. Кыыһырыы, өһүөн аһара барыыта, охсуһууга, өлөрсүүгэ тиийэ охсон хаалыыта кэлин кэмҥэ ордук элбээтэ уонна майгы-сигили сатарыйбытын бэлиэтиир, дьон бэйэлэрин туттуммат буолуулара улааппытын биллэрэр.
Тылбаас үөрэҕин сахалыы-нууччалыы тылдьыта
4.	Алтыһааччы (коммуникант) – алтыһыы биир кыттааччыта, источник эбэтэр аадырыстаах, информацияны тиэрдэргэ эбэтэр ылынарга кыттааччы. Тылбаасчыт, алтыһааччы быһыытынан, источник уонна аадырыстаах хос солбуга (дублера) буолар.
27.	 Инвариант – тылбаас түмүгэр уларыйбаты инвариант диэн ааттыыллар, чуолаан: тириэрдэргэ анаммыт информация курдук өйдөнөр иһитиннэрии.
32.	Истэн тылынан тылбаас (устный перевод на слух) – истэн ылыммыт тиэкис тылынан тылбааһа. Манна тылбаас икки суолталаах керуҥэ киирэр: утуу-субуу тылбаас уонна тута тылбаас.
33.	 Истэн ылыныы (рецепция) – уонна саҥарыыны тэҥҥэ оҥорор үөрүйэх – тылбаас саамай суолталаах икки дьайыытын тэҥҥэ тылбааһы ситэрэн оҥоруу.
35.	 Код – бэлиэ тиһигэ уонна ону иһитиннэрии тиэрдэргэ эбэтэр ылынарга анаммыт туттар быраабылалар. Тылбааска төрүт код, о.э. төрүт тиэкис тыла, субъективнай код, эбэтэр тылбаасчыт бэлиэтэнэр туһанар болдьох бэлиэ тиһигин, тылбаас тиэкис кодун, о.э. тылбаас тылын араараллар.
41.	 Көҥүл тылбаас (вольный перевод) – ылбаастанар тиэкис, формальнай уонна семантическай компоненнарын учуоттаабакка, тутаах информациятын тылбааһа.
48.	 Поэтема – поэтическай айымньыга дьүөрэ уонна күннээҕи саҥаҕа сэдэхтик туттуллар тыл эбэтэр тыл ситимэ.
60.	 Сүһэн ылыы (калька) – суолтатын эбэтэр тутулун туһунан информацияны буолбакка, тыл, тыл ситимин эбэтэр этии формальнай эбэтэр семантическай компоненнарын тиэрдии.
Таҥара үөрэҕэ
Итэҕэл, таҥара туһата итиннэ саһан сылдьар. Оҕоҕо үчүгэйгэ баҕарар, ыҥырар баҕа санааны үөскэтии таҥара үөрэҕин сүрүн сыала буолар. Оҕо үчүгэй киһи буолар баҕа санаатын үгэс оҥостуннаҕына үчүгэй киһи буола улаатар кыахтанар. Саха дьонун олохторун, таҥараларын үөрэҕин этиилэрэ өс хоһоонноругар кубулуйбуттарын билигин үөрэтэн туһана сылдьабыт. Киһи санаата өйгө-санааҕа дьайыытын туһунан өс хоһоонноро биһиэхэ элбэхтэр:
- Саҥарыаҥ иннинэ санаан көр.
Таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ, тыл үөрэҕэ буолбатах. Үчүгэй санааны оҕоҕо, дьоҥҥо иҥэрэн биэрэн үчүгэй санаалаахтары элбэтэн, дьон үчүгэй быһыылары оҥороллорун үксэтии таҥара үөрэҕэр киирсэр. Таҥара үөрэҕэ – хас биирдии киһи барыта билиэхтээх, олоҕор тутуһуохтаах үөрэҕэ буолар. Өй-санаа киһиэхэ иҥэн иһэр уратыларын арааран билэн, ханнык кэмҥэ хайдах дьайарын быһааран үөрэтии олоххо туһата улахан. Сахаларга өй-санаа, таҥара үөрэҕэ олус былыргы кэмнэртэн ыла сайдыбытын уонна билигин да туттулларын туһунан элбэх өс хоһоонноро кэпсииллэр:
- Таҥара уон оччону биэриэ.
Ороһу аҕа уустара
ОРОҺУ ДИЭН ААТ ҮӨСКЭЭҺИНИН ТУҺУНАН
Короп
Короп (Короп) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 505 (2011).
Сидзуока
Экономиката
Куорат оонньуур уонна хомуллар мадьыаллары оҥорорунан биллэр. Биллэр оҥорон таһаарааччылар: Tamiya, Aoshima Bunka Kyozai, Hasegawa.
Түмэллэр
- Сидзуока префектуратын уус-уран түмэлэ - Айылҕа уонна тулалыыр эйгэ устуоруйатын түмэлэ
Стоунволл өрө туруута
Стоунволл өрө туруута (the Stonewall riots) диэн Нью Йорк куоратка 60 сыллардаахха гейдэр уонна лесбиянкалар бэйэлэрин бырааптарын көмүскээннэр полицияны утары охсуһуулара ааттанар. Полициялар наар гейдэри уонна лесбиянкалары тута сатыыллар эбит, Нью Йорк куораты ыраастыахха диэн лозуҥнарынан. Биир күн Нью Йорк куорат мэра гейдэр уонна лесбиянкалар арыгы иһиэ суохтаахтар диэбит, арыгыны нормальнай натурал эрэ дьоннор иһиэхтээхтэр диэбит. Ол кэнниттэн гейдэр уонна лесбиянкалар полициялары саанан быһаҕынан өлөрсөн туран айдаан таһаараллар, полициялар иэстэһэн гей бардары ыһан кэбиһэллэр.
Мэтээллээх Тиэхээн
Оскуола тутуута
Оскуола былаанын Иван Винокуров аҕабыыт уонна учуутал Онисим Слепцов оҥорбуттар. Ити саас оскуола маһын Тихон эрдэттэн кэрдибитинэн барбыт. «Хос Көлүйэ» диэн бэйэтэ олорор алааһыттан саҥа дьиэтин көһөрөн аҕалан уонна саҥалыы салҕаан сайын устата оскуоланы тутан бүтэрбит. Бу оскуолаҕа 30-тан тахса оҕо үөрэнэр кылаастаах, учительскайдаах, остуорас олорор хостоох, ону таһынан пекарнялаах улахан дьиэ буолбут. Дьэ бу бөдөҥ дьиэни кылгас сайын устата сүһүөҕэр туруоран буор босхо оскуолаҕа биэрии туохха да холобура суох үтүө быһыы буолар. Маннык түргэнник тутулуннар даҕаны бу дьиэ тутуутун хаачыстыбата эҥкилэ суох буолан, бөҕөтүк-таҕатык 70 сыл осуолаҕа туһалаабытын таһынан, сороҕо билигин даҕаны туһалыы турар. Тихон Михайлович Каженкин оскуола дьиэтин босхо тутан биэрбитин иһин ыраахтааҕы үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Тихон оскуола дьиэтин тутуутунан эрэ муҥурдамматах. Кини бэйэтэ туппут оскуолатыгар попечителинэн үлэлээбит, кыһынын остуорастаан оскуола оһоҕун бэйэтэ оттубут. Остуорастаан, үлэлээн ылбыт хамнаһыттан сыл аайы оскуолатын туһатыгар 25 солкуобайы босхо аныыр эбит. Маннык нэһилиэгин дьонун ыччаттара үөрэхтэнэллэригэр кини ис дууһатыттан бэриниилээхтик сыһыаннаспыт. Ол туоһутунан Тихон Каженкин Саха сиригэр церковно-приходской оскуолалар аһыллыбыттара 25 уонна Россияҕа Романовтар династиялара 300 сылын туолар юбилейдарын бэлиэтээһиннэригэр боруонса мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Тихон Михайлович туһунан матырыйааллары Саха республикатын Киин архибыттан Попов Семен Романович хомуйбута уонна «Арыылаах оскуолатын 90 сыла» диэн кинигэтигэр суруйбута. (1,3).
Киһи уонна үлэ
Иккиһинэн, киһи эбисийээнэттэн ыла сайдан киһи буолбута диэн этиини материалистар тутуһаллара иккис өрүтүнэн эмиэ олохтоох. Киһи этэ-сиинэ айылҕаҕа баар уонна онно үөскүүр эттиктэртэн хомуллан үөскүүрэ эбии дакаастабылга наадыйбат.
Сахалар «Аан дойдуну санаа тутан турар» диэн этиилэрэ олохтоох. Бу этии олус дириҥ өйдөбүллээх. Оҕо кыра эрдэҕиттэн улаатан иһиитигэр этэ-сиинэ аан маҥнай баһылаан сайдыытыгар бэлэм билиини төрөппүттэриттэн ылынан өйө-санаата сайдарын, онтон улаатан баран бэйэтин өйө-санаата сайыннаҕына үөрэх-билии көмөтүнэн этин-сиинин көрөн-истэн харыстыырын, уһун үйэни ситиһэрин сахалар үөрэхтэрэ быһаарар.
Yлэлиир эрэйдээх, эти-сиини куруук хамсатыахха наада. Yлэлиир киһи тулуурдаах, ылыммыт сыалын ситиһээри дьулуурдаах уонна дьүккүөрдээх, ол иһин өйө-санаата туруктаах.
Тугу эмэ туһалааҕы оҥоруу киһиэхэ ыарахан. Эти-сиини хамсатыахха, ону-маны толкуйдуохха, быһаарыахха, тэҥнээн көрүөххэ наада. Илиинэн үлэлиир өссө ыарахан. Элбэҕи көтөҕүөххэ, сүгүөххэ, тардыалыахха, соһуохха наада. Өбүгэлэрин саҕаттан уһун үйэлэрин тухары ыарахан илии үлэтин үлэлии үөрэнэннэр сахалар үлэттэн «Эт-тирии баранар» диэн этиилэрэ быһаччы илиинэн үлэҕэ сыһыаннаах.
Киһи диэн өй-санаа сайдыыта, өссө үрдүк таһымҥа тахсыбытын көрдөрөр, бэлиэтиир ураты тыл. Саха тылыгар бу тыл өссө хаһан үөскээбитэ биллибэт ыраах. Олус былыргы кэмнэргэ киһи диэн тыл Күҥҥэ тэҥнэнэр сүдү суолталаах тыл эбит. Бу тыл өй-санаа сайдан сиэринэн, сокуоннарынан салаллан олоҕу олорор, кыыл, сүөһү өйүттэн-санаатыттан арахсан суобастаныыны, кэмсиниини, бэрээдэктэниини, быһалыы киһи буолууну билигин да быһаарар аналын илдьэ сылдьар. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор баҕа санааны дьоҥҥо Киһи таҥара биэрэр. Үчүгэй киһи буолууга баҕа санааны үөскэтинии, иҥэринии Киһи таҥаралаах буоллахха эрэ ситиһиллэр өй-санаа тутаах көрдөбүлэ буолар.
Холкуос
Холкуос (Колхо́з — коллективное хозяйство) — Сэбиэскэй Сойуус тыаларыгар баар буола сылдьыбыт тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар тэрилтэ көрүҥэ. Сир, үлэ тэриллэрэ, сүөһү, уонна да атын үп холкуоска холбоон бас билиигэ сылдьара, уонна тэрилтэни холкуоска киирэр дьон бэйэлэрэ салайаллара, үлэ түмүгүн холкуостаахтар бэйэлэрэ түҥэттэллэрэ. Маны тэҥэ балыктыыр холкуостар бааллара.
Sharp
Салалтата — Сакаи (Дьоппуон).
Гей бар
Гей бар (Gay bar), гейдэр уонна лесбиянкалар сылдьар баардара буолар. Гей Бар бэйэтэ көрүҥүнэн атын уопсай дьон сылдьар баардарыттан атын буолар, сүрүннээн тематическай буолар.
Foxconn
Foxconn (биржаҕа Hon Hai Precision Industry Co., Ltd диэн аатынан тахсар), Тайбаан саамай улахан тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга саамай улахан микросхемалары оҥорооччу, камераҕа оптическай линзалары туруорааччы.
Уол оҕону иитии
Билигин кэлэн өй-санаа үөрэҕэ суоҕун охсуута аан бастаан уолаттары хаарыйда. Элбэх эдэр уолаттар майгылара мөлтөөн, оҥорор быһыылара олус куһаҕан буолан иһэллэриттэн, бу дьыала дьаалатынан баран иһэрэ табыллыбат кэмэ кэллэ диэн санаа төрөппүттэргэ дьэ киирэн эрэр. Бу дьыалаҕа мустан аһаҕастык кэпсэтии, уол оҕолору иитиигэ туһалаах Улуу тойон таҥара үөрэҕин олоххо киллэрии эрэйиллэр буолла.
“Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн этии аан маҥнай уол оҕолору иитиигэ, үлэҕэ үөрэтиигэ аналланар. Өһөс диэн тулуур өссө кытааппыта, бөҕөргөөбүтэ ааттанар. Өсөһөбүн, ол аата тулуурбун көрдөрөбүн. Киһи төһө тулуурдаах даҕаны ыарахаттары, үлэни-хамнаһы кыайарын таһынан, сыыһа-халты туттубат кыаҕа улаатан биэрэр. Уол улаатан истэҕинэ аҕатын үлэ бары көрүҥнэригэр, өйүнэн-санаатынан уонна оҥорон таһаарарынан баһыйар буола улааттаҕына эрэ олоххо сайдыыны, тупсууну аҕалар кыахтанарын төрөппүттэр билиэ этилэр.
АйТал (ыччат уопсастыбаннай түмсүүтэ)
АйТал (ыччат уопсатыбаннай түмсүүтэ) — Москубаҕа олорор саха эдэр ыччатын уопсастыбаннай түмсүүтэ. Аата икки тылтан турар: ай уонна тал.
Гей бар кыра куоратка
Гей Бар кыра куоратка (Small Town Gay Bar), документальнай киинэ. Сүрүннээн Скотти Дьо Уивер өлөрүүтүгэр олоҕурбут.
Олох сыала уларыйар
Куорат дьонугар бултуу барыы күүлэйгэ, аһааһыҥҥа, сынньалаҥҥа кубулуйбута ыраатта. Элбэх буолан аһыы-сии, ону-маны ытыалыы барыы айылҕаҕа туох да үчүгэйи оҥорбот, киртитэр, алдьатар өрүтэ элбээн хаалар. Булчут өбүгэлээх сахаларга спорт ытыыга сыһыаннаах көрүҥнэрэ сайдыылара туһалаах буолар.
Билигин айылҕа уларыйбыта биллэриттэн, дьон айылҕаны уларыйбатыгар, уһуннук турарыгар баҕара саныыллара сылтан-сыл аайы эбиллэн иһэр. Бу улаатан иһэр баҕа санаа «Харыстас» таҥараны үөскэттэҕинэ эрэ табыллар кэмэ тиийэн кэллэ.
Билигин саҥа өй-санаа олоххо киириитэ түргэтээбит кэмигэр «Харыстас» таҥара үөрэҕин тарҕатыы быдан түргэнник барар. Саха тылын үөрэтии, сахалыы үгэстэри тутуһуу айылҕаны харыстыырга тирэх, олук буолар кыахтаахтар. Айылҕаны харыстыырга ыҥырар алгыстары саха тылынан ыытыы, оҕолору иитиигэ кут-сүр үөрэҕин туһаныы сахалар сайдыыларыгар тириэрдэр кыаҕа улахан.
Ыстыбаев, Бейбит
Биографията
2016 сыллаахха от ыйыгар Бейбит Ыстыбаеы "Казахстан Барысы -- 2016" күрэскэ, аны, үһүс төгүлүн чөмпүйүөннээбитэ. Кыайыытыгар бириис быһыытынан чһмпүйүөн курун, 25 мөлүйүөн тэнгени, Астана куоракка кыбартыыра ылбыта.
Тохтуу түһүү
Тохтуу түһэн, уоскуйан ылыы болҕомтону хатыырга улаханнык туһалыыр. Тугу барытын болҕомтолоохтук истии, өйдүү сатааһын эрэ өйгө-санааҕа хатанарыгар кыах биэрэр. Киһи этэрин “Тыал тыаһын курдук” истэр, тугу истибитин "Аҥар кулгааҕынан таһаарар" оҕо үөрэҕи ылынар кыаҕа биллэрдик кыччыыр.
Ханнык баҕарар уустук быһаарыыны ылынан туох эмэ хамсааһыны оҥороругар киһини өйө-санаата салайар. Ол аата ханнык санаалар киирбиттэрин киһи оҥорон кэбиһиэн сөп. Ол иһин санаалары ырытыы; үчүгэйин, туһалааҕын дуу эбэтэр, туһата суоҕун, куһаҕанын, буортулааҕын дуу аан маҥнай быһаарыы улаатан эрэр оҕоттон, киһиттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Өй-санаа уларыйар, атын санаа киирэр кэмигэр киһи субу оҥорор быһыытын тохтото түһэн, чочумча тохтоон ылар уратылаах. Тохтуу түһэн ылыы кэнниттэн санаата тосту уларыйан саҥалыы, атын быһаарыыны эмиэ ылыныан сөп.
Canon
Салалтата — Токио.
NLB banka Podgorica
RZD ŽPCG
Таҥара мөлтөөһүнэ
Итэҕэйиэхтэрин баҕарар дьон ханнык эрэ кыра да буоллар дакаастабыл баар буоларыгар кырдьык наадыйаллар. Бэйэлэрэ мөлтөх, ыарыһах, кыаммат дьон ону-маны көрөллөрө элбэх, атыттар көмөлөрүгэр улаханнык наадыйаллар. Россия уон бырыһыан олохтоохторо инбэлииттэр, араас өрүттээх көмө кинилэргэ кырдьык наада. Ол ылар көмөлөрүн кимтэн эрэ илэ ылыахтарын баҕара саныыллар, “Надейся на бога, но сам не площай” диэн киһи таҥараҕа сыһыанын быһаарар этии баарын бэйэлэрэ тугу эрэ быһаччы ылыахтарын баҕаралларыттан умнан кэбиһэллэр. Көмөлөһөр, ыйан биэрэр, үтүгүннэрэр таҥара, ити дьоҥҥо олус диэн наада.
Бу быһаарыылар барылара олус былыргы билиилэргэ тирэҕирэр православнай таҥара үөрэҕэ кризискэ киирэн сылдьарын, салгыы сайдар кыаҕа суоҕун илэ билиниинэн буолаллар.
Дьилиндэ (Өлөөн улууһа)
Дьилиндэ — Өлөөн улууһун Дьилиндэ нэһилиэгин киинэ.
Сага префектурата
География
Илин өттүтүгэр Фукуока префектуратын кытта, арҕаа аттытыгар Нагасаки префектураны кытта кыраныыссалаах. Хотуттан Гэнкаи уонна Ариакэ муоралар тулалыыллар. Фукуока префектуратын кытта кыраныыссатыгар Сэфури хайалара баар.
Туох буолбута
1602: Каратсу уонна Сага замок тутуута.
1781: Establishment of Kōdōkan, the Saga Han school.
1828: Зиболд тайфун, 10 000 тахсар өлүү.
1975: The Genkai Nuclear Power Plant begins operation.
Борисов Александр Ильич
Орджоникидзе оройуонун Төхтүр сэлиэнньэтигэр 1960 с. атырдьах ыйын 3 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата "Өктөм" сопхуос оробуочайа, ийэтэ - Төхтүрдээҕи ФАП биэксэлэ.
Урумнар
Приазовье урумнара
Бу икки бөлөх Кырыым сиригэр былыр былыргыттан олорбуттар. Кинилэр өбүгэлэрэ б.к.и. IV үйэтиттэн IV үйэҕэ диэри көспүт гириэктэр этилэр. Кэлин Кырыымҥа түүр тыллаахтар көспүттэрин уонна кинилэр дьайыылара күүһүрбүтүн кэннэ үгүс гириэктэр бэйэлэрин тылларын уларытан түүр тыллаах буолбуттар.
Үлэ-олох үөрэҕэ
Yлэттэн-хамнастан өй-санаа сайдыытын үрдүкү таһымын ситиһэн иһэр киһи үйэттэн үйэҕэ олорор олоҕун тупсаран, сири-дойдуну улахан тутууларынан киэргэтэн иһэрин тэҥэ, сылдьар, сынньанар сирдэрин эмиэ оҥостор. Өй-санаа сайдыыта араас күүстээх, кыахтаах тиэхиникэлэри айан үлэ бары көрүҥнэригэр киэҥник туһанарга тириэрдиитэ, киһи үлэлээри, тутаары, этин-сиинин кыһалҕаттан хамсатара аҕыйаан иһиитин үөскэтэр. Олох тупсан иһиититтэн киһи үлэни сыал-сорук оҥостон хамсанара аҕыйаан биэрэн иһэрин аналлаах, эккэ-сииҥҥэ туһалаах хамсаныылары, анаан-минээн оҥорон, эти-сиини эрчийэн, дьарыктаан биэрэрэ ирдэнэр.
Киһи үлэни-хамнаһы сатыыр буола сайдыаҕыттан, сатаан саҥарыаҕыттан ыла өйө-санаата күүскэ сайдан кыыллартан, сүөһүттэн уратыланан, өй-санаа быһаарыыларынан, сиэргэ олоҕуран олоҕун оҥостор буолбута. Сиэр диэн сахалар олохторун сокуона үөскээбитэ, «Сиэри кэһимэ», «Киһи буол» диэн өй-санаа үөрэҕэ сайдан барбыта. Киһи өй-санаа соччо киирбэт дьонуттан, сүөһүлэртэн туспа арахсыыта, бэйэтин киһи диэн ааттаныыта киһилии быһыылары оҥорор, сиэри тутуһар буолуоҕуттан ыла саҕаламмыта.
Кут-сүр үөрэҕэ сайдыыта
Эбэ Лөкүө: «Итирик киһини кыйахалаабат, хата дэбдэтэр, хайгыыр баҕайы»,- диэн этэрэ. Kини киһи өйүн-санаатын олус дириҥник билэр буолан итирик киһини аһатан эбэтэр санаатын көтөҕөн, быһыытын тупсаран, көннөрөн биэрэри сатабыллаахтык туһанара. Ити барыта киһи «Өйө көтөн», итирэн сылдьар кэмигэр бэйэтин этигэр-сиинигэр туһалаах, онно быһаччы дьайар өйүнэн-санаатынан салаллан сылдьарын быһаарар.
Cахалар киһи уонна сүөһү диэн тыллары сороҕор бииргэ холбоон киһи-сүөһү диэн бэлиэтээн тутталлар. Кинилэр былыр-былыргыттан киһи майгына, өйө-санаата икки өрүттээҕин билэр буоланнар, оҕолорун үөрэтиигэ киһи майгынын ити уратыларын анаан-минээн, бэлиэтээн туһанар эбиттэр. Саха суруйааччылара, Николай Якутскай, Дмитрий Таас, Далан киһи майгына икки өрүттээҕин таба туһананнар бэйэлэрин үлэлэрэ дьоҥҥо ордук тиийимтиэлэр. Кинилэр ити үлэлэригэр киһи элбэхтик үлэлээтэҕинэ, үөрэннэҕинэ эрэ киһилии майгылаах киһи буола улаатарын арааран бэлиэтииллэр.
Radio Televizija Crne Gore
Radio Televizija Crne Gore (Радио и Телевизија Црне Горе) диэн Хара Хайа уонна аан-дойду биир саамай улахан телевиденията буолар. Уопсай аудиторията 1 миллиард 775 мөллүйүөн киһи, онно өссө эбии 2009 сылга балаҕан ыйын 10-25 чыыһылатыгар. Салалтата: Подгорица, Хара Хайа уонна дойдуларыгар эмиэ трансляциятын эмиэ биэриэхтээх. Оччоҕо аудиторията өссө эбии 300 мөллүйүөн киһинэн эбиллиэ.
Таҥара уларыйыыта
Булт таҥарата, «Байанай» аныгы, сайдыылаах кэмҥэ хаалан, умнуллан иһэрэ быһаарыллар. Аҕыйах ахсааннаах булчуттар уонна биирдэ эмэ сынньана, бултуу сылдьааччылар эрэ туһанар таҥаралара буолла. Былыргылар билиилэриттэн аныгы олоххо туһалааҕын, туттулларын, ол аата үрүҥүн талан ылан олоххо туһаныы аата Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар. Былыргылар, Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьар өбүгэлэр билиилэриттэн аныгы, сайдыылаах олоххо туһалаах билии бэрт аҕыйах, олору таба талан ылан, үрүҥүн, үчүгэйин эрэ арааран ылан туһаныы эрэйиллэр.
Олох сайдан, уларыйан иһиититтэн тутулуктанан киһи баҕа санаата, таҥарата эмиэ уларыйан биэрэр кэмнэрдээх. Олус былыргы кыыл, көтөр таҥаралар аныгы, сайдыыны ситиспит дьоҥҥо букатын да наадалара суохтара кырдьык. Бу хаалбыт таҥаралары сөхсүтэ, онно-манна, ыйдары олорунан ааттаан иҥэрэ сатааһын аныгы сайдыылаах олоххо олорор дьоҥҥо таба өйдөммөт, сөп түбэспэт.
Konica Minolta
Konica Minolta (Коника Минолта), Дьоппуон элбэх профильга бастаан иһэр Аан Дойдуга биир бөдөҥ конгломерата, массыына фаратын, фотоаппаратура, принтер технологиятыгар, диодтарга уонна да элбэх технологияҕа бастаан иһэр Аан Дойдуга.
Азербайджанскай ССР
Азербайджанскай ССР (Азəрбаjҹан ССР / Azərbaycan SSR), официаллык Азербайджан Сэбиэскэй Социалистическэй Республиката (азерб. Азəрбаjҹан Совет Социалист Республикасы / Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası) — урут баар буола сылдьыбыт ССРС-ка киирэр сойуустуу өрөспүүбүлүкэ, квазисудаарыстыба. Билигин кини утумнааччытынан тутулуга суох Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтэ буолар.
Франсуа Олланд
Франсуа Олланд (François Hollande) — 2012 елның 15 маеннан 2017 елның 14 маена кадәр Франция Республикасы президенты.
999 (ахсаан)
Саха фольклоругар
9 ойох, 99 эһэ, 999 сүөһү. Үөһээҥҥилэр итинник маанылаабыттарыгар сөп буолбакка, өссө өрө барарыҥ — аньыы. Ол хайаан да иэстэбиллээх буолар.
Сүр 1
Сүр
Ол аата, оҕо ийэ кута диэн өйө-санаата ийэтин көмөтүнэн олох кыра эрдэҕиттэн, ийэтин көрөн билэр буолуоҕуттан ыла сайдан барар өйө-санаата буолар. Онтон сүр диэн оҕо тулуурдаах буолуута, бэйэтин баҕа санаатын ситиһэр күүһэ ыарахаттары, ыарыылары тулуйар буолуутуттан ыла сайдан-үөскээн тахсар күүһэ буолар.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн илиитинэн тутуһан тардыһа сатыыр. Оонньууру тутан ыллаҕына олус үөрэр. Тугу эмэни таба тутан ылар буолууга өр кэмҥэ үөрэнэр. Аан маҥнай таба туппакка, сыыһа-халты тута сылдьарыттан бэйэтэ да санааргыыр, кыйаханар. Эрчиллэн-эрчиллэн, хамсатан-хамсатан илиитин тарбахтарын үчүгэйдик салайа үөрэтэр.
Оҕо сайдан иһэр күүһэ олус улахан. Сатаан олорору баһылаат даҕаны сотору сыыллан барбытынан барар. Бу кэмтэн ыла атахтарын анаан-минээн эрчийэрин саҕалыыр. Хаамыан лаппа инниттэн сылайыар диэ¬ри чохчоохойдуу оонньуур. Атаҕа күүһүрэн иһэрин тэҥэ санаата эмиэ күүһүрэр. Тутуһан турар сириттэн бэйэтэ, ким да көмөтө суох илии¬тин ыытынан баран, тутуспакка эрэ тура сатыырга үөрэнэр. Оҕо бу үөрэниитэ, бэйэтин этин-сиинин эрчийиитэ төрөппүттэрин үтүктэн ту¬ран хаама сылдьар сыаллаах оҥоруллар.
Көтөххө үөрэтии
“Оҕону көтөххө үөрэтимэ” диэн этиини уоппуттаах төрөппүттэр куруук этэллэр, эдэрдэри үөрэтэ, такайа сатыыллар. Кинилэр оҕо ытаабатын эрэ диэн элбэхтик көтөҕө сылдьаннар көтөххө үөрэтэн кэбиһиэхтэрин сөбүттэн эрдэттэн сэрэтэллэр.
Оҕо көтөххө үөрэммэтигэр, атаахтаабатыгар саамай сүрүн оруолу доруобуйата, этин-сиинин туруга ылар. Ыалдьар, ытыыр, аанньа утуйбат оҕону көтөхтөххө эрэ аралдьыйара кыаллар, ол иһин улаатан истэҕинэ атаах буола улаатар кыахтанар. Бу быһаарыы төрөппүттэр ыал буолуохтарын инниттэн төрөтөр оҕолорун доруобуйата бөҕө буоларын саҥа билсиһэн эрдэхтэриттэн төрүччү үөрэҕин тутуһан быһаарыа этилэр. Билигин ыарыһах оҕолор элбээбиттэрин кэнниттэн былыргылар ыал буолууга тутуһар туһалаах үгэстэрин олоххо киллэрии ирдэнэр.
Икки саары икки ардынан
Эдэрдэр саҥаны батыһыылара, үтүктүүлэрэ элбээһинэ бу, саҥа омугу сайыннарыан, ахсааннарын элбэтиэн сөп. Сахалар нууччалыы, сахалыы тылланан икки омук тылын, өйүн-санаатын бу кэмҥэ баһылаан, өйбүт-санаабыт сайдыытын ситиһэн, саҥа үөскүүр омукка бэйэлэрэ киирсэр кыахтаахтар. Арай итэҕэли, таҥараны, олох былыргы үөрэхтэрин таба өйдөөн, Үрүҥ айыылартан ылынар билиилэри сатаан туһаныы, тылы, өйү-санааны уларыппакка оннунан, уруккутун курдук хаалларыы ирдэнэр.
Саҥа омук үөскээһинэ «Туох барыта үһүстээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн, икки кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар саҥа, үһүс омугу үөскэтэр, “Үс саха үөскээһинэ” диэн этиигэ сөп түбэһэр буолар. Үһүс омук үөскээһинин кэмэ кэлиитэ сахаларга «Икки саары икки ардынан» кэм кэлэн ааһан иһэринэн быһаарыллар. Бу кэм ааһыыта иккиттэн биирин быһаарсыы кэмэ кэлэн эрэрин биллэрэр уратылаах. Билигин сахаларга маннык, ким кими баһыйарын быһаарсар быыһык кэмэ кэлэн эрэрэ сабаҕаланар, омугу билинэр, харыстыыр санаа күүһүрэр.
Омукка бэрээдэктээх, үлэһит, үчүгэй, үтүө үгэстэри тутуһар, көрсүө, сэмэй дьон элбэх ахсааннаах буолуулара омук ахсаана элбииригэр, үлэни-хамнаһы кыайалларыгар олук буолар. Ахсаана эбиллэн иһэр омук бииргэ олорор омуктарын баһыйан барара ситиһиини оҥороругар ханнык да саарбахтааһыны үөскэппэт.
Киһи баҕа санаалара үгэс буолан хомуллан, таҥыллан иҥиилэрэ таҥара диэн ааттанар. Элбэх туһалаах үгэстэртэн хомуллан, мунньуллан, таҥыллан сахалыы таҥара үөрэҕэ үөскээбит. Бу үөрэх сүрүн салаатынан оҕо улаатан иһэн киһи буолуу үөрэҕин ситиһиитэ буолар.
Куһаҕаны оҥоруу
Санаатыгар субу көтөн түспүт быһыытын оҥорон иһэр киһини “Санаабычча быһыылаах” диэн арааран этэллэр уонна бу киһи сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн сэрэнэри ирдииллэр. Ол аата санаабычча быһыылаах киһи сыыһа-халты туттунара элбэҕин билэн, эрдэттэн сэрэнэргэ этэллэр.
Киһи олох ханнык да кэмнэригэр быстах санааҕа киирэн биэрэн быстах быһыыны оҥорбото ордук. Ол иһин быстах, куһаҕан быһыылары арааран билии хас биирдии улаатан эрэр оҕоттон, киһиттэн хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар.
2. Олохсуйбут, үгэс буолбут санаалар. Бу санаалары киһи умнубат, олоҕор куруук туһанар. Олоҕор туһанарын иһин, бу санаалар киһини салайаллар диэн этэллэр.
Замглай
Замглай (Замглай) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 871 (2011).
Сэрэхтээх буолуу
Сэрэхтээх буолуу өйдөөх-санаалаах киһиттэн ирдэнэр биир тутаах көрдөбүл буолар. Киһи сэрэхтээх буоллаҕына эрэ, тугу барытын харыстыыр кыахтанар. Киһи ханна баҕарар сырыттаҕына, тугу эмэ оҥороругар сэрэхтээх, сыыһа-халты хамсаммат, ордук-хоһу туттубат буоллаҕына эрэ табыллар, туох эмэ туһалааҕы оҥорор, тутар кыахтанар. Туох барыта икки өрүттээҕин курдук сэрэхтээх буолуу эмиэ икки өрүттээх:
Киһи үгүстүк тиэтэйэриттэн эмискэ олоро түһэн олоппоһу да тоҕо түһүөн, сыыһа-халты хамсанан толору астаах остуолу да тоҕо анньыан сөп. Арыгы иһиитин кэнниттэн киһи сыыһа-халты, мүччү-халты хамсанара ордук элбиир. Холуочуйан баран бырааһынньык остуолун тоҕо көппүт киһини сэрэҕэ суох, куһаҕан киһинэн ааттыахха сөп курдук. Хоонньоһон утуйа сытан кыра оҕотун хам баттыыр ийэ эмиэ баара биллэр, итини тэҥэ, эргийээри оронтон сууллааччылар хаһан баҕарар элбэхтэр. Киһи утуйа да сытан сэрэхтээх буоларын умнубатаҕына табыллар.
Кыра оҕо төбөтүн ол-бу араас, нэһиилэ батар хайаҕастарыгар уган, кыбытан кэбиспитин кыайан араарбакка төрөппүттэр эрэйдэнэллэр. Үүттээх тимир төгүрүгү биһилэх курдук ыга кэтэн кэбиспит кыыс иһэн хаалбыт тарбаҕын эппэрээссийэлээн эрэ араарыы быыһаабыта, оҕо ону-маны урут билбэтин, айыыны оҥорботугар иитии, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтии туһата улаханын биллэрэр. Оҕо туохтан эмэ кэһэйдэҕинэ, туга эмэ ыарыыланнаҕына сэрэнэрэ, харыстанара ордук күүһүрэрин, харыстанар санаата киирэрин иитиигэ, үөрэтиигэ сахалар таҥараларын үөрэҕэ туһанар.
Киһи үлэлиириттэн, этин-сиинин сатаан-табан хамсата үөрэтэриттэн, сэрэхтээхтик туттарыттан киһи быһыылаах буолууну ситиһэр.
Бары үлэлиир тэриллэринэн сатаан, сэрэхтээхтик тутта үөрэнии эрэ киһи кыайа-хото үлэлээн ситиһиини, туох эмэ туһалааҕы оҥороругар кыах биэрэр.
Novartis
Салалтата — Базель.
Адыыг тыла
Диалект буукубата
Адыыг тылынан «Адыгэ макъ» («Адыыг куолаһа») хаһыат тахсар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Оҕо хамсааһынын күнэ
Оҕо хамсааһынын күнэ — сылын ахсын Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр ахсынньы 5 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Калкин Алексей Григорьевич
Олоҕун олуктара
1925 с. муус устар 3 к. Ойратскай автономнай уобаласка (билигин Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ) Улаганскай оройуоҥҥа Паспарта сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Алексей Григорьевич алтайскай норуоднай айымньылары, чуолаан, "Маадай-Кара" баатырдыы эпоһын дэҥҥэ көстөр толорооччу быһыытынан «Народный сказитель-кайчы Республики Алтай» аатынан наҕараадаламмыта.
Айар үлэтэ
Калкин репертуарыгар 30-тан тахса баатырдыы айымньылар бааллар (остуоруйалар, сэһэннэр, номохтор, кэпсээннэр, ырыалар). Хас биирдии айымньы кээмэйэ 1000-10000 устуруокалаах. 1997 с. «Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока» кинигэ 15 томугар «Очи-Бала» эпос бүтэһик версията бэчээттэммитэ. Бу эпос 1987 с. Новосибирскайга суруллубута.
Күн таҥара үөрэҕэ
2. Сырдык Күн уонна хараҥа түүн солбуйса сылдьан дьайыылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэппит. Сырдык, ыраас күнүс кэнниттэн хараҥа түүн сабардаан кэлиитэ эбэтэр самаан сайын кэнниттэн кырыалаах кыһын тиийэн кэлэрэ үчүгэй куһаҕаҥҥа, ыарахаҥҥа уларыйыыта тиийэн кэлэрин биллэрэр.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ киһи өйө-санаата сайдыытын үс кукка арааран олус таба быһаарар. Бу куттартан үөрэҕи-билиини ылынааччы, ону олоҕор туһана сатааччы салгын кут буолар. Онтон ийэ уонна буор куттар киһи өйүгэр-санаатыгар биллибэттэрин да иһин оҥорор быһыыларыгар быһаччы дьайаллар. Ол курдук ийэ кут оҕо кыра эрдэҕинэ үөскээн үгэс буолан баран улахан киһи оҥорор быһыыларын салайар кыахтаах.
Киһи өйө-санаата, оҥорор быһыылара үс кутуттан быһаччы тутулуктаахтар. Манна салгын кут дьайыыта киһиэхэ бэйэтигэр биллэр буоллаҕына, ийэ уонна буор кут дьайыылара быһаччы биллибэттэр. Былыргы кэмнэргэ бу дьайыылар биллибэттэрин иһин «таҥара биэрэр» диэн этэллэр.
- Дьон икки аҥы арахсаллар. Эр киһи биир өрүт буоллаҕына иккис өрүтэ дьахтар буолар. Бу арахсыы эт-сиин уратыларын тэҥэ, өй-санаа уратыларынан эмиэ биллэр.
Сахалар Күн таҥара итэҕэллээхтэрин маннык этиилэрэ бигэргэтэллэр:
- Күн туллуута, күһэҥэ быстыыта.
Кумамото префектурата
Историята
Урут бу сир Хиго провинцията диэн ааттаах эбит, аата Кумамото диэҥҥэ Мэйдзи кэмигэр уларыйбыта. Провинциялары префектураҕа уларытыы урукку феодаллыы тиһиги уларытыы иһинэн барбыт. Билиҥҥи Кумамото диэн тыл туруору тылбааһа «эһэ силиһэ / төрдө» диэн.
Такэзаки Суэнага
thumb|upright=1.5|Моҕуол кимэн киирриитэ. [[Takezaki Suenaga (уҥа)]]
Энньэ уонна халыым
Уоллаах дьон кыыс энньэтин суумматын кытта сөбүлэстэхтэринэ, илии охсуһаллар. Кэргэннии буолууга уонна саҥа ыалы, дьиэни-уоту тэрийиигэ сөбүлэһэллэрин биллэрэллэр. Бу сөбүлэһии биир тутаах көрүҥүнэн кыыс энньэтин сыанатын саҕа сыаналаах баайынан уонна малынан уол оҕо бэйэтэ эбэтэр аймах дьонун көмөлөрүнэн кыттыһара хайаан да көрдөнүллэр. Маннык уол өттүттэн саҥа ыалы тэрийиигэ баайынан уонна малынан кыттыһыы аата сахалыы халыым диэн ааттанар.
Егор Александрович Захаров
Сэрии, өлүү-сүтүү, хоргуйуу, сут-кураан сылларга инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, сыккырыыр дууһата эрэ ордон кыайыы туһуар улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлээбит сэрии тулаайаҕа Егор Захаров килбиэннээх үлэтин иһин 1947 сыллаахха мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Советскай государствоҕа, оччотооҕу салалтаҕа тулаайах диэн туора туппакка, интернакка олорон үөрэммитигэр муҥура суох.
Егор Александрович ол кэмҥэ үлэлээбит, үөрэммит, эмтэммит дьон истиҥ ахтыларын тумэн, 2007 сылга « Тэбэр сүрэх сылааһынан» диэн кинигэни таһааран, нэһилиэгин историятын биир кэрчик кэмин суруйбута. Манна В. В. Ноев, М. Е. Калачева, П. Н. Дмитриев, В. В. Цыпандина, В. П. Ларионов, С. И. Находкин, Л. П. Ильина, Т. В. Корякина, П. С. Охлопков уо.д.а. биллэр көстөр буола үүммүт оҕолор үөрэммиттэрэ. Егор Захаров үлэлээбит сирдэригэр оҕо-ыччат чөл олоҕу тутуһалларын туһугар норуот күүһүнэн спортивнай саалалары туттарбыта. Ол курдук, 1968 сыллаахха Балыктаах оскуолатыгар, 1985 сыллаахха Төҥүлүтээҕи училищеҕа спортивнай комплексы үөрэнээччилэр, үлэһиттэр күүстэринэн туттарбыта.
Адьырҕалар (киинэ)
Продюсер Роберт Родригес "Адьырҕа" серия үһүс киинэтин сценарийын 1994 сылга номнуо суруйбута, ол эрэн 20th Century Fox компания 2009 сылга биирдэ оҥкул үлэтин бигэргэппитэ. Киинэ уһулуута 2009 сыл балаҕан ыйын 28 саҕаланан баран 53 күнүнэн бүппүтэ. Уһулуу буолбут оруннара Хауайи уонна Остин Техас. Адьырҕалар Америкаҕа 2010 сыл от ыйын 9 тахсыбыта. Аан дойдутааҕы бүтүн кэлэбирдэрэ $127 млн. Критиктар сыанабыллара булкаас буолбут. Сэриилээх охсуһуулаах өрүттэрин хайҕаабыттар, ол эрэн персонажтарын ис хоһоонноро халымыр диэбиттэр.
Миязаки префектурата
Муромачи уонна Наньбокучо кэмнэрэ
Хьюгаҕа күүстээх дьонунан Цучимочи, Ито, Китахара уонна Симадзу, Хонго уонна Нийро этилэр. бу дьон бэйэ-бэйэлэррин кытта сэриилэһэллэрэ. Кэлин Симадзу барыларын кыайан, Тойотоми Хидэсиси кинини 1587 сыллаахха кыайыар диэри баһылыктаан олорбут. Кэлин Хюга араас даймо (daimyo) анныгар олорбута.
Bang & Olufsen
Bang & Olufsen — Дания тэрилтэтэ, Аан Дойдуга элитнай аудио уонна видео Hi-Fi системалары оҥорооччу.
Люблин
Лүблин эбэтэр Люблин (пол. Lublin, идиш לובלין) — Польшаҕа куоратым, Люблинскай водопроводство сүрүн куората. Польша биир саамай кырдьаҕас куората, Илиҥҥи Эуропаҕа культурнай-научнай киин.
Leica
Бүгүҥҥү күҥҥэ түөрт компания баар:
Михайло-Коцюбинское
Михайло-Коцюбинское (Михайло-Коцюбинське) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 927 (2011).
Борисов Михаил Васильевич
Киинэҕэ оруоллара:
2014 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Румянцев Василий Гаврильевич
Румянцев Василий Гаврильевич — саха аатырбыт тустууга, көҥүл тустууга тренерэ.
Тараз
Устуоруйата
1917 сыллаахха Арыситтан Вернайга диэри Семиреченскайдааҕы тимир суолу оҥорбуттара. Ол куорат сайдыытыгар улахан тирэх буолбута. Сэбиэскэй кэмҥэ суол Турксиб састаабыгар киирбитэ (1930).
Сааратыы
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Ороһу алаастарыгар олорбут дьон ааттара
ТҮГЭХТЭЙ: Ушатов Егор-Уһаат уола, Хобусаров Терентий-Хобуһаар, Чөҥөчөк Ньукулай.
ҮҤКҮР: Хоҥдой оҕонньор, Малахаев Лаврентий (кэргэнин дьоно).
КУЛУҺУННААХ: Дьондору, Таныков Игнатий-Дьогдьох, Иванов Михаил-Кэмпэр, Иванов Василий.
АҤКЫЛААХ: Токооччу Уйбаан, Васильев Егор-Кэҕэ.
"Ороһу нэһилиэгэ" кинигэттэн, Дьокуускай 2006 с.
Сыгааннар аан дойдутааҕы күннэрэ
Сыгааннар аан дойдутааҕы күннэрэ — сыл ахсын муус устар 8 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Гоголев Николай Антонович
Олоҕун олуктара
2001 сыллаахха өлбүт.
JVC
JVC — Дьоппуон бастыҥ видео систематын оҥорор тэрилтэтэ, ону таһынан грузовиктарга Америкаҕа аудиосистема туруорааччы. Аан Дойдуга VHS формат айбытынан биллэр, бастакы телевизордары уонна видиктэри (видик) оҥорооччу.
Пискунов Владимир Венедиктович
1941 с. муус устар 8 күнүгэр Иркутскай уобалас Черемхово куоратыгар төрөөбүт.
Эдэрдэри харыстааһын
Билигин буруйу-сэмэни эдэрдэр элбэхтик оҥорор буоллулар. Кинилэри иитии, үөрэтии сыыһа хайысханан баран иһэриттэн ити куһаҕан быһыылар элбииллэр. Саҥаны айыы үчүгэй, саҥаны айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруҥ диэн иитии, үөрэтии сыыһа, оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэ эрдэлээн хаалар, куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх.
Шахурдина-Стручкова Варвара Иннокентьевна
Сэрии саҕанааҕы аас-туор олох Шахурдиннар да дьиэ кэргэттэрин тумнубатага. Сэрии суоһар сокуона барыларыгар биир этэ. Сэрии сылларыгар Төҥүлү эбэ арҕаа баһыттан 7-8 биэрэстэлээх сиртэн сатыы сылдьан оскуолаҕа үөрэммиттэрэ. Кинилэр да диэки аччыктааһын, хоргуйуу баара, сорохтор суолга охтоллоро. Тириини буһара сатаан, бэс субатын үөрэ оҥостон сииллэрэ.
Эдэрдэри харыстааһын
Сыыһа-халты туттунара элбээтэҕинэ киһи туһалааҕы оҥороро суох буолуон сөбүн бу этии эмиэ биллэрэр. Оҥоро-тута үөрэммэтэх киһи оҥорорунааҕар алдьатара элбээн хаалыан сөп. Бу быһаарыыны бигэргэтэр “Салаҥтан хара тыа маһа ытыыр” диэн этии баар. Бу этии төһө эмэ туһа буолуохтаах элбэх маһы буортулаан, алдьатан баран тугу да туһалааҕы кыайан оҥорбот киһи эмиэ баарын биллэрэр.
Баал Хабырыыс поэзиятын туhунан
Олоҥхоһут аатырбатым, Оннук талаан сыстыбатах. Поэт буола сатаабытым. Онтум да кыайтарбата.
Уонна өссө төгүл бигэргэтэр:
Оҕо айыыны оҥороро куһаҕаны элбэтэр
Киһи билбэт буолан оҥорбот быһыылара айыы, саҥаны айыы буолан тахсалларын саха киһитэ барыта билэр. Төһө да баҕарбатахпыт иһин айыы икки аҥы арахсар; табылыннаҕына үчүгэй буолар, онтон табыллыбатаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйар. Дьон бары уһун үйэлэр тухары үчүгэй быһыылары талан оҥоро сатыылларыттан үчүгэй быһыылар аһара үксээбиттэр, ол иһин киһи оҥорбот быһыылара бары кэриэтэ куһаҕаны элбэтэллэр.
Buffalo Wild Wings
Buffalo Wild Wings ("Wings. Beer. Sports") — АХШ сетевой ресторана, сүрүннээн кууруссаттан уонна бизон эттэриттэн ас деликатес оҥорон атыылыыллар.
Wawa
Wawa — АХШ биир бөдөҥ АЗС тэрилтэтэ, массыыналары бензинынан хааччыйар уонна эбиитин Америкаҕа биир бөдөҥ фастфуд рестораннары бас билээччи. Сүрүннээн точкалара Пенсильвания, Мэриленд, Нью Йорк, Вирджиния, Калифорния штаттарыгар үлэлиир.
Төрүн нормата
Төрүн нормата диэн түмэт сыһыаннарын эрээттиир булгуччу толоруллуохтаах дьаһах, дьаһал, уураах. Төрүн норматын бииликтээх суверенитеттаах бэйэмтэ (субъект, үксүгэр ил) таһаарар уонна дьайтарар.
Kyocera
Mitsui Group бизнеска сыһыаннаах.
Салыннарыы
Оҕо кыра эрдэҕинэ улахан дьонтон саллар, чаҕыйар. Оннооҕор улахан саҥа оҕону куттуур, чаҕытар. Улахан саҥалаах киһи оҕо сөбүлээбэт киһитигэр кубулуйар.
Биһиги “Пифагор гороскуоба” диэн төрөөбүт күн чыыһылаларын эбэн оҥоруллар, суоттанар гороскуоп киһи майгынын быһаарыыга ордук сөп түбэһэр диэн этэбит.
Араас абааһыларынан, хараҥанан оҕону куттааһын куһаҕана элбэх. Оҕо улааттаҕына даҕаны хараҥаттан, абааһыттан чаҕыйара хаалан хаалбат, салла, чаҕыйа сылдьара үөскүөн сөп.
Уол оҕоҕо аҕатын оруола үрдүгэ, киниттэн саллара бэрээдэги кэспэтигэр, буруйу оҥорботугар сүрүн тутулук буолар. “Аҕам мөҕүө” диэн санаа куһаҕан быһыылары оҥорортон туттунарга көмөлөһөрүн төрөппүттэр туһаныахтара этэ. Кэлин, оҕо улааппытын кэннэ, сыыһа-халты туттунарыттан улаханнык хомойботторун, таҥара накааһыгар түбэспэттэрин туһугар, оҕолоро бэрээдэги тутуһар, көрсүө, сэмэй буола улаатарын кыра эрдэхтэриттэн үөрэтэн ситиһиэ этилэр.
Салыннарыы диэн салгыны охсон чыпчархайы тыаһатан, иһитиннэрэн биэрии, манан таһыйыам диэн куру көрдөрүү буолар. Оҕо кыра буолан бэйэтэ да салларын улаатыннаран биэриигэ салыннарыы туһалыыр. Буруйу оҥордоххо, бэрээдэги кэстэххэ туох эрэ куһаҕан эппиэтэ кэлэрин биллэрии салыннарыы диэн ааттанар.
Тамерлан
Тимуур Улуу Эмир; (муус устар 9 1336, с. Ходжа-Ильгар, бил. Шахрисабз, Узбекистан — олунньу 18 1405, Отрар, бил. Казахстан; чагатайдыы تیمور (Temür‎, Tēmōr) — «тимир») — аан дойду саамай биллибит сэрииһиттэриттэн биирдэстэрэ, Орто Азия, Соҕуруу Азия, Арҕаа Азия дьылҕаларыгар улахан оруолу оонньообута, ону тэҥэ  Кавказ, Поволжье уонна Русь устуоруйаларыгар оруоллаах. Самаркааҥҥа кииннээх Тимуриидтар Иллэрин олохтообута (1370).
Ойууһут (Сунтаар улууһа)
Ойууһут — Сунтаар улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Үлэҕэ үөрэтии
Төрөппүт бэйэтэ үлэлээбэт, тугу да оҥорбот буоллаҕына, оҕону үлэҕэ үөрэтии ураты уустугурар, кыаллымыан да сөп диэн сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Оҕо кыра эрдэҕинэ үтүктэн эрэ үөрэнэр буолан үтүгүннэрэр киһитэ суох үлэлии үөрэнэрэ кыаллыбат. Бэйэни тэҥнээн көрүү, батыһыы, үтүктүү, ол аата, көрөн үөрэнии оҕо кыра эрдэҕинэ баар суох үөрэнэр ньымата. Атыннык үөрэтии туох да туһаны аҕалбатаҕына даҕаны көҥүлэ. Былыргы сахалар «Сүрэҕэ суох киһи оҕото сүрэҕэ суох буолар» диэн этэллэрэ оруннаах.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Ыгыатта (Сунтаар улууһа)
Ыгыатта — Сунтаар улууһун Түбэй Дьаархан нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Никулина Ольга Викторовна
Никулина Ольга Викторовна (03.08.1971) - поэтесса, бэс ыйын 1995 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ. Туула уобалаһыгар төрөөбүтэ. 1978 сылга төрөппүттэрин кытта Нүөрүҥгүрүгэ көһөн кэлбиттэрэ. 1989 сыллаахха Нерюнгритааҕы педагогическай училищаны бүтэрэр, 3 сыл оҕо саадыгар үлэлээбитэ. 1994 сылга гимназияга "Поэзия кулуупугар" салайааччыннан үлэҕэ киирэр. Ити кэмтэн "Индустрия Севера", "Социалистическая Якутия", "Молодежь Якутии", "Полярный круг" хаһыаттарга уонна "Полярная звезда" сурунаалга хоһоонноро бэчээттэннэ. 1995 сылга Нерюнгрига буолбут семинар түмүгүнэн Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ буолар. Республикатааҕы куукула уонна актер тыйаатырыгар үлэлээбитэ. Москубаҕа үрдүгү литературнай куурстарын ааспыта.
Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Устуоруйата
Университетка 3342 устудьуон, 332 интерн, 268 клин.ординатор, 90 аспирант үөрэнэр. 519 преподаватель үөрэтэр, ол иһигэр, 17 - Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уопсастыбаннай акадьыамыйаларын акадьыамыктара уонна чилиэн-кэрэспэдьиэннэрэ, 107 - наука дуоктара уонна бэрэпиэссэр, 259 наука хандьыдаата уонна дассыана. Ректор Попонникова Татьяна Владимировна.
Куорат оҕото
Куоракка даҕаны үлэһит, спордунан эрчиллэр эдэр киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарыахха сөбүн төрөппүттэр соччо итэҕэйэ иликтэр. Кинилэр уруккулуу санааларыгар оҕолоро сылдьан эрэ бэйэлэрэ үлэлии-хамсыы, дьарыктана сылдьыахтаахтарын курдуктар. Төрөппүттэр итинник санааларын букатыннаахтык бырахтахтарына киһилии майгылаах, үлэһит кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ уонна үөрэтиигэ бэйэлэрэ ордук кыһанар буолаллар.
Сахалар төрүттэрэ - тимир уустара
Былыргы кэмҥэ саҥа омуктар үөскээн, тэнийэн бараннар суох буола симэлийэн хаалаллара элбэх эбит. Сурук-бичик, государстволар өссө да суох кэмнэригэр ханнык омуктар хаһан үөскээбиттэрин уонна хайа дойдуларга олоро сылдьыбыттарын бэйэлэрин тылынан уус-уран айымньыларыттан, атын, сайдыылаах омуктар кинилэр тустарынан суруйууларыттан, сирдэр-дойдулар ааттарыттан уонна археологтар хаһан, булан үөрэтиилэринэн эрэ бигэргэтиэххэ сөп. Бэйэлэрин олохторугар экономикаҕа биллэр ситиһиилэри оҥорбут омуктар уһун үйэлэниини ситиһэннэр ааттара-суоллара сир-дойду аайы киэҥник тарҕаналлар.
Сибииргэ, Алтайга олохтоох омуктар тимири уһаарыыны баһылааннар уонна онтон араас сэрии сэбин оҥостоннор Европа дойдуларын барыларын сэриилээн кыайан саҥа государстволары үөскэппиттэрин Мурад Аджи «Тюрки и мир. Сокровенная история» диэн улахан үлэтигэр дириҥник арыйар.
Билигин сахалар бэйэлэрин олус былыргы төрүттэрин туhунан норуот уус-уран айымньыларыгар кэпсэнэр төрүт дьарыктарыттан, кырдьаҕастар ахтыыларыттан уонна итэҕэллэриттэн эрэ быhаарар кыахтаахтар. Нууччалар, соҕурууттан аҕалыллар тимир сэптэринэн анаан-минээн хааччыйаннар, онтон коммунистар кытаанахтык ылсаннар сүүрбэһис үйэ ортотуттан саҕалаан сахалар тимири уһанар дьарыктарын букатыннаахтык умуннаран эрэллэр.
2. Сахалар сүдү тылынан уус-уран айымньылара-улуу олоҥхолоро саталлаах тимир ууhа бэйэтэ уhанан оҥорбут саҥа сэриитин сэбин уонна бухатыыры көмүскүүр аналлаах дуулаҕа куйаҕын уруйдаан-айхаллаан, ыллаан-туойан туспа дьон истиилэригэр - билиилэригэр тириэрдэр ньымата буолар. Олоҥхоҕо туойуллар бухатыыр аатырбыт тимир Ууhа уhанан оҥорбут дуулаҕа куйаҕын кэтэн, үҥүүтүнэн-батыйатынан сэбилэнэн, анарааҥҥы, туспа уус оҥорбут куйаҕын кэппит, сэбинэн сэбилэммит туора омук бухатыырын кыайыыта, бу Уус оҥорбут тимир сэбэ-сэбиргэлэ ордук үчүгэйин, бөҕөтүн-таҕатын, сытыытын чуолкайдык дакаастаан көрдөрөр. Кыайбыт бухатыыр аатын кытта кини куйаҕын уонна сэриилэhэр сэбин уhанан оҥорбут тимир Ууhун аата ахтыллара олоҥхоҕо Уус бастакы миэстэни ыларын көрдөрөр. Уус бэйэтэ уhанан оҥорбут тэриллэринэн туhанан, кини бухатыыра кыайыыны ситиhиитин атын дьоҥҥо уустаан-ураннаан кэпсиирэ олоҥхо буолан сылдьар.
Сахалар улуу олоҥхолоро, бу аатырар тимир Ууhа бэйэтэ уhааран таhаарбыт тимиринэн уhанан оҥорбут дуулаҕа куйаҕын уонна сэриилэhэр сэбин уруйдаан-айхаллаан хайгыырын бар дьонун истиитигэр-билиилэригэр таhаарар ньымата буолара быһаарыллар.
Олоҥхоҕо сылгы, ынах көрүүтүгэр үлэлиир дьон үлэһит, ылгын уолаттар курдук кэпсэнэллэр. Үлэни итинник аттаран туруоруу, оччотооҕу кэмҥэ саха дьонун сүрүн дьарыктара тимири уһаныы буоларын арааран бэлиэтиир уонна тимир ууһа баһылаан иһэрин, барыларын салайарын быһаарар.
Олох сайдан истэҕинэ соҕуруу дойдулары кытта сибээс улаатан, улахан фабрикалар оҥорор тимир тэриллэригэр сыыйа баһыттаран барбыттарын да иһин саха уустара тимири уһааралларын уонна уһаналларын революция буолуор диэри бырахпатахтар. Оччотооҕу дьиикэй ырыынак усулуобуйатыгар оҥорон таһаарар тимир оҥорууларын хаачыстыбалара үчүгэйэ бэрт буолан уонна олохтоохтор өйөбүллэринэн туһанан итинник өр кэмҥэ үлэлээбиттэр.
Олус уһун үйэлээх саха омук олоҕуттан холобур ыллахха, омуктар маннык холбуу ааттаныылара өр кэмҥэ бииргэ олорон холбоһууларыттан, буккуллубут хааннаах саҥа омук сайдан, үүнэн тахсыытыттан үөскүүр. Урааҥхай саха диэн холбуу ааттаах омук саха уонна урааҥхай омуктар холбоһууларыттан үөскээн саха сирин хоту өттүгэр, Бүлүүгэ тиийэ олоро сылдьыбыттарын туһунан Г.В.Ксенофонтов эмиэ суруйбута.
Бахсы уустара кытайдар сирдэригэр олорбут кэмнэригэр тимири уһаарыыны уонна уһаныыны баһылаабыттарын олоҥхоҕо ахтыллар Кытай Бахсылааны уус аата туоһулуур. Бу бииргэ олоруу түмүгэр холбуу ааттаах бааһынай омук үөскээн салгыы сайдыбытын бу уус холбуу аата эмиэ быһаарар.
Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Арассыыйа доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин Кировотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ - Киров куоракка баар мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ.
Кытай бичигэ
thumb|Кытай бичигэ Кытай бичигэ   диэн Кытай уонна Дьоппуон тылларыгар туттуллар суруйар ньыма буолар. Кытай суругун бэлиэлэрэ дьоппуон суругар уонна кэриэй суругар туттуллаллар (кандзи уонна ханчча). 1945 сылга дылы кытай суруга вьетнам тылын суруйарга эмиэ туттуллар этэ (хан ты). Кытай суруга хаһан баар буолбута куруук уларыйа турар. Соторутааҕыта булуллубут чараппаахы куйаҕар суруллубут былыргы кытай иероглифтарын майгынныыр бэлиэлэр б. э. инн. VI тыһ. сыллааҕынан билиниллэллэр.
Кытай тылыгар Ханцы диэн ааттыыллар, онтон Дьоппуон тылыгар Каньдьи диэн ааттыыллар.
Bellingcat
Bellingcat (БеллиҥКэт), улахан көҥүл интернет түмсүү, сүрүннээн араас кистэлэҥ дьыалалары арыйар уонна дьоҥҥо көрдөрөр тэрилтэ. Бэйэтэ туспа спецслужба курдук агеннардаах. Элиот Хиггинс (Eliot Higgins) төрүттээбит тэрилтэтэ.
Оҕону харыстааһын
Төрөппүттэр аҥардастыы көрөр-истэр санаалара аһара баран оҕо улаатан истэҕинэ бэйэтэ үөрэнэн бэйэтин харыстанара элбээн биэриэхтээҕин умнан кэбиһэллэр. Биир эмэ оҕо баара, бу харыстыы сатыыр үтүө санаа аһара барарыгар тириэрдэрэ элбэх. Биир оҕо өйүн-санаатын уратытын сахалар былыр үйэҕэ быһааран “Биир оҕо атаах буолар” диэн этиини үөскэппиттэр.
Улаатан эрэр оҕону харыстааһын диэн үрүҥү уонна хараны, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарыгар үөрэтии буолар. Манна үчүгэй быһыылар олус элбэхтэриттэн, онтон куһаҕан быһыылар олох аҕыйахтарыттан оҕо куһаҕан быһыылары билэн, олору оҥорботугар үөрэтии эрэйиллэр.
Оҕо ону-маны оҥороругар бэйэтэ сыыһа-халты туттунан кэбиһэриттэн харыстааһын эрэйиллэрин төрөппүттэр билиэ этилэр. “Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥорон ис” диэн этэн тыл үөрэхтээхтэрэ оҕону сыыһа үөрэтиилэрэ оҕону харыстаабат, тиэтэтэн, ыксатан, алҕаска, сыыһа-халты туттунууга үтүрүйүйэриттэн төрөппүттэр сэрэниэ, бу сымыйа үөрэҕи тохтотторуо этилэр. Саҥаны айыыны оҥоруу диэн киһи билбэтин, оҥорботун оҥорууга тириэрдэринэн, сыыһаны-халтыны үөскэтэрэ элбэҕинэн саҥа улаатан, ону-маны билэн эрэр оҕону үөрэтиигэ букатын сөп түбэспэт.