cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
TikTok
Тутаах уратылар
Приложение позволяет пользователями " приватным». Маннык ааҕыыларга " TikTok «видеороликтар испииһэктэрин эрэ көрүөхтэрин сөп, олор суоттарыгар Суотту хаһаайына быһаарылларын, атыттара көрбөттөр. Туһанааччылар бары " доҕоттор» эбэтэр кинилэр эрэ «реакция» режиминэн эбэтэр «дуэт»режиминэн сыһыарыы нөҥүө бииргэ үлэлиир кыахтаахтар. Туһанааччылар эмиэ «публичнай» статуһу, «только для друзей» эбэтэр «личное» диэн статуһу туруоруохтарын сөп, олор истэригэр суоттанара «чааһынай» эбэтэр суох.
Фетишизм
Сүрүннээн биир санаалаах эр дьон фетиш тематыгар түмсэллэр, интернеткэ биир түмэл Recon диэн баар.
Оххунуу
Билиҥҥи билимньи ситиһиитинэн оххунуу доруобуйаҕа туһалаах, буортута суоҕунан биллэр.
Оххунуу порно киинэлэргэ көстөр.Оххонон баран буччаҕын суунуохтааххын.
Сахалар айыы аймахтара
Сахалар былыргы кэпсээннэригэр уонна олоҥхолоругар айыы аймахтарынан ааттаналлар.
Айыы аймахтара диэн ааттаныы бэйэ айыы буолбатаҕын бигэргэтэр. Бу этии хайа баҕарар киһи ханнык эрэ аймаҕа, төрөппүтэ, эһэтэ, эбэтэ өлөннөр өйдөрө-санаалара айыы буолан Үөһээ дойдуга сылдьалларын биллэрэр. Итини тэҥэ, киһи бэйэтэ, хаһан эрэ өллөҕүнэ эмиэ айыы буолуохтааҕын эрдэттэн сэрэтэр, өйүн-санаатын бэлэмниир. Киһи хаһан даҕаны өлөрүттэн кыайан куоппат. “Киһи биирдэ өлөр” диэн этэллэр. Хаһан эрэ син-биир өйө-санаата айыы буолара хаалан хаалбат. Ол иһин айыы аймаҕабын диэн этинии олоххо киирэр уларыйыылары биллэрэр.
Yөһээттэн, айыылартан көмөнү ылыыга сурукка киирбит, ол аата чуолкай буолбут быһыылары холобур быһыытынан аҕалыахпыт.
Олус былыргы кэмнэргэ өлбүт үөрэхтээх дьон өйдөрө-санаалара, салгын куттара Үөһээ дойдуга эрэ ордон хаалан уһуннук сылдьыахтарын сөп. Үөһээ дойду өйө-санаата ордубут дьон өйдөрүгэр түүл буолан киирэн, кинилэри сайдыы, үөрэҕи-билиини баһылааһын диэки сир­диэҕин, олохторун оҥостоллоругар, саҥаны арыйалларыгар өй уган биэрэн көмөлөһүөҕүн сөп.
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Сахаларга түүлү тойоннооһун. – Дьокуускай: Бичик, 2000. – 80 с.
Абааһыны көрүү
Абааһылар тустарынан кэпсээннэртэн быһаардахха абааһылары көрүү эмиэ түүл эйгэтигэр киирэн ылыы курдук көстөр. Киһи олус соһуччу, сороҕор хараҕын кырыытынан абааһылары көрөрө кэпсэнэр. Киһи түһээтэҕинэ эмиэ атын эйгэҕэ киирэн тахсарынан абааһылары элбэхтик көрөллөр. Манна бары барыта сирдээҕи кээмэйгэ сөп түбэспэт. Туга да биллибэт хара бэкир дьону киһи түүлүгэр элбэхтэ көрөр.
Туһаныллыбыт литература.
2. Н.Н.Яковлев. Курууппа ойуун көрүүлэрэ. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1993.- 56 с.
Моой
Моой (элб. суолт.) — түүлэһии биир көрүҥэ (аренда). Кэтэх сүөһүлээх ыал сопхуостан (колхуостан)сири моой ылан оттууллара. Оттообут отторун хас эмэ бырыһыанын сопхуоска туттараллара. Ордугун бэйэлэригэр хааллараллара.
Олох уустуга
Омук үйэтин уһунун киэҥник биллэр омук үйэтигэр тэҥнээн, холобурдаан көрүү чуолкай дакаастабыл буолар.
2. Үлэ оҥорон таһаарыыта мөлтөөһүнэ.
2. Омук дьонун эттэрэ-сииннэрэ, буор куттара мөлтөөһүнэ, ыалдьаллара элбээһинэ үлэлэрэ-хамнастара быста мөлтөөһүнүгэр тириэрдэр, кыайа-хото үлэлиир-хамсыыр дьон аҕыйыыллар.
“Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат” диэн өс хоһооно олоххо кырдьык хаһан баҕарар кыайарын, кэмэ кэллэҕинэ балар солбуйсан биэрэллэрин чуолкай холобуру ылан дакаастыыр. (1,61).
Абдуллах Фарах
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%85,_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF
Лавернова Айталина Яковлевна
2013 сыллаахха Арктикатааҕы ускуустуба уонна култуура государственнай институтун бүтэрбитэ, идэтэ драма тыйаатырын уонна киинэ артыыһа, «актерское искусство». 2013 сыллаахтан П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар артыыс.
Сидоров Егор Сидорович
Сидоров Егор Сидорович — тыл үөрэхтээх устуорук учуонай, илиҥҥи тылларга специалист, тылбаасчыт, филология билимин хандьыдаата. Литэрэтиирэни ырытыыга, фольклорга, итэҕэлгэ үлэлэрдээх. Тыыл бэтэрээнэ, үлэ бэтэрээнэ.
Genshin Impact
Genshin Impact (Геншин Импэкт), оонньуу, көмпүүтэргэ, PS4, PS5, Nintendo, Android платформаларга тарҕанар. 2020 саамай популярнай оонньуута буолар.
Хамсаныы тыла
Хамсаныы тыла (Же́стовый язы́к) — дьүлэйдэр кэпсэтэр туспа тылллара, информация илии уонна сирэй хамсаныыларын көмөтүнэн бэриллэр. Истэр дьон эмиэ бу тылы дьүлэйдэри уонна куһаҕаннык истэр дьону кытта кэпсэтээри үөрэтэллэр, туһаналлар, маны таһынан анал идэтийбит тылбаасчыттар бааллар.
Соҕотохсуйуу
Ол эрэн соҕотохсуйуу диэн термины үксүн куһаҕан өйдөбүлүнэн ааттыыллар.
Ишчил Баде
Олоҕо уонна айар үлэтэ
2007 году «Cine5» ханаалга аан бастаан кини кыттыылаах «В метрополичном кафе» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэ сэрийээлэ тахсыбыта. 2009 сылтан саҕалаан 2011 сыллаахха диэри Баде «Эзель» сэрийээлгэ Шебнем оруолун, салгыы «Кузей Гюней» сэрийээлгэ Бану оруолун олус итэҕэтиилээхтик оонньообута. Онтон ыла кини аата суох биллэҥ, киэҥ эйгэҕэ элбэхтик ааттанар буолан барбыта.
Мелике Ипек Ялова
Олоҕо дьаһаҕа
Мелике француз уонна ааҥыл тылларынан холкутук саҥарар. Ол гынан баран кини сэрийэлгэ уһуллар туһугар испан тылын куурустарыгар сылдьыбыта.
Дьуоһуп
Дьуоһуп (יוֹסֵף) диэн Дьаакып уонна Рахил улахан уоллара. Дьуоһуп бииһин төрүттээччитэ. Икки уоллааҕа Эфраим уонна Манасия. Ойоҕун аата Асенат. Дьуоһуп бииһэ Эфраим уонна Манасия биистэринэн салҕанар.
Уйгуурдары хаайыыга угар политика Кытайга
"Иитиллии" лааҕырга кытайдар уйгуурдары уонна атын омуктары Кытайы таптыырга, былааҕын сыллыырга уонна кытай тылынан саҥарарга үөрэтэллэр. Бэйэлэрин тылларынан саҥарарга бобуллар.
Кумаш Себахат
Биографията
Эмиэ ити кэмҥэ эдэр артыыс кыыс Айла Алган тыйаатыр оскуолатыгар үөрэнэн саҕалаабыта. Себахат кыра сааһыттан үөрэҕэр соччо кыһаллыбат, дьыалайдаабат этэ. Ол гынан баран тыйаатыр оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, үлэтин хамнаһын саҥа саҕалаан иһэн үөрэх наадатын таба өйдөөн, Стамбул университетыгар хаартыскаҕа түһэриии уонна дизайн технологиятын факультетыгар туттарсан киирбитэ. Себахат кэлэр да өттүгэр үөрэҕин салгыан баҕарар. Кини кыраныысса таһыгар үөрэнэ барар былааннаах. 2012 сылтан Себахат турок биир саамай биллэр, 50 омук дойдутугар көстөр «Великолепный век» киинэ сэрийээлигэр Эсмы хатун оруолугар оонньуур. Кини дьоруойа Роксолана диэн хотун дьахтар, I Сулейман султаан ойоҕун кулут дьахтара. Ол гынан баран кини «Черный цветок» сэрийээлгэ уһуллар этии киирбитигэр аккаастаабыта.
Карапапахтар
Ааттара
Карапапахтар сорҕото "карабөрк" диэн ааттаммыт. Карабөрктэр тустарынан биллэринэн кинилэр XVI-с үйэҕэ Ширваҥҥа олохсуйбуттар. Билиҥҥи Азербайдьан Удьар оройуонугар Карабөрк диэн ааттаах сир баар; "Манас" диэн кыргыс эпоһыгар Карабөрк диэн ааттаах кыыс-бухатыыр баар, кини Кайып-дана диэн калмык тойонун оҕото буолар. Ону таһынан карабөрк диэн биис каракалпак омук үөскүүрүгэр кыттыспыта биллэр.
Узбек-хаан
Узбек-хаан, мусульманныы солото – Султан Гийас ад-Дин Муһаммад (быһа холоон 1283–1341) – 1313 сылтан Алтан Ордуу (Дьүчи Улууһун) хаана, Тоҕрул (Тоҕрулдьай, Тоҕрулчи) уола, Мэнгу-Тимур сиэнэ. Узбер-хаан кэмигэр Алтан Ордуу ислам итэҕэлин ылыммыта.
Караель Ойкю
Биографията уонна карьерата
Ойкю Карайель 1990 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин биир саамай кырдьаҕас, дириҥ устуоруйалаах улахан куоратыгар -- Стамбул куоракка күн сирин көрбүт, күөх окко түспүтэ. Ойкю Карайель «Çemberlitaş» диэн ааттаах, кыргыттарга аналлаах орто оскуоланы ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Кентера тыйаатырын үөрэнэн бүтэрбитэ уонна 2007 сыллаахха Ойкю Стамбуллааөы Судаарыстыбаннай университет иһинэн үлэлиир тыйаатыр консерваториятыгар туттарсан үөрэххэ киирбитэ. Университекка үөрэнэр сылларыгар тыйаатыр кириитиктэрин эдэр талааннарга аналлаах бириэмийэтин ылбыта. Ити кэннэ «Кузей Гюней» диэн киинэ сэрийээлигэр Джемре оруолугар оонньоон, биллэр көстөр буолан киирэн барбыта. 2016 сыллаахха Ойкю Карайель «Великолепный век: Кёсем Султан» диэн ааттаах, эмиэ элбэ сиэрийэлээх киинэҕэ Дильрубу султаан улахан эрдэҕинээҕитин оонньообута.
«Кэскил» дьыссаат
Хоро детсадын тэриллиитин уонна сайдыытын кэрдиис кэмнэрэ
Мария Васильевна саҥа дьиэ материальнай хааччыллыытын ситиһэргэ сыралаахтык, дьаныардаахтыкүлэлээбитэ. Бу кэмҥэ төрөппүттэри кыттаүлэ тупсубута. Оҕолоруүлэҕэ, айылҕаҕаүөрэтиигэ анаан сибэкки олордоллоро, теплица тутан оҕурсуүүннэрэллэрэ. Детсад таһыгар 50-тан тахса олордуу мас суугунаабыта, дьиэ иһигэр-таһыгар сибэкки арааһа чэлгийбитэ. Бу барыта оҕону кыра эрдэҕиттэн тулалыыр эйгэҕэ, айылҕаҕа чугаһатарга ииппитэ, харыстабылы, ытыктабылы иҥэрбитэ. Оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолор тэрилтэлэрин инспектора Андреева Августина Федотовна, сэбиэдиссэй Трофимова Мария Васильевналыын Хоро детсадыгар оройуон, республика семинардарын, выставкаларын, аһаҕас дьарыктарын, оҕону иитэр,үөрэтэрүлэҕэ бэсиэдэлэри ыыттарбыта. Бу тэрээһиннэргэ барытыгар Хоро детсадын иитээччилэрэ инники күөҥҥэ сылдьыбыттара. Иитээччилэр Дария Федоровна Алексеева, Мария Васильевна Бестинова, Мария Тимофеевна Александрова, Светлана Николаевна Золотарева, Дария Акимовна Сидорова, Вера Спиридоновна Оконосова, Мария Петровна Григорьева, Ноябрина Семеновна Кузьмина, Валентина Васильевна Егорова, Татьяна Петровна Халгаева, Тамара Елисеевна Тимофеева. Хоро детсадыгар ыытыллыбыт республиканскай таһымнаах улахан семинар буолбутугар Мария Васильевна Бестинова ыыппыт нуучча тылын дьарыга республика иитээччилэрин улахан биһирэбиллэрин ылбыта, детсад иитэр-үөрэтэрүлэтин уопута республикаҕа тарҕаммыта.
Тохта
Олоҕо
1292 сыллаахха Андрей Городецкий баһылыктаах биэс нуучча кинээһэ Тохтаҕа бырааттарын Дмитрий Александровичы утары үҥсүбүттэрэ. Ол иһин 1293 сыллаахха Тохта хаан уонна Ноҕай бэклэрбэк хотугулуу илин Руска сэриинэн барбыттара. Тудан (Дүдэн) диэн ааттаах сэрииһит Муром, Владимир, Переяславль уонна да атын (уопсайа 14 куораты) халаабыт, Тохта бэйэтэ Тверь куоракка сэриинэн барбыта.
Кривошапкин Семен Николаевич
Кривошапкин Семен Григорьевич
Аймак
Устуоруйата
Империя кэннинээҕи уонна Цин империятын саҕанааҕы Тас Монголия 4 аймакка арахсара  — Тушэту-ханов, Сайн-Нойон-ханов, Дзасагту-ханов уонна Сэцэн-ханов.
Square, Inc.
Square, Inc. (Сквуэр Инкорпорейтед), АХШ саҥа тэрилтэтэ, электроннай уонна интернет нөҥүө харчы төлөбүрүн оҥорор тэрилтэ. 2021 сылтан биткоин атыыласпыта.
Луидор
Луидоры Франция Улуу революциятыгар уонна десятичнай системаҕа көһүөхтэригэр дылы  быһа сылдьыбыттар: 1795 с. сүрүн харчынан франк буолбут. Ол да буоллар луидоры 1803 с. дылы быспыттар, наполеондор диэн харчынан солбуйуохтарыгар дылы.
Virgin Group
Virgin Group (Вөрдьиҥ Групп) диэн Улуу Британия технологическай конгломера, кини бас билиитигэр 68 аныгы тэрилтэлэр киирэллэр, олох ахсааннарыгар киэҥник биллэр Virgin Atlantic уонна Virgin Galactic.
Virgin Atlantic
Virgin Atlantic диэн Улуу Британия авиакомпанията, биир Аан Дойдуга саамай улахан авиакомпания буолар, 5 континеҥҥа уонна 138 дойдуларга көтөр көтөр ааллаах.
Артыал
1) Дьону үлэҕэ холбооттоһун социалистическай сүрүн форматынан буолар бэйэ туттар сүөһүтүн (аты, оҕуһу) уопсайдаан, биир хаһаайыстыба буолан үлэлээһин. Табаарыстыба чилиэннэрин кытары кэпсэтии оҥортуубут артыалга киирэллэригэр ыҥырабыт. А. Бэрияк.
Тэтэрээт
Остуоруйата
VII үйэттэн саҕалаан биһи үйэбит иннинэ, арааhынай илдьэ сылдьааччылары уларытан (сибиниэс илиистэри, хаптаҕай уҥуох уонна и. к.), дьобуруопа дьоно (гректэр, ириимлэннэр) иһитиннэриини суруйаллар (тиэкис, уруhуйдар) мас дуоскаларга, буосканнан сабыллыбыттарга сытыы палканнан (стилос). Суруллубут, стилос кэннитинэн чэпчэкитик сотуллар этэ. Түөртүү устууканнан туттарыллар этилэр. Холобур, былыргы "үөрэнээччи тэтэрээтигэр" учуутал кытаанах илиитинэн суруллубута: "уол оҕо, кыһамньылаах буол, кырбаммат туhугар". Ону үөрэнээччи дириҥ санааны кыhамньыылаахтык түөртэ суруйбут.
Ноҕай
Ноҕай (نوغاي), Ису-Ноҕай, Нокай (ноҕайдыы Ногай, Nuğay, Нугай , Нохай, Ногай ; олорбут сыллара: 1235/1240  — ) — Алтан Ордуу бэклэрбэгэ, Алтан Ордуу арҕааҥы улууһун баһылыга.
1270-с сыллартан өлүөр диэри Сарайга олорбут Ордуу хааннарыттан тутулуга суох буолбута уонна төттөрүтүн кинилэри хонтуруоллуура. Ноҕай улууһуттан Болгария, Сербия уонна хотугулуу илиҥҥи нуучча кинээстэрэ тутулуктаах этилэр. Ноҕай ойоҕо Ефросинья, Ахсыс Михаил Палеолог (Византия ыраахтааҕыта) кыыһа этэ. Ноҕай Бэркэ хаан кэнниттэн ислам итэҕэлин ылыммыта. Ноҕай аат ноҕай омукка хаалбыт.
Улуус баһылыга
1288 сыллаахха (эбэтэр 1291) Ноҕай Польша сиригэр сэриинэн барбыта.
Ноҕай 1300 сыллаахха Тохта сэриитин утары кыргыһыы кэнниттэн өлбүтэ.
Габышева Феодосия Васильевна
Олоҕун олуктара
08.1977-08.1981 – Сунтаар №2 орто оскуолатын учуутала;
Гюзей Гюлистан
Биографията
Гюзей саамай улахан уонна биллэр оруолун «Во имя закона» (Kanun Namına) киинэҕэ оонньообута. Онно кини партнера, бииргэ уһуллубут киһитэ Айхан Ышик буолбута.
Сигэлэр
https://www.film.ru/persona/gulistan-guzey
Аммосова Галина Владимировна
Олоҕун олуктара
1960 сыллаахха Уус Алдан Бороҕон сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Илин Сибиирдээҕи государственнай культура институтун бүтэрэн библиотекарь-библиограф идэтин ылбыта. С. С. Васильев аатынан улуустааҕы киин библиотека ааҕааччыны кытта үлэҕэ отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
Саха ынаҕа
Саха ынаҕа диэн саха омук төрүттэниэҕитэн кыра сымса, тымныыны тулуһар кыыл буолар, бэйэтэ аһын булунар кыыл буолан урут сахалар далыттан таьааран ыытан кэбиьэллэрэ, этэ сыата олус минньигэс, былдьаһыктаах ынах.
Саха таабырыннара
Ахсаана 8000 экз. Сакааһын №-рэ 184
Тутуу материала
Тутуу материала диэн тутууга туттуллар материал. Тутуу материаллара айылҕа сэктэригэр уонна оҥоһук сэктэргэ арахсаллар.
Ултургашев Степан Павлович
Степан Павлович Ултургашев – Хакасия устуорук учуонайа, Абакааннааҕы пединститут ректора (1977-94).
Урус-хаан
Урус-хаан (төрөөбүт сыла биллибтэ — өлбүт сыла 1377; Муһаммад-Урус, Орыс, Арыс, Ырыс, Орыс хаан да диэн биллэр) – Тука-Тимур сыдьаана этэ, Сырдарьа улууһун баһылыга, Күөх Ордууну баһылаабыта уонна 1372 сылтан 1374 сылга диэри уонна 1375 сыллаахха бүтүн Алтан Ордуу хаан буолбута.
Урус-хаантан Каһаах хааннара төрүттээхтэр.
Алтан Ордуу хаана
1374 сыллаахха Урус-хаан илин сылдьар кэмигэр хаан былааһын былдьаппыта. Саҥа хаан Чэркэс диэн киһи буолбута. Урус-хаан Сарай-Бэркэ куоракка төннүбүтүгэр, саҥа хаан номнуо Мамай анаабыт Булак диэн ааттаах киһи буолбут этэ. Булак Урус-хааны кытта сэриилэспит, Урус-хаан хотторон Сыгнакка төннүбүт.
1377 сыллаахха Урус-хаан утары Тимур (Тамерлан) сэриини саҕалаабыта. Чингиз-намэ диэн кинигэҕэ суруллубутунан Урус-хааны Тохтамыш уола Дьалал ад-Дин өлөрбүт.
Бурнашева Ульяна Ивановна - Уйана
Бурнашева Ульяна Ивановна - Уйана — Россия журналистарын союһун чилиэнэ, Саха Республикатын культуратын туйгуна. 1960 сыллаахха Чурапчы улууһугар төрөөбүтэ. Илин Сибиирдээҕи государственнай култуура институтун театральнай, режиссура салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Шариктаах чэй
right|100px
Решетникова Варвара Федоровна
Решетникова Варвара Федоровна - участник II съездов молодых писателей РС(Я) Тереебут дойдута Уус Алдан.
Шариктаах чэй
Топпинг
Желе куhуоктарын быhыыта арааhынай: кыра кубиктар, сулустар эюэтэр көнө муннуктаах полоскалар, амтана эмиэ арааhынай : кокуос, коньяк, личи, от, манго, кофе уонна от күөх чэй. Хос амтан оттенактарын уонна текстура биэрэргэ тутталар: паста адзукаттан эбэтэр бобы мунг, типичнэй начинка муустаах тайваньскай десертарга. Алоэ, заварной кириэм уонна саго оннук же тутталлар чайнай үксүгэр.
Тутааһын
Тутааһын (тутуу, тутуу үлэтэ) диэн дьиэни, тутууну, алын тутулу, индустрия барымталарын уонна кинилэри хааччыйар ситимнэри оҥорооһун үлэтэ. Тутааһын иннинээҕи бэлэмнэнэр кэрдиистэр - былааннааһын, үбүлээһин, дизайн. Тутуллубут дьиэ этэҥҥэ турарыгар абырахтааһын үлэтэ ыытыллыахтаах. Самнархайбыт дьиэлэри көтүрэллэр.
Акылаат
Акылаат диэн тутуу алын олохтуур ууһуга. Акылаат тутуу ыйааһынын буорга биэрэр. Акылааты мастан, таастан, бетонтан, болот-бетонтан оҥороллор.
Васильева Татьяна Лукинична
Олоҕун кэрчиктэрэ
Таатта улууһугар Ытык-Күөл нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Г.Н. Чиряев аатынан Хоро орто оскуолатыгар 35-с сылын химия учууталынан үлэлиир.
Нюрба сиригэр олохсуйбут кэриэйдэр
Ньурба улууһугар олохсуйбут кэриэйдэр Өҥөлдьө нэһилиэгэ
1. Петр – кореец, 1880 г.р.
“Биһиги, ”Социализм суола” холкуос оҕолоро, сэрии сылларыгар оҕуруот биригээдэтин биригэдьиирэ Емельянов Афанасий Афанасьевич, көмөлөһөөччүтэ Пегу Алексей салалтатынан үлэлиирбит. Пегу Алексей омугунан кэриэй. Кини уруккута шахтер, шахта сууллубутугар оһолго сиһин өлөрөн ньохчоччу тутта сылдьар буолбут диэн аҕам кэпсиирэ. Ол иһин кинини Дьаархаҥҥа “Ньохчо кэриэй” диэн убаастаан ааттыыллара. Кини салалтатынан биһиги, оҕолор, элбэх хортуоппуй, хаппыыста, моркуоп, сүбүөкүлэ, турнепс бөҕөнү үүннэрэрбит, көрөрбүт-харайарбыт. Элбэх бааһыналардаах этибит, отун ыраастыырбыт, тээпкэнэн көмөрбүт, онтон атынын бэйэтэ оҥороро. Маны таһынан табаҕы, маагы үүннэрэрэ. Маак таһыгар биһигини чугаһаппат этэ. Биир эбит уол чугаһаары гыннаҕына үөгүү-хаһыы бөҕө түһэрэрэ. Онон бобуулааҕын өйдөөн ким да чугаһаабат этэ. Оччотооҕу оҕолор улахан дьон тылын наһаа истэр уонна толоругас этилэр. Табах суоҕар көлөһүн күнүгэр түҥэтэн биэрэллэрэ. Оҕуруот аһын эмиэ. Онон Дьаархан ыаллара сэрии сылларыгар оҕуруот аһын өлгөмнүк сиэннэр, хоргуйан өлөртөн быыһаммыт буолуохтаахтар. Уурар сирдэрэ тиийбэт буолан, холкуос тоҥорон оскуолаҕа итии аһылыкка биэрэрэ. Оскуолаҕа кэлбит оҕолор, онон, оҕуруот аһылыгын миинин иһэн кыстыыллара”. (“Ньурба сэрии сылларыгар ,1941-1945”, 67 стр.)
1.Петр, кореец, 1880 г.р.
Федора, 1943 г.р.
Иссык, 1942 г.р.
2. Сергей Ли, 1883 г.р., кореец, 1 кл.
Санникова Прасковья, жена, 1886 г.р.
5. Алексей Чой, 1870 г.р.,кореец (умер).
6. Семён Чигу, 1890 г.р., (кореец).
10. Андрей Син, 1885г.р.
Һаан Өлла, дочь, 1939 г.р.
1.     Ни –Дюль Семен, 1885г.р., кореец.
2.     Ким Николай, кореец, член колхоза “Куйбышев”.
Николаева-Акимова В., жена, 1919, г.р. II кл.
Ким Семен Николаевич, сын, 1933 г.р.
V. Тыаликинский наслег (Октябрьский), Антоновка.
Матрена, жена, 1908 г.р.
8.Семья Ли: мать Ли Ирина Константиновна, 1899 г.р.
Дочь Варвара, 1933 г.р.
Ли Мария, жена, 1908 г.р.
Ли Анна Сергеевна, дочь, 1937 г.р.
Колхоз имени “Красный Октябрь”, май 1941г.
Иванов Сергей Сергеевич, 1946 г.р.
Колхоз имени “Красный Октябрь”.
16. Дом-Ган -Шин Василий, 1885 г.р. кореец (умер 16.VII.1945).
17. Һе-Ди-Гу Семен, 1890 г.р. Сообщается, что в колхоз им. Сталина, что в Тыалыкинском наслеге, вступил в 1942 году из Джарханского наслега.
Түптүр
Түптүр диэн дьиэ үрдүнээҕи сабыыта. Түптүр дьиэни ардахтан, хаартан, күн сыралыттан, тыалтан, итииттэн тымныыттан харыстыыр.
Мальта лирата
Мальта лирата (Lira Maltija, ) диэн Мальта валютатын биирдигэ (до 2007).
Intel
Intel (Интел), АХШ саамай улахан процессордары оҥорор тэрилтэтэ, 2020 сыллаахха сир шаарын үрдүнэн 78% рынок эйгэтин ылар. Сүрүн конкурена AMD.
Филиппов Алексей Семенович (Хоҥкуй Өлөксөй)
1941 сыл балаҕан ыйын 21 күнүгэр 7 уолун Ньурбаттан, ахсыс уолун Данилы Алдантан аармыйаҕа ылбыттар. Тохсус ыарыһах уолун Афанасийы 1942 сыл бэс ыйыгар ылбыттар. Олортон сэттэтэ Иван, Данил, Гаврил, Егор, Алексей, Григорий уонна Павел сэриигэ өлбүттэр. Онтон ыарыһах уола Афанасий доруобуйатынан сыыйыллан төннөн кэлэн, кэргэннэн, кыыстанан баран сотору буолаат дойдутугар өлбүт.
Майнилатааҕы түбэлтэ
250px|right|thumb|Майнила турар сирэ, кыраныысса Москубатааҕы эйэ дуогабара түһэрсиллэ илигинээҕи туругунан көрдөрүллүбүт Майнилатааҕы түбэлтэ — 1939 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр буолбут, Сэбиэскэй Сойуус Финляндияҕа сэриини биллэрбит сылтаҕа.
Айыыны оҥоруу
Саныыр санаа туохтан да иҥнибэт, тугунан да тутуллубат, туохтан да хааттарбат. Ол иһин санаа атын, анараа дойдуга сылдьара быһаарыллар.
Оҥоруллубут быһыы хайдаҕын; үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу атыттар сыаналыыллар. Ол курдук киһи бэйэтэ оҥорбут быһыытын үчүгэй диэн сыаналыыра хаһан баҕарар элбэх. Ол иһин бу оҥоруллубут быһыы хайдаҕын; үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу атыттар, элбэхтэр сыаналыыллара таба буолан тахсар.
Элбэх саҥаны айыыны оҥоро сатааһынтан элбэх куһаҕан быһыылар үөскүүллэр. Айыыны оҥоруу табыллыбата, сатаммата ордук элбэх. Табыллыбатах, сатамматах саҥаны айыылар куһаҕаны элбэтэллэр.
Элбэх саҥаны айыыны оҥорууттан омукка сайдыы кэлэр. Бары ыксаабыт санаабытыгар элбэх саҥаны айыыны оҥоро охсон сайдыыны урутаан ситиһиэхпитин баҕарабыт. Бу баҕа санаа төһө да үчүгэйин иһин ситиһиллиитэ улахан уустуктардаах.
Греция драхмата
Греция драхмата (Δραχμή, ) диэн Греция валютатын биирдигэ (1833–2002).
Лаптев Егор Семёнович
Олоҕун кэрчиктэрэ
Ыам ыйын 2 күнүгэр 1930 сыллаахха Орто Халыма улууһугар төрөөбүтэ. орто анал үөрэхтээх. Араас сылларга ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн, кулууп директорынан, маҕаһыыҥҥа атыыһытынан, совхозка отделение управляющайынан, сельсовет председателинэн, төрөөбүт Ойуһардааҕар түмэл директорынан үлэлээбитэ. Атырдьах ыйын 22 күнүгэр 1997 сыллаахха өлбүтэ.
Super Mario Bros.
Super Mario Bros. - видео оонньуу, 1985 сыллаахха Nintendo (Dendy платформата эмиэ) таһаарбыт Аан Дойдуга. Билиҥҥи кэмҥэ 10 иһигэр саамай төлөбүрдээх медияфраншиза буолар.
Аан дойдутааҕы Устудьуоннар күннэрэ
Аан дойдутааҕы Устудьуоннар күннэрэ — сылын ахсын сэтинньи 17 күнүгэр бэлиэтэнэр устудьуоннар бэлиэ күннэрэ. Аан бастаан 1939 сыллаахха нацистар өлөрбүт уонна концлааҕырга ыыппыт чиэх устудьуоннарыгар анаммыта, билигин сорох университеттарга атын дойдуттан кэлбит устудьуоннарыгар анаан мультикультурализм күнүн быһыытынан бэлиэтиллэр.
Устуоруйата
17 ноября 1941 года члены Исполнительного комитета USCS имели длительную аудиенцию у президента Бенеша, и подобные встречи с президентом проходили ежегодно 17 ноября на протяжении Второй мировой войны. Чехословацкое отделение Би-би-си подготовило на 17 ноября специальный репортаж, который транслировался на оккупированную Чехословакию. Многие британские университеты прервали свое расписание, чтобы отметить события в Праге двумя годами ранее, прочитав прокламацию от 17 ноября. Среди них были Манчестер, Рединг , Эксетер , Бристоль , Аберистуит , Лестер , Лондон , колледж Холлоуэй , Борнмут , Шеффилд., Королевский колледж Лондона , Бирмингема , Лидса , Ливерпуля , Бангора , Кардиффа , Глазго и Эдинбурга. Во время войны Оксфордский университет оказал помощь закрытому Карлову университету, позволив десяткам чехословацких студентов в изгнании получить высшее образование.
После падения Берлинской стены и возникшего в результате кризиса в Международном союзе студентов празднования 17 ноября прошли лишь в нескольких странах без какой-либо международной координации. Во время Всемирного социального форума, проходившего в Мумбаи, Индия, в 2004 году, некоторые международные студенческие союзы, такие как Организация студентов Карибского бассейна и Латинской Америки (OCLAE), и некоторые национальные союзы, такие как итальянский Unione degli Studenti, решили повторно объявить дату и призвать к всемирной демонстрации 17 ноября 2004 г. Студенческие движения во многих странах снова мобилизовались в том году и продолжали отмечать Международный день студентов в последующие годы при поддержкеОрганизационное бюро европейских школьных студенческих союзов (OBESSU) и Европейского студенческого союза (ESU). [ необходима цитата ]
Смотрите также 17 ноября 2014 г. Глобальные протесты Ссылки Šulc, Богуслав (1990). Střední svaz československého studenstva v exilu za války 1940-45 [ Центральная ассоциация чехословацких студентов в изгнании во время войны 1940-45 ] (на чешском языке). Розмлувы. ISBN 978-80-900209-5-5. 17 ноября: Международный день студентов, Study.EU. Проверено 5 ноября 2017. "17 ноября: память Яна Оплеталя, мученика оккупированной страны", Радио Прага. Проверено 5 ноября 2017. «17 ноября и его историческое значение», OBESSU. Проверено 5 ноября 2017.-->
Лукин Дмитрий Афанасьевич
«Ленинский знаменосец» хаьыаттан.
Сыромятникова Анастасия Саввична
Сыромятникова Анастасия Саввична — сэһэнньит, Саха Республикатын уонна Российскай Федерация культуратын Үтүөлээх үлэһитэ, 1957 сылтан ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Кыстабыл
Кыстабыл диэн маллары кыстыырга аналлаах тутуу. Кыстабылынан табаар оҥорооччулар, импортердар, экспортердар, кустаах атыылааччылар, транспорт тэрилтэлэрэ, тамҕалта органнара тутталлар. Логистикаҕа кыстабыл материал ресурстарын хаһаастарын муһар, хааччыйыы уонна ирдэбил дьайсыыларын халбаҥнааһыннарын намтатар дьүөрэлэтэр, оҥорооччуттан туһанааччыга дылы табаар барыытын түргэнин, оҥорооһун тутумталарыгар материал сүүрээнин утумнуур (синхронизациялыыр).
Иван Прокопьевич Белолюбский
2012-2013 г.г. - Тренер-инструктор по мас-рестлингу ГБУ РС(Я) «РЦНВС им. В.Манчаары».
Сибиир татаардарын тыллара
Сибиир татаардарын тыллара үс улахан бөлөххө (диалекка) арахсар: Тобол-Иртыш, Барабинскай уонна Томскай.
Кучум
Дьиэ кэргэнэ
Кучум хас да ойохтооҕо биллэр
BNY Mellon
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
41 ad
Калигула, известный своей эксцентричностью и жестоким деспотизмом, убит своей недовольной преторианской гвардией.
Атака германцев через Рейн остановлена римлянами.
Аспренас Кальпурний Серранус, римский политик
Бетон
Бетон диэн композит тутуу материала. Бетон иһилигэр сиэмэн, кумах, хайыр, уу киирэллэр. Бу сэктэри биир хойуу кэлимсэ буолуохтарыгар дылы буккуйаллар. Онтон анал халыыпка куталлар. Хас да чааһынан бетон кытаатан бөҕө материал буолар. Бетон аан дойду бастыҥ туттуллар тутуу материала буолар.
41 ad
Варнер, Эрик Р. (2004). Увечья и трансформация: Damnatio memoriae и римская имперская портретная живопись. Брилл. п. 21. ISBN 978-90-04-13577-2.
Озберк Бурджу
Сигэлэр
https://www.kinopoisk.ru/name/4174730/
Теплоухов-Тимофеев Иннокентий Гурьевич
Олоҕун олуктара
Маҥнай 13 саастааҕар Ырыа Мииккэ уолугар Ыстапааҥҥа ыллаан иһитиннэрбит. 14 саастааҕар Ылдьаа Максимов уруутугар «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» диэн маҥнайгы олоҥхотун үгүс киһи ортотугар толорбут.
Айар үлэтэ
Иккис олоҥхото «Иэйэхсит сиэнэ эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн». Итини 1941 сыллаахха Дмитрий Лазарев илиитинэн суруйбута 449 страница, 11656 строка буолбут.
Федоров Константин Лукич-Көскөйө Көстөкүүн
Сигэлэр
Олонхосуты Чурапчинского улуса. Антология. 2015. Ермолаев В.Ф 14-15 сс.
Терютина Пелагея Михайловна – Ырыа Ымыычаан (Балагыас)
Айар үлэтэ
Көрөрбүт курдук, П.М.Терютина дэгиттэр идэлээҕэ. Кини чаҕылхай холобура бигэргэтэринэн, урут дьахталлар даҕаны эр дьоннуун тэҥҥэ олоҥхо искусствотын баһылыыллара, үгүс өрүттээх талааннаахтара.
Руналар
Руна өйдөбүллэрэ
Руна икки өйдөбүллээх. Үгэс уонна култуура чинчийээччилэрэ бу былыргы алпабыыт сурукка эрэ олоҕуран суруйуу, судургута суох сүҥкэн суолталаах эбит дииллэр. История уус-уран пааматынньыктара булуллубут бэлиэлэрэ ураты дьүөрэлии быһыллыбыттарын туоһулууллар. Таастар дьоһуннаах дьон туһунан өйдөбүнньүк туруорбуттар, ол дьон ааттарын быһан, эҥкилэ суох хорсун быһыыларын туһунан сибидиэнньэ биэрбиттэр. «Рунаны өйдөөбөт, сатаан быһаарсыбат киһи кыһыа суохтаах», диэн былыргы тиэкискэ суруллубут «Речи Высокого». Былыргы Скандинавия олохтоохторо бу бэлиэлэргэ улахан ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллара уонна сакральнай өйдөбүллэри оҥороллоро. Иккис өйдөбүлэ: билииҥҥи чараас эйгэни үөрэтии барыта былыргыттан кэлбит өйдөбүл буолар дииллэр. Хас биирдии киһи бэйэтэ билэр ханнык өйдөбүлү тутуһарын.
Дере Джансу
thumb|Дере Джансу Джансу́ Дере́ (Cansu Dere) (1980 сыллахха алтынньы 14 күнүгэр төрөөбүтэ, Анкара, Турция) — турок норуотун аан дойдуга биллэр фотомодела уонна артыыһа.
Тус олоҕо
Джансу 6,5 сыл устатын тухары Джем Йылмаз диэн комигы уонна артыыһы кытта доҕордоспута, ол гынан баран 20011 сыллаахха арахсыбыттара.
Атласов, Муһаммад-Хади Мифтахутдинович
Олоҕо
Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов 1876 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр билиҥҥи Татарстааҥҥа баар Дрожжановскай оройуон Нижнее Чекурское дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Бу дойду уруккута Симбир губерниятын Буин уеһа этэ. Омугунан татаар. Аҕата Мифтахутдин мулла этэ, ийэтэ Сарвижамал диэн ааттааҕа. Муһаммад-Хади Мифтахутдинович маҥнай аҕатын мэдрэсэтигэр үөрэммитэ, онтон Буин мэдрэсэтигэр барбыта. Үөрэҕин кэмигэр арааб, перс уонна турок тылларын баһылаабыта. Ону таһынан бэйэтэ нуучча тылын үөрэппит.
Атласов 1906 сыллаахха «Яна низам вэ голэмаларыбыз» («Саҥа тутул уонна интеллигенциябыт») диэн кинигэни таһаартарбыта. Бу кинигэҕэ ааптар Арассыыйа империятын салалтата нуучча буобатах омуктары утары политикатын ырыппыт. хаҥас|мини|350x350пкс|Арассыыйа империятын II ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дума мусульман дьокутааттара. Тураллар: [[Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу|Маһмудов М., Тевкелев К., Зейналов З., Бадамшин Г.; олороллор: Кощегулов Ш., Хасанов М., Усманов Х., Атласов Х., Мусин Г.]] Ол кэнниттэн Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов научнай үлэнэн дьарыктаммыта уонна татаар омук историятыгар сыһыаннаах материаллары хомуйбута. Ону таһынан Атласов бу кэмҥэ «Йолдыз» («Сулус», Казань), «Вакыт» («Кэм», Оренбург), «Аң» («Өй»,Казань), «Шура» («Сүбэ», Оренбург), «Мәктәп» («Оскуола», Казань) уонна да атын хаһыаттарга ыстатыйалара тахсыбыттара.
Старостин Николай Петрович – Батаҥа Ньукулай
Олоҕун олуктара
Николай Петрович Нөөрүктээйи дьонугар-сэргэтигэр талааннаах ырыаһытынан, олоҥхоһутунан, сээркээн сэһэнньитинэн, дэгиттэр ууһунан биллэрэ. Уола Николай Николаевич кэпсииринэн, аҕатын олоҥхолорун суруйааччылар хаста да кэлэн устан барбыттар. Ол курдук 1937 сыллаахха Улуу Ойуунускай Нөөрүктээйигэ Ой-Бэскэ нэһилиэк олоҥхоһуттарын мунньан 3-4 күн устата суруйбут. Онно араас олоҥхоһуттар, сахалыы ырыаһыттар ыҥырыллыбыттарыттан, Батаҥа Ньукулай ырыатын-тойугун, куолаһын сэргии истибитэ диэн кэпсииллэр. Ол билигин ханнык архивка харалла сытара биллибэт.
Swarovski
Swarovski (Хрустальнай империя Сваровски), Аустрия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан мааны киэргэл хрусталь оҥорор тэрилтэ, ону таһынан араас оптическай тэриллэри стеклоттан. Сүрүннээн билигин Аан Дойду биир бастыҥ хрусталь империята буолар, соҕотох да диэххэ сөп.
Гюрель Айсель
Биографията
Кини суруйбут хоһоонноругар айыллыбыт ырыалары Сезен Аксу курдук Турция биллэр ырыаһыттар толорбуттара уонна билигин да толороллор. Ырыа буолар хоһооннору суйарын таһынан, Гюрель биллэр көстөр оруоллардаах артыыс уонна түүр тюрколог этэ. 2007 сыллаахха Гурель Пепси хампаанньа турцияҕа тэлэбиисэргэ рекламатыгар уһуллубута.
Суруйбут ырыалара
Кини көрүөнэттэн көлүөнэҕэ хаалар элбэх ырыаны суруйбута. Онуталар турок классика буолбут муусукатын ахсааннарыгар киирэллэр:
Джан Сибель
Олоҕо уонна айар үлэтэ
Сибель Джан Энгин Джангюре диэн скрипач киһи дьиэ кэргэнигэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Сибель аҕата турок үгүс биллэр ырыаһытагар аккомпаниатордаабыта. Кыысчаан 14 сааһыттан саҕалаан биил үҥкүүһүтүн быһыытынан артыыстыыр карьератын саҕалаабыта. Үҥкүүһүт быһыытынан аҕатын кэнсиэрдэригэр Турция куораттарынан гостуруоллуур. Кини турция элитата сылдьар, улахан билиилээк Галата-Тауэр уонна Астория курдук кулууптарга үҥкүүлүүр. 17 саастааҕарНюкхет Дуру уонна Фахреттин Арслан диэн ырыаһыттары казиноҕа арыаллаабыта. Ол кэнниттэн кини Максим кэлин тиһэҕэр үлэҕэ киирбитэ уонна Муаззез Абаджы, Неше Карабёджек уонна Эмель Сайин толорооччулары кытта кэнсиэрдээбитэ.
Тиэкис сахалыыттан нуучча тылбаас
Саха ынаҕын билиҥҥи үйэҕэ саамай наадалаах ураты хаачыстыбаларынан-тымныыны тулуйарынан, кыра аһылыгынан элбэх бородууксуйа биэрэринэн, ыарыыга ылларбатынан, хойуу үүтүнэн, этин тахсыыта элбэҕинэн.
2015 сыллаахха биһиги улууска Оҥхой нэһилиэгэр 32  төбө саха ынаҕын Горнай улууһун Маҕараһыттан, Дьокуускай Намын Таастааҕыттан аҕалан иитэн тураллар. 12 ынах, 5 атыыр оҕус, 8 борооску, 7 тыһаҕас. Бу сүөһүлэр администрация тыа хаһаайыстыбатын главнай специалиһын  Николай Федотович Семенов эппиэтинэһигэр сылдьаллар. Сүөһүлэри кэргэнниилэр Давыдов Михаил Прокопьевич, Давыдова Мария Ивановна көрөллөр. Былырыын 11 сүөһү төрөөбүтэ, ньирэйдэрэ бары бааллар. Быйыл 7 ынах төрөөн турар, оҕолоро доруобайдар. Билигин да төрүүр сүөһү элбэх, кэлбит 7 тыһаҕас эбиллэн уопсайа аны 12 ынах төрүөхтээх. Үүттэрин үүт собуотугар туттаран иһэллэр. Билигин ахсааннара 52 тиийдэ.
Давыдовтар бэлиэтииллэринэн, саха сүөһүлэрэ биһиги сүөһүлэрбититтэн уратылара:
III.Түмүк.
2.        Оҥхойго аҕалыллыбыт саха ынахтарын, Хороҕо Николашкин Н.В.баар соҕотох саха ынаҕын  уратыларын үөрэттибит уонна биһиги булкаастаах сүөһүлэрбититтэн ордуктарын итэҕэйдибит.
Condor
Condor Airlines — Германия биир бөдөҥ авиахампаанньата, Хоту Америка, Латинскай Америка, Евразия материктарын холбуур.
Дорук Бельгин
Биографията
Кини эдэр артыыстар куонкурустарыгар кыайбыта уонна ол кэнниттэн оскуолатын быраҕан киинэ эйгэтигэр кытаанахтык ылсан барбыта. Кини аан бастаан киинэҕэ 1952 сыллаахха уһуллубута -- Дорук Фарук Кенча «Сокровища Чакырджалы Мехмеда Эфе» (Çakırcalı Mehmet Efe'nin Definesi) киинэтигэр иккис былаан оруолун оонньообута. 1953 сыллаахха Дорук кэрэ дьахталлар куонкурустарыгар кыайбыта уонна "Köroğlu» киинэҕэ сүүн оруолу толорбута. Ол сылга Омер Лютфи Акад «Öldüren Şehir» киинэтигэр эмиэ сүрүн оруолу оонньообута. Киинэ кини партнера эмиэ биллэр артыыс Айхан Ышик буолбута.
Тус олоҕо
1961 сыллахха Дорук иккиһин ойох тахсыбыта. 1967 сыллаахха иккис оҕотун төрөөбүтэ.
Sony BMG
Sony BMG бас билиитигэр бастыҥ rock FM радио станциялара Канаадаҕа, Мексикаҕа, Америкаҕа, Бразилияҕа тиксэр этэ.
Томскайдааҕы национальнай чинчийэр судаарыстыбаннай университет
Томскайдааҕы национальнай чинчийэр судаарыстыбаннай университет (ТГУ) - Арассыыйа Азиягар бастакы университет. Арассыыйаҕа баар 29 чинчийэр университеттартан биирдэстэрэ буолар.
Устуоруйата
Тутуу үбүлээһинэ кыайтарбатаҕа, Сибииргэ университет арылларын сөбүлээбэт дьон утарсалларыгар төрүөт буолбут. Ол эрээри, Арассыыйа Импиэрийэтин норуот үөрэҕириитин миниистирэ Делянов И. Д. туруорсуутунан Томскайга университет арылларын туһатыгар Үрдүкү Ыйаах ылыллыбыта.
1888 с. балаҕан ыйын 13 күнүгэр үөрэх профессор Коржинскай С. И. "Что такое жизнь?" диэн лекциятынан саҕаламмыта. Университет иккис факультета - юридическай, 1898 с. эрэ арыллыбыта. Университеты кытта бииргэ Сибиирдээҕи ботаническай сад төрүттэммитэ. Сад иһигэр Университетскай роща баар. 1884-1885 сылларга Университет уһаайбатыгар Томскай куоракка бастакынан, инженер Н. А. Ренкуль бырайыагынан, суукаҕа 10000 биэдэрэ уу кыамталаах водопровод ону кытта фонтан уонна бассейн оҥоһуллан үлэлээбиттэрэ. Ууну Университетскай роща сыырын сирэйигэр тахсар сир аннынааҕы ууттан ылаллара.
Бастакы студеннар - 72 киһи, бастакы выпусниктары таһаарыы, 31 быраас, ол иһигэр 16 киһи кыһыл дьупулуомнаах, 1893 сыл ахсынньы ыйыгар буолбута. Университеты бастакы б,тэрбиттэр истэригэр кэлин киэҥник биллибит быраастар А. А. Кулябко, П. В. Бутягин, С. М. Тимашев, Л. М. Прасолов, И. М. Левашёв, П. Ф. Ломовицкай, Л. И. Рубинштейн бааллара. 1912-1913 сылларга Научнай бибилэтиэкэ дьиэтэ тутуллубута. Архитектордар А. Д. Крячков, Л. П. Шишко бырайыактара, тутууну кэтээн көрөөччүнэн - архитектор Ф. А. Черноморченко үлэлээбит. 1878-1917 сс.
Халлаан күөх (өҥ)
Халлаан күөҕэ — күөх өҥ.
Сиинэ оскуолата
Устуоруйата
Сиинэ оскуолата арыллыытыттан Еланкага, Булгунньахтаахха маннай оскуолалар арыллыбыттар.
1939 - 1942 сыллаахха Филиппов Дмитрий Алексеевич дириэктэринэн буолбута. Уоттаах сэриигэ өлбутэ. Дириэктэр миэстэтин Макарова Анна Дмитриевна ылбыта.
Кучу
туттуллуута
Кучу сэбирдэҕиттэн былыргыттан чэй оҥороллор эбит. Сэбирдэҕин салгыҥҥа хатараллар уонна чиҥ гына дьаптайанбаран сииктээх таҥаһынан сабаллар. 8-9 чаас буолан баран таҥаһын аһан күн уотугар эбэтэр сылаас оһох үрдүгэр чараас гына тарҕатан хатараллар. Кучу ньиирээйи сэбирдэҕиттэн салаакка туттуллуон сөп. Хаппыт силистэрин мэлийэн килиэп, алаадьы, лэпиэскэ оҥоруохха сөп. Сибиэһэй силистэри ыьаарылаан кофе бэлэмнэнэр. Кучу от ынах-сүөһү аьыгар барсар. Брожение түмүгэр аьыы утах буолуон сөп.
Химическэй састааба
Кучу отугар да, сибэккитигэр да тэҥник эфирдээх арыы 0,12-1,2% баарыгар фенол, тимол уонна да атыттар холбоһуктар киирэллэриттэн күүстээх дыргыл сыттаах. Итинтэн ураты отугар 10%-20% дубильнай веществолар, сэбирдэҕэр 15% тиийэ чалахай, С битэмиин, целлюлоза,лектиннар, саахыр, медь, железо, марганец курдук иҥэмтэлээх элэмиэннэр бааллар.
Эр дьон сирэ
Эр дьон хамсааһынын — Владислав Поздняков төрүттээбитэ.
Новосибирскай омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт
Новосибирскай омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт (International Airport Novosibirsk эбэтэр ), Новосибирскай куорат аэропорда, Арассыыйа биир бөдөҥ аэропорда. S7 Airlines дьиэтэ буолар.
Айылҕаҕа эттиктэр эргиирдэрэ
Айылҕаҕа уу эргиийиитэ уу паар буолан көтүүтүнэн саҕаланар. Бары күөх үүнээйилэр мутукчаларыттан, сэбирдэхтэриттэн ууну салгыҥҥа көтүтэллэр. Олус ыраас уу паар буолан көтөр. Хонуу сирдэргэ түспүт ардах, хаар уулара өрүс буолан сүүрүгүрэннэр бары муораларга кутуллаллар.
Алтаайдааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета
Тутула
Билиҥҥи кэмҥэ АГМУга 6 факультет, 38 теоретическай уонна клиническай кафедра, үлэ практикатын ыытарга Алтаайскай кыраай сиригэр 151 база, икки специализированнай филиаллаах аналлаах симуляционнай киин, 3 институт, 3 клиническай научнай лаборатория, элбэх хайысхалаах бэйэтэ бас билэр клиникалара: Консультативно-диакгностическай киин, Профессорскай клиника, Стоматологическай поликлиника бааллар.
IrAero
IrAero (ИрАэро, Иркутские авиалинии эбэтэр Irkutsk Airlines), Иркутск куоратыгар бас билинэр муниципальнай төрүөттээх авиахампаанньа. Арассыыйа, Кытай, Азия куораттарыгар таһар.
Алтаайдааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета
Медико-профилактическай факультет
2001 с. Алтай уонна Тыва өрөспүүбүлэкэлэрин санитарнай сулууспаларын үлэһиттэринэн хааччыйарга аналлаах арыллыбыта. Факультет ыарыыны сэрэтэр медицина эргимтэтин үлэһиттэрин - гигиенистары уонна эпидемиологтары бэлэмниир. Арыллыаҕыттан, медико-профилактическай профильлаах 300 эдэр специалиһы бэлэмнээн таһаарбыт. Сыл аайы 50 киһи үөрэххэ ылыллар.
Идэҕэ эбии үөрэхтээһин института
Институт профессиональнай үлэ саҥа көрүҥнэрин баһылыырга специалистар эбии билиини, сатабылы уонна үөрүйэҕи ылыналларыгар эбии үөрэхтээһини ыытар, квалификацияларын үрдэтэр соруктанан саҥа программаларынан, теоретическай уонна практическай билиилэрин хаҥатар. Бу барыта 34 специальностарга, бюджет нөҥүө ыытыллар. Оттон, дуогабарынан 70 специальноска ыытыллар.
Үөрэх
Устудьуоннар уопсай ахсааннара 5000 киһи. Сыл аайы, специалитет программатынан үөрэнэргэ 1200 киһи, клиническай ординатураҕа 250-тан тахса киһи, аспирантураҕа 10 киһи үөрэххэ ылыллара былааннанар. Тас дойдуттан үөрэнэр устудьуоннар ахсааннара 350 киһи.
Рейтинэ
PAEX агенство сыл аайы таһаарар "Топ-100 вузов России" рейтинигэр, 2015 с. АГМУ 82-с миэстэҕэ этэ, 2016 с. 83-с миэстэ, 2017 сылтан ити рейтиҥҥэ киирбэт. Ол кини үөрэҕин хаачыстыбата, научнай потенциала, материальнай базатын кыаҕа намтаабытын көрдөрөр. ARES-2019(Academic Ranking of World Universities-European Standard) АРМУ 200 иһигэр киирэн 98-с миэстэлээх. Forbes экономическай сурунаал рейтинигэр, АГМУ 32-с миэстэҕэ турар. Арассыыйа национальнай рейтинигэр("Социальнай навигатор" бырайыак)АГМУ 48 медицинскэй үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ киирбит бастакы бөлөххө баар.
Игнатьев Кирилл Афанасьевич
Игнатьев Кирилл Афанасьевич (1918—1983) — Өлөөн удьор табаhыта, үлэҕэ Албан аат III степеннээх орденын кавалера.
Кирилл Афанасьевич кэлин пенсияҕа да тахсан баран, таба иитиитигэр наставник быһыытынан үлэлээбитэ, төһө да сааһырдар ырыган, ыарыһан, быраактаммыт табалары эбии аһатан, көрөн-харайан, уотан, таба ыйааһынын улаатыннарыыга, үрдүк хаачыстыбалаах эмис эти государствоҕа туттарыыга бастыҥ үлэлээх, уотуу ыстаадатынбиригэдьииринэн буолара. Кини олоҕун бүтэһик сылыгар диэри таба иитиитигэр доруобуйатын да харыстаммакка үлэлээбит оройуон биир бастыҥ үлэлээх табаһыта этэ.
Маҥан Ордуу
Өйдөбүл
Историяны чинчийээччилэр Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдөбүллэр Алтан Ордуу ханнык сиригэр сыһыаннаахтарын чопчу быһаара иликтэр. Бу буккуур төрүөтэ былыргы суруктарга Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдүбүллэри буккуйуу буолар. Холобур, мусульманнар суруйбут кинигэлэригэ (араабтыы, перстыы, түүрдүү) Күөх Ордуу (Көк Орда), Маҥан Ордуу (Ак Орда) уонна Дьүчи Улууһа диэн өйдөбүллэр бүтүн Алтан Ордууну да бэлиэтииллэр, Алтан Ордуу сорох улуустарын да бэлиэтииллэр, ол иһин бу үс өйдөбүл кыраныыссатын быһаарар уустук. Нуучча былыргы суруктарыгар Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара ааттанар, ол аата Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара Маҥан Ордуу буолуохтаах. Ол аата Маҥан Ордуу диэн Сарай киин куораттаах Алтан Ордуу сүрүн чааһа буолар.
1360-с сылларга Бату аҕа ууһа быстыбытын кэнниттэн уонна Улуу Кэхтии кэмэ (нууччалыы: Великая Замятня) саҕаламмытыгар Маҥан Ордууну Күөх Ордуу хааннара, Шибан сыдьааннара баһылаабыттара.
Шенер Айдан
Биографията
Айдан Шенер 1963 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр Турция соҕуруулуу илин өттүгэр сытар быыкаа Килис диэн куоратыгар муусуканы үөрэтээччи уонна диэ хаһаайкатын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ
Одорусов Пётр Поликарпович
Одорусов Петр Поликарпович (10.05.1931с-17.01.2013с) — Тыыл уонна педагогическай үлэ ветерана, методист-учуутал, РСФСР Үөрэҕириитин туйгуна, Саха республикатын үтүөлээх учуутала, Үөһээ Бүлүү улууһун Бочуоттаах гражданина, национальнай «Барҕарыы» фонда лауреата, Саха Республикатын суруйааччыларын союһун чилиэнэ.
Көбүөр от
Медицинэҕэ туттуллуута
Бу от састаабыгар токсиннар кыра дозалара баарын үөрэхтээхтэр быьаарбыттара. Онон эмтэнэргэ быраас субэтэ наада. Ииктэтэргэ, лиистиги таһаарарга, ис тэһэҕэскэ, хаан аҕыйаатаҕына, аҕылыырга, водянкаҕа, төбө ыарыытыгар, куртахха, цистиккэ, искэҥҥэ, сөтөлгө, сэлликкэ 10 г оту ыстакаан ууга көөнньөрөн, биир улахан ньуосканы куҥҥэ устэ иһэллэр. Хойуу хаайтарыыны икки-үс улахан ньуоска оту ыстакаан ууга көөнньөрөн, икки-үс кыра ньуосканы утуйуох иннинэ иһиллэр. Геморройга сибэкки маассатын икки өлүүтүн сибиинньэ уулларыллыбыт ис сыатын биэм өлүүтүгэр булкуйан, 12 чаас устата сылытыллыр. Ол кэннэ отун ыган баран, геморрой бааһын сотоллор.
Харлампьев Василий Пудович
Олоҕун олуктара
Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр 1947 сыллаахха кулун тутар 4 күнүгэр күн сирин көрбүтэ.
Данилов Василий Дмитриевич
Данилов Василий Дмитриевич - Сулҕаччы нэһилиэгин Ытык киһитэ, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ.
Ыстаппаан Алексеев
Ыстаппаан Алексеев
Сахалар икки ураты ыарахан үлэни бэркэ диэн билэллэр. Бастакыта – мас кэрдиитэ. Онтон таһыччы ыарахана – буор, таас үлэтэ. Ыстаппаан Алексеев – эдэр сааһын Амакинка 131-с баартыйатын, Ботуобуйа эспэдииссийэтин шурфа хаһар учаастактарыгар ыыппыт киһи. Буору-тааһы элбэхтик таспалаабыт ахан кырдьаҕас. Ол да иһин оҕоньор илиитэ билигин да сэниэлээх, итирэн-кутуран оонньохойдоммуту кытаанахтык дьарыйар кыахтаах.
Сэрии кыттыылааҕа
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр, 1944 сыллаахха, Ыстаппаан Илин Сибиир Мальта ыстаансыйатыгар 67-с саппаас полка састаабыгар сулууспалыы кэлбитэ. Арҕаа фронт диэки чугаһаппатахтара. Илинтэн дьоппуон Квантунскай аармыйата суоһууругар бэлэм буолуохтааххыт диэн буолбута. Дьоппуон самурайдарын кытта сэриилэһэргэ туох да сүрдээх илистиилээхтик бэлэмнэммиттэрэ. Ыстаппаан сулууспалаабыт полкатыгар ас-таҥас соччото суох, хамандыырдар сиэри таһынан ыгым-тыйыс буоланнар, эрэйи да эҥэринэн тэлбэхтээбитэ.
1945 сыллаахха сайын Забайкалье байыаннай уокуругар турбут Иккис Украинскай фронт сэриилэрэ одурууннаах Маньчжурия сиригэр кимэн киирбиттэрэ. Хинган налыытыгар куура хаппыт тубар истиэбинэн киирбиттэрэ. Уулаах холуодьастарга, систиэринэлэргэ – барытыгар дьоппуоннар дьаат кутан барбыттар этэ. 45 кыраадыс итиигэ баар-суоҕа билээскэлээх эрэ уулаах, Кытай сиригэр кимэн барбыттара. «Онно утатан, итиигэ буһан уҥмут, өй-мэй буолбут элбэх этэ», – диир Ыстаппаан.
Мииринэйи
«хамсаппыт» рабкор
Дьэ, уонна сулумах уолаттар, дьэттэригэр сылдьар эр дьон эдэр, чэгиэн кыргыттары кытары пааралаһар аакка бараллар. Кыыс аймах элбээн, ол-бу охсуһуу, быһахтаһыы умнуллар. Эдэр дьон тапталлаахтарын кытары туспа олороору, «таптал минньигэс утаҕын ыймахтаары», суһаллык туспа балок, охсуу дьиэ, ыыспа туттар буолан хаалбыттар. Сүүһүнэн ыал үөскүү охсубут. Хаартылааһын, буокка кэтэрдэ-кэтэрдэ киэптээһин, охсуһуу уурайар аакка барбыт. Ити сылларга Мииринэйгэ оҕо бөҕөтө айыллыбыта дииллэр. Дьааһыла, дьыссаат тутан барбыттара. Ити дьиҥ баар суол. Суруйуулара тыыппалаах уонна дуорааннаах буоланнар, Ыстаппаан 60-с сыллардааҕы «Мирнинский рабочий» хаһыат рабкора (рабочий корреспондент) буолбут. Кинини олус убаастаан, Комсомольскай уулусса 3 №-гэр баар урукку типографияҕа, бэл, чэйдэтэ ыҥырар буолбуттар. Ааһа баран, биирдэ «Мииринэй бастыҥ рабкора» диэн, хаһыат оччотооҕу эрэдээктэрэ Зинаида Ленина таб. С.Алексеевка 170 солк. гонорар суруйбуттаах эбит. Оччолорго – бүтүн хамнас!
Аквинотааҕы Томас
Үлэлэрэ
Аквинотааҕы Томас үлэлэрин төрүкү алта категорияҕа үллэрэллэр:
Новгородов Семен Андреивич
А. А. Новгородов син нууччалыы ааҕар эбит, онон уолун Сэмэни кыра эрдэҕинэ таҥара кинигэлэрин ааҕарга үөрэппит. Нэһилиэгэр олорор псалом ааҕааччы Андрей Винокуров арифметика түөрт дьайыытыгар уонна кыра тиэкистэри нууччалыыттан сахалыы тылбаастыырга үөрэппит.
С. А. Новгородов сахалыы сурук-бичик төһө кыалларынан дьон ылынарыгар судургу буолуохтаах диэн санаанан салайтаран, тылы таба суруйууга уонна сурук бэлиэтигэр кэккэ уларытыылары киллэрэр. Ол быһыытьшан сахалыы суруйарга ханнык да сурук бэлиэтин туруорбакка, улахан буукубаны туттубакка, «хайдах саҥарарыҥ курдук суруй» диэн сүрүн бириинсиби олохтуур. Оччотооҕу кэмҥэ бу сөптөөх быһаарыныы этэ.
Эмиэ бу кэмнэ С. А. Новгородов В. М. Ионов оҥорбут буукубаарын төрдүттэн уларытарга, тупсарарга ылсан үлэлиир уонна 1917 сыл балаҕан ыйыгар «Сахалыы сурук-бичик» диэн букубаары латыын алпабыытынан бэчээттэтэн таһаарар. Бу буукубаар историческай суолталаах диэххэ сөп: төрөөбүт тылы оскуолаҕа үөрэтиигэ олук уурбута. Саҥа букубаары туһанан, Бүлүү, Өлүөхүмэ оскуолаларыгар саха тылын үөрэтии саҕаламмыта.
1994 сыллаахха Чурапчы орто оскуолата Семен Андреевич Новгородов аатын сүкпүтэ.
Саха сирин баайа
Кыһыл көмүс
Боотурускай улууһун атыыһыта Андрей Яковлевка биирдэ кинини кытта куруук эргинэр Алдан эбээннэрэ көһөҥө кыһыл көмүһү биэрбиттэр. Эргитиилээх өйдөөх атыыһыт атастарыттан ол сири ыйдаран, сайын аайы, уолунаан Алдаҥҥа баран кыһыл көмүһү сөп буоларынан көрөн сууйан аҕалар идэлэммит. Ол эрээри сурукка киирэринэн, Алдан кыһыл көмүһүн 1923 сыллаахха ыам ыйыгар Михаил Тарабукин диэн Байаҕантай улууһуттан төрүттээх булчут таба тайаммыта. Манна даҕатан эттэххэ, «Алданзолото» трескэ үгүс саха дьоно үлэлээбиттэрэ биллэр. Итиэннэ, бу тэрилтэни саха бастакы көлүөнэ геологтара И.П.Лебедкин, Н.Г.Рысаков, П.Г.Габышев салайсыбыттара.
Нефть уонна газ
Кыраайы үөрэтээччи Г.А.Попов 1926 сыллаахха таһаартарбыт «Якутский край» диэн үөрэх пособиетыгар Саха сиригэр неби Өлүөнэ остуолбаларыгар, Сиинэҕэ, Маайа өрүскэ баар Суон Бэстээх очуоска, Намана өрүс салаата Булгунньах үрэххэ, Бүлүү уокуругун Өргүөт нэһилиэгэр булбуттарын туһунан суруйар. Дьокуускайдааҕы горнотехническай хонтуора геолога Г.Э.Фришенфельд биир отчуотугар: «…местные жители нам указывали, что км в 80-150 выше устья Маркоки по Мархе существуют черные камни, которые, брошенные в огонь, горят»,—диэн эппит. Геолог өссө отучча сыллааҕыта суураллыбыт өрүс арыытыттан ылыллыбыт убаҕаһы олохтоох ойууттар икки тарбахтарынан баһан ылан уокка быраҕалларын туһунан кэпсээни истибитин холобурдуур. Оччоҕо уот күлүбүрүү умайара уонна кыраһыын сыта кэлэрэ үһү.
Орда-Эдьэн Улууһа
Улуус сирэ
Улуус ауданнарга арахсар этэ: