cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арыгыны тэйитии
Арыгы иһээччилэри арыгы испэт дьонтон тэйитиигэ, араарыыга туспа турар аналлаах аһыыр уонна арыгы иһэр дьиэлэри тэрийтэлээн, арыгы иһиитин ол эрэ дьиэлэргэ көҥүллээһин туһата улахан. Арыгыны утары охсуһууну бу курдук тэрийии, арыгы иһиитин, арыгы испэт дьонтон, дьиэ хаһаайкаларыттан уонна кыра оҕолортон тэйитэр. Арыгы иһиитин аналлаах дьиэлэргэ эрэ көҥүллээһин, эдэрдэр онно-манна, уулуссаҕа уонна общественнай миэстэлэргэ арыгы уонна пиибэ иһэллэрин букатыннаахтык суох оҥоруон сөп.
Маннык тэриннэххэ арыгы иһээччилэр бэйэлэрэ, атын арыгы испэт дьонтон тэйиччи, туспа дьиэҕэ барыа, оҕолорго көстөллөрө аҕыйыа этилэр. Арыгы испэт дьон биһиэхэ эмиэ элбэхтэр. Кинилэр итириктэри көрбөттөрө бэйэлэригэр туһалаах.
Рахлеева Мария Афанасьевна
Рахлеева Мария Афанасьевна — худуоһунньук, Арассыыйа үтүөлээх худуоһунньуга, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Арассыыйа ойуулуур-дьүһүннүүр академиятын бочуоттаах академига, АГИИК бэрэпиэссэрэ.
Көрбөттөр күннэрэ
Көрбөттөр күннэрэ — ХНТ сылын ахсын бэлиэтиир күннэриттэн биирдэстэрэ.
1784 сыллаахха Парижка Валентин Гаюи бэйэтин харчытынан көрбөт оҕолорго оскуола арыйбыт уонна көрбөт дьон ааҕар бастакы кинигэлэрин айбыт эбит, ону истэн Арассыыйа ыраахтааҕыта Александр I 1803 с. Гаюины Петербурга ыҥырбыт. Арассыыйаҕа кэлэн бастаан көрбөт оҕолорго оскуола, онтон көрбөт оробуочайдар институттарын арыйбыт, 72 сааһыгар диэри Петербурга олорбут.
Валерия Новодворская
Валерия Новодворская (1950–2014) — Арассыыйа уонна СССР биир биллэр оппозиционнай политига, либерализм идеятын өрө тутар этэ. Оҕо сааһыгар кинини төбөтүнэн ыалдьар диэн сымыйанан психбалыыһаҕа укпуттара - медицинскай репрессия оҥорон. Ол онтон хом санааланан үйэ саас тухары СССР сыһыаннаах событиялары утары барар буотта, онтуката кэнники Арассыыйаҕа бэриллибитэ.
Ping An Insurance
Салалтата - Дьэндьэн (Кытай)
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Такси
Уу таксита
Өрүс уонна муора устунан сылдьар такси.
Суворово (Одесса уобалаһа)
Суворово (Суворове) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 665 (2011).
Енисей кыргыстара
Уйгуурдары үлтүрүтүү уонна Енисей кыргыстарын сайдыыта
841 сыллаахха кыргыстар У-цзун ааттаах Кытай ыраахтааҕытыгар илдьит ыыппыттар. Ыраахтааҕы кыргыс илдьитин үчүгэйдик көрсүбүт уонна Бохай (渤海) илдьитинээҕэ ордук сыһыаннаспыт. Ол кэннэ кытайдар кыргыстарга төттөрү бэйэлэрин илдьиттэрин ыыппыттар.
860–874 сылларга Енисей кыргыстара Кытайга үс илдьит ыыппыттар. Ол кэннэ суруктар суохтар.
Burger King
Burger King (Бургер Киҥ), Америка сетевой ресторана, Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэ, 300-тэн тахса тыыһынча рестораннаах 150 омук дойдуларыгар, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр.
Киннэр бааллар (1988, киинэ)
Киннэр бааллар (ааҥл: They Live) - 1988 сыллаах АХШ фантастик триллер киинэтэ.
Black Star Burger
Black Star Burger, Арассыыйа тэрилтэтэ, сүрүннээн гамбургер оҥорор. Тэрилтэ 100% акциата Black Star бөлөххө киирэр.
Domino’s Pizza
Салалтата — Энн Арбор (Мичиган, АХШ).
Марк-Альфред Пельрен
"Иннокентий" диэн ааттаах Саха сирин туһунан иккис романа 2004 сыллаахха "Албин Мишель" издательствоҕа тахсыбыта уонна эмиэ литературнай премия ылбыта.
Эмодьи
OS X Lion
🀄🃏🅰🅱🅾🅿🆎🆑🆒🆓🆔🆕🆖🆗🆘🆙🆚
🕐🕑🕒🕓🕔🕕🕖🕗🕘🕙🕚🕛🕜🕝🕞🕟🕠🕡🕢🕣🕤🕥🕦🕧🗻🗼🗽🗾🗿
Араас объектар
🎍💝🎎🎒🎓🎏🎆🎇🎐🎑🎃👻🎅🎄🎁🎋🎉🎊🎈🎌🔮 🎥📷📹📼💿📀💽💾💻📱☎📞📟📠📡📺📻🔊🔉🔈🔇  🔔🔕📢📣⏳⌛⏰⌚🔓🔒🔏🔐🔑🔎💡🔦🔆🔅🔌🔋🔍  🛁🛀🚿🚽🔧🔩🔨🚪🚬💣🔫🔪💊💉💰💴💵💷💶💳💸  📲📧📥📤✉📩📨📯📫📪📬📭📮📦📝📄📃📑📊📈📉  📜📋📅📆📇📁📂✂📌📎✒✏📏📐📕📗📘📙📓📔📒  📚📖🔖📛🔬🔭📰🎨🎬🎤🎧🎼🎵🎶🎹🎻🎺🎷🎸👾🎮  🃏🎴🀄🎲🎯🏈🏀⚽⚾🎾🎱🏉🎳⛳🚵🚴🏁🏇🏆🎿🏂  🏊🏄🎣☕🍵🍶🍼🍺🍻🍸🍹🍷🍴🍕🍔🍟🍗🍖🍝🍛🍤  🍱🍣🍥🍙🍘🍚🍜🍲🍢🍡🍳🍞🍩🍮🍦🍨🍧🎂🍰🍪🍫  🍬🍭🍯🍎🍏🍊🍋🍒🍇🍉🍓🍑🍈🍌🍐🍍🍠🍆🍅🌽
Интеррос
Интеррос (Interros Global Invest), Арассыыйа биир бөдөҥ чааһынай инвестиционнай бөлөҕө.
Сүбэрэнитиэт параада
РСФСР-га сүбэрэнитиэт параада
Билигин бу этиитин иһин Ельцины буруйдууллар, ол эрээри, сорох устуоруктар санааларынан, бу этии Арассыыйа Федерациятын бүтүн хаалларбыта, өрөспүүбүлүкэлэр ыһыллан, этириэс арахсан барыыларын тохтоппута. Бу кэнниттэн урукку АССР-дар утуу-субуу сүбэрэнитиэт биллэрбиттэрэ эрээри федерацияттан тахсыбатахтара.
Афгани
2005 сыллаахха инфляция тэтимэ 16,3% этэ.
1926—2002
1991 сыллаахха королевство кэминээҕи банкноталар сокуоннаах күүстэрин сүтэрдэллэр да, эргииргэ туһаныллар этилэр.
Банепа
Устуоруйата
Банепа урукку сорох ааттара: Баныпур, Банияпур, Банипур. Тибиэти кытта быылыр былыргыыттан эргинэр буолан Банепа эбии «Бхонт», «Бхонта», «Бхон дей» (भोंदेय्) ааттарынан эмиэ биллибит. Банепа - икки тыыл холбоһуута, «Бэйн» диэн урбаан оттон «Па» сир диэн. Онон «Банепа» диэн үлэлиир сир диэн суолталаах.
Эргэ куорат
Эргэ куорат Newa: куорат киинигэр баар. Кини тула 8 ганешка анаммыт хыраамнар тутуллубуттар, 8 хаһыы күөллээхтэр, уонна Phalchaa (फल्चा). Ганеш хыраамнаррын аата: Бу Ганеш хыраамнара эргэ Банепа кыыраныыссата буолаллар. Ганешка Банепаҕа элбэх хыыраам анаммыт да буоллар сүрүннэрэ Чандсвори. Данашвора хыраам Шиваҕа сүгүрүйээччилэр сүрүн хыраамнара (Махадева). маны таһынан Ананда Дев Малла хоруол кудуктары (холуудьастары) туттарбыта.
Истомин Константин Николаевич
== Константин Николаевич Истомин (26 ахсынньы 1886 с. [7 тохсунньу 1877])-Советскай художник, живописец, художник- авангардист, педагог, «Маковец», «Четыре искусства», АХРР, общество чилиэнэ. Художник бастыҥ үлэлэрэ Третьяков галереятыгар уонна нуучча музейыгар бааллар. ==
Атаах дьахтар
Былыргы олохпут кэпсээнигэр Омоҕой Баай мааны, атаах кыыһа Ньыкаа Харахсын Эллэй Боотур сирбититтэн, кэргэн ылбатаҕыттан санаата түһэн, ыйанан өлөн хаалар диэн этиллэр. Былыргы кэпсээҥҥэ, бу соһуччу уларыйыы туохтан сылтанан үөскээбитэ төһө да этилиннэр, киһи бэйэтин баҕатынан олохтон туорааһына диэн сахалыы өйгө-санааҕа сөп түбэспэт, ыар быһыы буолар. Эдэр киһи бу өлүүтэ, олохтон барыыта туох биричиинэттэн буолбутун өй-санаа, кут-сүр үөрэҕин туһанаммыт быһаарар кыахтанныбыт.
Аҥардастыы үлэни өрө тутан бэйэлэрин ааттарын-суолларын үрдэтинэр, баайдарын-малларын элбэтинэр дьахталлар олохторун сыалын уларытаннар, оҕо төрөтөллөрө аҕыйыыр. Үлэҕэ-хамнаска баттаппыт дьахталлар биир эмэ оҕолоно сатыыллар. Арай бу соҕотох оҕо байбыт, кыахтаах төрөппүттэр иитэллэриттэн атаах буола улаатара ханнык да саарбаҕа суох буолар.
Өйдөөх-санаалаах, элбэх үөрэҕи-билиини баһылаабыт да дьахталлар уол оҕолору кыайан киһилии быһыыга ииппэттэрин билиниэхтэрэ этэ. Эр киһи суоҕун оҕо араас баҕатын толоруунан ситиһэ сатааннар атаахтатан, маанылаан кэбиһэллэр, бэйэмсэҕин улаатыннараллар. Элбэх буруйу-сэмэни оҥорооччулар аҥардас дьахталлар ииппит атаах оҕолоруттан тахсалларын полиция үлэһиттэрэ үчүгэйдик билэллэр.
Новгород-Северский
Новгород-Северский (Новгород-Сіверський) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 14 025 (2011).
Килограмм
Килограмм (кг, kg) диэн маасса кээмэйин биирдигэ. 1000 граммҥа тэҥнээх.
Барыы битигэ
Барыы битигэ (Ἔξοδος; שְׁמוֹת, "Ааттар") диэн Биибилийэ иккис битигэ. Үөскээһин битигин кэнниттэн кэлэр. Дьэбэриэй өбүгэлэрэ суттан куотан Египекка көһөллөр. Бастаан дьэбэриэйдэри үчүгэйдик көрсөллөр 430 сыл эйэлээхтик олороллор. Онтон саҥа фараон баһылыктааһыҥҥа кэлэн төрөөн-ууһаан элбээбит дьэбэриэйдэри кулуттуурга сананар. Дьэбэриэйдэр Таҥара көмөтүнэн кулуттааһынтан босхолонон Египеттан тахсаллар. Моисей көрбүөччү кинилэри Кыһыл байҕалы туоратан Синай хайаҕа аҕалар. Манна Таҥара дьэбэриэйдэргэ 10 ыйыы биэрэр уонна итэҕэллэригэр бэриниилээх буолалларын иһин "аҕабыт хаанылыктаах ытык омук" буолуоххут диэн мэктиэлиир. Мунньах Отуутун тутуҥ диэн дьаһаллыыр. Бу Отууга Кини Үөһээ дойдуттан сиргэ кэлэн Абыраам сыдьааннарыгар мэктиэлэммит Ханаан сирин ылалларыгар илдьэр.
Күүһүлээһин
Күүһүлээһин диэн киһиэхэ эбэтэр харамайга күүһүнэн куһаҕаны хоромньуну оҥоруу - ыалдьыы, оһол, өлүү. Киһи баайын малын алдьатыы эмиэ күүһүлээһин буолар. Чэбдиккэ хоромньута суох күүс биилик дьайыытынан куттааһын, күһэйии, баттааһын эмиэ күүһүлээһин буолар.
Күүһүлээһин сорох көрүҥнэрэ:
Телеулар (казах ууһа)
Телеу (каз: Телеу) — казахтар Кыра жустарын састаабыгар киирэр сэттэ Жетырулар холбоһуктарын биир биис ууһа.
Баба-Деда
Социаль суолтата
Люди выходят на пенсию и не знают, что делать. А мы на сайте показываем, что на самом деле есть масса возможностей — не только для развлечения, но и для работы. … В интернете информации очень мало. Поэтому мы ищем везде. Собираем городские и районные газеты, ищем там объявления, например, об открытии кружка. Тогда мы звоним туда или пишем, чтобы уточнить подробности, и лишь после этого публикуем на сайте. Люди доверяют нам как площадке. По этой причине мы и не публикуем частные объявления услуг для частных лиц. Если нас не удовлетворит объяснение от компании или если мы видим что-то неоднозначное, мы тоже это не пропустим.
Владимир Путин хайыытыгар ордер
Реакциялар
ХНТ генеральнай сэкирэтээрэ Антониа Гутериш Путин киниэхэ персональнай нон-грата буолбатаҕын уонна кини билигин да дьоһуннаах боппуруостары быһаарарга бэлэммитин эттэ.
Спиридон Алексеевич Григорьев
Спиридон Алексеевич бастакынан саха театрын сыанатыгар В.И. Ленин уобараьын кордорууну са5алаабыта. Н. Погодин «Саалаах киьитин», В. Вишневскай «Умнуллубат 1919-ьун» туруорбута. Ленин уобараьын аан бастаан П.М. Решетников, А.Е. Ефремов айбыттара.
Источник: http://xang-biblio.ru/bastakynan-saha-koroochchutun-mirovoj-klassika-pesatyn-kytta-biliinnjerbit-rezhisser/
Левит битигэ
Левит битигин кэпсээнэ дьэбэриэйдэр Египеттан тахсан бараннар Синай хайаҕа кэлбиттэрин кэмигэр буолар. Таҥара Моисей көрбүөччү нөҥүө дьэбэриэйдэргэ саҥарар, Мунньах Отуутун тутуҥ диэн дьаһаллыыр. Таҥара дьэбэриэйдэргэ уонна левиттарга (аҕабыттарга) Отууга тугу гыналларын хайдах бэлэх биэрэллэрин ыйар-кэрдэр. Левит битигин тутаах ыйыктара: дуом, төрүн, сиэр үгэстэрин быһаарааһын; ытык дуомнары сөптөөхтүк толоруу; аньыы уонна буруй бэлэхтэрин биэрээһин, аньыылар уонна киртийиилэр иһин толунуу.
Кыайыыттан төбө эргийэр
Саха дьоно киһи өйө-санаата сайдыытын олус дириҥник үөрэппиттэр. Уһун үйэлэрин тухары элбэх кыайыылары оҥороннор кыайыыттан ханнык ураты өй-санаа үөскүүрүн арыйбыттар уонна «Кыайыыттан төбө эргийэр» диэн өс хоһоонун үөскэппиттэр.
Кыайыы үөрүүтэ аһара күүстээҕэ төбө эргийэригэр тириэрдэн, киһи сыыһаны-халтыны оҥорорун үөскэтэр кыахтаах. Сэрииттэн кэлэр кыайыы аҕалар үчүгэйэ түргэниттэн кыайбыт салайааччылар төбөлөрүн эргитэр күүһэ аһара улахан. Кыайыыттан кыайыыга баран иһэллэригэр тиийэллэр.
Сорумдьут
Сорумдьут (официал, Official) диэн ил тэрилтэтигэр биилик функцияларын толорор үлэһит. Сорумдьут кини орунугар талыллар эбэтэр ананар.
Түүр хаҕаната
Хаҕанат тутула
Хаҕан (хаан) – хаҕанат бастакы сирэйэ, үрдүкү былааһа. Хаҕан кэнниттэн бастакы сирэй йабҕу буолар. Хаҕан нэһилиэннигэ тегин дэнэр. Ону таһынан шад, элтэбэр, буйурук, тархан диэн сололор баар этилэр.
XX Дыгын оонньуулара
Күрэхтэһии хаамыыта
Оҕунан ытыы: 35 м ыраахтан оҕунан кегль ытыы сиэринэн ыытыллар; икки холонуу ытыы бэриллэр. Түмүк биэстэ субуруччу ытыы кэнниттэн, квадраттан уһулу ытыллыбыт кегль нүөмэрдэрин ахсаанынан тахсар (кегль нүөмэрдэрэ: 1—10).
Тутум эргиир: 2 мүнүүтэ бэриллэр, биир төхтүрүйүү. Элбэх эргиири оҥорбут хотор.
Сахалар ахсааннара
Тыа сирин эдэр ыччат­тара бэйэлэрин үөскээбит айылҕаларыттан эмискэ тэйэн, улахан куо­раты булуулара, кинилэр ыал-уруу буолар дьоҕурдарын улаханнык намтатара кэнники билиннэ. Билигин кэлэн статистика дааннайдарын ааҕан көрдөххө, сааһыран эрэр эргэ тахсыбатах дьахталлар уонна кэргэн ылбатах уолаттар ахсааннара сир аайы аһара элбэх. Манна ор­дук биллэр уратынан кыргыттар ахсааннара куоракка элбээтэ, онтон уолаттар, ханна да барбакка тыа сиригэр үлэлии олорон хаалбыттар. Бу быһаарыы чуолкайын үрдүк үөрэхтээх дьахталлар эр дьонтон лаппа элбэхтэрэ ордук ылыннарыылаахтык дакаастыыр.
Эдэрдэр атаахтык иитиллэллэриттэн бэйэ-бэйэлэригэр кырыктара, өһүөннэрэ улаатта. Элбэх буолан көмөлөөн кыаттарбыт киһини үлтү тэпсэн өлөрөллөрө элбээн иһэр.
Иккис Төрүн битигэ
Иккис Төрүн битигин кэпсээнэ дьэбэриэйдэр Иордан өрүһү туораан Ханаан сирин баһылыахтарын иннинэ буолар. Моисей дьэбэриэйдэргэ тиһэх ыҥырыыларын этэр. Таҥараны уонна Кини биэрбит төрүннэрин үөрэтиилэрин тутуһарга ыҥырар. Иккис Төрүн 6:4 хоһоонугар дьэбэриэй дьонун биир суолталаах үҥээһинэ (Шема Исраэль) баар: "Ыһыраайыл иһит: Кудай биһиги Таҥарабыт, Кудай биир соҕотох".
Николаев Любомир Владимирович
Олоҕун олуктара
1983 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт. 2001 сыллаахха 5 №-дээх Дьокуускайдааҕы спортивнай оскуоланы үөрэнэн бүтэрбит.
Үгэс буолбут Саха көстүүмэ
Ордук интириэьи ылар, атын омук көстүүмнэриттэн ылыллыбыт, халаатка маарынныыр сайын дьахталлар кэтэр танастара. Бу оҥоһук уоһээ этиллибит оноьуктартан улахан уратыта диэн конструктивнай формата буолар. Илиҥҥи Азия норуоттарыгар улаханнык тарҕамматаҕа, элбэх матарыйаал ороскуотуттан.
Баай уонна дьадаҥы уратылара
Дьадаҥылар өрө туран баайдартан былааһы былдьаан ылыыларын холобурун Улуу Өктөөп өрө туруута кыайыытыттан булан ыларбыт табыллар. Ыраахтааҕы былааһа аһара баайдар диэки халыйбытыттан үлэһиттэри аһара баттаан барыларын дьадаҥыларга кубулуппута. Ону иэстэһэн үлэһиттэр былааһы ылан бараннар баайдары, православнай таҥара дьиэтин үлтү сыспыттара, ыраахтааҕыны бэйэтин үлэһит дьону ытыалаппытын курдук ытан кэбиспиттэрэ.
Абулиш Ибрагим
Биографията
Ибрагим Абулиш 1937 сыл]]лаахха кулун тутар 23 күнүгэр Египет Маштуль-эс-Сук куоратыгар (мухафаза Шаркия) төрөөбүт.
1977 сыллаахха Ибрагим Абулиш, дойдутун «сирин-дьонун эмтиир» соруктаах «Секем» (SEKEM) социаль венчур тэрилтэни тэрийбит ..
Кыамта
Элэс кыамта
Элэс кыамта диэн кэм арыта (\Delta t) нуулга чугаһаатаҕына орто кыамта (\bar{P}) муҥутуур суолтата. Кыра кээмэйдэрдээх эттик түгэнигэр:
Пои Калян
Арслан хан мэчиэтин миэстэтигэр, XV үйэҕэ, билиҥҥи Калян мэчиэт тутуллан, 1514 с.бүппүтэ. Ансаамбыл аныгы көрүҥү, Убайдулла-хан үтүө доҕоро Йеменскэй Мири Араб сүбэтинэн медресе тута сырыттаҕына 1536 с. ылбыта. Мири Араб өлбүтүн кэннэ, мавзолейын кини аатын ылбыт медресе тиэргэнигэр оҥорбуттара, Убайдулла-хан бэйэтэ эмиэ, онно сытар.
Кредитнай карта
Билиҥҥи кредитнай каарталар үчүгэй APR (ПСК) көрдөрүүлээхтэр, ол эбэтэр грейс период клиеннарга бэриллэр, онтуктара 100 күҥҥэ тиийэ барыан сөп. Грейс период диэн бырыһыан аахпат. Баан аайы кредитнай каарталар тэҥ буолбатахтар, барыта тус туһунан.
Симон Боливар
Олоҕун олуктара
1799 сыллаахха Симону аймахтара, Каракас аймалҕаннаах олоҕуттан тэскилэтээри, Испанияҕа ыыппыттара. Испанияҕа Боливар правоны үөрэппитэ, ол кэннэ Италия, Швейцария, Германия, Англия уонна Франция сирдэрин кэрийбит. Парижка олорон, биир кэмҥэ Политехническэй оскуолаҕа үөрэнэ сылдьыбыта.
Имаам
Имаам (إمام) — шииттэргэ Муhаммед күтүөтүн Али сыдьааннара, таҥараттан айдарыылаах дьон быһыытынан билиниллэллэр; сунниттарга имаам диэн мэчиэккэ үҥүүнү салайар киһини ааттыыллар.
XIX Дыгын оонньуулара
XIX Дыгын оонньуулара 2013 сыл бэс ыйын 30 — от ыйын 1 күннэригэр «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн Дьокуускайга «Үс хатыҥҥа» ыытыллыбыт.
Күрэхтэһии хаамыыта
Тутум эргиир: 2 мүнүүтэ бэриллэр, биир төхтүрүйүү. Элбэх эргиири оҥорбут хотор.
Майкл Наки
Ойохтоох, биллэр журналист чүөчэ, Эхо Москвы үлэлии сылдьыбыт ойоҕо.
Суннизм
Суннизм (араабтыы ахл ал-сунна, сунна дьоно) — мусульмааннар ордук элбэх бөлөхтөрө, кинилэр итэҕэллэрэ Корааҥҥа, хадистарга, суннаҕа уонна шариакка олоҕурар (шиизм уратыта — имаамнарга үҥэллэр-сүктэллэр).
Мэчиэт
Мэчиэт (مَسْجِد [ˈmæsdʒɪd] — «үҥэр-сүктэр сир») — ислаам итэҕэллээхтэр таҥараҕа үҥэр тутуулара, дьиэлэрэ. мини|220x220пкс|Масджид ал-Харам. Ислаам бастакы ытык тутуута. мини|220x220пкс|Масджид ан-Набави. Ислаам иккис ытык тутуута. мини|220x220пкс|Масджид Аль-Акса. Ислаам үһүс ытык тутуута.
Тыл үөскээһинэ
Тыл ис хоһоонун үксүн арааб тылыгар "сиргэ диэри тоҥхойон үҥүү-сүктүү" диэн ис суолталаах тылынан быһаараллар.
Бастакы дьаһаах хамыыһыйата
Бастакы дьаһаах хамыыһыйата — 1826 сыллаахха тахсыбыт "Положения о Ясачной комиссии" диэн докумуонунан 1827 сыллаахха үөскээбит түһээни саҥаттан көрөргө анаммыт хамыыһыйалар. Арҕаа уонна Илин Сибииргэ тус туһунан хамыыһыйалар үлэлээбиттэрэ. 1822 сыллаахха тахсыбыт устаабынан туора урдустары олохтоох, көс уонна хаамаайы (оседлые, кочевые, бродячие) диэннэргэ араарыыга олоҕурбута.
Эбиһээнэ оспата тарҕаныыта (2022)
Эбиһээнэ оспата диэн оспа ыарыы биир көрүҥэ, сахалыыта араҥ диэн буолар. 2022 сылтан бу ыарыы дьоҥҥо сыстан эрэр.
Рупия
thumb|350px|Үрүҥ көмүс рупия. Манньыакка Могол императора Аламгир II аата бэчээттэммит, хиджра 1172 сыла, 6-с сылын салайыытыгар. Манньыат XIX үйэ бастакы аҥарыгар Британия дьаһалтатынан оҥоһуллубут
Ру́пия (санскриттан — быһыы үрүҥ көмүс) — историяҕа киирбит Индия үрүҥ көмүһэ, эргииргэ XV үйэҕэ киирбитэ; Соҕуруу Азия кэккэ дойдуларын харчылара.
Михаил Ходорковский
Бэс ыйын 23 күнүгэр 1963 Москваҕа төрөөбүтэ, оҕо сааһа Украинаҕа Харьков куоратка ааспыта.
Дьадаҥы диэн буор кут ыарыыта
Үлэлиэн, хамсыан баҕарбат, сүрэҕэлдьиир, сытарын, сынньанарын, уһуннук утуйарын сөбүлүүр киһи олоҕор дьадаҥы буолара былыргыттан биллэр. Кини хамсаныылары оҥорорго аналлаах буор кута ситэ сайдыбатаҕыттан хамсаныылары оҥорор кыаҕа аҕыйыырыттан үлэни-хамнаһы кыайбат кыахтанар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 156 с.
Мамут, Муса
Муса Мамут бостуук Ягъи Мамут дьиэ кэргэнигэр, Узунджи дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Сэбиэскэй былаас кырыым татаардарын депортациялыыр кэмигэр, Мамут дьиэ кэргэнин, Ташкент уобалаһын, Мирзачульскай оройуонун, "Баяут" колхоһугар күүстэринэн көһөрөн илдьибиттэр. Онно, депортация бастакы сылларыгар, Муса икки эдьиийэ уонна икки кыра бырааттара хоргуйан өлбүттэр. Хайыыр да кыаҕа суох буолан уол 13 саастааҕыттан, хлопогы тутар пууҥҥа куруусчутунан үлэлии киирбит, онно сороҕор, өйүн сүтэриэр диэри кырбыыллар эбит. 1956 с. тохсунньу 10 күнүгэр, 4 эрэ кылаас үөрэхтээх эрээри, Муса Мамут, тыахаһаайыстыбатын мэхээнньиктэрин бэлэмниир училищеҕа киирбит. Ол үөрэҕин бүтэрэн, сопхуоска тракториһынан үлэлээбит. 1958 с. Зекия Абдуллаевалыын ыал буолан Янигюль куоракка (Ташкент уобалаһа) көспүт.
Муса Мамут аатынан Ялтаҕа, Судакка, Мирнойга, Донскойга уулуссалар ааттаммыттара, ону таһынан, Донскойга, 2009 с."Муса Мамут" диэн мусульман итэҕэллээхтэр общиналара арыллыбыта.
https://avdet.org/ru/2017/06/23/musa-mamut-kak-eto-bylo/
Wooclap
2023 сыллаахха Саха Сиригэр үөрэх эйгэтигэр киэҥник туттуллар.
Зимин Дмитрий Борисович
Биографията
1950 с. Москватааҕы авиационнай институт радиотехника факультетыгар үөрэххэ киирбит уонна 1957 ситиһиилээхтик бүтэрбит. Ол сыл Михаил Нейман профессор Институт кафедратын иһигэр олохтообут «Проблемалар лабораториятыгар» инженерынан үлэҕэ киирбит.
Сугомак күөл
Күөлгэ, Сугомак диэн, Захаров хайатын аттыттан, муора таһымыттан 545,63 м. үрдүктэн саҕаланар үрэх уута киирэр. Хоту уонна илин кытыллара чуолкайдык көстөллөр, бэс ойуурунан бүрүллүбт кристаллическай боруодаттан таҥыылаахтар.
Мандар
Мандар — ойуу-бичик, туох эмэ сиэдэрэй ойуута, силигэ.
Мамай
Москваны кытта сыһыан
1374 сыллаахха Москва уонна Мамай сыһыаннара букатыннаахтык буортулуммуттара.
Тохтамыһы утары сэрии
1380 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр Мамай сэриитэ Куликов кыргыһыытыгар хотторбута. Ол кыргыһыыга кини талбыт хаана Муһаммад Булак өлбүтэ. Бу түбэлтэ Тохтамыш хаан былааһын күүһүрдүбүтэ.
Ангелла Попова
Эстрада тыйаатырыгар
Дьанибэк
Олоҕо
Тас сыһыаннарга хотторуулар Маҥан Ордуу (Алтан Ордуу илиҥҥи өттө) Алтан Ордууттан туспа барарга санааларын күүһүрдүбүттэрэ. Ол түмүгэр Маҥан Ордуу хаана Чимтэй чахчытынан киин былаастан тутулуга суох буолбута. Ону таһынан Шибан сыдьаана Инсан-хаан бэйэтин харчытын таһааран саҕалаабыта, ол аата кимтэн да тутулуга суоҕун биллэрбитэ.
Асанбаев Нажиб
Райса. Пьесалар. Уфа. 1959 с.
Помолвка. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1964.
Счастье с неба. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1969 с.
Кыһыл Сулус уордьан(07.02.1945)
Тайдула
Олоҕо
Узбек хаан ойоҕо Байалун 1323 сыллаахха өлбүтүгэр Тайдула Алтан Ордуу хаанын саҥа кэргэнэ буолбута. Р. Ю. Почекаев этэринэн Байалун өлбөккө Узбек хаантан аҕатыгар Константинопольга күрээбитэ. Байалун аҕата Византия ыраахтааҕыта Иккис Андроник этэ.
Узбек хаан өлбүтүн кэннэ
Дьанибэктээх Тайдула нуучча таҥараһыттарын кытта ыарахан сыһыаннаах этилэр. Холобур, Дьанибэк таҥараһыттартан төлөбүр хомуйар буолбута, ол иннинэ Алтан Ордуу хааннара үгэс быһыытынан таҥараһыттары тыыппат этилэр.
Бүлтүрэй
Бүлтүрэй (ол эбэтэр Bültürei, былыргы саха тылыттан Бүтүннүү диэнтэн тахсыбыт, аныгы саха тылыгар Һонорейа диэн буолар, нуучча тылыттан киирбит Гонорея), венерическай ыарыы, кыыллар уонна дьоннор ииктиир сээбистэрэ илиҥэрэрин ыарыыта. Аһары күүлэйдьит дьахталлар уонна дьээдьэлэр, ону таһынан кэридэх ыттар ыарыылара.
Бэрдибэк
Муһаммад Бэрдибэк-хаан (быһа холоон 1310 — 1359)  — Чыҥыс Хаан сыдьаана, Алтан Ордуу ахсыс хаана (1357–1359), Дьанибэк хаан уола.
Бэрдибэк нуучча митрополитыгар Алексийгэ Церковь төлөбүртэн босхолонорун туоһулуур дьаралык биэрбитэ. 1358 сыллаахха Дьованни Квирини уонна Франческо Бону диэн Венеция урбаанньыттара хаантан Азовка уонна Провато куораттарга атыы-эргиэнинэн дьарыктанарга дьаралык ылбыттара.
Ыча
Киһи олоххо ылар миэстэтин быһаарыыга сахалар ыча диэн быһаарыыны тутталлар. “Ычата кыра” диэн эттэхтэринэ, бу киһи өйө-санаата бу таһымыттан кыайан өрө, тупсуу диэки сайдар кыаҕа суоҕун, кыранан дуоһуйарын быһаараллар.
Өй-санаа сайдыыны, үүнүүнү ситиһэр кыаҕа ыча диэн ааттанар. Киһи тугу эмэ оҥорор төрүт кыаҕа, күүһэ ыча диэн буолар.
Эдэр киһи ычата кыратыттан, билбэтигэр тэптэрэн биирдэ эмэтэ сыыһа туттан, элбэҕи иһэн, итирэн хаалара баар суол. Арыгыны элбэхтик иһэн куруук итирэр киһи ычата кырата, тулуура суоҕа биллэн хаалыан сөп. Кыра ычалаах киһи кыра арыгыттан итирэр, өйө көтөр.
Байыыны кыра ычалаах киһи ситиһэр кыаҕа кыра диэххэ сөп. Кэтэһэр, күүтэр санаата тиийбэккэ хааларынан ситиһиини, байыыны оҥороро аҕыйыан сөп. Өр кэмҥэ күүскэ үлэлээтэххэ, бардахха-кэллэххэ, хамсаатахха байыы ситиһиллэрин кыра ычалаах, тугу булбутун ыскайдаан иһэр киһи кыайбата кырдьык.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоххо туһаныыга ыча көмөтө улахан. Тиэтэйбит, ыксаабыт санааҕа куһаҕаны “үчүгэй” диэн кэбиһии ыча кыратын биллэрэр.
Санааны көтөҕүү
Туох да атын булкааһа, туустара суох ыраас ууну иһэрдэн эмис дьон ыйааһыннарын түһэрэн боруобалаан көрбүт Сергей Малоземов санаа күүһүн итэҕэйэргэ кыах биэрэр. 10 киһи боруобаҕа кыттыспытыттан 9 киһи ыйааһынын түһэрбит, онтон биир итэҕэйбэт киһи ыйааһына түспэтэх. (1). Арай бу боруобалаан көрүүгэ олус ыраас уу киһиэхэ тириэрдэр күүһэ аахсыллыбакка хаалбыт. Сахалар муус уутун иһэллэрэ бу быһаарыыга сөп түбэһэр.
Санааны көтөҕөргө анаан арыгы иһиитэ элбээһинэ түргэнник арыгыга ылларыыга тириэрдэр кыахтаах. Киһи санаата түһэрэ, хамсыыра элбэҕиттэн, арыгы иһиитэ эмиэ элбээһинэ арыгыга ылларыыны түргэтэтиэн сөп.
Хоҥорой
Дойду тутула
Улахан быһаарыылары ылынарга чыын диэн ааттаах Хоҥорой түөрт улуустарыттан хомуллубут сүбэ баар этэ. Холобур, 1627 сыллаах сүбэҕэ 700 киһи хомуллубута. Бу сүбэ быһаарыылаах оруолу кыргыс тойотторо оонньуур этилэр. Сүбэ "ордук" тойону талар уонна киниэхэ үрдүкү былааһы биэрэр этэ. Онон Хоҥорой дойдутун тутула талыылаах монархияҕа эбэтэр аристократическэй өрөспүүбүлүкэҕэ майгынныыр этэ.
Lucasfilm
2012 сылтан 76% акциятын Walt Disney тутар.
Удмуурт тылын аан дойдутааҕы күнэ
Удмуурт тылын аан дойдутааҕы күнэ — удмуурт тылын кыһалҕаларыгар болҕомто тардаары бэлиэтэнэр күн. Түмэччилэр (уопсастыбанньыктар) көҕүлээһиннэринэн 2018 сыллаахтан бэлиэтэнэр.
Кристоф Саттер
Биографията
Ол кэмҥэ Кристоф ООН килиимэт уларыйыытыгар кэнбиэнсийэтигэр ыҥырыллан үс сыл үлэлээбит.
2005 сыл сайыныгар MBA (Торонто (Канада) истиэпэнин ылбыт.
Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ
Штаб-квартира Анкарааҕа баар, тэрилтэ билиҥҥи генеральнай дириэктэрэ — Дюсен Касеинов,  Казахстан култууратын урукку миниистирэ.
Суэц ханаала
Историята
1859 сыллаахха Universal Suez Ship Canal Company Суэц ханаалын тутуутун саҕалаабыта уонна 10 сылынан бүтэрбитэ. Бастакы хараабыл 1867 сыл Олуннньу 17 күнүгэр ааспыта. Арыллыытын церемониятыгар анаан Джузеппе Верди Аида оператын айбыта.
1967 сыллаах алта күннээх сэрии буолар бириэмэтигэр ханаал 1975 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр дылы сабылла сылдьыбыта. Ол иһин ХНТ эйэ харабылын күүһэ туруоруллубута, онно сэрии буолбатын диэн.
Джонатан Свифт
1667 сыллаахха сэтинньи 30 күнүгэр Дублиҥҥа төрөөбүт. Аҕабыыт эһэтэ Англияттан Ирландияҕа дьалхаантан сылтаан көспүт. Төһө да ааҥыл төрүттээҕин иһин ирландецтарга үтүө сыһыанынан кинилэр ытыктабыллларын ылбыт.
Райан Эллис
Биографията
1984 сыллаахха Питтсбург куоракка Эндрю Эллис уонна Полин Миддлтон Эллис дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Брейдентонҥа Манати орто оскуолатыгар үөрэммит.
Татаар аан дойдутааҕы кэҥгириэһэ
Бэрэстээтэллэр
2002 сыллаахтан — Закиров Ринат Зиннурович (1948 с. т.), ТӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, заслуженный работник культуры Республики Татарстан, устуоруйа билимин дуоктара, «Казань» Национальнай-култуурунай киин дириэктэрэ, ТӨ Судаарыстыбаннай Сэбиэтин төрдүс ыҥырыылтын дьокутаата (2009).
Корнилов Анатолий Алексеевич
Корнилов Анатолий Алексеевич — сахалыы тыллаах маннайгы психиатр, Кемерово медакадемиятыгар профессордаабыта.
Айхан Ышик
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%AB%D1%88%D0%B8%D0%BA
Үллэстии
Сиртэн хостонор баайы, гааһы, ньиэби билигин дэлэччи атыылыыр Россияҕа салайааччылар, баайдар үллэстиини бэйэлэрэ баһылааннар аһара байаллара элбээтэ.
"Холбос" Респотребсоюз
Үөһээ Бүлүү улууһа
Бастакы сылларга райпотребсоюз 714 киһи пайщиктааҕа, 784 солкуобай паай усунуостааҕа, 13 маҕаһыыннааҕа, барыта 47 үлэһиттээҕэ, сыллааҕы табаарын эргиэнэ 25 тыһыынча солкуобай этэ.
Үллэстии
Сахаларга булду үллэстии диэн быһыы элбэхтик туттуллар. Бары кыттыһан бииргэ бултаан баран тэҥ гына үллэстэн кэбиһии былыргы кэмнэргэ үөскээн баран, билигин да куруук туттуллар. Урукку кэмҥэ аймахтыылар бэйэ-бэйэлэриттэн ордук кытаанахтык тутуллар эрдэхтэринэ тэҥнээн үллэстиини куруук туһаналлара. Хайа эрэ ыал быйыл идэһэтэ суох хааллахтарына, ыалларын идэһэлэриттэн тииһинэр, амсайар кыахтаналларын үллэстии үөскэтэрэ. Идэһэтэ суох ыалга хатаҕалаан бэрсэллэрэ.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн тугу эмэ үллэстэргэ иитии, үөрэтии хайаан да ирдэнэр. Туппутун ыһыктыбат киһи хайҕаммат, дьону кытта бииргэ олорууга ыарахаттар үөскүөхтэрин сөп.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьон бары бииргэ үлэлээн муспуттарын холбоон баран бары тэҥҥэ кэриэтэ, төһө үлэни-хамнаһы оҥорбуттарыттан көрөн үллэстэллэрэ, хамнас аахсаллара, пиэнсийэ ылаллара. Салайааччылар хаһан баҕарар бэйэлэригэр элбэҕи ылыахтарын сөбүттэн, ылар хамнастара аналлаах аһара барбат хааччахтааҕа, ол оннугар араас элбэх босхо көмөлөрүнэн туһаналлара. Кириэмил кырдьаҕастара коммунизм олоҕор олороллор диэн этэллэрэ чахчы этэ. Барыта кэриэтэ бэлэмҥэ олорбуттара.
Мисима Юкио
«Общество щита» уонна «Море изобилия» (1965—1970)
1965 сылтан саҕалаан 1967 сылга диэри «Сааскы хаар» диэн роман хас да аҥыга арахсан сурунаалларга тахсар. Бу айымньы «Море изобилия» диэн үс чаастаах буддизм идеяларыгар анаммыт улахан үлэ бастакы чааһа этэ. Мисима этэринэн кини айар үлэтин сүрүн айымньыта буолуохтаах. Бу сыл «Маркиза де Сад» диэн пьеса тахсар. Олоҕун бүтэһик сылларыгар Мисима хаста да литератураҕа Нобель бириэмийэтын ыларга туруорсар.
"Холбос" Респотребсоюз
ХОРО КООПЕРАТОРДАРА
1.		Попова Светлана Николаевна 2.		Андреев Василий Степанович 3.		Иванов Иван Алексеевич 4.		Дягилева Ирина Серафимовна 5.		Данилов Семен 6.		Николаев Николай Сергеевич – бастакы товаровед 7.		Михайлов Семен Николаевич
Сэрии ветераннара: 1.	Касьянов Василий Гаврильевич–(1911-1980); Хоро сельпо складчига, сэрии инвалида, «Аҕа дойду сэриитэ» орден II степеннээх кавалера. 2.	Петров Тихон Прокопьевич–(1924-1978); Хоро 3.	Прокопьев Кирилл Гаврильевич 4.	Саввинов Николай Петрович 5.	Капитонов Семен Степанович
1.	Поскачина Марфа Филипповна 2.	Михайлова Христина Лазаревна 3.	Федоров Николай Николаевич 4.	Николаев Михаил Тарасович
БООТУЛУУ КООПЕРАТОРДАРА
Оноҕотчут ларега: Деллохова Анна Михайловна Көтөрдөөх:
ОҤХОЙ КООПЕРАТОРДАРА
Маҕаһыын өрдөөҕүтэ «Өҥ Көлүйэ» диэн сиргэ турара. Атыыһытынан Павлов Николай Герасимович диэн киһи үлэлээбит. 1938-1943 сс. Алексеев Давыд Николаевич үлэлээбит. 1950-с сылларга маҕаһыын «Өтөх Көлүйэҕэ» көһөрүллүбүт. Онно Васильев Афанасий Яковлевич-Сыыкыр атыыһыттаабыт. Оҥхой маҕаһыына бастаан Далыр СПО-гар бас бэринэр этэ, онтон 60-с сыллар бүтэһик эргинигэр Хоро СПО-ҕа холбуспут.
Торотоев Григорий Васильевич
Торотоев Григорий Васильевич — Бүлүү уокуругун куттал суох буолуутун кэмитиэтин чилиэнэ, Бүлүү улууһун Сэбиэтин дьокутаата, Орто Бүлүү улууһун байыаннай хамыһаара, милииссийэ начаалынньыга.
Үлэтэ-хамнаһа
Сибиир лааҕырыттан (СИБЛАГ) босхолонон кэлэн баран, 1936 с. Уус Майа оройуонугар Усть-Миль сэлиэнньэтигэр үлэлиир. 1948 сылтан ыла Сангаарга шахтаҕа үлэлиир, таас чох тиэйиитигэр сылдьар. 1954 с. дьиэ кэргэнин кытта Таас Тумуска көһөн кэлэр. Онно геофизическай партияҕа оробуочайдыыр.
"Холбос" Респотребсоюз
МЭЙИК КООПЕРАТОРДАРА
1.		Федотов Иван Григорьевич 2.		Федотов Василий Иванович (Мотос) 3.		Яковлев Василий Яковлевич Сис Мэйигэ: 1.		Семенов Лука Иннокентьевич
Яковлев Афанасий Яковлевич Иванова Мария Степановна
Евангелизм
Саха Сиригэр 31433 киһи евангелия буолар, олортон 5332 сахалар буолаллар.
Билии-көрүү
Билии-көрүү кэҥээн иһэр. Олоххо туох саҥа баарын барытын киһи билэрэ уустугурда, кыаллыбата элбээтэ. Үрдүттэн, саба быраҕан элбэҕи билэ сатааһын көтүмэх буолуу, солумсаҕырыы улаатарын үөскэтэриттэн сэрэнии, харыстаныы ирдэнэр кэмэ кэллэ. Тугу барытын билэр курдук кэпсэниини сахалар сөбүлээбэттэр, “Уу-хаар тыллаах” диэн итэҕэйбэттэр, туораталлар.
Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥордоххо сыыһа-халты буолан тахсара олох аҕыйыыр. Бу үөрэҕи тутуһар киһини сахалар киһи быһыылаах диэн ааттыыллар уонна олохторугар туһанан оҕолорун киһи быһыылаах буолууга иитэллэр, үөрэтэллэр.
Дьон өйө-санаата ситэ сайда, билиилэрэ кэҥии илигиттэн туттуллар сокуоннары билбэттэр. Биирдэ иһиттэхтэринэ даҕаны аахайбакка хааллараллар. Ону тэҥэ араас элбэх олоххо туһата суох сокуоннары дьон арааран билэллэриттэн соруйан толорботтор. Ол иһин хайаан да бу сокуоннары барытын үөрэтии, дьоҥҥо тириэрдии эрэйиллэр көрдөбүл буолар. Тэлэбиисэр араас элбэх программаларыгар аналлаах сокуоннары билиһиннэрэр, дьоҥҥо тириэрдэр, үөрэтэр передачалар куруук баар буолуо этилэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ оҕо улаатан иһэн киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын аан бастаан арааран билэ үөрэннэҕинэ, олору оҥорбот кыаҕа улаатарын табан туһанар. Лаппа аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары билэн, олору оҥорботоҕуна үчүгэй быһыылары элбэҕи оҥоруон сөп.
Түүйүү
Айылҕа бэйэтэ киһини харыстыыр, ыарахан кэмнэригэр көмөлөһөр, күүс эбэн биэрэр. Оҕолору ордук харыстыыр. Айылҕа көмөлөһөн мумматах оҕолор кэпсээннэриттэн билиэххэ сөп.
Үлэлээн, кэлэн-баран сылайбыт оҕоҕо эбэтэ түүлүгэр киирэн көрө-харайа, аһаабыт остуолун хомуйа сылдьара көстүбүтэ “Эбэбин көрбүтүм” диэн кэпсээҥҥэ суруллар. Ийэ түүлгэ киирэн көстүүтэ доруобуйаны көрүнэ сылдьар кэм кэлбитин биллэрэр.
Туһаныллыбыт литература
1. “Чолбон” сурунаал. 3 / 2018.
Clariant
Clariant — Швейцария химическай эттиктэри оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 1995 сыллаахха Sandoz тэрилтэттэн арахсан туспа көҥүл барбыта.
Талер
[[Ойуу:Talers.ru.jpg|thumb|300px|right|Хаҥастан уҥа, бастакы кэккэ:
Кыһыл панда
мини
Талер
Талер тарҕаныыта
Итини таһынан экю аҥара, экю чиэппэрэ, 1/12 экю, 1/24 экю сыаналаах 917 пробалаах үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут манньыаттар эргииргэ тахсыбыттара.
Төгүрүк (тугрик)
1 тугрик 100 мунгуга (мөнгө, ) тэҥнэһэр. Мөнгө монгол тылынан «үрүҥ көмүс», «харчы», «манньыат» диэн суолталаах. Билиҥҥи кэмҥэ мунгу туһаныллыбат.
SABIC
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор
Батурин
Батурин (Батурин) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 2 758 (2011).
Судан фунта
Аан дойдутааҕы бэлиэтэниитэ — SDG. Бастакытын 1957 сылтан 1992 сылга диэри киллэриллэ сылдьыбыта. Онтон 2007 сылга диэри тохтуу сылдьан баран, эмиэ киллэриллибитэ. Египет фунтун кытта Халаиб үс муннугун бигэргэммит харчыта. 1 фунт - 100 динар. 2011 сылга, Со5уруу Судан арахсыбытын, кэннэ, сана харчы таhаарыахтаахтар этэ. Туттууга 1, 2, 5, 10, 20, 50 фунтаах кумааҕы харчы баар.
Грегори Диз
Грегори Диз билиминэн дьарыктанарын таһынан, The Bridgespan Group, Inc. Кэтээн көрөр сэбиэтигэр уонна да атын онуоха ханыылыы тэрилтэлэргэ үлэлээбитэ; Аан дойдутааҕы экэнэмиичэскэй форумун социальнай инновацияҕа салаатыгар бэрэссэдээтэллээбитэ; Journal of Social Entrepreneurship уонна Social Enterprise Journal сурунааллар эрэдээктэрдэрин сэбиэтигэр киирбитэ; Kauffman Foundation тэрилтэҕэ үлэлээбитэ.
Мальтаҕа чума эпидемиялара
1530 сыл иннинэ эпидемиялар
1347 сыл альтынньы ыйыттан саҕалаан Хара Өлүү диэн ааттаммыт чума пандемията Сицилияҕа баар Мессина куоратыгар кэлбит хараабылтан саҕаламмыта. Сорох иһитиннэриилэринэн Мальтаҕа 1348 сыллаахха пандемия кэлбитэ диэн суруйбуттар, тоҕо диэн икки арыылар икки ардыларыгар экономика уонна муора сибээстэр баалларыттан. Ол гынан баран пандемия Мальтаҕа хайдах ааспытын туһунан информация суох.
Хаккяри (ил)
Нэһилиэнньэтэ
2009 сыллаахха провинция нэһилиэнньэтин ахсаана 236 581 киһиэхэ тиийбит. Улахан аҥаара -- курдар, ассириецтар уонна криптоэрмээннэр..
Ичня
Ичня (Ічня) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 781 (2011).
Kontroll
Нимрод Антал киинэни бэйэтэ суруйбут сценарийынан уhулбута. Сүрүн оруолларга оонньууллар Шандор Чаньи, Золтан Мучи, Чаба Пиндрох. Kontroll аан дойдутааҕы премьерата 2003 сыл сэтинньи 20 буолбута. Европа уонна Хоту Америка араас киинэ фестивалларыгар көрдөрүллүбүтэ. Чикаго омуктардааҕы киинэ фестивалын "Gold Hugo Award" уонна Канн киинэ фестивалын "Un Certain Regard" биһирэбиллэрин ылбыта.
Готовцев Павел Петрович
Ленинград блокадатын туһунан литератураҕа, историческай наукаҕа хайа кыргыһыылардааҕар да ойоччу тутан ахтыллар. Онтон биһиги бу улуу куорат иһини хааннаах кыргыһыыларга кыттыбыт биир дойдулаахтарбыт туһунан билэ-көрө сатыыр ытык иэстээхпит.
1941с. бэбиэскэ тиийэн кэлбитэ. Барыта 9 буоланнар Чурапчы РВК –нан ыҥырыллан атырдьах ыйын 11 күнүгэр дойдуларыттан арахсыбыттара. 1942с. кулун тутар 9 күнүгэр аан бастаан атаакаҕа киирбит күнүн Байбал маннык ахтара: «Ыраах көстөр үрдэл сири ылыахтаахпыт диэн бирикээстээбиттэрэ». Күнүһүн хаары хаста-хаста тобулу түһэн сытабыт. Түүнүн хараҥарар, ол кэмҥэ иһирдьэ киирэ сатыыбыт. Сарсыарда сырдаатар эрэ ытыалаһыы саҕаланар, киэһээ бороҥуй буолуута арыый сэллиир. Ити курдук икки өттүнэн 5 күнү быһа мөҕүстүбүт. Кулун тутар 16 күнүгэр сарсыарда фашистар хас да чаастаах артеллирийскай атаака оҥордулар. Сотору сотору снарядтар түһэн эстэр тыастара ньиргийэн олорор. Онтон эмискэ хаҥас илиим ньир гынна снаряд оскуолката илиибин үлтү көтөн ааста.Ону былаатынан саба тардан баран кэннибинэн үҥэн баран истэхпинэ өр буолбата винтовка буулдьата бүлгүнүм уҥуоҕун супту көтөн кэбистэ. Өйбүн сүтэрэ-сүтэрэ өйдөнөн кэлбин. Буулдьа киһини өндөппөт снарядтар сотору-сотору кэлэн түһэллэр. Снаряд түспүт боруоҥкатыгар нэһиилэ сыыллан киирдим хас да өлбүт киһи сытарыгар быыстарыгар киирэн сыттым. Онтон төһө өр өйө суох сыппыппын билбэппин, биирдэ өйдөнөн кэлбитим ыт үрэрин курдук саҥа иһиллэр.Хараҕым кырыытынан көрдөхпүнэ үөһээ 4 киһи күлүгэ көстөр. Биирдэстэрэ аллараа түһэн сытар дьону тэбиэлээтэ дьолго мин түгэххэ сытар буолан таарыллыбатым быһыылаах. Дьэ ол курдук өйө-төйө суох сыттахпына санитардар булан ылан санчааска таһаарбыттар этэ. Бу уоттаах охсуһууттан тыыннаах ордон дойдутун буларыгар боростуой саха уола аар тайҕаҕа тоҥуу хаары кэһэн булду сонордоон туора маары хаампыта улахан көмө буолбута, 12 төгүл бааһыран кыргыһыы толоонуттан тыыннаах ордон төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлбитэ.
Кыыс омук анала
Кут-сүр үөрэҕин саҥалыы үөрэтэн буор кут диэн киһи бары быччыҥнарыгар үөскүүр өйү-санааны быһаарар мунньуллуу буоларын уонна эр киһи сиэмэтин кытта буор кута дьахтарга бэриллэрин быһаарбыппыт кэнниттэн омук сайдыытыгар улахан туһалааҕа билиннэ. Ыраас кыыс эрэ эр киһини утумнуур оҕону төрөтөрө быһаарыллан кыргыттары саҥалыы сыаналааһын уонна харыстааһын олоххо киириэ этэ.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар уол уонна кыыс эмиэ сөп түбэһэллэр. Хайа аймахтары элбэтэллэриттэн уонна сайыннаралларыттан тутулуктанан икки өрүттэрэ арыллар:
Эрдэттэн кыыһа алдьаммыт кийиит сыанабыла түһэрэ. Дьонугар төттөрү да ыытан кэбиһээччилэр көстөллөрө. Ол барыта төрүт уус аймахтар хас эмэ көлүөнэлэр усталарына сайдыбыт буор куттарын харыстыыллара үгэскэ кубулуйан сылдьарын толоруу буолара.
Мена (куорат)
Мена (Мена) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 525 (2012).
Беовульф
Беовульф биир эпос хомуура быһыытынан тиһиктэниэн иннинэ араас сорохторо тыл этиитинэн дьон-сэргэ устун тарҕанар буолуохтарын сөп диэн үөрэхтээхтэр сабаҕалыыллар. Беовульф номоҕо герман төрүт итэҕэлэ баһыйар кэмигэр айыллыбыт дииллэр. Ол гынан баран кини иһигэр син добоччо христиан матыыптара бааллар. Бу туһунан үөрэхтээхтэр мөккүөрдэрэ бара турар: былыргы номохторго христиан матыыптарын хойутуу эппиттэр дуу эбэтэр айымньыһыта бэйэтэ христиан киһи эбитэ дуу? Бу икки мөккүөрдээх барылтан арыт барылы тутуһааччылар эмиэ бааллар. Беовульф суруллубут тыла сүрүннээн былыргы аангыл арҕаа сакс түөлбэ тыла. Онуоха аангыл атын түөлбэ тылларын дьайыылара эмиэ бааллар. Бу барыта номох Англия араас сирдэринэн уһун уустук сайдыы суолун ааспытын көрдөрөр. Беовульф эпоһун соҕотох хаалбыт суруйуута Ноэль кодекса диэн биллэр. Кини Британия библиотекатыгар харайыллар.
Англосаксоннар
Англосаксоннар (Anglo-Saxons) диэн былыргы герман омуга. Үөскээбит дойдулара Германия уонна Ютландия. 5 үйэ ортотуттан саҕалаан Британия арыыларыгар көһөн кэлэн олохтоох кельт омуктары кытта сэриилэспиттэрэ. 7 үйэ саҥатыгар билиҥҥи Англия сирин баһылаабыттара. Англосаксон бас биистэрэ - аангыллар, сакстар, юттар, фризтар. Англосаксоннар аныгы Аангыл омук өбүгэлэрэ буолаллар.
Хоруоллуктара
Англосаксон улахан хоруоллуктара:
Үһүс хонугар атаарыы
Салгын кут ыра санааларын көстүүлэрэ элбэхтэ хатыланан үгэскэ кубулуйдахтарына киһиэхэ Ырай диэн ааттанар албын дойдуну бу баар курдук көрдөрөллөр. Ыараханнык ыалдьан өлө сыһан баран үс хонук иһинэн өйдөнөн кэлбит дьон бэйэлэрин баҕа санааларын чахчы баарын курдук көрбүттэрин кэпсииллэрэ ону дакаастыыр.
Олоҕун устата киһи элбэх араас айыылары оҥоруон сөп. Олортон үгүстэрэ кыайан табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаҥҥа кубулуйаллар, куһаҕаны элбэтэллэр. Ону тэҥэ, киһи ыксыырыыттан, тиэтэйэриттэн бэйэтэ сыыһа-халты туттунан, үчүгэй да буолуон сөптөөҕү куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһиэн сөп. Ол иһин киһи оҥорор элбэх саҥаны айыыларыттан биир эмэ туһаны оҥорон, олоххо туттуллар кыахтанар. Ол иһин айыы диэн тыл куһаҕана элбэҕин “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа биллэрэ сылдьар. Саха тылын үөскэппит ойууннар, үрүҥ айыылар бу тыл суолтатын быһаарыыга сыыспатахтара итинник дакаастанар.
“Өлбүт киһи аһыыта үс хонуктаах” диэн өс хоһооно өлбүт киһини үс хонук устата ахталлара, аһыйаллара элбэҕин биллэрэр. Үс хонугунан киһини көмөн кэбистэхтэринэ, тэйсии улаатан ахтыы, аһыйыы аҕыйыырын өс хоһооно бэлиэтиир. (2,176).
Өлбүт киһини көмүүгэ, атаарыыга бары аймахтара, билэр дьоно, бииргэ үөрэммиттэрэ, үлэлээбиттэрэ сылдьаллар.
Нед Тозун
Биографията
Нед Тозун көмпүүтэрдэр номуукаларыгар уонна систиэмэлэригэр бакалавр истиэпэнин ылбыта, онтон - Стэнфорд үнүбүрсүтүөтүгэр МВА истиэпэнин (2007).
Кызласов Леонид Романович
Леонид Романович Кызласов (24.03.1924 – 24.07.2007) — сэбиэскэй кэмнээҕи Арассыыйа археолог-востоковеда, Сибиир, Орто уонна Киин Азия устуоруйатын уонна этнографиятын анал үөрэхтээх чинчийээччитэ, үөрэтээччитэ. 1967 сыл муус устар 15 күнүттэн устуоруйа билимин дуоктара, 1969 сыл от ыйын 18 күнүттэн профессор, МГУ биллиилээх профессорын үрдүк аатын ылбыта.
Central African CFA franc
КФА франката Габон, Камерун, Конго, КАР, Чад уонна кэнники холбоспут Экваториальнай Гвинея дойдуларыгар туттуллар. 100 сантимтан турар.
Эндрю Мосон
Эндрю Мосон, Барон Мосон (Andrew Mawson, Baron Mawson; төр. сэтинньи 8 күнэ 1954 сыл) — британия түмэт урбаанньыта, политик, уопсастыбаннай уонна таҥара үлэһитэ, ОРК капеллаана.
Лондон Тауэр-Хамлетсыгар «Бромли-бай-боу киин» (Bromley by Bow Centre), түмэт урбаан бириинсиптэринэн үлэлиир, тэрийээччитинэн уонна бирисидьиэнинэн буолбута.
Былаас өттүттэн биһирэбил ыллар да, Мосон ол былааһын, Улуу Британияҕа социаальнай эйгэҕэ ыытар бэлиитикэтин, кириитикэлиир.
Тубалар
Ахсааннара, ханна олороллоро
Иогач: 220 киһи.;
Бобровица
Бобровица (Бобровиця) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 222 (2015).
China Film Group Corporation
China Film Group Corporation — Кытай дойду саамай бөдөҥ киинэ устар уонна тарҕатар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан киинэ устар тэрилтэ. Сүрүннээн Sony конгломераты кытта медия эйгэҕэ алтыһар, оһуоба киинэ устуутугар.
Тохсус хонугар атаарыы
Ийэ кут диэн киһи өйүн-санаатын төрүт кута. Бу өй-санаа оҕо кыра эрдэҕиттэн үгэстэртэн хомуллан үөскүүрүттэн төрүт кут диэн ааттанар. Оҕо аан маҥнай билбит үгэстэринэн ийэтин көмөтүнэн иитиллэриттэн ийэ кут диэн ааттаммыт уонна оҕо өйө-санаата сайдарыгар ийэ ылар улахан оруолун биллэрэр. Ол иһин ийэ кут иитиллэр диэн бэлэм билиилэринэн толорулларын этэллэр.
Сахалар оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэрин билэллэриттэн “Хара харахтаахха көрдөрбөккө” улаатыннараллар этэ. Ол аата оҕо иитиитин бэйэлэрэ эрэ оҥороллор, үчүгэй диир быһыыларын элбэхтик оҥотторон үчүгэй үгэстэнэрин ситиһэллэр. Үчүгэй үгэстэрдээх киһи үчүгэй быһыылары элбэҕи оҥорор кыахтанарын туһаналлар.
Сиэркилэҕэ аһара элбэхтик көрүннэххэ киһи көрүҥэ онно иҥэн, олорон хаалар диэн өйдөбүл баар. Эт-сиин өлбүтүн кут билбэтиттэн, мээнэ көрдүү сылдьан сиэркилэҕэ иҥэн хаалбыт көрүҥүн көрөн онно хаалан хаалыан, үөр буолуон, бу ыалы аймыан сөп.
1. Үтүө, үчүгэй, олоххо туһаны аҕалар үгэстэр.
2. Киһини куһаҕаҥҥа тириэрдиэхтэрин сөптөөх үгэстэр.
Үгэс буолбут өйдөр-санаалар киһи ийэ кутун үөскэтэллэр. Өлүү диэн киһи этэ-сиинэ өлөр, хаалар, көмүллэр. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата, ийэ кута, үгэстэрэ ыһыллан Үөһээ дойдуга тахсан айыы буолан сылдьаллар. Манна ханнык айыы; үрүҥ, үчүгэй дуу эбэтэр хара, куһаҕан айыы буолаллара киһи үйэтин устата оҥорбут быһыылара хайдахтарыттан эрэ тутулуктанар.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
2. Өй-санаа. Өй-санаа үс; буор, ийэ, салгын куттарга уонна сүр диэҥҥэ арахсар. Киһи этэ-сиинэ өллөҕүнэ өйө-санаата ыһыллан, туспа барар, ураты, айыыны үөскэтэр өттүлэрэ айыы буолан Үөһээ дойдуга уһуннук сылдьыахтарын сөп.
Киһи соруйан эбэтэр, сыыһа туттунан оҥорбут куһаҕан быһыыларын хара айыы диэн ааттаан умналлар, хааллараллар. Ол иһин киһи өллөҕүнэ туох үчүгэйи оҥорбутун эрэ ахтан, эдэрдэргэ тириэрдэн үрүҥ айыы оҥороллор. “Киһи үчүгэйэ өллөҕүнэ эрэ тахсар” диэн этии киһи үчүгэйи эрэ оҥорбутун ахтары, умнубаты, үрүҥ айыы оҥорору быһаарар.
Песо (Куба)
Банкноталар
1872 с. — Гавана Испанскай Баана — 5, 10, 25 уонна 50 сентаво, 1 уонна 3 песо.
Вали-хан
Вали-хан
Султан Уали аҕатын Орто Азиятааҕы уонна Джунгариятааҕы похуоттарыгар кыттыбыта. 1769 с. Кытайга ыытыллыбыт казаах посольствотын салайбыта. 1781 с. атырдьах ыйыгар, аҕата Абылай хан өлбүтүгэр, кини кэриэһинэн, норуот мунньаҕа Орто жуз саҥа ханынан улахан уолун Уали ханы талбыта.Кини, Орто жуз ханынан талыллыбытын билинэллэригэр көрдөһөн, ол туһунан Петербурга уонна Кытайга биллэрбитэ.
Уали-хан, аҕатын Аблай хан дьыалатын салгыы ыыппыта,ол курдук посольствотын Цинскай Кытайга 1782, 1787, 1791, 1795, 1803, 1809 сс., оттон, ыраахтааҕылаах Арассыыйаҕа:1781, 1784, 1787, 1798 сс.ыыталаабыта.
Шиллинг
right|thumb|300px|Шиллинг, [[Улуу Британия 1853. Виктория.]] thumb|300px|Аудио «shillings» [[Ааҥл тыла|ааҥл тылынан]]
Доможаков Николай Георгиевич
Олоҕун олуктара
Степан Павлович Ултургашев – Хакасия учуонайа. Хакаас уокуругар Политов аулугар кулун тутар ый 1 күнүгэр 1930 сыллаахха төрөөбүт, кулун тутар ый 28 күнүгэр 2004 сылллаахха бу күн сириттэн барбыт. Кини Сэбиэскэй кэмҥэ Арассыыйаҕа биллэр историк, 1956 сылтан история билимин хандьытаата. 1989 сылтан история хаапыдыратын профессора, Абакааннааҕы Судаарыстыбаннай педагогическай институт  1977-1994 cc ректора, 1974 сылтан РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Mitsui & Co.
Mitsui & Co. 80% өлүүтүн Mitsui Group конгломерат бас билэр (онно кини 743 тэрилтэлэртэн биирдэстэрэ эрэ буолар глобальнай конгломератка).
Вилли Смитс
Вилли Смитс (Willie (W.T.M.) Smits; төр. олунньу 22 күнэ 1957 сыл, Верт (Weurt), Гелдерланд, Нидерланды) — Нидерланды уонна Индонезия учуонайа, микробиолог, эколог, активист, уопсастыбаннай диэйэтэл, чунуобунньук, түмэт урбаанньыт уонна менеджер, ойуурдары харыстааччы уонна кыыллар бырааптарын араҥаччылааччы.
Түүр омуктар тылларыгар майгыннаһар тыллар. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
3. Дмитрий Иванов. Алтаистика кэмпириэнсийэтэ. Кыым.2016.
Вилли Смитс
Биографията
1990-с сыллар саҕаланыыларыгар Tropenbos International пуонда уонна дойду тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ бииргэ оҥорбут бырайыактарын салайбыта.
2001 сыллаахха Томохоҥҥа (Tomohon) (Хотугу Сулавеси, Индонезия) Masarang (индон. Yayasan Masarang) пуонданы арыйбыт, пуонда түмэт урбаан бириинсиптэрин тутуһан Индонезияҕа социаальнай уонна экологиическэй  кыһалҕалары быһаарар.
Саахар собуотун бырайыага 6285 дьиэ кэргэни үлэнэн хааччыйар уонна 200 000 кв. м иэннээх ойууру харыстаабыт.
Түөрт капеллан
«Дорчестер» Нью-Йорктан 1943 сыл тохсунньу 23 күнүгэр тахсыбыт уонна Гренландияҕа аттаммыт. 900 кэридҥэ пассажирдаах эбит, гражданскайдар уонна байыаннайдар. Хараабыл SG-19 диэн конвой састаабыгар киирэрэ. Конвойга өссө SS Lutz уонна SS Biscaya диэн транспортнай хараабыллар, кинилэри Tampa, Escanaba уонна Comanche диэн катердар харабыллыыллара. Сулууспалаахтар үгүстэрэ ханна баран иһэллэрин билбэттэрэ.
Олунньу 4 күнэ буолар түүнүгэр U-223 подлодка Ньюфаундленд аттыгар торпеда ыытан "Дорчестеры" таппыта. Арыаллыыр катердар ону билбэккэ инники баран хаалбыттара.
Күннэй (ырыаһыт)
Эрэ — фотограф Виктор Ли-Фу. Икки оҕолоохтор.
Көмүс сүргүөр күнэ
Ис хоһооно
Бу күн Улуу Айыы Тойон үрүҥ көмүс сүргүөрэ түһэр.
Талат Текин
Туроктар XI – XIII үү. Малай Азияҕа көһөн кэлбит оҕустар  (огузы) уонна туркменнар диэн сүөһү ииттэр көс омуктартан үөскээн тахсыбыттар. Омук быһыытынан туругуруулара XV үйэттэн саҕалаан XX ү тиийэ салҕанан барбыта. 1923 сылга диэри туроктар бэйэлэрин османнарбыт дэнэллэрэ. Османскай империя сууллубутун кэннэ баһылыктара Мустафа Кемаль Ата-Тюрк ааппытын уларытыахха диэн этиитин ылыммыттара'''. Кемаль Ата-Тюрк''' – туроктар национальнай геройдара.
Түөрт уонус хонугар атаарыы
Аймахтыылар бэйэ-бэйэлэриттэн чугас, кэккэлэһэ да, көмүллүөхтэрин баҕараллар, ону көмөөччүлэр кыахтара баарынан толоро сатыыллар. Бу быһаарыы аймахтыылар буор куттарын тардыһыытынан быһаарыллара оруннаах.
Саҥа сири арыйан киһини көмнөххө атын киһи өлүүтэ тахсыа диэн сэрэнэллэр. Ону тэҥэ, киһи өлбүтүн кэнниттэн үс сыл иһинэн аймаҕа киһи өллөҕүнэ “Батыста”, эбэтэр “Илдьэ барда” диэн этэллэр. Бу быһаарыы киһи өлбүтүн кэнниттэн араас сиэрэ-туома үс сылынан оҥоруллан, толоруллан бүтэллэрин биллэрэр.
Пфенниг
XIX уонна XX үйэлэр пфеннигтэрэ
ФРГ 1 пфеннига алтан араҥатынан кутуллубут ыстаал ядроттан турара (16,5 мм диаметрдаах). 2 пфенниг манньыаттар 1968 сылга дылы чаҥтан (боруонсаттан) быһыллар этилэр, онтон 1 пфенниг курдук матырыйаалтан оҥоруллубуттара. 5 уонна 10 сыаналаах пфеннигтэр дьэс алтантан ыстаал ядроны кытта оҥоһуллаллара.
Пенни
«Пенни» ниэмэс пфеннигын, скандинавскай пеннингы, польскай фенигы уонна Босния уонна Герцеговина пенязын, фенингын кытары биир төрдүлээхтэр.
Окдай, Ахмед Тевфик
Категория:Осман импиэрийэтин үрдүкү салалтата]]
Намжил Нимбуев аатынан бэйиэттэр турнирдара
Туһаныллыбыт литература:
1.      Урсун. Дууһа докумуонуттан. Чолбон. 1992.  № 1.
TikTok
Кытайга «Дуинь " (кит. Ол курдук, күннээҕи түбүк. «TikTok «уонна» Доуоинь " ис хоһоонунан буолаллар, ол эрээри, Кытайга цензурнай хааччахтарга сөп түбэһиннэрэн туспа сервердэргэ үлэлииллэр. Лос- Анджелес, Нью- Йорка, Лондон, Парижка, Москва, Берлин, Дубай, Мумбаи, Джакартаҕа, Сеулга уонна Токиоҕа бааллар.