cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Программалааhын тыла
Программа мультипарадигменнай тыла
Программалааһын биир саамай ситиһиилээхтик мультипарадигеннаах тыл быһыытынан сомоҕолуур чиэппэр, сомоҕолуур, процедурнай уонна объект-ориентированнай парадигманы сотору- сотору холбуур тыл диэн ааттанар.
Лээби от
Лээби от (сабельник болотный, ) - кутаҕа, бадарааҥҥа үүнэр хараҥа кыһыл сибэккилэрдээх от.
Хабиров Радий Фаритович
Дьарыга
Классическай уонна гириэк-риим тустуутугар успуорт маастара по классической и греко-римской борьбе (воспитанник ДЮСШ № 2 Ишимбая ). Классиканы ааҕарын сөбүлүүр, ааҥыл тылын үчүгэйдик билэр.
Васильева Анна Михайловна
Васильева Анна Михайловна (14.12.1916, Ураанай нэһилиэгэ, Амма улууһа, Саха уобалаһа — 1992) — Социалистическай Үлэ Геройа.
Садаҕа
Садаҕа - сахалар киһи өллөҕүнэ тииммэт-түгэммэт дьоҥҥо түҥэтэр астара. Манна сүөһүнү толук тутталлара.
Күрэхтэһии
Ханнык баҕарар тустуу көрүҥэ бэйэтигэр сөп түбэһэр ураты быраабылалардаахтар. Онно тутаах көрдөбүлүнэн киһини эчэппэт буолуу киирсэр.
GFDL
GNU Free Documentation License (GNU көҥүл документация лиссиэнсийэтэ), эбэтэр GNU FDL (GFDL) — копилефт-лицензия, Көмпүүтэр көҥүл программаларын пуондата GNU GPL лиссиэнсийэҕэ эбии оҥорбут лиссиэнсийэтэ. Эмиэ GNU GPL курдук туһаныллыбыт үлэни көҥүллүк туһанары, тарҕатары уонна уларытары көҥүллүүр, ол эрээри онно тирэнэн оҥоһуллубут бородууксуйа эмиэ GFDL лиссиэнсийэнэн тарҕанарын ирдиир.
Бөтөҥкөс
Адыаччы нэһилиэгэр Бөтөҥкөстөн ураты Алыһардаах, Эҥэ-Сайылыга диэн сирдэр киирэллэр.
Арыылаах (Үөһээ Дьааҥы)
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатыра
1983 сылтан тыйаатыр уус-уран салайааччытынан А. С. Борисов үлэлиир.
Репертуар сүрүн оонньуулара
Саха тыйаатыра – “Кыһыл көмүс мааска” театральнай бириэмийэ-бэстибээл 4 төгүллээх лауреата
Көҥсү
Арыгы, итирдэр утахтар муҥутуур аҕыйах буолаллар. Ким да кими да сыҥалаан аһаппат.
Ымыйах
Саха сиригэр бары улуустарга үүнэр.
Исуhу кириэскэ тиирии
Былыргы Рим империятыгар империятыгар бүрүстүүпүнньүктэри накаастаан өлөрүү биир саамай ыар көрүҥэ. Кириэскэ хараҕаламмыт киһи хас эмэ күн устата сору-муҥу көрөн өлөрө. Аймахтара, чугас дьонноро, улахан эрэйинэн үрдүкү тойоттортон көҥүллэтэн эрэ баран, кинини харайар кыахтаахтара.
Шарина Василена
Орто Халыма улууһун Сыбаатай нэһилиэгиттэн төрүттээх.
Флавий Аэций
437 Гуннар көмөлөрүнэн визиготтары кыайар.
450 сыллаахха Аттила кинини таптаабыт уонна биһилэҕин ыыппыт Арҕааңңы Рим империятын августата, император Валентиньен эдьийэ принцесса Гонорияны кытта холбоһорго сөбүлэһэр. Онтон сылтаан Аэций кинилэргэ өстүйэр.
454 Гуннар көмүскэллэрэ суох хаалбыт Аэцийы император Валентиньен өлөрөр.
Дягилев Андрей Алексеевич
Дягилев Андрей Алексеевич — 1920-с сылларга Үөһээ Бүлүү кыһыл дружинатыгар хамандыыр.
1872 сыллаахха Томскай губерния Смоленскай волоһын Бийскэй уеһын Красный Яр дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Духовнай семинария 5 кылааһын бүтэрбит. 1895 сыллаахха байыаннай сулууспаҕа ыҥырбыттар. 2 сыл сулууспалаабыт. Онтон Порт-Артур куоракка байыаннай оскуолаҕа делопроизводителинэн үлэлээбит. Онно сылдьан нуучча-дьоппуон сэриитин кэмигэр политическай буруйдааһыҥҥа түбэһэн Илин Сибииргэ (Саха уобалаһыгар) Бүлүү уокуругар 32 сыл хаатыргаҕа суутунан уурахтанан кэлбит. 1902 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ Хороҕо кэлэн олохсуйар.
Бабушкин (нэһилиэк)
Улуус кииниттэн 107 км. арҕаа диэкки сытар.
Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ (1912)
Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ
Боротокуолга эбии ыҥырыылаах дьон тиһигэ баар:
Бүлүүтээҕи педагогика кэллиэһэ
Маҥнайгы дириэктэринэн Казан духуобунай академияны бүтэрбит Петр Новиков буолбута.
Ыҥырыа
Тыл номохторо
Пчёлы
Байбал Сэмэнэп
Айар олоҕо
«Бабочкалаах уолаттар» (салайааччылара С. уонна Е. Неустроевтар) ансаамбылга ыллыы сылдьыбыт.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саха поэттарын хараҕынан
Киирии чааьа
Улуу кыайыыны уhансыбыт
Албан ааттарыгар,
Сурун чааьа
Сергей Степанович Васильев-Борогонскай (1907-1975)
Саха тылын учууталын улэтэ:
- Ильмень куел туьунан кылгас уерэнээччи иьитиннэриитэ, ону тэнэ «Ильмень урдунэн туруйалар» киинэттэн быьа тардыы. (Уус уран киинэттэн быьа тардыы).
- Дьиэҕэ эрдэ бэриллибит сорудаъынан, Тимофей Егорович Сметанин туьунан уерэнээччи кылгас иьитиннэриитэ.
Волков Иван Васильевич
Волков Иван Васильевич — Социалистическай Үлэ Геройа.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саха поэттарын хараҕынан
Сурун чааьа
Поэт ордук туохтан долгуйда? (Доҕорум, ыраах доҕорум
Бу кэмнэ сурэх кенньуерэр,
Сэрии елер-тиллэр меккуеругэр доъор утуе кемете, доъор туьугар бэйэтин да сиэртибэлэниитэ ордук ханнык хоьооннорго кестеруй? («Саллаат»). Бу айымньыга поэт саха бары буойуннарын аатыттан норуоттар доъордоьуулара улуу куус буоларын, ис сурэъиттэн итэъэйэр, тыйыс айылъалаах тереебут дойлулара кинилэри тулуурдаах уонна бэриниилээх буоларга иипитин иьин махтанар.
Ол сана «улэъэ» бу мин,- диэ,-
Бу маннык биир сылгы ууруутугэр Г.И.Макаров- Дьуон Дьанылы сылдьыбыта. Бу туьунан кини «Айан ырыата» хоъоонугар сурдээх учугэйдик арыйар
Ол эрээри сэрии буппэтэҕэ, сэрии билигин да салҕана турара…
Уерэнээччилэр хоьоон ааҕыылара (С.С.Васильев-Борогонскай «Кылбаннаа эрэ кылыьым» Саастааххын сайылаан.
Туттуллубут литература
11. Карта «Вторая мировая война 1939-45 сс.»
Бүлүүдэ макароник
Запеканкаҕа анаммыт мокоруону кыра ууга буhараллар - биир килограмм мокоруонҥа 2-3 лиитирэ уу кутуллар Мокоруон оннугар вермишель эбитэр лапса буолуон сөп.
Чили омуга
ЧИЛИ омуга, ЧИИЛИ дойдутун сурун омуга - 60%. ЧИЛИ норуотун ахсаана 12 миллион (Чилигэ бэйэтигэр), ону таhынан АХШ-ка (1 миллион), Бразилия (2 миллион), Канаада (12 тыс). Ынырык элбэх Чили омуга Германия, Англия, Швеция, Испания уонна Япония дойдуларыгар олороллор. Уопсай ахсааннара - 15 миллион.
Кэтэһии
«Кэтэс», «күүт» диэн оҕону кэтэһиннэрэ үөрэтии элбэхтик сыыһа-халты туттунарыттан көмүскүүр аналлаах үөрэх буолар. Киһи санаата олус түргэниттэн тугу эмэ оҥороору бэлэмнэнии кэнниттэн, кыратык да тохтуу түһүү санааны уларытыан, сыыһаны оҥороору гыммыты тохтотуон, көннөрүөн сөп. Аһара мэниктээбит оҕону тохтотон олордо түһүү, уоскутуу, муннукка туруоруу тулуурдаах буолуутун эмиэ улаатыннарар.
Шарин Павел Петрович
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Дьаҥхаады нэһилиэгэр Төхтүргэ төрөөбүтэ.
Аhыыкай
Yүнэр сирэ
Бэс ойууру, ордук бэс ньирээйитин сѳбүлүүр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар барыларыгар элбэх. Кураан сайын атын тэллэй кыайан үүммэтэх да дьылыгар баар буолар. Соччо чиэрбэлэммэт.
Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ
Мэҥэ улууһуттан
Ону таһынан Улуус кулубата Борисов Егор Михайлович (бу боротокуолга хос суруллубут буолуон сөп)
Балаҕан ыйын 1 күнэ (аныгы ааҕыынан балаҕан ыйын 14 күнэ)
Музей дьиэтигэр буолбут. Олорор дьиэлэри тупсарар туһунан уонна кумалааннары иитии туһунан кэпсэппиттэр. 1 чааска мунньах сабыллыбыт, бары дэлэгээттэр сүөһү иитиитин быыстапкатыгар барбыттар. 4 чааска мунньаҕы салҕаабыттар. Музейга этнография салаатын арыйыы туһунан кэпсэппиттэр. Күбүрүнээтэргэ култуураны сайыннарарын иһин махтал сурук суруйбуттар.
Спиридонов Иван Григорьевич
Айар үлэтэ
1973 сыллаахха «Реализм в якутской поэзии» диэн билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ.
Тохсунньу 13
Бэлиэ күннэр
Арассыыйаҕа, Беларуська, Украинаҕа, Сербияҕа, Черногорияҕа, Хотугу Македрнияҕа Эргэ Саҥа Дьыл бэлиэтэнэр. Арассыыйа импиэрийэтэ 1918 сыллаахха диэри бөдөҥ алҕастаах Юлиан халандаарынан олорбута. Ол халандаар сыл ахсын хастыы да чаас айылҕа дьиҥнээх халандаарыттан куоттаран иһэрэ, онон 19 үйэ тухары 13 хонугунан хаалбыта. Атын дойдулар ордук чопчу Григориан халандаарыгар эрдэ 1582 сылтан саҕалаан сыыйа бары көспүттэрэ
Мэдиссиинэ
Устуоруйата
1773 с. Львов куоракка кэлин Львовтаагы университет медицинскай факультетын кытта холбоспут Львовтаагы медицинскай коллегиум аһыллыбыта. 1787с Елизаветградскай медицинскай хирургическай оскуола аһыллыбыта. Медицинскай оскуолаларга истээччилэр баар буолбуттара. Киевскай академияга 18 үйэ саҕаланыытыгар/1802/медицинскай кылаас аһыллыбыта, бастакы үөрэтээччинэн А.Ф.Масловскай буолбута.
Скороходовэ
Скороходовэ (Скороходове) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 280 (2017).
Ый кыыһа
2012 сылга дылы үс альбомнары таһаарбыта: "Ый ымыыта" (2007), "Кыыс дууhата" (2008), "Олох эргиирэ" (2008).
Чурапчытааҕы педагогика училищета
Чурапчытааҕы педагогика училищета, 1934 - 1957 сыллардаахха үлэлээбит учууталлары бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
Оконешников Николай Егорович
Саха Государственнай Университеты инженерно-техническай факультеты бүтэрбитэ.
1990 сыллар саҥатыгар Дьокуускайга америкалары кытары «Голд Спарк» диэн тэрилтэни тэрийбитэ. Бу тэрилтэ күндү тааһы таҥастыыр этэ.
Эмтээх үүнээйи
Ордук элбэхтэ эмтээх үүнээйи народнай медицинага туттуллар.
Ворона Иван Демьянович
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Боруулаах
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г. 400px|thumb|left|Боруулаах нэһилиэк Томтор сэлиэнньэ куйаартан көстүүтэ
Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара
Өссө маны көр
Албан Аат уордьан үс истиэпэннээх кавалердара
Матаар
Матаар — матаарчахтан улахан, симэхтээх, араас оһуор ойуулаах, ыраас хатыҥы чараас гына таҥастаан оҥоһуллубут былыргы кымыс кутар иһит. Балтараа буут кымыс киирэрэ үһү.
Саһылчай
Аска туттуу
Балачча үчүгэй амтаннаах тэллэй. Буhаран, ыhаарылаан, маринуйдаан уонна тууhаан сиэниллэр. Тэллэй ситэ илигинэ хомуйарга сүбэлэнэр.
Мадхья-Прадеш
Географията
left|thumb|200x200px| Майхар куорат атта Штаат иэнэ — 308 000 км² (иэнинэн дойдуга иккис) —  2000 с. Чхаттисгарх штаат арахса илигинэ Мадхья-Прадеш дойдуга саамай улахан иэннээх этэ. Арҕаа Гуджарат штааттыын, хотугулуу-арҕаа Раджастхан штааттыын, хотугулуу илин Уттар-Прадеш, илин Чхаттисгарх уонна соҕуруу Махараштра штааттардыын быысаһар.
Политика
Бхаратия Джаната Парти былааска 2003 с. Ума Бхарти ассамблеяҕа быыбарга кыайыытын кэнниттэн олорор.
Кардашевскай Руф Иванович
Кардашевскай Руф Иванович — Гражданскай сэрии кэмигэр Пясталов этэрээтин разведкатын начаалынньыга, Бүлүү уокуругун Сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэстээтэлэ, Саха АССР сирин наркомун солбуйааччы, тыа хаһаайыстыбатын "Салҕабыл" иэс биэрэр табаараыстыба бэрэстээтэлэ, Сельхозбанк салайааччыта, Саха АССР наркоматын Москубатааҕы бэрэстэбиитэлэ, Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын тэрийсибит киһи.
1891 с. муус устар 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар Балаҕаннаах нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата элбэх оҕолоох Тиэрэйбэҥ Борокуоппай. Ол эрээри оҕото суох баай аймахтарыгар Кардашевскай Уйбаан Леонтьевич - Кутаскыын кулубалаахха иитиллибитэ. 1900 с. Куорамыкыга саҥа аһыллыбыт 2 кылаастаах сыаркап приходун оскуолатыгар Монастырев Василий Григорьевичка үөрэммитэ. 1904 сыл сааһыгар оскуоланы бүтэрбитэ. Кыра эрдэҕиттэн Бүлүү куоракка Николай Расторгуев баайга үлэлээбит. 17 саастааҕар Битиимҥэ, Бодойбоҕо барбыт.
Лиэнскэй
Лиэнскэй эбэтэр Ленскэй (Ленск) диэн Саха Сиригэр баар куорат, урукку аата Мухтуйа. Ленскэй улуус киинэ. Нэһилиэнньэтэ 24500 киһи (2007 сыл).
Форд Генри
Ситиһии
Конвейер системата олус ситиһиилээх буолбута. Массыынаны оҥорорго аҕыйах бириэмэ наада буолбут, сыаната чэпчээбит. 1916 сыллаахха массыына атыыланар сыаната 360 долларга дылы чэпчээбит, онон үс төгүл элбэх киһи массыынаны атыылаһар буолбут. Форд Т модела Американы уларыппыт. Дьон куоракка олорор быдан боростуой буолбут.
Хаас (көтөр)
Үрүҥ моойдоохтортон эмиэ биир көрүҥ — үрүҥ моойдоох хаас,
Skylink
Россия 73 регионугар үлэлиир лицензиялардаах.
Кинг Мартин Лютер
1960 сыллахха Атланта куоракка төннөҥ Эбензер баптиис таҥара дьиэтин паастора буолбута, уонна сегрегация утары акциятыгар тутуллар. Кинг хайыыга угуллуута болҕомтону аҕалбыта, президеҥҥа хандидаат Джон Кеннеди босхолонорун иһин ходатайстволаабыта. 1963 сыллахха Вашингтоҥҥа марш тэрийбитэ, онно 200 тыһ курдук киһини хомуйбута. Ол бириэмэтигэр олус биллэр "Мин баҕа санаалаахпын..." тылын эппитэ. Ол марш гражданскай права сокуонун ыларга улахан сабыдыалы оҥорбута, онтон Кинг 1964 Нобель бириэмийэтин ылбыта. 1965 сыллаахха Селматтан Монтгомерига (Атланта) дылы марш тэрийбитэ, ол гынан баран штат национальнай гвардиятын саллааттара тохтоппуттара. Ол иһин атын гражданскай бырааптар иһин охсуһар лидердар наһаа сымнаҕас уонна толлугас диэн кириитикэлээбиттэрэ. Ол кэнниттэн Кинг быдан кытаанах формаҕа тыл этэр буолбут. Вьетнамҥа США агрессиятын тохтотор курдук тыл эпиитэ. 1968 сыллахха сантехниктар забастовкаларын өйүү Мемфиска кэлбитэ уонна муус устар 4 күнүгэр расист Джеймс Эрл Рей өлөрбутэ.
Асеев Иван Егорович
Олоҕун олуктара
«Ангарагэсстрой» тутуу слесарь-монтажниктарын биригэдьиирэ. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1958 сыл атырдьах ыйын 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Асеев Иван Егоровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Коркина Евдокия Иннокентьевна
Дьиэ кэргэнэ
Кыра уола Василий Гаврильевич Тихонов биологическай наука кандидата, Петровскайдааҕы наука уонна культура академиятын  член–корреспондена, СӨ Айылҕа харыстабылын департаменын солбуйар председателэ.
Сиэннэрэ: Т.В.Тихонова – Гнесиннэр ааттарынан Музыка Российскай академиятын аспираана.
Научнай үлэлэрэ
“Орфографический словарь якутского языка” – (Изд. Перераб. и доп. – Якутск, 1975);
Хаһыакка ыстатыйалара
Новь старейшего института Якутии. Е.И.Коркина, директор ИЯЛИ, д.ф.н. –“За науку Сибири”, 07.11.1977.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Заслуженный ветеран Сибирского отделения АН СССР (1982)
Төрүччүтэ
Балта Евдокия 1924с. төрөөбүтэ, 1944с. Чурапчытааҕы педучилищеҕа үөрэнэ сылдьан ыалдьан өлбүтэ.
Сиик күѳх тэллэйэ
Yүнэр сирэ
Хатыҥ быластаах бэс ойуурга үүнэр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар барыларыгар баар.
Ахсынньы 19
Ахсынньы 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 353-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 354-c күнэ). Сыл бүтүө 12 күн баар.
Хаскара
thumb|240px
Шавкунов Георгий Иванович
200px|thumb|right|Шавкунов Георгий Иванович Шавкунов Георгий (Егор) Иванович (09.08.1913—23.08.1944) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
Олоҕун олуктара
1943 сылтан сэриигэ кыттар. 195 №-дээх отделение сапера (139 №-дээх стрелковай дивизия, 50 №-дээх армия, 2-с Белорусскай фронт).
Һатико: Саамай бэриниилээх доҕор
Сүжета
Паркер Уилсон диэн ааттаах университет профессора Японияттан Америкаҕа ыытыллыбыт вокзалга ыт оҕотун булар. Кинини ким да көрдүү кэлбэт, ол иһин ыты бэйэтигэр хаалларар. Ыт профессор дьиэтигэр олорор бириэмэтигэр олус доҕордоһоллор. Саҥа табаарыһыгар олус күүскэ сыһыан үөскүүр. Хас күн аайы үлэтигэр барарыгар Хатико кинини вокзалга дылы атаарар, уонна киэһэ кэлэн көрсөр. Биир күҥҥэ профессор университетка сырыттаҕына сүрэҕэ мөлтөөн өлөн хаалар. Хаһаайынын кэтэспэккэ Хатико хас күн аайы вокзалга көрсө кэлэр.
Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар Политичэскэй куотааһын
Быһаарыылар
Asylsökande
Магнитнай дуорайыы томограапыйата
МР-спектроскопия
МР-спектроскопия арааһа:
Функциональная МРТ
Функциональная МРТ (фМРТ) - биирдиилээн араас эмтэнээчилэргэ, мэйии хах араҥатын картирование ньыма хайдах мэйии уобалаһыгар кини уратытын уонна түө бэйэтин, хамсаныы эппиэттиирин, саҥарыы, көрүү, өйгө тутууну уонна араас функциялары.
Буортулар
Сорох ыарыһаҕы чинчийии МРТ буортулуур, интэн сылтаан көмүлэммэт.
Мыкса
Мыкса (чумка собачья, Canine morbillivirus) — ыт сутуллан ыалдьар сыстыганнаах ыарыыта.
Нанаай тыла
Нанаай тыла (бэйэ аат: на̄ни хэсэни, хэдзэ хэсэни) — омук тыла Амур кытылыгар олорор омук тыла. Хабаровскай уонна Приморскай кыраайга тарҕаммыт тыл. Саҥарар дьон ахсааана 5,9 тыh.
Ньаамырҕааһын
Туһаныллыбыт литература
4. Попов Б.Н. Киһи киһиэхэ сыһыана. – Дьокуускай: Бичик, 2009. – 96 с.
«Аляска-Сибиир» тыраасса
«Аляска-Сибиир» тыраасса — Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр лендлиз бырагырааматынан сөмүлүөттэри АХШ территориятыттан ССРС-ка сэрии буола турар сирдэригэр аҕалар салгын тыраассата.
Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината
Үөһээ Бүлүү волревкомун бэрэстээтэлинэн Павлов Андрей Петрович, улуус судьуйатынан Дягилев Андрей Алексеевич, улуус милиисийэтин начаалынньыгынан Овчинников Яков Захарович анаммыттара.
Туманов Иосиф Михайлович
мини|Иосиф Туманов уҥуоҕун мэҥэ тааһа
Олоҕо уонна айар үлэтэ
мини|1980 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын түгэниттэн
И. М. Туманов 1909 сыллаахха тохсунньу 2 (15) күнүгэр Тифлис (билиҥҥитэ Тбилиси) куоракка төрөөбүтэ.
Кэһэйэн үөрэнии
Кэһэйэн үөрэнии диэн киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттунарыттан өй-киирэн үөрэҕи ылыныыта ааттанар.
«Кэһэт» диэн атын туох эрэ эбэтэр туспа киһи тугунан эмэ дьайан эти-сиини ыарытыннарыыта ааттанар.
Сайдыбыт дойдулар
ХНТ классификацията
ХНТ-га үгэс буолбутунан Азияҕа Дьоппуон, Хоту Америкаҕа Канаада уонна АХШ, Океанияҕа Австралия уонна Саҥа Зеландияны уонна Европаны сайдыбыт дойдуларынан ааҕаллар. Аан дойду эргиэн статистикаыынан Соҕуруу Африка таможеннай сойууһа эмиэ киирэр, уонна Израиль сайдыбыт дойдуларга киирэр Урукку Югославия дойдулара сайда турар дойдулар ахсааннарыгар киирэр.
Аан дойдутааҕы харчы пуондатын классификацията
thumb|right|350px|{{легенда|#0000FF|Аан дойдутааҕы харчы пуондатын 2008 сылга сайдыбыт дойдулара Аан дойдутааҕы харчы пуондата экономикатынан сайдыбыт дойдулар ахсааннарыгар G7 бары дойдуларын,еврозона уонна аҕыйах дойдулары киллэрэр.
Армстронг Нил
Профессор Армстронг Нил Алден  (Neil Armstrong, 1930 сыл атырдьах ыйын 5 күнэ — 2012 сыл атырдьах ыйын 25 күнэ) — Америка астронаава. Огайо штатыгар төрөөбүтэ уонна ол штат араас сиригэр олорбута. Кини астронавт, тест пилот, космос инженерынан, университетка профессорынан үлэлээбитэ. Ыйга бастакынан үктэммитэ. 1969 сыл от ыйын 20 күнүгэр Нил Армстронг уонна Баз Олдрин ыйга түспүттэрэ. Ракеталарын аата Аполло 11 диэн ааттаах этэ. Иккиэн ыйга хаампыттара, ол бириэмэҕэ мөлүйүөнүнэн киһи ону телевизорынан көрбүттэрэ. Пурдью университетын аэронаука инженерын бакалавра буолбута уонна Калифорния Соҕуруу университетыттан Аэрокосмос инженерын билимин хандьыдаата буолбута. 1970 сыллаахха Пурдью университетын ытыктабыллаах билим доктора буолбута. 1971 сыллаахтан 1979 сыллаахха дылы Цинциннати университетыгар космос инженерын профессора буолбута.
Ултургашев Анатолий Павлович
Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
4 оҕолоох.
Тибиэт тыла
Тибиэт тыла (བོད་སྐད་ — транслитерация Вайли: bod skad, саҥарыллыыта (лхаса түөлбэ тылынан): бөө ке) — Тибиэт омук тыла. КНР Тибиэт автономиялаах оройуонугар, сорох атын оройуоннарыгар, Индияҕа, Непалга уонна Бутааҥҥа тарҕаммыт тыл. Тибиэт тылынан 6 мөл кэриҥэ киһи саҥарар. Тыллар сиин тибиэт кэргэннэрин Тибиэт-биирма тылларыгар киирэр.
История
Возникновение литературного тибетского языка связывается с появлением письменности (древнейший памятник - надпись в монастыре Самье, 7 век) и проникновением в Тибет буддизма. Литературный язык формировался при переводах канонической литературы с санскрита (перевод Трипитаки, 8 век), в дальнейшем получил развитие в богатой литературе: исторической (Сочинения Бутона, 14 век), религиозной (Дзонхава, 14-15 века), художественной (стихи Миларепы, 11-12 века, VI Далай-ламы, 17 век).
Арго
Арго (арго, фр. уонна argot) — тыл үөрэҕэр идэлээх бөлөхтөргө туттуллар тиэрмин. Араас социальнай бөлөх бэйэтэ тус-туспа арго тылы туттар.
Цинциннати
Цинцинати (Cincinnati) — АХШ хотугулуу-илинигэр сытар куорат, Огайо штаат. Олохтоохторун ахсаана 301 561 киһи, таһынааҕы сэлиэнньэлэри кытта 2 мөл киһи (2006). Майами уонна Литл-Майами ыккардыларыгар Огайо өрускэ түһуулэригэр сытар. Манна P&G тэрилтэтэ баар.
Мэҥкэрэ
Мэҥкэрэ - акка, табаҕа таһаҕас ыҥыырдар хааһах, бэрэмэдэй.
Рыкунов Николай Николаевич
Хомуйан оҥоруу
2.	Дружбы связующие нити. Встречи русских и якутских писателей. сост. Н.А.Лугинов, Н.Н.Рыкунов. – Якутск: Бичик, 2012.
Критическэй ыстатыйалар
7.	Ааспыты ытыктааһын – кэскиллээх киһи киэбэ : [Николай Лугинов айымньыларын ырытыылара] // Саха сирэ. - 2013. - Сэтинньи 29 к. - С. 5.
12.	Для чистого детского сердца... : [к 100-летию Н.М.Заболоцкого-Чисхана] // Колокольчик. – 2008. – №7. – С.5.
20.	Салгынна! Сырдыкта! : [эдэр поэтесса у Александра Попова-Долгура айымньыларын туһунан] // Эдэр саас. - 2012. - Кулун тутар 14 к. - С. 8.
28.	Тыыннаахтарга : [Ангелла Попова «Тыыннаахтарга» диэн хоһооннорун хомуурунньугун туһунан] // Саха сирэ. - 2016. - Олунньу 11 к. - С. 32.
Пьер де Кубертен
Пьер де Фреди, Барон де Кубертен (1863 сыл тохсунньу 1 – 1937 сыл балаҕан ыйын 2) Франция учуутала уонна историк. Физкультураны олус интириэһиргиирэ уонна былыргы Грецияҕа буола сылдьыбыт Олимпиадалары сөҕөрө. Аан Дойду Олимпия хамытыатын олохтообута.
Гуляев Прокопий Васильевич
Олоҕун олуктара
1968 сыллааххха пенсияҕа тахсыбыт.
Араҕас чѳҥѳчѳк тыла
Аска туттуу
Бэрт амтаннаах тэллэй, үксүн мин оҥороллор. Атын сүлүhүннээх саhыл тылын кытта бутуйуохха сѳп.
Ноор
Ноор (поджелудочная железа) — ас буһарар симэһини оҥорор, куртах аннынааҕы быччархай.
Адыаччы оскуолата
Василий Семенович Чириков аатынан
Оскуола 2008 сыллаахтан САССР үтүөлээх учуутала Василий Семенович Чириков аатын сүгэр. Василий Семенович - черчение республикатааҕы олимпиадатыгар үгүс көлүөнэ чемпион үөрэнээччилэри бэлэмнээн таһаарбыта, Россияҕа киэҥник биллибит "Уһуйаан" аһаҕас микро-оскуоланы тэрийбитэ, республикаҕа холобур буолбут Уруһуй, Черчение холбоммут кабинетын бэйэтин күүһүнэн кэм ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн тэрийбитэ, улууска биир бастакынан хомус охсуутун саҕалаабыта, бу эйгэҕэ ситиһиилэнэн, хас да үлэтэ Амынньыкы аатынан куонкуруска бэлиэтэммитэ. Билигин хас да хомуһа - Дьокуускайга Хомус түмэлигэр хараллан сытар. Маны таһынан хотугу сир оһуорун-мандарын анаан чинчийбитэ.
Березовка (өрүс)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Заря
Заря (МФК "Заря" Якутск) диэн Саха футсаал кулууба. Дьокуускай. Арассыыйа чемпионатыгар бастыҥ ситиhиитэ — үрдүкү лигаҕа (иккис дивизион) 3 миэстэ (2002-2003 сезон).
Сигэлэр
Арассыыйа футсаал ассоциациятын саайтыгар
Кэһэтэн үөрэтии
Эбэм кыра бырааттарым буруйу, куһаҕан быһыыны оҥордохторуна миигинэн чаҕытарыттан, кэлэн мөҕүө диэн этэриттэн бары кыралар саллар, этэр тылбын истэр буола улааппыттар. Кыра быраатым оскуолаҕа киириэн иннинэ ийэтигэр уһуннук көтөхтөрө олорорун сөбүлээччи этэ. Түбэһэ түстэр эрэ: «Бачча улаатан баран үлэлээн сылайбыт ийэҕэр көтөхтөрүмэ», - диэн үүрэн ыытааччыбын. Улаатыар диэри соччо сөбүлээбэт, тэйиччи сылдьар этэ. Кэлин улаатан истэҕинэ саахымакка үөрэтэммин, булка илдьэ сылдьаммын уонна тиэхиникэҕэ сыһыараммын мин диэки буолара элбээбитэ.
Оҕо кыра эрдэҕинэ чаҕыйар, сыыһаны оҥороруттан тардынар киһилээх буолара ордук. Кытаанах, халбаҥнаабат көрдөбүллээх төрөппүтүн оҕо ытыктыыр, этэр тылын истэр, соннук толорор буола улаатара кини курдук өйдөөх-санаалаах, оҥорор-тутар буола үөрэнэрин түргэтэтэр. Биһиги уолаттар улаатан истэхпитинэ, аҕабыт үөрэҕэ кытаанах, чиҥ этэ. Биирдэ да эппитин барытын толорботохпутун өйдөөбөппүн. Итини тэҥэ эбэбит тугу эмэ соруйан баран: «Аҕаҕыт оҥорооруҥ диэбитэ»,- диэтэр эрэ тугу этэрин барытын тутатына толорорбут, ол иһин үлэни-хамнаһы сатыырга кыра эрдэхпитинэ үөрэммиппит.
Хара сылгылаахтар
Хара сылгы тойонун Ажира-бөхөнү сороҕор Зүлхэ (Өлүөнэ өрүс) хаһаайынынан ааттыыллара. Ажира-бөхө уонна кини кэргэнэ Альба-хатун бэйэлэрэ туспа добун халлааҥҥа олорор сирдээхтэр, онно элбэх чиновниктар уонна суруксуттар дьарыктаналлар. Ажира-бөхө Үөһээ Өлүөнэҕэ олохтоох, онно кини оһуордаах – мандырдаах дыбарыастара бааллар. Ажира-бөхө сороҕор сир дьонугар көстөр, ордук күүстээх дьоҥҥо уонна кинилэри кытта боруобалаһар. Кинини кытта тустубут дьон сотору кэминэн өлөллөр уонна өлөн баран, наар бэриэмэлэрин хара сылгы хаһаайынын кытта ыытан тахсаллар (Хангалов, 1958).
Эҥэ
Улуус кииниттэн 193 км. хоту диэкки Бытантай өрүс Дьааҥыга түһэр сиригэр сытар.
Өньүүй
Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 650 м³. Аал сырыыта баар.
Тобохов Иван Алексеевич (Бордур уола)
Тобохов Иван Алексеевич (Бордур уола) — Гражданскай сэрии кэмигэр кыһыллар кэккэлэригэр сэриилэспит Үөһээ Булүүттэн төрүттээх киһи.
Факел-ШВСМ
Якутия (ФК «Якутия») диэн Саха футбол кулууба. Дьокуускай. 1991 с. тэриллибитэ. Арассыыйа чемпионатыгар бастыҥ ситиhиитэ — бастакы лига «Илин» зонатыгар 7 миэстэ (1993).
Нуоҕай
Нуоҕай - бэргэһэ оройуттан намылыйан түспүт куорсун эбэтэр түү.
Таврийскай
Географията
Днепр өрүскэ Каховскай уу хааһаҕын хаҥас кытылыгар Каховка уонна Саҥа Каховка ыккардыларыгар, Херсон — Геническай Р-47 суол төрдүгэр турар. Куорат аттыттан Хотугу Кырыым ханаала саҕаланар.
Куобахтыҥылар кэргэннэрэ
Куобахтыҥылар кэргэннэрэ (, Семейство Зайцевые) - бу Куобахтыҥылар аймахтарыгар киирэр бөлөххө Саха сиригэр биир уус Куобахтар уустара киирэр.
Элгэс
Нэһилиэнньэтин ахсаана 385 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хайыһардаах - 382 уонна Үрдүк Кумах - 3 киһи.
Неустроев Борис Федорович
Айар үлэтэ
А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй «Ойуун түүлэ», А. И. Кривошапкин — Айына «Евразийский Союз», Сайыына «Мин куйаар оҕото сорҕото буолабын», В. Власов «Мин сахабын», Унаар Уйбаан «Алгыс баһа сыаланнын», Д. Афанасьев «Алаас ахтылҕана», Баайаҕыын «Тааттам дьонугар» уо. д. а. кинигэлэри ойуулаабыта-бичиктээбитэ.
Сталин Иосиф Виссарионович
Репрессивнай политика
Государство террорын уһун үгэһинэн буолара. Октябрьскай революция буолбутун кэннэ дойду сэриитигэр үс сылтан ордук киһи олоҕун улаханнык сыаналаабыт, общество маассабай өлүүгэ уонна өлүүгэ үөрэммит. Балаҕан ыйын 5 күнүгэр 1918 сыллаахха «кыһыл террор»официальнайдык биллэриллибитэ. Гражданскай сэрии кэмигэр араас ыксаллаах, ведомственнай органнар бириигэбэринэн 140 тыһ. тиийэ киһи ытыллыбыт.
Историк В. Н. Земсов чахчыларынан, 1937-1938 сылларга араас буруйу оҥоруу иһин 1 344 923 киһи, ол иһигэр ВДН- 681 692 киһи буруйдаммыта. Ыраастааһыны ыытыыга установканы 1937 С. олунньутааҕы-мартовскайдааҕы пленуму туттарбыта; «партийнай үлэ итэҕэстэрин уонна атын икки сууттары суох оҥорор дьаһаллар тустарынан» Сталин троцкистар оробуочай кылаас иһигэр хамсааһын буолбакка, ону ааһан бандьыыт курдук омук дойдуларын чинчийэр уорганнарын интэриэстэригэр сэриилэспитэ. «Аныгы троцкизмы утары охсуһууга билигин урукку ньымалар буолбакка, дискуссия ньымалара, ону көннөрүү уонна разром ньымалара наадалар», — диэн бэлиэтээн туран, Сэбиэскэй Сойуус үрдүкү капиталистическай тулалыыр эйгэҕэ олорорун уонна сайдарын өйдүү сатыырга ыҥырда.
Кооперация техникума
Саха АССР Эргиэн наркоматын 1930 сыл атырдьах ыйын 3 күнүнээҕи быһаарыытынан Дьокуускайга эргиэн уонна сырье техникума тэриллибитэ.
Григорьев Дмитрий Михайлович (Мотуруос)
Григорьев Дмитрий Михайлович (Мотуруос) — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, сэрии хонуутугар охтубут киһи.
1900 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүтэ. Тулаайах уол борокуокка мотуруостаабыта. ЫРКС чилиэнэ. Н. И. Снитко этэрээтигэр сылдьан Хохочойго комсомолецтары кыргыбыт үрүҥнэри урусхалааһыҥҥа инники кэккэҕэ сылдьан 1922 сыл муус устар 19 күнүгэр өлбүтэ.
Киһи быһыыта
Киһи быһыыта диэн саха дьонун олохторун сокуона, хаһан да аһара барбат хааччаҕа ааттанар. Киһи оҥорор быһыыларын оҥоруу киһи быһыытын тутуһуу, онтон киһи оҥорор быһыыларын таһынан, аһара барыы, айыыны оҥоруу буолар.
Оҕо өйө-санаата кыра эрдэҕиттэн хайдах иитиллэриттэн уонна үөрэтиллэриттэн тутулуктанан сайдар. Саха дьоно: «Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа»,- диэн этиилэрэ оҕо аҕатын суолун батыһан, үтүктэн үөрэнэн кини курдук буоларын уонна өссө бөҕөргөөн, хатарылыннаҕына салгыы сайдыыны ситиһэрин быһаарар. Өй-санаа, кут-сүр, таҥара үөрэхтэрэ оҕону иитииттэн-үөрэтииттэн, киһи буолуутуттан саҕалаан киһи быһыылаахтык олоҕун олороругар үөрэтэр аналлаахтар.
Киһи буолууну оҕо олох кыра эрдэҕиттэн үчүгэйдик иитилиннэҕинэ уонна үөрэннэҕинэ эрэ ситиһэн иһэр. Улаатан, өр кэмҥэ үөрэнэн, үөрэнэн өйө киирдэҕинэ биирдэ ситиһиэн сөптөөх уһун уонна ыарахан үөрэх, киһи буолуу үөрэҕэ буолар. Оҕо улаатыар диэри «Киһи буоларга» үөрэннэҕинэ эрэ салгыы киһи быһыылаахтык олоҕун олороро табыллар.
«Олох ыарахан» диэн этии киһи быһыытын сүтэрбэт буолуу ыараханын бэлиэтиир. Бу быһаарыы киһи олоҕор олус куһаҕан, сиэргэ-баппат сыыһалары оҥорон кэбиһэрэ ыраахтан буолбатын эмиэ арыйар. Чэпчэки олоҕу тутуһуу, барыта бэлэмҥэ үөрэнии олох чэпчэкитин курдук санаалары үөскэтэн эдэр киһини сыыһа туттууларга үтүрүйэр. Өй-санаа туруга суох буолуута, ийэ кута үтүө үгэстэргэ үөрэммэтэҕэ киһини быстах суолга сыыһа туттарыгар тириэрдэр. Эдэрдэри кэтэһэр алдьархайдар итиннэ саһан сыталлар.
Оҕо киһи оҥорор быһыыларыттан куһаҕан быһыылары билэн оҥорбот, үчүгэй быһыылары оҥорор буола үөрэннэҕинэ үчүгэй быһыылаах оҕо буола улаатар. Оҕо ийэ кутугар үчүгэй быһыылары оҥорор буолуу үөрэҕэ үгэс буолан иҥэрилиннэҕинэ кини үчүгэй быһыылары оҥороро элбиир.
Yчүгэй уонна куһаҕан быһыылар бэйэ-бэйэлэриттэн төһө үчүгэйдэриттэн уонна куһаҕаннарыттан тутулуктанан элбэх араастарга арахсаллар. Ол араастар киһи майгыныгар быһаччы сыһыаннара суох.
Туох барыта икки өрүттээх уонна олор куруук бииргэ сылдьалларын киһи барыта билэр. «Мэтээл икки өрүттээх», «Палка с двумя концами» диэн этиилэр икки өрүт хаһан да арахсыбакка бииргэ сылдьалларын быһаараллар. Арай иккис көстүбэт, биллибэт өрүтү булан, таба быһаарыы, табан туһаныы дьонтон ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолар.
3. Тойон, хотун буолуу. Сиэннэри киһи буолуу үөрэҕэр иитии-үөрэтии кэмэ. Эти-сиини эрчийэн, үөрүйэх оҥорон үйэни уһатыы.
Байкалов Карл Карлович
1923 сылга Дьокуускайтан барбыта уонна 5-с армия Байыаннай трибуналыгар үлэлээбитэ. 1924 - 1925 сыларга Тоҥустар өрө турууларыгар кинилэри кыргар хамыыһыйа бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. Ол кэнниттэн ВЦИК иһинээҕи Хоту кэмитиэтигэр үлэлээбитэ, Саха сирин обкуомун сэкиритээрин эбээһинэһин толорбута, Конфедералистар хамсааһыннарын хам баттааһыҥҥа кыттыбыта, Байбал Ксенофонтовы туппута.
Күөх дьуот
Арыллыыта
Күөх дьуоту дэгиттэр уорэппит, туhатын бэйэтигэр дакаастаабыт учуонайынан (Санкт-Петербург) В.Д.Мохнач буолар. Аҕа дойду сэриитин саҕана куускэ дизентериялаан ыалдьыбытын Мохнач күөх дьуотунан эмтэммит. Сэрии кэнниттэн кини коҕулээhининэн күөх дьуотунан дизентерияны, колиты уонна энтероколиты эмтээhини киэҥник туттубуттар. Биэс күн иհигэр күүскэ да ыалдьыбыттар үтүөрэргэ барбыттар.
Магадаан сахалара
Магадаан уобалаһын билиҥҥи сирдэригэр сахалар былыр-былыргыттан олороллор. Ол гынан баран аныгы этнографтар этэллэринэн саха омук билиҥҥи бөлөҕө көһөн кэлбит дьонтон турар. Аан бастаан XVII үйэ бүтэһигэр батталтан күрээн көһөн кэлбиттэр дэнэр. Ол саҕана Тыылаах (Тыаллаах? Тыллаах? Тыллах), Балыгычаан, Сэйимчээн үрэхтэргэ олохсуйбуттар. 1930 сылларга дылы бу сирдэр Саха сирин састаабыгар киирэллэрэ - Өймөкөөн улууһун Оротук уонна Сэйимчээн нэһилиэктэрэ дэнэллэрэ.
Дьааҥы (нэһилиэк)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 220 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Үүттээх - 218 уонна Чолбон - 2 киһи.
Cinnamon
Cinnamon (Синнамон), көҥүл үлэлиир остуол уонна онно сөптөөх программалар. Үксүн саҥата суох Linux Mint операционнай системаҕа туттуллар.
Нуолур
Ууга көтөр кынатын ууһугар эрэ баар-кус, хаас уо. д. А.
Хара Уулаах (өрүс)
Тардыытыгар 1000 күөл баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Магадаан
Устуоруйата
1928 сыллаахха алтынньы 13 күнугэр Ола оройуоннааҕы исполкома Илиҥҥи Эбээн (Нагаевтааҕы) культбааза тутар туһунан быһаарыныы ылыммыта, 1929 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр олорор дьиэлэри, оскуола, бэтэринээр пууна, балыыһа уонна интэринээт дьиэлэрин тутуу саҕаламмыта.
Чыҥкы
Литература
Тимофеев П.А., Иванова Е.И., "Саха сирин отонноох үүнээйилэрэ". 1994с. ISBN 5-85841-041-3
Магадаан
Устуоруйата
Куорат устуоруйатын кытта ыкса ситимнээх Дальстрой судаарыстыбаннай трест 1931 сыллаахха сэтинньигэ үлэтин саҕалаабыта. Кини соруга промышленнай уонна суол тутуутун Халыма өрүс үөһээ тардыыдын сирдэригэр сүрүннээһин этэ. Бу трест 1938 с. НКВД Уһук Хоту тутууга управлениета диэн ааттаммыта. Сүрүн соруга Охуоскай муора кытылыттан көмүстээх сирдэргэ суол тутуу этэ.
Чайковскай Пётр Ильич
мини|Чайковскай илии баттааһына
Чыс кутуйах
Этэ сиинэ лис курдук, төбөтө уонна харахтара улаханнар. Кулгаахтара төгүрүктүҥүлэр, кутуруга кылгас, тас өттүттэн көстүбэт. Кэлин атахтара илин атахтарынааҕар арыый уһуннар. Илин атахтара 5, кэлин атахтара 4 тарбахтаахтар. Тыҥырыахтара сытыылар, кыратык өҕүллүүлээхтэр.
Челябинскай уобалас
Кирбиилэһэр Свердловскай, Курган, Оренбург уобаластарын, Башкирияны уонна Казахстанны кытта.
Сир баайа
Элбэх саппаастаах тимир рудатын мустуута, алтан уонна никель рудалара, тутуу материаллара (магнезит уонна цемент сырьёта), сидерит.
Десяткин Тарас Гаврилович
Олоҕун олуктара
2013 сыллаахха, Социалистическай Үлэ Дьоруойа Тарас Десяткин 85 сааһын туоларыгар, кини аата 66,36 карааттаах алмаас тааска иҥэриллибит. Ол туһунан туоһу протоколу АЛРОСА АК президенэ Федор Андреев баттаабыт. Бу ювелирнай хаачыстыбалаах алмаас «Удачная» трубкаттан (12 №-дээх Удачнай алмааһы хостуур фабрикатыгар) булуллубут.
Сиэллээх
Сиэллээх өрүс. Уһуна 352 км., тардыытын иэнэ 8700 км². Баһа уонна сүүрээнэ Дьааҥы - Индигир намталга баар, Лаптевтар байҕалларын Сиэллээх тамаҕар түһэр.
Албыннааччылар элбэхтэр
Албыннааччылар элбэхтэр диэн этии киһи өйө-санаата сайдан албыҥҥа киирэн биэрбэтигэр ыҥырар.
Салгын кут өйө-санаата аһара түргэнник сайдан иһиитин буор кут ситэн ылыммакка, эккэ-сииҥҥэ иҥэрбэккэ хаалан хаалар кыаҕа аныгы кэмҥэ улаатта. Өй-санаа, салгын кут аһара сайдыыта дьоҥҥо туһата аҕыйах, эт-сиин үөрүйэх буолуута өй-санаа сайдыытын кыайан сиппэт, хаалан хаалар кутталланар.
Былыргы хараҥа, үөрэх-билии суох кэмигэр өйү-санааны итинник буккуйуу кыаллар эбит буоллаҕына, билигин оннук буолуо суоҕа. Биир эмэ билбэт, көрбөт быһалыы итэҕэйэр киһини албынныахха сөп эрээри, элбэх дьону албынныыр сурук-бичик баарынан аны кыаллыбат. Дьон албыннаппыттарын хойутаан да буоллар син-биир билиэхтэрэ уонна сөбүлээбэттэрин биллэриэхтэрэ.
Бу “аньыы” диэн тылы сэбиэскэй былаас кэмигэр коммунистар, биһиги эрэ оҥорор саҥаны айыыбыт барыта үчүгэй буолар диэннэр ону-маны саҥаны үтүктэ сатыыр суруйааччылар уонна аһара нууччатымсыйбыт тыл үөрэхтээхтэрин, учуонайдарын, учууталларын көмөлөрүнэн саха тылыгар киллэрэ сатаабыттара хас да уонунан сыл буолла. 1956 сыллаахха П.А.Ойуунускай үлэлэрин хаттаан бэчээттииргэ бу “аньыы” диэн тылы туттубуттара. Ол тухары маннык тыл сахаларга суох этэ диэн ким эмэ эттэ, баар, туттулла сылдьар тылдьыттары ыйан туран, бу дьоҥҥо көрдөрдө дуо?
Суруйааччылар бары туох үчүгэйин, куһаҕанын араарбакка эрэ, саҥа эрэ буоллун диэн үтүктэн иһэллэринэн үчүгэйдэр. Уруккуттан саха тылыгар ханна да суох “аньыы” диэн тылы бары кэриэтэ үтүктэн суруйууларыгар ханан эрэ кыбытан аастахтарына эрэ табыллар курдук саныыллар. Бу тыл дьайыыта сахаларга, үүнэн иһэр көлүөнэлэргэ төһө куһаҕан охсуулаах буолуоҕун туһунан санааларыгар да оҕустарбаттар. Туох эмэ туһунан суруйууттан бэйэлэригэр туох эмэ туһа тахсар буоллаҕына дьон интэриэстэрэ улаатар, сонно үтүктүбүтүнэн барыахтарын сөп. Онтон ночооту, аҕалыан сөптөөх суруйууну ааҕа да сатаабаттар, аахтахтарына даҕаны сонно умна сатыыллар. Саха дьоно боччумнаахтар, ону-маны үтүктүүгэ сарыкынаһа көппөттөр, солумсахтара суохтар, туох эмэ үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын аан маҥнай бэйэлэрэ боруобалаан, тутан-хабан көрөн быһааран баран ылыналлар. Чахчы сөбүлээтэхтэринэ, үчүгэй диэтэхтэринэ үтүктэ, батыһа сатыыллар. Бу эмиэ сахалар үйэлээх үгэстэрэ буолар. Аһара нууччатымсыйбыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар була сатаан оҥорбут “айыыларын үөрэҕин” үлэһиттэр ылымматтар. Оҕону иитии, үөрэтии көрсүө, сэмэй буолууга олоҕуруута үөскээн, сахалыы таҥара үөрэҕэ тарҕаннаҕына бэрээдэги тутуһар, үлэһит дьон элбииллэр.
Афанасьев Георгий (Егор) Васильевич (Суон Кинээс Сиэнэ)
Г.В. Афанасьев Арҕаа Хаҥалас дуу, Илин Хаҥалас дуу киһитэ. Баай ыалтан төрүттээҕэ аатыттан да биллэр. Кини туһунан билигин Покровскай музейын архивыгар баар Н. Гордеев ахтыыта бэрт кылгастык бэлиэтээн аһарар.
Саха сирин суруйааччыларын сойууһа
Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ
1934-1938 - Платон Алексеевич Ойуунускай;
Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ
IV сийиэс - 1958 сыл алтынньы 23-25 күннэрэ;
XII сийиэс - 1993 сыл сэтинньи 5 күнэ;
Ыстатыйа киллэрии
3.      Оскуола5а уонна спордунан дьарыктанар кэмҥэ (бары оhолтон 5-6%) оhоллонуу
2.     2-3 саастаах о5олор активнайдык хааман, онно-манна тииийэр кэмнэргэ. Онон куруук сэрэтэ-кэпсии сылдьыахтаах: итии оhох аанын, ɵтʏʏгэ, итии, саҥа оргуйбут чэйи, мини, хааhыны уо.д.а. тыыппат гына  ʏɵрэтэр сɵп.
4.     Оскуола саастаах о5олор, 7-16саастаахтар 3 группа5а хайдыhаллар:
Ислам Саха Сиригэр
2002 cылга Саха Сирин олохтоохторуттан ислам итэҕэйээччилэрэ 1,9 % буолаллар эбит, 2006 c. — 1,2 %. Саха Сиригэр сүрүннээн ислам сунна салаата тарҕаммыт. Ислам итэҕэйээччилэрэ үксүлэрэ Хапхаас, Идэл-Ураал уонна Орто Азия сирдэриттэн кэлбит омук дьоно буолаллар.
Атенс
250px|thumb
Белолюбскай Иннокентий Лонгинович
Белолюбскай Иннокентий Лонгинович (1898-1928) - Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ бастаанньыт.
1927-28 сс. П.В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбыт. Ол иһин 1928 с. кулун тутар 27 күнүгэр ытыллыбыт.
Кузьмин барытын ОГПУ-га этэн биэрдэҕэ дии. Сорохторун хаайан кэбиспиттэр. Сорохторо куотан биэрбиттэр. Сыыйа П.В. Ксенофонтов хамсааһынын активнай кыттыылаахтарынан буолбуттар. И.Л. Белолюбскай эмиэ хамсааһын кыттыылааҕа буолбут. Баҕа өттүнэн барбыта да, сорудаҕынан барбыта да биллибэт. Кэлин тутан баран ыйыппыттарыгар: «Хантан Кузьмиҥҥа ити дьон саба түһэн өлөрөөрү гыммыттарын билбиккиний?» - диэҥҥэ И.Л. Белолюбскай: «арыгылыы сылдьан истибитим»,- диэбит. Бүттэҕэ ол. (М.С. Иванов – Багдарыын Сүлбэ. Олох долгуна. Бичик. Дьокууускай, 1992). Белолюбскай ол Кузьмины олус ытыктыыр, аһыйар киһитэ буолан харыстаан тыллаабыт буолуон сөп. Ол эрээри кини ити тыллааһына олус ыарахан содулланан тахсыбытт.
Кыһалҕа кыһайар
Дьон көннөрү санааларыгар куруук үтүө, сөбүлүүр баҕа санааларын толоро сылдьыахпыт дии саныыллар. Ол эрээри кыһалҕа кыһайыыта диэн олоххо баарын уонна хаһан баҕарар тиийэн кэлиэн сөп. Олоххо араас кыһалҕалар эмискэ үөскээннэр киһи баҕарбатын, сөбүлээбэтин оҥорорго тиийэрэ эмиэ элбэх. Өссө сөбүлээбэт быһыыны хос-хос хатылаан, уһун кэмҥэ оҥоруу ыган тиийэн кэллэҕинэ, киһи урукку сөбүлүүр эбэтэр сөбүлээбэт диэн өйдөбүлүн төрдүттэн уларыттаҕына эбэтэр эргитэн биэрдэҕинэ уонна «Үчүгэй уонна куһаҕан сэргэстэһэн сылдьаллар» диэн этиини тутустаҕына эрэ табыллар кэмэ кэлэр. Кыһалҕа кыһайыытын үгүс өттүн «Үлэ-олох үөрэҕэ» диэн үлэттэн билсиэххэ сөп. (1,94).
Олоххо кыһалҕа кыһайыыта ыарахан. Улахан өрүс саас халааннаан дьиэни-уоту барытын сотон бардаҕына, киһи уһун үйэтин тухары мунньан-тараан оҥостубут олоҕо төрдүттэн уларыйан, саҥалыы саҕаланар кэмэ тиийэн кэлэр. Маннык тосту уларыйыы кэмигэр киһи мөлтөөн-ахсаан, сымнаан биэрбэккэ өссө тулуурдаах, дьулуурдаах буолуутун күүһүрдэн биэрэрэ ирдэнэр.
Кэлин «Бары-барыта үчүгэй буолла, олохпут тубуста» диэн дьону албыннаабыт сэбиэскэй былаас эстиитигэр оҕону иитии, үөрэтии аҥардастыы атаахтатыы, маанылааһын өттүгэр халыйыытыттан, барыта оҕолор тустарыгар диэн ыҥырыынан салаллыбытынан, ол кэмнээҕи оҕолор бары атаах майгыланан хаалыыларыттан, кэлэр көлүөнэлэр иитиилэрэ ордук мөлтөөтө.
Akon
Akon атын ырыаhыттары кытта элбэхтэ бииргэ ылласпыта. Billboard Hot 100 чартка киирсибит 32 ырыалаах.
Улар отоно
Өлүөнэ, Бүлүү, Алдан хочолоругар сииктээх тиит, харыйа, сэбирдэхтээх ойуурдарга, көҥүстэргэ үүнэр.
Алаһыай (нэһилиэк)
Улуус кииниттэн хотугулуу-арҕаа диэкки Алаһыай өрүскэ сытар.
Köhler's Medizinal-Pflanzen
ниэмэс тылынан толору аата — ''«Köhler’s Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte. Atlas zur Pharmacopoea germanica, austriaca, belgica, danica, helvetica, hungarica, rossica, suecica, Neerlandica, British pharmacopoeia, zum Codex medicamentarius, sowie zur Pharmacopoeia of the United States of America»''.
Саҥа үрэх
Саҥа Үрэх. Лаптевтар байҕалларын Уомуллаах тамаҕар түһэр. Уһуна 303 км., тардыытын иэнэ 2840 км².
C (программалааhын тыла)
C диэн 1972 с. Bell Telephone Laboratories үлэhитэ Дэннис Ритчи Unix операциялыыр системаҕа анаан айбыт бүтүн туттуулаах көмпүүтэр программалааhын тыла.
Байды
400px|thumb|right|Байды нэһилиэк Орто Халыма улууһун каартатыгар Байды нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Налимскай.
Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Кокуора сирин аҕа уустара
Кокуора аҕатын ууһа Туулуурга олохтооҕо Андарҕалар Улахан Көрдүгэҥҥэ олохсуйбуттара Толботтор Хомустаахха Лаҥкырдар Эбэҕэ Хаймааттар Бакамдаҕа, Ньырба маарга Маппардар Тиргэлииргэ Килимээнтиктэр Туулуур сыһыытыгар Чырахалар Мыссыыкаҕа Күөгэлдьиттэр Буор Дьиэҕэ Чааччахааннар Көрдүгэҥҥэ Баачалар Ураҕастаахха Боппуоктар Көрдүгэҥҥэ олорбуттара.
Никифоров Василий Давыдович
Василий Давыдович көҕүлээһининэн «Наахара» с/з, нэһилиэк историятын сырдатар «Үлэ уонна бойобуой албан аат» музейа аһыллыбыта. Кини кэнчээри ыччат төрөөбүт нэһилиэгин историятын, культуратын, омук быһыытынан уратытык билэригэр туһуламмыт өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин ис хоһоонун байытан, сайыннаран салгыы нэһилиэк музейын үлэтин сөргүтэр билиҥҥи кэм ирдэбилэ.
Иванов Павел Никандрович
Олоҕун олуктара
28 сааһыгар Ленинградтааҕы уу транспорын инженердарын институтугар туттарсан киирбит, үөрэҕин бүтэрэн инженер-гидротехник дипломын ылбыт. Үлэтин идэтинэн Печоратааҕы бассейновай Управлениеҕа саҕалаабыт, биир сылынан Управление начальнига буола үүммүт, сэттэ сылынан — Печоратааҕы өрүс пароходствотын начальнига буолар.
Төгүрүк чиэрбэ
Төгурук чиэрбэ представителлэрэ ордук элбэх ахсаннаах кылааҺынан аа5ыллар, 500 тахса корунэ баара биллэр.
= В.А Догель (1981с.) классификацията =
5)Класс Rotatoria (Коловратки)
Toxocara canis (Аскарида собачья)-токсокароз
Wuchereria bancrofti(Вухерерия-вухерериоз)
Үрүҥ Уулаах
Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥастан Абааһылаах Сээн (50 км.) диэн салаалаах.
Хрома
Хрома өрүс. Уһуна 711 км., тардыытын иэнэ 19700 км². Полоуснай томтороокко бастаах, Дьааҥы - Индигир намталынан устар уонна Илин Сибиирдээҕи байҕал Хрома тамаҕар түһэр.
Хатыҥ
Медициинэҕэ туттуу
Саас аайы хатыҥ уутун (сүмэтэ) куртах ыарыытыгар, сэлликкэ, күөмэй ыарыытыгар, ангиназа, кутургуйаны, өр оспот бааһы, бүөргэ таас мунньулуутун эмтииргэ туһалаах. Ону таһына киһи хаанын чэбдигирдэр, үөһү, ииги таһаарар, күүс-уох эбэн уопсай туругу тупсарар, организмы, куртах, оһоҕос үлэтин тупсарар, бааһырыыны эмтииргэ көмөлөһөр. Кыра оҕо диатезтаабыт кэмигэр хатыҥ уутунан оҕону сууннардахха, бааһа кууран-хатан, оһон барар, тириитэ сымныыр. Ону таһына арыгыга ылларбыт дьону аргыттан эмтиэххэ сөп.
Саха Ил университетын Дьокуускайдааҕы физика уонна радиотехника колледжа
Араас сылларга дириэктэрдээбиттэрэ Эверстов Д.Д., Баширов А.О., Шарондина Л.В., Дудкин П.И., Бочковскай В.И., Бунин В.Л., Саметов В.И., Куприянов Н.М.
Бүлүү улууһун Ытык гражданнара
Өссө маны көр
Бүлүү улууһун үтүөлээх дьонноро
Геллерт Болеслав
Г.В. Никифоров – Манньыаттаах Уолун атаһа эбит. Аверинскай атыыһыт дьиэтэ умайбыт кэмигэр Манньыаттаах Уолугар ыалдьыттыы олорбут. Элбэх дьон мустан, аалыҥнаһан иһэллэрин Манньыаттаах Уола муодарҕаабытыгар Геллерт: «Гаврил Васильевич! Ити эйигин тутаары, өлөрөөрү иһэллэр! Куот!» - диэбит. Дьэ, онуоха Манньыаттаах Уола куоппут (С.П. Колосов оччолордооҕу событиелары көрбүт дьон кэпсээнин ахтыытыттан).
2016 сыл Олимпия оонньууларыгар Тэскилээччилэр сүүмэрдэммит хамаандата
2016 сыл сайыҥҥы Олимпия оонньууларыгар Тэскилээччиилэр Сүүмэрдэммит хамаандата үс спорт көрүҥэр уон спорстменнарынан тахсыбыта. 2016 сыл тохсунньу ыйыгар хамаанда оҥорор санаалаах Аан Дойду Олимпия хамытыатын бэрэсидьиэнэ Томас Бах эппитэ. . Тэскилээччилэр Олимпиийскай былаахтаах кыттар буолбуттара. Хамаандаҕа киирэргэ спортсмен үчүгэй результаттаах уонна ООН бигэргэммит тэскилээччи статустаах буолуохтаах. Кулун тутарга хамаанда баар буоларын Аан Дойду Олимпия хамытыата билэннэрбитэ.
Үөлэ
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ойуур бэһэ
Тарҕанан үүнэр сирэ
Киин уонна соҕуруу оройуоннарга.
Медицинаҕа туттуллуута
Бэс препараттарын сүһүрүүнү уонна С битэмиин тиийбэтинэн сыыҥканы утары, дезинфекциялыыр, сөтөл тахсарыгар уонна ииктэтэн ыраастыыр дьайыылаахтарын иһин медицинаҕа киэҥник тутталлар. Бэс үнүгэстэрэ ииги таһаарар уонна сөтөлү эмтиир холбодоһуктарга киирэллэр. Бэс үнүнгэстэрэ оргутуллубут уутун тыынар орган ыарыыларыгар тыынарга (ингаляцияҕа) тутталлар. Сымаланы көннөрү терпентины итии уу паарынан хачайдаан эфирдээх арыытын ыраас скипидары (тэрпиннэй арыы), ылаллар. Ити кэнниттэн хаалар сымала канифоль дэнэр. Скипидар медицинаҕа да, норуот хаһаайыстыбатыгар да киэҥник туттуллар. Ол курдук скипидары тас бааһы эмтииргэ маас, бальзам уо.д.а. оҥорон, ревматизмҥа, тымныйыыга соттоллор, утйар хос, дьиэ салгынын ыраастыырга ыстараллар, тыынарга дезинфекциялыыр курдук, күөмэй ыарыыларыгар, сөтөлгө тутталлар. Терпингидрат улахан дьоҥҥо бронхикка ананар. Бэс мутукчатын концентрата уонна көөнньөһүгэ сыаналаах С битэмиин төрүттэрэ буолалларын иһин сыыҥка ыарыыны сэрэтэргэ эмтииргэ туһаналлар. Канифоль уонна терпентин плаастыры, мааһы бэлэмнииргэ тутталлар. Мутукча көөнньөһүгэ ордук элбэх С битэмииннээҕэ кыһын буолара улахан суолталааҕын иһин С битэмиин тиийбэтигэр туһаналлар. Итиниэхэ 4 ыст. сууйуллубут, илдьиритиллибит мутукчаны 3 ыст. тымныы уунан куталлар, иэдьэгэй уутунан эбэтэр соляной кислотанан (5 мл 3%-наах суурадаһын), ол эбэтэр 2 ч. нь. 10% уксуус суурадаһыгынан аһытыллар уонна 2-3 хонук устата хараҥа сиргэ сөп-сөп булкуйа-булкуйа туруоран, көөнньөрөн баран сиидэлэнэр. Көөнньөһүк аһыҥас соҕус буолар, ол иһин көөнньөһүккэ саахар эбэтэр фрукта уутун уо.д.а. эбиэххэ сөп. Көөнньөһүгү 1-2 ыст. күн устата аһаан баран иһиэххэ сөп. Мутукча экстрагын уонна көөнньөһүгүн киин ньиэрбэ систематын, сүрэх, тымыр ыарыыларыгар ваннаҕа тутталлар. Народнай медицинаҕа бэс убаҕас сымалатын уос быһыта барарыгар, кутургуйаҕа, өр оспот бааска, уулаах экземаҕа соттоллор, куртах, сиэн оһоҕос сүһүрэн бааһырыытыгар 50 мг, күҥҥэ үстэ аһыах иннинэ иһэллэр. Бэс үнүгэһин водянкаҕа, бронхикка тыынар орган үөһэ өттүлэрэ, үөс хабаҕа сүһүрүүтүгэр, хаан ыраастыыр курдук, араас тирии ыарыыларыгар, ыйданары бэрээдиктиир (наһаа элбэхтик кэлэригэр), рахикка, бүөргэ, хабахха таас уонна кумах үөскүүрүгэр, о.д.а. тутталлар. Сымаланы сөтөлгө 5-6 бурдук туораҕын курдугу күҥҥэ иккитэ сииргэ сүбэлииллэр. Скипидар улахан дозата буортулаах. Пинабин диэн бэс препарата нефриккэ, бүөрдэригэр таастаахтарга уонна нефрозка көҥүллэммэт.
Туттунар күүс
Кыра эрдэҕинэ куруук бэлэмҥэ, сылааска, үчүгэй, сымнаҕас усулуобуйаҕа улааппыт, элбэхтэ атаахтаан аһара көрүллүбүт-истиллибит оҕо улаатан олох ыараханын билэн истэҕинэ ыарырҕатара, санаата түһэрэ элбиир. Барыта бэлэмҥэ үөрэнии, олох ыарахаттарын тулуйууну суох оҥорон арыгыһыт буолууга тириэрдэрин сахалар «Атаах оҕо арыгыһыт буолар» диэн этиилэрэ бигэргэтэр.
Киһи үйэтин тухары бэйэтин араас элбэх баҕа санааларын туттуна, хааччахтыы сырыттаҕына эрэ, киһи быһыытын аһара баран сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиспэккэ олоҕун олорор кыахтанарын таба сыаналаан оҕону кыра эрдэҕиттэн сиэри-туому, бэрээдэги тутуһарыгар үөрэтиини туһаныллар.
Айа
Айа - булка туттуллар тэрил. ох саа курдук оноҕос тэбэр. Тиит киилиттэн оҥоһуллар уонна биир мастан турар, ох сааттан уратыта: модьу систээх, уустуга суох. Куобахтан тайахха тиийэ бултууллар эбит айаннан. Оноҕоһо сытыы тимир ырбалаах буолар.
Хаастаах
Уҥаттан икки бөдөҥ салаалаах Мутная (110 км.) уонна Чайхана (115 км.)
Апрелевка
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Алтынньы 15
Алтынньы 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 288-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 289-c күнэ). Сыл бүтүө 77 күн баар.