cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аралдьытыы
Киһиэхэ туох эмэ ураты, саҥа санаа киирдэҕинэ сонно тута хос-хос хатылаан санаан, чинэтэн биэрдэххэ умнуллубат, киһи син өйдөөн кэлэр туруктанар. Ордук туһалаах санаа буоллаҕына кыратык да суруйан, бэлиэтэнэн кэбистэххэ туһата өссө улаатыан сөп. Киһи көннөрү саныырынааҕар, кулгааҕынан истэринээҕэр илиитин, быччыҥнарын хамсатан билиини иҥэринэрэ ордук улахан туһалааҕа быһаарыллар.
Римскай-Корсаков Николай Андреевич
Later years
Nikolai Rimsky-Korsakov died of heart trouble in 1908.
Аралдьытыы
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада уоттара" хаһыат. №112. 2.08.2012.
Кэмбридж принцессата Шарлотта
Төрөөһүнүн биллэриитэ
Кембридж герцогинятын иккистээн оһоҕостооҕун туһунан Харалыаба дьиэ кэргэнэ 2014 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр иһитиннэрбиттэрэ. Герцог дьиэ кэргэнин сайтыгар 2014 сыл алтынньы 20 күнүгэр 2015 сыл муус устар ыйыгар кэтэһэллэрин туһунан суруйбуттара. .
Никаноров Виктор Иванович
5 ырыата "Мелодия" фирма таһаарар грампластинкаларыгар тахсыбыттара. Дьокуускайдааҕы телерадио пуондатыгар үгүс ырыалара суруллубуттара.
Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы юридическэй институт
Структурата
Кемеровскай уобалас, Алтай Өрөспүүбүлүкэтин, Алтайскай Кыраай Ис дьыала уорганыгар үлэҕэ саҥа киирэр полицейскайдара.
Рейтиннэрэ
Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы института
1. Барнаул куора үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 16-с миэстэ.
2. Алтайскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 23-с миэстэ.
Огирко Игорь Васильевич
Огирко Игорь Васильевич (1952) диэн профессор.
Realme
Realme — Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ электроника чиптарын оҥорооччу, ону таһынан аудио видео системалары. Кэнники смартфоннары эмиэ оҥорор. 2021 сыл түмүгүнэн биир түргэнник барыһа үрдүүр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр.
Арассыыйа федерациятын социальнай каартата
Үлэтин сүнньүтэ
Федеральнай уонна регион СМИ-ларын мониторыҥныыр уонна саҥа информацияны киллэрэр. Түмэт сайдыытыгар үчүгэй эбэтэр куһаҕан буоларыттан от күөх эбэтэр кыһыл лаампочка умайар.
Үлэтин кириитикэтэ
Арассыыйа Федерациятын түмэтин сайдыытыгар көмөлөһүөхтээх бөдөҥ бырайыак курдук саҕаламмыта, ол гынан баран интернет кыттааччылар икки ардыларыгар көстүбэккэ ааспыта. Сонуннарын компьютер талара куһаҕаннык оҥоһуллубут дииллэр. Ону тэҥэ портал арыллыытыгар уонна сайдыытыгар ыытыллыбыт харчы суммата абар-сатар. .
Баҕа санаа - таҥара
Баҕа санаа элбэхтэ хатыланан үгэһи үөскэттэҕинэ таҥараҕа кубулуйар.
Таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа туһунан сахалар үөрэхтэрэ, уһун үйэлээх билиилэрэ. Бу үөрэх оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй быһыылары оҥотторон, үчүгэй үгэстэри иҥэрэн көрсүө, сэмэй, киһилии майгылаах буолууга, үлэҕэ-хамнаска иитэр-үөрэтэр аналлаах. Оҕо, киһи үтүө, үчүгэй баҕа санааларын үгэс оҥостунан иҥэриниитэ таҥараны үөскэтэр. Сахалар бу былыргы үөрэхтэрин билигин даҕаны бэйэлэрэ да билбэттэринэн тутуһа, толоро сылдьалларыттан өйдөрө-санаалара сайдыытын ситиһэллэр, киһилии быһыылаах, көрсүө, сэмэй, бэрээдэктээх буоланнар ахсааннара бу уустук кэмҥэ эбиллэн иһэр.
Таҥаралаах диэн үтүө, үчүгэй үгэстэрдээх киһи ааттанар. Үчүгэй үгэстэр киһиэхэ үчүгэй майгыны үөскэтэллэр. Үчүгэй, киһилии майгылаах, көрсүө, сэмэй, үлэһит буолуу диэн сахалар олоххо ситиһэ сатыыр баҕа санаалара буолар.
Саха дьонугар бултааһын билигин да суолтата кыччаатар да суох буолбат. Хоту сирдэр диэки бултааһын суолтата улахан. Байанай таҥара төһө да булчуттар таҥаралара буоллар, айылҕаны харыстыыр анала улахан, булду кэмэ кэллэҕинэ аһара баран бултаабакка, кыргыбакка иҥэн сылдьар. Билигин да Саха сирэ чөл турар сиргэ киирсэр. Таҥара харыстыыр, араҥаччылыыр кыаҕа улахан. Таба, ынахсыт таҥаралар умнуллубатахтара буоллар дьон бу кыыллары үчүгэйдик көрөр-истэр кыахтара кыччыа, ахсааннарын аҕыйатыахтара суоҕа этэ. Бу таҥаралар харыстыыр кыахтара табаттан, ынахтан тутулуктаах олохтоох дьоҥҥо туһалыыр.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
Уһуйуу уратыта
Сахаларга баар «Уһуйуу» диэн өйдөбүл киһи куттарыгар сыһыаннаах өйдөбүл буолар. Ойууннар үөрэхтэрин биир көстүүтүнэн киһи кутун уһуйуу буолар. Кыахтаах, улахан ойууннар киһи куттарын тус-туспа ылан ытыстарыгар уура сылдьаллара бэлиэтэнэр. Ити ылбыт куттарын кинилэр кимиэхэ баҕарар иҥэрэн биэрэр кыахтаахтар.
Салгын кукка ким эмэ кута түстэҕинэ, киһи, ол түспүт кут майгынын ылар, билиитин иҥэрэр, интэриэһин тутуһар. (2,128).
Көлө
Көлө уоҕа
Көлө энергия араас төрүтүттэн хамсыыр. Холобурдара:
Аньыы суолтата
Аньыы диэн тыл саха тыла буолбатах. 19-с үйэҕэ нуучча аҕабыыттара православнай таҥара үөрэҕин «грех» диэн тылын сахалыы тылбаастаарылар булан кэбиспит саҥа тыллара буолар.
Куттар солбуһуулара
Бу кэмҥэ диэри биллибит сахалар кут-сүр үөрэхтэрин өйдөбүллэрин К.Д.Уткин «Философия «Кут-сүр» диэн үлэтигэр хомуйбута уонна кут-сүр диэн өйдөбүлү атын омуктар үөрэхтэригэр тэҥнээн көрүүнү оҥорбута. (5,4).
Буор кут уонна ийэ кут хаһан уонна ханнык кэмҥэ киһини быһаччы салайалларын киһи олоҕун маннык бэлиэ кэмнэргэ араартаан быһаарар ордук буолар:
Оҕоҕо үчүгэйи баҕарар санааттан киниэхэ үөрэҕи--билиини иҥэрэн, салгын кутун эрэ сайыннаран биэрдэххэ, оҕо өйө-санаата баҕа курдук үчүгэй буолуо диэн сыыһа санаа. Улахан да киһи куруук толкуйдуур өйүнэн, салгын кутунан эрэ салаллан сылдьыбат. Киһи олоҕор буолан ылар араас ыксаллаах түгэннэргэ түбэстэҕинэ киһи үгүстүк толкуйдаабакка, быһаара сатыы турбакка эрэ түргэн хамсаныылары оҥорор. Аһара омуннуруу, олус ыксааһын, ыга кыыһырыы, улаханнык соһуйуу кэмигэр киһи толкуйдуур өйө, салгын кута көтөн, ийэ кутун быһаччы салайар кэмигэр киирэн ылар. Маннык кэм сахалыы быһаарыыта киһи «Өйө баайыллан ылар кэмэ» диэн ааттанар. Бу кэм кэлэн ааспыт бэлиэтинэн, киһи тугу оҥоро охсубутун «Ыксааммын өйдөөбөккө хааллым» диэн этиитэ бигэргэтэр. Киһи бэйэтэ тугу оҥорбутун өйдөөн-дьүүллээн быһаарбакка хаалар. Кинигэттэн ааҕан билбитэ, төрөппүттэрэ уонна учууталлара этэн-этэн үөрэппит үөрэхтэрэ соҕотохто умнуллан хаалаллар, ханнык быһаарыыны ылынарын бэйэтэ букатын да билбэккэ хаалар түгэннэрэ эмиэ баар буолаллар.
Туһаныллыбыт литература
9. Е.Д.Андросов. Оруоһуттар. Дьокуускай: «Бичик»  нац. кн. Кыһата, 2000.- 288 с.
Allianz
Allianz — Германия уп уонна инвестиция тэрилтэтэ. Аан Дойдуга конгломератка киирэр.
Таһаҕасчыт
Таһаҕасчыт диэн таһаҕаһы таһар уонна тиэйэр киһи. Таһаҕасчыт аан дойду биир былыргы уонна тарҕаммыт идэтэ буолар. Таһаҕасчыт үлэтэ араас таһымнаах. Үөрэҕэ суох таһаҕасчыттар таһаҕаһы бэйэ күүстэринэн (илиилэринэн көҕүстэринэн) таһаллар, бу "хара үлэ" буолар. Оттон таһаҕаһы тиэйэр көтөҕөр техникаҕа үлэлииргэ анал үөрэх ирдэнэр.
Кавабата Ясунари
Олоҕо
Кавабата 1899 сыллаахха от ыйын 14 күнүгэр Осака куоракка сэниэ эмчит дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ  уонна түөрт саастааҕар тулаайах буолан хаалар. Төрөппүттэрэ өлбүттэрин кэннэ эбэлээх эһэтигэр олорбута. Бииргэ төрөөбүт эдьиийин эдьиийэ иитэ ылар, ол иһин кинини кытта биирдэ эрэ (уон саастааҕар) көрсөр. Кавабата сэттэлээҕэр эбэтэ өлөр, онтон уон биэстээҕэр — эһэтэ.
Кавабата бэйэтигэр тиийинэн өлбүт буолуон сөп. Суруйааччы 1972 сыллаахха гаастан тыына хаайтаран өлөр, ол гынан баран чугас дьоно оһол түмүгэр өлбүт дии саныыллар. Туохтан бэйэтигэр тиийинэн өлбүтүн туһунан араас санаалар бааллар: ыарахан ыарыылааҕын билбититтэн (Паркинсон ыарыытынан ыалдьарын билбит) эбэтэр чугас доҕоро Мисима Юкио өлбүтүттэн буолуон сөп. Кавабата Мисима курдук сурук хаалларбатах. Ону таһынан айымньыларыгар бэйэҕэ тиийинии туһунан суруйбат этэ, ол иһин туохтан бэйэтигэр тиийиммит буолуон сөбө биллибэт. Ол гынан баран, Такэо Окуно (суруйааччы олоҕун чинчийээччи) этэринэн Мисима өлбүтүн кэннэ икки-үс сүүс түүн иһигэр Кавабата түүлүгэр өлбүт суруйааччы үөрэ кэлэр этэ, ол иһин Кавабата хараастыбыт санаалаах сылдьалара уонна олоҕун бүтэһик сылларыгар ыар санаалары этэрэ. Холобур, кини көтөн иһэр көтөр аала суулларыгар эрэнэр.
Тофалар
Бэйэлэрин ааттанар ааттара
Сэбиэскэй былаас карагас диэн аат кыыл төрдөлөөҕүн абааһы көрөн тофа диэн ааты туттан саҕалаабыт. Ону тэҥэ 1934 сылтан тофалар олорор сирдэрэ Карагасия буолбакка Тофалария дэнэр.
Төрүттэрэ
Чинчийээччилэр этэллэринэн тофалар былыргы кет уонна самодий тыллаах омуктар уонна Сайаан–Алтаай хайаларыттан кэлбит дубо омук булкуһууларыттан үөскээбиттэр. Дуболар тэлэ диэн былыргы түүр тыллаах омугу кытта ситимнээх буолуохтарын сөп. А.С. Шабалов этэринэн тэлэлэр (ол иһигэр дуболар) маҥнай моҕол тыллаах этилэр, онтон IV үйэ бүтүүтүгэр түүр тылын ылыммыттар
Айаннааччы
Айаннааччы (пассажир) диэн көлөҕө олорсон айанныыр киһи. Айаннааччы көлөнөн салайбат, ол эбэтэр кини экипаж киһитэ буолбатах.
Львовскай уобалас
Экономика
Курортнай ресурсалар төрүттэрин минеральнай уу араас химическэй састаабынан оҥороллор. Уобалас сиригэр- уотугар 100- тэн тахса минеральнай источниктар бааллар. Киин өттүгэр, Улуу таптал бөһүөлэгин чугаһыгар сульфиднай сульфатнай- гидрокарбонат кальциевай уу баар, сүрүннээн бу курорка туһанар Улуу таптал. Уобалас соҕуруу өттүгэр, Прикарпатьеҕа, сульфат- магниево- магниево- кальцевой уу саппааһа баар, ону ааһан Моршин курорка ваннаны тутталлар. Г. Борисов, у. Барыллаан, гидрокарбонат уонна сьфатнай-гидрокарбонат кальцево- натрий ууларыгар таһаарыллыбыт, базатыгар бөдөҥ санаторий- курортнай комплекс (курортнай местница) тутуллар. Львовскай уобалас хотугулуу- арҕаа өттүгэр, Яворовскай р- Н суох, Сульфиднай сульфатно- гидрокарбонатнай кальцевой водтар бааллар, олор курорка немирдэр курортарыгар туттуллар. Манна минеральнай источниктар бааллар: гидрокарбонатнай уонна гидрокарбонатнай-сульфатнай сульфатнай-магниевай водтар (ол иһигэр Нафтуяс № 1 уонна № 2); сульфатно-гидрокарбонатнай кальцево-магниевай; сульфатнай-магниевай; сульфатнай-кальций; сульфатнай-хлориднай уонна хлориднай-сульфатнай; хлориднай хлоридно- Сульфатнай уу.
Яворовскайдааҕы р- га сульфат кальциевай водтар, ону тэҥэ углекислай гидрокарбонатнай натриево- кальциевай водтар баар буоланнар, бу уу курорка аһы- үөлү уонна ваннаны тутталлар. Львова кытыытыгар арыгыны эмтииргэ туттуллар сьфатнай- хлориднай уу эмиэ баар. Минеральнай уу сорох источниктарын минеральнай- остолобуойга («Олесь», «Трскавецкая») быһыытынан бытыылкаҕа илдьэллэр. Вод львовской уобалас водоверализации значительное мерализация: водоминерализованных (1 г/л) до рассольных (с. 35 г/л).
Герасимов Кирилл Афанасьевич
Олоҕун олуктара
Музыкальнай колледж, искусство уонна культура Арктическай Государственнай Институт преподавателэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин композитордарын түмсүүлэрин эппиэтинэстээх секретара.
Садыкова, Сара Гарифовна
Сара Садыкова (Сара Гарифовна Садыкова, тат. Sara Garif qizi Sadiyqova, Сара Гариф кызы Садыйкова; 1906 с.сэтинньи 1 күнүгэр Казань куоракка - 1986 с.бэс ыйын 7 күнүгэр Казань куоракка) - татаар композитора, актриса уонна ырыаһыт. Татаардартан бастакы композитор идэлээх дьахтар.
Ыһыах
Былыр былыргыттан ыhыах төрүкү күн сайыҥҥы туруутугар буолара, ол эбэтэр бэс ыйын 21–22 күннэригэр. Билигин араас улуустарга, нэhилиэктэргэ уонна сирдэргэ бэс ыйын 10–25 күннэригэр ыытыллар.
Дьыл өйдөбүлгэ сыhыаннаах маннык өйдөбүллэр бааллара:
Облигация
Облигация уопсай барыһа диэн төлөнөр бырыһыан уонна атыылаһыы бириэмэтигэр оҥоһуллар дисконт (discount).
Yamaha Motor Company
2. Mitsui Group - 21%
Башкир судаарыстыбаннай университета
Ссылкалара
https://bashedu.ru/ru http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/171
Маньяк
Киһи олоҕор ханнык эрэ баҕа санаалаах, тугу эмэ ситиһэ сатыыра хайаан да наада. Бу баҕа санаабыт «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн үчүгэй, туһалаах эбэтэр куһаҕан, буортулаах диэн икки аҥы арахсалларын билии, үчүгэйин, дьоҥҥо туһалааҕын эрэ талан оҥоруу ирдэнэр.
Маньяктар хаһан баҕарар баар буолуохтарын сөп. Сэбиэскэй былаас кэмигэр ыгыы-хаайыы күүһүнэн дьон өйө-санаата тупсуута, куһаҕан быһыылары оҥоруулара төһө да аҕыйаабытын иһин биирдиилээн элбэх киһини өлөрөөччүлэр син-биир баар этилэр. Чикатило диэн киһи 53 өлөрүүнү оҥорбут буоллаҕына Москваҕа Сергей Головкин, “Фишер” диэн хос ааттаммыт киһи 11 эдэр оҕолору өлөрөн тутуллан ытыллыбыта.
Туһаныллыбыт литература.
1. "Туймаада" хаһыат. №121. 4.10.2012.
Кыыл, көтөр таҥаралар
Былыргы олоҥхо кэмин курдук айыы уонна абааһы диэн ааттанан икки аҥы арахсыы омукка олохсуйуута этиһиигэ, охсуһууга, онтон кэлин сэриилэһиигэ тириэрдэр кыахтаах. Дьон маннык этиһэн, үөхсэн, куһаҕаннык ааттаһан икки аҥы арахсыылара үөскүүрүттэн аныгы өйдөөх-санаалаах, үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон айыы уонна абааһы диэн этэн арахсыыны үөскэтэ сатааччылары тохтотон өй-санаа утарыта туруутуттан харыстаныа, көмүскэниэ этилэр. Олус былыргы олоҥхо кэмин саҕана дьон өйдөрө-санаалара ситэ сайдан киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕын өссө арааран билэ, олоххо туһана илик этилэр. Ол иһин дьон айыы уонна абааһы диэн икки аҥы арахсаллара. Ахсааннара аҕыйаҕа, биирдэ эмэ көрсүстэхтэринэ бэйэ-бэйэлэрин өлөрсөллөрө, сиэһэллэрэ.
Бастакы таҥаралар – кыыл, көтөр таҥаралар буолаллар. Олус былыргы кэмнэргэ дьон кыыллар, тыҥырахтаах көтөрдөр булду кыайа-хото бултаан аһылыктарын булуналларын ымсыыра, баҕара көрөр санааларыгар олор курдук кыахтаахтык бултаары баҕа санааны үөскэтинэннэр кыыл, көтөр таҥараламмыттар.
Саха омук сайдыан баҕарар. Сайдыыны ситиһэн иһэр, икки, үс омук тылын баһылыыр омукка тыл үөрэхтээхтэрэ уонна суруйааччылар туһалара аҕыйах, киирии тыллары тылбаастыы сатааннар сайдыы түргэнник киириитин атахтыыллар.
Гоголева Ольга Ивановна
Өлүөхүмэ оройуонун Еловка дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. 1938 с. Майаҕа саҥа тэриллибит бастакы государственнай холкуос тыйаатырыгар солистканан ылыллыбыта.
Ол дойду
Тыын диэн салгыны тыыныы, тыыннаах буолуу ааттанар. Киһи айылҕаттан тутулуга олус улаханын уонна кытаанаҕын биллэрэр. Киһи олоҕор тыынара саамай кэбирэх сирэ буоларын бу тыл “ыы” диэн дорҕооннооҕо арыйар. Аҕыйах мүнүүтэ тыыммата да киһи, киһи буолан бүтэрин быһааран иҥэринэн сылдьар.
Ол дойдуга өлбүт эрэ дьон өйдөрө-санаалара сылдьалларын чуолкай билэллэрин улахан баай киһини көмөллөрүгэр тэһиин тутар кулутун уонна миинэр атын туспа ииҥҥэ көмөн анараа дойдуга бииргэ ыыталлара онно дакаастабылынан буолар. “Ол дойдуга көрсүөхпүт” диэн олоҕу уһуннук олорбут кырдьаҕастар этиилэрэ итини эмиэ бигэргэтэр.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны киһи өйүнэн-санаатынан арааран билбитин, “Туох барыта икки өрүттээҕин” олоххо туһанар буолбутун кэнниттэн сири-дойдуну үс аҥы араарыы үөскээн олоххо киирбит, тупсубут Христос таҥара үөскээн дьоҥҥо тарҕаммыт. Сири-дойдуну икки аҥы эрэ араарааччылары “язычниктар” диэн ааттааннар өйдөрө-санаалара ситэн сайда илигин биллэрэллэр.
Башкир судаарыстыбаннай физическэй култуура института
Структурата
1. Тренерскай-преподавательскай факультет
-киһи морфологията уонна физиологията
-физическэй воспитание, спортивнай тренировка, чөл туруктаныы уонна адаптивнай физическэй култуура түөрүйэтэ уонна методиката
Дьарыктар үөрэх куорпустарыгар уонна Уфа куорат спортивнай тутууларыгар "Уфа-арена", "Биатлон", "Динамо" стадионнарга ыытыллаллар.
Рейтиннэрэ
2. Башкортостан үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 16-с миэстэ.
Оҕолор төрөппүттэрин иитэллэр
Тугунан эмэнэн, сокуонунан ыган, хаайан бу эбиискэ курдук сананыллар үлэни оҕо ыараханынан, ыгыынан ааҕан бэрт эрэйинэн, буоллар эрэ диэн оҥоруон сөп.
“Дьахтар үйэтэ кылгас” диэн этии дьахтар оҕо төрөтөр кэмэ кырдьык кылгаһын биллэрэр. Ол иһин кыыс сааһын ситээт оҕо төрөтүүтүнэн дьарыктанара олоххо аҕалар туһата элбэҕин ыал буолуу үгэстэрэ биллэрэллэр. Эр киһини төрөппүттэрин көмөлөрүнэн таба талан ылан сайдыылаах буор куттаах оҕолору төрөппүтүн, иитэн, үөрэтэн улаатыннарбытын кэнниттэн дьахтар бары үлэлэри үлэлээн, үөрэнэн, эр дьонтон хаалсыбакка эрэ олоруон сөп.
Киһилии быһыылаах киһи сиэри-туому тутуһарынан аһыныгас, харыстыыр санаата элбэҕинэн кырдьаҕас төрөппүтүн көрөр-истэр кыаҕа улаатар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга, ийэни, аҕаны ытыктыырга, үлэни-хамнаһы кыайарга үөрэннэҕинэ төрөппүтүн көрөр-истэр кыаҕа улаатарын билэн оҕолорун кыра эрдэҕинэ иитиигэ, үлэҕэ үөрэтиигэ улаханнык ылсан кыһаныахтара этэ.
Кыргыттары эдэр эрдэхтэринэ үлэлэппэккэ, уһуннук үөрэппэккэ саастарын ситтэллэр эрэ эргэ биэрии, бу оҕолонуу дьыалатыгар тупсарыыны түргэнник киллэриэ этэ. Дьахтар элбэхтик оҕолонноҕуна эрэ, этин-сиинин бары баҕа санаалара туолаллар, оҕоломмут дьахтар тупсан иһэрин дьон таба көрөллөр. Ону тэҥэ оҕолоро улаатан кинини иитэр кыахтаннахтарына олоҕо көнөрүн, тупсарын биллэҕинэ, оҕо төрөтүүтүн кыайар кыахтанар. “Оҕолорум иитиэхтэрэ” диэн этии элбэх оҕону төрөтүүнү таһынан кыра эрдэҕиттэн киһилии быһыыга, көрсүө, сэмэй буолууга, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиигэ иитэр суолтата улаханын урукку кэмҥэ табан туһаналлара. (3,15).
Хмельницкэй уобалас
Хмельницкэй уобалас (Хмельницька область) — Украина субъега. Киин куората — Хмельницкэй. Дьонун ахсаана 1 306 396 (2014).
Хомус түмэлэ
Төрүттэниитэ
Хомус түмэлэ 1990 сыллаахха төрүттэммитэ. Түмэли төрүттээччинэн Арассыыйатааҕы Айылҕа билимин академиятын академига, М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-илиҥҥи Федеральнай үнүбэрсиэт бэрэпиэссэрэ, тыл билимин дуоктара Алексеев Иван Егорович — Хомус Уйбаан буолар. Түмэл аһыллыытыгар бастакы экспонааттарынан кини коллекциятын хомустара туруоллубута.
Габдулла Тукай пааматынньыга
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9,_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0 https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B5_%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%8E_(%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8C,_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0)
Омугу харыстааһын
1. Омук туттулла сылдьар төрүт тылларын харыстааһын, букатын уларыппакка туһаныы ирдэнэр.
- Элбэх оҕолору киһилии быһыыга иитиини, үлэҕэ үөрэтиини,  барынан-бары хааччыйыыны ыал оҥорор.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. “Харыстас” таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2015. – 128 с.
Бүтэйдээх (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Бүтэйдээх — Үөһээ Бүлүү улууһун Дүллүкү нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Арассыыйаҕа мобилизациа (2022)
Мобилизация саҕаланыаҕыттан Арассыыйаттан 300 тыыһынча киһи куотта.
Мегежекскэй (Ксенофонтов) Михаил Васильевич
Олоҕун олуктара
Ити бириэмэҕэ Дьокуускайга кэнники Саха республикатын салайааччылара буолбут Максим Аммосов, Платон Слепцов-Ойуунускай, Исидор Иванов-Барахов, Степан Васильев, Степан Аржаков о.д.а. үөрэммиттэрэ. Кинилэр бары 1916 сыллаахха Емельян Ярославскай тэрийбит кистэлэҥ куруһуогар киирэн дьарыктаммыттара. Михаил Ксенофонтов 1917 сыл балаҕан ыйыгар РСДРП кэккэтигэр киирбитэ уонна 1918 сыл кулун тутар ыйга Дьокуускайга революционнай хамсааһыҥҥа кыттыыны ылбыта уонна 1919 сыл бэс ыйыгар куорат үөрэҕин тэрилтэлэрин үөрэнээччилэрин түмэн ыччаттар революционнай куруһуоктарын тэрийбитэ, онно ити сыл ахсынньытыгар «Эдэр коммунистар союзтара» тэриллибитэ. 1920 сыл муус устар ыйга кинини Революционнай штаб бэйэтин боломуоччуйалаах бэрэстэбиитэлин быһыытынан Бүлүү округар уезтааҕы партия тэрилтэтин тэрийэр бюротун председателинэн, ревком чилиэнинэн рекомендациялаан туран командировкалаабыта, кини онно 1921 сыл от ыйыгар диэри сылдьан Бүлүү округар советскай былааһы бөҕөргөтүүгэ, туругурдууга улахан үлэни ыыппыта. Дьокуускайга төннөн кэлэн кылгас бириэмэҕэ Губревком секретарынан үлэлээбитэ. Салгыы кинини Өлүөхүмэ округар командирокалаабыттара — онно 1921 сыл атырдьах ыйыттан 1922 сыл бэс ыйыгар диэри уезд ревкомун председателинэн, уезд исполкомун отделын сэбиэдиссэйинэн, БСК(б)П-ын уездааҕы бюротун чилиэнинэн быыбарданан үлэлээбитэ, итини тэҥэ Өлүөхүмэтээҕи своднай отряд штабыгар баар этэ.
Ахтыылар
Михаил Васильевич Мегежекскэй Саха сиригэр Советскай былааһы олохтооһуҥҥа, бөҕөргөтүүгэ саа-садах тутан, тус олоҕун да харыстаабакка, күүрүүлээхтик охсуспута, элбэх күүһүн, сыратын государственнай аппарат үлэтин тупсарыыга туһаайбыта.
Тимир суол көлөтө
Тимир суол көлөтө диэн тимир суол рельсатынан сылдьар көлөлөр: локомотив, вагон, моторвагон көлө.
Баҕа санаа үөскээһинэ
Оҕо улаатан иһэн төрөппүттэрин көрөн, үтүктэн үөрэнэр. Бэйэтин олоҕун кинилэр курдук оҥостон олорорго баҕа санаата үөскээн, үгэс буолан олохсуйар, өйүгэр-санаатыгар иҥэн иһэр.
В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
В.Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
Структурата
Университет 7 факультеттаах.
3. Ветеринарнай мэдиссиинэ факультета
Рейтиннэрэ
В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы аграрнай университет
Czech Airlines
Наар көтөр пассажирдарга бонуснай программатын аата "OK Plus", тоҕо диэн ОК диэн ИАТА биэрбит куода. Czech Airlines Skyteam авиахампаанньалар альянсыгар киирэр.
Groupe PSA
Groupe PSA – Франция биир бөдөҥ конгломерата. Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэтэ. Ону компонеҥҥа холбонор, Elsevier, Stellantis, FCA, Mitsui Group уонна BlackRock таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары Citroen, DS, Opel, Peugeot уонна Vauxhall.
Баҕа санаа туолуута
Баҕа санаа туолуута киһиэхэ дьолу биллэрэр.
1. Киһи бэйэтин үлэтинэн-хамнаһынан, оҥорон-тутан, туох баар кыаҕын туһанан баҕа санаатын ситиһиитэ. Бэйэтигэр да, дьоҥҥо да туһалааҕы оҥорон баҕа санаата туолуутун олоҕор дьиҥнээхтик ситиһиитэ буолар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
В.Г.Шухов аатынан Белгородтааҕы технологическай университет
Устуоруйата
2000 с.инженернай каадырдары бэлэмнээһин 8 факультетынан 20 испэссээлинэскэ ыытыллара, онно 10000 кэриҥэ устудьуон дьарыктанара, акадьыамыйа норуоттар ыккардыларынааҕы аккредитациялаах тэрилтэлэр реестрдарыгар киллэриллибитэ.
Тэҥнэһии
Сир, бары планеталар уонна Күн олус күүстээх тэҥнэһии балаһыанньатыгар бэйэ-бэйэлэриттэн тутуллан куйаарга көтө сылдьаллар. Айылҕаҕа туох барыта икки өттүттэн тутулукка уонна тэҥнэһиигэ тутуллан үөскээбиттэр. Бу тутулугу сахалар олус былыргы кэмнэртэн ыла арааран билэн “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэппиттэр. Хайа эрэ өттүгэр аһара барыы, халыйыы, хардары, утары хайысхалаах хамсааһыны үөскэтэрин сахалар былыргы кэмнэргэ быһааран сэт үөскээһинэ диэн ааттаабыттар. Айылҕа тутаах сокуонун быһыытынан туох барыта, киһи оҥорор быһыылара барылара эмиэ тэҥнэһии балаһыанньатын үөскэтэллэрэ, хайа да өттүгэр аһара барбаттара олоххо ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Олох биир тэҥник, долгуйбакка эрэ устан иһэр кэмигэр дьахталлар государстволары салайыыга кытта кыттыһаллар. Дьахталлар государствоны салайыыга кыттыһыылара элбээһинэ, өй-санаа халыйыытын үөскэтэн, аҥардастыы харыстааһын, көмүскээһин өттүгэр халыйыыта, бу государство атыттарга баһыттаран эстэрэ, симэлийэрэ чугаһаабытын биллэрэр.
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Өй-санаа хааччахтара
Олох тупсан истэҕинэ солумсаҕырыы улаатарыттан таптал уларыйан хаалара түргэтээн биэрэрин эдэр ыаллар арахсыылара элбээһинэ биллэрэр. Билигин эдэрдэр энньэтэ уонна халыыма суох ыал буолалларыттан оҕо төрөөһүнэ уонна иитиитин эрэйэ тулуурдара аҕыйахтар арахсыыларын эмиэ элбэтэр.
Омук сайдыыта оҕону хайдах иитэртэн, үлэҕэ үөрэтэртэн улахан тутулуктаах. Ол иһин оҕо иитиитигэр улахан туһаны оҥорор сахалар таҥараларын үөрэҕэ сайдар, тарҕанар кыаҕа улаатта.
Ыал буолуу үгэстэрин тутуһууну Иван Щукин маннык суруйар:
Арыгыһыт ыаллар оҕолоро арыһыгыт буолан хаалаллара элбэҕэ, үлэни кыайбаттара салгыы сайдаллара кыаллыбатын үөскэтэрин бары ыаллара көрө-билэ сылдьаллар. Ону тэҥэ сыыһа-халты туттунан быстах быһыыга түбэһэн хаалаллара элбэҕиттэн олохторун кылгатан кэбиһэллэрэ эмиэ элбэҕин бары билэллэр, ол иһин арыгыһыттары үтүктүбэккэ оҕолорун үөрэтэллэр. Итирбит киһи былыргы олоҥхоҕо кэпсэнэр куһаҕан абааһы курдук буолара эдэрдэри арыгыттан тэйитэргэ туһалыыр күүстэнэр.
Алдьатыы
Киһи хаһан баҕарар саҥаны айыыны оҥоро сатыыр. Ол оҥорор айыыларыттан биир эмэ туһалаах буолан тахсар, онтон атыттара бары сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаны, алдьатыыны элбэтэллэр. Өй-санаа бу уратытын сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар өс хоһооно оҥорбуттар. “Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһар” диэн өс хоһооно киһи оҥоро сатыыр саҥаны айыытыттан туох быһыы үөскээн тахсарын быһаарар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ элбэх үлэһит дьоҥҥо ананар, ол иһин оҕону “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр.
Месси, Лионель
Олоҕун олуктара
Лионель Месси 1987 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр Росарио диэн Аргентина куоратыгар төрөөбүтэ. Аҕата — Хорхе Орасио Месси, ыстаалы уһаарар комбинаакка фабрика оробуочайа, ийэтэ — Селия Мария Месси (урукку араспаанньата Куччиттини), дьиэ сууйааччы. Икки убайдаах: Родриго уонна Матиас, уонна балтылаах Мария Соль. Икки тастыҥ быраата — уонна Максимилиано Бьянкуччи эмиэ футболистар.
Үлэ таҥаралара
Туһаныллыбыт литература
4. Ксенофонтов Г.В. Шаманизм. Избранные труды. (Публикации 1928-1929 гг.) Якутск: Творческо-производственная фирма “Север-Юг”, 1992. – 318 с.
8. Эверстов А.И. Айыы аймахтара. Күн улуустара. 3-с түһүмэх. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 144 с.
Оҕолорго көҥүлү (тэрилтэ)
Тэрилтэ
Хас дойду аайы тэрилтэ Салайааччыларын Сүбэтэ уонна салайыы тутула баар.
«Оҕолорго көҥүлү» түмсүү биллэр дьону кытта улахан тэрээһиннэри ыытан бэйэтин туһунан Аан Дойдуга биллэрэр (We Day).
Ол курдук түмсүү «илдьиттэринэн» Нина Добрев, Натали Портман, Нелли Фуртадо, Hedley бөлөх, Деми Ловато, Ричард Брэнсон, Миа Фэрроу, Мартин Шин, Джейсон Мраз, Келли Кларксон уонна да атыттар биллэллэр.
Остуоруйата
Бу кэпсээн Крейкка сүрдээх күүстээхтик дьайбыт уонна кини киһи бырааптарын туһунан уонна ол бырааптары тутуһуу туһунан элбэҕи билэргэ соруммут. Кэлин Килбургер канада быраабы көмүскээччитин кытта Соҕуруулуу-Илин Аасыйаҕа баран олохтоох оҕолор хайдах үлэлииллэрин илэ хараҕынан көрбүт.
Убайа Марк Килбургер ол кэмҥэ Гарвардка үөрэнэ сылдьан Уолл-Стрит баҕалаах үлэтиттэн аккаастанан быраатыгар көмөҕө кэлэр уонна түмсүү иккис тэрийээччитэ буолар.
И. Д. Путилин аатынан Белгородтааҕы юридическай институт
Рейтиннэрэ
1. Белгород куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ.
Чаан тардар
Чаан тардар эбэтэр чааннаах локомотив (steam locomotive, паровоз) диэн чаан хамсатааччынан барар локомотив. Аан бастаан рельсанан барар чаан тардар көлөнү Ричард Тревитик 1804 сыллаахха айбыта. Аныгы типтээх биллэр көстүүлээх Rocket диэн чаан тардары 1829 сыллаахха Джордж Стефенсон оҥорбута. 1825 сыллаахха кини уолунуун Робертыын оҥорбут Locomotion № 1 чаан тардардарын аатыттан кэлин "Локомотив" диэн бүтүн көлө кылааһын аата тахсыбыта.
Өй-санаа сайдыытын таһымнара
Сахалыы өй-санаа үөрэҕин баһылааһын туһалаах. Атын омуктар өй-санаа үөрэхтэрэ барылара ордуктар диэн сыыһа санаа. Бары таҥара үөрэхтэрин төрүттэринэн сахалар билэр уонна билигин да туһана сылдьар кут-сүр үөрэхтэрэ буолар уонна бу үөрэх оҕо өйө-санаата сайдыытын атыттардааҕар ордук табатык быһаарар. Күүстээх куттаах-сүрдээх ойуун киһи бэйэтин аймахтарыгар көмөлөһөр, көрөр-харайар кистэлэҥ күүстээҕин, санаатын күүһүнэн дьайарын сахалар былыргыттан билэннэр олохторугар туһаналлар. Ол үөрэх “Кырдьаҕаһы ытыктаа” диэн этиинэн эдэрдэргэ бэриллэр.
Үөрэх, үгэс уонна үөрүйэх диэн өйдөбүллэри табатык өйдөөн оҕоҕо кут үөскээһинэ ити курдук үс сүһүөхтэнэн салҕанан иһэрин олоххо туһанар буолуу саха дьонуттан ирдэнэр көрдөбүл буолар.
1. Киһи буолуу. Оҕо кыра эрдэҕиттэн улаатан сааһын ситиэр диэри иитиллэн, үөрэнэн ситиһэр таһыма киһи буолуу диэн ааттанар. Бу кэмҥэ оҕо улаатан, этэ-сиинэ ситэн, өйө-санаата сайдан тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буола үөрэнэн, үчүгэй үгэстэри иҥэринэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар буоллаҕына, киһи буолуу таһымын ситиһэр. Олоҕор «Куһаҕаны, айыыны, дьон билбэтин, туттубаттарын оҥорума»,- диэн өй-санаа хааччаҕын тутуһан өйө-санаата сайдар, улахан киһи таһымын ситиһэн, улахан киһи буолар. Бэйэтэ киһилии быһыылаах киһи киһитэ, сиэри тутуһар киһи буола улаатар.
Yрүҥ айыылартан кэлэр билиилэргэ урукку олоххо буолан ааспыт быһыылар, оччотооҕу үөрэхтэр, үлэ-хамнас ситиһиилэрэ, тутуллубут тутуулар, омук саҥарар тыла, үгэстэрэ, үөрүйэхтэрэ киирэллэр. Оччотооҕу кэмнэргэ оҥоруллубут саҥаны арыйыылар билиҥҥи кэмҥэ эргэрэннэр дьон бары билэр билиилэригэр кубулуйаннар сыаналара түһэн, суолталара намтаан иһэр. Олус былыргы охсуһуулаах-этиһиилээх, суут-сокуон диэн суох, олоҥхо кэмигэр дьон олохторун таһыма, өйдөрө-санаалара эмиэ олорор олохторун курдук, намыһах этэ. Билигин сайдыы, демократия, киһи киһиэхэ сыһыана ордук тупсан, кэҥээн иһэр кэмигэр оччотооҕу, былыргы кэмнээҕи билии-көрүү туһата лаппа кыччаата. Арай бу билиилэртэн ордук туһалаахтарынан тус-туспа омуктар олохторун үгэстэрин, тылларын үөрэтии уонна харыстааһын киирсэллэр.
Redmi
Redmi — Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ электроника чиптарын оҥорооччу, ону таһынан аудио видео системалары. Кэнники смартфоннары эмиэ оҥорор. 2021 сыл түмүгүнэн биир түргэнник  барыһа үрдүүр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр.
Бэриэччит
Бэриэччит баар буолуута киһи буор кута таһыччы сайдыбытын биллэрэр.
Киһи бэйэтэ бэриэччигэ баарын билбэккэ эрэ сылдьара үчүгэй. Куруук иннигэр баар буола сылдьыахтаах бэриэччитин бэйэтэ көрсө түспүтүн кэнниттэн бу киһи олоҕор сотору кэминэн тосту уларыйыылар тахсаллара биллэр. (2,15).
1. Бэриэччит киһи бэйэтин курдук көрүҥнээх уонна хамсанара эмиэ маарынныыр.
Урааҥхай сирэ (Уриаҥхай кыраайа)
Нууччалар Урааҥхай сиригэр 1870-с сыллартан олохсуйан саҕалыыллар уонна 1909 с. номнуо 9 тыһ. нуучча бааһынайа көһөн олорор этэ.
Вагон
Вагон (wagon - арба) диэн тимир суол рельсатынан сылдьар айаннааччылары уонна таһаҕастары таһар көлө. Вагоннар бэйэ бэйэлэригэр холбоноллор уонна локомотивынан тардыллан айанныыллар. Локомотивы кытта холбоммут вагон тиһилигэ суксурҕа буолар. Локомотива суох бэйэ хамсатааччылаах айанныыр вагоннар автомотриса уонна мотордаах вагон дэнэллэр.
Архипова Клара Федотовна
Олоҕун олуктара
Өр сыллаах сыралаах үлэтин иһин улуус Бочуоттах грамотатынан, Саха Өрөсппүүбүлүкэтин бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта
Чингиз Айтматов
Айар үлэтэ
Аан бастакы айымньытын 1952 сыллаахха нуучча тылынан суруйбута. «Газетчик Дзюйдо» кэпсээнэ ити сыл «Комсомолец Киргизии» хаһыакка муус устар 6 күнүгэр тахсыбыта. Ол кэннэ кыргыыстыы эмиэ суруйар буолбута. 1956 с. Москубаҕа Үрдүкү литэрэтиирэ куурустарыгар үөрэммитэ.. 1957 сыллаахха "Ала-тоо" сурунаалыга "Джамиля" сэһэнин суруйан таһаарбыта. Сэһэни Луи Арагон француз тылынан тылбаастаан киэҥ эйгэҕэ таһаарбыта. Ол кэннэ Чингиз Айматов аата аан дойдуга биллибитэ. Үгүс омук тылыгар тылбаастаммыта. ССКП 1959 сыллаахтан чилиэнэ.
А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университетт
А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университет - Арассыыйаҕа Владимирскай уобаласка Владимир куоракка баар улахан үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
Бах таҥара үөскээһинэ
Саха тыла киһи өйө-санаата сайдыытын кытта тэҥҥэ сайдыбыт тыл буоларын билинэн, итэҕэйэн иһэллэр. Киһи өйө-санаата сайдан истэҕинэ үөскээн сылдьыбыт таҥаралар ааттара саха тылыгар иҥэн сылдьаллар. Киһи өйө-санаата кыыл өйүттэн-санаатыттан саҥа сайдан, тупсан таҥаралаах буолан истэхтэринэ үөскээбит кыыл, көтөр таҥаралары сахалар билэллэр. Олус былыргы киһи бултаан эрэ аһыыр эрдэҕинэ улахан булчут кыыллар, көтөрдөр курдук араас булду кыайа-хото бултуур баҕа санааланар кэмигэр үөскээбит хотой, суор таҥаралары билэллэр, билигин да ытыктыыллар. Олус былыргы кэмнэргэ бииргэ олорбут, биир төрүттээх, биир үлэлээх-хамнастаах омуктар таҥаралара биир буолар. Сахабыт тылыгар таҥаралар тустарынан билиилэр киирэн сылдьалларын булуталаан ылыахпытын сөп.
Өй-санаа сайдыыта
Киһи санаата икки аҥы арахсан, тус-туспа хайысхалаахтара быһаарыллыбытын кэнниттэн оҥорор быһыылара, бу икки хайысха икки ардынан, ортотунан көрөн бардаҕына эрэ, киһи оҥорор быһыылара аһара барбаккалар, киһилии буолар кыахтаналларын быһааран дьон өйүгэр санаатыгар үс; Үөһээ, Орто, Аллараа дойдулар уонна “Туох барыта үһүстээх” диэн этии үөскээбитэ. Бу быһаарыы олоххо киириитэ христианнар үс тарбахтарын холбуу тутан үҥүүлэринэн бигэргэтиллибитэ уонна икки тарбахтарынан тутан үҥээччилэри туоратыынан түмүктэммитэ.
Сахалар киһи буолуу, таҥара үөрэҕин оннугар түһэрэн, оҕолору кыра эрдэхтэринэ көрсүө, сэмэй буолууга иитиини, үөрэтиини кытаатыннаран, чиҥэтэн биэрдэхтэринэ эрэ сайдыыны, омук ахсаана эбиллиитин ситиһэр кыахтаахтар. Оҕолору иитиини бас-баттах ыытыы, көҥүлүнэн барбыт дьону үксэтэн, быстах быһыылары оҥорууларын элбэтэринэн омугу эстиигэ тириэрдэр. (2,140).
Б. э. инн. II үйэ
Биһиги эрабыт иннинэ II үйэ
АБ ИДьМ Краснодардааҕы университета
Факультеттара
1. Предварительнай силиэстийэ уонна дознание испэссээлиистэрин бэлэмниир факультет
2. Полиция подразделениетын испэссээлиистэрин бэлэмниир факультет
Korean Air
Устуоруйата
1984 сыл кулун тутар 1 күнүгэр авиа хампаанньа аатын Korean Air Lines диэнтэн Korean Air диэҥҥэ уларыппыта. Соҕуруу Кэриэйэ былааҕа («Тхэгыкки») истииллэх ливрея киллэриллибитэ: үрүҥ көмүстээх халлаан күөҕэ. Бу ливреяны Korean Air Boeing корпорацияны кытта оҥорбута уонна аан бастаан Fokker F28 сөмүлүөттэргэ туттубута.
Хоро (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Хоро — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин киинэ.
Таҥара үөскээһинэ
Кыыл, көтөр таҥаралар киһи өйө-санаата ситэ сайда, билиитэ-көрүүтэ кэҥии илигинэ, аҥардастыы булдунан эрэ дьарыктанар кэмигэр үөскээбиттэр. Аҥардастыы бултаан аһыыр кэмнэрин саҕана дьон таҥаралара улахан кыыллар, сиэмэх көтөрдөр буолар эбиттэр. Былыргы билиилэрин уларытан кэбиспэккэ иҥэринэн илдьэ сылдьар сахаларга оччотооҕу биллэр таҥаралар ааттара умнуллубакка сылдьаллар. Билигин да умнулла илик суор, куба, хотой, бөрө таҥаралардаах улуу уустар баар буола сылдьыбыттар. Киһи өйө-санаата үлэтиттэн-хамнаһыттан тутулуктанан уларыйан иһэрин Л.Н.Жукова “Первичные общества и традиционные религиозные воззрения народов Арктики” диэн үлэтигэр арыйар. (1,49).
синигэр түспүт – туох да буолбутун иннигэр сөбүлэһэргэ тиийбит;
Андреева Светлана Родиславовна
Олоҕун олуктара
1997-1998 - логопед-дефектолог, Сунтаар оройуонун үөрэх салалтата.
2020-2021 – алын кылаас учуутала, Дьокуускай куорат №34 анал (коррекционнай) уопсай үөрэхтээһин оскуола-интэринээтэ.
Волгатааҕы Булҕар сирэ
Моҕол сэриитин иннинэ
Алмуш кэнниттэн кини уола Микаил ибн Дьафар баһылыктаабыт, ол кэннэ Алмуш сиэнэ Абдуллаһ ибн Микаил баһылык буолбута.
Божедонова Татьяна Федоровна
Олоҕун олуктара
1968 сыллаахха А.И.Герцен аатынан Ленинградскай педагогическай инстиут географическай салалтатын бүтэрбитэ.
Уксуус
Уксуус (ὄξος) — уксуус кислотаалаах ас астыырга туттуллар убаҕас. Испиирдээх убаҕастан (арыгыттан) уксуус бактерияларын көмөтүнэн көөнньөрөн оҥороллор. Былыргыттан биллэр. Өҥө суох биитэр биллэр-биллибэт өҥнөөх, хатан сыттаах убаҕас.
Lufthansa
Star Alliance диэн авиахампаанньалар альянстарын чилиэнэ буолар, ол аата United Airlines уонна Air Canada курдук хампаанньалары кытта холбоһон араспысаанньа уонна маршрут ситимин үрдүгэр үлэлииллэр.
Грифон
Архитектураҕа
Архитектураҕа дьиэ истиэнэтин барельефыгар, ону кытта өссө скульптура курдук дьиэ крышатыгар киэргэл буолар.
710-с
710-с сыллар.
Киһи таҥара үөскээһинэ
Саҥаны айыы диэн киһи бу кэмҥэ билбэт, оҥорбот быһыытын оҥоруу буолан сиэри кэһэр, таһынан барар быһыы буолар. Киһи быһыылаах дьон оҥорбот быһыыларыгар киирсэриттэн олус улахан сэрэхтээх буолууну ирдиир.
Огдуо Аксенова
Олоҕун олуктара
Под конец жизни Аксёнова решила вернуться к старой обрядовой поэзии долган.
Аһылыктан туттунуу
Сахалар аһылыкка сыһыаннаах этиилэрин эбэ Лөкүө эмээхсин элбэхтик туһанар этэ. Кини этиилэрэ уонна аһааһын уратылара учуонай П.Брэгг үөрэҕэр сөп түбэһиилэрэ сахалар аһылыгы туһаныылара дириҥ төрүттээҕин быһаарар.
Олус элбэх минньигэс аһылыктар киһиэхэ   аҕалар   туһаларын билэн, сөбүлээн  көрөн, аһара барбакка туһанар  буолуу аныгы үйэ үөрэхтээх киһититтэн ирдэнэр тутаах көрдөбүл. Бу   көрдөбүлү  толорор  наадаҕа киһи  син-биир  улахан  тулуурдаах, этин-сиинин сиир-аһыыр  баҕатын   кыайа-хото тулуйар кыахтаннаҕына эрэ табыллар. Аһылык  эмиэ   киһиттэн  олус  тулуурдаах  буолуутун эрэйэр. Христианскай уонна мусульманскай таҥара үөрэхтэрэ киһи өйө-санаата ити мөлтөх өрүтүн билэннэр көмөлөһө сатыыллар. Kинилэр сотору-сотору кэлэн иһэр аһылыктан туттунар кэмнэри, постары оҥороннор уонна онон күһэйэннэр таҥараны итэҕэйэр дьон аҕыйахтык аһыылларын ситиһэ сатыыллар. (3,24).
Киһи өйө-санаата маннык уратылааҕын таҥара үөрэхтэрэ былыргыттан билэн бэйэлэрин туһалара улаханын дакаастыырга табан туһаналлар. Православнай таҥара дьиэтэ маннык аһаабакка сылдьар постары оҥорон дьон өйүн-санаатын бэйэтигэр тарда сатыыр.
Хотугу эҥэлэй
мини|250px|Хотугу эҥэлэй саһархай өҥүнэн бэлиэтэммит мини|250px|Хотугу эҥэлэй
Хотугу эҥэлэй (Се́верное полуша́рие) — экватортан хоту сытар Сир аҥаара. Иэнин 60,7 % уунан бүрүллэ сытар. Уунан бүрүллүбэтэх кураанах сир 67,3 % бу эҥэлэйгэ тиксэр, онно киһи аймах 90-ча бырыһыана олорор.
Арассыыйа фильтрационнай хаайыылара Украинаҕа
Арассыыйа фильтрационнай хаайыылара Украинаҕа — Владимир Путин, ФСБ уурааҕынан украиннары пыткалыыр хаайыылар уонна лааҕырдар Украина Арассыыйа сэриитэ кэмигэр.
Кириллин Николай Васильевич
Олоҕун олуктара
1964 с. Сунтаар 2 №-дээх оскуолатыгар физика уонна математика учууталынан көспүтэ.
Кролевец
Географията
Кролевец куорат Реть өрүс хаҥас кытылыгар, Свидня үрэх түһэр сиригэр турар. Куорат нөҥүө М-02 (E 101), Т-2503, Т-1907массыына суоллара уонна тимир суол ааһаллар (Кролевец станция). Куорат сиринэн хас да уолан хаалар үрүйэлэр ааһаллар.
Геннадий Турантаев
Геннадий Николаевич Турантаев (19.03.1981) — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.
Айар үлэтэ
Россия киинэтигэр оруоллара: саха – «Река», режиссер А.Балабанов, боотур – «Чыҥыс Хаан кистэлэҥэ», режиссер А.Борисов, атыыһыт – «Орда», режиссер А.Прошкин, Дед Мороз – «Елки - 6», режиссер Ж.Крыжовников.
Avast Antivirus
Avast Antivirus - антивирус, Avast тэрилтэ айбыт.
Сиэр
Сахалар олоххо сыһыаннаах үчүгэй үгэстэр мунньуллууларын, ол үгэстэри кэспэт, уларыппат буолууну сиэр диэн ааттыыллар. Сиэр диэн дьүһүн эмиэ баар. Сиэр диэн дьүһүн үрүҥ уонна хара дьүһүннэр холбуу буккуһууларыттан үөскээбит дьүһүн буолар. Бу дьүһүн үрүҥ уонна хара икки ардыларынан дьүһүн буолар уонна киһи оҥорор быһыыларын быһаарыыга, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини таба тутуһууга, үһүс өрүтү арааран билиигэ аналланан, сиэр диэн киһилии киһи аһара барбат, кэспэт кыйыатын үөскэппит. Сиэр диэн тыл киһи быһыытын быһаарыыга туттулуннаҕына үчүгэй, үрүҥ уонна куһаҕан, хара икки ардыларынан, ортолорунан барар быһаарыыны ылыныы олоххо таба буоларын биллэрэр.
Сахалар олохторугар сиэр диэн тылы элбэхтик тутталлар. Бу тыл киһи тугу оҥорорун, майгынын, быһыытын уонна өйүн-санаатын барытын быһаарар. Сиэр киһи хаһан да аһара барбат кыйыата буоларынан киһи быһыытын олохтуур. Кэнники нуучча тылыгар үтүрүттэрэн уонна сахалыы олох үөрэҕин умнуу түмүгэр бу тыл аанньа туттуллубат буолла. Ол да буоллар саха дьонун олохторо урукку кэмнэргэ үөскээбит өйдөбүллэри, үгэстэри тутуһуунан, сиэр быһыытынан баран иһэр. Сиэр диэн сахалар олохторун сокуона. «Cиэрдээх быһаарыы»,- диэн этии олус сөп түбэһэр, таба быһаарыы буолбутун биллэрэр.
Киһи өйүттэн-санаатыттан чочуллан оҥоруллан, быһаарыллан тахсар буолан айыы эмиэ элбэх араастардаах. Улахан, кыра, үрүҥ, хара, үчүгэй, куһаҕан айыылар диэн бааллар. Ол иһин бу айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ эрэ табыллар. Сиэри таһынан барбат айыы сиэрдээх айыы эбэтэр айыы-сиэр диэн буолар. Айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ, сиэргэ сөп түбэстэҕинэ эрэ үчүгэй, үрүҥ өйдөбүллэнэр, дьоҥҥо туһаны аҕалар. Ол иһин айыы-сиэр диэн этии үчүгэйгэ эрэ туттуллар.
Оҕону “Айыыны оҥорума” диэн иитии, үөрэтии сиэри кэһимэ, таһынан барыма диэн бэрт көнө өйдөбүллээх. Айыыны оҥорбот киһи сиэри тутуһар, таһынан барбат киһилии киһи буолар. Тыл үөрэхтээхтэрэ "айыы үчүгэй" диэн этэннэр сиэри таһынан бараллар, сахалар олохторун үөрэҕин тутуспаттар.
Ырх Битиг
Тиэкис холобура
22. Күөлгэ сиэркилэтин
23. Эдэр уол тыаттан
Кэҕэ элэмэс кутуругун булбут --
Бэргэһэтигэр анньыннын...
Ол -- олуч үчүгэй
Тыыны харыстаныы
Эт-сиин үгүс ыарыыта араас уорганнарын хамсатар быччыҥнара кыайан хамсаабат буолууларыттан араас бүөлэниилэр үөскүүллэриттэн тахсара быһаарыллыбыта ыраатта. Бу быччыҥы кыайа-хото хамсатарга үөрүйэх буолбут өйө-санаата, буор кута уларыйыыта, саҥанан, атынынан солбуллуута туһалыырын ойууннар туһаналлар.
Тыынар салгыны харыстааһыҥҥа араас салгыны буортулааччылары оҥорбот буолуу улахан оруолу ылар. «Саа биирдэ эстэр» диэн этиини кыра эрдэхтэриттэн сааны соһо сылдьыбыт саха булчут дьоно билэллэр. Хайа да бэйэлээх умнугана суох киһи сыыһа туттан биирдэ сааны алҕаска эһэр. Дьааттаах эттиктэри туһанар ханнык баҕарар үлэ көрүҥэр киһи сыыһа-халты туттунуутуттан абаарыйалар үөскүөхтэрин сөп.
Улуу тойон таҥара үөскээһинэ
Билигин биһиэхэ, сахаларга олоххо сайдыыны ситиһиигэ балаһыанньа ыараан турар, симэлийбит хоро омуктар курдук буолан хаалыахха сөп. Ол барыта үлэни үөрэхтээҕэр куһаҕан курдук санаан кыайбат буолбуппутуттан улахан тутулуктаах. Былыр-былыргыттан баһылаабыт ааттаах тыа сирин үлэлэрин өрө тардыы, сайыннарыы кыалла илик. Үөрэҕи аһара эккирэтии, солумсаҕырыы улаатыыта тыаттан эдэрдэр барыыларын көҕүлээн кыайыылаах үлэһиттэр аҕыйахтар. Сэбиэскэй былаас улахан хотоннору тутан биэрэригэр, совхозтар үлэһиттэрин бэлэм хамнастыырыгар үөрэнэн хаалыы өссө да кыайан ааһа илик. Ол былаас тобохторо салайааччылар өссө да улахан хотоннору туттара сатаабыттарын кыайан көрөр-истэр, үлэлэтэр дьон баар буола иликтэр. Көрсүө, сэмэй майгылаах үлэһит буолууну хаалларыы, аҥардастыы олоххо туһата аҕыйах гуманитарнай үөрэхтэри өрө тутуу тыа сириттэн үлэһиттэр барыыларын үөскэтэр.
Туһаныллыбыт литература
3. Трощанский В.Ф. Эволюция черной веры (шаманства) у якутов. Изд. 2-е. М.: Книжный дом “Либроком”, 2012. – 224 с.
Көмүс резерв
Германия
Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн 1951 сыллаахха экономика дьикти бириэмэтигэр Германия бэйэтин көмүс саппааһын олохтуурун саҕалаабыта 1968 сыллаахха саппаас бэйэтин рекордун 4 000 тоннаҕа тиийбит.
Анисимов Михаил Николаевич
Олоҕун олуктара
Михаил Николаевич Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта.
Кини туьунан суруйуулар
1.     Афанасьев-Алданский, Виктор Федорович. Ветераны педагогического труда / В. Ф. Афанасьев ; Якутский республиканский институт усовершенствования учителей, Кабинет педагогики. - Якутск : Якутское книжное издательство, 1965-1971. - 21 см. Вып. 2. - 1967. - 71 с.
Карлуктар
XIV—XVII үү. карлуктар тустарынан источниктар
«Родословная туркмен» үлэҕэ сурулларынан, былыргы каруктар Огуз-хан сэриитигэр киирсэллэрэ. Ол гынан баран кини аҕа ууһуттан тымыр-сыдьаан тардыбат иллэр ахсааннарыгар киирэллэрэ. «Джами ат-таварих» үлэҕэ ахтылларынан, карлуктар туркменнар састааптарыгар киирэллэрэ. .
Үөскээһиннэрэ
Аан бастаан карлук биис-уустарын холбоһугар үс аҕа ууһа киирэрэ. Олор ортолоругар саамай улаханнара, элбэх ахсааннаахтара чигил этэ. Карлуктар билиҥҥи сорох узбектар уонна уйгуурдар төрүттэрэ буолаллар.
InDriver
Наҕараадалара
2019 сылга InDriver Бразилияҕа бастыҥ сыhыарыы аатын ылбыта.
Адамова Саргылаана Саввична
Адамова Саргылаана Саввична — Саха Өрөспүүбүлэкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
1990—1999 сс. — СӨ Нерюнгритааҕы актер уонна куукула тыйаатырын артыыската.
Утарыта туруу
Олох сайдан, уларыйан истэҕинэ утарыта туруулар үөскүүллэр.
Туһаныллыбыт литература
3. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
Идиш
И́диш ( йидиш эбэтэр идиш — туруору тылбааһа: «дьэбириэйдии») — гермаан тылларыгар киирэр ашкенааз дьэбириэйдэр сүрүн тыллара, XX үйэ саҕаланыытыгар аан дойдуга 11 мөл дьэбириэй саҥарар этэ.
Одун
Официальнай аата: Молодежная Общественная Организация «Одун» Республики Саха (Якутия).
Көйгө оҕо
Көйгө оҕо тулуурдаах, өһөс майгылаах. Күһүҥҥү тымныыларга итии, түүлээх таҥаһынан аанньа таҥыннарбаккалар, чараас таҥаһынан сылдьан тымныыны тулуйа үөрэнэриттэн, сайыҥҥы куйааска тиритэ-хорута үлэлиириттэн, тоҥон-хатан тулуурдаах, ылыммыт сыалын толорууга дьулуурдаах, өһөс майгылаах буола улаатар.
Көйгө буолуу үчүгэйэ, туһалыыра оҕо улааппытын, бэйэтин бэйэтэ көрүнэр, үлэлиир-хамсыыр буолбутун кэннэ кэлэр. Бу уратыны өй-санаа үөрэҕин хаалларан сылдьалларыттан туһамматтар. Хас биирдии оҕо улааттаҕына бэйэтэ туспа баран атын ыалы үөскэтэн, туспа хаһаайын буолара, сайдыыны үлэлээн-хамсаан ситиһэрэ хаһан да хаалбат. Көйгө буолуу, үлэҕэ-хамнаска, тулуурдаах буолууга үөрэнии хас биирдии оҕоҕо олус туһалаах.
Ити барыта кини (ремейк, 2021)
Ити барыта кини - АХШ киинэ, аатырбыт ити барыта кини (киинэ) салҕыыта уонна хатылааһына, уол өттүттэн көстүүтэ. Miramax устубут, ол эрэн Netflix нөҥүө тарҕанар.
Тескей-Ала-Тоо
Географията
Терскей-Ала-Тоо хайа ол элбэх кэрэ, кырасыабай сирдэрдээх: Алтын-Арашан, Барскоон, Джеты-Огуз, Каракол. Ол курдук, биир күн иһигэр кумах хайалары, тыытыллыбатах ойуурдары, хаардаах чыпчааллары көрүөхх сөп. Хас биирдии хайа хапчаана бэйэтэ туспа уратылаах, хатыммат кэрэлээх.
Харбала (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Харбала — Үөһээ Бүлүү улууһун Маҥаас нэһилиэгин киинэ.
Полтерһейст 2
Полтерһейст: киннэр төҥүннүлэр (атын аата Полтерһейст 2) - 1986 сыллаахха уһуллубут киинэ, MGM үбүлээһининэн.
Lope de Vega
мини|Из Обложки Биллиилээх поэт күрдьэҕинэн де Вега Карпо бернардо Грасса оҥоһуллубут 1604.
Иванов Илья Семенович
Кини туһунан суруйуулар, кинигэлэр
4. [http://ilin-yakutsk.narod.ru/2006-3/68.htm Мария Доржиева. Мы бы говорили, говорили – обо всем на свете… Историко-географический, культурологический журнал Илин, № 3 (50) 2006]
Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа
Ханнык баҕарар төрөппүт оҕотун тас көрүҥэ, өйө-санаата киниэхэ маарынныыр буолуон баҕарар. Тас көрүҥэ маарынныыр буоллаҕына: «Оҕом мин курдук»,- диэн иһигэр үөрэр уонна өйө-санаата эмиэ мин курдук буолуо диэн бүтэйдии эрэнэн кэбиһэрэ улахан сыыһа. Маннык быһаччы, мин курдук буолуо диэн өйдөбүл ситэтэ суох буолара сахалар кут-сүр үөрэхтэринэн арыллан, сыыйа биллэн иһэр. Оҕо этэ-сиинэ төрөппүттэригэр маарыннаабытын да иһин, өйө-санаата, ийэ, салгын куттара хайдах иитиллэриттэн эрэ тутулуктанар уратылаахтар. Бу оҕону иитии уратылара сахалыы утарыта өйдөбүллээх атаах уонна көйгө диэн этиилэринэн бэриллэр. Оҕо ийэ кута кыра эрдэҕиттэн ийэтин көмөтүнэн иитиллэрин, онтон салгыы салгын кута сайдарын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар.
Кременчук
Кременчук (Кременчук) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 222 325 (2017).
Васильев Леонид Семенович
Васильев Леонид Семенович — көҥүл тустууга ССРС, хапсаҕайга СР спордун маастара.
Айсиньгиоро Нурхачи
Мандьуулары түмүүтэ уонна ил тэрийиитэ
Чурчыан биистэрэ бэйэ бэйэлэрин кытта кыргыһыыларын кэмнэригэр 1582 сыллаахха Ли Чэнлян диэн Ляодун ботун (кыт. бо - тойон) саллааттара Нурхачи эһэтин уонна аҕатын өлөрөллөр. Кытай устуоруйатын үгэһинэн бу түбэлтэҕэ Сүксүхэ-бирэ өрүстэн ырааҕа суох сиргэ баар Турунь диэн чурчыан куоратын тойоно Никан Вайлан буруйданар. Ол иннинэ Никан Вайлан Такшины уонна Гиочангы Ли Чэнляны кытары иириһиннэрбитэ. Нурхачи 13 боотурдаах Никан Вайлаҥҥа иэстэһэ барар. Миҥ салалтата бу түбэлтэҕэ соччо аахайбакка Никаҥҥа көмөлөспөт, ол түмүгэр 1584 сыллаахха Нурхачи өстөөҕүн тутар уонна өлөрөр.