cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айсиньгиоро Нурхачи
Мандьуулары түмүүтэ уонна ил тэрийиитэ
Нурхачи талааннаах салайааччы уонна сэрииһит этэ: кини чурчыан биистэрин түмэн Мандьуу илин тэрийэр. Нурхачи ыаллыы олорор биистэр баһылыктарын бэйэтин диэки араас ньыманан чугаһатара: баай бэлэхтэри биэрэн, хас да күннээх бырааһынньыктары тэрийэн уо.д.а. Олор буоллаҕына оҕолорун, кулуттарын уонна сэрииһиттэрин кытары Нурхачи сирдэригэр букатыннаахтык көһөн кэлэллэрэ уонна саҥа тойоҥҥо сулууспалыыллара. Ол буолаан түргэн баҕайытык эрдэтээҥҥи классовай түмэккэ көспүт сүрдээх күүстээх биистэр сомоҕолоһуулара үөскээбитэ.
Нурхачи сайдарын манаабыт Кытай кыраныыссатын салалталара киниэхэ 800 лян хамнастаах уонна кытай церемония таҥастарын кэтэр көҥүллээх «баабыр уонна луо сэрии салайааччыта» (лунху цзянцзюнь) диэн аат (титул) иҥэрэллэр. Ол түмүгэр Нурхачи туруга өссө бөҕөргүүр.
Мандьуу Кытайы кытта сэриитин саҕаланыыта
Мандьуу күүһүрүүтэ уонна Кытай кытыыларыгар чугаһыыта Миҥнары долгуппута уонна сыһыаннарын буортулаабыта. 1618 с. Нурхачи "Сэттэ улахан өһүргэнии" диэн сурук таһаарар. Бу сурукка кытайдар кинини уонна кини омугун утары туох куһаҕаны оҥорбуттарын барытын суруйар. Ол сыл 20-тыһыынчалаах Нурхачи сэриитэ Ляодун диэн Кытай сиригэр сэриинэн киирэр уонна үс улахан суолталаах кириэпэһи уонна биэс куораты сэриилээн ылар. Бу куораттары уонна кириэпэстэри Нурхачи суох гыммыта. Кытайдар суруйалларынан 500 тыһ. кытай киһитэ Мандьуу дойдутугар билиэн барар. Чин үөрэхтээхтэрэ суруйбуттарынан, Миҥнар Ляодуҥҥа 200-тыһыынча киһилээх сэриини хомуйбуттар. Бу сэриини утары Нурхачи 50 тыһыынча сэрииһити туруорар кыахтаах этэ. Кытай сэриитин салайааччылара мөлтөх буоланнар мандьуулар кыайыылаах тахсаллар: кытайдар сэриилэрин түөрт гына арааран тус туспа Мандьуу киинигэр ыыталлар. Бу түгэни туһанан Нурхачи түөрт сэриини кытта биирдии биирдии кыргыһан кыайар («Сарху-алинь кыргыһыыта»); төрдүс сэрии куотар. Кытайдарга көмө кэлэн испит кэриэйдэр сэриилэрин Шэньхэ ө. көрсөллөр. Кан Хоннип утаралаһа сатаан баран бэринэр. thumb|265x265px|Мукденнааҕы Нурхачи дыбарыаһын болуоссата. 1621 сыллаахха мандьуулар Ляодуҥҥа сэриинэн киирэллэр уонна кытайдар сэриилэрин кыайаллар. Нурхачи Ляояны уонна Шэньян куораты (瀋陽) сэриилээн ылар, кэлин бу куорат аата мандьуулуу Мукден диэн буолар (мукдэмби диэн мандьуу тылыттан — «тахсар»). Бу диэки сир барыта мандьуу хаанын илиитигэр түбэһэр. Сэриилээн ылбыт сиргэ олохсуйаары Нурхачи олохтоох нэһилиэнньэни Мандьууга билиэн илдьэ барбат, ол оннугар Ляодуҥҥа бэйэтин сэриитин хаалларар, онтон Мукден куораты дойду киинэ оҥорор (1625 с.). Бу сиртэн 1622 с. мандьуулар Ляосига сэриинэн киирэллэр уонна кытай сэриитин кыайаллар. Кытайдар көмүскэнэр стратегияҕа көһөллөр, саҥа сэриини хомуйаллар уонна көмүскэнэр тутуулары тутан саҕалыыллар. Ол эрээри 1626 с. олунньутугар Нурхачи Нинъюань диэн Ляоси киин куоратын кыайан сэриилээн ылбат. Куораты көмүскүүргэ Адам Шаль фон Белль диэн таҥараһыт кыттыбыта, кини артиллерияны салайбыта. Кыргыһыы кэмигэр Нурхачи ыараханнык бааһырар. Куораты сатаан ылбатахтарын иһин мандьуулар иэстэһэн Цзюхуадао арыыны ылаллар уонна 2 тыһыынча кытай устар аалын уонна астаах  складтары уматан кэбиһэллэр. Бохай байҕалыгар баар кытай флота көмөтө суох хаалар.
Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета
Факультеттара
1. Экэниэмикэ факультета
Ссылкалара
http://www.ael.ru/ https://m.facebook.com/login/?next=https%3A%2F%2Fm.facebook.com%2Fgroups%2Fhgaep&refsrc=http%3A%2F%2Fru.m.wikipedia.org%2F&_rdr https://www.dvnovosti.ru/khab/2017/07/27/69658/
Назаров Иван Тимофеевич
Олоҕун олуктара
1945 с. Сунтаар орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн, Дьокуускайга пединститукка үөрэнэ киирэр, 3 курстан кэтэхтэн үөрэниигэ көһөр, Сунтаар орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир. Санаторнай-лесной оскуолаҕа иитээччинэн, учууталынан, директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан 18 сыл, Сунтаардааҕы 1-кы №-дээх оскуолаҕа учууталынан, директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан 14 сыл, салгыы райОНО-ҕа инспекторынан, оройуоннааҕы методическай кэбиниэт сэбиэдиссэйинэн уһуннук үлэлиир. Ити сылларга оройуоҥҥа, өрөспүүбүлүкэҕэ бүттүүн орто үөрэхтээһини киллэриигэ, оскуолалар материальнай базаларын бөҕөргөтүүгэ оройуон оскуолаларыгар олус киэҥ үлэ ыытыллыбыта. Оскуолалар салайар каадырдара саҥаттан сүүмэрдэнэн, учительскай корпус тупсарыллыбыта, үөрэтии-иитии боппуруостарыгар дойду киин уобаластарын бастыҥ уопуттарын үөрэтэн туһаныы, үөрэнээччи иккис сылын хаалыытын муҥутуурдук аччатыы курдук дьоһун соруктары быһаарыы, олоххо киллэрии кэлим сыллара этилэр. Ман­на барытыгар норуот үөрэҕириитин биир тутаах үлэһитин быһыытынан Иван Тимофеевич киллэрбит кылаата дьоһун. Үөрэтии процеһын олоҕу кытары ыкса сибээстээһин, «оскуола-производство-үрдүк үөрэх» диэн бүттүүн хамсааһын киэҥник тэнийбит кэмнэрэ. 1980-с сс. оройуон үөрэҕин үлэһиттэрэ оҕону үөрэтии-иитии боппуруостарыгар бөдөҥ ситиһиилэммиттэрэ — Сунтаар оройуона РСФСР үөрэҕин министерствотын уонна профсойуустарын Көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамяларын Саха сиригэр аан бастакынан ылар чиэскэ тиксибиттэрэ Оройуон уерэ5ириитин систематын, кыраай историятын  үөрэтэн, чинчийэн, элбэх кинигэлэр ааптардара буолбута.
Кинигэлэрэ, суруйуулара
1.     Назаров, Иван Тимофеевич. Сунтаар улууһун учууталлара Аҕа дойду улуу сэриитигэр кыттыылара / И. Т. Назаров ; [редактор Т. А. Семнова; аан тылы суруйда Н. Н. Спиридонов]. - Дьокуускай : Сахаполиграфиздат, [2000]. - 103 с.
2.     Сунтаар улууһугар үөрэҕирии сайдыыта/ [хомуйан оҥорон бэчээккэ бэлэмнээтилэр: И.Т.Назаров, Н.И.Алексеев; эппиэттиир ред. М.И.Аввакумова]. – Дьокуускай: Бичик, 2009. – 272 с.
Баҕадьа (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Баҕадьа — Үөһээ Бүлүү улууһун Сургулуук нэһилиэгин киинэ.
Барык түөлбэ
Барык түөлбэ сериалга уһуллубут актердар ортолоругар ол кэмнээҕи ситиһиилээх киинэ сулустара да, кэлэр сылларга биллибит эдэр актердар да бааллара. Род Серлинг сериал оҥорооһунугар хас да тутаах оруннааҕа - толорооччу продюсер (executive producer), сүрүн сценарист, шоу ыытааччыта уонна кэпсээнньит. Кэпсээнньит быһыытынан хас эпизод саҥатыгар уонна бүтүүтүгэр тыл этэр. Манна кини эпизодка буолбут түбэлтэлэр ис хоһооннорун түмүктүүр уонна бас герой (геройдар) тоҕо Барык түөлбэҕэ киирэн хаалбыттарын быһаарар.
Салҕааһына
Барык түөлбэ үс саҥа хатылааһыннаах:
Муоһа-туйаҕа туллубут
Төрөппүттэр бары оҕолоругар дьолу, уһун үйэни баҕараллар. Бу үтүө баҕа санааны ситиһэр туһугар оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтэр туһалааҕын туһунан сахалар таҥараларын үөрэҕэ этэр. Көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйаҕынан, быстах быһыыга киирэн биэрбэтинэн уһун үйэни ситиһэр кыахтанар уонна тулуура элбэҕиттэн үлэни-хамнаһы кыайар.
Уол оҕолор билэ-көрө сатыыллара, саҥаны, киһи билбэтин оҥорууга дьулуурдара кыргыттардааҕар ордук элбэх. Саҥаны айыыны оҥоро сатааһын үгүстүк табыллыбат, оҥорору кытта кыаллыбат. Оҕолор элбэх саҥаны оҥороллоруттан үксүлэрэ табыллыбаттар, сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаҥҥа кубулуйаллара элбэх. Оҕо өйө-санаата тугу барытын, ордук боростуойдук, чэпчэкитик оҥоруллары урут-бастаан оҥорор. Холобурга, бэргэһэни кэтиини ыларбыт ордук табыллар. Тоҕо диэтэххэ, бэргэһэни тиэрэ кэтэн кэбис даҕаны, дьон оҥорбот быһыыларын оҥоро охсоҕун, соҕотохто ураты киһи буолан тахсаҕын. Онтубут баара туох боростуой, чэпчэкитик оҥоруллар уонна булуллар барыта кэриэтэ куһаҕан буолар уратылаахтар. Туох үчүгэйэ кэлиэй, бэргэһэни тиэрэ кэппиттэн. Өй-санаа тиэрэ эргийэн, барыны бары таҥнары, төттөрү оҥоро сылдьарга үөрэнэн хаалыахха сөп. Бары саҥаны арыйыылартан, айыылартан үгүстэрэ, чэпчэкитик оҥоруллаллара куһаҕаҥҥа тириэрдэллэрин арааран билэн «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи оҕо улаатан истэҕинэ тутуһуллар.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй майгылаах буолууга ииттэххэ, үөрэттэххэ урутаан, урут түһэн, аһара баран «Муоһа-туйаҕа тулларыттан» көмүскэллээх, харысхаллаах буолар, олоҕор сыыһа-халты туттунара аҕыйаан уһун үйэни ситиһэр кыахтанар.
Балаҕаннаах (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Балаҕаннаах — Үөһээ Бүлүү улууһун Балаҕаннаах нэһилиэгин киинэ.
Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
Структурата
5. Филология уонна медиакоммуникация факультета
Анисимов Виталий Михайлович
Суруйуулара, кинигэлэрэ
2.      Анисимов, Виталий Михайлович. Русский язык : учебник для 3-го класса якутской школы / В. М. Анисимов, П. П. Борисов, Т. И. Петрова. - Якутск : Книжное издательство, 1978. - 406 с.
3.      Анисимов В. М., Научные основы методики обучения русскому языку в начальных классах якутской школы. диссертация на соискание ученой степени доктора педагогических наук в форме научного доклада. специальность 13.00.02 - Москва: [б. и.], 1992
Омуктар арахсыылара
Элбэх биир тыллаах дьон бииргэ түмсэн олордохторуна биир омугу үөскэтэллэр. Биир омук дьоно биир итэҕэллээх буоллахтарына араас суолларга үксүгэр биир санааланаллар, бииргэ олороллор уонна биир тылынан саҥараллар, ол иһин бэйэ-бэйэлэрин ордук өйдөһөллөр. Омук дьоно бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһоннор, ыал буоланнар оҕолору төрөтөллөр. Төрүүр оҕолоро элбэх буоллаҕына, дьон өлүүлэрин баһыйдаҕына омук ахсаан өттүнэн эбиллэн барар.
Шаньюй
Кытай хронистара ити титулу ыраахтааҕыга тэҥнииллэрэ (ван), ол гынан баран, сорох сылларга, гунн шаньюйа Императорга дьүөрэлэнэрэ (Хуан-ди).
Соҕуруу Хуннар династиялара
Хань Империятын былааһыгар олорбуттара, кинилэртэн тутулуктаах этилэр. Нэһилиэстибэни чопчу быраабылынан туталлара: улахан убайыттан -- кыраҕа, онтон улахан убай оҕолоругар.
Омуктар арахсыылара
Өр сылларга, үйэлэргэ бииргэ, эйэлээхтик олорбут омуктарга тыллара бэйэ-бэйэлэригэр хардарыта киирсэннэр байытыһаллар. Бу омуктар биир үлэни үлэлиир буоллахтарына үлэҕэ-хамнаска туттуллар тыллара эмиэ биир буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Тыл санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Ят-ха
Устуоруйата
2011 сыллаахха Poets and Lighthouses диэн альбомтнара European World Music Charts саамай үрдүкү строкатыгар тахсыбыта.
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет
Ссылкалара
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A2%D1%8E%D0%BC%D0%93%D0%A3 https://www.utmn.ru/ https://vuzopedia.ru/rate/region/city/114
Тыл үөрэхтээхтэрэ итэҕэли халытыылара
Саха дьоно тыл үөрэхтээхтэрэ албынныы сылдьалларын син-биир билиэхтэрэ, сахалыы таҥара үөрэҕэ табатын билиниэхтэрэ. “Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат” диэн этии хаһан баҕарар таба, оччоҕуна Дабылтан, Тэристэн, Санаайаттан баар-суох оҕолорун былаҕайга, сыыһа туттунууга былдьаппыт төрөппүттэр ыйытыылара кытаанах буолуон сөп.
Идэ тыла
Идэ тыла (профессионализмы) — кыараҕас эйгэҕэ туттуллар лиэксикэ биир көрүҥэ. Ханнык эмит идэ эйгэтигэр тутуллар тыллар уонна тыллар сомоҕолоро.
Син жаргон курдук идэ тыла корпоративнай лиэксикэ, онон дьон бу тыллары туһаныынан «бэйэ дьонун» эндэппэккэ билэллэр.
Хаспах хахайа
Характеристикалара
Онон итилэр хаспах хахайдара билиҥҥи хахайдардааҕар 12% улаханнарын көрдөрөллөр, ол да буоллар эрдэтээҥи сиртэн хостонор хахайдардааҕар (Panthera fossilis) уонна америкатааҕы хахайдартан (Panthera atrox) кыралар эбит. Сымара тааска баар уруһуйдар хаспах хахайдарын наар сиэлэ суох бултуулларын көрдөрөллөр, онон сабаҕалаатахха атыырдара сиэлэ суохтар эбит. Хаспах хахайын сирэйдэрэ билиҥҥи хахайдар сирэйдэриттэн уһун уонна синньигэс эбиттэр. Ол да буоллар, ити икки көрүҥ морфологияларыгар улахан уратылара суох. Билиҥҥи хахайдар курдук тыһылара атыырдарынааҕар кээмэйдэринэн кыралар.
Тарҕаныыта уонна олорор сирдэрэ
Саха сиригэр Хайырҕас хайа хаспаҕар хаспах хахайын уҥуохтара дьон, бөрө, хотугу таба, плейстоцен сылгытын уонна балык уҥуохтарын кытта 13200-21500 саастаах сир араҥатыттан булуллубуттара.
Сүтүктээх сүүс айыылаах
Сахаларга өс хоһоонноро өй-санаа түмсүүтүн, хамсааһынын быһааралларын иһин билигин, былыргылар билиилэрин ордук сыаналаан туһаныы элбээтэ. «Сүтүктээх сүүс айыылаах, уорбут биир айыылаах» диэн өс хоһооно өй-санаа уратыларын арыйыыттан табатык быһаарыллар кыахтанна. Биирдэ уоруу биир айыыны оҥоруу буолар. Урут атын киһи оҥорботох быһыыта, уоруу куһаҕан да буоллар син-биир саҥаны айыыга, дьон оҥорбот быһыыларын оҥорууга тэҥнэһэр. Уорбут киһи биир айыылаах уонна ол айыыта биллэр, уоруу диэн ааттанар, тугу эмэ ыйытыыта суох, ким да билбэтинэн-көрбөтүнэн ылбытын биллэрэр. Тутуллубатах уоруйах диэн суох. Хаһан эрэ син-биир тутуллар. Уоруу диэн киһи өйө-санаата куһаҕаны айыыта буолара хаһан да уларыйбат. Ханнык да тутуллаах дойдуларга уоруйахтары сөбүлээбэттэр, туталлар уонна киһилии быһыылаах дьонтон туспа араараннар, хаайаллар.
Уоруйахтары кыайан булан туппат буолуу уоруйахтары эмиэ элбэтэр. Тутуллубутах уоруйах өссө уорара уонна хайаан да тутуллара былыргыттан биллэр. Үгүс дьон өйө-санаата бэйэ-бэйэни балыссыы куһаҕан өйүнэн-санаатынан туолан сылдьара туох да үчүгэйи оҥорбот. Киһиэхэ куһаҕан санаалар мунньуллубуттара, куһаҕан үгэһи үөскэтэринэн хаһан даҕаны үчүгэйгэ тириэрдибэт.
Центрифуга
Холобур:
Үс саха үөскээһинэ
Үс саха үөскээһинэ диэн бииргэ олорор икки омуктар икки ардыларыгар үһүс омук үөскээн тахсара ааттанар. Сир үрдүгэр олорор омуктар сайдыыларын ханнык эрэ кэрдиис кэмнэригэр олус сайдар, күүһүрэр уонна ахсааннара күүскэ эбиллэр кэмнэрэ тиийэн кэлэр. Маннык омук сайдыытын таһыма үрдээһинин кэмин Л.Н.Гумилев омук пассионарнаһын таһыма үрдээһинэ диэн ааҕар. Омук сайдыытын бу сокуона сахалар Сир үрдүгэр уһун кэмнээх олохторугар ордук чуолкайданан көстөр.
Былыргы кэпсээннэргэ уонна научнай үлэлэргэ элбэхтик ахтыллар «үс саха» диэн этии билигин даҕаны чуолкайдык быһаарылла илик. Эмиэ ити «үс курыкан» курдук тус-туспа бөлөх дьон холбоспуттарыттан үөскээбит буолуохтаах диэн сэрэйиллэр. «Урааҥхай-саха» диэн омук аатын холбуу этиниитэ, сахалыы уус-уран айымньылартан элбэхтик иһиллэр эрээри, эмиэ дьону итэҕэтэр быһаарыыны учуонайдарбыт оҥоро иликтэр. Арай Г.В.Ксекофонтов саха-урааҥхай диэн омук аата сахалар уонна урааҥхайдар холбоспуттарыттан үөскээбит омук диэн быһаарар. (4,195).
Биир омук атын итэҕэллээх туспа омугу кытта холбоһуутуттан хас биирдиилэрэ үстүү аҥы арахсаллар. Ити арахсыы холобурдарын урукку кэмнэргэ хаста да үрэллибит, үс саха диэн ааттана сылдьыбыт уонна билигин эмиэ атын омуктуун, нууччалардыын холбоһон эрэр саха омукка сыһыаран, маннык холбоһуу хайдах тэнийэн барарын үөрэтиллэр. Холобурга, сахалар билигин маннык үс бөлөхтөргө арахсан эрэллэр:
Икки омук дьонун холбоһууларыттан үөскээн тахсар үһүс омук баар буоларын былыргы саха дьоно таба көрөн бэлиэтээннэр үс омук диэн тыллары, бэйэлэригэр эрэ буолбакка, атын омуктарга эмиэ тутталлар. Остуоруйаҕа биллэр омугу, «үс курыкан» диэн ааттанар омугу ыллахпытына, кинилэр сахалары кытта уһуннук бииргэ олорон холбоһууларыттан эмиэ үрэллэн үс аҥы барбыттарын ити этии чуолкайдык бэлиэтиир.
Гаспринскай Исмаил
Олоҕо
уҥа|мини|352x352пкс|Исмаил Гаспринскай 1872 сыллаахха Сорбоннаҕа үөрэнэр кэмигэр Исмаил Гаспринскай 1851 сыл кулун тутар 8 [20] күнүгэр Таврическэй губерния Ялтинскай уеһын (билигин Кырыым Бахчисарай оройуона) Авдьикөй дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Кини аҕата Мустафа Али-оҕлу Гаспринскай Арассыыйа сэриитин аппыһыара уонна ийэтэ Фатма-Султан Тэмир-Гази-кызы этилэр. Мустафа Али-оҕлу Кырыым соҕуруу кытылыгар баар Гаспра диэн аултан төрүттээх этэ, ол иһин Гаспринскай диэн араспаанньаны ылбыт. 1854 сыл муус устар 19 күнүгэр Гаспринскайдар Арассыыйа империятын дворяннара буолбуттара. Исмаил Гаспринскай Симферопольдааҕы казённай эр дьон гимназиятыгар, онтон Воронежтааҕы кадет корпуһугар уонна Иккис Москватааҕы байыаннай гимназияҕа үөрэммитэ. 1871 сыллаахха Францияҕа барбыта уонна Сорбоннаҕа үөрэммитэ. 1874–1875 сылларга Турцияҕа олорбута. Кырыымҥа төннөн баран Бахчисарай куорат Думатын дьокутаата буолбута. 1879 сыл олунньу 13 күнүттэн 1884 сыл кулун тутар 5 күнүгэр диэри Бахчисарай кулубата этэ.
Костин Андрей Филиппович
Липецкэй уйуоска Шахманка дэриэбинэҕэ 1893 сыллаахха алтынньы 3 күнүгэр төрөөбүтэ, омугунан нуучча. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ Москубатааҕы консерваторияны бүтэрбит. Кэлин Москубаҕа пединститукка үөрэммит, 1939 сыллаахх музыка учууталын дипломун ылан, педагог идэтин баһылаабыт. 1941 сыллаахха Дьокуускайга кэлэн, Саха государсвтеннай музыкальнай тыайаатырыгар музыка-вокал салаатын салайааччытынан, педучилищеҕа вокалист-педагогунан үлэлээбит.
Удмурт судаарыстыбаннай университета
Факультеттара
Ускуустуба уонна дизайн института
Рейтиннэрэ
1. Ижевскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ
2. Удмуртия үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ
Мардьани, Шигабутдин
Олоҕо
Шихабудин Мардьани Казан уеһын Ташкинчу мэдрэсэтигэр (оскуолатыгар), онтон Бухараҕа уонна Самаркаҥҥа үөрэммитэ.
1848 сыллаахха, ол аата уон биир сыл буолан баран, дойдутугар төннүбүт. 1850 сыллаахха Бастакы Казан мэчиэтин имама буолбута.
Үлэтэ
Шихабудин Мардьани татаар дьонун олоҕо-дьаһаҕа сайдарын туһугар элбэх үлэни ыыппыта, аныгы идеялары тарҕатар сыаллаах-соруктаах сырдатыы үлэтин саҕалаабыта. Ол үлэ кэмҥэ Шихабудин Мардьани мэдрэсэ үлэтин саҥардыыта наадатын өйдөөбүтэ. Ол иһин кинини Арассыыйаҕа дьадид хамсааһынын идеяларын бастакынан эппит киһи диэххэ сөп. Шихабудин Мардьани отуттан тахса айымньыны суруйбут уонна бэчээккэ таһаарбыт, үксүлэрэ арааб тылынан суруллубуттар.
Хмельник
Хмельник (Хмільник) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 28 226 (2011).
Лубны
Лубны (Лубни) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 47 827 (2012).
Арассыыйа ИДьМ Уфатааҕы юридическай института
Структурата
Кафедралара
-ис дьыала уорганын оперативнай-розыскно үлэтэ
Киһи диэн, киһи буоллаҕа
Киһи диэн олус былыргы тыл. Сахалар угро-самодилары кытта бииргэ олоро сырыттахтарына үөскээбитигэр сөп диэн Сомоҕотто быһаарара олохтоох курдук. Кыыл диэн биир сүһүөхтээх тыл үөскээбитэ өссө былыргы.
Корякин Николай Павлович
Корякин Николай Павлович – Уран Ньукулай (1940с.т.) – кіІµл тустууга оройуонтан маІнайгы ССРС спордун маастара, хапса±айга Саха АССР спордун маастара. 1965с. Буучугурас бирииһин республикаҕа аан бастаан тэрийсибиттэртэн биирдэстэрэ.
Талаан уонна дьоҕур
Дьарыктаннахха талаан биллэн тахсыан сөп. «Бүргэһи мөһөөччүккэ хаайыы кыаллыбат» диэн этии табатын уонна талааны быһаарарын балыксыт уола М.В.Ломоносов ыраах Архангельскайтан сатыы кэлэн үөрэҕи ылыыта уонна улахан учуонай буолуута дакаастыыр.
Аһыйбыт үрүҥ ас
Сылгыны уонна ынах сүөһүнү сахалар былыр-былыргыттан иитэн туһаналлар. Кинилэр аһыыр астара барыта бу дьиэ сүөһүлэриттэн тахсар аһылыктар. Урукку кэмҥэ саха дьоно аһыйбыт үрүҥ аһы ордук элбэхтик аһыыр эбиттэр. Кинилэр сылы быһа суораты, ымдааны, тары, быыппаҕы уонна кымыһы куруук аһыы, иһэ сылдьаллара. Бу астартан ордук тэнийбит уонна элбэхтик аһаныллар астарынан суорат, ымдаан уонна тар эбиттэр. Уһун үйэлэр тухары саха дьонун истэрэ-үөстэрэ, эттэрэ-хааннара аһыйбыт үрүҥ аска үөрэнэн хаалбыттар, ону баара бу кэнники кэмҥэ аанньа ахтыбакка, дьон аһыыр аһылыгын тосту уларытыы түмүгэр араас ис-үөс, язва уонна рак ыарыылара олус тэнийдилэр. Ордук бу ыарыыларга отой арыгы диэни биирдэ эмэтэ амсайар уонна аһыйбыт үрүҥ аһы аһаабат куорат эҥэр олохсуйбут үтүө дьон ыллараллар. Аһыйбыт үрүҥ аһы дьон аанньа аһаабаттарыгар сэбиэскэй былаас кэминээҕи суруйааччылар көмөлөрүнэн киллэриллибит өйдөбүл: бу суорат, ымдаан уонна тар диэн быстыбыт саха дьадаҥытын аһыыр аһа буолар диэн этии ордук күүскэ көмөлөстө. Итинник этиини итэҕэйэн саха дьоно суораты, ымдааны уонна тары сиэбэт буолбуттара кырдьык да ыраатта.
Саха дьоно ис, куртах ыарыыларыгар ылларыыларын биир сүрүн биричиинэтинэн дьон доруобуйаларыгар туһалаах аҕыйах кээмэйдээх арыгыны көннөрү бурдук астан, аҥардас эттэн куртахтара кыайан арааран ылбаттара ааҕыллар. Саха дьонун истэрэ-үөстэрэ үчүгэйдик үлэлииригэр аһыйбыт үрүҥ ас биллэр көмөнү оҥорор. Билиҥҥи аһааһын науката үрүҥ аска үөскүүр бактериялар киһи куртаҕа аһы буһарарыгар олус туһалаахтарын билинэн маннык бактериялары сии сылдьарга сүбэлииллэр. Арыгы диэни отой испэт дьон аһыйбыт үрүҥ аһы кыра эрдэхтэриттэн, быраҕан кэбиспэккэ, кыах баарынан аһыы сылдьаллара эрэйиллэр.
Манна кэлэн сахалар «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өстөрүн хоһооно хайаан да туттуллара наадалааҕа быһаарыллар. Арыгыга ылларбат, арыгыһыт буолбат туһугар кытаанах санаалаах, тулуурдаах, өһөс, арыгыны аһара испэттэн туттунар күүстээх буолуу ирдэнэр.
Механика
Механика билимин олохтооччулара - Аристотель, Архимед, Галилео Галилей, Йоханнес Кеплер, Христиан Хүйгенс, Исаак Ньютон.
Улугбек обсерваторията
Улугбек обсерваторията
Мусават
мини|"Мусават" баартыйа былааҕа. Күөх өҥ түүр бэлиэтэ буолар мини|250x250пкс|Мамед Эмин Расулзаде мини|299x299пкс|Фатали-хан Хойскай альт=|мини|300x300пкс|[[Азербайдьан|Азербайдьаан парламенын харабыллара Гяндьаҕа параакка. 1919 сыл]] "Мусават" (Müsavat  — араабтыы مساواة "тэҥ буолуу" диэн тылтан) диэн ааттаах Азербайдьааҥҥа икки баарыйа биллэр.
ХХ-с үйэ саҕаланыыта
1917 сыл алтынньы ыйын бүтүүтүгэр Баку куоракка холбоһуктаах баартыйа бастакы мунньаҕа буолбута.
1920 сыл муус устарыгар Азербайдьааҥҥа Сэбиэскэй былаас олохтоммута. Бу кэннэ "Мусават" баартыйа кистэлэҥ үлэҕэ көспүтэ уонна Сэбиэскэй былааһы утары өрө туруулары бэлэмнээн саҕалаабыта. 1926–1927 сылларга үгүс мусаваттар тутуллубуттара уонна ытыллыбыттара. Ол кэннэ "Мусават" баартыйа дьоно сүрүннээн тас дойдуларга олорбуттара.
Disney+
Disney+ (толору үридическай аата Disney Plus Distribution) - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ видео контеннары дистрибуциалыыр тэрилтэ. 32 омук сиригэр үлэлиир. Walt Disney конгломератка киирэр.
Сарсыардааҥҥы аһылык
Сарсыарда уһуктан туруутугар киһи этэ-сиинэ сынньанан, эньиэргийэтэ мунньуллан күүһүрэр-уоҕурар, эрчимирэр. Киһи утуйа сыттаҕына күүс киирэр курдук. Утуйа сыттахха кырдьык эт-сиин сытар, сынньанар. Бу кэмҥэ ис уорганнар үлэлээннэр киэһээҥҥи аһылыгы буһаран үллэрэннэр эти-сиини эньиэргийэнэн толору хааччыйаллар.
Дьон бары кэриэтэ сарсыарда тураат даҕаны үлэҕэ барыахтарын иннинэ тото аһыырга үөрэнэн хаалбыттар. Бу быһыы кинилэргэ букатын үгэскэ кубулуйбут. Киэһэ тото-хана аһаан, утуйан, сынньанан туран баран сарсыарда эмиэ тото аһыыллар. Буолан баран олус иҥэмтэлээх астары: кофены, саахардаах чэйи иһэллэр, ветчинаны, сыалаах халбаһыыны, ыһаарыламмыт хортуоппуйу, сымыыты, булочкалары, вафляны, мармелады, торту, шоколады сииллэр. «Сарсыардааҥҥы аһылыгы илии күүстээх үлэтинэн эрэ дьарыктанар дьон сөбүн көрөн аһыыллара ордук»,- диир уһун үйэлэниини дириҥник үөрэппит П.Брэгг.
Олус күүстээх, ыарахан, элбэхтик хамсанар үлэҕэ сылдьар дьон эрэ элбэхтик аһыахтарын наада. Ону даҕаны төһө аччыктыылларыттан көрөн, сөптөөхтүк аһыыллара эрэйиллэр.
Milwaukee Electric Tool
Techtronic Industries конгломератка киирэр.
ЯТЭК
Сүрүн саайта http://www.yatec.ru/
Киэһээҥҥи аһылык
Үлэттэн кэлээт да «Утахтарын ханнараары» чэйдэрин эрдэ иһэллэрэ сахалар аһылыктарын культуратын биир биллэр уратыта. Бу аата, үчүгэй иҥэмтэлээх аһылыгы аһыахтарын иннинэ ууну, чэйи иһэн утахтарын ханнаран кэбиһэллэрэ доруобуйаларыгар ордук туһалаах эбитин билэн үгэс оҥостон туһаналлар эбит.
Уол оҕону иитии уратылара
Оҕону иитии диэн кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии буолар. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрин туһаннахха оҕону иитиигэ ордук улахан оруолу биэрии эрэйиллэр.
Аҥардас ийэлэр улаатыннарбыт уол оҕолорун үксүлэрин өй-санаа өттүнэн иитиилэрэ аҥардас дьахтар эрэ өттүттэн буолан кэлтэйдии баран хаалара аhара хомолтолоох. Статистика даннайдара бигэргэтэллэринэн араас буруйу оҥорооччулар үгүс өттүлэрэ аҥардас ийэлэр ииппит мааны, атаахтаппыт оҕолоро буолаллар. Аҕата суох иитиллибит эбэтэр аhара арыгылаан оҕону үөрэтэр дьоҕурдарын сүтэрбит аҕалаах оҕолор улаатан истэхтэринэ төрөппүттэрин кыахтарын уонна бэйэлэрин көрдөбүллэрин кыайан учуоттаабат, тэҥнээн биэрбэт буола үөрэнэллэр. Бэйэлэрин оҕолорун улахан баҕа санааларын хайдах гынан толороллорун үгүс ийэлэр бэйэлэрэ билбэттэриттэн, оҕолорун тохтотунар буолууга кыайан үөрэппэккэ хаалар эбиттэр. Онуоха эбии аҥардас ийэлэр эрэ үөрэтэллэриттэн оҕолоро тугу эмэни саҥаны толкуйдаан эбэтэр оҥорон таhаарар өттүгэр өйдөрө-санаалара сайдыбакка, аҥардас баарга эрэ, ийэлэрин бэлэмэр олорорго уонна баары көҥүл туhанарга үөрэнэн хаалаллар.
Аны оҕо иитиитигэр аҕа ылар оруолун ырытан көрүөхпүт:
Кыра эрдэҕиттэн уол оҕону аҕата батыhыннара сылдьан бэйэтэ тугу сатыырыгар үөрэттэҕинэ, урут бэйэтэ кыра сылдьан хайдах сылдьыбытын курдук сырытыннардаҕына, бэйэтин курдук өйдөөх-санаалаах киhи гына оҥорор. «Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа»,- диэн сахалыы өс хоһооно уол оҕону аҕата эрэ үөрэтиэхтээҕин чуолкайдык быһааран биэрэр. Бу өс хоhоонун тутустахпытына аҕа уол оҕотун хайаан даҕаны үөрэтээччи буолуохтаах, онтон улаатан иhэр уол оҕотун баар-суох биир баҕа санаатынан, түргэнник улаата охсон аҕатыгар маарынныы сатааhын буолара кырдьык.
Саха дьоно омуктарын сайыннарыахтарын уонна күүhүрдүөхтэрин баҕараллар. Эдэр ыччаттар кэскиллээхтик сайдалларын туhугар оҕолору былыргы өбүгэлэр үөрэппиттэрин курдук, үтүгүннэрэн уонна өсөһөннэрэн үөрэтиини тэнитэллэр. Маннык үөрэх саҕаланыытынан кыыс уонна уол оҕолору тус-туһунан арааран үөрэтиини салгыы сайыннараллар. Эр дьону күүhүрдэр, кыаҕырдар сыалтан бары бас билии көрүҥүн чааhынай бас билиигэ киллэрэллэр. Манна ордук саха дьонугар баар суох баайдарын, сирдэрин чааhынай бас билиилэригэр тыа олохтоох үлэhит дьонугар түҥэтэр сөп этэ. Маннык кэскиллээх быhаарыныы саха дьонугар саҥалыы сайдыы суолун арыйар. (1,3).
Оконосов Арсентий Семенович
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Сидоров Олег Гаврильевич
мини|400px
Томскай Савва Константинович
Олоҕун олуктара
1971—1981 сс. — Саха суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.
Гэноцид
Гэноцид (Гэноцид, Геноцид, Genocide), ханнык эмит омук атын омугу эбэтэр ханнык эмит былаас атын омугу эбэтэр түөлбэлээн олорор дьону омугунан, итэҕэлиттэн, политическай көрүүтүттэн сибээстээн соруйан өлөрөрө эбэтэр куһаҕаны оҥороро буолар. Бу улахан преступленийа буолар, киһи дууһатыгар уонна нормальнай киһи өйүгэр баппат быһылаан буолар.
Көрдөөһүн
САХАЛАР ДЬҮҺҮННҮҮР ААТТАРА
Дьүһүннүүр ааттарга сирэйгэ сыһыаннаах аат элбэх. Холобур, Хара сирэй Дьоҕууда (Дьоҕудай, Дьогуудай) диэн биир үһүйээҥҥэ Дьөппөн ууһун киһитэ, атыҥҥа Мунньан Дархан уола, Тыгын быраата диэн ахтыллар кини олоро сылдьыбыт. Сахаларга хара өҥ көннөрү тирии өҥүн эрэ бэлиэтиир буолбатах. Хара өҥ баайы-дуолу, ханнык эрэ социальнай таһымы эмиэ туоһулуур буолуон сөп. Холобур, алтыс кылааска Майаҕатта Бэрт Хара туһунан ааҕаҕыт. Кини ити биир эрэ ааттаах буолбатах эбит ээ. Байыттыман, Бөрө Бөтөһө, Бөрө Бөтөкө, Майаҕатта диэн буола сылдьыбыт. Оттон норуокка Майаҕатта Бэрт Хара диэнинэн ордук биллэр. Ситэн-хотон, күүһүрэн-уоҕуран Бэрт Хара диэн эбии дириҥ суолталаах ааттаннаҕа. Ол аата
Хара сирэйдээх эр дьон эрэ буоллахтарына, үрүҥ эбэтэр маҥан өҥ дьахтар аймахха сыстар эбит. Холобур, Үс түүлээх бүтэй бүрүө ытыстаах Маҕан Түһэхтэй диэн ааттаах Омоҕой баай балта баар буола сылдьыбыт. Сороҕор, Маҥан Түҥэһэй диэн ааттыыллар. Чакы Чуураан диэн Нам Бөтүҥүн баай киһитин Маҕан Күскэ диэн ааттаах кыыһа эмиэ үһүйээҥҥэ киирбит. Маҕан/маҥан өҥ ынах сүөһүнү, баайы-талым олоҕу кытта ыкса ситимнээх буолан тахсар. Дэлэҕэ даҕаны сахалар үүтү-сүөгэйи үрүҥ ас диэхтэрэ дуо? Оттон үрүҥ, хара сүүрүкпүт? Үрүҥэ – сылгы, харата – ынах сүөһү. Сахалар ааттара кинилэр төрүт дьарыктарын кытта быстыбат ситимнээх буолан тахсаллар.
Өссө маны көр
"Хатан" оҕо аймах сурунаалыттан, алтынньы, 2017 с.
Сахалыы өй-санаа уратылара
2.	Аан дойдуну үс дойдуга араарыы.
Дьон бары туттар «Истина где-то на середине» диэн этиилэрэ таба, сөптөөх быһаарыы икки өрүттэн ханан эрэ ортолорунан, икки ардыларынан баран иһэрин быһаарар. Бу быһаарыылар бары сахалар билэр Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойду диэн этиилэрэ өйгө-санааҕа сыһыаннаахтарын уонна дьон тыыннаах буолан олорор, үлэлиир, сайдар сирдэрэ Орто эрэ дойду буоларын чуолкайдаан биллэрэр.
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. – 112 с.
Ташкеннааҕы телебашня
Ташкеннааҕы телебашня - телевизионнай уонна радиовещательнай башня, Ташкент Юнусабад оройуонугар, метро "Бодомзор" диэн станциятыттан чугас турар. Үрдүгэ - 375 миэтирэ. Кини, Киин Азия, сылдьарга аһаҕас смотровой площадкалаах саамай үрдүк уонна 420 миэтэрэ үрдүктээх Экибастузтааҕы ГРЭС буруотун турбатын кэнниттэн Киин Азияҕа иккис үрдүк тутуу буолар. Маҥнай, телебашня бырайыага Багдадка анаан, куонкурус түмүгүнэн Керим Касем көрдөһүүтүнэн оҥоһуллубута. Ол эрээри, Иракка байыаннай переворот буолбутунан сибээстээн, башня тутуллубакка хаалбыта. Олоххо киирбэккэ хаалбыт бырайыагы, Шараф Рашидов өйөөбүтэ. Ташкеҥҥа телебашня туруохтаах миэстэтин көрдөөн саҕалаабыттара. Телебашня, 1978 с.саҕаланан, 6 сыл устата тутуллубута. 1985 с. тохсунньу 15 күнүгэр үлэҕэ киллэриллибитэ. Телебашня ыстаалтан оҥоһуллубут. Хас биирдиитэ 93 м.үрдүктээх үс коническай атахха өйөнөр. Эргийэ турар, кыһыл(104 м.үрдүккэ) уонна күөх(98 м.үрдүккэ) турар икки саалалаах ресторааннаах. Төгүрүк смоторовой площадкатын үрдүгэ 94 м. Үс скоростной, Thyssen Krupp концерҥҥа оҥоһуллубут лииптэрдээх.
1986 с.от ыйын 19 күнүгэр, телебашня туттарыгар, В.В.Лобанкин хамандыырдаах, иһигэр"Узбекфильм" киностудия съемочнай группалаах, Ми-8 бөртөлүөт иҥнибит. Вертолёт Анхор канал аттыгар сууллубут. Иһгэр баар 6 киһи өлбүт. Бөртөлүөттэн уһуллубут сэбиэскэй Ташкент панорамата, "Алмазный пояс" диэн киинэ саҕаланар уонна бүтэр кадрдарыгар, титрдарын кытта киирбиттэр.
Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата
Рейтиннэрэ
Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата
Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института
Структурата
3. Квалификацияны үрдэтии уонна хос идэҕэ бэлэмнэнии факультета
Күн Кураан хаан
Күн Кураан хаан (каз. Күнқыран хан) Кунг-Киран, Кункиран, Хункиран, Куйкуран  (1251—1280) — монгуол сэрииһитэ уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.
Ойуу сабыдыала
Ойуу сабыдыала диэн киһи хараҕынан көрөрө өйүгэр-санаатыгар дьайыыта ааттанар.
Туһаныллыбыт литература
3. А.И.Гоголев. Якуты. (Проблемы этногенеза и формирования культуры). Якутск: Изд-во ЯГУ, 1993,- 200 с.
Хаҥыл эһэх
Хаҥыл эһэх (Equus africanus) диэн Аттар уустарын биир кыыла. Дьиэтээҕи эһэх өбүгэтэ буолар. Хаҥыл эһэхтэр хотугулуу-илин Африка кураанах таастаах сирдэригэр үөскүүллэр.
Саһыл уонна ыт
Сүжета
Мультик сүрүн сүжета Массачусетс штатыгар барар, дэриэбинэҕэ. Саһыл аата Тод, ыт аата Куппер (Коппер). Икки тус туһунан кыыллар көрүҥнэрэ доҕордоһор күүстэрэ араас проблемалары көссөр.
Павлов Клим Васильевич
Павлов Клим Васильевич, (1942 с. алтынньы 5 күнэ, Сиэйэ нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР), Российскай Федерация үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан кавалера, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Подрясова Фатима Никифоровна
Олоҕун олуктара
Өр сыллаах сыралаах үлэтэ Саха Өрөспүүбүлэктин үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар учууталлара, Өрөспүүбүлүкэ үөрэҕириитин Бочуоттаах бэтэрээнэ, Сунтаар улууһун Бочуоттаах бэтэрээнэ ааттарынан бэлиэтэммитэ. Ол эрэн бэйэтэ, үөрэппит ыччаттарын тапталларын, кинилэр төрөппүттэрин махталларын учуутал быһыытынан саамай үрдүк наҕараадатынан ааҕар.
Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
Рейтиннэрэ
1. Хабаровскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
Америка чырыта
Канаада арҕаа өттүгэр уйаланар. Саха сиригэр Халыма-Алаһыай туундаратыгар 1957 сыллаахха көрбүттэрэ биллэр.
Life360
Life360 - АХШ программата Android, Windows уонна iOS суоттуур системаларга угуллар, сүрүннээн смартфоннарга. Сүрүннээн чугас дьону, холобура доҕоттору, аймахтары, ыалгын, коллегаларгын кэтээн көрөөһүн GPS нөҥүө.
Улахан киһи таҥара үөскээһинэ
Бу таҥара үөрэҕэ сахалар айылҕа тутулугун быһаарар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиилэрин тутуһарынан биир таҥараны, диктатураны үөскэтэн сири-дойдуну, айылҕаны, дьону таҥара айбыта диэн этиини үөскэппэтэх.
Саҥа таҥара үөскээһинэ дьоҥҥо ханнык баҕа санаа баар буолбутуттан тутулуктанар. Дьоннор ол баҕа санаалара өр кэмҥэ үгэскэ кубулуйуута таҥараны үөскэтэр. Киһи баҕа санаатын толороору олоҕор уларытыылары, ситиһиилэри оҥорор кыахтанар.
Бу быһаарыы сахалар төрүттэрэ индоариецтар буолалларынан аныгы генетика үөрэҕинэн дакаастанан иһэр. Сахалар үрдүкү таҥаралара Үрүҥ Аар тойон диэн ааттанара былыргы арийдартан төрүттээхтэрин биллэрэр. “Тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥор”, “Хаһан бу улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буолаҕын”, “Улахан киһи буол” диэн хас биирдии төрөппүт, саха киһитэ куруук этэрэ, кэтэһэрэ бу таҥараны сахалар үөскэппиттэрин дакаастыыр. Төрөппүт баҕа санаата оҕото хаһан улахан киһи, көмө киһитэ буоларын кэтэһэрэ Улахан  киһи таҥара үөскээһинигэр тирэх буолбут.
Улахан киһи таҥара сахалар оҕону иитэргэ, үөрэтэргэ туһанар “Улахан киһи буол”, “Хаһан бу улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буолаҕын” диэн үөрэхтэриттэн уонна оҕо бэйэтэ улахан киһи буола сатыыр баҕа санаатыттан үөскээн сайдыбыт. Будда таҥара үөрэҕэ тарҕаммыт дойдулара былыргы кэмнэргэ сахалар уһуннук олоро сылдьыбыт сирдэрэ буолаллар.
Чоҕулҕан чырыт
Чоҕулҕан чырыт (, Круглоносый плавунчик) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус бадараан көтөрдөрүн көрүҥэ. Саха сирин туундаратыгар барытыгар уйаланар.
Арассыыйа бырааһынньыктара
Манна Арассыыйа бырабыыталыстыбата билиммит дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр бырааһынньыктарын испииһэгэ суруллуо. Ол күннэргэ административнай офистар, посольстволар уонна атын тэрилтэлэр үлэлээбэттэр. Субуотаҕа эбэтэр баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ бэнидиэнньиккэ көһөр.
Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ
Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ олунньу 23 күнүгэр бэлиэтэнэр. Россия армиятын күнэ. Бырааһынньык 1918 сыллаахтан баар.
Арассыыйа күнэ
Россия күнэ диэн бэс ыйын 12 күнүгэр бэлиэтэнэр. 1991 сыллаахха бу күн Арассыыйа ССРС-тан туспа барар суверенитетын биллэрбитэ.
Васильева Олимпиада Романовна
Васильева Олимпиада Романовна — РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала. 1942 сыллаахха тохсунньу ый 21 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оҥхой начальнай оскуолатын бүтэрэн баран Далыр орто оскуолатыгар үөрэнэ барбыта.
Ан Михаил Иванович
Дүллүкүгэ төрөөбүтэ. Орто оскуола кэнниттэн производствоҕа үлэлээн баран СГУ-га зоотехник идэтин ылбыта. Идэтинэн совхозка үлэлээбитэ. Оскуолаҕа сылдьыаҕыттан спордунан утумнаахтык дьарык-танан, кэлин СГУ-га үөрэнэр сылларыгар сахаларга аатырбыт быһыйдары Н.Санниковы, В.Гороховы, В.Шелковниковы уонна И.Андреевы кытта бииргэ сахалыы ыстаныыларынан дьарыктанан барбыта. Ол сылдьан СГУ уонна Дьокуускай куорат кµрэхтэґиилэригэр бастыыр уонна миэстэлэһэр. Ол кэмҥэ кылыыга спорт маастарын нормата 41м.50см. этэ. Ол көрдөрүүнү Михаил лаппа куоһарар уонна 42м. кирбиини аһаран, 1968с. Саха АССР спордун маастара буолар.
Аһылыгы көтүтүү
Аһылыктан туттунуу
Саха сиригэр бурдугу үүннэрии сайдыыта ас-үөл саппааһа эбиллиитигэр тириэрдибитэ. 19-с үйэҕэ сахалар ахсааннара лаппа эбиллиити¬гэр ити ас-үөл саппааһа элбээһинэ ордук улахан оруолу ылбыта. Оччотооҕу ханнык да эмп-том суох кэмигэр саха дьонун ахсааннара лаппа биллэр гына эбиллибит. Бары Саха сиригэр сылдьыбыт үөрэхтээхтэр суруйалларынан ол кэмҥэ уһун үйэлээх кырдьаҕастар олус элбэх эбиттэр. 100 саастарын ааспыт дьон өссө үлэлии-хамсыы сылдьалларын элбэхтик суруйан бэлиэтээбиттэр.
Сыла	     Киһи ахсаана	          100 сааһын  ааспыт ааспыт киһи ахсаана
VEON
VEON(урукку аата Вымпелком) - СНГ, Азия уонна Африка дойдуларыгар телекоммуникационнай активтары хонтуруоллуур холдинг хампаанньата.
Бөлөххө " Вымпел- коммуникация «диэн Арассыыйа суотабай оператора, Украина» Киевстар «[4], СНГ сотовай оператордара (Билайн бренд аннынан үлэлииллэр), Баҥкладешка Banglalink уонна Пакистаҥҥа Jazz диэн бреннарынан үлэлииллэр. 2018 сылга холдинг аан дойду үрдүнэн 210 мөлүйүөн клиеҥҥэ өҥөнү оҥорор. Саамай улахан акционера - " Альфа- групп».
Сосин Олег Константинович
Кини туһунан
-         Семенова Е., Дорогу осилит идущий.... [50 лет исполняется заслуженному учителю РС (Я) и РФ, Соросовскому учителю Олегу Константиновичу Сосину] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1998. - Сэтинньи 24 күнэ-С.2;
Суруйуулара, кинигэлэрэ
2.     Сосин О. К., Пути решения проблем ранней профориентационной работы по подготовке кадров для промышленности Республики Саха (Якутия) - :, //Народное образование Якутии. . - 2016. - N. 3 (99)-С. 90-91;
4.     Сосин О. К., Политехническому образованию - приоритетное развитие - :, //Народное образование Якутии. . - 2017. - N 1 (102)-С. 61-63;
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета
Үөрэх
3. Юридическай факультет
Чиллэ Хорото
Бастакы артыалы тэрийии
Үөһээ-Бүлүү Ньурба ардыларыгар Чиллэ нэһилиэгин сирэ-уота сытар. Дэриэбинэттэн хоту 30 км, соҕуруу 30 км, илин 40 км, арҕаа 25 км сири тайыыр. Иэнэ 6 600 км2. 1924 с. II Хорону кытта Чиллэ Хорото биир нэһилиэк буолар.
Устинов Андрей Иванович
Устинов Андрей Иванович — марафон сүүрээччи, чэпчэки атлетикаҕа САССР спордун маастара (1983 с.)
Доҕордоһуу уордьана
Доҕордоһуу уордьана — Арассыыйа Федерациятын судаарыстыбаннай наҕараадата. Стаатуһунан бэһис миэстэҕэ Бочуот уордьанын кэнниттэн турар.
Арассыыйа уонна омук дойдуларын гражданнарыгар маннык түгэҥҥэ туттарыллар:
Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Ыйааҕынан 1972 сыл ахсынньы 17 күнүгэр ССРС 50 сылын туолуутун бэлиэтээн олохтоммут. Эскиис ааптара — худуоһунньук Александр Борисович Жук. Судаарыстыбаннай наҕараада быһыытынан 1991 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус суох буолуоҕуттан бэриллибэт буолбут.
Nikola Corporation
Nikola Corporation , АХШ массыына оҥорор тэрилтэтэ, сыала уонна соруга электрокардары уонна электрофуралары сайыннарыахтаах, 5G технологиянан айанныыр, ол эбэтэр суоппара суох.
Тыыныы-тыыннаах буолуу
Киһи тыыныыта икки суолунан регулировкаланар; маҥнайгытынан, автоматическай сааһылааһын вегетативнай автономнай нервнэй система үлэтинэн олохтонор; иккиһинэн, киһи бэйэтин баҕатынан тыынын дириҥин, түргэнин талан салайан биэрэр.
Уһун кэмҥэ бытааннык тыыныыга үөрэнии, эрчиллии киһи организмын, ордук мэйиитин, кислородунан аччыктааһынтан харыстыыр механизмнарын күүстэрин, резервэлэрин элбэхтик туһаналларынан улахан суолталаах.
П.Брэгг 50 сыл устата уһун үйэлээхтэри кэтээн көрбүт. Ол кэтээн көрүүтүн түмүгүнэн киһи төһө дириҥник тыынар даҕаны, соччонон үйэтэ уһун буолар эбит. Кылгас тыыннаах, чаастатык тыынар дьон уһун үйэтэ суохтар. Сахалыы кылгас тыын - кылгас үйэни эмиэ бэлиэтиир. Айылҕаҕа эмиэ итинник. Чаастатык тыынар харамайдар, кроликтар, морской свинкэлэр, кэрбээччилэр бары кылгас үйэлээхтэр. Киһи ити иһин тыынарын төһөнөн дириҥэтэн, уһатан биэрэр даҕаны соччонон үйэтэ уһуурун ситиһэр диир П.Брэгг.
Өрөһөнү хамсатан тыынарынан дьарыктаныы тыыныы дириҥиирин хааччыйарынан киһи үйэтэ уһууругар тириэрдэр диир П.Брэгг. Бу быһаарыы сахалар «Уһун тыыннаах» диэн уһун үйэлэниини быһаарар этиилэригэр сөп эмиэ түбэһэр.
Гималай хайаларын 126 саастаах олохтооҕо бэйэтэ үөрэппит дириҥник тыыныытынан дьарыктаммыт. Кини доруобуйата олус бөҕө, күүһэ-күдэҕэ букатын мөлтөөбөккө сылдьарын П.Брэгг көрсүбүт. Дириҥник тыыныынан дьарыктанар Индия 86 саастаах дьахтара 50 саастаах курдук көрүҥнээҕэ ордук сөхтөрбүт. Бу дойду олохтоохторо бары дириҥник тыыныыны баһылааннар туһанар эбиттэр.
Федоров Егор Ильич
Кини туһунан
Конобулова В. З., Көмөтө улахан. [РФ үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, Куокуну орто оскуолатын завуһа Федоров Егор Ильич 65 сааһын, ыччаты үөрэппитэ 45 сылын туолла] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1995. - Ыам ыйын 13 күнэ-С. 2;
Кэриэстэс таҥара үөскээһинэ
Киэҥ Азия илин өттүгэр уонна Европаҕа үөскээн тахсыбыт биир ааттаах таҥараны ханнык омуктар үөскэппиттэрин быһаарыы билигин эрэ кыаллар буолла. Бу бэйэ-бэйэлэриттэн олус ыраах дойдуларга үөскээбит таҥаралар биир ааттаах буолуулара биир омук дьоно үөскэппиттэрин дакаастыыр. Итини тэҥэ бу Христос таҥараны үөскэппит омук ол дойдуларга тиийэн уһун кэмҥэ олоро сылдьыбыт буолара сабаҕаланар.
Улахан киһи таҥара үөрэҕэ Европаҕа тиийэн сайдыытыттан уонна киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ арыллыытыттан үчүгэй киһи, Христос таҥара үөскээбит. Таҥара Иисус Христос диэн холбуу ааттаммыта еврейдэртэн Иешуа диэн ааты ылыммытын тэҥэ, “Кэриэстэс” диэн сахалар итэҕэллэрин Христос диэн аатынан холбуу ылыммыт. Билигин хуун омуктар сахалыы саҥараллара уонна кинилэри кытта сахалар бииргэ сылдьыбыттара дакаастанан эрэр. Онтон Хотугу Кытай уонна Корея сахалар уһуннук олоро сылдьыбыт дойдулара буолалларын билигин үөрэхтээхтэр дакаастаан эрэллэр. Сактары (сахалары) кытайдар “Ся” диэн суруйалларын Гоголев А.И. булан суруйар. (3,25). Кытайдарга үөскээн уһун үйэлэргэ биллибит, баһылаан олорбут “Ся динистияны” билигин үөрэтэ сылдьаллар.
Хакастар уонна сахалар. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Биһиэхэ холоотоххо, билигин Хакасияҕа үлэлиир Топанов аатынан Хакас национальнай тыйаатырын репертуара 70-80 бырыһыана нууччалыы тылынан барара эмиэ тыллара, култууралара сайдарыгар омсолоох буолара чуолкай.
2. А.Капрынов. Куртуйах таас уонна ах таас. Кыым. 2013. Атырдьах ыйа.
Иванова Тамара Доржиевна
Олоҕун олуктара
1976 с. Бурятскай государственнай университеты туйгуннук үөрэнэн бүтэрэн, Саха Сиригэр ананан, Кутана орто оскуолатыгар математика учууталынан, онтон салгыы Сунтаар 2 №-дээх орто оскуолатын дириэктэри үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлээбитэ. Ол кэннэ Сунтаар политехническай лицейин дириэктэри научнай-чинчийэр үлэҕэ солбуйааччынан ананар. Үөрэнээччилэр актыыбынастарын, «толкуйдуур ньымаларын сайыннарыы» диэн теманан салайтаран, үөрэтэр үлэтин ыытар. «Инникигэ хардыы» НПК тематынан оҕолорго үөрэтэр-чинчийэр үлэлэрин дириҥэтэн, сайыннарар. Оҕолор программаллаах матырыйаалга хаайтарбакка, математическай цикллаах предметтэргэ интэриэстэрин күөдьүтэн, үөрэх бу салаатыгар үрдүк үөрэхтэргэ киириигэ бэлэмнээһин сиэринэн үөрэтии процеһын ыытар. Д. Зимин аатынан Бүтүн Россиятааҕы научнай-практическай конференцияҕа кыттан дакылаат аахпыта, үрдүктүк сыаналаммыта. Тамара Доржиевна элбэх ахсааннаах ыстатыйалара, научнай көрүүлэрэ Россия таһымнаах научнай, учебнай сурунаалларга бэчээттэммиттэрэ.
Хоноҕор (Уус-Алдан улууһа)
Хоноҕор — Уус-Алдан улууһун Суотту нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Максим Кирович Аммосов туһунан ахтыылартан. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Ити этэ кыһамньылаах партийнай салайааччы уонна литература иннигэр бэйэтин  иэһин дириҥник өйдүүр суруйааччы кэпсэтиилэрэ.
1.      Д.В.Кириллин. М.К.Аммосов казах суруйааччытын ахтыытыгар. Хотугу сулус. 1987 сыл ахсынньы ый.
Ирвайн
Ирвайн - Калифорния штатыгар баар куорат, Лос Анджелес кытыл куората буолар уонна агломерациатыгар киирэр. Нэһилиэнньэтэ 220 тыыһынча киһи. Элбэх сахалар мустан олорор сирдэрэ.
Bilibili
мини Bilibili (БилиБили эбэтэр Байля Байля, ), B Site (B站) диэн аатынан эмиэ биллэр — Кытайга үлэлиир видеону көрөргө уонна тарҕатарга аналлаах интэриниэт саайта (YouTube курдук). Ким баҕарар видео угар уонна көрөр кыахтаах. Тэрилтэтэ Шанхай куоракка баар.
Кириллин Александр Моисеевич
Кириллин Александр Моисеевич (1952 с., Бүлүүчээн с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо
Суруйуулара, кинигэлэрэ
Кириллин А. М., Болотуна былаат : (дьиҥ олохтон). [уус-уран кэпсээн] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2020. - От ыйын 14 күнэ (N 52)-С. 4-5;
Лукойл
Лукойл, Арассыыйа иикис улахан ниэп тэрилтэтэ (Газпром кэнниттэн).
Алишер Навои аатынан түмэл
Алишер Навои аатынан түмэл — Узбекистан литэрэтиирэтин түмэлэ.
Туһаныллыбыт литература
1.      В. Протодьяконов. Айан бэлэҕэ. Хотугу сулус 1976. №7
Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи ускуустуба института
Структурата
-Дирижирование академическай хор дирижера норуодунай хор дирижера
-Култуурнай-маассабай уонна концертнай программаларга звукорежиссура.
Rutube
Ол курдук, «Газпром- медиа» цифровой активтарга киирсэн, «руформ " ХЭО салайар, 100 %- нын 2020 сыл бүтүүтүгэр холдинг быһыытынан сомоҕолуур кыахтанныбыт.
Mint Mobile
Устуоруйата
2019 сыл сэтинньитигэр хампаанньа үлэтин саҕалаабыта, ол кэнниттэн Райан Рейнольдс хампааньа 20-25 бырыһыанын атыыласпыта.
Өйү-санааны буккуйуу
Дьон-аймах сайдан иһиилэрэ элбэх саҥаны арыйан, олору туһаҕа таһааран, олоххо киллэрэн, туһанан иһэллэриттэн тутулуктанар. Үгүс элбэх олоххо кыайан киирбэтэх саҥаны айыылар туһата суох хаалан хаалалларын тэҥэ, сыыһа-халты буоланнар куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.
Таҥараһыт
Оҕону иитии сүрүн хайысхатынан көрсүө, сэмэй буол, сыыһа-халты туттунума диэн үөрэх буоларын “айыы диэмэ”, “айыыны оҥорума” диэн аналлаах оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туттуллар этиилэр бааллара биллэрэр. Куһаҕан санаалартан эмиэ куһаҕан үгэстэр үөскээннэр киһини куһаҕан быһыылары оҥорторуохтарын сөп. Куһаҕан санаалартан ыраастаныы, умнуу, суох оҥоруу хас биирдии киһиттэн хайаан да ирдэнэр уонна сахалыы таҥара үөрэҕин сүрүн көрдөбүлэ буолар. Өй-санаа үөрэҕин тутуһар, таҥараны итэҕэйэр киһи өйүн-санаатын куруук ыраастыыр, куһаҕан санааларын умнан, санаабакка хаалларан иһэринэн атыттартан уратыланар.
Сахалыы таҥара үөрэҕин билии уонна тутуһуу хас биирдии киһиттэн ирдэнэр олох тутаах көрдөбүлэ буолар.
Кунанбаев Акылбай Абайулы
Бейсембай Кенжебаев 1904 сыллаахха алтынньы ый 4 күнүгэр Беген диэн аулга, билиҥҥинэн Казахстаҥҥа, Туркестанскай уобалас Ордабасинскай оройуонугар төрөөбүт. Кини от ыйын 16 күнүгэр 1987 сыллаахха Алма – Ата куоракка өлбүт. Бейсембай Кенжебаев сэбиэскэй кэмнээҕи казах учуонайа, литератураны чинчийээччитэ, тылбаасчыт, суруйааччы, 1959 сылтан Тыл үөрэҕин билимин дуоктара, педагог, 1961 сылтан профессор этэ.
Маркова Анфиса Иннокентьевна
Маркова Анфиса Иннокентьевна, (1941 с. Күүкэй с. Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2017 с.), Саха АССР үтүөлээх учуутала.
Лебедкин Семен Руфович
Лебедкин Семен Руфович — хуреш тустууга РФ спордун маастара, хапсаҕайга СР спордун маастара, конул тустууга РФ спордун маастара, суруйааччы,.
Barcode Brothers
Barcode Brothers — Данияҕа 1999 сыллаахха төрүттэммит ырыа бөлөҕө, 2004 сыллаахха бөлөхтөрө эстибитэ. Саха Сиригэр сүрүннээн «Dooh Dooh» диэн ырыата Саха Виктория радиостанцияҕа фон буолара.
Кубандык көрүдүөрэ
Историята
1918 сылга Арассыыйа империятын эстиитинэн туһанан башкирдар уонна казахтар ил республикаларын тэринэллэрин туһунан биллэрбиттэрэ. Оренбург хото казах омук босхолонуутун хамсааһынын (Алаш партията) биир тутаах киинэ буолбута. 1918 сыл балаҕан ыйыгар Уфаҕа казах уонна башкир түспэлэрин ил мунньаҕа буолбута. Мунньах сүрүн ыйытыга икки омук федерациятын тэрийээһинэ этэ. Бу кэмҥэ казах уонна башкир сирдэрэ бүтүн кыраньыыссалаахтара. Большевиктар хотоһут сэриитигэр кыайбыттарын кэннэ икки омук көҥүл республикаларын оннугар РСФСР иһилигэр киирэр автономиялаах сэбиэт республикалара тэриллибиттэрэ. Оренбург Казах АССРын киин хотото буолбута. 1925 сылга большевик дьаһалтата Оренбург губерниятын Казахстан иһилигиттэн таһааран РСФСРга биэрбитэ. Бу курдук икки түүрк республикатын араарар "Оренбург көрүдүөрэ" үөскээбитэ. Кэлин бу көрүдүөрү эбии кэҥэппиттэрэ. Арассыыйа киин уобаластарыттан нууччалары көһөрөн аҕалан олохсутуу ыытыллыбыта. СССР 1936 сыллааҕы конституциятынан сорох автономиялаах республикалар статустара сойуустаах таһымҥа дылы үрдэтиллибиттэрэ. Бу ахсааныгар Казахстан киирбитэ. Конституцияҕа суруллубутунан сойуустаах республикалар СССР иһилигиттэн көҥүллүк тахсар төрүннээхтэрэ. Бу төрүнү туһанарга биир модьук баара - сойуустаах республика тас дойдулуун быһа кыраньыыссалаах буолуохтаах. "Оренбург көрүдүөрэ" баар буолан Башкортостан РСФСР иһигэр автономиялаах республика быһыытынан хаалан хаалбыта. 1991 сылга СССР эстибитин кэннэ Казахстан тутулуга суох ил буолбута. РСФСР Арассыыйа Федерацията буолбута. 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар Башкортостаҥҥа уонна Арассыыйа Федерациятын атын республикаларыгар "суверенитеттар парадтара" буолбуттарын да иһин ким да кыайан босхоломмотоҕо.
Остуойка (Уус-Алдан улууһа)
Остуойка — Уус-Алдан улууһун Дүпсүн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.