cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Харыстааһын
Оҕону көрүү-истии, аһатыы, айаҕар ону-маны укпатыгар үөрэтии, дөлбү түһэртэн харыстааһын ийэ хайаан да оҥоруохтаах эбээһинэһэ буолар. Таҥас-сап дэлэйбитинэн туһанан тымныыттан харыстаан таҥыннара сатааһыны биһиги ийэлэрбит кыайа туталлар. Араас түүлээх таҥастарынан хамсаабат гына үллэччи таҥыннаран бараннар, аны тиритиннэрэн кэбиһэллэр уонна куһаҕаны оҥоробут дии санаабаттар. Тымныы кэмҥэ оҕо тиритэрэ доруобуйатыгар куһаҕанын, туоҕа эрэ тиийбэтин, туга эрэ улаханнык табыллыбатын эбэтэр бэйэтэ мөлтөөбүтүн чуолкайдык көрдөрөр бэлиэ буолар.
Медицинэ үөрэхтээхтэрэ оҕону биир сааһын иннинэ тымныынан эрчийэ үөрэтиэххэ, оччоҕо оҕо доруобуйата өссө бөҕө буолар диэн этэ сылдьыбыттара хаалан эрэр. Аҥардастыы харыстыы сатааһын тымныыны тулуйарга көмөлөспөт, элбэхтик эрчилиннэххэ эрэ доруобай кэлэр көлүөнэлээх буолуу ситиһиллэр.
Билбэт, үөрэммэтэх киһи араас быһылааҥҥа түбэһэрэ быдан элбэх буолар. Суол быраабылатын билбэт киһи ааһан иһэр массыынаҕа киирэн биэриэн сөп. Бары быраабылалары билии уонна олору халбаҥнаабака эрэ тутуһуу массыынаҕа сатыы киһи киирэн биэрэрин лаппа аҕыйатар. Аны массыыналар куруук элбээн иһэллэрин быһыытынан, арай суол быраабылаларын эрэ билии киһи массыынаҕа киирэн биэрэрин аҕыйатар кыахтаах. Билии-көрүү – оһолу, быстах суолга түбэһиини аҕыйатар.
Бүлүү улууһун гербэтэ
Ытык бэлиэ олоҕо
Герб иэнэ өҥүнэн икки аҥы арахсар — халлаан күөх уонна көмүс. Сэттэ аламай таастар Саха Сирин гербэтигэр баар аламай таастарга дьүөрэлии ууруллубуттара, Бүлүү улууһун сирэ-уота Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киирэрин көрдөрөр.
Чуораанчык
мини|Чуораанчык Чуораанчык (колокольчик, Campanula spp.)  сайын бэс ыйыгар  уонна от ыйыгар үүнэр кэрэ көстүүлээх, эмтээх үүнээйи. Кини барыта 300 көрүҥнээх. Европаҕа, Кавказка, Хотугу Америкаҕа  тарҕанан үүнэр. Чуораанчыгы хааны тохтоторго, ыарыыны уҕаргытарга, уоскутарга уонна эмтииргэ тутталлар. Бу сибэккигэ араас туһалаах химическэй веществолар бааллар, холобура: каротин, кофейнай уонна кумаровай кислоталар, кальций, магний, фосфор уонна калий, ол иһин элбэх туһалаах үүнээйи.
Виташевскай Николай Алексеевич
Олоҕун олуктара
1857 с. Одесса куоракка нотариус дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт, дворянин. 1875 сыллаахха Николаев куоракка реальнай училищены бүтэрбит. Одессаҕа Новороссийскай университекка үөрэммит. 1876 сыллаахха «Провинциаллар санаалара» (Мысли провинциалов) диэн хомуурунньук таһаарбыт. 1882 с. былааһы утаран Сибииргэ көскө ыытыллыбыт. Политическэй сыылынай буолан Кара диэн сиргэ хаатыргаҕа сылдьыбыт, онтон Саха уобалаһыгар көскө ыытыллыбыт. Саха сиригэр Н.А. Виташевскай от ыйын 30 күнүгэр 1883 с. кэлбит уонна 1897 с. дылы олорбут. Нуучча географиятын уопсастыбатын (ИРГО) кытта үлэлэһэн 1885-1895 сс. Саха сирин историятыгар уонна этнографиятыгар сыһыаннаах 30-тан тахса үлэни бэчээттээбитэ.
Выехав из Якутской области, исследователь приступил к работе в Русском географическом обществе в качестве члена-сотрудника.
Николай Алексеевич Виташевский (1857—1918) – известный российский польский этнограф. Родился в Одессе, жил в России, поэтому, по отзыву В.Л. Серошевского, «был обрусевшим поляком и считал себя русским... По-польски понимал, но не говорил»7. За участие в революционном движении в 1882 г. был сослан в Сибирь: сначала каторгу отбывал на Каре, а в ссылку на поселение был отправлен в Якутскую область, где занялся изучением преимущественно обычного права и верований якутов8. Очевидно к нему первому обратился с письмом из Иркутска Д.А. Клеменц с предложением принять участие в большой работе по исследованию этнографии якутов преимущественно силами ссыльных. 25 апреля 1891 г. ему из Хангаласского улуса Н.А. Виташевский ответил обстоятельным письмом, начинавшимся следующими словами: «Достопочтенный Дмитрий Александрович! В свою очередь считаю для себя особенно приятным сообщить Вам, что Ваше письмо явилось лучом света, пронизавшим окружающую меня тьму. Совершенно уверен, что такое же впечатление произведет оно и на моих товарищей по работе. Без сомнения, Ионов9 – далеко не единственный человек, на которого Отдел10 может рассчитывать в своих предположениях по части исследования быта якутов. И здесь я, вместе с Вами, прежде всего должен назвать Пекарского11 и Серошевского12. Почтенный труд первого из них даёт ему бесспорно право называться Якутским Литтре13, и я в своих планах на счёт будущего имею много основания рассчитывать на него. Кроме замечательных познаний по лексикологии якутского языка, он имеет большой запас наблюдений над обыденной жизнью якутов. Но в особенности Пекарский будет незаменим в предполагаемом ряде исследований, благодаря своей способности – легко и быстро разговориться и заинтересовать якутов своею беседою. Что касается Серошевского, то, как это он мне неоднократно сообщал лично, этнографические исследования его не занимают сами по себе: он художник-беллетрист и пользуется своими наблюдениями, главным образом, как материалом для творчества. Это очень жаль, п[отому] ч[то] при несомненной наблюдательности и способности набрасывать порою блестящим слогом яркие картины он мог бы многое сделать для этнографии якутов. Впрочем, я имею, кажется, основания предполагать, что он не останется в стороне от наших занятий и внесёт вклад в общую работу.
Үөһээ Дьааҥы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Үөһээ Дьааҥы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Джурма
Хараабыл уһуна 123 м, кэтитэ 18 м, уйуга 7000 т.
Хараабыл туһунан үһүйээн
60-ус сылларга "Джурма" эргэрэн көтүрүллүүгэ барбыта.
Көмүргэн
Көмүү үгэстэрэ
«Kырдьаҕас киһини ытыктаабат буоллаххына, бэйэҥ кырыйдаххына оҕоҥ эйигин ытыктыа суоҕа» дииллэр сахалар. Бу этии эмиэ оҕону үөрэтиигэ төрөппүт өйө-санаата, туттар быһыыта ылар оруола, оҕо төрөппүтүн көрөн үтүктэн үөрэнэрэ олус улаханын быһаарар.
Попова Наталья Иннокентьевна
Олоҕун олуктара
Н. И. Попова — турок уонна саха тылын грамматикаларыгар идэтийэр, 37 научнай үлэ ааптара.
Таҥара кийиитэ (лыах)
Бэс ыйын бүтүүтүгэр, от ыйыгар көтөр. Толбоннордоох, араҕастыҥы дьүһүннээх буолар. Кынатын далааһына 56-85 мм.
Куб
Куб еттугэ (ребро куба) — куб икки еттуктэринэн оноьуллубут кэрчик.
Удмуурт тыла
2010 сыллааҕы биэрэпискэ 324 тыһ. киһи удмуурт тылын билэрин туһунан эппит.
Удмуурт тыла Удмуурт Өрөспүүбүлүкэтин ил тыла.
Сахалар киһини харайар сиэрдэрэ-туомнара
Киһини кистииргэ үксүгэр былыргы сахалар хоруоп оҥороллор эбит - аата холбо диэн (түрк. - колбо, моҥол - холбо - "связать, соединять"). Аныгы хоруоптартан атына диэн холбо иһигэр сохуруокка курдук (үксүн атаҕар) оҥороллор эбит. Онно өлбүт киһи таҥаһын, туттар малын угаллар эбит.
Walt Disney Company
Walt Disney медия империяны сүрүн тутааччылар:
Хаан аҕыйааһына (Анемия)
Көмө
Быар, кыһыл эт, муора аһа, сухофрукта, эриэхэлэр, брокколи; бүтэй туорахтаах ас уонна шпинат;
CD-RW
CD-RW — диэн компакт диискэ, сотуллар платформалаах.
Улахан турукаан
300px|thumb|right|Улахан турукаан Улахан турукаан (обыкновенная гага, Somateria mollissima L.) — Европа, Илин Сибиир уонна Хотугу Америка хотугу кытылларыгар үөскүүр бөдөҥ кус. Кытылга, арыыларга элбэх буолан уйаланар. Уйаланар сирин соҕуруу өттүгэр кыстыыр. Ууһуур кэмиттэн ураты кэмҥэ үөрдүүр. Байҕал харамайдарынан аһыыр.
Ксут
Ксут (, Хвостоноцес Ксут) - сылгы лыахтарын кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ лыах. Уһук илиҥҥи көрүҥ (Амуурга, Кытайга, Кэриэйэҕэ уонна Японияҕа тарҕаммыт). Саха сиригэр биирдэ 1999 с. Өлүөхүмэҕэ көстүбүтэ. Ыраах көтөрүнэн биллэр. Гусеницата зонтичнай үүнээйилэргэ олорор.
Жирков Егор Петрович
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
Көмүстэһии
Хайа эрэ ийэ оҕотун мөҕүөҕэ: «Сыыһаны оҥорбуккун, көннөрүн»,- диэҕэ, оҕото аны ити курдук сыыһаны оҥорботугар олук ууруоҕа. Оҕото бэрээдэктээх, сыыһа-халты туттуммат киһи буола улааттаҕына, бу ийэ кэлин бэйэтэ абыраныан, кырдьар сааһыгар сынньалаҥнык сылдьыан сөп.
Оҕо кыра эрдэҕинэ оҥорор буруйа кыра буолан мөҕүлүннэҕинэ эҥин сөп буолар. Улаатан иһэн эмиэ мөҕүллүүнэн, ол-бу ылыахтааҕа көҕүрээһининэн бүтэр. Онтон сааһа ситэн улахан дьон кэккэлэригэр таҕыстаҕына, обургу буруйу оҥордо да хаайыыга түбэһэр.
Аргунова Татьяна Васильевна
200px|thumb|right|Аргунова Татьяна Васильевна Аргунова Татьяна Васильевна — саха уонна нуучча тылларын бииргэ туттууну үөрэтэр чинчийээччи, филология билимин кандидата, Россия билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын бэтэрээнэ.
Илик эти-хааны никотиҥҥа сиэтимэ
Табах Россияҕа XVII үйэ саҕаланыытыгар тарҕаммыта. Ордук киэҥник 1884 с. Джеймс Бонсак сигаретаны оҥорон таһаарар массыынаны айбытын кэннэ дэлэйбитэ. Күҥҥэ итинник массыына 120000 сигаретаны таһаарара. Бастаан Россияҕа табаҕы бопсор этилэр. Оттон Петр I саҕаттан киэҥник тарҕаммыта. Манна даҕатан эттэххэ, Петр I бэйэтэ тардара.
Учуонайдар чинчийэллэринэн, табахсыт киһи олоҕо 4-5 сылга диэри кылгыыр, эрдэ кырдьар.Кыргыттар сирэйдэрэ эрдэ мыччыстар, тиистэрэ саһарар. Табахсыт киһи оҕото мөлтөх доруобуйалаах буолар, сотору-сотору тымныйар, тыынара бопторуон сөп. Табах буруота хааҥҥа холестирины үрдэтэр. Холестерин киһи тымырдарын кэбирэтэр. Ол иһин киһи органнарыгар хаан ситэ тиийбэт. Ордук киһи сүрэҕин, мэйиитин, бүөрүн үлэлэрэ мөлтүүллэр. Кэнники артериальнай гипертония буолаллар.
Алексеев Пётр Алексеевич
Олоҕун олуктара
1849 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр Смоленскай губерния Новинская дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Кыра эрдэҕиттэн тигии фабрикатыгар Москваҕа уонна Петербурга үлэлээбитэ. 1873 сыллаахха народниктары кытта табаарыстаспыт - "Чайковецтары" кытта, 1874 сылтан саҕалаан "москвичтар" народнай кружоктарын чилиэнэ буолбут. Литератуураны пропагандалыыр этэ. 1875 тутуллубута уонна суудтаммыта "процесс 50-ти", судка туран революция туһунан аатырбыт тылларын эппитэ. 10 сылга Новобелгородскай каторгаҕа сыппыта, 1882 сыллаахтан Караҕа, 1884 сыллаахтан Саха сиригэр. 1891 сыллааха бандьыыт өлөрбүт.
AK-47
Култуура эйгэтигэр
Арҕаа дойдулар култуураларыгар, бастатан туран Америка гиэнигэр, AK-47 өстөөх күүстэрин сэрии сэптэрин быhыытынан ойууланар. Бу Кэриэйэ уонна Вьетнам сэриилэригэр коммунистар, онтон ураты Афганистаҥҥа уонна Иракка Талибан уонна Аль-Каида террорист бөлөхтөрүн кыттааччылара Америка армиятын утары кыргыhыыларга AK-47'ни киэҥник туттубуттарыттан сылтаан тахсар. Ол курдук AK-47 Арҕаа дойдуларга анти-Американизм уонна стереотип өстөөх сэрии сэбэ репутациялаах. Холбоhуктаах Штаттар киинэлэригэр AK'нан бандьыыттар уонна террористар сэбилэнэллэр.
Калашников музея
Калашников Музея (өссө AK-47 музея диэн ааттанар) сэтинньи 4, 2004 Ижевскайга, Удмуртия Республикатыгар арыллыбыта.
Таҥара үөрэҕэ-сахалар үөрэхтэрэ
Өй-санаа, таҥара үөрэҕэ кэлин түөрт үйэ устата нууччалар кэлии үөрэхтэрин кытта буккуллан хаалбыт курдугун да иһин бу үөрэх олус былыргыта, нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн баара, тылга иҥэн сылдьара биллэр. Сахалыы киһи уонна сүөһү диэн тыллар нууччалар кэлиэхтэрин былан инниттэн бааллара саарбахтаммат. Бары өй-санаа үөрэхтэрин холбуу ылан таҥара диэн сахалыы ааттаабыттара бу үөрэх бастаан иһэрин биллэрэр.
Киһи буолуу үөрэҕэ хаһан үөскээбитин билэргэ киһи уонна сүөһү диэн майгы уратыларын быһаарар тыллар хаһан үөскээбиттэрин биллэххэ быһаарыы кыаллар. Киһи уонна сүөһү диэн тыллар хаһан үөскээбиттэрэ биллибэт былыргы. Сомоготто өссө былыргы диэн этэр. Нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн баар тылларын билигин бары билинэллэр. Оҕо өйө-санаата сайдан киһилии быһыыланар буоллаҕына эрэ киһи буолууну ситиһэрин сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ тутуһар. Санаа олус кыра. Сотору умнуллан хаалыан сөп. Онтон киһи элбэхтэ биири санаатаҕына ол санаата күүһүрэн, кэлин үгэскэ кубулуйдаҕына, умнуллубат буола чиҥиир, дириҥиир, бэйэтин салайар кыахтанар. Киһи санаабыт санаатын илэтигэр оҥорон кэбиһиэн сөп кэмэ тиийэн кэлэр.
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №325. 6.10.2016.
Иэн
Иэн — икки кээмэйдээх (хаптаҕай эбэтэр имиллибит) геометрия фигуратын ахсаанынан кээмэйэ.
Киһиргэтии
Кыра оҕо киһиргээтэр эрэ туох үчүгэйгэ үөрэммитин соҕотохто умнан кэбиһэр, өйүн дуома көтөр, хараҕын иччитэ суоҕунан мээлэ көрөр уонна өссө ким эрэ киһиргэтэрин кэтэһэр. Киһиргэтэн, дэбдэтэн биэрэн истэх аайы аһара бара турара киирэн иһэр. Ити иһин киһиргэс киһини «Киһиргэтэн, дэбдэтэн биэрэн баран тугу баҕарар оҥотторуохха сөп» диэн этэллэр.
Дубровник
Дубро́вник (Dubrovnik, 1918 сылга дылы — Рагу́за, Ragusa) — Хорватияҕа баар куорат, Дубровницко-Неретванская жупания киинэ. Киһитин ахсаана 42,6 тыһ (2011). Далмация соҕуруу өттүгэр сытар, Адриатика байҕал кытыыгар. Сир хамсааһына дьайар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сүбэринитиэтин Декларацията
Саха Сэбиэскэй Социалистыы Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Сүбэринитиэтин Декларацията - Саха бастакы бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаев көҕүлээһининэн 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ Саха Сирэ туспа судаарыстыба буоларын туһунан таһаарбыт биллэриитэ.
Бэс ыйын 6
Бэс ыйын 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 157-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 158-c күнэ). Сыл бүтүө 208 күн баар.
Мандарова Анна Васильевна
Мандарова Анна Васильевна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун маастара.
Орион (сулустар бөлөхтөрө)
Кэтээн көрүү
Арассыыйа территориятыттан сайын ордук көстөр.
Клестар уустара
Клёстар уустара (Род Клесты, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Харыйа ымыыта, Тиит ымыыта.
Bank of America
мини
Захарова Агафья Еремеевна
200px|thumb|right|Захарова Агафья Еремеевна Захарова Агафья Еремеевна (1944–) — сахалыы оҕо литэрэтиирэтин чинчийээччи, фольклорист, филология билимин хандьыдаата.
Хатылаев Герман Васильевич
Хатылаев Герман Васильевич — саха ырыаһыта, мусукаана, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Мстислав I Владимирович
Мстислав I Владимирович хос аата Великий (кириэстэммит аата Федор) — Русь 20-с салайааччыта. 1125—1132 сылларга бөрөстүөлгэ олорбут. Аҕата Владимир II Всеволодович Рюрикович өлбүтүн кэннэ кинээс буолбут. Ыалдьан өлбүт.
Оҕус (сулустар бөлөхтөрө)
Кэтээн көрүү
Күн бу бөлөххө ыам ыйын 11 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан кыһын ордук көстөр.
Майкл Янг
Майкл Янг 1950-1990 сыллардаахха аан дойдуга тµмэт урбаана сайдыытыгар сүҥкэн кылаатын киллэрбитэ. Кини туһунан Гарвард үнүбэрситиэтин бэрэпиэссэрэ Дэниэл Бэлл маннык этэн турар: “Аан дойдуга түмэт урбааныгар кини саҕа сайдыыны, көҕүлээһини киллэрбит киһи ахсааннаах буоллаҕа буолуо. Янг көмөтүнэн Аан дойду араас муннугар 60-тан тахса түмэт урбаанын тэрилтэлэрэ баар буоллулар. Ол иһигэр Улуу Британия сиригэр хас даҕаны түмэт урбаанын оскуолата тэрилиннэ”.
Хатылаева Клавдия Филипповна
Олоҕун олуктара
1963 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Бүлүү оройуонугар Үгүлээт с. төрөөбүт.
Бабаранова Евдокия Николаевна
Олоҕун олуктара
1953 с. ахсынньы ый 5 күнүгэрҮөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1969 с. Хоро аҕыс кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран, учуутал буолар баҕаттан, Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. 1973 с. начальнай кылаас учуутала идэтин ылан Верхоянскай улууһун Элгэс аҕыс кылаастаах оскуолатыгар ананан тиийэн иитэр-үөрэтэр үлэтин саҕалаабыта. Биир сыл үлэлээн баран дойдутугар Далыр орто оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлии кэлбитэ.
Дьокуускай
hаамай улахан куорат Саха Сиригэр. Дьокуускай hаамай тургэнник улаата турар куораттарга киирсэр
Сочетание
Хатылааhыннаах сочетания
Фиксируйдаммыт n производящай функцията маннык последовательнай хатыланар чыыhылардаахха n-тан k-ҕа дылы маннык буолар:
Үҥкүү театра
Билигин театр труппата 34 киһилээх. 3 ырыаһыт, уонна национальнай оркестр - 23 киһи.
Дьон кырыга улаатта
Дьон кырыга улаатыыта аҥардастыы Россияҕа эрэ буолбатах. Атын сайдыылаахпыт диэн ааттанар Европа дойдуларыгар тус-туспа хайдыһан баран охсуһуулар эмиэ үксээтилэр. Бары сөбүлүүр футбол, хоккей оонньуулара охсуһуута суох түмүктэммэт буолбуттара ордук хомотор. Сорохтор оонньууларга охсуһуу көрөөрү, онно кыттаары барар курдуктар.
Чардырҕас чөркөй
Чардырҕас чөркөй эбэтэр таас чөркөйө (чирок-трескунок, Anas querquedula L.) — кыра кус.
Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна
Сүрүн оруоллара
Луиза ("Аҕыс таптыыр дьахтар" - Тома Р.); Маша ("Чайка" - Чехов А.П.); Фалина ("Бэмби" - Зальтен Ф.).
Николай Уус
Борисов Николай Федорович (Николай Уус) — суруйааччы, Российскай Федерация үтүөлээх юриһа.
Саха тылын буккуйуу
Туһаныллыбыт литература
4.	Идэлги. Төлкөлөөх түөрэх. – Дьокуускай: Бичик, 2007. – 336 с.
Шишигина Анна Николаевна
Олоҕун олуктара
А. Н. Шишигина 20 научнай ыстатыйалара Россияҕа уонна тас дойдуларга бэчээттэммиттэр.
Геркулес (сулустар бөлөхтөрө)
Атын объектар
Бу бөлөххө Күн систематын апекса баар, координаталар α = 270°, δ = 30°. Кини сөкүүндэҕэ 20 км түргэнник апекс диэккии баран иһэр.
Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Арыылаах нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун Күөл.
Санаа күүһүрүүтэ
Сарсыарда эрдэ, баччаҕа туруом дии санаан баран кыайан турбакка утуйан хаалар эдэр киһи санаата мөлтөх, өссө күүһүрэ илик, кинини бэйэтин салайар кыаҕа суоҕа биллэн тахсар. Утуйан хаалан баран хомойор эдэр киһиэхэ санаатын күүһүрдэригэр көмө, бэйэтин кыаҕын итэҕэтэн биэрии туһалыыр. Сарсыарда кыайан бэйэтэ уһуктан турбат эдэр киһини уһугуннаран, туруоран уутун кыанар буолуутугар, күннээҕи режими тутуһарыгар үөрэтии туһалыыр.
Хаһан да туолбат ыра санаалар киһи санаатын күүһүрдүбэттэр, кыайан туолбаттарынан ордук мөлтөтөллөр, кыаҕа кыратын биллэрэллэр. Ыра санааларынан үлүһүйүү киһиэхэ туһата суох. Санааны күүһүрдүү диэн киһи үчүгэйгэ аналлаах, туһалаах, киһи быһыылаах санаалары саныыра уонна ол санаатын дьулуһан туран олоххо киллэрэрэ буолар. Санаа олоххо киирбититтэн үөрүү, дьол кэлиитэ санаа күүһүрэригэр тириэрдэр, саҥаттан саҥа кыайыыларга ыҥырар. Санаабыт санааны ситиһии, илэтигэр оҥоруу холобура киһи санаатын күүһүрдэн иһэр.
“Санаатыгар аралдьыйар” диэн этии араас элбэх туһата суох санаалар аралдьытаннар киһи оҥорор, тутар кыаҕын кыччаталларын быһаарар. Бииртэн бииргэ аралдьыйан, солумсаҕыран иһии, көтүөккэлээһин эмиэ бу быһаарыыга киирсэр. Элбэх, кыайан киһи кыаҕынан толоруллубат санаалар олоххо туһалара суохтар.
Кыра да бэйэ кыаҕар сөп түбэһэр кыайыылары оҥорорго аналлаах санаабыт санаалары олоххо киллэрэн, илэтигэр оҥорон иһииттэн санаа күүһүрэр кыаҕа олус улаатар. Эр дьон санааларын күүһүрдэр Улуу тойон таҥара үөрэҕэ олоххо киирдэҕинэ тулуурдаах, дьулуурдаах дьон элбээннэр саха омук сайдар кыаҕа улаатар. (2,94).
Компания
Компания диэн эргинэр тэрилтэ бу кинилэр олохтообут уопсай суолталаах социальнай бэлиэтэ буолар, онно формальнай эбэтэр нормальнай социальнай институттары салайыыны сүрүннүүр тиһиктэр сороҕор үлэлииллэригэр тирэҕирэр.
Социальнай бөлөхтөр структуралара
Дьайар улахан бөлөх "ядро «(оттон сорох түгэннэргэ — ядро) уонна» перферия «бэйэлэрин идентичностарын көрдөрөн (ядро) уонна» периферияларын" ахсаан өттүнэн мөлтөөһүнэ улам мөлтөөн иһэр.
Дьиҥнээх бөлөх бэйэтин структуратын эбэтэр конструкциятын эрэ буолбакка, композициятын (о. д. А.)
Коллектив
Коллективтарга норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыан ураты тииптээх уонна социальнай- психологическай закономерность, атын да көрүҥнэргэ ураты көстүүлэр көстөллөр. Коллективка улахан түмсүү, сыаннас курдук өйдөбүллээх. Бэйэ уонна коллектив интэриэстэрин икки ардыларыгар сытыы утарсыылар суох, бөлөххө табыгастаах социальнай- психологическай климаты кытта хардарыта сибээстэһии көдьүүһэ суох. Холбоһук үлэлиир группа кээмэйин улаатыннаран, уопсай дьыала чилиэнинэн киллэриллэр кылааты мөлтөтөн, намтаппакка, бөлөхтөр идентификацияларын таһыма оннунан хаалар. Быстах бөлөхтөртөн уратыларыгар, коллективка эмсэҕэлээбиттэргэ көмө оҥороро харахха быраҕыллыбат.
Алексеев Анатолий Николаевич
Олоҕун олуктара
1972—1976 сс. — аспирантураҕа «археология» идэтигэр үөрэммит.
1995—2000 сс. — Дьокуускай депутаттарын куораттааҕы Мунньахтарын депутата.
2002 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай депутата.
Саха Сирин былаахтара
Саха Сирин куораттарын, куораттаа5ы уокуруктарын, олохтоох тэриллиилэрин былаахтара.
Тыйаах
Атыырын кынатын уһуна — 255-270 мм, ыйааһына — 600-900 г. Тыһытын кынатын уһунан — 232-265 мм, ыйааһына — 300-770 г.
Тарҕаныыта
Ыам ыйын иккис аҥаарыгар кэлэр, балаҕан ыйын иккис аҥарыгар барар.
Герофил
Туһаныллыбыт литература
https://ru.wikipedia.org/wiki/Герофил
Чукотка тумул арыы
Илиҥҥи кытылыттан чугас Аракамчечен арыы баар.
Хомолто
Билиҥҥи төрөппүттэр оҕолорун санаатын барытын билэр курдук тутталлар. Кинилэр оҕолоро эппиттэрин курдук оҥорботохторуна олус хомойоллор. Бэйэлэрэ билиилэрэ аҕыйах буолан ханнык баҕарар дьыаланы мин эрэ эппитим курдук оҥоруохха сөп диэн санааларын кыайан уларыппаттар. Кинилэр эппиттэриттэн атыннык оҥорууну сыыһаны, куһаҕаны оҥоруунан ааҕаллар.
Киһи киһиэхэ сыһыаныттан үөскээн тахсар хомолтону профессор Орлов үс тус-туспа салаалартан хомуллан үөскүүр диэн быһаарар:
Информация технологията
Атын бэлиэтээһиннэр:
Лев Габышев
Нуучча тылыгар тылбаастаабыт айымньылара:
Ришес Любовь Давыдовна
Сүрүн үлэлэрэ
Л. Д. Ришес туһунан Цинциус В. И., Лебедев В. Д. Крупный ученый, педагог // Соц. Якутия. — 1964. — 5 апр.
Слепцов Петр Алексеевич
Олоҕун олуктара
1956-1960 сс. Үөһээ-Халыма улууһун оскуолаларыгар учуутал, завуч, дириэктэр, оройуоннааҕы норуот үөрэҕириитин отделыгар педкабинет сэбиэдиссэйэ.
1965 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Дорҕооннор
А - өй-санаа баарын быһаарар дорҕоон;
Ии – уһаабыт «ии» дорҕоон төгүрүк, иннэ-кэннэ биллибэт, төрдө-төбөтө көстүбэт, эргийэ турар иини биллэрэр. «Ии» дорҕоон күн-дьыл эргиирин, сайын кэнниттэн кыһын хайаан да кэлэрин, үчүгэй куһаҕаҥҥа кубулуйарын, куһаҕан үчүгэйинэн солбулларын, олох эргийэн биэрэрин барытын холбуу быһаарар олус улахан суолталаах дорҕоон. Бу дорҕоонтон үөскүүр тыллар өй-санаа туругар улахан дьайыылаахтар, ол курдук:
Ийэ – оҕо ийэтэ, төрөппүт аата. Бу тыл дорҕоонноро; «и», «й» уонна «э» бары холбоһоннор оҕо өйүн-санаатын төрүттүүллэр, туругун олохсуталлар.
Н – дорҕоон «ын» диэн ааттанар. Бу дорҕоон ыгыллыыны, симиллиини, баттааһыны үөскэтэр, өйү-санааны намыратар, уоскутар аналлаах. Бу дорҕоонтон нам, намырай, нэм, нэмий, налый диэн тыллар үөскүүллэр.
«Ө» дорҕоон уонна ыйар, хамсааһыны, хайысханы көрдөрөр «й» дорҕоон холбостохторуна өй диэн эккэ-сииҥҥэ сыһыаннаах өйү-санааны быһаарар тыл үөскүүр.
С – дорҕоон. Бу дорҕоон «ыс» диэн ааттанар. Ыһар, тарҕатар, үрэйэр дорҕоон. Тарҕаныыны үөскэтэн элбээһини быһаарар суолталааҕа төһө да туһалааҕын иһин ыһара, үрэйэрэ куһаҕан.
Ыыс диэн тыл ытааһыны ыс, тарҕат диэн суолталаах. Тугу эмэни куһаҕан тылынан этэри эмиэ биллэрэр. Кырыыс, барыыс, сыыс.
Саха тылыгар «р» дорҕоон ордук ыгыллан, хатыланан «рр» диэҥҥэ тиийэн хааллаҕына ырдьыгынааһын үөскээн тахсар. Айылҕа бары улахан кыыллара ырдьыгыныыллар, ыгааһынтан көмүскэнэллэр. Элбэхтик «рр» дорҕоону саҥатыгар туттар киһи кыыһырымтаҕай соҕус буолара ханнык да саарбаҕа суох.
Ийэҥ, аҕаҥ диэн «ҥ» дорҕоонунан бүтэр тыллар төрөппүт хайаан да толоруллуохтаах этиилэрин быһааран, чиҥэтэн биэрэр суолталаахтар. Ийэ, аҕа эппитэ хайаан да толоруллан иһэрэ эбитэ буоллар оҕо төрөппүттэрин курдук өйдөөх-санаалаах буола улаатара ситиһиллэр кыахтаныа этэ. Төрөппүт этэр тылын суолтатын үрдэтэргэ, иитэр, үөрэтэр күүһүн улаатыннарарга «ҥ» дорҕоон быһаччы туһалыыр, бу этии хайаан да толоруллуохтааҕын чуолкайдаан биэрэр.
Тоҕо биһиги, саха дьоно эйэбит аҕыйаҕый, үрэллэ, ыһылла сылдьабыт? Тылбыт үөрэхтээхтэрэ саҥарда сатыыр «эйэ-дэм» диэн тылларын дорҕоонноро эйэбитин алдьаталларыттан эйэбит кыайан кэлбэт, олохсуйбат, үрэллэ, ыһылла сылдьара кыайан холбоммот. (1,39).
Сэрии иннинээҕи саха суруйааччылара «эйэ-нэм» диэн холбуу этиини куруук тутталлар этэ. Сэбиэскэй былаас саҕанааҕы тылбыт үөрэхтээхтэрэ ону соруйан уларытан «эйэ-дэм» диэн суруйтара сатыылларыттан, билигин бары кэриэтэ ити тылы тутталлар. Ол иһин биһиги эйэбит кыайан олохсуйбат, үрэллэ, ыһылла сылдьар.
Куһаҕан дорҕооннор куһаҕан санааны оҕоҕо үөскэтэллэрин ийэлэрбит, аҕаларбыт билэннэр оҕолорун иитиигэ-үөрэтиигэ туһана иликтэр. Ийэлэр бэйэлэрин «ма-ма» диэн ынах маҥырыыр дорҕоонунан ааттатаннар, оҕолоро улаатталлар эрэ кинилэри бэйэлэрин ас таһан аһатар дьонтон атыннык санаабаттарын, аанньа ахтыбаттарын, тылларын аахайан истибэттэрин үөскэтэллэр. Өй-санаа төрүттэрин, тутулуктарын ситэ сыаналаабаттарыттан, өссө итэҕэйэ иликтэриттэн бу тыл дорҕооннорун куһаҕан дьайыытын арааран билэ, оҕолорун өйүн-санаатын харыстыы иликтэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Санаайа
Олоҕун олуктара
Элбэх кинигэ автора: «Воспитание детей у народа саха» (1998), «Айылҕа ситимэ» (2000), «Национальнай оскуола концепцията: культурологическай ырытыы» (2003), «Итэҕэл» (2003), «Төгүрүк сыл түһүлгэтэ» (2003), «Ис хоһоон» (2004), «Киһитийии сэһэнэ» (2006), "Айылгы" (2010), "Методы чтения текста олонхо=Олоҥхону ааҕар ньыма" (2010), "Мандар кыһатын культурологиялыы төрүттэрэ" (2018), "Борис Попов-Барылҕан" (2018) о.д.а.
Ырай
Ыра санаалар олус элбэхтик хос-хос хатыланнахтарына киһи бу баҕа санааларын кырдьык баалларын курдук санаатыгар оҕустарыан сөп. Итини тэҥэ бу араас үчүгэй баҕа санааларын элбэхтэ хос-хос саныырыттан ол санаалара үгэс буолан хараҕар субу баар курдук көстүөхтэрин сөп.
2. Ийэ кута тоҕус хонугунан үрэллэр. Экстраценстар хаартыскаҕа көрөн киһи өлбүтүн тоҕус хонуга туолбутун кэнниттэн биирдэ арааран билэллэрэ кыаллар.
Polandball
Үөскээһинэ
Полэндбол 2009 сыллахха drawball.com диэн ситим-сиргэ Польша уонна атын дойдулар киберсэриилэрин кэмигэр үөскээбит. Ол ситим-сир тугу баҕарар уруһуйдуур холустаны биэрэр эбит. Польша интэриниэтчиктэрин көҕүлээһининэн ол сиргэ киирэн элбэх киһи куолаан Польша былааҕын уонна ортотугар Polska диэн тылы уруһуйдаабыттар. Ону утаран 4chan ситим-бөлөх сүрүннээһининэн онтукаларын үрдүнэн улахан баҕайы свастиканы уруһуйдаабыттар.
Лаптев Харитон Прокопьевич
1763 с. флот обер-штер-кригс-комиссар сыбаанньалаах сылдьан өлбүт.
Балаҕан ыйын 26
Балаҕан ыйын 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 269-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 270-c күнэ). Сыл бүтүө 96 күн баар.
Слепцов Спартак Иванович
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1977)
Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто)
Олоҕун олуктара
С. И. Николаев — этнография эйгэтигэр сахалартан бастакы үрдүк үөрэхтээх чинчийээччи, 100-н тахса үлэ ааптардара.
НВК Саха
1992 сыл кулун тутар ый 3 күнүгэр, Саха сирин президенэ Михаил Ефимович Николаев ыйааҕынан «Саха» көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа баар буолбута. Бүгүн хампаанньа 34 улууска уонна Москваҕа, Санкт-Петербургка уонна Хабаровскайга, уопсайа 37 филиаллаах. «Саха» НКИК республика нэһилиэнньэтин 99.7% хабар. Көрдөрөр уонна иһитиннэрэр үлэтин саха, нуучча уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тылларынан ыытар.
Гастрит бастакы сибикилэрэ
Туһаныллыбыт сирдэр
«Киин Куорат» хаһыат
Николаев Федот Игнатьевич
Николаев Федот Игнатьевич (1918—1953) — Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгиттэн бастакы анал үөрэхтээх учуутал, Японияны утары сэрии кыттыылааҕа.
1944-46 сыллардаахха аармыйаҕа сулууспалаабыта, 25-с Кыһыл Знамялаах механизированнай биригээдэ састаабыгар Японияны утары сэриигэ кыттыбыта.
Палладий транскрипцията
Паллаадий транскрипцията — кытай тылын нуучча тылыгар транскрипциялааһын ньымата.
Сайылык
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Балаҕан ыйын 27
Балаҕан ыйын 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 270-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 271-c күнэ). Сыл бүтүө 95 күн баар.
Удаҕан
Туойтан иһит оҥорууну уонна уокка уматан кытаатыннарыыны аан бастаан дьахталлар туһанан олоххо киллэрбиттэр. Уоту сатаан туһаныыны баһылааннар удаҕан аатын ылбыттар. Оччотооҕу кэмҥэ туой умайан кытаатыытын үөһээттэн эрэ айдарыылаахтар оҥороллорун курдук санааларыттан итинник ааты иҥэрбиттэр.
Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ (Семейство Поползневые, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Кэкэ-букалар уустара.
Алекперов Вагит Юсуфович
Биографията
Ити кэнниттэн Вагит ньиэп хостуур араас тэрилтэлэргэ салайар дуоһунастарга үлэлээбит:
Баайа-дуола
2015 сыллаахха, эмиэ «Форбс» суруйарынан, Алекперов баайа-дуола 12,2 милийээр дуолларга тэҥнэспит.
Зализничное (Винница уобалас)
Зализничное (Залізничне) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 998 (2011).
Сиһик уус (ботаника)
thumb|250px
Котрус Карл Мартонович
Котрус Карл Мартонович (Михайлович) (1892-1956) — Саха сиригэр саа-саадах тутан сэбиэскэй былааһы олохтоспут киһи, омугунан венгр.
1892 сыллааххха Венгрия Ипольшаг диэн куоратыгар оробуочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт, омугунан венгр.
Муус хоккей
Муус хоккей диэн мууска оонньонор хамаанда спорда. Хамаанда спордарыттан ордук түргэн. Сүрүннээн хоту дойдуларга тарҕаныылаах (Канада, АХШ, Россия, Скандинавия дойдулара). Кажне командыште шке капкам аралыше капкаорол уло шке командыж, пасу да икмыняр модмаш. Хоккей шуко видше уло, шайбе дене хоккей кузе тыге, мече дене хоккей, шудо хоккей да молат.
Туул саха торут итэҕэлигэр
Туул айылҕатын сунньунэн киьи этин-хаанын, ойун-санаатын чинчийэр учуонайдар уорэтэллэр. Ону тэннэ туулу тойоннооьунунан болокуоктэр, этнографтар, культурологтар, дьарыктаналлар. Тулгэ уксугэр өйго-санааҕа олохсубут, угэс буолбут ойдобуллэр тустаах бэлиэ (символ) нонуо костоллор, онон туул туьунан ой-санаа уонна туулу бигэлээьин хайа баҕарар культураҕа дьоьуннаах миэстэни ылар.
Ефимов Николай Ефимович
Сиэн уолун ахтыыта
''Б. С. СКРЫБЫКИН'' Муус устар 1 күнэ 2012 сыл. Дьокуускай к.
Бояров Алексей Федотович
Байаҕантай улууһун Игидэй нэһилиэгэр 1896 сыллаахха төрөөбүт.
Крупская аатынан Москубатааҕы хомуньуустуу иитии академиятын бүтэрбит. Алдан уонна Уус-Алдан РИК-тарын бэрэстээтэлэ, Якутснабторг дириэктэрэ. 1920 сылтан ВКП(б) чилиэнэ.
Куһаҕаны санаама
Бука бары үчүгэйи оҥоруохтарын баҕараллар, үчүгэй дииллэрин оҥоро сатыыллар. Үчүгэй ол иһин олус элбэх. Үчүгэйи арааран быһаарыы куһаҕан диэн баарын булан быһаарыы кэнниттэн эрэ кыаллара олоххо уустуктары үөскэтэр. Сахалар “Үчүгэй уонна куһаҕан аргыстаһан сылдьаллар” диэн этиилэрэ ону бигэргэтэр. Куһаҕан диэн баара билиннэҕинэ, үчүгэй диэн баара быһаарыллар, сыаналанар кыахтааҕа, киһи куһаҕаны урут-бастаан билэрин эрэйэр. Өй-санаа сайдыытын табатык туһанар сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн оҕону кыра эрдэҕиттэн куһаҕан диэн тугун аан бастаан билэргэ үөрэтэр. Оҕо тугу эмэ оҥоруон иннинэ санаатыгар, бу оҥорор быһыым куһаҕан диэн эрдэттэн билэриттэн, туттунан оҥорбот буолуутун үөскэтэр. (1,56).
Куһаҕаны оҥоруу маҥнай биллибэт, тугу эрэ саҥаны, урут суоҕу оҥоро охсуу кэнниттэн куһаҕана дьэ биллэн тахсарыттан хомойуу, ол оҥоруу куһаҕан буолан тахсан элбэх ночоокко түһэллэр. Онтон ол куһаҕаны көннөрө, суох оҥоро сатанар, куһаҕан буолбутун дьэ билиллэр уонна аны оннук куһаҕан быһыыны оҥорбот туһугар кыһаныллар. Итинник кэһэйии кэнниттэн оҕолору “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтии дьэ саҕаланар кыахтанар.
Киһи өйө-санаата икки өрүт; үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларынан сылдьарынан ханнык баҕарар быһыыны оҥорон кэбиһэр кыаҕа хаһан да хаалбат. Арай уоруу диэн куһаҕан быһыы буоларын кыра эрдэҕиттэн билэрэ, бу уорууттан хаайыыга барыахха сөбө уонна дьоннорум куһаҕаннык этиэхтэрэ диэн санаата баһыйдаҕына эрэ, бу киһи уорарыттан туттунуон сөп.
Куһаҕан быһыыны оҥорортон туттунар күүс киһиэхэ баар буолуо этэ. Бу оҥорор быһыыта куһаҕан буоларын оҕо кыра эрдэҕиттэн хайаан да билэрэ ирдэнэр. Билэр буоллаҕына туттунар күүһэ үөскүүр. Билэр киһи куһаҕан быһыылары оҥорбот, оҥордоҕуна даҕаны соруйан, билэ-билэ оҥоруон сөп. Онтон куһаҕан быһыыны билэр эрээри оҥорор дьон отой аҕыйахтар, үгүстэр, эдэрдэр бары кэриэтэ ситэ билбэттэриттэн, ким да бу быһыы куһаҕан диэн эппэтэҕиттэн, бу оҥорор быһыыларыттан туох содул үөскээн тахсарын аахайбаттарыттан, билбэттэриттэн оҥороллор.
Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ (Семейство Пищуховые, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Токур тумустар уустара.
3
3 сыл.
Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2007 сыллаахха 474 киһи эбит (ол иһигэр Агдаары — 466, Эйикээр — 8 киһи), 2015 сыллаахха 407 киһи.
Токур тумустар уустара
Токур тумустар уустара (Род Пищухи, ) — Токур тумустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Токур тумус.
Куба (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Куба Куба (Cygnus, Cyg) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Филиппов Гаврил Гаврильевич
«Саха оскуолаларын саҥардан сайыннарыы көрүгэ» олоххо киирэригэр күүскэ үлэлэспитэ, СФКФ сүһүөҕэр туруорбута, ССҮ үнүстүүттэригэр уонна бакылтыаттарыгар саха тыла, төрүт култуура барамайдары киллэрбитэ.
"Сахатыйыы уонна саха тыла" диэн ыстатыйатыттан: Төрөөбүт тыл эйгэтэ киһиэхэ балык ууга, көтөр салгыҥҥа наадыйарын курдук суолталаах. Ол эрэн балык да, көтөр да ити эйгэтэ суох тыыннаах буолар кыахтара суох. Оттон төрөөбүт тыл киһиэхэ төрөппүттэриттэн бэриллэр социальнай көстүү буолан, кэскилэ, сайдыыта эйгэттэн улахан тутулуктаах. Тыл буомтуйуута омук кэхтэригэр тириэрдэрин үгүстэр өйдөөбөттөр, салгын, уу курдук төрөөбүт тыл өрүү баар, чөл буолуох курдук сыһыаннаахтар. Аҕыйах ахсааннаах омук тыла, кэскилэ хас биирдии киһи төрөөбүт тылыгар сыһыаныттан, оҕотугар иҥэрэриттэн быһаччы тутулуктаах.
Кыра Куонамка
Кыра Куонамка өрүс. Анаабыр өрүс хаҥас салаата.
Сайа
Библиография
Кистэлэҥ халлааным Айыыта: [хоһооннор]. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 158, [1] с.
Аата суох сибэкки: хоһооннор, ахтыылар, кэпсээннэр / [аан тыл ааптара М. Ефимов]. – Дьокуускай: Бичик, 2009. – 222, [1] с.
4
Өлбүттэр
0er
Эбээн-Бытантай национальнай улууhун киниигэтэ
Киниигэ сиэрийэтэ: «Саха Ороспуубликэтин улуустара» саха сирин бастакы бэрэсидьиэнэ М. Е. Николаев туруорсуутунан 2001 сыллаахха суруллубута.
Егорова Федора Петровна
Үлэтин суолтата
Кини төрөөбүт дойдута чэлгийэ сайдарыгар, сахатын норуота аан дойду таһымыгар тахсарыгар баҕарара. Олоҕун ити туһугар анаан, үйэлэргэ өлбөөдүйбэт үтүө аатын оҥостуммута.
Егорова Анна Ивановна
Олоҕун олуктара
М. Н. Жирков көҕүлээһининэн 1940 с. Воронежтааҕы музыкальнай училищаҕа алта киһи ыытыллыбыта, олор истэригэр А. И. Егорова баар этэ. Ол гынан баран, сэрии саҕаланан, төннөн кэлбиттэрэ, театрга үлэлэрин салҕаабыттара. Онтон 1944—1948 сс. Музыкальнай театр-студияҕа үлэлээбитэ. Бу сылларга саха истээччитэ аан бастаан классическай опералар быһа тардыыларын истибитэ: «Пиковая дама», «Русалка», «Евгений Онегин».
Саҥа ырыаһыттары булууга элбэх өҥөлөөх. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы консерваторияҕа ыыппыт оҕолоро бары үөрэххэ киирбиттэрэ. Кинилэр истэригэр аатырбыт баас И. П. Степанов, тенор С. П. Оконешников, эбээн омугуттан бастакы профессиональнай ырыаһыт С. Н. Дьяконов, артыыстар Н. Д. Сазонова, И. К. Иевлев, В. И. Колодезникова.
Остеопороз
Сэрэтии
20-30 сааска дылы  киһи уҥуоҕа саамай муҥутуурдук сайдар, кытаатар, "оннун булар" кэмэ.
Өй-санаа арахсыыта
Киһилии өй-санаа диэн, дьоҥҥо кэлин үөскээбит уонна күннэтэ түргэнник сайдан-үүнэн иһэр, омук-омукка, бэйэ-бэйэҕэ хайдах сыһыаннаһыыларыттан уларыйан биэрэр, үөрэх, билии, сокуоннар барылара холбоммут киэҥ өйдөбүллэрэ буолар. Бу киһилии өй-санаа сахалар салгын куту быһаарыыларыгар сөп түбэһэр. Салгын кут диэн оҕо улаатан истэҕинэ сайдан иһэр киһилии өйө-санаата буолар.
Оҕо улаатан иһэн бэйэтин быстах баҕа санааларын кыайан баһыйа тутан салайбат буоллаҕына, киниэхэ сүөһүтүн өйө-санаата баһыйар. Кини тоҥорун да, буһарын да тулуйбат, ордук тугу эмэ минньигэһи сиэри эбэтэр иһээри гыннаҕына, букатын кыатаммат, хайаан даҕаны сиэтэҕинэ эбэтэр истэҕинэ эрэ табыллар уонна мин эрэ билбитим, миэхэ эрэ наада диэн санааланнаҕына, сүөһүтүн өйө-санаата сити көрүҥнэргэ баһылаан иһэр буолар.
Ханна эмэ барарыгар «Киэһэ кэлиэм, кэтэһээриҥ»,- диэбит эдэр киһи, алҕас, кээмэйин билбэккэ элбэҕи иһэн итирэн хаалан баран, тиийиэхтээх сиригэр тиийээри улахан араллааны тардан кэбиһиэн сөп. Киһи итинник быһыыта эрдэттэн толкуйдаммыт былааны киһи итирдэҕинэ ордук дьаныһан туран оҥорорун быһаарар. Киһи өйүгэр-санаатыгар үчүгэй быһыы туһунан өйдөбүллэр үгэс буолан уурулла сылдьар буоллахтарына эрэ, итирдэҕинэ даҕаны син бэрээдэктээхтик, аһара туттууну таһаарбакка эрэ сылдьыан сөп.
Юннань
Экономика
Кытай биир улахан промышленно-сайдыбыт региона буолар. Холобура, Куньминь куорат билигин туох баар инфраструктурата барыта сайдыбыт куорат буолар. Бу улууска элбэх мас үүнэр буолан - манна Кытай 5% маһы обработкалыыр. Улахан АЭС-тар бааллар. ГЭС, ТЭС, ГРЭС. Манна Кытай биир улахан военнай техникаларын онорор заводтар. Электроника сайдыбыт сирэ. Куньминь куоратка уонна эргимтэтигэр улахан аэропортар бааллар. Кэнники Кытай сайдан эрэр буолан, тыа олохтоо5о түргэнник куораттарга олохсуйа барар буоллулар. Баара суо5а 20 сыл устатыгар бу улууска 400 000 араас улахан промышленнай куораттар үөскээтилэр.
Өлөөн (өрүс)
400px|thumb|right|Өлөөн орто сүүрүгэ куйаартан 400px|thumb|right|Өлөөн өрүс көстүүтэ Өлөөн өрүс. Уһуна 2292 км. Тардыытын иэнэ 220000 кв.км. Баһа Красноярскай кыраайга сытар кыра күөлгэ баар.
Букочаан томтороот аттынан устар. Баһын диэкки кыараҕас хочолоох, элбэх таас харгылаах.
Тардыытыгар 25000 өрүс уонна үрэх баар, уопсай уһуннара 104800 км.
Аан Алахчын
Кини оҕолордоох, Эрэкэ-Дьэрэкэ оҕолор дииллэр. Аан Алахчын киһиэхэ киирэн киһини оту-маһы, кыылы-көтөру, үөнү-көйүүрү кытта сибээстиир. Төһөнөн киһи ийэ кута киэҥ сибээстээх да, киһи кута-сурэ соччонон бөҕө. Аан Алахчыҥҥа анаан ыам ыйыгар, бэс ыйын саҕаланыытыгар салама ыйааһынын туома ыытыллар. Бэс ыйын бастакы аҥарыгар Эрэкэ-Дьэрэкэ оҕолорго анаан Туҥуй кымыс ыһыаҕа буолар. Ыһыах эмиэ Аан Алахчыҥҥа ананар.
Быһаарыылар:
Маинйу. Авест, дух, душа, гений. Һаха: Айыы,- диэн өйдөбүлэ итинтэн удьуордаах.
Буруйдаах. (Бурыхтать, силой окунать в воду,- диэн тыл- өйдөбүл сахатыйбыта).
БүППэт Далатын ортотугар. (Казахстан, БетПак Дала,- диэнтэн).
Айыы хотуна. Бэйэтин кэмигэр,  балачча киэҥ сирдэринэн тайаан тарҕаммыт "Айыы хотуна" (Ардвисура Анахита)  богиня удьуордара билигин, абына- табына да буоллаллар, син, эҥин омукка иҥэн сылдьаллар. Кинилэр бары, Айыы хотуна Аан Алахчын курдук, үрдүк кэрдиискэ тураллар. Санаан көрдөххө: Былыргы олоххо; номохторго кэбсэнэринэн Айыы хотуна Аан Алахчын Аар Кудук мас төҥүргэс буолбут төрдүттэн куругар диэри быган олорон сүбэлиир- амалыыр. Онон эбитэ дуу, Айыы хотуна Аан Алахчыны: "Аар мас иччитэ, Аан дойду иччитэ" диир буоллулар. Ис дьиҥэр, кини "Айыы хотуна" диэн ааттанан- суолланан айыллыбыта. Аны туран, сахаҕа "Айыы хотуна" уонна "иччи" тус-туһунан өйдөбүллэр эбээт. Иччи диэн тугуй?. Көстөр- көстүбэт эйгэни киһи олоҕун кытта алтыһыннарар, ситимниир орооннорго аарыыр, абырыыр да алдьатар да кыахтаах айыы да абааһы да икки ардынан айылгы "иччи" диэн ааттанара. Онон, Айыы хотуна Аан Алахчын “иччи” диэн ааттанара түктэри.
Балаҕан ыйын 29
Балаҕан ыйын 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 272-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 273-c күнэ). Сыл бүтүө 93 күн баар.
Ала
Ала — этин-сиинин туора дьураалаах. Кыылы-сүөлү, сүөһүнү ойуулуурга туттуллар.
Сатаҕай нэһилиэгитэн эргийбэтэх дьон
Научите нас! Пожалуйста.
Мыреева Анна Николаевна
Олоҕун олуктара
А. Н. Мыреева — эбээн филологиятыгар идэтийбит чинчийээччи, 30-н тахса научнай үлэ ааптара; биллиилээх тылбаасчыт, эбээн тылыгар А. С. Пушкин айымньыларын тылбаастаабыт, ону таһынан эбээн фольклорун саха уонна нуучча тылынан тылбаастаан, Россияҕа, Швецияҕа, Германияҕа, Италияҕа бэчээттэппит.
Иудаизм
thumb|250px|Иудаизм атрибуттара
Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап
Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап (Синица-московка, ) — Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Илимниир нэһилиэгэ. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Илимниир.
Теннис
Аныгылыы теннис үйэ бүтүөр диэри, ХІХ үйэ бүтүөр диэри ол аата ааттанар, оттон билигин реал-теннис, корт-теннис эбэтэр де- ПМ (фр. желу девуше, Довольства фуме, в буквальном переводе игра ладонью). Оттон 12- гэр диэри киһи тэҥҥэ оонньуур кыахтаах де- пом, ХІ үйэҕэ тиийэн монастырга көстөр быһыылаах.
Оонньуу быраабылата
Официальнай матыыптарга куруутун үрдүк чыпчаалга олорор судьуйа баар, онон кинини үөһээҥи судьуйа диэн ааттыыллар. Судьуйа быһаарыыны таһаарарга абсолютнай бырааптаах, кинилэр теннискэ куһаҕана суох тенниһинэн ааҕыллар. Үөһээҥи судьуйалар линияҕа (линейнэй судьуйалар) көмөлөһөллөр,бу мээчиги корп сиригэр- уотугар түстэ.
Турнирдар
Ордук улахан уонна бэрэстэбиитэллээх турнирдар эр дьоҥҥо уонна дьахталларга туһааннааҕынан ыытыллаллар. Турнирдар кыайыылаахтара уонна кыттааччылара бириистээх харчыны ылаллар, ону таһынан эр дьон ортотугар аан дойду рейтинин туттараллар (АТП рейтинин) уонна дьахталлар (рейтинг).
Кононова Александра Николаевна
Александра Николаевна Кононова (Олександра Миколаївна Кононова, Олунньу 27, 1991) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.
Туойдаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Улуус кииниттэн 20 км.
Нэһилиэнньэ ахсаана 179 киһи (2007 сыл).
Гипноз
Гипнозтаах ойууттар.
Улахан аптаах-хомуһуннаах-гипнозтаах ойууттарынан К.П. Семенов-Куонаан ойуун, А.Д. Павлова- Алыһардаах, Г.Г Герасимов-Бадыл, К.И. Чириков, Н.А. Васильев, Николай Протасов о.д.а.
Түүл уонна кут-сүр үөрэҕэ
Туһаныллыбыт литература
1. Саха төрүт культурата. 2 чааһа. Учууталга көмө пособие. Дьокуускай. Нац.кн.изд. 1992.- 80 с. 2. «Илин» сурунаал. 1998, N 1. 3.  Детектив и политика. МАДПР. Вып.3. Горбовский А. Пророки и прозорливцы в Отечестве своем. Москва: Изд-во Новости,1990.- 352 с.
Огочонова Варвара Саввична
Олоҕун олуктара
Варвара Саввична Үөһээ Бүлүү улууһугар олорор.
Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Сигэлэр
400px|thumb|left|Толоон куйаартан көстүүтэ
Черскэй
400px|thumb|right|Черскэй Аллараа Халыма улууһун каартататыгар 400px|thumb|right|Черскэй уонна Зеленай Мыс халлаан куйаарыттан көстүүтэ Черскэй. Бөһүөлэк, Аллараа Халыма улууһун киинэ. 1963 сылга диэри Нижние Кресты диэн сэлиэнньэ этэ.
Финляндия
Финляндия (Суоми) (фин. Suomi, шв. Finland), официаллык Финляндия Республиката (фин. Suomen tasavalta, шв. Republiken Finland) диэн Хоту Эуропа дойдута. Кирбиилэhэр Швециялыын арҕаа, Россиялыын илин уонна Норвегиялыын хоту, Эстониялыын Финляндия хомотун нөҥүө. Киинэ Хельсинки куорат. Атын улахан куораттар: Тампере, Турку уонна Оулу.
Ситим браузер
Сайдыы историята
1995 сыллаахха Wccows 95 диэн операционнай системаны онорбута, ол гынан баран, сотору кэминэн 95 OSР2 система саҥардылларыгар 3 оптуобус тутуллубута. Эбиитин урукку Браузердар ТЫЛЛАРЫН- өстөрүн кэмниир стандартарын кытта сөп түбэспэт Браузердар ахсааннара уонна ити Браузердар ырыынактарын монополизациятынан бүтэрбит браузердар сэрии саҕаланыан сөп.
Коралл байҕала
Арыыларга ким да олорбот, Уиллис арыыга метеорология станцията баар.
Ситии
Ситии – сылгы, таба иҥиириттэн хатарыллан оҥоһуллубут сап.
Чаччыгыныардар уустара
Чаччыгыныардар уустара (Род Дрозды, ) — Мухоловкалар кэргэннэригэр киирэр Саха сирэ|Саха сиригэр 8 көрүҥнээх чыычаахтар бөлөхтөрө.
Кэмсинии уонна суобас
Сахалыы кэмсин диэн тыл тугу эмэ сыыһа гыммыккын, оҥорбуккун билинэн хомой, сэмэлэнэ санаа диэн өйдөбүллээх. (1,106). Бу тыл киһи өйө-санаата икки аҥы буолан оҥорор быһыылара бэйэ-бэйэлэрин санааларыгар, быһыыларыгар сөп түбэспэттэрин чуолкайдык быһаарар. Киһи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар иҥэн сылдьар үчүгэй диэн өйдөбүлүгэр сөп түбэспэт быһыытын оҥордоҕуна кэмсинэр санаата киирэр. Киһи санааргыыр, санааҕа ылларар, хайдах гынан маннык сыыһаны оҥорбутун көннөрүнүөн эбэтэр бырастыы гыннарыан саныыр буолар. Кэмсинии эмиэ суобас курдук киһи оҥорбут быһыытын бэйэтэ урут билэр үөрэҕин, үгэһин эбэтэр быһыытын кытта тэҥнээн көрөн сыаналыырын быһаарар өйдөбүл буолар.
Бу быһаарыыны өссө чиҥэтэн биэрэр этиинэн саха дьоно киһилии майгылаах, сиэри-туому билинэр киһини суобастаах киһи диэн этэллэрэ буолар. Үөрэх-билии көмөтүнэн үөскээн тахсыбыт киһи киһиэхэ сыһыанын тутуһуу уонна олохсуйбут үтүө үгэстэри кэспэт буолуу суобастаах буолуу диэн ааттанар. Үчүгэй майгыга үөрэнэн истэҕинэ киһиэхэ суобаһа эбиллэн, элбээн биэрэн иһэр курдук. «Суобаһырар» диэн этии итини бэлиэтиир. Үчүгэй санаалаах, дьонтон ордук суобастаах курдук туттууну суобаһырар диэн эмиэ этэллэр.
Суобаһа суох киһи эмиэ баар буолар. Ол киһи өйүгэр-санаатыгар үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэр эрдэ иҥмэтэхтэринэ, бэйэтэ кэлин тугу оҥорбутун туохха эмэ тэҥнээн көрөр кыаҕа суох буолан, суобаһа суох буола улаатар. Оҥорбут быһыытын атын туохха да, ханнык эрэ үчүгэй киһи быһыытыгар тэҥнээн көрөр кыаҕа суоҕа, үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорбутун арааран быһаарбатыгар тириэрдэр. Суох суобаһа хаһан даҕаны ыалдьыбат, бэйэтэ оҥорбут куһаҕан быһыытыттан хаһан да санаарҕаабат, ханнык да быһыыны оҥорбутун барытын сөптөөҕү, үчүгэйи оҥорбутун курдук ылынар. Куһаҕан дуу эбэтэр үчүгэй дуу дьыаланы оҥордум диэн кыайан быһаарбат. Ханнык баҕарар дьыалалары оҥорор кыахтанар. Суобас суох буолан ыалдьыбат, санааҕа киирэн моһуоктаабат даҕаны. Итинник киһи олус куһаҕан, сиэрэ суох да быһыыны оҥорон баран, бу тугу оҥордум диэн хата санаарҕаабат, кэмсинэр санаа киирбэт киһитэ буолар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ тугу оҥорорун өйдөөн-дьүүллээн араарбат. Бары быһыыларын барытын төрөппүттэрин уонна улахан оҕолору үтүктэн оҥорорго үөрэнэн иһэр. Кэлин улаатан салгын кута сайыннаҕына төрөппүттэрин уонна учууталларын этиилэрин истэн үөрэнэр буолар. «Ийэм эппитэ», «Учуутал эппитэ»,- диэн ким эрэ этиитин умнубакка оҥорор буолар.
Үөрэҕи-билиини баһылаабыт киһи ханнык баҕарар быһыыларын үөрэх--билии, суут-сокуон этиилэригэр тэҥнээн көрөр. Ити быһаарыыга сөбүлэстэхпитинэ куһаҕан быһыылары оҥорбот наадаҕа суут-сокуон этиилэрин эрдэттэн биллэххэ эрэ туһалаах буолуон сөбө биллэр. Кини саҥа оҥороору сорунан эрэр быһыытын суут-сокуон көрдөбүллэригэр тэҥнээн көрөр кыахтанар. Оҕолору төһө эрдэттэн, өйдөрө-санаалара саҥа сайдан истэҕинэ сууту-сокуону, куһаҕан быһыыны арааран билэргэ үөрэтэр туһалааҕын бу быһаарыы бигэргэтэр.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэр киһи икки, тус-туспа өйдөөх-санаалаах диэн быһаарар. Киһи оҥорбут дьыалата ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар сөп түбэспэт, ол аата, кини урукку иҥэриммит үгэстэригэр сөп түбэспэт быһыылары оҥордоҕуна санааргыыр, кэмсинэр диэн буолар.
Сахалыы быһаарыыга бу өйдөбүл ордук чуолкайданан тахсар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар «Үчүгэй» диэн хайдах буолуохтааҕын туһунан чиҥ өйдөбүл иҥэрилиннэҕинэ, кини улаатан иһэн туох оҥорор быһыыларын барыларын урукку ийэ кутугар иҥэн сылдьар өйдөбүллэригэр тэҥнээн көрөн быһаарар. Бу тэҥнээн көрүүтүгэр саҥа оҥорбут быһыыта, урукку ийэ кутун өйдөбүлүгэр кыайан сөп түбэспэтэҕинэ киһи санааргыыр, кэмсинэр.
Шымкент
Шымкент (иккис аата Чимкент) — Казахстан дойдутугар баар улахан куорат. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн курдук.
SsangYong
SsangYong (СанЙонг, 쌍용), Кэриэйэ биир бөдөҥ массыына оҥорон таһаарар тэрилтэтэ уонна 9 Аан Дойду массыына оҥорор транснационал тэрилтэтэ. Штаб квартирата — Сеул. Биир улахан заводтара АХШ уонна Арассыыйа дойдуларыгар баар.
10
10 сыл.
Била Крыныця (Житомир уобалас)
Била Крыныця (Біла Криниця) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 945 (2011).
Ангола
Ангола (Angola) диэн соҕуруулуу-орто Африка дойдута. Кирбиилэhэр Намибиялыын соҕуруу, Конго Демократ Республикатыныын хоту уонна Замбиялыын илин. Атлантик океан арҕаа баар. Кабинда диэн эксклав провинцията Конго Республикатыныын уонна Конго Демократ Республикатыныын кирбиилэhэр. Ангола XVI үйэттэн ыла 1975 дылы Португалия байҕал уҥуордааҕы сирэ этэ. Африка Саhаараттан соҕурууҥҥу дойдуларыттан иккис нефть уонна алмаас хостооччу, ол гынан баран олохтоохторо континеҥҥа ордук дьадаҥыларга киирсэллэр.
Харыйалаах (Нам улууһа)
Харыйалаах — Нам улууһун Көбөкөн нэһилиэгин киинэ.
Бэйэҕэ тиийинии элбээтэ
Арыгыһыт буолуу олох ыараханын тулуйбат буолуу биир көрүҥэр киирсэр. Арыыйда мөлтөх, киһиргэс майгылаах, тулуура соччо тиийбэт, сымнаҕас, чэпчэки олоххо үөрэммит оҕолор арыгыга түргэнник ыллараллар.
Роберт Оуэн
Саҥа эспэримиэн
Ол кэннэ 1799 сыллаахха Роберт Оуэн Нью-Ланарка көһөн кэлэн, аҕа кыннын баабырыкатын кыттыгас бас билээччитэ, управляющая буолар уонна ол олорон бэйэтэ толкудаан, айан таһаарыт түмэт эспэримиэнин олоххо киллэрэр.
Үлэ бииржата
Бастаан утаа бу биржа өҥөтүнэн туһанааччы хара баһаам эбит. Ол гынан баран, сотору буолаат атыыһыттара буорту буолаары гыммыт, ыскылаакка таах быыллыйа сыппыт куһаҕан, мөлтөх табаардарын аҕалтаан киирэн барбыттар, инньэ гынан кыыһырааччы, биржа үлэтинэн астыммат дьон элбээн киирэн барбыта, түмүгэр, биржа монкуруут буолан сабыллыбыт.