cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки олоҥхо
Соҕотохто субурус
Кыыстарын обуо курдук
Дьэ, үөгүлэһэ-үөгүлэһэ
Кэхтэр буолаайаҕытый!
Хаптаһыннаах,
Сыһыыга киириллиэҕэ.
Ласпаҕыркаан самыылаабыттар,
Үөрбэ көҕүллээх
Күһүҥҥү ый быыһа
Ылгын уола
Ол кэннигэр,
Чөмөрүтэн түһэрдэ.
Көйүү кымыс
Баран көрүөх!" - диэтэ.
Көмүскэтин уута буолла,
Эн үөс хоруктаргын
Үрүт өртүгэр,
Өһүк бадараана
Биэрбэт күннээх
Бу Үрүҥ-айыы-тойон,
Буолла,
Үйэ бототугар диэри
Быһан уурдулар,
Ардьатар буолаайаҕын!
Араҕас даадаҥ
Олохпутун
Салааһыммытын
Кэннибинэн кэхтээри,
Этэриҥ курдук буоллун!
Толурҕаччы тэбиэлээтэ,
Дьэ, онтон сотору өрүтэ
Уочарат буолла.
Ураһа иһигэр
- дии олордо.
Дьиэлээх тойон
Диирин кытта
Мин манньабын
Дьуххары-маҥан-хотун
Кэнникитэ бураһаай!
Кыыс буолла,
Этэр тыла хоһоонноох,
Кыбдьыгыраһа-кыбдьыгыраһа
Кыыратыспытынан бардылар.
Барбыт дьоммутун
Кыһыл чиэрбэлэр
Алталыы харыс
Үөһээҥи өртүлэрэ
Үллэ даҕдайа
Көҥүл барбытыҥ иһин
Бардам санааҕын
Дьэ, бу сырыттахтарына -
Айхаллаһа көһүттүбүт...
Бадарааҥҥын
Буолан бараннар
Дьэ, кини иннэ дии дии
Дьоллоох алгыстарын
Малааһыннарын
Аллараа уокаан-аакаан
Икки аҥы бардылар.
Буолан дьиэтигэр
Күөнэх саҕа
Хатана түстэ
Дэсиһэн бараннар
Хараҕар диэри
Күтүөттүү хаалла.
Үрдэрэн тиийэн кэллэ.
Үөрэн
Хаҥыр куҥур
Көмүс кулгаахтаах;
эбитэ үһү ;
Төрдүгэр тийэ
Уот сиэбит
Ол бүппүтүн кэннэ
Көйгөтүк көрсүһэр
Мийигиттэн
Күн уота түптэлээх,
Күөх өньүөс
Үрэх буолан
Оҥостон баран хааллылар.
Көҥүлү күүппэтэ,
Баҕарбытынан баһыахтаабытынан барда,
Куттуйа хатан хаалла.
Ылан бараҕаттаан
Араҕас кырдал
Дьиэрдиилэ Бахсыла
Тойон эһэкэйим,
Айаннаан сэмэлээн,
Сигиргэй Бөҕө диэн
түстэ.
Кийииттэрэ кэлэн
Үс далга бөрүөрэн
Соҕотохто куоҕастыы
Хобурҕаччы таһыйан,
Мөлбөрүс кына-кына:
-"Уой, доҕочуйуом,
Тоҕо кэлэн сыппаккын?
Кийииттээх уол
Айыыһыт ийэтэ буолбут
Сандалы маҥан остуолу
Киирэн кум хам
Ийэ буолааччыта кэлэн
Кинилэри уун утары
Турарын курдук
Бу кэннэ иккиэн
Сүүрүгүттэн
Тайах буолан
Килбиэнин курдук
Батыгырайан барда да
Субугурдук чайга хаалла.
Тэллийэ тэллэх
Хорсуннаахтарын
Икки ылгын таас
Хаама сырдьан
Субугурдук үчүгэйдик
Кыдьыктаах өйгүн
Эмиийэ тэрэйбитинэн
Үөскээн иһэн
Үөдэнниир диэн
Дойдута көһүннэ.
Эмниги эммэниттэ,
Дьэ, онно хайа
Күүспүтүнэн тиийиэхпитий?"
Дьэрэн кулан
-"Чиэ, хотун эбэккээм,
Биэс тарбахпыт
Атахтарын баҕаналыы
Ис куҥугар
Утары сырсан
Кытыытыгар
Дьахталлара уҥан-уҥан баран
Уохтааҕы уҕарытта.
Кыһыны кырыатынан
Күрүөх билэ
Хааныгар халаахтаа,
Дьэ, бу ытарын кытта
Аҕыс суол
Айыыһыт аҕаһа буолбут
Дьэ биэрээри
Ситии саҕа сиһин
Үөһүн быһа
Атыыр үөрүн курдук
Күн уота
Өйдүөн көрдөхтөрүнэ-
Дьэ, бу олордон баран
Сырайдарын
Дьахтар кынарыйа
Түргэн ууларыгар
Оронугар олотто.
Туолан барда,
Үрүҥ Уолан обургу.
Күөргэллэтэн истэ.
Аҥаарыйар бастыҥар
Алгыс алҕаан эрэллэр.
Тойонноро атыттан
Иэйэ-туойа сытар:
Сырайыҥ сылаанньыйдын,
Тиийэн кэлэн баран,
Эҥинэ хааннааҕы кытары
Ардахтаах сырайдааҕы кытта
Үс хонон баран
Кулугута буолбут
Үтүө тылларынан
Эрэ дьиэтиттэн
Ойон тахсан
Таһардьааҥы киһи
Биир кымньыылаах,
Хааман-имээн
Санаатын кытта
Баай ыал
- дэһистилэр да
Субугурдук тураммыт
Хайабыт да
Билиги тийиэх
Алталаах атыыр сылгы
Дьабырҕас таас
Тойон аҕакайым,
- дии сытта.
Дьоһуннаах үтүө дьонноро
Тула мөрөйдөөн сырдьаннар
Ылаллара сөп
Сырса турдулар.
Энньэлээх,
Түөрт хаардаах бугулу
Сэҥнэкэ үрдүттэн
Өлөрөн өһөрөн тураннар
Дьигиргэнээччи
Эн самантан
Үс ат үрдүгэр түһэннэр,
Дьэ, ол быһыытынан
Доҕор ыланнар,
Бу усту талаһалааннар
Сүбэлэтэ.
Атах балай
-"Уой, доҕурчуок,
Баппатта,
Далбы тыбыйда да,
Көнтөстөөх,
Дьоммут буоллахтарына -
Биир хонукка бэттии,
Дьалыннаах санаам
Ону туораатахха -
Онтон
Арҕааттан илинтэн
Үктүөн сырдьаммын
Дьүһүннэрин
Сэрэн,
-"Ылаата-ылаата,
Муҥу көрөн,
Сир тийэн хайыһар
Мас баһын курдук
Онтон толооннорун туораан
Сүбэтин субэлэһиэх...
Биир билбэтэ,
Улаххан уола,
Баһым бардаҕын
Илбиһи тэрийэриҥ,
Кыһыны кырыатынан билэннэр,
Билигин барыахпар
Сытаммата.
Аһаабыт
Субугурдук саҥара тураллар:
Саха буолар салааһыммын
Орто чуулкатын курдук
Үтүө бэйэм
Хаалбыт кыыстаах
Буола олорбуттар.
Харыанчакалаах,
Дойдутугар тиийэн кэллилэр.
Дьэ, барарга тэриллэннэр
Уоҕуланан бараммын
Дьоһун сураҕым
Биир сасыарда
Оронугар сытан эрэн
Түһэрэргэ
Ол буоллаҕына-
Ытык Оньоохой диэн
Испит ийэлээҕим...
Ньуурдаах,
Төлөһүйбүт,
Чуо көрдөстүҥ?
Аллараанан
Дьэ, туох туһугар
Аал уоту
Хайыһан сыппыта баарай
Кыыстаахпын.
Ыарахан тылбын ылый!
Аҕыс иилээх саҕалаах,
Былыргы улуу
Аттаах,
-" Оо, кыыспыт
Ону буолбат
Хааллаҥҥа тийэр
Сөблүөннэр,
Дьэ, бу кэпсэтэн баран
Эргийдэрбин
Утары этиэҕэй?
Ханталлыбыт быһыылаах,
Халыйбыт хаһалаах,
Төбөҕүтүн
Таас булгунньах
Абарбыт бэйэкэйгин
Ирчитин истэ
Киэҥ ойоҕостоох,
Чаппараак сиппэт
- диэтэ абааһы уола
Сүрэхтэригэр дьөлүтэ
Аргыстаста.
Алдьахай буолла!
Толугун бырдьаттыбыт -
Сырдьыбыппын,
Алҕас айаны
Өрө кырбаһа түстэ,
Олорор дьон
Бэстэрэ мэлчийэннэр,
Өлөртөөн кэбистилэр.
Махтааттаах,
Көрдүүр күммүт буолла.
Сүүрэн батыгырайан барда да
Таһардьа тахса сүүрэн
Дьөрсө сэттэ орчо
Атыыр оҕустуу
Кинини бастыҥ
Уһуктаахха уолдьастым,
Үтүө күндүнү
Бэтэрээҥи өртүгэр,
Аан ийэ дойдуларыгар,
Тахсаннар үрэх диэки
Күнүс син күлэ-ойнуу
Бачыгыраччы кутан
Арҕаа кыыһа
Эҕиитин курдук
Мин дойдубар барыах!"
Сүүрбэ аҕыс
Дьэ, бастаан барбыт
Онтон хайата да буоллар
Онуоха оҕонньор эттэ:
Атым эттээх,
Алтыаллаһан туран,
Ол киһи ылыаҕа
Дьэ, кыбыстыбакка
Кыһаммакка кэл,
Дьулайбакка чугаһаа,
Син эйэлээх курдук
Иҥмэтэ
Ыстааннаах,
Тэрилтэ баар буолуоҕай?
Эрэһэлээх
Ат сылгылар буоланнар
Доҕордоспут,
Туох сүбэ
Атара кэллим,
Дьукку хомуйан ылан,
Эйиэхэ барбатахпына
Энэлийдэ,
Бэйэҥ онно
Тийэҥҥин
Түптээх уугун утуй,
Сөптөөх кэмҥэ
Хайабыт бырдьаан иһэр да
Саар булгунньах саҕа
Ылынан да көрүүм!"
Сүгүрүйэ тоһуйдум,
Аартаах киһи кэллим.
Түбэстэ, -
Санаабыт санаабытын
Куһаҕан киһи буоламмын
Сүүлүн саҕынааҕы
Токуйа тоһуйдум.
Дьэ, Айталыын-куо:
Олоро кэллим.
Бу араҕас маҥан
Дьалкытан испиттэр.
Кылбайа сиэлэн истэ.
Хаарылла-мохсоҕол,
Аҕыс адаар ойоҕоһун
Ирчитэ,
Ананнын
Байаҕалга барахта.
Толоонуттан туораан
-"Уой, дуоҕаар,
Түһэннэр
Өйдөөх хааммын
Табыллыа суоҕа!" -диэтэ.
Айаннаан истэхтэринэ -
Өлөрдөргүн -
Эрэһэтэ
Миинэн бараннар,
Үрүҥ Уолан ойоҕунан
Хааман тиийэн кэллэ.
Айаҕын курдук
Дириҥ түһүлгэ
Хатан саҥа
Сыбарыгар киирдэ.
Сырайдара кытара
Көтүтэн истилэр,-
Сиэр дьоруо ат сиһин
Уһаты уунарым суох, -
Айаннаан дьалкытан,
Бастаан хааман киирдэ
Хара көлөһүҥҥүн
Хаан күүскүн
Хатан хаалбыт киһи
Субурусса тураллар,
Киирэн ласпар испэр үктүү,
Түбүн булумаҥ диэммин
Хорон талыыта киирэн
Биирдэ көстө түстэ.
Бүдүк буолан хаалбыт
Оо уҥуоргу өртүгэр
Ойнуу-көрүлүү,
Оргунньуга буолабын,
Дьылҕалаах дьоҥҥут,
Бу кэннэ үөһээ
Оттуллубутунан уот,
Арай биир киэһэ
Сытыйан сыппаккын?"
Сүөдү-бэди халлаан
Алын кырсынан
Маһа-ото суох
-"Чиэ, доҕоччуок,
Бырылас ынахтаах сири.
Дьиэ иһигэр
Ончу көстүбэт.
Сабырҕаччы оборсон
Биир туорах саҕа
Туттарыахпыт!" - диэтэ.
Билиннэ -
Симилэҕин баратан
Уон Дьааҥы
Дьэ, онтон өйдөнөн
Дьүһүммүн
Хара маһын
Хара тыатын
Хардаҕас тыыны
Кэлэр кэмнээх
Аата Үрүҥ Уолан
Эмэрийэн көрдө ;
Иитиллэн бараммын
Мин баһым уҥуоҕа
Симилэхтэн ааһаннар
Дьэ, бу тиийэн иһэн
-"Чиэ, аастыйбыт астаах,
Оһоҕоһун түгэҕэр
Лос саҕа уол оҕо
Дьэ, онтон дьиэ иһин
Бу дьахтар аата-
Түһэрэн турар эбит.
Мин бараммын
Талбыккын таҥын,
Суһуктуйан барда,
-"Чиэ, доҕоттоор!
Хаалар күнүм
Таптаспыттара
бараҥҥын
Саҥара-иҥэрэ турар үһү:
Аҕатыгар саҥарбатах
Түөһүн быһаҕаһыгар диэри
Буоларгытыгар" - диэтэ.
Улуу толоон
Күн Өлкөт тойонун диэки
Бары мунньуһуннулар.
Кини эппитин хоту
Үүт тураан
Нуучча дьон
Дьэ, маныга анараа киһи
Көннөрүтэ таппытын курдук
Таҥнары намылыйан түстэ.
Мин эй ыйбыт
Мас дьиэлэр көһүннүлэр.
Мин эбэм
Күкүр таас
-"Чиэ, эһиги мийигин
Дьэ, бу олордохторуна -
Айаннаан төттөрү
Баран хаалбыт.
Хам баттаан олоттулар.
Дэлэй булас өйдөрө
Баҕалаах санаабын
Үрдүгэр түстүлэр да
Умсаах кус буолан
Дьэ, бу тахсан бараннар
Бу ирдьэ сырдьыбыт
Курдаах талахтаах
Дьоллоох тойон айахтар
Баар буоллахкытына -
Ньылба торбос
Бэтэрээ биэрэккэ.
Барыта тэнийдилэр,
Ойноон истэ.
Өйдүөбэккин ду?
Ыараххан тылы
Эмиэ ытыы-соҥуу
Бу ыал диэки
Ыастаах кустук курдук
Диэн аҕалаахпын,
Көҥүлү биэрбэт
Киллэрэн баран бу дьиэҕэ
Уҥан барда.