cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Киhи этин-сиинин кѳрдѳрѳр тыллар саха ѳhүн хоhоонугар»
Ѳс хоhоонноругар киирбит тѳбѳ чааhын уорганнара – айах, бас, кэтэх, кулгаах, мурун, мэйии, сирэй, сүүс, сыҥаах, тиис, тыл, уос, харах:
·        Сымыйаччы тылыгар турбат
·        Үрүҥ хараҕы ѳрѳ кѳрдѳрбѳт
Ѳс хоhоонноругар киирбит түѳс чааhын уорганнара – сүрэх, тыҥа, хабарҕа
·        Баҕарартан харах арахпат, сѳбүлүүртэн сүрэх арахпат
·        Сүрэхпэр-быарбар ыттардым
·        Сүрэх-быар ыарыыта
Ѳс хоhоонноругар киирбит илии-атах чааhын уорганнара – атах, илии, сото, тобук, ытыс
·        Тимир илии, кытаҕас ытыс
·        Дьолун тобугунан тоҕо түспүт
Түмүк
4)            Ѳс хоhоонун дорҕоон дьүѳрэлэhиитэ киэргэтэр. Ол истэргэ да кэрэ, ѳйдүүргэ да кэбэҕэс. Дорҕоон дьүѳрэлэhиитин туттуу этиллэр саҥаны киэргэтэр, биир кэлимсэ оҥорор.
Туhаммыт литература
4)            Попова Л.Н. Ѳс хоhоонноро_ Пословицы. Proverbs and sayings, - Дьокуускай «Бичик», 2012 с.
Лобачевскай Николай Иванович
Наҕараадалара
1831 — холера ыарыы утары үтүөтүк үлэлэспитигэр ыраахтааҕы аатыттан махтал уонна таастаах биһилэх биэрбит.
Научнай ситиһиилэрэ
1826 — "Сокращенное изложение начал геометрии";
Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ
Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ (Судургутуллубут кытайдыы: 无产阶级文化大革命, Традиционнай кытайдыы: 無產階級文化大革命, Пиньинь: Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng, туруору тылбаастаатахха: Пролетариат Культурнай Улуу Революцията); кылгатыллыбыта 文化大革命 or 文革), өссө Култуура өрөбөлүүссүйэтэ диэн тарҕаммыта, Мао Дзедун саҕалаабыт Кытайга культура уларыйыытын бириэмэтин ааттыыллар. 1966 сыллаахтан 1976 сыллаахха дылы ааспыта.
1967 сыллахха Культуура өрөбүлүүссүйэтэ аччаабыт, уонна 1969 сыллахха бүппүт. Тохсус Национальнай партия ассамблеятыгар Культуура өрөбүлүүссүйэтэ бүппүтүн туһунан иһитиннэрбиттэр.
Кырса кутуйахтара
Өссө маны көр
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Никифоров Семен Осипович
Никифоров Семен Осипович (27.08.1923, Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа, Саха АССР — 15.08.1980) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Этэрикээн
1930 сылларга Этэрикээн аатынан Ляхов арыыларын ыккардынааҕы силбэһии ааттаммыта.
Лев Толстой
Оҕо
Левь Николаевичка обществоҕа килбэйиэн баҕарда да, айылҕа кэрэтэ, тас көстүү суоҕа мэһэйдээтэ. Тус- туһунан, как Толстой, " умержание» о главных вопросов о счастлении - счастливо, Боге, любви, вечности — она вечности-она разноглашали нашей жизни. Кини " эдэр саас «уонна» эдэр саас «романыгар Иртенев уонна Неустроев Дьулуруйар Ньургун Боотур туһунан бэйэтэ оҥорбут кэпсээннэрэ бу кэм устуоруйатыттан бэйэлэрин өттүлэринэн ылыллыбыттара. Маны барытын критик с. А. суруйбута. Венгердэр Толстой " Отрочество», «трудие к своей моральном моральному моральному ырытыыга, чувствуют чувству и ясность образования». Уол оҕо философиятын үлүннэриитин уонна сүдү суолтатын омуннаан этэр уонна ол кэмҥэ киһи тус бэйэтин саамай судургута суох тылын- өһүн, хамсааһынын иһин «иҥэн- тоҥон хаалбат сатамматын бэлиэтиир.
Габышев Николай Алексеевич
1922 сыл муус устар 10 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бииргэ үөскээбит үөлээннээхтэрэ Николай кыра эрдэҕиттэн билиигэ тардыһар, түүннэри кинигэ ааҕар уолчаан этэ диэн ахталлар эбит. Дьокуускайдааҕы учуутал институутун бүтэрбит, онтон 1941 сыллаахха 19 саастааҕар Аллайыахаҕа учууталынан анаммыт. Литература А. М. Горькай аатынан инстутуутун үрдүкү литературнай куурустарыгар үөрэммит. Элбэх сылларга учууталлаабыта уонна суруналыыстаабыта, «Хотугу сулус» сурунаалга проза салаатын салайбыта.
Айар үлэтэ
«Бичик» кинигэ кыһата 2008 сыллаахха «Уран тыл уустара» сиэрийэҕэ суруйааччы айымньыларын хомуурунньугун таһаарбыта (ISBN	5769629525, 9785769629525)
Захаров Тимофей Васильевич
Тимофей Васильевич Захаров — Чээбий (1866—1931), аатырбыт олоҥхоһут.
Лөгөй Тойон
Ол курдук Лөгөй оҕо сылдьан хоролору Тыгын уолаттара кыргар кэмнэригэр, улахан чааскы анныгар саспыта кэпсэнэр.
Аан дойду Баана
Биэс салаалаах: Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана (МБРР), Аан дойду сайдыытын Ассоциацията, Аан дойду Үбүн корпорацията, Инвестицияны хааччыйыы Агенствота уонна Инвестицияҕа мөккүөр быһаарыытын аан дойдутааҕы киинэ.
Аан дойду сайдыытын Ассоциацията (1960 с. олохтоммут) - дьадаҥы дойдуларга бырыһыана суох сууда биэрэр. Аан дойду Үбүн корпорацията (1956 с. олохтоммут) - сайдар дойдулар урбаанньыттарыгар займ биэрэр. Инвестицияны хааччыйыы Агенствота (1985 с. олохтоммут) - атын дойдуттан инвестицияны хааччыйар судаарыстыбалар уонна чааһынай дьон агенстволарын өйүүр. Инвестицияҕа мөккүөр быһаарыытын аан дойдутааҕы киинэ - МБРР-ы мөккүөрдэртэн быыһаары 1966 с. тэриллибитэ.
Үөһээ дойду өйө-санаата
Билигин дьон-аймахха бу бэстилиэнэй тыһыынча диэн тугун быһаарыы ордук улахан суолтаны ылыан сөп. Аан маҥнай ити өйдөбүл туохтан олоҕуран үөскээбитин быһаарыы, бу бэстилиэнэй тыһыынча кэлиитин эрэллээхтик, билэн-көрөн көрсүһүүгэ туһалаах буолуо этэ. Ханнык баҕарар соһуччу түбэлтэлэргэ киһи эрдэттэн бэлэмнээх, билэр буоллаҕына уолуйан, соһуйан хаалбакка эрэллээхтик көрсүһэр. Бу бэстилиэнэй тыһыынча туохтан үөскээн кэлэрин билии туһата улахан.
Бу быһыыны быһаарыыга киһи түүлүгэр кэлин киирэн иһэр өйдөбүллэри араартаан быһаарыыны туһаныллар. Түүлгэ көстөрө элбээбит телефон диэн бэлиэни ыллахпытына, түүлгэ телефон көстүүтэ кими эмэ кытта сибээстэһии, солуну истии эбэтэр көрсүһүү буолуо диэн биллэрэр. Кэлин киирбит түүл бэлиэтигэр араадьыйа эмиэ киирсэр. Түһээн араадьыйа солунун иһиттэххэ, туох эрэ олус соһуччу солуну истэххэ сөп диэн буолар.
Былыргыттан бултуу, кыра эрдэхтэриттэн сааны соһо сылдьыбыт сахалар: «Саа биирдэ эстэр»,- дииллэр. Бу этии иитиилээх саа хаһан эмэ сыыһа туттаран эстэн хаалыан сөбүн бигэргэтэр. Ол барыта киһи, тыыннаах киһи буолан сыыһа-халты туттарыгар олоҕурар. Олус элбэхтэ, кыра эрдэхтэриттэн сааны илдьэ сылдьа үөрэммит дьон киһи итинник майгынын билэн этэллэр. Киһи үйэтигэр алҕас туттуу биирдэ тахса сыһара кырдьык баар суол.
Түүл киһи бэйэтин салгын кутугар буолбакка эрэ ийэ кутугар быһаччы дьайар. Бу быһыыны сахалар олус былыргы «Өлбүт киһини кэриэстээһин» диэн үгэстэриттэн билиэххэ сөп. Бу үгэскэ өлөөрү сытар киһи кэриэс этиитин хаалар дьоно хайаан да толоруохтаахтара ахтыллар. Хаалар дьоно кини кэриэһин толорбот түбэлтэлэригэр бу киһи хомойбут, хоргуппут көрүҥэ түүллэригэр көһүннэҕинэ, кинилэр баҕа санаалара туоларыгар мэһэйдэр баар буолуохтарын сөп. Төрөппүт киһи мөлтөх, куһаҕан көрүҥэ түүлгэ көһүннэҕинэ, киһи баҕа санаалара туолуохтара суоҕа эбэтэр санаарҕабыл кэлиэҕэ диэн түүлү тойоннооччулар этэллэр.
Олох оҥкулун уларытыы, урукку үөскээбит үгэстэри киэр тэпсии, быраҕан кэбиһии кыра оҕону иитиигэ аан маҥнай охсууну оҥорор. Сэбиэскэй былаас саҕана киһини барыларын үөрэхтээх эрэ оҥоруу кыра оҕолору үлэлии үөрэнии үгэстэригэр үөрэппэт буолууну үөскэппитэ билигин кэлэн, үһүс көлүөнэ дьоҥҥо дьайан Россия дьоно илии үлэлэрин кыайан үлэлээбэт буоллулар, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ үлэһит дьон аҕыйаан иһэллэрэ үлэ-хамнас мөлтөөһүнүгэр тириэртэ. (1,33).
Андросов Владимир Петрович
Источник: «Манчаары Хапсаҕайа» Александр Васильев- КӨРДҮГЭН Дьокуускай 2013
Өй-санаа сайдыытын халыйыыта
2. Оҕо аналлаах кириэһилэтин оҥорон туһаннарыы.
Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
I. Анаабыр
6. Кыра Куонамка;
II. Өлөөн
1. Буолкалах;
III. Өлүөнэ
21. Кэҥкэмэ;
13. Бүлүү
9. Ахтаранда;
18. Алдан
8. Барайы;
IV. Дьааҥы
3. Дулҕалаах;
Муораҕа түһэр кыра өрүстэр
л. Большая Куропаточья;
м. Большая Чукочья.
1721
1721 сыл.
Туруоруу (хампаанньа)
Тэриллиитэ
Гастев үлэтигэри Фредерик Тейлор, Генри Гант уонна Фрэнк Гилбрет санааларын сайыннарар этэ.
Көрдөрүүлэр
1927 сыл ортотугар мөллүөн солк. харчылаах "Туруоруу" түмсүү 4 100 тахса киһини үөрэтэр этэ.
Архантроп
Билиҥҥи туругунан сүүстэн тахса киһи таастыйбыт сэмнэҕэ көстөн турар. Саамай биллэр уҥуохтар Ява арыыга 1890 с. (питекантроп), Гейдельберг таһыгар 1907 с. (гейдельбердээҕи киһи), Пекин таһыгар (синантроп) 1927 с. көстүбүттэрэ.
Түүл - Айылҕа үөрэҕэ
Дьоннор үйэлэрин тухары олорор олохторун тупсаран, сайыннаран иһэллэр. Ыраастык суунан-тараанан, саҥа таҥаһы кылбаччы кэтэн, бетон-таас дьиэлэр истэригэр олорон, сиргэ-буорга сыбаммакка, Айылҕаттан букатын арахсан уонна тэйэн эрэллэр. Кинилэр бэйэлэрин быттарын «паразиттарынан» ааттаан, имири эһэн суох гыммыттара син ыраатан эрэр. Кырдьык даҕаны, улаатыннаран көрдөххө, көрүҥэ ынырыга, сыылла сылдьан дьөлүтэ кэйэн, киһи хаанын босхо оборон, кыһытан-ымытан дьиҥнээх «паразит» курдук.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Сахаларга түүлү тойоннооһун. – Дьокуускай: Бичик, 2000. – 80 с.
Баабыр
— 330 киилэ. Уһуна 1,5 - 2 миэтэрэ, кутуругун уһуна 1 - 1,15 миэтэрэ, үрдэ 1 миэтэрэ. Баабыр кыһыл кинигэҕэ киирэр. Сэдэх кыыл тириитин түүтэ уһун - түүтэ Баабыры тымныыттан харыстыыр, онтон хара сурааһыннара саһарга, маскировкаланарыгар көмөлөһөр. Дьүһүнэ кыһынын уонна сайынын уларыйбат, кыһынын арыый сырдык соҕустук көстөр. Атаҕа арыый кэтит соҕустар, халыҥ хаарынан хаамарыгар көмөлөһөр. Баабыр кыһыл кинигэҕэ киирэр. 1930 сыллаахха булчуттар кэриэтэ барыларын өлөрбүттэр. Кыылы быыһыыр туһугар судаарыстыба кыһыл кинигэҕэ киллэрбитэ, ол кэннэ 1960 сыллаахтан ахсааннара арыый элбээбиттэрэ. 90 сыл устата 20 төгүл элбээбит. Билигин Россияҕа быһа холоон эттэххэ 750 Баабыр баар. Баабырдар олохторо олорор условияларыттан тутулуктаах. Көҥүлүгэр 20 сыл олоруон сөп, тоҕо диэтэргэ кини олох сэрэхтээх кыыл, олорор дьиэлээх, астаах. Баабыр Дальнай Восток соҕуруу оттүгэр олорор. Сүрүн олорор сирэ Амур уонна Уссури өрүстэригэр олорор. Кинилэр сөбүлээн олорор сирдэрэ Уссурийскай тайҕаҕа кедровай тыаларыгар. Биһиэхэ Россияҕа саамай улахан уонна саамай элбэх Баабырдар бааллар. Баабыр - Уссурийскай тайҕаҕа пищевой системаҕа маҥнайгы турар. Ити аата кини ахсааныттан Дальнай Восток айылҕата тутулуктаах: баабыр суох буоллаҕына, айылҕа суох буолар. Сүрүн аһыыр аһылыга кабаннар, табалар, туртастар. Бу этиллибит кыыллар тиийбэт буоллахтарына барсугунан, енотунан, куобаҕынан, балыгынан аһылыктанар, оннооҕор сороҕор тыатааҕынан аһылыктанар. Баабырдар олох ынырыктыр хоргуйдахтарына ыттарга, ынахтарга саба түһэллэр. Баабырдар олохторун устата соҕотоҕун сылдьаллар. Атыыр Баабыр тыһы Баабыры аҕыйах күн көрсөр, оҕоломмуттарын кэннэ быраҕан баран, баран хаалар, оҕотун үөрэппэт. Уонна итинник курдук салҕана, салҕана бара турар. Бултуулларыгар эмиэ соҕотоҕун сылдьаллар. Баабырдар биир сыл, ол эбэтэр икки сыл биир территорияҕа олоруохтарын сөп, тоҕо диэтэргэ олорор сирдэригэр элбэх аһыыр астаах буоллахтарына. Аһыыр астара суох, ол эбэтэр бүппүт буоллаҕына салҕыы көрдүү бараллар. Баабырдар олорор территорияларыгар бэлиэ хааллараллар, ол эбэтэр хаспыт буолаллар, сурааһын хаалларбыт буолаллар. Атын кыыллар, ол эбэтэр атын Баабыр киирбит буоллаҕына охсуһаллар. Бултууругар олох сэрэнэн сэрэнэн чугаьаан, күүтэн баран биирдэ эмискэ кэннин атахтарынан тэбинэн баран саба түһэр. Баабырдар икки сылга биирдэ төрүүллэр. 3-4 ый кэннэ Ийэ Баабыр иккиттэн түөрткэ диэри оҕолорун таһаараллар. Аан бастаан үүтүнэн аһаталлар онтон 2 ыйдарыгар бастакыларын эт боруобалыыллар. Ийэлэрэ биир нэдиэлэ эрэ оҕолорун кытта күнү быһа сылдьар онтон бултуу барар. Икки саастарыгар диэри бултуурга үөрэтэр, 3-4 саастарыгар этэргэ дылы, улааталлар.
Кулаковскай Роман Федорович
Кэргэнэ Говорова Варвара Иннокентьевна, дьахталлар хамсааһыннарын көхтөөх кыттыылааҕа, Дьокуускайга маҥнайгы оҕо саадын сэбиэдиссэйэ.
Гаврильева Валентина Николаевна
Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалаһыгар төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран «Бэлэм буол» хаһыат редакциятыгар үлэлээбитэ. 1971 сыллаахха Горькай аатынан Литература институтун бүтэрбит. Бу кэмҥэ Москубаҕа Иван Ласков диэн суруйааччыны кытта билсэн кэргэннии буолбуттара. Кинитэн Андрей диэн уоллаах.
Юань
Тыл туттуута
Кытай тылыгар ханнык баҕарар валютаны юань диэн ааттыллар, ол курдук АХШ дуолларын мэй юань (美元). Ол гынан баран аан дойдуга юань Кытай валютатынан ааттанар. Сороҕор Тайвань долларын, Гонгконг дуолларын эбэтэр Макао патакатын эмиэ иннэ диэн ааттааччылар.
Тылга өссө юань эрэ буолбакка куай (块) диэн туттуллар, онтон «цзяо» оннугар мао (毛).
Билиҥҥи юань
Билиҥҥи Кытай юаныгар түөрт тылынан суруллуулаах — (чжуан, монгоол, уйгуур, тибет тылларынан), тоҕо диэн ол тыллар автономнай оройоннарга сүрүн буолаллар — (Гуанси-Чжуань, Монгольскай, Синьцзян-Уйгурскай уонна Тибеетскай).
Майаҕатта Бэрт Хара
Нуучча докумуонугар киирбэтэҕин, нуучча кэлиэн иннинэ Аммаҕа тоҥус бухатыыра күөн көрсөн, биитэр Наахара Бөгүл Бөҕө ураһатын аттыгар охторон (Боло, с.279), Тыгын уолаттара утуйа сыттаҕына уоран өлөрбүттэрэ (Эллэйаада, с.87) диэн эмиэ кэпсэнэринэн быһаарыахха сөп курдук. Нуучча кэлбитин кэннэ, Тыгыны кыайан кыргыбыттарыттан уолуйан, хоту бэйэтин дойдутугар күрээбитэ диэн эмиэ баар. Ол аата саха өйдүүрүнэн Бэрт Хара өлбөтөх, кини хоту туундараҕа нууччалары кытта кыргыһа сылдьар эбит! Дьэллик өрө туруутун кэнниттэн, саха боотурдара хоту куотан, нууччаларга өргө диэри өрөлөспүт дьүкээбил, эбээн хоһууннарын кытта бииргэ сылдьыспыттара биллэр. Тыгын нууччалары кытта сэриилэспитигэр, суон бэрэбинэни сүгэн баран, Өлүөнэ өрүһү кыайан туораабакка тула сүүрэ сылдьыбыта диэн эмиэ сэһэн буолар. Тыгын ол иһин нууччаҕа кыаттарбыта дэнэр.
Бястинов Герасим Дмитриевич – Бэс Дьарааһын
Олоҕун олуктара
1931 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай техникуму бүтэрбитэ.
Балхаш
Номох
Өссө биир версиянан Ворукаша (Воурукарта) авеста тылыттан уонна перстар Варкаш диэн тылтан төрүттээх буолуо диэн сабаҕалааһын баар.
167
Өлбүттэр
160er
Киhи
киһи илиитин бэгэччэгэр бэгэччэгэр — улахан тарбах;
Испиирдэр
= Айылҕаҕа көстүүтэ = Испиир айылҕаҕа киэңник тарҕаммыт көстүү буолар. Метиловай испиир сорох үүнэйилэргэ баар. Холобур: борщевик диэн үүнэйигэ.
Эфирнэй арыылаах үүнэйилэр ураты сыттаах буолаллар. Айылҕаҕа араас испиирдээх углеводтар элбэхтэр, холобур, сорбит (вишня) уонна сарбынньах отонугар баар.
Тыынар тыыннаах олоҕор испиир суолтата
Глицерин эмиэ улахан суолталаах. Кини быар иһигэр глюкоза барар процеһыгар кыттар.
Испиир киһиэхэ куһаҕаннык дьайар өрүттэрэ
Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М. Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги. Учебные материалы. Органическая химия. ChemNet. Химический факультет МГУ (1999). Дата обращения 10 июля 2010.
Ыт
thumb||250px
Ыт (лат. Canis lupus familiaris) диэн ыттар биистэрин уустарыгар киирэр дьиэ кыыла. 10 тыh. тахса сыллааҕыта дьоҥҥо иитиллибит. Билигин ыт сүүhүнэн араас көрүҥэ баар. Ыттар улаханнарынан уонна өҥнөрүнэн арахсаллар. Бөдөҥ ыттар үрдүктэринэн метрга тиийэллэр (вольфхаунд, дог), онтон тэллэх ыттар (чихуахуа) хас да сантиметр эрэ үрдүктээх буолуохтарын син. Онтон таhынан анал породалар бааллар: булчут (харьер, фоксхаунд, лайка), охсуhуук (бультерьер) уонна таhаҕас тиэйэр (Сибиир хаската). Хайа баҕар ыт айылҕаттан өйдөөх, оонньуурун сөбүлүүр уонна киhиэхэ элэккэй.
Дирхам
Араб дирхема
Араб дирхема — араб үрүҥ көмүс манньыата, эргииргэ VII үйэ бүтүүтүгэр (~ 692—696 сс.) киирбитэ, аан бастааҥҥы ыйааһына 3,9 г уонна сыаната  1/10 динар. Аатын төрүтэ арабтаҥытыллыбыт грек «драхма» диэн тыла. Орто үйэлэргэ манньыаттар «Улуу Солко суолун» бөдөҥ куораттарыгар быһыллыбыттара, холобур, Алматуга (билиҥҥи Алма-Ата). Мусульманнар религияларыгар олоҕуран, манньыаттарга ойуу суоҕа. Бастаан манньыаттарга баар бичиктэр: Коран этиилэрэ, сыл (мусульманнар ааҕыыларынан) уонна манньыат быһыллыбыт сирэ ыйыллара, хойут — баһылыктар ааттарын быһар буолбуттара.
Ситковцы
Ситковцы (Ситківці) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 398 (2011).
Хотой
Тарҕанар сирэ
Саха сиригэр ойуурдаах сирдэргэ барытыгар тарҕанан олорор. Хотугу кыраныыссата 70—71 параллель. Сутэн эрэр сэдэх көрүҥнэргэ киирэр. Соҕуруу кыстыыр. Арыт-арыт сорох хотойдор Саха сиригэр кыстыыллар. Көтөн кэлэр кэмэ кулун тутар уонна муус устар ыйдара. Көтөн барар кэмэ балаҕан ыйын бүтүүтэ, эбэтэр алтынньы саҕата. Соҕотоҕун сылдьар эбэтэр пааранан.
Хотой саха итэҕэлигэр
Айыы итэҕэлигэр Сүҥ-Хаан, Сүҥкэн Эрили, Хомпоруун Хотой-Айыы диэн таҥара баар. Кини көтөрдөрү араҥаччылыыр. Кулаковскай суруйарынан хотой кыыл аҕата. Хотойу өлөрбүт киһини бу таҥара кырыыр, оччоҕуна ол сордоох "Сиб. Виттэ үҥкүүтэ" ыарыыга майгынныыр ыарыыга ылларан ыараханнык эрэйдэнэн өлөр.
Предания, легенды и мифы Саха (якутов). / Сост. Н. А. Алексеев, Н. В. Емельянов, В. Т. Петров. — Новосибирск: Наука, Сибирская издательская фирма РАН, 1995 (Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока). — ISBN 5-02-030301-X. А. Е. Кулаковский. Сверхъестественные существа // Илин № 1, 1991. http://ilin.sakhaopenworld.org/1991-1/30.htm (Кулаковский А. Е. Научные труды. Якутск, 1979). Праздники. Ысыах, праздник посвященный солнцу. // Циркумполярная цивилизация в музеях мира. http://arcticmuseum.com/ru/?q=l026
Өрөгөй ырыата
Бастакы куплета
Сахам сирэ дьоллоох тускуга
Соҕуруу Георгия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара
Төрүт олохтоохтор суохтар.
Бии
Бии - икки бииргэ төрөөбүттэртэн аҕа саастааҕа, "убай" диэн тыллыын биир суолталаах.
ЙЦУКЕН
Монгол (ФЦУЖЭН)
Монголлоох раскладката акылаат саҥарт "ЙЦУКЕН" раскладката.
Федоров Дмитрий Самсонович
Аатын үйэтитии
Мэҥэ-Хаҥаласка Хорообут орто оскуолата Миитэрэй Таас аатын сүгэр.
Дорообо! (тэрилтэ)
Остуоруйата
Ону таһынан Евгения Белова Москва уобалаһын общественнай палататын чилиэнэ буолбута, губернатору Андрей Воробьеву кытта көрсөспүтэ. Уопсайа, Белова этэринэн бизнес сайдарыгар 10 млн солк угуллубут уонна билигин бырайыак сылга 6 мөл солк өлөрөр.
Үлэтэ
Тэрилтэ инклюзивнай үөрэҕирии диэн концепцияны тутуһар. Белова этэринэн кииҥҥэ 500 оҕо сылдьар, олортон 150 оҕо ыарыһах.
Макаров Гаврил Георгиевич
1917 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр Чурапчыга Болтоону нэһилиэгэр орто (сэниэ) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1725
1725 сыл.
Орто Азия
мини|460px|Орто Азия Орто Азия (былыргы аата Түркистан) диэн Азия региона.
Сүрэх инфаркта
Сүрэх инфарктын көрүҥнэрэ
- Бодон, кордугэннээх (трансмуральнай)
Инфаркт төрүөтэ
2. Аhыы ута5ы иhээhин
Сүрэх инфарктын сэрэтии
4. Эмискэ ойдуур кыах молтоон ылар, толкуй ситимэ быста-быста сал5анар буолла5ына;
Инфаркт ыарыытыттан хайдах харыстаныахха?
2. Сылга биирдэ бырааска сылдьан ЭКГ уhултарыахтаахтар, холестерин, саахар аналиhын туттарыахтаахтар.
4. Диета тутуhааhын.
Чукочье
400px|thumb|right|Чукочье күөл куйаартан көстүүтэ Чукочье. Халыма намтал илин өртүгэр сытар күөл. Иэнэ 120 кв.км., тардыытын иэнэ 185 кв.км. Устата 23 км, кэтитэ 10 км.
Сивцев Степан Ефимович
Нам улууһа, Хатыҥ Арыы.
Николаев Лазарь Федотович
Николаев Лазарь Федотович — Үөһээ Бүлүү улууһун устуоруйатын үөрэппит-чинчийбит, кырдьаҕастар үһүйэээннэрин, ахтыыларын муспут киһи. Архыыбын Чап уустарын музейын дириэктэрэ А. П. Мачахов уура сытар.
От
Газоннарга сааныы
Сөптөөх көрүү- истии (кэмигэр кыргыы, аэрация, мультчирование, полива уонна уо.Д. А) газ түргэнник кэлэр.
Кэриэс этии
Кут-сүр үөрэҕин баһылаабыт ойууннарга киһи өйө-санаата өлбүтүн кэннэ ханна сылдьарын быһаарыы улахан уустуга суох буолуон сөп. Киһи түһээн былыр үйэҕэ өлөн хаалбыт дьону хаһан баҕарар көрөр. Арай бу өлбүт киһи хайдах көрүҥнээх көстөрө кини аймахтара, оҕолоро-уруулара төһө үчүгэйдик сылдьалларыттан тутулуктанар. Түүлгэ көстөр өлбүт киһи көрүҥэ үчүгэй буоллаҕына, олох төһө да ыараханын иннигэр кини оҕолоро, сиэннэрэ кыайа-хото үлэлии-хамсыы сылдьыахтара диэн түүл үөрэҕэ быһаарар.
ЮНЕСКО
1972 с. Аан дойду Утумун тиһигин оҥорууну үбүлээн тэрийбитэ. Бу тиһиккэ судаарыстыбанан көмүскэниэхтээх култуура уонна айылҕа эбийиэктэрэ киирэллэр.
Мас арыыта
Мас арыытын көрүҥнэрэ
Ханнык эрэ бөлөххө киириитин арыыны туохха туһанаары оҥороллоруттан тутулуктаах.
Кэриэс этии
Саҥа кэргэнэ автомобиль абаарыйатыгар түбэһэн өлбүт. Похорона кэнниттэн Лена бастакы кэргэнин түүлүгэр көрбүт. Киһитэ:
Каланхоэ
Литература
Саха Сирин от үүнээйилэрэ, Лопатина Галина Владимировна хомуйбут материалларыттан.
Саха АССР сиринэн-уотунан үллэһигэ
1930 - 1935 сыллар
Бу урааҕынан Саха АССРтан таһаарыллабыттара:
1935 - 1962 сыллар
1939 сыл муус устар 3 күнүгэр Саха АССР соҕуруу өттүгэр Алдан куоракка кииннээх Алдан уокуруга тэриллибитэ. Уокурук састаабар Алдан, Төмтөөн, Томмот уонна Учур оройуоннара киирдилэр.
1940 сыллаахха Уус-Майа оройуонтан Ааллаах Үүн бөһүөлэккэ кииннээх Ааллаах-Үүн оройуона тэриллибитэ (1948 - 1953 сыллардаахха киинэ Элдьикээн бөһүөлэккэ көһө сылдьыбыта).
Тылбаас
Суругунан уонна тылынан тылбаас
Профессиональнай утумнаах тылбаас саҕаланыыта 1919-1920 сс. Париж Мирнэй конференциятыгар ыытыллыбыта. "Синхроннай тылбаас" диэн бастакы суруйуута сэтинньи 20 күнүгэр 1945 — алтынньы 1 күнүгэр 1946 сыллаахха буолбута. Кэлин ХНТ тылга тылбаас сүрүн көрүҥүнэн буолбута.
Цинхуа университета
Tsinghua University  (THU), 清华大学 эбэтэр Qīnghuá Dàxué диэн Кытар бастакы улахан международнай университета буолар. Бэйэтэ туспа гимнээх университет:
Бэтховэн (киинэ)
Бэтховэн (Бетховен, Beethoven) — АХШ киинэтэ, ыал киинэтэ буолар. Оҕо сааһыттан тутулуга суох көрөр киинэтэ буолар. Киинэ хас да серияларга хайдар. Киинэ барыта Калифорния штатыгар уһуллар, Лос Анджелес эргимтэтигэр, Глендейл куорат, ону таһынан Хантингтон бич (Huntington Beach) уонна Лонг Бич (Long Beach) куораттарга, биир чааһа Сан Франсиско куорат кытылыгар уһуллар.
Хотугу сулус (сурунаал)
Хотугу сулус — Саха сиригэр сахалыы тахсар литературнай сурунаал.
Михайлов Михаил Прокопьевич
А.Е. Кулаковскай фольклор хомуурунан дьарыктанар кэмигэр киниэхэ хаста да кэлэ сылдьыбыт.
Кини ыллаабыт ырыалара элбэх томнаах хомуурунньук буолуо эбит. Хомойуох иһин А.Е. Кулаковскай суруйбута сүппүт.
Хапсаҕай
Устуоруйата
Призом победителю соревнований традиционно служила мюсэ — варёная бедренная кость жеребца с мясом в верхней части. Впрочем, существовали и другие варианты наград, так И. А. Худяков, отбывавший ссылку в Верхоянске с 1867 по 1876 годы, описывал что побеждённому показывали оскорбительный кукиш, запачканный землёй, а победителю наливали чарку кумыса или водки, исполняли песню в его честь.
После 2000 года ежегодно проводятся около двадцати соревнований республиканского уровня с мастерским нормативом.
Үрүҥ тэллэй
Морфологията
Сэлээппэтэ томтоҕор, кылааккай саҥардыы быгарын саҕана кубархай араҕас буолар, онтон улааттаҕына, ордук бэстээх сиргэ үүннэҕинэ, кыһыллаҥы бороҥ өҥнөнөр.
Атаҕа суон, төкүнүк, үрүҥ өҥнөөх, сэлээппэтиттэн дөбөҥнүк туллар. Үрүҥ, бөлтөйө сылдьар сетка ойуулаах.
Аска туттуу
Соҕутуопкаҕа сибиэһэйдии эбэтэр хатаран баран туттараллар.
1729
1729 сыл.
Хоро Г.Н. Чиряев аатынан орто оскуолата
Билиҥҥитэ
2000/01 үөрэх сылыттан саҕалаан оскуола «Инникигэ хардыы» өрөспүүбүлүкэтээҕи научнай практическай конференцияҕа кыттан барбыта. Өрөспүүбулүкэ таһымыгар 2 оҕо лауреат, 8 оҕо дипломант буолбуттара, 2 оҕо бүтүн Арассыыйатааҕы финаал кыттыылаахтара, 1 оҕо «Инникигэ хардыы — Юниор» научнай техническэй быыстапка кыттыылааҕа буолбуттара.
Слепцовтар (Бүтэйдээх, Мэҥэ-Хаҥалас)
Төрүччүнү оҥорууга А.С.Шишигин көмөлөспүтэ
Дорофеев Роман Романович
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Устубут киинэлэрэ: «Кэскил», «Юбилей», «Кыһын тымныы эрээри таптыыр дьоҥҥо ичигэс» (Д.Шадрины, А.Егоровы кытта), «Көҥүл Боотурдар», «Улыбнись» (Д.Шадрины кытта), «Эрчим уонна Ким», «Дьикти саас», режиссер Никита Аржаков көмөлөһөөччүтэ уо.д.а.
Палеоантроп
Палестинаҕа (Кармел хайа Схул уонна Табун диэн хаспахтарыгар) неандертааллар туспа көрүҥнэрэ көстүбүтэ - кинилэр аныгы киһиэхэ эттэринэн-сииннэринэн уонна олорбут кэмнэринэн наһаа чугастар.
Палеоантроптар тас көрүҥнэринэн, эттэринэн-сииннэринэн архантроптардааҕар быдан сайдыылаахтар. Мэйиилэрин кээмэйэ билиҥҥи киһи гиэнигэр тиийэр (1500 см³), сороҕор аһары да барар (1700 см³). Ол гынан баран мэйиилэрин уонна уҥуохтарын оҥоһуутун сорох көстүүлэрэ, палеоантроптар, киһиэхэ тэҥнээтэххэ, сайдыылара быдан судургутун этэр.
Чабырҕах
Чабырҕах — лабыгыраччы түргэнник эбэтэр ырыа аҥаардаах толоруллар саха тылынан уус-уран айымньытын биир ураты көрүҥэ. Ис хоһооно үгэргээһин, элэк, таайтаран этии, оонньуу аҥаардаах буолар.
Саал
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кулаковскай Реас Алексеевич
Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүт. Ол кэмнэргэ аҕата, А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй, Бүлүүгэ олороро, учууталлыыра.
Романов Петр Петрович
Романов Петр Петрович (1902–01.05.1952) — сахалартан бастакы идэтийбит худуоһунньук, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.
Бэкон Фрэнсис
Айылҕаны үөрэтиини (естествознание) уопукка олоҕуруохтааҕын туһунан үөрэҕи олохтообут.
Yota
Yota (Йота) — Арасыыйа биир улахан интернет сибээhин кытта холбуур провайдер буолар. Бастакы LTE сеть ситимин туттар.
Ходалевич Николай Леонидович
Гражданский сэрии кэмигэр Н .Ходалевич уонна урукку вице-губернатор Н.М. Березкин буоланнар, хоту (Орто Халыма, Дьааҥы, Булуҥ) үрүҥнэр этэрээттэрин сэбиэскэй былааһы утары туруорбуттара (холобур, губревком боломуочунайын В.Д. Котенконы өлөрүү).
Муҥур (кыыл)
Муҥур — сиэмэх кыыллар аймахтарын саамай кыра бэрэстэбиитэлэ. Уһун имигэс эттээх-сииннээх, түүтүн өҥүнэн кырынааска майгынныыр, ол эрээри кинитээҕэр кыра. Кырынаастан биллэр-көстөр уратыта — кутуруга кылгас, биир кэлим өҥнөөх, төбөтүгэр харата суох.
Сезар, бириэмийэ
Сезар (César du cinéma) — Франция киинэтин национальнай бириэмийэтэ, "Оскар" европатааҕы анаалага. Аан бастаан Жан Габен бэрэссэдээтэллээх церемонияҕа 1976 сыллаахха муус устар 3 күнүгэр туттарыллыбыт.
Диплому кытта лауреааттар көмүс дуйдаах статуэткалары ылаллар. Статуэтка ааптара аатырбыт постмодернист Сезар Бадальчини.
Аргунов Савва Федорович
Савва кэпсиир буолара: «Ааллаах Үүҥҥэ барар суол үрдүк хайалары тахсан баран, таҥнары түһэр суоллаах. Хайа үрдүгэр суол көстүбэт, Хаар тохтообот, чыычаах көтөн иһэн үлүйэн өлөн түһэр, тыалыттан сылгы сааҕа сиргэ түспэккэ, көтөн хаалар, киһи силэ эмиэ сиргэ түспэккэ көтөр. Ааттын Силлиэлимэ хайата диэҥҥэ, аллараа дьаамыгар кэлэн, өрөөн аттарбытын аһатан, сынньатан баран, оһоҕу аһатан-сиэтэн, алҕаан баран айанныырбыт», - диирэ.
Toyota Camry
АХШга Camry тиhэх уон сыл устата атыытынан бастыҥ массыына этэ. Онтон ураты Аустралия, Канаада уонна сорох Азия баhаардарыгар бэркэ атыыланар. Ол гынан баран, Эуропаҕа атыыта соччо үчүгэйэ суох буолан, 2004 ыла онно атыыланан бүппүтэ. Эуропаҕа кинини Avensis солбуйбута.
Михаил Андреевич Алексеев аатынан Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейа
Историята
1990 сыллаахха Үөһээ Бүлүү экспериментальнай өрөспүүбүлүкээнскэй гимназията уоскээбитэ.
Саас
Астрономия өттүнэн көрдөххө, Хотугу полушариеҕа саас кулун тутар 21 күнүттэн ыам ыйын 22 күнүгэр дылы буолар.
Моонньоҕон, сэппэрээк
thumb|250px|Моонньоҕон отоно уонна сэбирдэҕэМоонньоҕон (Ribes nigrum) - сэппэрээк, харатыҥы кугас отонноох үүнээйи. Саха сиригэр "Хара кыталык" диэн киһи бэйэтэ үүннэрэн таһаарбыт көрүҥэ киэҥник биллэр. Европаҕа, Хотугу Америкаҕа уонна Азияҕа Сибииргэ тарҕаммыт көрүҥ.
Моонньоҕон отонун витамин тиийбэтигэр, хаан аҕыйааhыныгар, аппетиты көбүтэргэ, ииктэтэргэ, сөтөлгө, тымныйан ыалдьыыга тутталлар. Отонун үксүн көөнньөрөн (үс улахан ньуоска отону ыстакаан ууга) ыстакаан аҥаардыытынан күҥҥэ үстэ иhэллэр. Онтон отон уутун куртах бааhын эмтэнэргэ туhаналлар. Сэбирдэҕэ эмиэ үгүс С уонна В витаминнардаах. Отону көөнньөрөн тиритиннэрэр, ииктэтэр наадаҕа, диатезка, ревматизмҥа, подаграҕа туттуллар. Боҕуруоскай окко холбоон чэбдигирдэр витаминнаах чэй оҥоруохха сөп. Сэбирдэҕин кытта үнүгэhин водкаҕа настойка оҥорон, 10-20 хааппыланы хойуу хаайтарыытыгар, солотуохаҕа, хаан аҕыйаатаҕына иhиллэр.
Избеков Иннокентий Георгиевич
Избеков Иннокентий Георгиевич (07.11.1917—13.09.1986) — саха худуоһунньуга.
Даллас
thumb|400px|Даллас көстүүтэ Даллас (Dallas) — АХШ Техас штаатын куората, Тринити өрүс үрдүгэр турар. Даллас уокуругун киинэ.
Француз Гуианата
Француз Гуианата (Французтуу: Guyane française, официаллык Guyane) диэн Соҕуруу Америка хоту кытылыгар баар Франция байҕал уҥуордааҕы департамента. Франция 26 регионнарыттан биирдэстэрэ. Киин куората Кайенн.
Microsoft
Корпорация көмпүүтэр тэриллэригэр аналлаах программа хааччыйыыларын айар, оҥорор, лицензиялыыр уонна өйүүр. Microsoft ордук атыыланар оҥоһууларынан буолаллар Microsoft Windows диэн операциялыыр система уонна киниэхэ сыhыаннаах Microsoft Office диэн программалар хомуурунньуктара.
Ганновэр
Ганновэр (Hannover) — Германия хоту өттүгэр баар куорат, биир Эуропа сайдыылаах куората, Аллараа Саксонийа киин уонна биир улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 700 тыһ. 67% ниэмэстэр, онтон атыттара туроктар, дааннар, французстар, кытайдар, дьоппуоннар, араабтар. Манна биир улахан һобуот баар — Volkswagen.
Лабаа
Салаа — 1) өрүскэ кэлэн холбоһор кыра өрүс; 2) өрүс төбүлэҕэ, тас үөһэ; 3) хотоол, оҥхой, хаспах, хап, чаан, аппа уо.д.а. сир ньуурун усталаах көрүҥнэрэ ачаах, салбах буолан арахсыылара. Т.к.: салаа(н), һалаа (бур., монг.) — өрүс сороҕо, өрүскэ түһэр кыра өрүс, үрэх; салаа (кирг.) — хайа быыһын хотооло; салаа (хакас.) — тарбах, лабаа; сале, саля, салэ (ненец.) — тумуһах, тумул арыы.
Гастев Алексей Капитонович
Олоҕун олуктара
Учуутал кэргэнигэр уонна иистэнньэҥ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата кини иккилээҕэр өлбүтэ. Куораттааҕы училищены уонна тэхиниичэскэй куурустары бүтэрэн баран Москубатааҕы учууталлар үнүстүүттэригэр үөрэххэ киирбитэ эрээри, 1902 сыллаахха бэлиитикэҕэ орооһон (Добролюбов өлбүтэ 40 сылын чиэһигэр демонстрация тэрийэн) үүрүллүбүтэ.
1926 с. ЦИТ тэриллибитэ 5 сылынан сибээстээн, Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаланар.
Tele2 Россия
Tele2 Россия — Арассыыйа телекоммуникация хампаанньата, 2001 сыллаахха Швеция Tele2 AB хампаанньата Россияҕа атыыласпыт хампаанньаларын холбообута. Чэпчэки сотовай сибээс өҥөтүн оҥорор хампаанньа буолар. Билигин Россия 41 субьектарыгар 23 мөл. дьоҥҥо сибээс өҥөтүн биэрэр.
2013 сыл кулун тутар 27күнүгэр Теле2 Россия ырыынагыттан тахсарын туһунан биллэрбитэ. ВТБ группата акциялар 100% атыыласпыта.
Кондаков Владимир Алексеевич
1990 сыллаахтан Саха Республикатын народнай медицинатын ассоциациятын тэрийэн, онно бэрэсидьиэнинэн үлэлээн, норуот духовнай культуратын тилиннэриигэ, дьон доруобуйатын бөҕөргөтүүгэ дьоһуннаах үлэни ыыппыта. 1992 сылтан Норуот Эмтээһинин уонна Духуобунас Үрдүкү Оскуолатын, институтун аһан саха норуотун историятыгар бастакы профессиональнай таһымнаах норуот эмчиттэрин бэйэтэ оҥорбут анал программатынан бэлэмнээһини саҕалаабыта. 1998 сылга Норуот Эмтээһинин, Итэҕэлин научнай-чинчийэр «Үрүҥ Аар Тойон» общественнай тэрилтэни тэрийбитэ.
Майами
Майа холбоһуктаах Нациялар тэриллиилэрин сыаналыылларынан, АХШ куораттааҕы агломерацията 2000 с. олохтоохторун кытта 4 919 036 киһи, оттон 2008 с. бу ахсаана 5 232 342 киһинэн улаатта, ол аата Нью- Йорка, Лос- Анджелес уонна Чикаго кэнниттэн дойду агрломерацията төрдүс буолбута.
Майами диэн Майами Интернационал Аирпорт салалтата.
Тутуу уонна үп-харчы
2001 с. ыам ыйыгар тутуу кумааҕыта саҕаламмыта, ааспыт үйэ 20- с сылларыттан саамай улахан тутуу буолбута. Сүүстэн тахса небинэн 122 м үрдүктээх, 50- ча киһи билиҥҥитэ оҥоһулунна. Ол гынан баран, 2007 с.хамсаабат баай- дуол ырыынага самныбыта уонна сыана түһүүтэ намтаабыта, кэлин чөлүгэр түһэриллибитэ уонна 2014 сыл бүтүүтэ кризис суолтатын аһара барбыттара. Панорама Майам-АХШ, Нью- Йорка уонна Чикаго кэнниттэн, аан дойдуга 19 миэстэ альманах архитектура уонна дизайн диэн ааттаах АХШ саамай кэрэхсэбиллээх көрүҥүнэн билиниллибитэ. Билигин куоракка 8 саамай үрдүк небинэн Флорид Флорида, саамай үрдүк 240 м. «Fonsons» («сыл кэмэ»). Куорат кытыытынааҕы нэһилиэнньэ ахсаана, сүрүннээн, ситиһиилэр, үлэ миэстэтин, эдэрдэр ахсааннарыгар киирэр. Майа уобалаһа АХШ- ка куорат таһынааҕы туругунан биллибит. 2011 с. сурунаал ыам ыйыгар АХШ иккис саамай куһаҕан куораттарыттан саҕалаан, хамсаабат баайга- дуолга иэс улахан буолан, официальнай сирэйдэргэ коррупция көрдөрүүтүнэн уонча киһини олордубута.
Туризм
Майа куорат административнай киинэ медицинскэй уонна научнай тутуулары ыытыыга АХШ иккис миэстэни ылар. Манна эмиэ Майаҕа биотехнологиялар кииннэрэ сайдар.
Түүл дьоҥҥо туһата
Киһи бэйэтин түүллэрин эдэр сааһыттан үөрэтэрэ уонна билэрэ өйө-санаата өссө күүскэ сайдыытыгар тириэрдэр. Түүл киһини умнубакка өйдүү сатыырга, элбэх биллибэт бэлиэлэри быһаараары үгүстүк толкуйдуурга, тохтоло суох өй дьарыгынан дьарыктанарга күһэйэр. Түүллэрин умнубакка өйдөөн хаалар дьон атын даҕаны дьыалаларга умнугана суох буолаллар, онтон умнугана суох киһи диэн өйдөөх, үөрэҕи ылынымтыа киһи буолар.
Ол оннугар түүлгэ мөлтөөһүнү түстүүр бэлиэлэр көһүннэхтэринэ улахан эрэлэ суох дьыалалары уталыта түстэххэ, үгүс буолуохтаах ночооттор уонна сыыһа туттуулар аҕыйыахтарын сөп. Мөлтүүр кэмҥэ бары барыта аанньа табыллыбат, сыыһа-халты буолар, били этэргэ дылы: «Мүччү түһэ сылдьар», кэмэ кэлэр эбит. Ити иһин киһи өйө-санаата мөлтүүр кэмигэр сыыһаны оҥоруута элбээн, ол-бу ночоотторго, сүтүктэргэ түһүөн эбэтэр доруобуйата да мөлтүөн сөп.
Мордьоноохоп
Кини 1906 с. Үөһээ Бүлүү Мэйигэр (Далыр Күүлэтигэр) Чымырдаат диэн күөлгэ төрөөбүт.
Түүл дьоҥҥо туһата
Кэнники кэмҥэ талааннаах билгэһит Д.С.Черемкин түһээн көрөн билгэлээһинэ сөп түбэһэн иһэрин, Абый улуу кырдьаҕаһа К.И.Чирков түһээн көрөн тугу барытын билэрин, оннооҕор атын киһи түүлүгэр киирэн эмтиирин, кинилэри билэр дьоннор ахтыыларыгар кэпсииллэр.
Өй-санаа үөрэҕин төрүтүнэн түүл үөрэҕэ буолар. Киһи тугу түһүүрүттэн, туох бэлиэлэр түүлүгэр киирэллэриттэн ханнык өй-санаа өйүгэр-санаатыгар мунньуллубутун быһаарар кыах баара өйү-санааны үөрэтиигэ төрүт буолар. Киһи тугу түһүүрүттэн хайдах санаалааҕын, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыахтааҕын арыйан таһаарар кыах баар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр аҕам коммунист, партия чилиэнэ, салайааччы киһи сарсыарда эрдэ туран чэйдии олорон эбэбэр түүлүн кэпсээн тойоннотор этэ. Мин, оччолорго комсомоллаах уол оҕото биирдэ эрдэ туран истэн муодарҕааммын эбэбиттэн «Түүл баара кырдьык дуо?» - диэн ыйыттым. Онно эбэм Лөкүө: «Түүл диэн киһи санаата буолар. Бу коммунистар түүлү итэҕэйэллэрэ уонна олохторугар туһаналлара эбитэ буоллар дьоҥҥо ордук чугас буолуо этилэр», - диэбитэ. Эбэм бу этиитин билигин кэлэн сыаналаан көрдөххө олус ыраахха диэри өтө көрөр дьоҕурдааҕа, олоҕу, дьон өйүн-санаатын билэрэ, таба сыаналыыра арыллан тахсар.
Ершов Андрей Петрович
Маҥнайгы үлэлэрэ
1954 c. университеты бүтэрэн баран суоттуур математика профилигэр аспирантуураҕа киирбит. Кини салайааччыта Алексей Андреевич Ляпунов, бэйэ дойду кибернетикатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ этэ. Ляпунов официальнай философияны иҥэрбэккэ эрэ, уорэнээччитэ бэйэтэ сайдарыгар уонна бу наука эйгэтин сайыннарарын курдук баҕа санаа үөскэппит. Андрей Петрович английскай тылы эрдэттэн үөрэппит, кини бу тыл программированияҕа сүрүн тыл буолар диэн билбит. Кини өйө доло5ойдоох, ырылхай буолан программалааьынна сөптөөх. Соторунан Ершов маҥнайгы советскай электроннай суоттуур массыынанаҕа программаны оҥорууну чинчийэр бөлөххө салайааччы буолар. 1955 с. төттөрү матрицаны суоттааһынын ньымата тахсар. 1958 с. элбэх интэриэһи аҕалбыт улахан электроннай ахсаан ааҕар массыына туһунан монографията бэчээккэ тахсар. 1950 сыл бүтүүтэ аҕа дойду биир тутаах программиһа буолар.
Учууталынан үлэтэ
Учууталынан үлэтэ МГУ-тан саҕаламмыта. 1961 с. электроннай суоттуур массыынаны үөрэтэр уонна оскуолаҕа программалааһыны үөрэтэр боппуруостарынан дьарыктаммыт. Андрей Ершов эдэр программистар оскуолатын тэрийбит, үөрэх кыһатыгар программнай харалтаны оҥоруу салайааччыта. 1981 с. Швейцарияҕа буолбут норуоттар ыккардыларынааҕы конференцияҕа көмпүүтэри билии туһунан дакылаат аахпыт. ССРС үрдүк үөрэх кыһаларыгар программистары үөрэтэр былаан бэлэмнээбит. Бу учуонай оскуолаҕа информатиканы үөрэтиини төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ буолар. Айар үлэтин бүтэһик 10 сылыгар кибернетика эйгэтин сырдатыы боппуруоһунан дьарыктаммыт.
Сөкү
Сөкү — уулаах, дулҕалаах, дулҕа сиэлэ оттоох ходуһа.
Богдо сирэ
Богдо сирэ – Былыр Кытайы кытта сибээһи үксүн эбэңки ађатын уустара хааччыйаллара. Эбэңкилэр Кытай сиригэр маньчжур диэн уруулуу омуктаах буолан көңүл киирэ-тахса сылдьаллара. Сорох сахалар бу эбэңки ађатын ууһун кытары Кытайга тиийэллэрэ.Оччолорго Кытайы Богдо сирэ диэн ааттыыллара.
Дьахтар
Дьахталлар дискриминациялара
История дьахталлар бааллара, оттон сорох дойдуларга гражданскай бырааптарга эр дьону кытары тэҥнээтэххэ, быыбар быраабыттан матарбыттара. Аан дойдуга барытыгар кэриэтэ былаас уорганнарыгар биллэрии. Холобур, АХШ-ка дьахталлартан ордук эр дьон, ол эрээри дьахталлартан 109-с ыҥырыы конгреһыгар дьахталлар-82 эрэ киһи, чуолаан дьахталлар-14 киһи (уопсай ахсаантан 14%), оттон дьахталлар палаталарын чилиэннэрин ортолоругар 68 киһи (15,6 %)[40]. Дьахталлар бырааптарын тупсарыыга икки сүүс сыл устата уларыйыылар ыытыллыбыттара эрээри, аан дойду парламеннарыгар дьахтар кыттыытын бырыһыана билиҥҥитэ аҕыйаҕа суох. Ону таһынан рудаҕа уонна Соҕуруу Африкаҕа дьахталлары парламеннарга кытыннарар квотаны ылыннахтарына, ССРС ыһыллыытын кэнниттэн, ити квотовай системалар постовой дойдуларга сотрудниктара сарбылланнар, бу региоҥҥа дьахтар бэрэстэбиитэлистибэтин сарбыллыыта Европаҕа тэҥнээтэххэ.
Араҕас тэтиҥээйи
Араҕас тэтиҥээйи (, Осиновик желтый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Морфологията
Атаҕа суон, үрдүк, алларанан соҥуур, иһэ бүтэй, үрүҥ, ол гынан баран хара дьураалаах. Тэллэй сэлээппэтинээҕэр атаҕа түргэнник үүнэр - иккис күнүгэр 4 см кэриҥэ сиртэн өндөйөр, ити кэмҥэ сэлээппэтэ атаҕар хаппах курдук сыста сылдьар.
Габышев Лев Михайлович
Олоҕун олуктара
1923 с. муус устар 1 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
1939—1941 сс. Москуба уус-уран училищетыгар В. Н. Бакшеевка уонна П. И. Петровичевка үөрэммитэ.
Араҕас тэтиҥээйи
Үүнэр сирэ
Булкаастаах тиит, бэс, харыйа ойуур. Тэтиҥэ да суох сиргэ үүнүөн сөп. Кураанах соҕус сири сөбүлүүр. Саха сирин бары оруйуоннарыгар үүнэр.
Аахтый
Аахтый (Аахтай) - Бүтэйдээх былыргы киһитэ, күүстээҕинэн биллибит.
Брэмэрһаффен
thumb|250px
1733
1733 сыл.
Московская Александра Александровна
Биографията
Александра Московская санаатыгар, түмэт урбаан, бастатан туран, үбү-харчыны эккирэппэт, кини түмэт кыһалҕатын быһаарарга туһуланар.
Ньиэрбэ тиһигэ
Нейроанатомия тэҥниир ньымата
Араас кыыллар нервнэй системаларын көрүҥнэрэ:
Ванкувер
2010 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара Ванкуверга ааhыахтаахтар.
Михаил Фёдорович (ыраахтааҕы)
Ыраахтааҕы буолуута
Годунов саҕана бырааттыы Романовтар, ол иһигэр Никита Романович, хаайыыга быраҕыллаллар, Никита уолаттара (ол иһигэр ыраахтааҕы буолуохтаах киһи аҕата Федор) Сибииргэ көскө манаахтыы бараллар уонна үксүлэрэ онно өлөр. Федор Никитич манаах буоларыгар Филарет диэн ааты ылар. Лжедмитрий I былааска кэлиитигэр бу дьонтон тыыннаах хаалбыттарын 1605 сыллаахха төннөрөр.
Сиик (айылҕа көстүүтэ)
Ол гынан баран кэлин сиик диэн тылынан салгыҥҥа эбэтэр бүтэй туох эрэ эттиккэ уу таһымын (влажность диэн тиэрмини) эмиэ бэлиэтиир буолбуттар, холобур, салгын сиигэ 80% тэҥнэстэ, бу дьиэ сииктээх баҕайы.
Лучанскай Григорий Эммануилович
Григорий Эммануилович Лучанскай 2002 сыллахтан саҕалаан Сергей Никитины кытары Смоленскайга Мөлтөхтүк көрөр уонна букатын көрбөт оҕолор анал оскуолаларыгар көмөлөһөллөр. Ол оскуола үлэтин-хамнаһын сүрүннэһэллэр.
Дойду хатыҥаайыта
Дойду хатыҥаайыта (, Березовик обыкновенный, подберезовик, обабок) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин бары улуустарыгар үүнэр. Булкаас уонна хатыҥ ойуурдарга көстөр.
186
186 сыл.
Муус устар
right|thumb|Муус устар Très riches heures du duc de Berry Муус устар — сааскы ый, 4 ый.
Жанна д’Арк
thumb|150px|left|Жанна д’Арк [[Карл VII коронациятыгар. Жан Огюст Доминик Энгр, 1854.]] Жанна д’Арк (Jeanne d`Arc) (1412, Домреми, Франция – ыам ыйын 30, 1431, Руан) — Франция национальнай дьоруойа, католицизмҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр.
Дьахтары таҥара дьиэтин утарыыга уонна колдовствоҕа буруйдууллар (1431). Күүһэ кыайарынан көмүскэнэр, ол эрэн пыытканы тулуйбакка билинэргэ күһэллэр. Суут урааҕынан олоҕун тухары хаайыыга сытарга ууруллар. Бу кэннэ Жанна буруйун билининиититтэн аккаастанар, Таҥара санаатын этэр киһибин дэнэр. Ол иһин инквизиция хат сууттаан уматарга уураахтыыр.
Говоров Иннокентий Степанович
Говоров Иннокентий Степанович (1856—1925) — Саха Сиригэр XX үйэ саҥатын биллэр-көстөр уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, муосчут.
Аврора (авиакомпания)
Көтөр ситимэ
thumb| Москва куорат Шереметьево аэропуордугар Аврора хампаанньа Airbus A319 көтөр аала
Флота
«Аврора» авиахампаанньа 2014 сыл сэтинньи ый туругунан 19 көтөр ааллаах:
Пудов Николай Ипполитович (Арҕаа Хаҥалас улууһа)
Арҕаа Хаҥалас улууһа.
Молуку питтата
Тарҕаныыта
Соҕуруу Азия дойдуларыгар (Бруней, Вьетнам, Гонконг, Индия, Индонезия, Камбоджа, Кытай, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд) уонна Австралияҕа үөскүүр.
Ичээлэр
Ичээ Баһылай Куртах диэн сайылыгар дьиэтин маһын бэйэтэ тыаттан сүгэн соҕотоҕун туттубут. Күһүн идэһэ өлөрүүтүгэр ыттартан күрэтэн кур оҕус аҥарын ампаар үрдүгэр элитэр эбит. Ыччаттара бары күүстээхтэр. Кыыстара Татыйаас саха дьахтарыгар бөдөҥө, 4 кырыылаах харылааҕа кэпсэнэн кэлбит. Тустан, мас тардыһан эр дьону кыайталыыр эбит. Арай убайдара тэҥнэһэллэрэ үһү. Уола Баппаай республикаҕа бастаан кэлбитигэр ийэтэ боруобалаһаары гыммытын бэккиһээн буолбатах. Татыйаас эр бэртэрин үс мас бүтэй нөҥүө быраҕаттаан күлүүгэ ыыталыыр эбит. Эмээхсин өлүөн эрэ иннинэ сууллубуг өтөх иинигэр түспүт борооскутун бэйэтэ хостообута үһү. Ичээ сиэнэ, Татыйаас уола Баппаай туһунан бэйэтэ туспа кэпсээн.
190
190 сыл.
.va
.va диэн Ватикан үрдүк таhымнаах ил домена.
Индонезия тыла
XX үйэ бастакы аҥарыгар малаай тылыгар олоҕуран туспа тыл быһыытынан баар буолбута. Аан бастаан 1928 сыллаахха Ыччат кэнгириэһигэр маннык аатынан биллибитэ, онтон улам-улам малаай тыла диэн ааты үтүрүйэн кэбиспитэ. Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.
Ньурба оройуонун Бордоҥ нэhилиэгэ Маалыкай сэлиэнньэтэ
Тыа хаһаайыстыбата 2016 сыл түмүгүнэн: Сүөһү иитиитэ Ынах сүөһү бврыта Ол иһиттэн ынаҕа Сылгы барыта биэтэ
Үүт баалабай ыама  т          700 Эт оҥоһуута              т          123 Үүтү туттарыы          т          201
Оттооһун Ходуһа уопсай иэнэ 2338 га, окко үлэлээтэ 410 киһи, 105 тыраахтыр.
РСФСР үөрэҕириитин туйгуна. 1993 с. Саха өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Улахан нефтебаза баара. Кини тутуута улахан холкуос буолуоҕуттан саҕаланан баран кэлин кэҥэтиллэн испитэ. 75, 50, 25 куптаах систиэринэлэр бааллара .Сылгы собуота буолбутун кэннэ 400 куптаах икки улахан систиэринэни бэйэбит сварщиктарбыт оҥорбуттара. Нефтебаза сэбидиссэйдэринэн Петров Лука Васильевич, Егоров Егор Семенович, Халабышев Владимир Иванович үлэлээбиттэрэ.
Кэрэ эйгэтин оскуолата.
Доруобуйа харыстабыла.
1926 с. Кукаакы нэһилиэгэр бастакы медпууну Сунтаартан төрүттээх Попов Николай Иванович үлэлэппит. 1934-1938 с.с. Сунтаар Кутанатыттан төрүттээх Попов Б.И. кэлэн үлэлээн сылдьыбыт. Ол кэнниттэн Шамаев, И.А.Илистяров, А.М.Широкова, Одегова диэн биэлсэрдэр үлэлээн аапыттар. 1948 с. алтынньы 7 к. 130 №-дээх Ньурба оройуонун доруобуйа харыстабылын салаатын бирикээһинэн Маалыкайга 5 куойкалаах учаастактааҕы балыыһа аһыллыбыт Семенов В.А. (Күүстээх Бааска) дьиэтигэр. Бастакы быраас Тюмень куорат кыыһа Григорьева Раиса Пантелеймоновна анаммыт уонна 1950 с. дылы үлэлээбит. 1950-1953 с.с. Гервазиева Людмила Александровна сэриигэ байыаннай хирурунан сылдьыбыт быраас үлэлээбит. 1954-1960 с.с. Кустова Евстолия Николаевна. Кини туруорсуутунан 1956 с. саҥа балыыһа дьиэтэ тутуллубут.Балыыһа 10 миэстэлээх буолбут. 1960-1962 с.с. Зверева Вера Сергеевна, Сергей Зверев-Кыыл Уолун кыыһа. 1962-1964 с.с.Петрова Лидия Афанасьевна. 1964-1966 с.с. Васильев Анастас Алексеевич 1966-1968 с.с. Еремеев Прокопий Федорович. 1969 с билиҥҥэ дылы Николаев Николай Наумович үлэлиир.
1969 с. 107 кв.м. иэннээх амбулатория дьиэтэ 1973 с. төрүүрдьахталларга уонна оҕолору сытыаран эмтииргэ аналлаах балыыһаҕа самалык тутуу. 1978 с. Бэс Чагдаттан көһөрөн балыыһаҕа самалык дьиэ тутуллан балыыһа миэстэтэ 35 куойкаҕа тиийбитэ уонна ититэр ситим тутуллан үлэҕэ киирбит. 1984 с. молочнай куухуна тутуллубут. 1985 с. гараж 1988 с. стоматологическай кэбиниэт амбулатория дьиэтигэр сыһыары тутуллубут. Стоматолог быраас көрүллэн үлэлиир буолбут. Бастакы стоматологынан Андреева Ольга Владимировна үлэлээбитэ. Онтон Степанова Светлана Семеновна, Николаева Айталина Николавна, Птицын Роман Гаврильевич үлэлээн сылдьыбыттара. Билигин Егоров Макар Владимирович үлэлиир. Бу тутуларга барытыгар сопхуос үбүнэн, дьонунан, тиэхиникэнэн көмөлөспүт. 1995 с. САПИ үбүгэр сылгы собуота икки этээстээх дьиэлээх балыыһа коплексын тутан биэрбитэ. Балыыһаҕа клиническй лаборатория, физиотерапия, массаж, флюрорентген, стоматологическай кэбиниэт бааллара, молочнай куухуна үлэлиирэ. Кэлин үп суох диэн молочнай куухунаны уонна флюрокэбиниэти сабан кэбиспиттэрэ балыыһа миэстэтин сарбыйбыттара. Билигин баар учаастактааҕы балыыһа 3 нэһилиэк Хатыы, Маалыкай, Малдьаҕар нэһилиэнньэтин көрөр-истэр. Дьиэтэ:уота аппаратурата, оборудованията: Балыыһа дьиэтэ      624, 9 кв.м. Гараж                         96,8   « Куухуна                     49.7    « Прачка                        28,6   « Кетлер=тренажер кэплиэгэ 1 уст. Көмпүүтэр                            3  « Төлөпүөн, тэлэбиисэр, интернет Балыыһа миэстэтэ: 10 куойка, 3 оҕо куойката, 3 күнүскү стационар. 2016 с. сыллааҕы былаан. Сытыахтаах киһи ахс. Куойка күн Улахан дьон 207                3200 Оҕо               63                    960 Күнүскү       127                  1270
Поликлиникаҕа    көрүү былаана
Барыта 27 ол иһиттэн бырааһа 3, орто персонал 12, алын персонал 7, атын үлэһиттэр 5.
1967 с. Окоемов Николай Николаевич Кириллин Егор Васильевич (1921-1977) 1974-1978 с.с.Аммосов Иван Егорович (1932-1993) 1978-1979 с.с.Саввинов Василий Павлович (1938-2006) 1979-1981 с.с.Ефремов Илья Гаврильевич (1923) 1981-1983 с.с. Тимофеев Николай Сергеевич (1941) 1983-1984 с.с.Соловьева Вера Григорьевна (1942) 1985-1986 с.с.Ким Владимир Романович (1940-2011) 1986-1989 с.с.Тихонов Василий Гаврильевич (1952) 1989-1998 с.с. Иванов Николай Иванович (1951-2009)
Чандала
Чандала — сири хаһан баран, ол үрдүнэн туруоруллубут түннүгэ суох, үөһэннэн үөлэстээх ураһа.
Метрология
Метрология диэн кээмэйдээhин үөрэҕэ. Метрология кээмэйдээhин бүтүн теоретика уонна практика өрүттэрин көрөр.
Собакин Афанасий Петрович
Айар үлэтэ
Саха сирин уус-уран олоҕор ыйааһыннаах кылааты киллэрбитэ. Айымньылара бэйэтин көлүөнэтин дьонун романтизмын, поэтическай көрүүтүн, ис-киирбэх быһыытын-таһаатын көрдөрөллөр.
Минскай
Архитектура уонна кэрэхсэбиллээх
Үс кытыы уонна Үөһээ куорат көстүүтэ