cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сахалыы таба суруйуу быраабылаларын аан тыла
Хамыыһыйа
Саха арпагыраапыйатын саҥалыы көрөн, маҥнайгы барылын оҥорор хамыыһыйа Тыл, литература уонна история институтун (ТЛИИ) тылга салаатын уонна дьыала-куолу тиэрминнэрин оҥорор салаа уопсай мунньахтарын быһаарыытынан муус устар 11 күнүгэр 1994 с. тэриллибитэ. Хамыыһыйа 7 чилиэннээх этэ: ТЛИИ үрдүкү науч. үлэһитэ, филол. наука кандидата И.Е. Алексеев (убаастанар төрүөтүнэн үлэҕэ кыттыбатаҕа), ТЛИИ анныкы науч. үлэһитэ М.П. Алексеев, ТЛИИ науч. үлэһитэ, филол. наука кандидата Л.А. Афанасьев, ТЛИИ ыстаарсай науч. үлэһитэ, филол. наука кандидата Н.Н. Ефремов, ТЛИИ сүрүннүүр науч. үлэһитэ, филол. наука доктора Н.Е. Петров, СГУ СФКФ декана, саха тылын кафедратын сэб., филол. наука доктора, проф, Г.Г. Филиппов, ТЛИИ тылга салаатын сэб., филол. наука докто¬ра, проф. П. А. Слепцов.
Хамыыһыйаны Л.А. Афанасьев салайбыта. Хамыыһыйа мунньаҕа 4 төгүл ыытыллыбыта, ону таһынан СГУ-гар саха тылын, литературатын факультетыгар, "Саха сирэ" хаһыат эрэдээксийэтигэр, Суруйааччылар сойуустарыгар дьүүллэһии ыытыллыбыта. Ыытыллыбыт үлэни бэрийэн түмүктүүргэ П. А. Слепцов салалталаах анал хамыыһыйа тэриллибитэ. Онно улэлээбиттэрэ: ТЛИИ үрдүкү науч. үлэһитэ, филол. наука доктора И.Е. Алексеев, ТЛИИ анныкы науч. үлэһитэ М.П. Алексеев-Дапсы, ТЛИИ терминология салаатын сэбиэдиссэйин солб., филол. наука кандидата Л.А. Афанасьев, ТЛИИ үрдүкү науч. үлэһитэ, доцент, филол. наука кандидата П. С. Афанасьев, СГУ саха тылын кафедратын доцена, филол. наука кандидата И. П. Винокуров, ТЛИИ үрдүкү науч. үлэһитэ, филол. наука кандидата Н.Н. Ефремов, ТЛИИ науч. үлэһитэ, филол. наука кандидата В.Д. Монастырев, ТЛИИ дириэктэрин солб., филол. наука кандидата А.Г. Нелунов, ТЛИИ сүрүннүүр науч. үлэһитэ, филол. наука доктора Н.Е. Петров.
Арпагыраапыйаны тупсарыы үлэтигэр тылга идэлээх элбэх дьон кыттыбыта: "Чолбон" сурунаал эрэдээктэрэ, суруйааччы П.Д. Аввакумов, ТЛИИ науч. үлэһитэ, филол. наука кандидата В. И. Быганова, ТЛИИ науч. үлэһитэ, филол. наука кандидата Н.И. Данилова, народнай поэт М.Д. Ефимов, ТЛИИ үрдүкү науч. үлэһитэ, филол. наука кандидата Е.И. Оконешников, СГУ сахатылын кафедратын доцена, педагог, наука кандидата Т.И. Петрова, ТЛИИ учуонай-сэкэрэтээрэ, филол. наука кандидата Н.И. Попова, институт улэҺиттэрэ: И. В. Аммосова, Л.Н. Аммосова, В. К. Антонова, В. И. Егорова, В.Н. Николаев, Д.А. Петрова, А.С. Товарова.
Шеломов Михаил Степанович
1864 сыллаахха Алаҕар нэһилиэгин ыстаарыстата (кинээһэ) Степан Иванович Шеломов дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Куһаҕан санаа
Киһи санаата, олус элбэхтэ хос-хос хатыланнаҕына, дьиппинийэр, чиҥиир. Кэлин үгэс буолан ийэ кут өйүгэр-санаатыгар уларыйан олохсуйар кыахтааҕар олоҕурар. Киһи үгэс буолбут санаатын бэйэтэ хаһан эрэ ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн хааллаҕына, толорон кэбиһэр кыахтанарын сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарар.
Куһаҕан санаалартан ыраастанарга тымныы ууну туһаныы, эти-сиини эмискэ тымнытан ылыы туһалаах. Эмискэ тоҥууттан киһи этэ-сиинэ ыгыллыытыттан өйө-санаата кураанахтанан, дьэгдьис гына түһэр. Бу кэмҥэ куһаҕан санаалары ылан быраҕыы, ыраастаныы киһиэхэ ордук табыллар. Эмискэ тымныы ууну куттан эбэтэр тымныыга тахсан өйү-санааны ыраастаан баран салгыы куһаҕан санаалары санаабат буолуу өйү-санааны ыраастыыр, чэбдигирдэр, үтүө, үчүгэй санаалар киириилэригэр миэстэни бэлэмниир. Куһаҕан санаалары санаабат буолуу, өйтөн-санааттан ылан быраҕыы, умнуу өй-санаа ыраастаныытыгар тириэрдэр. Сахалыы «Дьэгдьийии»,- диэн өйдөбүл ити быһаарыыга олоҕурар уонна өй-санаа ыраастаныытыгар туһалыыр.
Тихонова Елизавета Никоновна
Тихонова Елизавета Никоновна - тыыл бэтэрээнэ.
Слепцова айталина яковлевна
Боруу
«Сиибиктэ бэйдиэ ууммэт уонна уунэр сирэ да олус талбалаах эбит. Сиибиктэ харыйа сиигин уот сиэбит сана курунар уунэр. Уонна курунна атын сана талахтар, мастар ууннулэр да сиибиктэ сутэр эбит. Курунтан атын сирдэргэ хаа-дьаа онно-манна бытыгыраан уунэр.
Кыьыл кемус кылдьыылаах,
Сонин, Мамонтов, Учебник по биологии 7 класс. Изд. «Просвещение», 2012.
Сордоҥноох
Сордоҥноох нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Орто Балаҕан.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Буотака
Тумса уһун синньигэс. Саха сиригэр аҕыйах, хас да сүүс төбө.
Бучманы
Бучманы (Бучмани) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 731 (2011).
Оҕо айыыны оҥороро куһаҕан
Оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ үгэстэрэ, ийэ кута үөскүүр кэмигэр олус сэрэхтээх, сыыһа туттубат, куһаҕаҥҥа үөрэппэт буолуу эрэйиллэр. Куһаҕан быһыылары оҥорор оҕону хайаан да тохтотон, үчүгэйи оҥорууга үөрэтэллэр, көрдөрөн биэрэллэр. Үчүгэй үгэстэри оҕоҕо иҥэрии, иитии төрөппүт ытык иэһэ буолар. Билигин оҕолору кыра эрдэхтэринэ үчүгэй быһыыны оҥорууга ииппэккэ, үөрэппэккэ эрэ улаатыннаран кэбиһэн "Трудные подростки" диэҥҥэ кубулутан баран көннөрө сатаан, хаайа сылдьан, эрэйдэнии буолар.
3.	Yөрэҕи бытааннык ылынар оҕо.
Оҕо саҥаны оҥороро элбэхтик сыыһа-халты буолар. Аан бастаан тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоро үөрэниэхтээх, онтон улааттаҕына, өйө-санаата ситтэҕинэ, киһи буолууну баһылаатаҕына саҥаны арыйара, айара, бэйэтэ туспаны, атыннык оҥороро ордук табыллар.
Уолба нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Улуус кииниттэн 33 км хоту диэкки сытар.
Россияҕа түмэт туризма
Россияҕа түмэт туризма — үлэ биэрээччилэр уонна государственный пуондалар үбүлээһиннэринэн тэриллэр туризм.
Остуоруйата
Европа дойдуларыгар (Россияттан диэн уратыта) дойду түмэт туризмын үбүлээбэт уонна анал тэрилтэ таһаарар отпуск чектарын систематыгар олоҕурар. Бу чектар үлэ биэрээччилэргэ уонна түмэт тэрилтэлэригэр тарҕанар. Россияҕа дойду сүрүн оруола сөптөөх эйгэни оҥорууга буолбакка, үбүлээһиҥҥэ эрэ..
Софрон Петрович Данилов
Софрон Данилов литератураҕа 1938 сыллаахха хоһоонньут быһыытынан киирбитэ. Кини хоһоонноро ырыа буолбуттара биллэр. „Сүрэх тэбэрин тухары“, „Киһи биирдэ олорор“, „Барымаҥ даа, кубалар!“ романнара, „Манчаары“, „Дьону үөрдэ сылдьаары“, „Уот“, „Бааһына“ сэһэннэрэ, кэпсээннэрэ, „Сахалар ааттарыттан“ драмата саха литературатын сүрүн айымньыларынан буолбуттара.
Софрон Данилов – талааннаах романист. Кини «Сүрэх тэбэрин тухары» (1967), «Киһи биирдэ олорор» (1973, 1975), «Барымаҥ даа, кубалар» (1986) романнара саха литературатын историятыгар ураты суолталаах айымньыларынан буолаллар.
Ирландия Республиката
Уопсай информация
2009 с. Ирландия Валовой ис бородууктата 172,5 млрд долларга тэҥнэстэ, ити көрдөрүү 2008 с. таһымыгар тэҥнээтэххэ, 7,1% намыһах. Нэһилиэнньэ дууһатын ВВП 38,7 тыһ. долларга (2009) тэҥнэстэ. Көрдөрүүлэрин түһэрии 2008-2009 сс. экономическай кризис түмүгэр баан уонна үп тиһигэ улаханнык эмсэҕэлээбит. 2010 сылга экономическай көрдөрүүлэр түһүүлэрин тэтимин намтатар кыахтаннылар: ВВП 172,5 млрд тиийэ түстэ, ол иһигэр нэһилиэнньэ дууһатыгар 39 тыһ. долларга тиийэ.
Сылба
Сылба (сүлбэ; сюлбэ), сыркы — 1) сир тымырын уута түһэрэ; 2) ирбэт тонаннынааҕы эбэтэр иһинээҕи уу өрө тахсан, тыга, түһэ, кутулла турар сирэ.
1580-с
1580-с сыллар.
1988 сыл
1988 сыл.
Алтан (химия элэмиэнэ)
История
Чонос (Швадор) култуура индейецтэрэ өссө XV- XVI үйэлэргэ алтан 99,5% ылан топорик быһыытынан 2 см халыҥнаах, 0,5 мм халыҥнаах. Соҕуруу Америка арҕаа кытылын, ол иһигэр Инков государстволарыгар эмиэ хаама сылдьар.
Албыннаама
Сымыйа, албын, бары барыта хантан эрэ аптаабыт курдук баар буолан хааларын итэҕэйэ үөрэммит оҕо улааттаҕына, өйө-санаата туруга суох буолар. Аптаах остуоруйаларга бары барыта олус түргэнник, этэн баран эҕирийиэх иннинэ баар буола охсоро, оҕо санаатыгар туох барыта олус түргэнник оҥорулларын курдук өйү-санааны иҥэрэн кэбистэҕинэ кини олоҕор эмиэ тиэтэйэр, тугу эмэ оҥороору гыннаҕына ыксыыр, тулуйбат киһиэхэ кубулуйар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн тылы үчүгэй эрэ оҥороору аһара баран, сымыйаларын сабынаарылар хас да тыһыынча сыллаахтан улуу ойууннар чочуйан оҥорбут сахабыт тылыгар, нууччалары үтүктэн саҥа «аньыы» диэн ханна да суох тылы булан, куһаҕаны араарабыт диэн ааттаан дьоҥҥо тарҕата сатыыллар. Бу саҥа, урут суох тылы туһанан саха дьонун барыларын албынныыллар.
Лазер
Лазер физическэй олоҕо квантомеханичакэй көстүү индуцированнай сыролатыыта буолар. Лазер уота күүстээх быстыыта суох эбэтэр импульсивнай буолуон сөп. Сорох схемаларга лазер үлэлиир өрүтэ атын источнигы күүһүрдэргэ туттулаар. Лазер араас көрүҥэ баар, ол көрүҥнэрэ вещество бары агрегатнай туругар туhaныллар. Хайа эрэ лазердар (Холобур: Полихроматическэй кытаанах эттиктээх эбэрр кырааскаҕа олоҕурар) киэҥ спектальнай диапозонҥа бүтүн частота набуорун оҥорор кыахтаахтар. Кээмэйдэрэ олох кыра микроскопическайтан, футбуол хонуутугар дылы буолар. Дьэҥҥэ көстөр хаачыстыбалара, лазеры киэҥ обаласка туттарга көҥүл биэрбитэ, ол иhигэр: наука,тиэхникэ, медициинэ уо.д.а.
Сүрүн даталар
Физика билигин да түргэнник сайдар. Лазер айылыбыт кэмиттэн, хас сыл айы кини саҥа көрүҥэ тахсан иhэр.1961 с неонлвай тааска олоҕурар лазер үөскэбитэ, онтон кэлэ 5 сыл иhигэр лазерный диод, кырааскаҕа олоҕурар лазер, диоскид улеродыгар олоҕурар лазер уонна химичэскэй лазердар айылыбыттара.1963 с Ж. Алферов уонна Г. Кремер полупроводникавай гетероструктуралар теорияны айбыттара, ити теория санатыгар олоҕурар эмиэ лазер араас көрүҥэ баар буолбута.
Лазер классификацията
Агрегантный туругунан уонна көхтөөх hэк көрүҥүнэн:
Үчүгэй (нэһилиэк)
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Сыһыы
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2
Хара-Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Улуус кииниттэн 150 км хоту диэкки Алдан өрүскэ сытар.
Митохондрия
митохондрия төрүтэ
Симбиогенез теориятынан, митохондриялары наһаа салаҥ клеткалар (прокариоттар) бактериялары иҥнэрэн таһаарбыттар. Клеткалар сатаан кислороду энергия оҥорорго туттубат буоланнар сатаан үчүгэйдик сайдыбат этилэр; онтон бактериялар (прогеноттар) оннук сатыыр этилэр. Сайдан-сайдан прогеноттар бэйэлэрин геннарын уже эукариоттар ядроларыгар биэрбиттэр. Ол иһин билиҥҥи митохондриялар сатаан туспа олорботтор. Ол да буолар кинилэр геномнара кодируйдуур бэйэтин белок оҥорор систематын.
Италия
Сэбилэниилээх күүстэр
Италияҕа байыаннай истипиэндьийэни уонна профессиональнай армияны тэрийэр туһунан сокуон ылылыммыта. Ахсынньы 31 күнүгэр 1985с. төрөөбүт эдэр дьон армияҕа ыҥырыллыбаттар.
Архитектурата
Италияҕа европейскай архитектура биир бастыҥ айымньылара Коллизия, Пизанскай башня, собуор Санта-Мария-дель-Фьоре, Миланскай собуор, Собуор Святого Марка, Дыбарыас дожей, Моле-Антонеллиана, Вилла д’Эсте etc. Италия бары хайысхатыгар архитектура пааматынньыктарыгар баар. Ол музейдар, дыбарыастар, статуялар, таҥара дьиэлэрэ, уус-уран галереялар, вилларар, фонтаннар, историческай тутуулар уонна археологическай пааматынньыктар.
Филипповтар династиялара- үрүҥ халааттаах аанньаллар
Дьарыга
2011 сыллаахха 80 сааһын туолбута. Эбээм сэргэх этэ, дьиэ үлэтин барытын үлэлиир : мас хайытар, кыһыннары муус киллэрэр, сирин аhын хомуйарын сөбүлүүр, сайыннары тимир биэдэрэлээх Уу таһар, сайын аайы оҕурсу ордуутунан дьарыктанар этэ. Ортоку кыыһын кытта олорбутта, кыра уола көмөлөһөн дьиэ туппуттара, 2009 сыллаахха малааһын буолбута. Саамай сөбүлүүр дьарыга быысыпкалыыр этэ: дойду айылҕатын, кыыллары уонна да атыттар. 200- тэн тахса быысыпкалаах этэ. Элбэх илиинэн оҥорбут оҥоһууктара аймахтар дьиэлэринэн аайы ыйанан тураллар.
На5араадылара
1999с. « Ветеран тыла» юбилейнай мэтээллэринэн,
Элбэх махтал суруктарынан,
Грамоталарынан наҕаардаламмыта;
Стаж
Уопсай стажпыт 126 сыл буолла уонна саҕалана туруоҕа.
туhаныллыбыт сирдэр
хаhыат Амма оло5уттан ылыллыбыт ахтыы 2009с.
Эбэҥки тыла
Эбэҥки тыла (Эбэҥ. Эвэды̄ турэ̄н, урук. тоҥус тыла) — эбэҥкилэр тыллара.
Хотугу, соҕуруу уонна илиҥҥи диэннэргэ арахсар.
Винокуров Илья Егорович
Оҕо уонна эдэр сааһа
1896 сыл тохсунньу 1 (эргэ истиилинэн 1895 сыл ахсынньы 20) күнүгэр Дьокуускай уокуругун Нам улууһун Куһаҕан Ыал (билиҥҥи Ленскэй) нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Егор Николаевич Винокуров дьадаҥы этэ, ол эрээри кимиэхэ да хамначчыттаабатаҕа, бэйэтин уонна дьиэ кэргэнин иитэргэ 3—4 ынахтаах, 1 сылгылаах, ыһар бааһыналаах этэ. 1898 сыллаахха сэлликтэн өлбүтэ. Нөҥүө сылыгар ийэтэ хараҕа суох буолбута, онон түөрт саастаах уол ийэтинээн уонна тоҕустаах эдьиийинээн ыалы кэрийэ барарга күһэллибиттэрэ. Икки сыл аҕатын убайыгар Баһылайга иитиллибиттэрэ, онтон, кини өлбүтүн кэннэ, атын убайыгар Мэхээлэҕэ олорбуттара. Икки сыл буолан баран кини эмиэ сэлликтэн быстыбыта. Аҕатын өссө биир быраата Уйбаан эмиэ сэлликтэн өлбүтэ, кини сэттэ оҕото тулаайах хаалбыттара. Аҕатын тыыннаах хаалбыт соҕотох быраата Ньукулай босхоҥ этэ.
Өрөспүүбүлүкэни салайыы таһыма
Сэрии да сылларыгар бу үлэтин тохтоппотоҕо, 1942 сыллаахха Дьокуускайга икки кэмпириэнсийэни (ыам ыйыгар уонна алтынньыга) тэрийбитэ. Манна геология, балыктааһын, нэһилиэнньэни битэмиининэн хааччыйыы, эмтээх оттору хомуйуу, саха сылгытын үөрэтии курдук киэҥ далааһыннаах боппуруостар көрүллүбүттэрэ. Ленинградка олорор биллиилээх этнограф Сусловтуун доҕордоһуутун түмүгэр саха омугун культурата (ол иһигэр ойууннааһын) үөрэтиллибитэ. Бу үлэ биллэр түмүктэрэ — 1949 сыллаахха Бүлүүгэ алмааһы булуу, Дьокуускайга ирбэт тоҥу үөрэтэр институт аһыллыыта.
Хоргуйуу
Тута араас таһымнаах мунньахтар буолуталаабыттара, ол түмүгэр хас биирдии колхуостаахха тус хаһаайыстыбатыгар хайаан да биир ынах көрүллүөхтээх диэн уураахтаабыттара, колхуостар уонна колхуостаахтар судаарыстыба иннигэр иэстэрэ сотуллубута, бурдук лимиитэ үрдэтиллибитэ, сайын колхуостаахтарга кымыс оҥостоллоругар биэлэри ыаттара биэрэр буолбуттара, быстыбыт колхуостаахтарга анаан уопсастыбаннай резервэ пуондата тэриллибитэ, итии аһылык бэриллэр буолбута уо. д. а. элбэх чэпчэтиилэр, көмөлөр оҥоһуллубуттара.
Жирков Михаил Васильевич
Михаил Васильевич Жирков — Саха АССР үтүөлээх артыыhа.
Акаары эбэтэр тиийиммэт
Сахалыы таҥара үөрэҕэ этэринэн оҕо өйө-санаата сайдыытын сыалынан киһи буолууну ситиһии, киһилии быһыыланыы буолар. Киһи бары оҥорор быһыыларын барыларын киһи оҥорорун курдук оҥорууну ситистэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһаннаҕына өйө-санаата киһи буолууну ситиһэр. Оҕо улаатан иһэн хайаан да ситиһиэхтээх таһыма киһи буолуу диэн ааттанар.
Элбэх сырыылаах уулуссаны киһи быһыылаах дьон киһи туоруур аналлаах бэлиэлээх сиринэн эбэтэр светофорунан ыйдаран туорууллар, онтон киһи быһыыта суох, киһиргэс эбэтэр тиийиммэт өйдөөх-санаалаах оҕо, киһи хайа талбыт сиринэн туораан массыына абаарыйатын оҥоруон сөп. Киһи буолууну өйдөрө-санаалара ситиһэ илик оҕолор онон-манан туораан түргэнник ааһан иһэр массыынаҕа киирэн биэрэллэрэ элбэх. Киһи ханнык эмэ сыыһа туттунууну, алҕаһы оҥорон баран бэйэтин сэмэлэнэ, буруйун билинэ саныырыгар “Акаары да эбиппин”, “Акаарытык да быһыыламмыппын” диэн этинэр. Киһи быһыытыгар тиийбэт быһыыны оҥорон кэбиспитин билинэр.
Албын истэргэ минньигэһинэн, ханнык эрэ хаһан да туолбат ыра санааҕа киллэрэринэн акаары киһини угуйар, тардар күүһэ улаханын сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар “Албын тыла минньигэс” диэн өс хоһооно оҥорбуттар. Сэбиэскэй былаас хаһан да кэлбэт “коммунизмынан” албыннаан Россия колонияттан саҥа босхоломмут акаары дьонун өр кэмҥэ албынныы сылдьыбыта. Дьон өйдөрө-санаалара син сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарар кыахтананнар сэбиэскэй былаас албыныттан босхоломмуттара, бу былаас эстибитэ.
Сахалар өй-санаа таһымын мээрэйдиир мээрэйдэринэн киһи таҥара үөскээбитин кэннэ биллибит киһи быһыыта ааттанар. Киһи быһыыта диэн киһи оҥорор бары быһыылара ааттаналлар. Киһилии быһыылаах киһи көрсүө, сэмэй, өйө-санаата олохтоох, сыыһа-халты туттунууга киирэн биэрбэт туруктаах, үлэни-хамнаһы кыайарынан уратыланар. Олоҕу киһилии быһыылаах дьон таһаарыылаах үлэлэринэн сайыннараллар.
Вацлав Серошевскай
Олоҕо
1910–1914 сыллардаахха Серошевскайдар Парижка олороллор, польскай эмиграннарга биллэр дьон буолаллар. Вацлав Польскай уус-уран товариществоҕа бэрэссэдээтэллиир, Серошевскайдар дьиэлэригэр Мария Склодовская-Кюри уонна Владислав Мицкевич курдук биллэр поляктар сылдьаллар.
Бубякин Николай Васильевич
Олоҕун олуктара
Уус-Андылааҕа  диэн алааска  1898 сыллааха  балаҕан  ыйын  15  күнүгэр  дьадаҥы  кэргэҥҥэ  төрөөбүтэ. Таҥара  дьиэтигэр церковнай-приходской оскуолаҕа  үөрэнэн  4 кылааһы бүтэрбитэ. Дьадаҥы  ыал  оҕото буолан  салгыы  кыайан үөрэммэтэҕэ. 1916 сыллаахха  билэр киһитин  кытта  Бодойбоҕо тиийэн  бириискэ  хонтуоратыгар суруксуттаабыта. Онтон Илин-Хаҥалас  улууһун  волревкомун  сэкиритээринэн   анаммыта. 1921 с. Волревком  продналогу хомуйуу  боппуруоһунан  дьарыктаммыта.1922 с.волисполком  сэкиритээринэн , онтон  бэрэстээтэлинэн талыллан  1924 с. диэри  үлэлээбитэ. Бу  сыл ахсынньы  ыйга  Сэбиэттэр Дьокуускай  уокуругунааҕы  сийиэстэригэр кыттыбыта. Сийиэскэ  кинини Дьокуускай  уокурук Ситэриилээх  Комитетын   бэрэстээтэлинэн  талбыттара. 1928 с.ыам  ыйыгар  Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ситэриилээх  Кэмитиэтин (ЯЦИК)  уонна  Совнаркомун (СНК)  бэрэстээтэлинэн  анаабыттара. 1930 с . Арҕаа-Хаҥаласка  РИК бэрэстээтэлинэн , 1931 с.СКСК-ин  тэрийэр  салаатын сэбиэдиссэйинэн,1932 с. Дьокуускай куорат  сэбиэтин  бэрэстээтэлинэн   үлэлээбитэ. 1936-37 сс. Саха  Автаномиятын  15 сылын  бэлиэтиир  СКСК үбүлүөй хамыыһыйатын  эппиэттээх сэкиритээринэн  үлэлээбитэ. 1938 с.сэтинньи  1 күнүгэр  Совнарком   дьыалаларын  дьаһайааччынан  ананан үлэлии  сылдьан  эрипириэссийэҕэ түбэһэн  хаайыллыбыта.
Ньургуһун
Ньургуһун - тоҥ буору тобулан саас хаар ууллуута үүнэр дьиикэй сибэккилэргэ киирсэр.
Оттомо суох буолума, киһиргээмэ
Перестройка уларыта тутуутун кэнниттэн хайдах эрэ көрсүө, сэмэй оҕону аанньа ахтыбат буолуу үөскээбитэ. Уһун үйэлэммит, элбэх сиэннэммит кырдьаҕастары ахтарга көрсүө, сэмэй олохторун, дьону кытта үчүгэй сыһыаннарын, бэрээдэктээхтэрин син-биир бэлиэтэнэр, махтал этиллэр.
Лексикография
Тыл сылабаарнай састаабын, туох эмэ биир сүрүнүнэн түмэн, тиһил курдук көрдөрөр кыаллыбат, биирдиилээн эрэ тылларынан хомуйан, көрдөрүөххэ сөп. Ол соругу, тылга тылдьыттары оҥорон, ситиһиллэр. Тылдьыт икки сыалга наада буолар: билим сыалыгар уонна литэрэтиирэлии тылы сүрүннүүргэ. Бастакы сыалга тылдьыт хаһан баҕарар оҥоһуллуон сөп, оттон иккискэ норуот култууратын сайдыытын тустаах кэрдииһигэр, сурук-бичик уонна уус-уран литэритиирэ үөдүйэн, литэрэтиирэлии тыл төрүттэммитин кэннэ оҥоһуллар.
Тылдьыт ордук чугас соругунан тыл култуурата үрээһинигэр көмөлөһүү буолар. Тылдьыттар билиҥҥи кэмҥэ литэрэтиирэлии тылы сүрүннүүр сүрүн нормативнай ыйынньык суолталаахтар. Онуоха уопсастыба бүттүүн тылын култуура үрдээһинэ уонна өй-санаа өттүнэн үүнүүтэ хардарыта быстыспат ситимнээхтэр. Тыл култуурата үрдээһинэ уопсастыба өй-санаа өттүнэн үүнүүтүн түмүгэ буолар. Оттон тыл култуурата үрдүүрүн иһин үлэлээһин, тыл туһугар кыһамньы, литэрэтиирэлии тыл улам тупсан иһэрин ситиһии-боччумнаах уопсастыбалыы сорук. Тылдьыттары оҥоруу — ол соругу толоруу биир сүрүн көрүҥэ.
Ньурба улууһа
Климата
Ньурба улууһун климата Саха Сирин киин намталын арҕаа өттүгэр тайаан сытарынан сибээстээн тосту континентальнай, уонна климат сымнаһыар курдааһыныгар киирсэр. Ол курдук киин Саха Сиригэр курдук уһун тымныы кыһыннаах, кылгас сылаас сайыннаах. Салгын сыллааҕы орто температурата -7-9 кыраадыс тымныы. Ыйдааҕы орто температура саамай тымныыта тохсунньу ыйга -35-37 кыраадыска, уһук хоту өртүгэр -38-40 кыраадыска тиийэр. Саамай сылаас ый от ыйа, ыйдааҕы орто температура +16+18 кыраадыска тиийэр. Саамай муҥутуур тымныы ахсынньы, тохсунньу, олунньу ыйдарга түһэр уонна -57-62 кыраадыска тиийэ намтыан сөп. Сайыҥҥы кэмҥэ муҥутаан +35+37 кыраадыска тиийэ итийэр.
Ньурба улууһугар сөҥүү түһүүтэ аҕыйах, үксүгэр сааһа, сайына кураан буолар, сыллааҕы түһэр сөҥүү суумата 200-250 мм, сөҥүү үгүс өттө дьыл сылаас кэмигэр сайын уонна күһүн түһэр. Саамай элбэх сөҥүү улуус хоту уонна уһук соҕуруу өттүгэр түһэр. Хаар орто халыҥа 36-46 см.
U2
Бөлөх чилиэннэрэ «международнай амнистияҕа» кыттыы, история алдьархайын, биир кампания, тыыннаах көмөнү оҥоруу, тыыннаахтарга 8, сведениелэр (долг, СПИД, Атыы- эргиэн Африкаҕа), бородууксуйаны батарыы Боно уонна Эдьигээн музыкалара үүнэллэр.
Видео оонньуу консоля
Үһүс көлүөнэ (1983-1992)
thumb|180px|right|[[Super Mario Bros.]] Оонньуу консолларын үһүс көлүөнэлэрэ 1983 с. Дьоппуоҥҥа Famicom консол тахсааhыныттан саҕаламмыта. Бу кэми атыннык 8 бит эрата диэн ааттыыллар.
Аммосов Иван Иванович (Нам улууһа)
Аммосов Иван Иванович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Аллараа Кураанах
Улуус кииниттэн 30 км. хоту диэкки турар.
Алюминий
Химическэй свойствата
3. Атын неметаллары кытта ититтэххэ:
Samasource
Тэрилтэ
Samasource эргиэнэ суох тэрилтэни Лейла Джана 2008 сыл бэс ыйын 1 к. тэрийбитэ. Samasource тэрийэргэ бастакы хапытаалын (20 000 евроны) Лейла Нидерландыга буолбут Аан Дойдутааҕы бизнес-планнар күрэхтэһиилэригэр кыайбыта.
Рафаэль
thumb|Бэйэ мэтириэтэ.
Нарвааллыҥылар кэргэннэрэ
Саха сирин ууларыгар икки уус бэрэстэбиитэллэрэ көстөллөр: Бөлүүгэлэр уустара уонна Үҥүү тумустар уустара.
Иохельсон Владимир Ильич
200px|thumb|right|Иохельсон Владимир Ильич Иохельсон Владимир (Вольдемар) Ильич (1855 - 1937), этнограф, народник, Саха сиригэр көскө олоро сылдьыбыт киһи.
Кыhыл оҕону көрүү
Түмүк
Онон оҔону бастакы күннүттэн саҔалаан кэми тутуһан аһатыы, сөптөөх имэрийии, гимнастика оңоруу, гигиена ирдэбилин тутуһуу кини чөл туруктаах, чэгиэн доруобуйалаах буоларыгар туһалаах.
Гагауз тыла
Суруг-бичиг
Билиҥҥи Гагауз алпабыыт:
Тату
2000-2001
Балаҕан ыйын 6 күнүгэр Нью Йорк куоракка MTV Video Music Awards Viewers' Choice — Best Russian Video (Көрөөччүлэр талыылара – Ордук нуучча видеота) диэн номинациянан бөлөҕү «Я сошла с ума» видеоклип иһин наҕараадалыыр. «30 минут» диэн сингл уонна видеоклип тахсара. Видео 2001 сыл күһүнүттэн 2002 сылга диэри эфиргэ 3000-та тахсар. MTV Russia «Я сошла с ума» видеоклипы «сыл бастың музыкальнай видеоклипынан» ааҕар. Бөлөх турга Россия, Беларусь, Украина, Балтия, Словакия, Болгария, Германия куораттарыгар айанныыра. 2001 сыл иһигэр бөлөх 150-тан тахса концеры уонча куоракка биэрэрэ. Ол иһигэр Россия куораттарынан гастролугар, «Тату» бөлөх атырдьах ыйын 20 күнүгэр Дьокуускай куорат Комсомольскай болуоссатыгар концеры биэрбитэ.
2002-2003
Атырдьах ыйыгар «Тату» бөлөх бэйэтин аатын “t.A.T.u.” диэңңэ уларытар, тоҕо диэтэххэ, Аустралияҕа “Tatu” диэн ааттаах группа ол иннинэ баара. Атырдьах ыйын 12 күнүгэр бөлөх Billboard сурунаал наҕараадатын церемониятыгар пре-шоуга Лас-Вегас куоракка кыттара.
Саха валерианата
Химическай састааба
Силистээх умнаһа 0,5-1,4% эфирнай арыылаах,валериановай аһыылаах, уустук эфирдаах, терпеноллаах, камфеннаах, сахардаах, валеридтаах уо.д.а
Үҥүү тумустар уустара
Саха сирин ууларыгар бу уус соҕотох бэрэстэбиитэлэ көстөр: Үҥүү тумус.
Силээннээх сиһэ
Хотуттан соҕуруу диэкки устата 200 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1461 м. Уйаандьы салаалара быһа охсоллор.
Иэстэһэр санаа
Сахалар хайаан да иэстэһэр санаалаах киһини «Өһүөннээх» диэн ааттыыллар. Иэстэһэр санаа аһара барыытын суох оҥорор сыалтан «Өһүөннээмэ» диэн оҕолорун үөрэтэллэр.
Төгүрүк
Т.к.: тегелек (туркм.); тоголок (кирг.) — мээчик курдук, шар курдук көрүҥнээх; тёгрёк, тугурик, тугрик (монг.) — эргимтэ, эргиир, сыр харчы көрүҥэ.
Иэстэһэр санаа
- Докумуонум бинсээкпэр баар этэ, билигин суох дии,- диэн быһаарсан көрбүт да ылымматахтар.
Мессершмидт Д.Г. экспедицията (1719 - 1727)
Сорудаҕа
Сэдэхтэри, эмптээх оттору, кыыллары уонна минераллары чинчийии, географияны, метеорологияны, этнографияны, сибиир уонна хотугу норуоттар тылларын үөрэтии.
Экспедиция маршрута
Петербург - Тобольскай - Томскай - Красноярскай - Ачинскай - Саяннар - Мангазея - Аллараа Тунгуска - Верхоленскай - Селенга - Чита - Нерчинскай - Иркутскай - Петербург.
1511
1511 сыл.
Чурапчы
Үөрэҕирии
Чурапчыга биэс орто оскуола, Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата, Чурапчы улууhун гимназията,Чурапчы орто маҥнайгы уонна иккис оскуолалара бааллар,
Литвинов Игорь Александрович
Литвинов Игорь Александрович — НКИХ "Саха" симфоническай аркыастырын концертмейстера, филармония солиһа, муусука училищетын уһуйааччыта, СӨ үтүөлээх артыыһа.
Кырдьаҕастар күннэрэ
Бу күн кырдьаҕастарга уонна кинилэр кыһалҕалыгар, бырааптарын көмүскээһиҥҥэ аналлаах фестивааллар, конференциялар уонна конгресстар ыытыллаллар.
Силээннээх (өрүс)
Силээннээх өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 796 км., тардыытын иэнэ 30800 км².
Черскэй хайаларыгар бастаах, Муома - Силээннээх уонна Абый намталларынан устар.
Астана
Култуура
Куоракка Акмолинскай уобалас филармонията баар, устуоруйа түмэлэ, уус-уран түмэл, Казахстан Республиката Национальнай түмэлэ, Национальнай опера уонна балет театра, драматическай театр, библиотека.
Устуоруйата
Куорат туталлубут сыла тыһынча аҕыс сүүс отут уон, бастакы балаһынньата - бирикээс (Акмолинскай). Төрүттээччи – Федор Кузьмич Шубин-иккис, Бородинскай сэрии кыттааччыта.
Сивцева-Мигалкина Сардаана
Тус олоҕо
Сардаана саамай сөбүлүүр дьарыга бэйэтэ этэринэн кэпсээн суруйуу. Ол эрэн сүрүн идэтиттэн бириэмэ ордубатынан билигин ити дьарыга үтүрүллэн иһэр. Ол да буоллар, 2006 сыллаахха "Ситим" Медиа-группа "Күрүлгэн" диэн уус-уран альманаҕар үс айымньыта тахсыбыта. Бэйэтин сөбүлүүр суруйааччытынан дьоппуон Юкио Мисиманы ыйар. Кэргэнэ суох. Сардаана икки оҕолоох. Кыыһа Туйаара билигин (2007 сыл олунньутугар) Санкт-Петербург куоракка Киинэ уонна телевидение государственнай университетыгар экраннай искусство факультегар үөрэнэр. Уола Вася Дьокуускайга национальнай гимназия үөрэнээччитэ.
Айымньылара
2002
Феллини Федерико
Бастакы киинэтэ Lo Sceicco Bianco (1951) этэ, Альберто Сордины кытта бииргэ оҥорбута, сценарийын Микеланджело Антонини уонна Эннио Флайано суруйбута. Бу киинэ оҥорор бириэмэтигэр Феллини Нино Ротаны кытта көрсүспүтэ, кини музыката ситиһиилээх карьератыгар наар бииргэ үлэлииллэрэ.
Куһаҕан кыдьыктаныма
Киһи өйө-санаата сайдан киһи буолууну ситиһиитэ эр киһи уонна дьахтар сыһыаннарыгар киһилии сыһыаны, бэйэ-бэйэҕэ тэҥнээх, атаҕастабыла суох сыһыаны, өйдөһүүнү, таптаһыыны киллэрбитэ, кэргэннии олоҕу, ыал буолууну төрүттээбитэ.
Xbox 360
Xbox 360 (Икс Бокс 360), Саха Республикатыгар киэнник биллибит оонньуу приставката буолар, Саха Сиригэр сэтинньи 22, 2007 сыллаахха Американы уонна Еврозона (28 государство) территориятын премьератыгар атыыга тахсыбыта. Икс Бокс 360 аатырбыт транснациональнай Microsoft тэрилтэ киэнэ буолар, 2 семейства приставката буолар. Дьоннор манна оонньуулларын таһынан киинэ, ырыа, шоу холбоон көрүөхтэрин сөп.
Тоҥ сир
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Ойуун эттэниитэ
Ити курдук эттэнэн улахан ойуун буолбут киһи атын дьон толуга суох сатаммат. Маннык сиэри-туому толору ааспыт улуу ойууну кытта иирсиллиэ суохтаах, тугу этэрин, көрдүүрүн барытын толорон, биэрэн иһиллиэхтээх. Ону гымматаххына кини туох баҕарар куһаҕаны оҥорор кыахтаах. Сорох ойууттар чугас дьоннорун сэрэтэллэр эбит. Г.В. Ксенофонтов суруйбут Күөгэйэр Мотуруона диэн удаҕан маннык эппитэ биллэр: «ким эрэ миигин хомоттоҕуна, өһүргэттэҕинэ — өтөҕөр кур эрбэһин үүнүөҕэ (ол эбэтэр, иччилэрэ ойуунтан, удаҕантан ыйыта да, баҕарарын-баҕарбатын билэ да барбакка ол киһини имниин эһэллэр). Онон миигин кытта тыл аахсымаҥ, көрдөһө-ааттаһа былаан кэпсэтиҥ», - диэн. Бу удаҕан күн санаалааҕа дииллэр эбит, кыырарын иһин манньа эрэйбэт эбитэ үһү.
Метафора
Хоһооннорум бэлэмнэр
Поэмаларым,
кэтэн киирэргэ
бэлэм,
Бүтүн аан дойду пролетарията,
Туһаныллыбыт литирэтиирэ
2)Васильев Г. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976
Саха сирин эмтээх отторун харыстааhын то5о наадалаа5а
Толордо
ХИФУ СТО-16 2 куурсун устудьуона Егоров.С.
Кипр
Кипрга хас сыл аайы 2.4 млн турист сылдьар. Уруккута Британия колонията этэ, 1960 с. тутулуга суох республика буолбута. Ыам ыйын 1 к. 2004 с. Эуропа Униятын кыттыылааҕа буолбута. Тохсунньу 1 к. 2008 с. эуро ил харчы быhыытынан ылыллыбыта.
Рельеф
Ордук очуостаах, сорох сирдэринэн кумах пляжтар бааллар.
Промышленность
Кипр промышленноһа экспортнай- ориентированнай салаалардаах. 2010 сылга экспорт уопсай кээмэйэ 475,4 мөл. евро- 20,7 %- нан элбэх. Атын дойдуга оҥоһуллар табаардар сүрүн бөлөхтөрө: фармацевтическай бородууксуйа, утах уонна ас- үөл, электроника, переработкалыыр промышленность, массыына уонна оборудование, металлар уонна химическэй салаа бородууксуйалара. Кипргэ, таҥас- сап, тирии оҥоһуктары уонна аксессуардары оңорор.
Сүрэх-тыҥа реанимацията
Эчэйбит киһиэхэ СТР-ы төһө кыалларынан эрдэ ыытыахха наада. Клиническэй өлүү үс чинчититтэн (өйө суох буолуу, тыын уонна пульс суоҕа) иккитэ баар буоллаҕына  СТР-ы саҕалыыр наадалаах.
Түөс килиэккэтин компрессиялара (сүрэх быһата суох массааһа)
Компрессия мүнүүтэҕэ 100-тэн аҕыйаҕа суох чаастатык ыытыллыахтаах, төһө кыалларынан ритмичнэйдик. Компрессиялар илин-кэлин хайысханан түөһү уонна сис тоноҕоһун холбуур линиятынан ыытыллаллар.
Компрессия кэмигэр илии түөстэн араарыллыа суохтаах. Компрессия маятник курдук киһи үөһээ өттүн ыйааһынын туттан, намыыннык оҥоһуллуохтаах. Дохсуннук уонна чаастатык баттааҥ (2011 СТР-га АНА рекомендациятынан). Ытыстар төрдүлэрин түөстэн сыҕарытыыта бобуллар. Компрессия уонна тыын эҕиритиитин тэҥнэниитин кэһиллиитэ бобуллар, тыын/компрессия тэҥнэниитэ 2:30 буолуохтаах, СТР-ы ыытар хас киһи баарыттан тутулуга суох.
-         Өҥүс тымырга пульс баар буолуута
Тыҥа искусственнай вентиляцията (ТИЛ)
Куртах кэҥээһинин таһаарбат олус наадалаах. ТИЛ көдьүүстээҕин бэлиэтинэн түөс килиэккэтин экскурсията буолар (түөс килиэккэтин үөһэ-аллараа түһүүтэ-тахсыыта).""
1990
Муус устар
Муус устар 25 — Саха АССР Үрдүкү сэбиэтин XII ыҥырыытын дьокутааттара Михаил Николаевы Үрдүкү сэбиэт бэрэстээтэлинэн талбыттар.
Алтынньы
В 1990 году, с 9 по 14 октября в Барнауле проходил фестиваль, на который были приглашены две якутские группы По итогам выступлений был признан супер-группой фестиваля.
Эуро
Символа
Евро символынан икки кэрдиилээх грек эпсилон буукуба буолар: €. Сорох дьон ону Латыын улахан С буукубатын уонна тэҥнэһии бэлиэлээх (=) диэн ааттыылар. Оннук суруйуу табыллыбат буоллаҕына, судургутук евро диэн суруйуу эмиэ көҥүллэнэр.
Бакаайы
Бакаайы — сылгыны кэлин атаҕыттан тартаран моонньугар аҕалан баайыы. Холобур, биэни ыырга тэппэтин диэн туттуллар.
Уорума
Уорума диэн сахалар таҥараларын үөрэҕин этиитэ.
2. Ылыгас – ылыахха сөптөөх сытары барытын ылан, хомуйан иһэр киһи. Кини ымсыырар санаатыттан элбэхтэ ыла үөрэммитэ үгэс буолан иҥэн хааллаҕына, ылан иһэр дьарыгыттан бэйэтэ эрэйдэниэн, элбэх харчылаах да сылдьан ыла үөрэммитэ тардарыттан, ыларын тохтотумуон сөп.
Бэйэтэ үлэлии-хамсыы, оҥоро-тута үөрүйэҕэ суох киһи онто-манта тиийбэт, баҕара саныыра суох буолан хааллаҕына, кыра эрдэҕинэ атаахтык, барыта бэлэмҥэ үөрэммитэ тардан, чэпчэкитик кэлэри, дьон бэлэмин, уоран ылан туһаныы диэки салаллан хаалар. Барыта бары чэпчэкитик, туох да эрэйэ суох көстөрүгэр, бэлэмҥэ үөрэниитэ бэйэтэ үлэлээн-хамсаан ону-маны булунар өйүн-санаатын суох оҥорон, уоруйах буолуутугар тириэрдиэн сөп. Олус бэлэмҥэ үөрэммит оҕо туга эмэтэ тиийбэтэҕинэ өссө дөбөҥнүк, туох да эрэйэ суох көстөрү көрдүү сатыыр санаатыттан бэлэми ылыы, уоруу диэки өйө-санаата урут-бастаан салаллар кыаҕа улаатар.
Үтүктэр, батыһар дьоммутугар «Вор в законе» диэн үйэлээх өйдөбүл баара уоруйахтар туспа сокуоннардаах бөлөхтөрүн өйүн-санаатын тарҕатарынан, эдэрдэри угуйар күүскэ кубулуйан уоруйахтар аҕыйыылларыгар көмөлөспөт. Эдэрдэргэ атын, үчүгэйгэ туһуламмыт, ол диэки ыҥырар, хамсааһыны үөскэтэр үйэлээх өйдөбүллэр туһалыа этилэр. Биһиэхэ олохпут сайдыытын, тупсуутун, үлэ-хамнас оҥорон таһаарыыта улаатарын ситиһиигэ саха эдэр ыччата бары кыаҕын ууруон сөптөөх кэмэ буолла. Атын сирдэргэ холоотоххо биһиэхэ араас; тыа сирин, промышленность үлэтэ-хамнаһа сайдан иһэринэн эдэрдэр сайдыыны ситиһэр баҕа санааларын олоххо киллэрэр кыахтара элбэх.
D.light
Тэрилтэ
D.light Design  хампаанньаны 2007 сыллаахха Сэм Голдман уонна Нед Тозун тэрийбиттэрэ. Кинилэр бастаан сүрүн салайааччылар буола сылдьыбыттара.
Үлэтэ
Хампаанньа үлэтэ уонна бизнес-модела этиллибит сыаллартан-соруктартан тутулуктаах — Аан Дойду саамай дьадаҥы дойдулар олохтоохторун күн күүһүнэн хааччыйыы.
Уопсайынан лампа сыанан 2-300 доллар икки ардынан (кээмэйиттэн уонна күүһүттэн тутулуктаах).
Хампаанньата туттар дьон санаатын истэн куруутун оҥоһуктарын саҥардан уонна тупсаран биэрэр.
Ньара хаптал хайалаах сирэ
Ортотунан Ньара өрүс устар. Иэнэ 200000 км². Муора таһымыттан чыпчааллара 2000 м тиийэллэр. Хотугу өртө урукку каарталарга Улахан Чиистай хаптал хайалаах сирэ диэн ааттаах этэ.
Солкуобай
Тыл этимологията
Солкуобай диэн нууччалыыттан целковый диэн тылтан тахсыбыт. Ол аата үрүҥ көмүс биир солкуобайдаах (один рубль) манньыата буолар. Революция иннинэ дьон тимир харчыны — солкуобайдары кумааҕы харчыттан быдан көхтөөхтүк ылар этэ, тоҕо диэн үрүҥ көмүс буолан сыаната улаханнык уларыйбат, онтон ыарахан кэмҥэ ыараан биэрэр этэ. ССРС бириэмэтигэр үрүҥ көмүстэн аккаастаммыттарын да иһин аата хаалбыт.
1520
1520 сыл.
Италия тыла
Итальян тыла латыын тылыттан үөскээбит.
Исленьев Иван
1768 сыллаахха Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыта. Сыала Чолбон Күн диискэтинэн ааһарын астрономи өттүнэн чинчийии.
Оконешников Василий Тимофеевич
— Аҕаа, — диэбитэ кини, — атыттарга бар, мин бэрэбээскэтэ да суох хаалыам.
— Хамандыыр араанньа буолла …
1905 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр Петербуурга Нуучча мунньаҕар "Рюрик" крейсер тиһэх кыргыһыытын туһунан аһаҕастык кэпсээбитэ хаһыаттарга бэчээттэммитэ. Кириитикэтин былаастар сөбүлээбэтэхтэрэ, дьыалатын Синод көрүүтүгэр биэрбиттэрэ. Синод аҕабыыты Дьокуускайга төннөрбүтэ. Кэлин Томскайга сэминээрийэҕэ учууталлаабыта.
Айыыны оҥоруу уратылара
Хас биирдии тыл тус-туспа дорҕооннортон хомуллан үөскүүр. Тыл дорҕооннорун дьайыылара бу тыл суолтатын, өйдөбүлүн үөскэтэллэр, атын киһиэхэ дорҕооннорунан улахан дьайыыны оҥороллор.
Дьон бары атыттар билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун, айыыны оҥоруохтарын, олоххо киллэрэ охсуохтарын, баһыйыахтарын кырдьык баҕараллар. Акаары, өйдөрө кыратык буккуллан ылааччылар ордук элбэх саҥаны айыыны оҥоро сатыыллар. Кинилэр быстах санааларыгар түргэнник оҥоро охсон атыттары баһыйыахтарын баҕалара улаханыттан ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны була сатаан оҥорон, онтулара табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны оҥорууну элбэтэллэр.
Киһи бу санаатын куһаҕан диэн арааран билбэт буоллаҕына элбэхтик олору саныы сылдьан үгэскэ кубулутан кэбиһэн куһаҕан майгыланан хаалыан сөп. Оччоҕуна хаһан эмэ түбэлтэ түбэһэ түстэҕинэ куһаҕан быһыыны бэйэтэ оҥорон кэбиһиэн сөп.
Бэйэтин “үчүгэйбин” диэн этинэр киһи куһаҕаны саныыбын диэн хаһан да билиммэт, кимиэхэ да эппэт. Куһаҕан санааларын хаатыйалыы, мунньуна сылдьара кэлин бэйэтигэр куһаҕаны оҥоруон сөп. Бэйэм аһара үчүгэйбин дии сананар киһи куһаҕан быһыыны оҥорор кыаҕа улаатан хаалар кутталлаах.
Туһаныллыбыт литература
1. Сомоготто. Два язычества народа саха. – Якутск: Якут. край, 2007. – 60 с.
3. Реас Кулаковскай. Кистэлэҥ кэпсээним. – Дьокуускай: Бичик, 2003. – 320.
М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807)
Санкт-Петербург Наукаларын Академиялара 1805 сыллаахха Кытайга ''Ю.А. Головкин'' посольствотын кытта барсыахтаах учуонайдар этэрээттэрин тэрийэр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктарын Ассоциацията
Ассоциация 1989 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Саха сирин аҕыйах ахсааннаах омуктарын I сийиэһигэр тэриллибит.
Скрябин Иван Николаевич
1922 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр 28№-дээх постановлениеҕа олоҕуран Дьокуускайдааҕы республиканскай ревком И. Н. Скрябины ревком бэрэссэдээтэлэ П. А. Ойуунускай Саха ҕрҕспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын сэбиэдиссэйинэн аныыр. Сэтинньи 1922 сылыгар Бастакы Саха сиринээҕи Советтарын учредительнай съеһэ буолар, онно Иван Николаевич республика иһигэр доруобуйа харыстабылын тула туох үлэ барарын туһунан дакылаатын биһирии истэллэр. Ол курдук, эмп-том тиийбэтин туһунан, ис тивын хайдах кыайбыттарын туһунан ахтыллан ааспыт. Постановление түмүгүнэн тохсунньу 19 күнүгэр 1923 сыллаахха Скрябин И. Н. Саха республикатын доруобуйа харыстабылыгар маҥнайгы наркома буолар. Кини дьаһалынан Саха сиригэр культурнай революция ыытыллыбыта. Хотону дьиэттэн араарыы, ыраастык туттан олоруу, сыстыганнаах ыарыылартан сэрэтии, трахоманы суох онорор дьаьаллар, о.д.а..
Скрябин И. Н. туьунан хаьыаттарга, кинигэлэргэ үгүс ахтыылар бэчээттэммиттэрэ, «Дьыллар уонна дьоннор», П.И. Филиппов "Араҥас сулус анныгар» диэн кинигэтигэр балачча сиЬилии суруйан турар.
Сахалыы оонньуулар
Тоҕус былас суһуоҕу өрүү
Олоҥхоҕо этиллэринэн, тоҕус былас суһуохтаах Туналҕаннаах Ньуурдаах Туйаарыма Куо диэн күн бүгүнүгэр диэри уос номоҕо оҥостон, былыргы да, аныгы да ырыаларга ыллыыллар. Кыыс оҕо суһуоҕа төһөнөн уһун, намылхай да, соччонон кини өссө киэркэйэр, дууһалыын ырааһырар.
Оонньуу ыытааччы тоҕустуу киһилээх икки бөлөҕү тэрийэр. Бөлөхтөргө биирдиилэригэр төгүрүк иини биэрэллэр. Хас биирдии төгүрүк иигэ биир метр уһуннаахх сүүрбэ сэттэ сүмэх баттаҕы, сиэли, быаны (таҥас ыйыыр быа өрөргө ордук) сөллүбэт гына уһуктарыттан баайталаан кэбиһэллэр. Төгүрүк иилэри уунан тиийэр сиригэр биэтэҥнии турар гына ыйыыллар.
Мас тардыһыы
Мас тардыһыыга эрчиллии ньымата диэн былыр да, аны да суох. Ол гынан баран сиһэ, атаҕа күүстээх, илиитин табаҕайа, тарбаҕа сайдыбыт киһи тардыһыык буолара чахчы.
а) өттүгэстии охтуу
з) тардыһыы кэмигэр кэпсэтии, судьуйаны кытта мөккүһүү уо.д.а.
Оҕустар харсыһыылара
Өбүгэлэрбит кыстыктан көһөн, сайылыктарыгар киириилэрэ туспа биир кэрэ бырааһынньык буолара. Атыыр оҕус айаатааһына, оҕолор үөрбүт-көппүт аймалҕаннара, күөрэгэй ырыата, айылҕа, киһи - сүөһү үөрүүтэ - барыта биир тыын буолара.
Долгура
ДОЛГУРА аат тыл. Тыала суох биир кэм чуумпу диэн өйдөбүллээх.
Утяшева Ляйсан Альбертовна
Олоҕо
слева|мини|300x300пкс
Дубук
ДУБУК сыһ. Итэҕэс, ситэтэ суох, тиийбэт гына, тутахтык.
Аат эбиискэ
Аат эбиискэ (именная частица) - саҥа ирээтэ.
Тэҥкэ
Өссө маны көр
Тэҥкэ нэһилиэк
Слепцов Марк Дмитриевич
200px|thumb|right|Слепцов Марк Дмитриевич Марк Дмитриевич Слепцов (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.
Трахтенберг төгүллүүр ньымата
12-гэ төгүллээһин
3 — икки хаҥас өттүгэр эбиллибит ноль сыыпараларга сэргэстэһэ турааччы.
11-гэ төгүллээһин
3,425 × 11 = (0+3)(3+4), (4+2)(2+5)(5+0) = 37,675
11 = 10+1
Саха АССР
Олохтоохторо
Өрөспүүбүлүкэҕэ 1970 сыллааҕы биэрэпиһинэн: 285,7 тыһ. сахалар, 314,3 тыһ. нууччалар, 20,3 украинетар, 9,1 эбэҥкилэр, 7,7 татаардар, 6,5 эбээннэр, 0,4 тыһ. юкагиирдар, чукчалар, белорустар уо.д.а. олорбуттар.
Смоленскай уобалас
Москва уобалаһын, Калуга уобалаһын, Брянскай уобалаһын, Псков уобалаһын уонна Тверь уобалыһын кытта кыраныыссалыыр, ону тэҥэ Беларуһы кытта.
Массынна оҥоруута
Үс хампаанньа бары ЗИЛ хампаанньаҕа киирэллэр.
Муратов Владимир Алексеевич
Олоҕун олуктара
1922 - 1928 сыллардаахха — Саратов куоракка «Сотрудник Революции» завод фрезеровщига;
1931 - 1933 сыллардаахха — Кыһыл профессураны бэлэмниир институтугар үөрэнэр;
1939 сыл ахсынньы 19 күнүгэр Саха АССР — Совнаркомын бэрэсэдээтэлин солбуйааччытынан ананар;
Киһи уонна сүөһү
Тулуурдаах буолууга үөрэммэтэх киһи бэйэтин быстах баҕа санааларын, сүөһүлүү өйүн-санаатын кыайан кыана туттубат киһи буола үөрэнэр. Тулуура суох буола үөрэммит дьонтон үгүстэрэ арыгыга ыллараллар эбэтэр аһыыр-сиир баҕаларын, иҥсэлэрин кыаммаккалар аһара уойаллар. Кинилэр: «Иһиэхпин баҕардым» эбэтэр «Сиэм этэ»,- диэн быстах, сүөһүлүү баҕа санааларын кыайан кыана туттубаккалар арыгыны иһэ сылдьалларын, аһара аһыылларын бырахпаттар.
Өһүөннээмэ
Бас-баттах, көҥүлүнэн барбыт иитиилээх эдэр дьон өһүөннэрэ букатын сиэри таһынан барар. Арыгы испит уолаттары өйдөтө сатаан арыгылыыр куһаҕанын туһунан кэпсии сатаабыт милииссийэ эдэр үлэһитин үлтү кырбаан өлөрүүгэ эдэрдэр өһүөннээһиннэрэ тиийэр буолла. (2,12).
Биир дьиэҕэ олорор ыаллыылартан, аҥардас дьахтар сибэкки атыылааһынынан дьарыктанар эбит. Онтон анараа ыал эр киһитэ улахан бизнесмен, бу дьахтары аанньа ахтыбат, халты көрө сылдьарыттан дьахтара өһүрэ сылдьыбыт.
Кэдэйэн биэрии диэн мөлтөөһүн, кыайбат буолуу, ыарырҕатыы, санаа түһүүтүн аата. Өһүө кэдэйиэ суохтаах. Кэдэйбит өһүө куһаҕан көрүҥнэнэр. Дьиэ үрдэ сууллан түһүөх курдук көстөр. Киһи маннык көстүүлээх дьиэҕэ тэһийбэт, санаатын баттатар, аанньа сынньаммат, тэһииркиир, санаата тохтообот.
Амур уобалаhа
Аму́р уобалаһа (Приаму́рье) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Благовещенскай. Хоту өттүттэн Саха Сирин кытта, илин өттүттэн Хабаровскай кыраайы уонна Дьэбэриэй автономнай уобалаһын кытта, Забайкальскай кыраайы кытта арҕаа өттүгэр уонна Кытайы кытта кыраныыссалаах.
XIX Манчаары оонньуулара
Спартакиада үс түһүмэҕинэн ыытыллыбыт:
Тимур Зотович Данилов
Аармыйаттан кэлээт, Саха судаарыстыбаннай университетыгар медицинскэй факультекка үөрэххэ киирэн, Сэргэлээххэ устудьуоннуур сыллара элэстэнэн ааспыттара. Суруйар талааннааҕым буоллар…
Оччолорго манна Благовещенск|Благовещенскайдааҕы, Иркутскайдааҕы медицинскэй институттары бүтэрбит саха бастакы сүһүөх талааннаах, күүстээх хирурдара үлэлииллэрэ. «Суруйар талааннааҕым эбитэ буоллар, кинилэр хас биирдиилэрин туһунан хаһан да өлбөөдүйбэт айымньылары төһөлөөх суруйан хаалларыам этэй?» – диэн Тимур Зотович мээнэҕэ этиэ дуо?
Олоҕун үлэтэ(Үөрэх кэмэ)
Инньэ гынан, 1983 с. ыам ыйыгар Дьокуускайга проктология отделениета аһыллыбыта. Бу барыта билигин кэпсээтэххэ судургу курдугун иһин, оччолорго  чэпчэкитэ суоҕа.
Лукина Марианна Михайловна
1961 с. олунньу 23 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. 1981 с. Москубатааҕы 1905 сыл кэриэһин аатынан уус-уран училищены, 1991 с - Москубатааҕы Суриков аатынан уус-уран институут станковай живопиһын салаатын бүтэрбит.
Грознай
Билиҥҥи кэм
Куорат сайдар. Саҥа олохтоох дьон олохсуйа кэлэр. Ол кынан баран националистар айдааннара баар. Сотору сотору терактар буолаллар.
Фаткулов Нургали Гизетович
Олоҕун олуктара
1938 от ыйа – 1940 кулун тутар — Саха АССР Совнаркомын бэрэсэдээтэлэ;
Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр
Бүтүн тэҥнэбил
тэҥнэбиллэр хаҥас да, уҥа да өттүлэрэ - бүтүн этиллиилэр. Маннык тэҥнэбиллэри бүтүн тэҥнэбиллэр дииллэр.
(3)
Саҥа Зеландия
Олохтоохторо сүрүннээн Эуропаттан төрүттээх дьон. Дойду төрүт олохтоохторо маори омук. Онтон таhынан Азия уонна Полинезия омуктара бааллар. Ил баhылыга Элизабета II, кини салалтатын оҥорор генерал-губернатор.
1912 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
X Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1912 сыллаахха Швеция Стокhольм куоратыгар буолан ааспыттара.
Маҕан
Дьокуускайтан 24 км арҕаа диэкки турар.
Анал аат
Антропоним — соҕотох анал аат эбэтэр киһини быһаарар анал ааттар холбоһуктара. Атыннык эттэххэ ханнык баҕарар айыллыбыт эбэтэр дьиҥнээх киһи аата.
Антропонимнар тииптэрэ:
Өстүөкүлэ
Дууһа кабината
Ону таһынан хаачыстыбалаах каленнай өстүөкүлэ кытаанах Кытай пластикатын бигэтик тутуһар эрээри, ону туһаныы, биллэн турар, халбаҥнаабат.
Киирэр уонна хостоох аан
Толору хааччыллыылаах квартира хостоох аанын сатаан туруорарга уустук. "Дьүлэй" киэниттэн аккаастаммыт болотуна эбэтэр мас тардар болотуна эркиннээх өстүөкүлэттэн эбэтэр өстүөкүлэттэн оҥоһуллубут өстүөкүлэ туруохтарын сөп. Холобур витраж өстүөкүлэтиттэн аан биир буолуон сөп:
Крушинка
Үөскээһинэ
1851 сыллаахха сурукка киирбитэ биллэр.
Сметанин Тимофей Егорович
Олоҕун олуктара
1919 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр Орто Бүлүү улууһун кырыы нэһилиэгэр Чачыга (кэлин Кэбээйи нэһилиэгэ, Кэбээйи улууһа) дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕата Егор Николаевич иккис кэргэниттэн Левина Анастасия Степановнаттан үс оҕоломмут, Тимофей бастакылара этэ.
Уотсон Эмма
Ону тэҥэ Эмма принцесса Горошинканы "Приключения Десперо" персонаһын саҥалаабыта. 2009 с. Эмманы гиннесс рекордун кинигэтигэр саамай улахан хамнастаах дьахтар актер диэн киллэрбиттэр. 2009 с. үрдүк рангалаах дипломатической представительынан анаабыттара.
Шергин Михаил Васильевич
М.В.Шергин -музейы тэрийээччи,музейнай педагог,кыраайы үөрэтээччи.
8. Шергин М.В. Развитие творческой способности учащихся средствами прикладного искусства. – Майя: Улусное управление образования, 2002. – 20 с.
На5араадалара
11.       Грант общественной организации «Ассоциация попечительских учреждений образования Республики Саха (Якутия)» /свидетельство от 6 июня 2002 г./
/ Постановление № 01- 05/09-
Педагогическай конференцияларга анаммыт дакылааттарын темалара
Жаклин Новограц
Foreign Policy Новограцы 100 саамай ордук глобально толкуйдуур дьон ахсааныгар, онтон The Daily Beast буоллаҕына уон сыл 25 саамай өйдөөх дьон тиһигэр кииллэрбиттэрэ.
Олоҕо
Новограц Аан Дойдутааҕы кредит аналитигын быһыытынан Chase Manhattan Bank хампаанньаҕа үлэтин саҕалаабыта.
Шергин Михаил Васильевич
На5араадалара
9.         Районные педчтения: «Оптимизация методической работы в школе» - 1981 г.
10.       Республиканские и районные педчтения: «Постановка физического практикума в VIII кл.» - г. Якутск.,1983 г.
Жаклин Новограц
Тус олоҕо
Үс кыыстаахтар — Елизавета, Анна уонна Зоя (1986—2010).
Шергин Михаил Васильевич
На5араадалара
17.       С 1971 г. регулярно читал лекции на курсах учителей физики по методике преподавания, проводимых ЯРИУУ.
Үлэтин туһунан ыстатыйалар
•           Знатные люди Мегино-Кангаласского улуса. Библиографический справочник.Москва.,2007.
Андреев Ананий Кононович
Теруппуттэрэ уерэ5э суохтар этэ. Ананий дьиэ кэргэнин чугас до5ордоро соседтара Всеволод Ионов. Андреевтарга элбэхтэ ыалдьыттыыр эбит. Ионовтыын билсиһиититтэн уонна кэпсэтиититтэн уерэххэ интириэьэ киирбит. Ананий Андреев эдэр сааьыттан под руководством Мегежекского, Аржакова, Васильева стал активным борцом за советскую власть, одним из проводников политики продразверстки в Якутии, а на заключительном этапе – он в составе комиссии внес огромный вклад в мирную ликвидацию тунгусского повстанческого движения. Ананий кылгас оло5ун быьа билиини сырса, уерэнэ сатаабыт. Сахалартан бастакынан инженер- теплоэнергетика дипломун ылбыта (Всероссийская промышленная академия им. И.В. Сталина) ол кэннэ Дьокуускайдааҕы электростанция директора буолбута. Бастакы Саха АССР Коммунальнай хаһаайыстыба а. Ыарахан сылларга улээбитэ (время жестоких репрессий), 1938 сыл кулун тутар 3 кунугэр улэтиттэн уураппыттар, ол кэнниттэн 4 кун буолан баран, дьиэ кэргэннэрэ керен турдахтарына хаайыыга илдьэ барбыттар (Его обвинили в членстве троцкистской и буржуазно-националистической организации и приговорили к восьми годам заключения в исправительно-трудовом лагере.). Ол кэмҥэ кэргэнигэр Дьокуускайтан о5олорбутун кытта тургэнник куотун эрэ диэн этэн хаалбыт. Верхоянскай лаа5ырын хайыытыгар 4 сыл буолан баран өлбут. Кэргэнэ уонна о5олоро ыарахан оло5у ааспыттар этэ(заклейменные отпрысками «врага народа»). Пионер да, комсомол да буолбатахтар этэ, ол гынан оскуола предметтарын бэккэ диэн чэпчэкийдик уерэтэллэр эбит. Ананий кыыьа Альбина ЯГУ физико-математическай факультетын бутэрбит, уола Альберт горно-геологическайы. Билигин сиэннэрэ Нюрба5а, Мирнэйгэ, Дьокускайга, Санкт-Петербурга олороллор уонна улэлииллэр.
Иирсээни тардыма
Саха дьонун олохторун үөрэҕэр «Тоҕус айыыны оҥорума» диэн этии баар. Олортон биир тутаахтара, өйү-санааны быһаарар, атын дьону кытта сыһыаны тупсарар аналлаахтара «Иирсээни тардыма» диэн ааттанар.
Иирсээн саҕаланан барыытыгар куһаҕан тыллары туттуу, сааныы, үөҕүү, тириэрдиэн сөп. Сааныы иирсээни саҕалыыр, онтон салгыыр. «Иэстэһиэм, кырбыахпыт, өлөрүөм» диэн сааныы иирсээн салҕанан, өссө күүһүрэн барарыгар тириэрдэр кыаҕа улахан.