cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Астраханнааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй университет
Устуоруйата
270 px|right|thumb|Мечников уул. турар эргэ куорпус 1918 сыл бүтүүтүгэр, В. И. Ленин укааһынан, медицинскэй факультеттаах Астраханнааҕы судаарыстыбаннай университет тэриллибитэ. РСФСР Доруобуйа харыстабылын Наркомиссариатын дьаһалынан, Семен Залкинд аармыйаттан ууратыллан, медфакультет деканынан анаммыта. Кини, Астраханьҥа, кэлин Аллараа Поволжьены, Хотугу Кавкаһы, Калмыкияны медик идэлээх үлэһиттэринэн хааччыйарга төһүү күүс буолбут, медицина үрдүк үөрэҕин тэрийбитэ. 1922 с. биир медицинскэй факультетаах хаалбыт университет медицинскэй институт буолбута. 1922 с., онтон 1970 с. устудьуоннар уонна преподавтеллэр холера эпидемиятын суох оҥорорго кыттыспыттара. 1948 с. Устудьуоннар научнай уопсастыбалара(УНУО) тэриллибитэ. 1977 с. Научнай-чинчийэр лабораторнай киин (НЧЛК) үлэлээбитэ. 1988 с. Институт устуоруйатын түмэлэ, 1993 с. быраастар квалификацияларын үрдэтэр факультет, диплом кэнниттэн бэлэмниир факультет уонна тас дойдуттан үөрэнэр устудьуоннар факультеттара арыллыбыттара. 1995 Астраханнааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй институт академия буолбута. Кэлиҥҥи кэмҥэ НИИ КИП, УНДЦ, наркологическай киин, докторантура, элбэх саҥа кафедра уонна сулууспалар арыллан үлэлии тураллар. АСМАҕа, 11 факультет, 60 кафедра уонна куурус, 26 специальностаах аспирантура уонна 3 специальностаах доктарантура бааллар. Билиҥҥи кэмҥэ 3780 устудьуон, 197 интерн, 176 ординатор, 73 аспирант үөрэнэ сылдьаллар. 1923 сылтан саҕалаан, бу тэрилтэни 25400-эн тахса быраас үөрэнэн бүтэрбит. 2014 с. доруобуйа харыстабылын миниистирэ Скворцова В. И. АСМА устаабыгар уларытыы киллэрэр бирикээһи таһаарбытынан академия аата Астраханнааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй университет(АСМУ) диэҥҥэ уларыйбыта.
Факультеттара
10. Общественнай профессиялар факультеттара Салаалара: 11. Бэлэмнэнии салаата(Кыра медицинскэй академия).
Тумуу
Ыарыы үөскээһинэ
Тумуу ыарыыны үөскэтээччилэринэн араас вирустар буолаллар, холобура  аденовирустар, риновирустар, реовирустар уо.д.а. Барыта 300-тэн тахса арааһа биллэр.
Петров Егор Константинович
Олоҕун олуктара
Петров Егор Константинович 1907 сыллаахха Бүлүү уокуругун Сунтаар улууһун Куокуну нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Ликбезкэ үөрэнэн, ааҕар суруйар буолбут. Кэргэнэ Петрова Екатерина Евсеевна, 6 оҕо аҕата.
Прокопьев Анисим Григорьевич
Олоҕун олуктара
Сэрии кэмигэр Забайкальскай фроҥҥа Монголияҕа снайпердар оскуолаларыгар отделение хамандыырынан сулууспалаабыт. Снайпердары үөрэппитин иһин «Отличник РККА по боевой и политической подготовке» бэлиэнэн наҕараадаламмыт. Японияны утары сэриигэ бааһыра сылдьыбыт.
Билигин Дьокуускайга олорор.
Башкир судаарыстыбаннай медицинскэй университета
Устуоруйата
Бастаан, институт рабфагы кытта Фрунзе уулуссатыгар баар 47 нүөмэрдээх ФЗО оскуолатын дьиэтигэр баара. Кэлин, дьиэни бүтүннүү институтка биэрбиттэрэ. Онтон саҥа корпус тутуллубута.
Сигэлэрэ
https://web.archive.org/web/20140419013821/http://bsmy.ru/2780
Волгоградтааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета
Волгоград куоракка баар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй университет"
Тымныынан оҕону эрчийии
Биһиги улахан тымныылаах дойдубутугар таҥнар таҥас оруола олус улахан. Саамай үрдүктүк түүлээх таҥастар сыаналаналлар. Оҕону аһара халыҥнык таҥыннаран кэбиһиигэ араас таҥас дэлэйбитэ улахан оруолу ылар буолла.
2. Тымныы кэмҥэ аһара таҥныбыттан эбэтэр ыарыыттан тириттэххэ киһиттэн тымныы, хара көлөһүн тахсар. Илиинэн тутан көрөн көлөһүн тымныытын билиэххэ сөп. Маннык көлөһүн тахсара киһи этэ-сиинэ кыайан салайымматын, температуратын сатаан тэҥнээбэтин, ол иһин ыалдьан хаалыан сөбүн биллэрэр.
Эдэр уопута суох оҕо, киһи тымныы кэмҥэ тириттэҕинэ бустум дии санаан таҥаһын чарааһатара, тымныы ууну иһэр санаата киирэрэ улахан сыыһа. Тириппит оҕону, киһини таҥаһын уларытыах иннинэ көхсүн, түөһүн тымныы уунан сотон көлөһүнүн ыраастаан баран сотторунан ыксары соҕус сотон биэрдэххэ тириппитэ түргэнник ааһар.
Тириппит оҕо таҥаһын уларытыллар. Инчэҕэй таҥаһынан сырыттаҕына өссө тиритэриттэн аны тымныйыан, ыалдьыан сөп. Тымныы көлөһүнэ тахсыбыт оҕоҕо кэтэрдэр таҥаһы арыычча халыҥатан биэрдэххэ тиритии тохтуон сөп.
Оҕо таһырдьа, ыраас, тымныы салгыҥҥа күн аайы сылдьа түһэрин ситиһии доруобуйата тупсарыгар улахан көмөнү оҥорор. Иммунитеты тымныы дьайыыта эрэ үөскэтэр, күүһүрдэр. Куруук сылаас дьиэҕэ сылдьыы, айылҕабыт тымныытыттан саһа сатааһын, оҕо доруобуйатын улаханнык мөлтөтөр. Бэлэм хааччыллыылаах сылаас дьиэлэргэ олоро үөрэнэммит оҕолор доруобуйалара мөлтөөн иһэр.
Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ссылкалара
https://dgmu.ru/
Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ссылкалар
http://www.fesmu.ru/ https://web.archive.org/web/20110510035817/http://www.edoctora.ru/ http://www.fesmu.ru/?redirect=pages&main_action=255
Томтосов Алексей Александрович
Олоҕун олуктара
Билиҥҥи кэмҥэ Москваҕа «Саха Дьиэтэ» Фонд Президенэ.
Ийэ оҕото
Оҕону имэрийии, таарыйан да ылыы, кууһуу, көтөҕүү барыта сөбүлүүрү, таптыыры, итэҕэйэри көрдөрөр бэлиэ буолар. Тапталынан доҕуһуолланан төрөөбүт, улааппыт оҕо майгына сымнаҕас, бэйэтэ аһыныгас буолар кыаҕа улаатар.
Оҕо иитиитигэр ийэ ылар оруола олус үрдүгүн сахалар кут-сүр үөрэхтэригэр этиллэр ийэ кут диэн өй-санаа туспа мунньустуутун ааттаабыттара толору арыйар. Ийэ кут диэн киһини үйэтин тухары салайар кута, уларыйбат өйө-санаата буолар. Бу ийэ кут оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ үөскээбит үгэстэриттэн, саҥаны, урут билбэтин билиититтэн хомуллан өйүгэр-санаатыгар иҥэр, олохсуйар. Ийэ кут үөскээһинин туһунан биһиги суруйуубутун “Кут-сүр үөрэҕэ” диэн үлэбититтэн булуохха сөп. (1,83).
Олус былыргы кэмнэртэн сахалар киһи өйүн-санаатын дириҥник үөрэтэннэр, ийэ оҕо олоҕор, өйө-санаата сайдыытыгар ылар олус үрдүк оруолун таба быһаараннар киһи төрүт, кыра эрдэҕиттэн үөскүүр уонна бэйэтигэр биллибэтинэн үйэтин устата салайар кутун, өйүн-санаатын ийэ кут диэн ааттаабыттар.
Оҕо барыта ийэлээх. Кыыс оҕо ийэтин үтүктэн, соннук үгэстэри үөскэтинэн, иҥэринэн кини курдук өйдөнөн-санааланан улаатар кыаҕа уол оҕотооҕор улахан. Аҥардас дьахталлар даҕаны кыыс оҕону иитэр, улаатыннарар, сатыыр үлэлэригэр үөрэтэр кыахтаахтар эрээри, эр дьону кытта быстахтык сыһыаннаһалларыттан, ыал олоҕун уустук үөрэҕин кыайан сыһыарбаттарыттан, олоҕор эмиэ аҥардас буолар дьахтары улаатыннарыахтарын сөп. Ол курдук аҥардас дьахтар эр дьоҥҥо сыһыана кэргэнниилэр сыһыаннарыттан уратылааҕыттан, быстаҕыттан оҕото кыра эрдэҕиттэн ыал, кэргэнниилэр олохторун, эр киһи майгынын уратыларын билбэт буола улаатар кыахтанар. Оҕотун дьолун, инники олоҕун, ыал буоларын туһунан саныыр дьахтар аҥардас сылдьан оҕолоноруттан туттунуо этэ.
Дмитриева евдокия николаевна
Дмитриева Евдокия Николаевна Хотугулуу-Илиҥҥи пэдэрээлнэй үнүбэрситиэтин бэрэпиэссэрэ, тыл үөрэҕин дуоктара, бэдэгиэкигэ билимин хандьыдаата
Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията
Факультеттара
Сыл аайы, Лечебнай факультетка 520 Педиатрическай факультетка 180 Стоматологическай факультетка 135 устудьуон үөрэххэ ылыллар. Академияҕа 52 кафедра үлэлиир.
Госпитальнай хирургия кафедрата. Салайааччы Б. Б. Капустин
Л.А. Попов аатынан Арыылаах орто оскуолата
Оскуола остуоруйата
1930с. БСК(б) КК-та "Булгуччулаах бүттүүн алын сүһүөх үөрэхтээһин туһунан" уурааҕы ылыммыта. 1932 с. оскуолаҕа үөрэтэр программалар саҥалыы оҥоһуллубуттара, саҥа үөрэх кинигэлэрэ бэчээттэммиттэрэ. Ити соругу толоруу Саха сирин уһук нэһилиэктэригэр иннилэригэр эмиэ турбута. 2-ч Дьаархан нэһилиэгэр (билиҥҥи Арыылаах нэһилиэгин сирэ-уота эмиэ киирэрэ) 1931-32 үөрэх сылыгар 2 бөлөхтөөх оскуола аһыллыбытын туһунан 1932 с. балаҕан ыйын 19 күнүгэр оскуола бастакы дириэктэрин Лазарев Афанасий Андреевич 1932-33 үөрэх сылынааҕы отчуотуттан биллэр. Оскуола бастакы дириэктэрэ - Лазарев А.А., бастакы учууталлар - Томская Е.И., Васильев А.Н. Оскуола бастакы дьиэтинэн Л.А. Попов аҕата Попов Андрей Николаевич күһүн отордуур сиригэр, Кулуһуннаах сыһыытын хоту эҥэригэр турбут дьиэтэ-уота буолбута. 1932 сыллаахха 145 оҕо үөрэнэн саҕалаабыт, ону таһынан оскуола учууталлара 33 улахан киһини ааҕарга, суруйарга үөрэппиттэрэ. 1933 сыллаахха оскуола алын сүһүөх оскуолата буолбута, дириэктэринэн Колесников Г.А. анаммыта. 1935-36 үөрэх сылын түмүгүнэн оҕо ахсаана 189 буолбута. 1939-40 үө.с. 5-с кылаас, 1940-41 үө.с. 6-с кылаас, 1942-43 үө.с. 7-с кылаас аһыллан ситэтэ суох орто оскуола буолбута. 1970-71 үө.с. орто оскуола буолбута.
Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Устуоруйата
Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета Арассыыйа илин өттүгэр мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин бастакы тэрилтэтэ. Төрүттэммит күнүнэн - 1919 с.алтынньы 27 күнэ ааҕыллар. 1930 сыллаахха Иркутскайдааҕы университетка мэдиссиинэ факультета буолан туран, сааһыары, Иркускайдааҕы мэдиссиинэ института буолан Наркомпростан Наркомздрав салайыытыгар киирбит. 1930 с.санитарно-гигиеническэй уонна рабочай факультеттар арыллыбыттар. 1931 с.мэдиссиинэ орто үөрэхтээх уонна үлэттэн арахсыбакка эрэ үрдүк үөрэхтэниэн баҕалаах дьоҥҥо киэһээҥүи факультет арыллыбыт. 1952 с. ИСМИгэ стоматологическай, 1982 с.педиатрическай факультеттар арыллыбыттар. 1992 с. АБ үрдүк үөрэҕин Госкомитета Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета диэн статуһу биэрбит.
ИГМУга 100-тэн тахса профессор уонна наука дуоктара, 298 - наука хандьыдаата, 1- АМНА акадьыамыга, 2 - АМНА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, уопсастыбаннай акадьыамыйалар 90-тан тахса чилиэннэрэ, 2 - АБ доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ, 2 - АБ үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ, 10 - Бурятия өрөспүүбүлүкэтин наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, 7 - БӨ үтүөлээх бырааһа, 1 - Иркутскай уобалас бочуоттаах олохтооҕо, 2 - Иркутскай куорат бочуоттаах олохтооҕо, 10 - судаарыстыбаннай, наассыйалыы бириэмийэ уонна губернатор бириэмийэтин лауреата үлэлииллэр.
Подойницын Иван Иванович
Подойницын Иван Иванович (төр. 1928) — Нуучча драматическай театырын директора. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Үгэстэргэ үөрэтии
Сахаларга соһуччу көрө түһээт үгэскэ үөрэниини быһаарар көөчүк диэн тыл баар. Оҕо ымсыырар, ыла сатыыр баҕа санаатыттан үгэс түргэнник үөскээн хааларын бу тыл биллэрэр. “Оҕоҕо биэрбэт эрээри көөчүктээмэ” диэн сахалар оҕону үөрэтэр этиилээхтэр. Көөчүктээн баран биэрбэтэххэ оҕо айманан, ытаан барыан сөп. Бу этии көөчүктэн оҕоҕо баҕа санаа түргэнник үөскээн олохсуйан хааларын биллэрэр.
Дьиэлэригэр арыгы иһэр уонна олоруттан оҕолоругар бэрсибэт төрөппүттэр арыгынан көөчүктээн оҕолорун арыгыһыт буолууга үтүрүйэллэрин, оннук үгэһи үөскэтэн кэбиһэллэрин билиэхтэрэ этэ. Оҕоҕо арыгы иһэр куһаҕан үгэһи үөскэппэт туһугар төрөппүттэр дьиэлэригэр арыгылыа суоҕа этилэр.
Үгэстэргэ үөрэтии ийэ куту үөскэтэринэн оҕону иитиигэ олус улахан оруолу ылар. Үчүгэй үгэстэрдээх киһи үчүгэй быһыылаах диэн ааттанар. Үгэстэргэ үөрэтии “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:
1. Аан дойду үрдүнэн тарҕаммыт киһи таҥаралар үчүгэй киһи буолууга ыҥыраллар. Үчүгэй үгэстэрдээх киһи, ол аата үчүгэй киһи таҥараланыы, ону үтүктэн үөрэнии үчүгэй киһи буолууну үөскэтэр. Оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэри иҥэрдэххэ, улаатан иһэн үчүгэй киһи буолууну ситиһэрэ түргэтиир.
Сукуев Семён Павлович
Олоҕун олуктара
2000 сыл сэтинньи 26 күнүттэн Муома улууһун баһылыгынан талыллыбыт.
Саха кэскилэ
«Саха кэскилэ» уопсастыбаҕа үлэлээн кэлин биллэр-көстөр дьон буолбуттара: Сэһэн Боло, бырааттыы В.А. уонна М.А. Кротовтар, И.Д. Новгородов, Г.А. Попов, Е.Д. Стрелов уо.д.а.
Саламаат
Саламаат диэн туустаах бурдуктан уонна арыыттан оҥоһуллубут ас буолар. Саламаат ыһыах остуолугар хайаан да баар буолуохтаах.
Оҕо өйүн-санаатын уратылара
Оҕо өйө-санаата сайдан иһиитэ улахан киһи өйүттэн-санаатыттан уратыларын билии иитии, үөрэтии таба суолунан салалларын хааччыйыа этэ. Ол уратылар манныктар:
Дьон оҥорор олус элбэх быһыыларыттан үчүгэй быһыылар элбэх өттүн ылаллар, онтон куһаҕаннар отой аҕыйахтар. Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары аан маҥнай оҕо арааран билэргэ, олору оҥорбокко үөрэннэҕинэ, элбэх үчүгэй быһыылары оҥорор киһи буола улаатарын төрөппүттэр арааран билэллэрэ үчүгэй, бэйэлэригэр туһалаах буолуо этэ. Ол иһин сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону иитэр үөрэҕэр “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этии туттуллар.
Эрмитаж
«Эрмита́ж» (1917 сыллаахха диэри — «Императорскай Эрмитаж»; 1964—1991 сс. — «Ленин уордьаннаах Судаарыстыбаннай Эрмитаж», билиҥҥи аата Судаарыстыбаннай Эрмитаж) — Санкт-Петербург баар ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба түмэлэ. 1764 сыллаахха тохсунньу 7 күнүгэр олохтоммут. Аан дойду саамай бөдөҥ уус-уран түмэллэриттэн биирдэстэрэ.
Komatsu
Komatsu (Коматсу), Дьоппуон биир улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ тутуу, лазернай уонна тутууга аналлаах техникалары оҥорор тэрилтэ. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Оҕо улахан киһиттэн уратыта
Оҕо улахан киһи буолбатах, улаатыар диэри оҕотунан сылдьар. Кыһыл оҕоттон кыра оҕо буолар, онтон улахан оҕоҕо кубулуйар, ол кэнниттэн биирдэ улахан киһи буолуу кэлэр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илигиттэн элбэхтик сыыһа-халты туттунуон, буруйу-сэмэни оҥорон кэбиһиэн сөп. Ол иһин оҕо сыыһа-халты тутуннаҕына төрөппүттэр эппиэккэ тардыллаллара сөп.
Егоров Николай Николаевич - Нукутта
1921 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр Сэргэй Эбэтэ сиргэ диэн Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кыра сааһыттан олоҥхону тойугу сэргээн истэ улаппыт. Аан бастаан Оҥхой ыһыаҕар 15 саастааҕар үҥкүү тылын эппит. Кырдьаҕас саастаах өттө биһирээн Тойон Айаҕы (чороону) көтөхтөрбүттэр. Үҥкүүһүт быһыытынан Бүлүү бөлөх улуустарыгар аата-суола киэҥник биллэрэ. Хас да төгүл Бүлүү түбэтин оһуокайдьыттарын күрэҕэр 1-2 миэстэлэри ылбыта. Ньурба улууһун хас да төгүллээх лауреата, С.А. Зверев-Кыыл Уолун аатынан бириис 4 төгүллээх хаһаайына.
Мааппа
Ис хоһооно
«Мааппа санаата туолбута. Айан киһитэ суолун булбута» диэн тылларынан киинэ түмүктэнэр.
627
627 сыл.
Toshiba
Салалтата — Минато, Токио.
Toyo Engineering Corporation
Mitsui Group бас билиитигэр киирэр.
Дмитрий Трофимович Шепилов
Олоҕун олуктара
1956 с. — 1957 с. КК ССКП Президиум членигэр кандидат.
Украина харыстабылын тэриллиитэ
Сүрүн саайта: https://ssu.gov.ua
Муттуххай Бороҥ
Олоҕун олуктара
2017 сыл балаҕан ыйыттан Үөһээ Бүлүү улууһун “Үөдүгэй нэһилиэгэ” муниципальнай тэриллии баһылыгынан талыллан үлэлээбитэ.
Сэтинньи ый 10 кунэ
Үс төгүрүк сыл буолла нуучча Дьоппуону кытта бэрт куһаганнык түргэнник кыаттарбыттара.
Locksmith Animation
Салалтата — Лондон.
Киһи буолууга иитии, үөрэтии
Сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһуу, “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи оҕо улаатыар, үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран билэн олоҕор туһаныар диэри тутуһа сылдьара эрэйиллэр. Бу үөрэх оҕо өйө-санаата аһара баран куһаҕан санааларынан, куһаҕаны оҥоро сатааһынынан туолан хааларыттан быыһыыр, оҕону харыстыыр аналлаах.
Көмөлөһүү
Оҕо кыра эрдэҕинэ көмөлөһүү, тугу оҥорорун көрдөрөн биэрии, бэйэни үтүгүннэрэн иһии ону-маны оҥоро үөрэнэригэр туһата олус улахан. Кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэрэ үтүгүннэрэн үөрэргэ үөрэппэтэх оҕолорун майгына аһара кытаанах буолан хаалыан сөп.
Баҕа санааны толоруу уратылара
Ыра санаа христианскай православнай таҥара үөрэҕэр Ырай диэн ааттанан сылдьар. Бу Ырайга, баҕа санаатын дойдутугар киһи өллөҕүнэ өйө-санаата тиийэр диэн православнай таҥара үөрэҕэ дьону билигин да албынныыра уларыйа илик.
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии
Айыыны оҥорор киһи сиэри тутуспат, аһара барар, элбэхтик сыыһа-халты туттунар киһи буоларын арааран билии эрэйиллэр. Оҕо улаатан иһэн дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро охсоору, урутаан түһээри өссө элбэх сыыһа-халты туттунууну оҥорор кыахтанар. Ол иһин “Айыы үөрэҕэ” оҕону үөрэтиигэ сөп түбэспэтэ быһаарыллан тахсар.
Үлэһит киһи барыта-бары тиийбэтиттэн тугу барытын кэмнээн туһанарга, ыскайдаабакка, харыстыырга иитэр, элбэхтик үлэлииргэ үөрэтэр. Үлэһит дьон оҕолоро көйгө буола иитиллэллэрэ элбэх. Оҕо барыга-бары баҕара саныыра кыайан туолбатыттан олоххо ситиһэр сыаллаах, үчүгэйгэ, тупсууга ыҥырар баҕа санаалаах буола улаатар кыахтанара, улаатан баран ситиһиини оҥороругар тириэрдэр.
Олоххо дьадаҥы, үлэһит дьон оҕолоро оҥорор ситиһиилэрэ баай дьоҥҥо тэҥнээтэххэ быдан үрдүк. Ол иһин кэлэр көлүөнэлэрэ сайдан, элбээн иһэллэр. Үлэһит дьон оҕолоро элбэх ситиһиилэри оҥорор кыахтара олоҕу олорон, сааһыран истэхтэринэ эбиллэн иһэр уратылаах. Ол барыта кыра эрдэхтэринэ үөскээбит баҕа санааларын улаатан баран толороллоруттан буолар. Бииртэн биир сөп түбэһэр дьарыгы булан дьарыктанан, үлэлээн, оҥорон, тутан иһэр кыахтаахтара олохторун устата сайдыыны, тупсууну ситиһэллэригэр тириэрдэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн тугу барытын аһынарга, харыстыырга, көмүскүүргэ иитилиннэҕинэ, ийэ кута оннук өйгө-санааҕа иитиллэн үйэтин тухары дьайа сылдьар. Ыскайдаабат, алдьаппат, харыстыыр, аһыныгас киһи буола улаатар кыахтанар.
Оҕо баҕа санаата
Оҕо улаатан иһэн утуйа сытан аһара мөхсүбэтин туһугар лаппа олорор буолуор диэри хам суулаан утута үөрэтэр туһалааҕа итинник дакаастанар. Кыһыл оҕо эрдэттэн аһара хамсана үөрэнэрэ утуйа сытан мөхсөрүн элбэтэриттэн элбэх эбии үлэни, эрэйи үөскэтэр.
“Оо, улаата охсубут киһи” диэн бары оҕолор баҕа санаалара. Улаата охсоору бары ыксыыллар. Оҕо төһө улаатарын хас күн аайы сүрэҕэлдьээбэккэ эрэ кээмэйдэнэ сылдьыан сөп. Улаатан эрэр уолаттар улахан дьону үтүктэр санааларыттан табаах тардаллар, арыгы иһэн боруобалыыллар. Боруобалыы оонньуу сылдьан араас дьаллыктарга ылларан кэбиһэллэрэ элбэх. Бу кэмҥэ тарҕанан эрэр наркотик улахан кутталы үөскэтэр буолла.
Оҕо улаатарын олус диэн кэтэһэр. Киниэхэ биир да күн олус уһун кэмҥэ киирсэр, онтон сыл ааһыыта, сайын эргийэн кэлиитэ кыайан кэмнэммэт уһуҥҥа киирсэр мээрэйдэр буолаллар.
Оҕону атаахтаппат буолуу диэн аһара баран көрдүүрүн, төрөппүттэринэн ол-бу баҕа санаатын толотторо сатыырын суох оҥоруу ааттанар. Оҕо ону-маны баҕаран, көрдөөн иһэрин толоро охсубат буолуу, бу баҕа санаатын бэйэтэ оҥорон ситиһэригэр үөрэтии, күһэйии, ол аата баҕа санааны оҕоҕо үөскэтии уонна ону бэйэтэ оҥоро-тута үөрэнэригэр көмөлөһүү эрэйиллэр. “Кэтэс”, “тиэтэйимэ”, “улааттаххына” диэн этиилэр оҕо кэтэһэриттэн, өйүгэр-санаатыгар оҥорон көрөрүттэн үөскээбит баҕа санаата түргэнник үгэс буоларыгар көмөлөһөллөр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн баҕа санаа эмиэ икки аҥы арахсар:
Лабыкталар
Лабыкталар (Lichenes) - Кэрэхсэбиллээх организмнар бөлөхтөрө, лабыкталары үөрэтэр үөрэх - лихенология. Кинилэр икки араас тыынар тыыннах холбоһууларыттан тахсыбыттар биирэ тэллэй - микобионт дэҥэр, иккиһэ салахай - фотобионт диэн. Микобионт "таллом"(лабыкталар эттиктэрэ) сүрүн чааһа буолар, ол быыһыгар салахайдар килиэккэлэрэ бааллар. Барыта 26 тыһыынча кэриҥэ көрүҥ киирэр. Саха сиригэр саамай биллэр Cladonia rangiferina Hoffm диэн лабыкта буолар, кини табалар сүрүн астара буолар.
Драхма (Греция харчыта)
2002 сыл тохсунньу 1 күнүгэр драхма евронан солбуллубута. Официальнай куурса 1 евро = 340,75 драхма этэ.
Майгы уратылара
Киһи тугу үчүгэй диэн быһаарара олорор олоҕуттан олус улахан тутулуктаах уонна бэйэтигэр туһалаах, барыстаах барыта үчүгэйинэн ааҕыллар. Билигин биһиэхэ баай уонна дьадаҥы диэн дьон арахсыылара үөскээбиттэрин кэнниттэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы баайтан уонна дьадаҥыттан улахан тутулуктааҕа биллэр. Баай киһи Канарскай арыыларга баран сынньаннаҕына уонна Испанияҕа коттедж ылыннаҕына санаата туолан үчүгэй диэн сананар, онтон дьадаҥы киһи пиэнсийэтин ыллаҕына үөрүүтэ улаатыан сөп. Баай-мал элбэҕиттэн өй-санаа арахсыытын дьайыыта улаханын билинэн оҕолорго хайдах баарынан тириэрдии эрэйиллэр.
Оҕо улаатыар, киһи буолууну ситиһиэр диэри буор, ийэ, салгын куттара сайдан, иҥэн олохсуйаллар, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн олоҕор таба туһанар кыахтанар. Буор кут сайдыыта үөрүйэхтэри, ийэ кут сайдыыта үгэстэри үөскэтэр, онтон салгын кут үөрэҕи билииттэн сайдар.
Улахан киһи иитиллибит, сайдыбыт ийэ куттаах. Бу киһи ханнык баҕарар быһыыны оҥороругар ийэ кутугар, ис санаатыгар тэҥнээн көрөр, сыаналыыр кыахтаах. Ол иһин сыыһаны-халтыны, куһаҕан быһыыны оҥорбот кыаҕа улаатар.
Элбэх оҕолоох ыаллар
3. Биир оҕо таҥныбыт таҥаһын үс оҕо таҥнан улаатар.
Оҕону киһилии быһыылаах буолууга, үлэлии үөрэниигэ иитиигэ, үөрэтиигэ элбэх оҕолоох ыал улахан барыстаахтар. (1,46).
Федотов Руслан Еремеевич
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
• Cаха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. (2011 г.)
• Cаха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна. (2011 с.).
• Амма улууһун Ытык киһитэ. (2011 с.).
Эбии маны көр
15. Докторова, А. В. Руслан Федотовка — Президент бириэмийэтэ [Дьокуускай куоракка СР предпринимателлэрин форума ыытылынна] // Эркээйи. — 2012. — Алтынньы 10 күнэ. — С. 1.
16. Потоцкая, Е. Е. Руслан Федотов көмөтүнэн кырачаан Ангелина Москваҕа эмтэнэр : [предприниматель Руслан Федотов СР Президенэ Егор Борисов бириэмийэтин Амма Чакырын Ангелина Шепелеваҕа анаата] / Е. Е. Потоцкая // Саха сирэ. — 2012. — Алтынньы 20 күнэ. — С. 3.
31. Чурапчыга «Эргиэн киинин» аһыахпын баҕарабын : [Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии / Иван Пономарев суруйда] // Кыым. — 2015. — Сэтинньи 25 күнэ. — С. 31.
40. Бубякина, Н. Е. Саҥа эргиэн киинэ аанын тэлэччи аста [Р. Е. Федотов саппаас чаас атыылыыр маҕаһыынын саҥардан аста] // Амма олоҕо. — 2016. — Балаҕан ыйын 6 күнэ. — С. 2.
45. Пятерка лучших предпринимателей / Ходулова Ю. В. // Якутия. — 2018. — 15 февраля. — С. 16-17.
9. «Байылыат» саҥа хаһаайыннанна : [«Туймаада-Лизинг» ААО «Байылыат» тэрилтэтин хаһаайынын Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии // Саха сирэ. — 2014. — Олунньу 19 күнэ. — С. 2.
20. Дьөһөгөй Үрдэлэ : [урбаанньыт Руслан Федотовы кытта кэпсэтии / Х. Евстафьева суруйда] // Кыым. — 2017. — Атырдьах ыйын 10 күнэ. — С. 30.
Яковлев Юрий Петрович
Олоҕун олуктара
Ю. П. Яковлев Дьокуускайга олорор.
Көнө
Көнө диэн евклид геометриятын фундаментальнай өйдөбүллэриттэн биирдэстэрэ. Геометрия систиэмэлиир изложениятын тиһигин быспакка суруллар (биллибэт) өйдөбүллэртэн биирдэстэрэ ылыллар, кинилэр свойствалара уонна атын өйдөбүллэри кытта ситимнээх (холобур, туочукалар уонна плоскость) геометрия аксиоматынан быһаарыллар.
Көнө, төгүрүгү кытта тэҥҥэ былыргы геометрическай фигуралар ахсааннарыгар киирэр. Античнай геометрдар бу икки кривойу «эҥкилэ суох» диэн аахсыбыттара, онон циркул уонна линейка көмөтүнэн тутуулары эрэ билбиттэрэ. Евклид линияны «кэтитэ суох уһун» диэн суруйбута, уонна «туочукаларыгар барытыгар тэҥнии сытар».
Көнө евклид геометриятыгар свойствалара
Быһаччы хайысхата-алгебраическай кривой-координатура декарт систематыгар бастакы степеннээх тэҥнэбил (линейнэй тэҥнэбил).
Босиков Василий Афанасьевич
Олоҕун олуктара
Үс сүүстэн тахса ыстатыйа уонна 8 кинигэ ааптара.
Чоп
Дельта-пуунсуйа.
Индо-Европа былыргы тыла
Индо-Европа былыргы тыла (Праиндоевропе́йский язы́к) — Ииндийэ уонна Европа тылларын кэргэнигэр киирэр тыллар өбүгэ тыллара, сабаҕалаан көрөн лингвистэр оҥорбут тыллара. Билигин тарҕаммыт санаа быһыытынан Индо-Европа былыргы тылынан саҥарар дьон Волга уонна Хара байҕал истиэптэригэр олорбуттар. Макрокомпаративистыы элбэх сабаҕалааһынынан, атын тыллары кытта генетикалыы ситимнээх.
Саламат
Бу ордук судургу рэсиэп, ол да иннээгэр дьоннор ону маны эбиллэллэр: кыыл тылын ; быары : килиэпи ; балыгы о.д.а.
Оҕо үтүктэр киһитэ - Киһи таҥара
Оҕо улаатан истэҕинэ киһи оҥорор бары быһыыларын барыларын үчүгэйдик, тупсаҕайдык, ис киирбэхтик оҥорорго дьулуһуутуттан уонна төрөппүттэр оҕолоро куһаҕан быһыылары оҥорбокко, үчүгэй эрэ быһыылары оҥорор киһи буоларыгар баҕа санаалара холбоһуу-ларыттан үчүгэй киһи буолуу өйө-санаата үөскээн сайдыбыт. Үчүгэй быһыылары оҥорор олус үчүгэй киһи Христос таҥара ити курдук үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕарар өй-санаа дьоҥҥо мунньустуутуттан, элбээһиниттэн, хас биирдии киһиэхэ баарыттан үөскээбит.
Өй-санаа аһара барар уратылаах. Сиэр диэн өй-санаа хааччаҕа киһи буолуу үөрэҕэ өссө сайда илигинэ үөскээбит. Саха дьоно сиэри кэспэккэ, аһара барбакка, көрсүөтүк, сэмэйдик, үлэлээн-хамсаан, оҥорон-тутан, элбэх оҕолонон-урууланан киһи быһыылаахтык биирдэ бэриллэр олохторун олоруохтарын баҕараллар. Ол аата киһи буолуу, киһилии быһыыланыы оҕо ситиһэ сатыыр баҕа санаата, биһиги олохпут сыала буолар.
Былыргы хараҥа кэмҥэ таҥара үөрэҕэр күүстэринэн эбэтэр араас манньаны мэҥиэлээн киллэрэ сатыыр эбиттэр, онтон билигин дьон өйө-санаата сайдан, үөрэх, билии эбиллибит кэмигэр төрөппүттэр оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр үтүөнү баҕарар, киһи быһыылаах буола улааталларыгар баҕа санаалара эрэ таҥара үөрэҕэ тарҕаныытыгар уонна кытаанахтык тутуһулларыгар тириэрдэр кыахтаах. Төрөппүттэр оҕолорун туһугар, кинилэр өйдөрө-санаалара туруктаах, киһи быһыылаах буоларын иһин биһиги, сахалар таҥарабыт үөрэҕин бэйэлэрэ тутуһан уонна оҕолорун тутуһарга үөрэттэхтэринэ эрэ, бу аймахтар салгыы сайдар кыахтаналлар.
Хас биирдии ыаллар, аймахтар сайдан, элбээн иһиилэриттэн омук сайдан, ахсаана эбиллэн иһэр кыахтанар. Оҕо өйө-санаата туруктаныытын биһиги, сахалар таҥарабыт үөрэҕэ төрүттүүрүн таба өйдөөн туһаннахпытына эрэ омукпут салгыы сайдар кыаҕын улаатыннарыахпыт.
Семенникова Варвара Константиновна
Олоҕун олуктара
Анаабыр улууһун киинигэр Сааскылаахха олорбута.
Money, Money, Money
История
Ырыа Бельгия, Франция, Нидерланды, Арҕаа Германия, Мексика уонна Саҥа Зеландия чартарыгар бастакы миэстэлэри ылаталаабыта, ону кытары Норвегияҕа, Ирландияҕа, Швейцарияҕа, Австрияҕа уонна Улуу Британияҕа бастыҥ үс ырыа ахсааныгар киирбитэ.
Оҕо саҥарар
“Оҕо саҥатын үтүктүбэт баҕайы” диэн эбэбит этэрэ. Оҕо саҥата ханнан хаалар диирэ. Оҕо саҥатын улахан киһи үтүктэриттэн саҥата куһаҕаннык иһиллэриттэн хомойон уонна сөбүлээбэтилэр диэн саҥарарын тохтотон кэбиһиэн сөп. Оҕо бэйэтэ араас саҥалары саҥаран аан бастаан күөмэйин эрчийэрэ быстан хаалан кыайан саҥарбакка, хойутаан тылланыан сөп.
Экю (манньыат)
Үрүҥ көмүс экю
1641  сыллаахха, талерга маарынныыр, бастакы үрүҥ көмүс экю (ecu d’argent, ecu blanc) тахсыбыта, напоминающий талер.
Оҕо саҥарар
“Элбэхтик ытаатаҕына ырыаһыт буолуо” диэн этии баарын билигин туттубаппыт. Ытааһын оҕо күөмэйин эрчийэрэ чахчы. “Оҕо ытаан-ытаан киһи буолар” диэн этии эмиэ баар. Оҕо ытыырын быһаарыы эмиэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэстэҕинэ, хайа да өттүгэр аһара барбатаҕына эрэ табыллар. Ол курдук бопторуор диэри ытааһына туох да үчүгэйи аҕалбат.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Аан маҥнайгы саҥарар тылларын оҕо өйдөөн хаалан иһэр, хос-хос этэн хатылыыр кыахтанар. Оҕо сахалыы саҥарарын ийэлэр, эбэлэр төрүттүүллэр. Омук тыла баар буолара, уларыйбата дьахталлартан ордук улахан тутулуктаах. Ол иһин ийэлэр оҕо саҥа саҥаран эрдэҕинэ бэйэлэрин ийэ диэн, онтон оҕо аҕатын аҕа, эбэтин эбэ, эһэтин эһэ диэн ааттатан саҥарда үөрэтэллэрэ эрэйиллэр.
Экю (манньыат)
Үрүҥ көмүс экю
XVIII үйэ саҥатыгар экю саҥа көрүҥэ (үс коруоналаах) тахсыбыта, ыйааһына 30,6 г (манньыат диаметра — 41 мм). Экю-аҥара, 1/4 экю, 1/10 экю уонна 1/20 экю баар. Хойут экю ыйааһына уонна көрүҥнэрэ уларыйбыттара.
Судургу чыыһыла
Судургу тиэстэ
Боростуойга бэрэбиэркэ урукку алгоритмата икки категорияҕа араарыллыан сөп: дьиҥнээх тестэр уонна судургутук тестэр. Дьиҥнээх тест суоттааһын түмүгэ куруук судургутук эбэтэр ахсаан састаабыгар киирэрэ буолар. Бука, тестирование тестирования показывается только число с некоторой. Тест толору астыыр, ол гынан баран, састааптарынан буолар псевдонопостар диэн ааттыыллар. Маннык чыыһылалар холобурдарыттан биирдэстэринэн Байкал ахсаанын элбэтии буолар.
Төрөппүт - оҕо таҥарата
Оҕо барыта улаата охсон, улахан киһи буола сатыыр баҕа санаата салгыы сайдыытыттан үчүгэй киһи буолуу баҕа санаата хас биирдии киһиэхэ үөскүүр. Ол иһин үчүгэй киһи буолуу баҕа санаата дьоҥҥо барыларыгар баарынан улахан киһи таҥаралар үөскээбиттэр. Арай хас биирдии омуктар тус-туспа санааларыттан, бэйэлэрин уратыларыттан тутулуктанан улахан таҥаралар атын атын киһи аатынан ааттаммыттар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ үөскээбит баҕа санаатын ситиһиигэ туох баар күүһүн, үлэлии үөрэммитин, билиитин, саҥаны айыытын барытын туһаннаҕына, олоҕо тупсуутун бэйэтэ ситиһиэн сөп. Сигарета атыылааһыныттан саҕалаан миллионер буолбут дьон бааллар.
Киһиэхэ үчүгэй киһи буолар баҕа санааны сахалыы таҥара үөрэҕэ иҥэрэр. Киһи быһыылаах буолууга кыра эрдэҕиттэн үөрэнэн хаалбыт оҕо, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорунан, куһаҕан быһыылары оҥороро аҕыйыыр. Онтон киһилии быһыыланыыга, киһи быһыытыгар үөрэтиллибэтэх, атаахтыы, маанылана сылдьыбыт, “куһаҕан иитиилээх” оҕо ону-маны, саҥаны айыылары оҥоро сатыыра элбэҕиттэн, сыыһа-халты туттунарыттан, куһаҕан быһыылары оҥороро элбээн хаалыан сөп.
Оҕо батыһар, үтүктэр киһитэ – төрөппүтэ. Төрөппүтүн көрөн, үтүктэн улаатар, өйө-санаата сайдар. Батыһар, үтүктэр киһитэ оҕо ийэ, аҕа таҥаратыгар кубулуйуохтарын сөп.
Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки олоҥхо
Үктүөлээтэр диэн өҕүллүбэт,
Уолан диэн симэлийэр уулаах,
Өлөн диэн көҕүрүүр киһилээх,
Үрүт өттүгэр үөскээбиттэрэ эбитэ үһү
Биэс уоннааҕыттан
Дьулусханнаах дьулуо
Ол арҕаа өттүн диэки
Үрэх таҥнары
отунан киэргэммит,
Отунан кунустаммыт
Ньургуһун отунан тупсубут,
Күөх сир симэҕинэн сиппит,
Одуулаан көрдөххө-
Тоҕус үөрдээх
Сиэллээх кутуругун
Ааттаах ат кутуругун
Онтон бу сис
Эбитэй диэтэххэ-
Дьэ саманнык дьон
Эргитэ баттаан көрдөххө-
Сул маһынан
Адыылаан көрдөххө-
Иҥиннэрэн иитиллибит эбит,
Тиһэ үтэн
Үрүҥ көмүс сөргүөхтээх,
Кыһыл көмүс хатырыктааҕын
Хара күлүктээҕинэн
Ойон көстөр күннээх
Сүрүккэтэй!
"Былыргы дьон
Сэргэ төрдүгэр диэри
буолуо дуо,
Доҕордоспут доҕоруттан
Көй кииммиттэн
Өрө иэнигийэн таҕыста,
Аай-аайбын!
Көтөҕүллэр күн
Сиэбитинэн бардылар.
Кудурҕаннаах далан
Аалсан олордулар,
Кэнчиэрэ киһитин,
Ырчат оҕотун мунньан
Тэрилтэлээх
Кэккэлээбиттэр;
Оҥостубуттарай?
Угуйталаан аҕаланнар
Ойноон-күлэн
Чиэрэс ийэ ууһун кытта
Дэбилгэ маҥан
Дьэ, биирдэрэ
Икки эһэ лэпсэни
Ат сүлдьүүлээх сүрэҕин
Дьэ, ирдьэ баран
Үүт маҥан таҥастаах,
Буор күрүн
Туох баар үбүн сэбин
Хаалыа да буоллар
Мин онно бараммын эмиэ
Сүрүн-кэбин
Көтүттэрдилэр.
Дьахтарын ылан олорто.
Оҥостон баран
Дьэ, бу түһэн баран
Дьэ, дьиэ иһигэр
Оту аҥаарыччы
Аас тэллэҕи
Үктэтэн туруораннар
Таһардьа саһан тахсаннар
Батастара
Хайҕах хара быарбын
-" Дьэ, бу
Бу хоһооно маннык:
Кыараҕастаах буолларгын
Истэрим,
Дьэ,  кини субугурдук
Чаллах хахыйаҕы
Кырбаһан кыһылаһан иһэн
Биир хамыйах
Эһиилги дьыл
Сүрүн тойон
Түүлээх ох кынан
Тардыһар мас оҥордулар;
Эбириэнтэй-хотун диэн ийэлээх,
Хойут ол эрээри
Икки кулгааҕын тыаһа
Түөһүн быһаҕаһынан
Сир Сибиир ийэҕэ
Харыстаныам суоҕа,
Санаабыт санаабын
Түҥнэри көрдүн,
диэннэр тэрийбиттэр:
Онтон бэйэтэ
-"Эчиэйэ, эчиэйэ диибин да!
Кэтэҕэрииҥҥитинэн
Көлбөҕүн күрүлэччи
Көрдөһөн эрэбин!
Хатан харах
Харыйа саҕа субурҕан
Киһини төбөтүн сиигинэн
Муос тайах аналлаах
Кэбистэҕиҥ бу дуо,
Ол үрдүнэн
Эрдэхпиттэн
Билиги дьоннорго баран
Дьулуонтай-бэргэн диэн
Туойукаан туойуутун
Бэт үчүгэйдик
Олордохторуна -
Отут болгуо чээрэтэ
Дьэ, эн бара тур
Бэйэҥ ат тиийиэҕинэн
Тэлгэһэҕэр киирдим...
Бар дьонум
Күөх далай уута
Истиминэҕин
Сырдьарын курдук
Үрүҥ Айыы тойон
Олохтообута:
"Эйиэхэ оҥоруулаах!" диэн...
Онтон арчыгый оҕоҥ
Бу дойдуттан
Аатыҥ кимий?
Сахаттан
Байтаһын ынах
Сырылаччы сыллаан ылла,
Туналҕаннаах ньууруттан
Биэс хос бичиктээх
Биллириккэ кистэнэн
Төрдүбүн төргүөтэргин,
Халдьыккыттан ыла
Хара тыа маһа
Дайҕа баһын
Бу кубаҕай кутуругар
Онтон кыыс дьахтар
Бэйэтэ бэйэтинэн
Бэйбэлдьин-куо диэн үһү.
Ыар тылы
Киһини оҥойон турар
Саҥара-иҥэрэ
Албан алкыйан,
Аты баайан кэбистилэр ;
Үрдүк аатыҥ кимий?
Көрөҕүөт?
Оһоҕоһуттан
Сабыантай-баай-хотун
Алаастаах дьоммут.
Төлөөнө
Саһан үөскээбит
Айталыын-куо тугу да
Көрө түстэҕинэ -
Хара суора буолбут
Эр тойон аҕаларын
Адырыыннаах аартыккын
Түөнэ-Моҥол-тойон икки
Бэт бухатыыр
Оронуттан
У-у-уой, нойоон!
Мийигин кыайарын кыайдыҥ,
Мин буолабын,
Санааларынан дьалкыйан
Харахааҥҥа.
Күрүлэччи-барылаччы
Урукуттан мэккиһэн
Иэрэгэй маҥан халлаан
Дириҥ оҥкучаҕы
Күннээх таҥараҕа
Үрүҥ Уолан иккиттэн
Кэй чуор кулгааххытынан
Истэ сэҥээриҥитий,
Дьэ, онтон буоллаҕына -
Таба түстүн,
Хоҥнорбот
Бу маны аһара көтөн
Тэлгэтэн кэбистилэр,
Баарыма дьиэ бахсытынан
Оботто уган кулу,
Биэс тарбахпар
Иһигэр үс сүүмэх
Көрчүйэн үөскээбит
Сүрэҕэ көптө,
Көхсө куоста,
Үстээҕиттэн
Хааланан хаалла.
Субугурдук эттэ:
Хара тыа хатан
Иһин түгэҕиттэн
Оҕонньорум оҕотоо!
Тахсан мөҥүстэҕэ
Иҥнэрин хаана
Иэдэйбитинэн бардылар...
Сабантай-баай-хотун
Дьэ, эйигин -
Хабарҕабытыттан
Киһи буолуохпутуй?
Истэн чинчийэ
Диэн баран тахсан
Маныга бу кыыс оҕо
Тимир Арсаанай бухатыыры
Анарааҥы дьон
Хара тыа кыыла
боруостаатаҕыҥ дуо?"-
Баһымньы-баатыр икки
Бэтэр мин
Субуллан түһэн
Бэйбэлдьин-куону
Эн кинилэргэ
Тиһэх сүөһү сүллүүлээх
Айыллан түстэхпинэ -
Уон адаар
Хонноҕун быттыгын аннынан
Көмүс бэйэлээхпиттэн
Кэллэҕим...
Бу айыы оҕуругунан
Эрэбэччилээн бараммын
Суулааннар,
Киллэрдилэр,
Маһы тырыыҥкалааннар,
Биир эр бэрдэ
Туттаран кэбистэ.
Тэгэс тиэстибит,
Кырдьык санааҥ
Дьэ, бу төрүөбүт
Бу манан барахта
диэммин, -
-"Чиэ, хайа көстөр
Үрүҥ айыыбыт
Айаннатан дьалкытан истэ.
Баай Харахааҥҥа.
Сулуугун сулбуччу биэриэм!"
Күн эдьикэйиэм!
Хайа күүскүнэн
Бу оҕолоругар
Сүһүөхтээх бэйэбит
Ыйыллан түспүппүт,
Ону алҕаһаабыт
Кэтэ кэрдиитэ эт!"
Тэҥнээминэ хааллылар.
Ханаҕыркаан оҥорбуттар,
Сэргэ оҥорон
Тохтоон хорус кына
Отто кэллим" диэн баран
Бааралаһан үөскээбит
Иккиэн эт илиилэринэн
Кыһыгыратта.
Доҕолоҥ атахтаммыт,
Сүүрүк манна сырсыбыт,
Барбаппын диэн этиэхпин
Чахчалаах аналлаах
Ойнообутунан бардылар.
Сөблүүбүн -
Саҥарыаххытын саҥардыгыт!
Мин ыйар
Сиһин баратан
Бу баран
Дьэ, төлөн охсубут
Туун тулаайах хаалла,
Сулбуччу биэриэхпит...
- дэһистилэр.
Кэпсэттилэр,
Бэримдьитэ тугуй,
Бүлгүннээхтэн мөлтүөмэҥ,
Обуйукаан уоскуттан
Икки хараҕалаах муос тайаҕын
Харахпар көрдөрүмэ,
Эт этэ
Түһэн тиийэн кэллэ да
Төһө киһилэри сүөһүлэри