cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Полигамия
Полигамия - биологияҕа биир тыһы хас да атыыры кытта (полиандрия), эбэтэр биир атыыр хас да тыһыны кытта (полигиния) куоппаһырыыта.
1248
1248 сыл.
Полигиния
Полигиния - полигамия көрүҥэ, биир атыыр хас да тыһыны кытта куоппаһырыыта.
Үрүҥ тумустаах куоҕас
Саха сирин уонна Арассыыйа Кыһыл кинигэлэригэр, иккиэннэригэр III хаттыгаска, киирэр.
Никольскай нэһилиэк (Нам улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 373 киһи (2007 сыл).
Зверева Наталия Ивановна
Биографията
Кини ыстатыйалара “Эксперт” сурунаалга, “Ведомости” уонна “Частный корреспондент” хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ. Кини Дмитрий Медведев уонна миниистирдэр кэбиниэттэрэ кыттыылаах урбаанньыттар улахан көрсүһүүлэригэр кыттыбыта. Үгүс наҕараада хаһаайына.
Филопатрия
Филопатрия - көтөрдөр биир сиргэ "баайыллыылара", онно кэлэн уйа туттан ууһааһыннара. Сорох көтөрдөр куруук биир сиргэ кэлэн эргэ уйаларыгар сымыыттыыллар.
1249
Туох буолбута
Биргер финнары утары сэриитэ. Сорох сирдэрин былдьааһына.
121
121 сыл.
Сурулаа үгүрүө
Сурулаа үгүрүө (, Азиатский бекас) — Үгүрүөлэр уустарыгар киирэр кырачаан көтөр.
Ил Дархан судаарыстыбаннай наҕараадаҕа хамыыһыйата
Хамыыһыйаҕа муниципалитеттан наҕараадаҕа түһэрии киирдэҕинэ икки ый иһигэр үөрэтэн наҕараадаланар киһиэхэ наҕараада сөп түбэһэрин туһунан уопсастыбаннай сыанабыл биэрэр, наҕараадалыыр туһунан эбэтэр наҕараадалыыртан батынар туһунан докумуоннары бэлэмниир, ол кэнниттэн үс хонук иһигэр Ил Дархаҥҥа киллэрэр. Хамыыһыйа судаарыстыбаннай наҕараада көрүҥүн уларытар эбэтэр төрүөтүн ыйан туран биэрэртэн батынар кыахтаах. Тиһэх быһаарыыны Ил Дархан ылынар. Ыйаах илии баттаммытын кэннэ 14 хонук иһигэр бэчээккэ таһаарыллар.
Эхирииттэр
Устуоруйата
Эхирииттэр Өлүөнэ баһыгар уонна Куда (Худэ) өрүс орто тардыытыгар олорбуттара. Кэлин Байкаалга көспүттэр. Эхириит бииһигэр 8 уус киирэр этэ — абзай, баяндай, бура, олзойтон, һэнгэлдэр, шоно, нэхэлэй.
Жале Афифе
Карьера
Афифа аҕата туох да кэскилэ суох диэн кыыһа тыйаатыр артыыһа буолуон баҕарбат этэ. Ол гынан баран, Афифа аҕатын тылын истибэккэ дьиэтиттэн күрүүр уонна саҥаттан тэриллибит консерваторияҕа (осман. Darülbedayi‎) стажерунан киирэр. Ол саҕана консерваторияҕа мусульман дьахталларын артыыс идэтигэр үөрэтэр куурус аһыллыбыта. Быһааран эттэххэ, ол бэлэмнэнэн тахсыбыт артыыстар дьахталлар эрэ иннилэригэр оонньуур бырааптаахтара.
Старостин Егор Егорович - Тоҕурууса
1924-25 сс. «Тоҥустар бастаанньаларын» Саха АССР бырабыыталыстыбатын кытта тупсуһуннарыыга – амнистияҕа активнай кыттыыны ылбыт. Хомуньуус баартыйаҕа киирбит. ЯЦИК чилиэнэ буолбут. Саха АССР салалтатын итэҕэлин толору ылбыт.
Куһаҕан диэн тугуй
Бука бары үчүгэй быһыылаах, үчүгэйи эрэ оҥорор дьон буолуохтарын баҕараллар уонна куһаҕан диэн баарын биллэхтэринэ эрэ үчүгэй диэн туспа араарыллан быһаарылларын, биллэн кэлэрин умналлар. Дьон оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыылларыгар бары баҕараллар. Бу баҕа санаа туоларын туһугар, куһаҕан быһыылар диэннэри үчүгэйдэртэн туспа арааран билэргэ, олору маннык тус-туспа көрүҥнэргэ араарыы туһалыыр:
Бу араарыыларбытын арыыйда дириҥник ырытыахпыт:
2. Билиҥҥи кэмҥэ эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара элбээһинэ үгүстүк саҥаны айаары, урут билбэттэрин, дьон оҥорботторун, айыыны оҥоро охсоору, тиэтэйэн-саарайан, сыыһа-халты туттуналларыттан үөскүүр куһаҕан быһыылар буолаллар. Ханнык эрэ тиэхиникэҕэ олордохторуна хайаан да олус түргэнник айаннаатахтарына эрэ табыллара дэҥҥэ, оһолго түбэһэллэрин элбэтэр. Дьон оҥорбот быһыылара барылара кэриэтэ куһаҕан быһыылар буолалларын эдэрдэр билбэттэриттэн, аны олору оҥорон кэбиһэн куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.
Таас бас
Ойуулааһын
Көннөрү таас бастан Сибиир таас баһа маннык уратылардаах: өрөҕөтүн лаапчааннара эмэһэтин үүтүгэр тиийэллэр, ол лаапчааныгар туора хараҥа сурааһыннара суох. Этэ-сиинэ уһун. Төбөтүн, көхсүн, ойоҕоһун тириитэ хойуу уҥуох инньэлэрдээх. Өҥө бороҥ, кыра хараҥа эбирдэрдээх. Лаапчааннара туора хараҥа сурааһыннардаахтар. Төбөтө саллаҕар, төбөтүн кэтитэ үрдүгүнээҕэр арыый кыра. Айаҕа улахан. Тиистэрэ бытархайдар. Хараҕа кыра, бэйэ-бэйэтиттэн тэйиччилэр. Көхсүн лаапчааннара силлиһэ сылдьаллар.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Васильев Василий Егорович - Харысхал
Кинигэлэрэ
•	Повесть о вечной любви - Якутск: Сахапечать, 2017 (Библиотека "Полярки". 2017, N 6)
123
123 сыл.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
Өссө маны көр
Глава 4. порядок вручения государственных наград Статья 15. Должностные лица, полномочные вручать государственные награды Добавить комментарий0 Государственные награды вручает Глава Республики Саха (Якутия) или от его имени Председатель Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия), его заместители; Председатель Правительства Республики Саха (Якутия), его заместители; руководители министерств, государственных комитетов, иных органов государственной власти Республики Саха (Якутия); постоянные представители Главы Республики Саха (Якутия); главы муниципальных районов, городских округов Республики Саха (Якутия). Статья 16. Порядок вручения государственных наград Добавить комментарий0 Государственные награды вручаются в торжественной обстановке лично награжденному не позднее месячного срока со дня издания указа о награждении. Документы о награждении государственными наградами являются бессрочными и не подлежат замене. О вручении государственных наград составляется протокол, подписанный вручившим награду лицом. При утрате документы о награждении не восстанавливаются. В этом случае Комиссия выдает справку установленного образца. Статья 17. Порядок ношения нагрудных знаков Добавить комментарий0 Ордена, медали, знаки отличия и нагрудные знаки к почетным званиям прикрепляются на правой стороне груди награждаемого и располагаются после государственных наград СССР, Российской Федерации. Глава 5. права награжденных Статья 18. Права награжденных
Кыдьымах
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Баҕа
thumb|200px|Дьимми Уэйлс
Саха сиригэр билим классификациятынан Сибиир баҕата диэн ааттанар баҕа киэҥник үөскүүр.
Баҕа култуураҕа
Өс номоҕо: Баҕа баҕатыгар, чоху чохутугар.
Кылыкына
Кылыкына - өрүс намыһах кытылын бата, симсэ үүммүт хойуу көнө талах.
Сюльскай Семён Семёнович
Олоҕун олуктара
1936—1938 сс. — Дьокуускайдааҕы педтехникум директора уонна үөрэҕирии наркомун эбээһинэһин толорооччу.
Корнилов Федор Григорьевич
1934 сыллаахха Москубаҕа ыыталлар, онно Наркомпрос сорудаҕынан бэйэтэ хомуйбут ыраларын хомуурунньугун таһаартарар. Араас омуктар (татаардар, хакаастар, сахалар уо.д.а.) 239 мелодиялара киирбит хомуурунньуктара 1936 сыллаахха тахсыбыта.
Элгээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Улуус кииниттэн 45 км хоту диэкки Бүлүү өрүс уҥа кытылыгар турар.
Музейдар
Айылҕа музейын таһынан Элгээйигэ Еремей Кузьмич Аввакумов төрүттээбит нэһилиэк историятын үөрэтэр «Туойдаах Алаас» түмэл, С. А. Зверев аатынан фольклор музейа, фельдшер С. С. Яковлев аатынан мемориальнай түмэл бааллар.
Кырыла
Кырала - кураайы, хонуу куйаар үүнээйитинэн ордук баай кырдьаҕас үрдүк кырдал.
Платонова Кыдана Ивановна
Олоҕун олуктара
1925 сыллаахха төрөөбүт. 1942 с. Учуутал институутгар киирбит. 1944 с. үөрэҕин бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы пединституут рабфагыгар нуучча тылын учууталынан хаалларыллыбыт. 4 сылынан уобаластааҕы баартыйа оскуолатын преподавателэ буолар. Бу сылларга нуучча тылын чинчийиитинэн дьарыктанарын саҕалыыр. 1957 с. история уонна филилогия факультетыгар нуучча тылын уонна уопсай тылы билии кафедратыгар ассистен буолар. Студеннарга "Уус-уран литератуура тыла" диэн научнай куруһуок ыытар. 1957 сылтан — М. К. Аммосов аатынан Саха государственнай университета, преподаватель. 1970 с. — тыл үөрэҕин кандидатыгар «Приёмы и средства лексической экспрессии в произведениях В. Г. Короленко» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
АХШ сахалара
Форт Росс сахалара
1820 сыл бэс ыйыгар Росс холуонньаҕа 3 саха — Петр Попов, Герасим Попов, Логин Захаров бааллар эбит. От ыйыгар Яков Охлопков, ахсынньыга — Егор Захаров кэлбиттэр.
Эон
Эон (aion — эпоха) — геологияҕа Энотема халыыптаммыт геология остуоруйутын кэмэ,; Хас да эраны холбуур.
«Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл
Быһа холоон 760 тыһ. киһи бу мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Сиднев Алексей Владимирович
Алексей Владимирович Сиднев – Senior Group (www.seniorgroup.ru) аахсыйалаҕа уонна генеральнай дириэктэрэ, түмэт урбаанньыт, “Мир старшего поколения” диэн аҕа саастаах уонна кырдьаҕас дьон олоҕун-дьаһаҕын тупсарарга туһуламмыт кэмиэрчэскэйэ суох холбоһук төрүттээччитэ уонна бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ; Москубатааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы үнүбэрсиэт Выпускниктарын ассоциациятын бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ; саҥа саҕалаан эрэр урбаанньыттар настаабыньыктара (ментор).
Алексей Сиднев Москубатааҕы энергетичэскэй үнүстүүтү “инженер” идэлээх бүтэрбитэ. Кэлин Москубаҕа Норуоттар икки ардыларынааҕы үнүбэрсиэккэ менеджем салаатыгар бакалавр буолбута уонна АХШ Tuck School of Business at Dartmouth оскуолатыгар үөрэнэ МВА истиэпэнин ылбыта.
H2O: Таах уута эбэн кэбис
H2O: Just Add Water (ол эбэтэр H2O: Таах уута эбэн кэбис) диэн Аустралиа эдэр ыччатын киинэтэ, аан дойдуга киэҥник биллэр, 145 араас омук дойдутугар көстөр, олор ахсааннарыгар Арассыыйа, Казахстан, Украина уонна Саха Сирэ.
Куһаҕаны үтүктүмүөххэ
Кыра оҕо биирдэ хантан эрэ истибит сөбүлээбит тылын элбэхтэ хатылыыр, саҥара үөрэнэр, иҥэринэр. Өйө-санаата саҥаны, урут билбэтин билэ сатыыр, ол аата айыыны оҥорон иһэр. Саҥа улаатан иһэр оҕо туох билбитэ барыта өйүгэр-санаатыгар саҥаны билии, иҥэринии, туох оҥорбута барыта саҥаны оҥоруу, айыы буолан иһэр уратылаах.
Кыстык
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Пифагор
Биографията
Ямвлих суруйарынан, Пифагор 18 сааһыгар төрөппүт арыытыттан барбыт уонна сири-дойдуну тилийэ муударай дьону кытта көрсөн баран Египетка тиийбит, онно 22 сыл сылдьыбыт. Ол кэннэ кинини персидскэй ыраахтааҕы Камбис Вавилоҥҥа билиэҥҥик быһыытынан илдьэ барар. Вавилоҥҥа Пифагор өссө 12 сыл дьылҕаһыттары кытта кэпсэтэн, сылдьан баран дьэ төрөппүт арыытыгар 56 саастаах буолан төннөр, онно кинини муударай киһи диэн биллэнэр.
Корнилова Феодора Федоровна
Андрей Пахомов диэн баартыйа үлэһитин кытта ыал буолан Ли диэн уолу төрөтөллөр. Кэлин Москубаҕа олорон өссө сэрии иннинэ арахсаллар.
Хамаҕатта нэһилиэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Хамаҕатта куйаартан көстүүтэ Хамаҕатта нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кириэс-Кытыл.
Монгуоллар
Монгуоллар (Моҕоллор) диэн Моҕол сирин сүрүн омуга, олохтоохторуттан 89%. Кытай олохтоохторун 2% буолар. Бүтүн ахсааннара 10 мөлүйүөн, олортон Кытайга (6 000 000) уонна Моҕол сиригэр (3,400,000). Америкаҕа 1 мөлүйүөн монгол олорор.
Дьоппуон тыла
Ромадьи
Аллара дьоппуон 4 араас суругун көрүҥэр суруллубут тылларын холобура:
Новгородов сахалыы алпабыыта
Алпабыыта
Кэккэ мөккүөрдэр кэннилэриттэн бу алпабыыт официальнай таһымҥа ылыныллан, киниэхэ олоҕуран киинигэлэр уонна хаһыаттар тахсыылара, оскуолаҕа үөрэтии о. д. а. саҕаламмыт. 1924 сыллаахха алпабыыт уларытыллыбыт. Ити кэннэ өссө хаста да уларыйан, 1929 сыллаахха тюрк алпабыытынан солбуллубут.
Дэви Гемфри
Дэви Гемфри (Humphry Davy; 1778—1929) — Англия учуонайа, химик, физик. 1808 сыллаахха туустары, солохтору электролизтаан, калийы, натрийы, барийы, кальцийы, стронций, магний амальгаматын ылбыта.
Олоҕун олуктара
Лондон Королевскай обществота кини аатын үйэтитэн учуонайдарга Дэви аатынан мэтээли олохтообута.
Мэкчиргэлэр кэргэннэрэ
Мэкчиргэлэр кэргэннэрэ (Strigidae, семейство Совиные) - мэкчиргэтиҥилэр аймахтарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
thumb'''«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл''' - Бэс ыйын 6 күнүгэр 1945 с. олохтоммута. Быһа барыллаан 16096750 киһи наҕараадаламмыта. Бу мэтээлинэн сэрии кэмигэр тыа хаһаайыстыбатын, билим, тиэхиньикэ, култуура, ускуустуба, идэлээх сойуустар, баартыйа, уопсастыбаннай тэрилтэ эйгэтигэр үлээбит туруу үлэһит дьон наҕараадаланаллара.
Туруору тылбаас
Туруору тылбаас - атын тылтан биир тылга судургутук,тылбаастанар тыл үөрүйэҕин тутуспакка,этии тутулун уонна халыыптарын көнөтүнэн тылбаастааһын. Туруору тылбаастаммыт тиэкис тылбаасчыт намыһах бэлэмнээҕин, тылы мөлтөхтук билэрин көрдөрөр.Туруору тылбаас куһаҕан да,үчүгэй да өрүттээх. Буукубаттан буукубаҕа уонна тылыттан тылга тылбаас диэн арахсар. Тылыттан тылга тылбаас диэн атын тыллаах тиэкиһи кытта тылбаастанар тиэкис өйдөбүлэ муҥутуур улаханнык чугас, ол эрээри тыдбаастанар тиэкис уус-уран уратытытын тиэрдибэт, үөрүйэҕин тутуспат. Тылыттан тылга тылбааска үксүгэр тылбаастанар тиэкис рифматын, тэтимин, истиилин сүтэриэххэ сөп. Ол эрээри буукубаттан буукубаҕа тылбаастан ураты, тылыттан тылга тылбаас ис хоһоонун тириэрдэ уонна төһө кыалларынан тылбаастанар тиэкис тылыгар муҥутуур улаханнык чугаһата сатыыр. Ону тэҥэ сомоҕо домох тылбааһыгар тылыттан тылбаас итэҕэс буолар. Тылбаас оригиналын кытта сөбүгэр тэҥ тылбаас суох буолар, быһааран тылы эбии солбуга суох буолуохтаах. Тылбаас сайдан истэҕин ахсын көрүгэ (концепция) эмиэ уларыйар: тылыттан тылыгар, туруору тылбаас - библия, марк.-лен. литература, билигин Президент этиитин тылбааһа, СИА матырыйаала буолар. Буукубаттан буукубаҕа тылбаас үксүгэр итэҕэс тылбаас дэнэр. Тыл үөрүйэҕин тутуспат, ис хоһоонун бутуйар, атын омук тылыгар тириэрдибэт. Тыл систиэмэтин кэһэр: предлог (учусь в универе); Тыл литературнай нуорматын кэһэр: хомуска тардар; Тыл үөрүйэҕин (узуһун) кэһэр: сыалаах үүт; Тылбаасчыт тылы сүһэн ылар, тылы көҕүрэтиэн, эбиэн куттанар. Ол эрээри буукубаттан буукубаҕа тылбаас термиҥҥэ (интернет), омук уратытын көрдөрөр тылга (сэргэ), анал аакка, хос аакка, сир-дойду аатыгар (Харыйалаах) итэҕэс буолбат, тоҕо диэтэххэ бу тыллар тылбааһа суохтар.
Үрүҥ мэкчиргэлэр уустара
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - хаар эбэ киирэр.
Яковлев Петр Ионович
Яковлев Петр Ионович (22.02.1921—1978) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 16 сыл учууталлаан баран биллиилээх ыанньыксыт буолбут киһи, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1976).
Венерическэй ыарыылар
Наардааһын
Ууһатар уорганнарынан бэриллэр ыарыыларга киирэллэр: - бактериянан бэриллэр сыстыганнаах ыарыылар: паховая гранулёма (донованоз), мягкий шанкр, сифилис, венерическая лимфогранулёма, хламидиоз, гонорея, микоплазмоз, уреаплазмоз; - вирустаах сыстыганнаах ыарыылар: ВИЧ, гениталия герпеһэ, сытыы муннуктаах кондилома, папилломавируһунан бэриллэр киһиэхэ, гепатит B, цитомегаловирус (киһи герпесвируһа  5 көрүҥэ), контагиознай моллюска, Саркома Капоши (герпес 8 көрүҥэ); - протозойнай сыстыганнаах ыарыылар: трихомониаз; - грибковай сыстыганнаах ыарыылар: кандидоз (молочница); - паразитарнай ыарыылар: фтириаз, чоһуотка; Кандидозный кольпит эңин курдук ыарыылар, уратыта суох уретрит и бактериальнай вагиноз, условнай патогеннай и сапрофитнай микрофлоранан бэргииллэр, кинилэр ууһатар органнарынан бэриллибэттэр, ол гынан биирдэ эмэ бииргэ көрүллэллэр (үчүгэйдик быһаарсыбат идэлээхтэр сороҕор сыыһаллар).
Эмтээhинэ уонна профилактиката
ИППП-ны эмтииргэ антибиотикатары тутталлар, вируhу эбэтэр паразиты утарыы ньымата, ити барыта көбүтэр инфекциятыттан тутулуктаах. Генитальнай герпеhы эмтииргэ олохтоох терапияны тутталлар.Наhаа элбэхтик таптаhар дьоннорго, наар биир кыттыгыhа суох киhи харыстаныан наада(презерватив туттуон наада, гынан баран 100% көмүскүүр диэн буотах).Бары таптаhар дьоннор сыл ахсын бэрэбиэркэни ааhыахтаахтар:сифилис, ВИЧ, гепатит В.
Кэдээл
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Айыыһыт
Орто дойду дьоно уескээhинин айыыhыта Нэлбэй айыыhыт( Нанайа) инньэ Ахеменидтар са5анаа5ы Иран Нанайя богинятыттан силистээх-мутуктаах.
Чаара (сэлиэнньэ)
Чаара, Забайкальскай кыраай Калар оройуонун киинэ.
Кынаттаах кутуйахтар уустара
Кынаттаах кутуйахтар уустара (, Род Ушаны) - Сарыы кынаттар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ үөскүүр:
1956
1956 сыл.
Нахимов мэтээлэ
мини|Нахимов мэтээлэ мини|Нахимов мэтээлин лиэнтэтэ
Үөт мэкчиргэлэрин ууһа
Саха Сиригэр бу ууска биир көрүҥ — Үөт мэкчиргэтэ киирэр.
Кэм курдааһына
Гринвич кэмэ (GMT) билигин UTC (Coordinated Universal Time - сүрүннүүр биирдэһиллибит кэм) диэн ааттанар. Атын кэм курдааһыннара ону кытта тэҥнэһэллэр. Ыаллыы сытар кэм курдааһыннара үксүгэр чааһынан уратылаахтар, ол гынан баран сорох сирдэргэ 30 эбэтэр 45 мүнүүтэнэн араастаах буолар. Сорох дойдулар хас саас аайы сайыҥҥы кэмҥэ, күһүн аайы төттөрү көһөллөр.
Тирии кынат
Тирии кынат (, Северный кожанок) - Тирии кынаттар уустарыгар киирэр бөдөҥ көтөр кутуйах.
Старостин Семен Константинович – Одьоо Ыстаарыһын
1921—1922 сылларга повстанчествоҕа кыттыбыта. Пепеляевщинаҕа кыттыбатах. Былаас уларыйбытын кэннэ, кэргэн ылан олохсуйуох курдук буолбут. Ону, таһаҕас тиэйиитигэр итэҕэстэнэн, онтон охсуллан, онно-манна сылдьан, тутуллан, хаайыыга барбыта. 1917-1922 сс. суол эспэдииссийэтигэр оробуочайынан сылдьыбыта. 1922-1925 сс. үрүҥнэргэ ат көрөөччү. Коробейников этэрээтэ кыайтарбытын кэннэ кэлин Японияҕа куоппут Афанасий Рязанскайы кытта Охуоскайга тиийэн Япония атыыһыттарынаан Верхоянскайынан, Өймөкөөнүнэн сылдьыбыт 1925 сылга диэри. 1928 с. олунньуга Ньылхантан Якутторг таһаҕаһын тиэйиигэ кэпсэтэн үлэҕэ киирбит. Бу сылдьан арыы итэҕэстэммит. Ону бэйэтэ суол араас ороскуотугар уонна биир аты атыылаһыыга ороскуоттаабытым диэн быһаарар эбит. Ол итэҕэһин суотугар туох баар сүөһүтүн, малын уоппустаан ылбыттаара.
Көмпүүтэр
thumb|Көмпүүтэр тас көстүүтэКөмпүүтэр (ааҥ. computer — суоттааччы) диэн электроника ньыматынан ааҕар-суоттуур массыына. Суоттааһын көмөтүнэн көмпүүтэр информацияны эрдэттэн бэриллибит алгоритмынан таҥастыыр. Көмпүүтэрдэр үксүлэрэ өссө информацияны өйдүүр уонна көрдүүр кыахтаахтар, ол информацияны анал тэриллэр көмөлөрүнэн (монитор, принтер о.д.а.) дьоҥҥо эбэтэр массыыналарга көрдөрөллөр, биэрэллэр. Көмпүүтэр сүрэҕэ процессор буолар.
Сан-Себастьян
thumb|250px
Сан-Себастья́н (San Sebastián, Donostia) — Испания куората, Бааскалар дойдуларыгар баар Гипускоа провинция киинэ. Олохтоохторо — 182,9 тыһ. киһи (2005). Бу куорат Испания саамай фешенебельнай уонна престижтаах куруордунан Наполеон III Испании ойоҕо өҥөтүнэн буолбут - кини имератор дворун аан бастаан мантан чугас Биаррицка аҕалбыт. 1953 сыллаахтан балаҕан ыйын иккис аҥаарыгар аатырбыт Сан-Себастьян кинофестивала буолар. От ыйыгар Сан-Себастьяҥҥа Аан дойдутааҕы джааз фестиваала буолар.
Күлгэри
Саха сиригэр 16 см дылы улаатар, ыйааһына 2 — 7 г буолар. Бытааннык хамсанар уонна куһаҕаннык көтөр үөннэриэн аһылыктанар. Икки сааһыгар ууһуур кыахтанар.
Битэмииннэр
Битэмиин — (vita диэн тылтан «олох» диэн тылбаастанар) уустук тутулларынан уонна органическай эттиктэрин физиологическай активностарынан киһи-сүөһү этэ-хаана сөптөөхтүк үлэлииригэр-сайдарыгар наадалаахтар. Онон араас ыарыылар сүрүн төрүөттэрэ эттиктэр атастаһыыларын солбуйсууларын кэһиллиититтэн, битэмииннэр тиийбэттэрэ буолар. 30-ча араас битэмииннэр булуллан үөрэтиллибиттэр. Онуоха үксүлэрэ эмтээх үүнээйилэргэ баар эбит. Олортон ордук суолталаахтара А, В, Д, Е, К, РР битэмииннэр, аскорбиновай кислота уо.д.а.буолаллар.
Тиэрмин
Суолтарынан төһө да уратылаахтарын иһин тиэрмин тыллар бүттүүн лиэксикэни кытта таарыйсыбат буолбатахтар. Тиэрминология сорох өттө бүттүүн лиэксикэттэн төрүттэнэр. Холобур, бүттүүн тылга киһи-сүөһү миэстэлэрин бэлиэтиир төбө, мэйии, сүрэх, быар, тыҥа, куртах, илии, тымыр курдук тыллар анатомия тиэрминнэрэ буолаллар. Эбэтэр ийэ, аҕа, абаҕа, таай, саҥас, түҥүр, ходоҕой, биллэх, бэргэн, бадьа курдук уруурҕаһыы тыллара этнография тиэрминологиятыгар киирэллэр. Ити курдук зоологияҕа, ботаникаҕа, географияҕа уо.д.а. уобаластарга саха бүттүүн тыллара туттуллаллар. Оннук түбэлтэҕэ тыл тиэрминологическай суолталанар. Ол суолтата кини бүттүүн тыллара туттуллар суолтатын кытта сөп түбэсиһиэн да, түбэсиһиэ да суоҕун сөп. Оттон астрономияҕа Сир диэн тыл суолтата (планета өйдөбүлэ) бүттүүн тылга туттуллар суолтатын кытта сөп түбэспэт. Ол курдук уу диэн тыл химия тиэрминин быһыытынан суолтатын ис хоһооно бүттүүн тылга өйдөбүлүн кытта биир буолбатах.
Тиэрмин тыллар сорох өттүлэрэ киэҥник дуу эбэтэр киэҥэ суох тарҕаналлар. Холобур, билиҥҥи кэмҥэ космонавтика үгүс тиэрминнэрэ космонавт (кэпсэтии тылыгар кытта), космодром, полигон, скафандр, таһаарааччы, ракета, ыйааһыны сүтэрии, апогей, перигей уо.д.а. (сурук тылыгар) саха тылын бүттүүн лиэксикэтигэр киирдилэр. Ордук үгүстүк уопсастыбаннай бэлиитикэ тиэрминнэрэ бүттүүн тылга киирэллэр. Холобур: уопсастыба,социализм, коммунизм, демократия, өрөспүүбүлүкэ, партия, сэбиэт, парламент, диктатура уо.д а. Маннык тыллар тыл словарнай састаабыгар тиэрминологияҕа да, бүттүүн лиэксикэҕэ даҕаны киирсэр уопсай зона буолаллар. Бу зона тылларын лексикографтар билиҥҥи литэрэтиирнэй тыл тылдьыттарыгар көрдөрөллөр.
Кутан
Сүрдээх киэҥник тарҕаммыт көтөр, ареала Евразия уонна Африка үгүс өттүлэрин сабар. Уу аттыгар олохсуйар.
Суол быраабылаларын тутуһуу
Билигин үөрэх арааһа эбиллэн турар кэмигэр оҕо өйүн-санаатын табатык иитии уустугуран турар. Төрөппүттэр өй-санаа үөрэхтэриттэн ханнык үөрэх сыыһатын, табатын, туһалааҕын чуолкайдык быһааран оҕолорун иитэллэригэр хайаан да туһаналлара эрэйиллэр. Биир эмэ оҕону сатаан ииппэтэххэ кырдьар сааска соҕотох хаалыы эрэйэ кими барытын күүтэрин умнубаппыт буоллар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ эрэ оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын табатык салайан биэрэри ситиһэр кыахтаах. Арай үөрэх оҕоҕо иҥэр, ол аата ийэ кута иитиллэр кэмин хойутаппакка эрэ үөрэтэри умнумуохха сөп этэ.
Массыыната суох эдэр уолаттар массыына уоран ыыталлар. Саҥа массыынаҕа олорор, ыытар, саҥаны айыыны оҥорор баҕа санааларын кыайан кыатаммаккалар дьон массыыналарын уорууга тиийэллэр. Саҥа, атын массыынаҕа аан маҥнай олоруу эдэр киһи санаатыгар саҥаны оҥоруу, айыы буолар. Саҥаттан саҥа массыыналары уоран өссө боруобалыыр, саҥаны айыыны оҥорор санаатын тулуура суох буола иитиллибит эдэр киһи кыайан туттунара уустугуттан уорааччылар элбэхтэр.
Казахстаан
Атын дойдулары кытта кэккэлэһэр: хоту уонна арҕаа – Арассыыйалыын, илин – Кытайдыын, соҕуруу – Кыргызтаанныын, Узбекистаанныын уонна Түркменистаанныын. Арҕаа Каспий байҕала баар.
Казахстаан киэҥ уонна араас ньуурдаах сирдээх: платолар, далалар, тайҕастар, каньоннар, томтордор, хайалар уонна кумах куйаардар.
Гинея
Ол кэмнэ кемус монеталар дефицит буолтара, онон гинея 27 шиллинг банкнокка теннэспитэ.
Остуол тенниһэ
Остуол тенниһэ Саха Сиригэр
Чурапчы улууһун сүүмэрдэммит хамаандата хас да сыл устата Дальнай Восток зонатааҕы күрэхтэһиитигэр кыайан, «Урожай» общество Россиятааҕы көрсүһүүлэригэр бириистээх миэстэлэргэ тиксэн, кыайыы өрөгөйүн билбитэ.
Барабаан
Биир сүрүн бэрэстэбиитэлинэн тирии эбэтэр пластик мембран тардыллыбыт анал корпустан эбэтэр арааматтан турар мембран барабаан буолар. Кини тыас- Уус чулуута салаллан иһэр. Барабаан корпуһа мастан, металлтан (Сталин, латунь), акриловай пластиктан эбэтэр туойтан оҥоһуллар.
Оҥорон таһаарыы
Кадушка матырыйаалыттан ураты, кытыыларга быһыы- майгы кытыыларын кытта силбэһиннэрэр улахан сабыдыаллаах.
Күрдьэх
thumb|150px
Туора күрдьэх — хаар күрдьэргэ анаан оҥоһуллубут кэтит мас күрдьэх.
142
142 сыл.
Coco Bello (тэрилтэ, Арассыыйа)
Cocco Bello — Арассыыйа фиирмата. Салаалара — Cocco Bello Bow Ties, таҥас оҥоруутунан дтарыктанар уонна Cocco Bello Honey, аһылык бородууксуйатын таһаарар.
Магнитнай сердечник
Магнитнай сердечник — сурэх курдук керуннэ ейдуур устройство (память). Маннык ейдуур устройство 1950 сылтан саналаан 1970 сылы (20 сыл) быhа оноhуллубута.
Суутунан өлөрүү
Буруйдааҕы өлөрүү көрүҥнэрэ
Өлөрүүнү квалификациялаах уонна квалификацията суох диэҥҥэ араараллар. Квалификациялаах өлөрүүгэ араас буруйдарга араас көрүҥүнэн өлөрөллөр эбит, онтон квалификацията суох өлөрүүгэ өлөрөр бириигэбэр көрүллэр.
Өлөрүүгэ аан дойдутаҕыы итэҕэллэр сыһыаннара
Иудаизм ҥа
Синдьээҥ
Атын улахан куораттар - Корла, Хулдьа (Иниҥ), Карамай, Шихэдзы, Кумул (Хами), Кашгар, Чаҥдзи, Аксу, Хотан, Турпан, Алтай уо.д.а.
Географията
Синдьээҥ арҕаа Кытайга турар, иэнэ 1 664 897,17 км².
Историята
Б.э. иннинэ II-с үйэҕэ илинтэн кэлбит хуннар Модун баһылыытынан тохардар аҥардарын сэриилээн ылбыттара. Хас да уонунан сыллар кэнниттэн гуннар ыган киириилэрэ тохтотуллубута. Тохардар кытайдарга Улуу солко суолун тутарга көмөлөспүттэрэ. Б.э. иннинэ 1-кы үйэҕэ тохардар буддизм ылыммыттара. Кинилэр тыллара Илиҥ Туркестаҥҥа 8-с үйэҕэ дылы хаалбыттара.
Лыглыйа
Өссө маны көр
Кыра лыглыйа
Клермон-Ферран
Клермон-Ферран (Clermont-Ferrand) — Франция куората.
Иккис Хомустаах нэһилиэгэ (Нам улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 772 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Хатас — 676, Тараҕай Бэс — 53, Воин — 43 киhи.
Көҥүл ыытыы
Туттуу холобура
Көҥүл ыыппыт оҕолоро ити баар дии, талбытынан сылдьан, киһини өлөрөн, хаайыыга киирдэ... Оҕо ыраатыннаран, уһатан-кэҥэтэн өйдөөбөт, утарытынан сылдьар. Ону хайдах көҥүл ыытыаххыный? .
Прокопьев Павел Иванович
Прокопьев Павел Иванович — саха бастакы техническай үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ. Илин Хаҥалас улууһун II Тыыллыма нэһилиэгиттэн 1931 сыллаахха Томскайдааҕы технологическай институту (кэлин политехническай буолбута) бүтэрэн сахаттан бастакынан инженер-металлург идэтин ылан Урал биир собуотугар үлэлии сылдьан оһолго түбэһэн өлбүт.
РГД-5
Гранаата 1954-с сылга армияҕа ылыллыбыт. Иккис аан дойду сэриитигэр гранаатаны туттуу көрдөрбүтүнэн, РГ-42 эстэр бытархайдарын көтөр эргимтэтэ наһаа улахан буолан быраҕар киһиэхэ кутталлаах эбит.
Тыл күүһэ
- Тыл дорҕоонноро хайдах иһиллэннэр киһи өйүгэр түһэллэриттэн тутулуктанан тыл өйдөбүлэ күүһүрэн, суолтата уларыйан биэрэр.
Оҕолор кыра эрдэхтэриттэн төрөппүттэрин ытыктабыллаахтык «ийээ» уонна «аҕаа» диэн ыҥыра үөрэннэхтэринэ, кинилэр өйдөбүллэригэр төрөппүттэрэ иэйиэхсити уонна айыыһыты кытта эҥэрдэһэннэр, кинилэргэ тэҥнэһэр өйдөбүллэнэллэр. Ол иһин оҕолор төрөппүттэрин ордук убаастыыр уонна ытыктыыр буола улааталлар. Ханнык баҕарар төрөппүт киһи оҕото улаатан өйдөөх-санаалаах бастыҥа уонна көрүҥнээх үтүөтэ буолуон баҕарар. Итинник сыалы ситиһэргэ оҕо аан маҥнайгы саҥарар тылыттан: «Ийээ»,-диэн иэйиэхситтэн төрүттээх тылтан саҕалаан утумнаахтык дьарыктаныахха наада. Дьиэ иһигэр иэйиэхсиккэ сыһыаннаах «ийэ» диэн тыл элбэхтик иһилиннэҕинэ, дьиэни-уоту араҥаччылыыр Иэйиэхсит таҥара чугас сылдьар уонна кыаҕа баарынан көмөлөһөр. Эдэр киһи улаатан өйө-санаата сайдыытыгар кыра эрдэҕиттэн төрөппүтүн ытыктыыр, убаастыыр буола улаатарыгар кинилэри хайдах ааттаан ыҥырара улахан оруолу ылар. Туспа омук буолары билинэн, омук төрүт тылларын харыстыырга турунуу эрэйиллэр.
Тыл бэйэтигэр иҥэн сылдьар күүстээх, ону сатаан туттар буолуу, дьон-сэргэ барыта үрдүк культуралаах, киһи бэйэ-бэйэҕэ харыстабыллаахтык, кыһамньылаахтык, эйэҕэстик, элэккэйдик сыһыаннаһыыта, үтүө баҕа санааларын атастаһыылара, сымнаҕастык, бэйэ-бэйэҕэ санааны көтөҕүүлээхтик кэпсэтии барыта киһи чэгиэн-чэбдик буолуутугар, өйө-санаата сайдыытыгар, олоҕо дьоллоох-соргулаах, уһун үйэни ситиһэригэр сүҥкэн суолталаахтар.
Human Rights Watch
«Хьюман райтс вотч» 1978 сыллаахха «Хельсинки вотч» диэн ааттанан тэриллибитэ.
Палеоазиаттар
Палеоазиат омуктар эбэтэр палеоазиаттар (былыргы азиаттар) — билигин эргэрбит этнография тиэрминэ, нуучча этнограба (гипотеза быһыытынан)  Л. И. Шренк  XIX үйэ ортотугар Сибииргэ уонна Куриил уонна Дьоппуон арыыларыгар олохтоох хас да хотугу омугу (чукчалары, кэрээктэри, айналары уо.д.а.) бэлиэтээри айбыта.
Тыынар тиһик
Киһи тыынар тиһигэ
Киһи тыынар систиэмэтэ алта чаастан турар: мурун, куолай, тыҥа, бронха, бэлэс, тыынар хабарҕа.
Гранаат
Холлороон
Дьэҥкир уонна полупрозрачнай, кыраһыабай гранаталар ювелирнай дьыалаҕа туһаныллаллар. Күндү таастарга маннык сыһыаннаахтар (кинилэр сыаннастара улаатарын бэрээдэгинэн): альмандин, пиропоп, родолит, гессонит, гроссулр, топазолит, демантоид. Кристалл, щеткалар уонна доҕотторо кэрэ коллекционнай матырыйааллары көрдөрдүлэр. Ордук чуолаан, бороҥ уонна бороҥ, бороҥ, бороҥ, бороҥ, бороҥ уонна бороҥ өҥнөөх кыһыл өҥнөөх альманина кристалларыттан саамай улаханнара. Кристалл уонна штуфов сүрүн төрүтүнэн буолаллар кварц-биотит сланецтара (Карелияҕа, Макзабак Кольскай арыытыгар, Россия; Форт Врангель, АХШ о.Д. А) уонна кыра истиэпэннээх былчыҥнар-берилла гранитнай пегматиттар (Украина, Россия; Мадагаскар; Бразилия).
Андрадит доҕотторо уонна биллэр хайалаах сирдэртэн гессонит доҕотторо (Дашкесан Азербайджаҥҥа уонна Синреченскэй коллекционнай андрадиттан в Приморьеҕа баар коллекционнай андрадит доҕотторо) үрдүк чыпчаалларынан биллэллэр. Кыраһыабай үрэхтэр Карелияҕа Щуерецкай сиргэ Щуерецкай сланецтарга көрсүһэллэр.
Саха Сирэ
Эр киһитэ-дьахтарын ахсаана
2002 cыл бүтүн Арассыыйа сурутуутун түмүгүнэн:
Олохтоох дьонун ахсаана
Саха Сиригэр 949,3 тыһ. киһи олорор (2010). Куорат олохтоохторун удельнай ыйааһына: 65,5 % (2010), олорор чиҥэ: 0,3 киһ./км² (2005). Онон Саха Сирин олохтоохторугар ортотунан Россия Федерациятыгар саамай элбэх сир тиксэр.
Культуура
Дьокуускай куоратыгар Нуучча драматическай театра, Саха академическай театра, Опера уонна Балет театра. Куоракка уонна өссө Национальнай художественнай музей, Хоту норуоттар историятын уонна культуратын түмэлэ, Сахацирк, уонна аан дойдуга соҕотох Аан дойду норуоттарын хомус түмэлэ баар.
Егоров Василий Назарович - Тумарча
Айар үлэтэ
1982 сыллаахха Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыттан бастакы «Кырыыстаах таас» сэһэнэ күн сирин көрбүтэ.
1985 сыллаахха «Өрүһүнүү» диэн роман суруйар. Романа нуучча тылыгар тылбаастанан («Возвышение») бэчээттэммитэ.
2007 сыллаахха Саха Сирин бастакы Президена М. Е. Николаев туһунан «Биhи Аан Дархаммыт» кинигэтэ күн сирин көрбүт.
1277
1277 сыл.
147
147 сыл.
Городок (көрдөөх-нардаах биэрии)
Городок - телевизионнай юмористическай биэрии. Бастакы биэрии 1993 с. муус устар 17 күнүгэр Петербург Бэһис каналыгар тахсыбыта, оттон 1993 с. от ыйыттан РТР каналга тахсар. Сүрүн оруолларга оонньууллар уонна биэриини ыыталлар Илья Олейников уонна Юрий Стоянов. Бастаан «Новоком» студия таһаарар этэ, онтон 1995 с. олунньутуттан биэрии бүтүөр дылы «Позитив TV» студия таһаарар.
Садэ Аду
Арассыыйаҕа 3-4 ырыата эрэ киэҥник биллэр.
Нууччалыы-сахалыы тылбаас устуоруйата
1 кэрдиис. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи таҥара кинигэтин тылбааһа: а) 1870-1900 сс. - сахалыы билбэт нуучча дьоно туруору тылбаас оҥороллоро. б) 1900-1912 сс. - сахалыы тыллаах дьон тылбаастыыр. г) 1912-1913 сс. - сахалыы хаһыаттар, сурунааллар тахсаллар. Уус-уран уонна мөрүөннүү-бэлиитикэлии айымньы тылбааһа тахсар. Этиини сүһэн ылыы быһыытынан тахсар.
Кыра лыглыйа
Тарҕаныыта
Бөдөҥ өрүстэр хочолоругар, күөллэргэ уонна үрүйэлэргэ көстөр, хайалаах сир ордорор. Маны таһынан күөл арыыларыгар олохсуйар. Оҕотун хонууга уонна уу кытыытынааҕы сэппэрээккэ мэччитэр.
Лебедкин Иван Петрович
1932 сылтан олохтоох уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар көмүс хостуурга саҥа технологиялары киллэрэргэ элбэх ыстатыйалары суруйбута, кэмпириэнсийэлэргэ кыттыбыта. Юрий Билибин салалтатынан Илин Сибииргэ сиртэн хостонор баай туһунан монография суруйбута.
М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет
Тутула
Институттар:
Хахай
АРСЛАН — Арслан — Арсран
Баш — Сиэллээх атыыр Арслан төбөтө, дьон культуратыгар баар кыыл бэлиэлэриттэн ордук тарҕаммыттартан биирдэстэрэ: литератураҕа, скульптураларга, ойууларга, дойдулар былаахтарыгар уонна киинэҕэ.
Тыл уларыйар
Билигин сайдыыны ситиһэр туһугар сайдыылаах омук экономикатын киллэриэххэ наада диэн этэллэр. Аны омук тылын билиэххэ, экономикатын баһылыахха наада буолар. Маннык балаһыанньаҕа мөлтөх экономикалаах омук тылыгар мөлтүүр, симэлийэр куттала дьэ тириир. Баһыйар экономикалаах омук тыла үлэ-хамнас, үөрэх бары өттүлэриттэн мөлтөөбүт омук тылын сыыйа-баайа үтүрүйэн, туттуллубат оҥорон, туоратан иһэр.
«Ийэ» диэн тылбытын «маама» диэҥҥэ атастаһыннаран эрэбит. Бу саха омук тыла, итэҕэлэ мөлтөөбүтүн бэлиэтэ.
Уустарабыс
Айар олоҕо
Кини икки үйэ алтыһыытыгар төрөөн-үөскээн, олоҥхолоон ааспыт үтүө дьоннортон биирдэстэринэн буолар, 50-с сыллартан алгысчыт, олоҥхоһут быһыытынан нэһилиэгин дьонугар киэҥник биллибитэ. Оҕо сааһыттан нэһилиэк араас улахан да, кыра да муҥхаларыгар сылдьан Григорий Михайлович Тарасов — Тэкээнэй уола, Прокопий Яковлевич Тарасов — Боокко Борокуоппай, Николай Михайлович Захаров — Холуодьус курдук улахан олоҥхоһуттар толорбут олоҥхолорун эт кулгааҕынан истэн, чугастык ылынан дууһатыгар иҥэриммитэ, устар ууну сомоҕолуур, уһун түүнү кылгатар, уран тыллаах олоҥхоһут буолбута. Уустарабыс ойуулуур-дьүһүннүүр тыллары кыайа-хото туттара, олоҥхону толорор ньымата ураты уһулуччута, олоҥхотун хастыы эмит чаас сиэрин-силигин ситэрэн толороро бэлиэтэммитэ.
Ытык кырдьаҕас 1988 сыллаахха Дьокуускай куоракка ыытыллыбыт Сибиир, Уһук Илин фольклорун үөрэтэр Бүтүн Союзтааҕы научнай-практическай конференция кыттыылааҕынан буолбута.
Быытта куба
Быытта куба (Cygnus columbianus, тундровый лебедь)
Ойуулааһына
Быытта куба — хотугу полушариеҕа саамай кыра куба — уһуна 115—146 см, кынатын даллаҕара 170—195 см, ыйааһына 4—9,5 кг. C. c. bewickii көрүҥ үөдүҥэ кубаҕа (Cygnus cygnus) майгынныыр, ол эрээри быдан кыра, арыый кылгас моойдоох, төбөтө арыый бөкүнүк соҕус көстүүлээх. Тумсун ойуута араас буолар, ол эрээри көннөрү кубаттан уратыта, хара өҥө араҕаһы баһыйар буолар.
Техас
Техас (Texas) диэн АХШ соҕуруу штата. Хос аата Соҕотох сулус штата (The Lone Star State). Иэнинэн (696,200 км2) уонна олохтоохторунан (24.3 млн) Америка иккис улахан штата. Киин куората Остин. Ордук улахан куората Хьюстон, атын улахан куораттара Сан Антонио уонна Эль Пасо. Америка сүөһү иитиитин индустриятын киинэ. Ол курдук cowboy диэн ынахсыт идэлээх киhи Техас аан дойдуга биир биллэр бэлиэтэ буолар.
Бурнашев Иннокентий Иванович
200px|thumb|right|Тоҥ Суорун Бурнашев Иннокентий Иванович — Тоҥ Суорун (1868—1945), олоҥхоһут, норуот ырыаһыта. ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
Степанов Платон Афанасьевич – Ламутскай
Айар үлэтэ
Платон Ламутскай эбээн литературатын төрүттээччилэрэ — Н. Тарабукин уонна биллиилээх поэт Василий Лебедев — саҕалаабыт үтүө үгэстэрин салҕаабыт.
Нүөл
Нүөл — сииктээх, үүнүүлээх (сир). Мантан нүөлсүтүү, нүөлсүтүллүбүт сир диэн тыллар тахсаллар.
Алексеев Иннокентий Егорович
Ол кэнниттэн бааһын эмтэнэр кэмигэр Илин Хаҥалас буолаһыгар дьокутаат сэкирэтээринэн үлэлээбит. 1922 сыл балаҕан ыйыттан 1923 сыл олунньутугар диэри педтехникумҥа II кууруска үөрэммит. Олунньуга ЧОН 2-с ротатын хамандыырынан анаммыт. Аммаҕа Пепеляев утары кыргыһыыга кыттыбыт, Амма аттынааҕы кыргыһыы иһин Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт. Муус устар 23 күнүгэр педтехникумугар төннүбүт. Бүтэрээт Москубаҕа Норуот хаһаайыстыбатын институтугар үөрэххэ ыытыллыбыт. Онно икки сыл үөрэммит.
Франкфурт
Обзор
Франкфурга олоҕуран сыл аайы араас тематика бөдөҥ быыстапкалара ыытыллаллар. Musicmen-Aussill Austlen-автомобилизация уобалаһыгар аан дойду улахан быыстапката, Musikmesse — аан дойду улахан музыкальнай быыстапката, ону тэҥэ сырдык таҥастааһын быыстапката буолар.
Байанай
Идэтийбит булчуттар бултуу баралларыгар дьиэлэригэр аал уоту аһатан, Байанайы үөрдэн-көтүтэн баран аттаналлар. Дьиэ кэргэттэрин кытары малааьын тэрийэллэр. Бу сиэри-туому Байанай сэргэтин таһыгар толороллор. Бултуйдахтарына байанай сэргэтин таһыгар махталларын биллэрэр сиэр-туом толороллор. Кырынаас, солондо өлөрдөҕүнэ, булчут таһыттан киирээт да уокка ас биэрэр, бултаабыт булдун тумсун «хойут даҕаны биһиги дьиэбитигэр киирэр буолаар, эйигин бу курдук аһатыам» дии-дии, арыынан оҕунуохтуур.
Мохсоҕол
Сүнньүнэн көтөрдөрүнэн аһылыктанар. Бултууругар көтөн иһэр сиэртибэтигэр 300 км/ч түргэннээхтик көтөн түһэн тыҥыраҕынан сиирэ-халты саайар үгэстээх.
Луизиана
Луизиана (ааҥл State of Louisiana, француз État de Louisiane) диэн АХШ соҕуруу штата. Киин куората Батон Руж уонна ордук улахан куората Нью Орлеан.
Лахаатта, көтөр
Лахаатта ыам ыйыгар көтөн кэлэр уонна атырдьах, балаҕан ыйдарыгар төннөр. Бу көтөрү олус сэдэхтик көрүөххэ сөп. Кини олус сатабыллаахтык саһар даҕаны, олус улахан хаахынас куолаһынан баарын биллэрэр. Лахаатта үөнүнэн, чиэрбэнэн, от сыатынан аһылыктанар. Сиргэ уйаланар, 7-12 сымыыты уурар. Сэдэх көтөр буолан норуоттар икки ардыларынааҕы Кыһыл кинигэҕэ киллэриллэн турар.
Калашников Юрий Васильевич
Олоҕун олуктара
«Джугджурзолототранс» Уус-Ааллаахтааҕы аһынан хааччыйар базатыгар үлэлээбит.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр
1949—1954 сс. Саха АССР Чульман бөһүөлэгэр милиция Тимптон оройуонун салаатын оперуполномоченнайынан үлэлээбит.
Эбола вирустаах ыарыыта
Эбола тарҕаныытын тохтотооһун
Эбола утары вакцина билигин суох, ол гынан баран учуонайдар үлэ ыыта сылдьаллар.
Балык
Балык дьон олус улахан суолталаах аhылыга буолар. Балыктаан туталлар эбэтэр балык фермаларыгар иитэллэр. Балык ойуута былыр былыргыттан аан дойду сорох омуктарын култуураларыгар уонна итэҕэллэригэр баар.
Дьесси Маккартни
Биллэр клипа
http://videodisc.tv/video/69116101/bgabbbgha/%C4%E6%E5%E9%F1%E8+%CC%E0%EA%EA%E0%F0%F2%ED%E8/
Математическай анализ
Математическай анализ — математика биир корунэ, дифференциальнай уонна интергральнай суоттааьынна олоҕурар.
Винокуров, Иван Николаевич (олоҥхоһут)
Олоҕун олуктара
Кини уус-уран дьоҕурун Новгородов С. А. уонна Ойуунускай П. А. үрдүктүк сыаналаабыттара.
Оборчо
Оборчо — киһи-сүөһү, техника батыллан түһүөн, тимириэн сөптөөх туойдаах, бадарааннаах сир.
Радикулоневритка
Радикулоневритка — нервнэй системаны хотор патология. Бу ыарыы күһүрүүтүгэр нервнэй системаҕа араас уларыйыы барар.
Тайҕа
Тайҕа көтөрдөрө
Хотугу эҥэлэй (полушарие) бореал ойуурдарыгар элбэх көтөр олохтоох да, көһөөйү да көтөрдөр уйаланаллар. Харыйа, пиихта, бэс, тиит туораахтара көтөрдөрү иҥэмтэлээх аһынан хааччыйаллар. Сайын ойуурга 40 гектаарга 150-300 араас көрүҥ көтөрдөрүн атыырдарын көрсүөххэ сөп. Кыһын үксүлэрэ соҕуруу барар буолан көтөр биллэ аҕыйыыр, 50 кыайбат көтөр хаалар. Ол гынан баран чыычаахтар ахсааннара үөн-көйүүр элбэҕиттэн эмиэ тутулуктаах, сороҕор ойуурга буортулаах үөн-көйүүр тоҕо ааҥнаан киирдэҕинэ, көтөр биллэ элбиир.
156
156 сыл.
MYC4 (тэрилтэ, Дания)
Остуоруйата
MYC4 көмөтүнэн кредиит ыларга сайдар дойду урбаанньыта интернет-сервиһы кытта үлэлэһэр олохтоох тэрилтэҕэ тиийиэхтээх, онно кини бырайыакка кыттар кыахтаах дуу суох дуу диэн бэрэбиэркэлиэхтээхтэр (ордук 1 тыһыынча дуоллартан кыран заайымы көрдүүр урбаан түмэт тэрилтэлэригэр уонна хампаанньаларыгар биэрэллэр). Ити кэннэ инвестордар саайт көмөтүнэн сөптөөх биизинэһи талаллар, заайым кээмэйэ голландскай аукцион кэмигэр быһаарыллар. Заайым төнүннэрии болдьоҕо, быраабыла курдук, 6 ыйтан 12 ыйга дылы. MYC4 бэйэтин өҥөлөрүн иһин хамыыссыйа тутар.
MYC4 үлэтин кэмигэр 115 дойдуттан 20-чэ тыһыынча инвестордар 15 мөлүйүөн кэриҥэ евроны сэттэ Африка дойдутугар 8300 аччыгый биизинэскэ харчыларын укпуттара.
Ой тыа
Ой тыа — ойдом турар арыы тыа.
Маврин Алексей Анатольевич
Алексей Анатольевич Маврин – (тохсунньу 22 күнүгэр 1981 сыллаахха Ленинград куоракка төрөөбүт) түмэт урбаанньыт, “Опека” гериатрия социальнай киинин тэрийээччи.
155
155 сыл.
Самалдьый
благодатным теплом и светом (напр., о летнем времени). Саамал куйаас самалдьыйа. Унаар куйаас олохсуйда. Эдьэҥ куйаас иэнигийдэ. Саха нар. ыр. I. Саһарҕалаах күн. Саар күөһүн айаҕын саҕа буолан. Самалдьыйан тахсыыта [чыычаах уһуктан турбута]. Суорун Омоллоон.
Истанбул
Устуоруйата
1453 ыам ыйын 29 күнүгэр султаан Мехмед II салалталаах осмаан сэриилэрэ Константинополь куоратын 53 күннээх төгүрүктээһин кэнниттэн ылбыттар. Түмүгэр Византия, о.э. Илин Рим импиэрийэтэ урусхалламмыт, онтон бу куорат Осмаан импиэрийэтин киинэ буолбут, Истанбул диэн ааттаммыт.
157
157 сыл.
Вирусология
Вируснай ыарыылар уонна харыстаныы
Сорох вирус, онковирус, рак үөскэтэр. Саамай дириҥник үөрэтиллибит холобур папиллома уонна рак шейки матки. Атын холобур гепатит В, гепатит С уонна быар рака.
Устуоруйата
Бастакы вакцинация Кытайга оҥорбуттар, наукаҕа вариолизация диэн аатынан киирбит. Ол онно уоспанан ыалдьыбыт дьон матырыйаалларын ылан, атын киһиэхэ киллэрэн иммунитеттарын күүһүрдэр сыаллаах оҥороллор эбит. Кэлин иммунитеты күһүрдээри уоспаннан ыалдьыбыт сүөһүттэн матырыйаал ылан туттар буолбуттар. Онтон вируһу утарар прививкэлэр үөдүйбүттэрэ, маны кытары Луи Пастер бешенство ны утары 1886 сыллаахха олохтообут вакцинацията буолар. Ол да буоллар, вирус үөскүүр төрүтэ өссө да биллэ илик этэ.
Куһаҕан санаалартан ыраастаныы
Yлэ-хамнас кыаттарбата, кыаллыбата, олоххо ыарахаттары көрсүү киһи түүлүгэр хараҥа, кыараҕас, куһаҕан дии саныыр сирдэригэр элбэхтик сылдьарыттан, табыллан айаннаабатыттан, аллараа диэки түһэриттэн, үөһээ диэки кыайан ыттыбатыттан быһаарыллар.
Саха сылгыта
Саха сылгыта - сахалар иитэн үөскэппит ураты сылгы боруодалара.
Куһаҕан санаалартан ыраастаныы
Киһи куһаҕан санаатын куруук өйүгэр тутан, ону саныы сылдьара ордук куһаҕан. «Атын киһиэхэ куһаҕаны санаама, бэйэҕэр кэлиэҕэ» дииллэр сахалар. Бу этии саха дьоно былыр-былыргыттан өйү-санааны олус дириҥник үөрэппиттэрин биллэрэр. Киһи куһаҕан санааны куруук саныы сырыттаҕына, ол санаата үгэскэ кубулуйдаҕына аны бэйэтэ ол санаатын толорон, оҥорон кэбиһэрэ ордук куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Бу этии киһини, куһаҕаҥҥа тиийэриттэн сэрэтэргэ аналлаах.
Өй-санаа үөрэҕин сабыдыала хас да көлүөнэ дьон олоҕун кэнниттэн биирдэ биллэр. Коммунистар өй-санаа үөрэҕин, итэҕэли суох оҥороннор, оҕолору сыыһа хайысхалаахтык үөрэппиттэр. Эдэр ыччаттарбыт, уолаттарбыт атаах, бас-баттах иитиилээх буола улаатаннар түптээх үлэ-хамнас да кыаттарбат, бэрээдэктэрэ быста мөлтөөтө, ону тэҥэ саҥаны айыыны, ол аата, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥороору уонна туохха барытыгар аһара бара, аһара туттуна сылдьалларыттан, араас быстах быһыыга түбэһэн хаалаллара олус элбээтэ. Улаатан эрэр уолаттарбыт отучча бырыһыаннара хаайыыга киирэн тахсаллара өй-санаа үөрэҕэ төрдүттэн сыыһа хайысханан баран иһэрин биллэрэрин билиммэттэр.
Дьоҥҥо куһаҕаны оҥоруу, албыннааһын ханнык да суола-ииһэ суох хаалан хаалбаттар. Куһаҕан быһыылары олус дарбатан, үлүннэрэн, үчүгэй курдук көрдөрөн киэҥник тарҕатыы бэйэтэ кэлэр көлүөнэлэрдээх, үтүктүөхтэрин сөптөөх ыччаттардаах киһиэхэ ордук куһаҕан. Дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын киһилии киһи оҕолоругар, сиэннэригэр быһааран биэрэн оннуктары оҥорботугар үөрэтэрэ, бу быһыылар аҕыйыылларыгар тириэрдэр.
Гвинея
Хоту Сенегааллыын, хоту уонна хотугулуу-илин Малины кытта, илин — Кот-д’Ивуардыын, соҕуруу — Либериялыын, соҕуруулуу-арҕаа — Сьерра-Леоне диэн дойдуну кытта, хотугулуу-арҕаа — Гвинея-Бисау дойдуну кытта быысаһар. Арҕаа өттүттэн Атлантика байҕал сытар.
Вектор
Математикаҕа
Радиус-вектор
Биирдиилэн вектор
Случайный вектор в теории вероятностей — случайная величина в любом измеримом пространстве.
Атын уобластарга
Вектор — комплекс средств автоматизации зенитно-ракетной бригады Войск ПВО.
Куоска
Куоска доруобуйата
Хочуолунайдары кастилизациялааһын кинилэр доруобуйаларыгар табыгастаах, тоҕо диэтэххэ ков- кастрат ракетниктар ракетниктар сайдыбаттар, ону таһынан котельнай уонна рак дьичниктар ракеттара эмиэ үүт кутар кутталлаахтар. Стерилизация бастакы сүүрээҥҥэ диэри үүт былчархайа профилактикатынан буолар. Ол эрээри, дастрированнай хочуолунайдар моҥкуруут ыарыытын үгүстүк ыарырҕаталлар уонна ыарыыларга оҕустараллар. Эрдэ кастрация (8-9 ыйыттан кыра) иик ыарыытын сайыннарыыга тиэрдиэн сөп.
Аркуша Иоаким Дмитриевич
Кини 1869 сыллахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Киев губерниятын Липовецкэй уеһын Андрушевка сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Петербуурдааҕы Художестволар Академияларын Үрдүкү уус-уран училищетын вольнослушателэ буола сылдьыбыт. Үөрэҕин кинини бас билэр помещик үбүлээбит курдук. Үөрэнэн бүтээт тута Саха сиригэр кэлбит.
1960
1960 сыл.
Саввинов Михаил Петрович
Саввинов Михаил Петрович Мин, Саввинов Прокопий Иннокентьевич, уруккута I Лүүчүн төрүт олохтооҕо, билигин Мукучуга олорор, 1929 сыллаахха төрөөбүт киhи, сэрии сылларыгар ийэм бырааттара армияҕа барбыттарын туhунан, Кыайыы 65 сыла туоларынан сибээстээн ахтыы суруйарга сананным. Мин ийэм бырааттара, үс уол – Мэхээлэ, Бүөтүр, Киргиэлэй Саабынаптар оччотооҕута кыра холкуостан – Кыhыл Арыылаахтан 1942 сыл бэс ыйыгар армияҕа ыҥырыллыбыттара. Мин оччолорго бэйэм нэhилиэгим оскуолатын 4 кылааhын бүтэрбит уол этим. Улаханнара Мэхээлэ отой үөрэҕэ суоҕа, оттон иккис уол Бүөтүр кыратык латыынныы суруйар, ааҕар кыра үөрэхтээҕэ. Бэйэтин учаастагар хонуу биригэдьииринэн үлэлии сылдьан армияҕа ыҥырыллыбыта. Үhүс уол Григорий оччотооҕута 7 кылаас үөрэхтээҕэ, нэhилиэгэр сэбиэт сэкэрэтээринэн үлэлии сылдьан барбыта. Армияҕа сылдьан үөрэхтээхтэр Бүөтүр уонна Киргиэлэй хастыы да ый буола-буола манна кэллибит, онно тиийдибит диэн дэҥ-дэҥ суруктара кэлэрэ, оттон Мэхээлэттэн туох да иhиллибэт этэ. 1943 сыл бүтүүтүн диэки Бүөтүртэн бүтүгэс суругун туппуппут, Белоруссия диэки кытаанах кыргыhыыга киирээри бэлэмнэнэ сылдьарын суруйбут этэ. Онтон ыла Бүөтүртэн сурук суох, «хара» да суруга кэлбэтэҕэ, түмүгэр «сураҕа суох сүппүтүнэн» ааҕыллыбыта. Григорий 1945 сыл сааhыгар Германия границатыгар киирэн сэриилэhэ сылдьабыт диэн суруга кэлбитэ, онтон уhаабакка өлбүтүн туhунан «хара» суруга кэлбитэ. Мин 1942 сыл күhүнүгэр ыаллыы сытар Мукучу нэhилиэгин 7 кылаастаах оскуолатын 5-с кылааhыгар үөрэнэ тиийбитим. Тулаайах буоламмын 1-кы кылаастан 7-с кылааhы бүтэриэхпэр диэри интернакка олорон үөрэммитим. Таайым Мэхээлэ туhунан 1942 сыл бүтүүтэ Сталинград оборонатыгар кыргыhа сылдьар диэн быстах биллэрии кэлбитэ. Мин 6-с кылааска 1943-1944 сс. үөрэх дьылыгар, ол аата 1943 сыл бүтүүтэ, таайым Мэхээлэ армияттан аҥаар атаҕа суох буолан холкуоhугар кэлбит диэн сураҕы истибитим. Саҥа дьыллааҕы сынньалаҥҥа сөп түбэhиннэрэн, ийэм оччолорго холкуоhугар ыанньыксыттыыра, ферма уопсайыгар тиийбитим, кырдьык, таайым баттыктаах тайаҕынан көмөлөhүннэрэн хаамар, аҥаар атаҕа тимир эбит. Үөрүү-көтүү диэн туохтаах буолуой, ыаллыы үс нэhилиэккэ, 1-кы, 2-с Лүүчүннэргэ уонна Мукучу нэhилиэгэр, төhө да аҥаар атаҕа суох буоллар, сэрииттэн тыыннаах эргиллибит оччолорго бастакы бойобуой саллаат буолуохтаах. Сэрии бириэмэтигэр дьон эдэр, кыанар өттө армияҕа бараннар холкуос сүөhүтүн үлэтин оҕонньор, эмээхсин, оҕо-дьахтар улэлээн олорор кэмэ этэ. Онон Мэхээлэни уhаппакка холкуос кыладыапсыгын дуоhунаhыгар үлэҕэ киллэрбиттэрэ. Бу даҕаны улахан эппиэттээх үлэ этэ. Сааскы ыhыы сиэмэтин уонна ыhыы хортуоскатын көрүү-харайыы, ыраастатыы. Кыра да буоллар холкуостаахтар көлөhүннэрин күнүгэр түҥэтиллэр бородуукта араас көрүҥүн учуота, харайыыта барыта киниттэн ирдэнэрэ. Бу дуоhунаhын Мэхээлэ сэрии бүтүөр диэри икки сыл кэриҥэ эҥкилэ суох чиэhинэйдик толорбута. Сэрии бүтэн тыыннаах ордубуттар кэлитэлээн барбыттара. Сэриигэ кыайыылаах тахсыбыт норуот ааспыт ыар сүтүктэрин оhорунан эйэлээх олоххо куускэ туруммута...
Боруллуо
thumb|240px
Үөһээ дойду
Үөһээ дойду диэн киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа баран айыы буолан сылдьар дойдута.
Ойуур
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Үөһээ дойду
Туһаныллыбыт литература
3. Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 352 с.
1716
1716 сыл.
Кириллин Николай Дмитриевич
1973 сыллаахха геолог идэтин Саха судаарыстыбаннай университетыгар ылбыта, 1997 сыллаахха экономист-менеджер үөрэҕин Арассыыйа судаарыстыбаннай сулууспатын академиятыгар бүтэрбитэ.
«Киhи этин-сиинин кѳрдѳрѳр тыллар саха ѳhүн хоhоонугар»
Киириитэ
Ханнык баҕарар норуот олох муудараhын, үтүѳ ѳйүн-санаатын мунньан, түмэн сылдьар, үйэттэн үйэҕэ умнуллубакка, хата, ордук чочуллан, ситэн-буhан иhэр тыллаах-ѳстѳѳх буолар. Сахаҕа эмиэ оннук ѳс хоhоонноро бааллар.
Ѳс хоhоонноругар киирбит тѳбѳ чааhын уорганнара – айах, бас, кэтэх, кулгаах, мурун, мэйии, сирэй, сүүс, сыҥаах, тиис, тыл, уос, харах:
·        Хара харах кѳрбѳтѳх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-05
Ыам ыйын 1—31 күннэрэ Нам улууһа|thumb|50px
«Киhи этин-сиинин кѳрдѳрѳр тыллар саха ѳhүн хоhоонугар»
Ѳс хоhоонноругар киирбит тѳбѳ чааhын уорганнара – айах, бас, кэтэх, кулгаах, мурун, мэйии, сирэй, сүүс, сыҥаах, тиис, тыл, уос, харах:
·        Тыл уҥуоҕа суох
·        Тойон ики харахтаах, хатыҥ биир харахтах
·        Бас атах буолуо, атах бас буолуо
·        Таптал харахха баар