cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
नामकरणसंस्कारः
अयं संस्कारः शिशोः जन्मानन्तरदश वा एकादशदिनानन्तरं भवति । गोपनीयं नाम तु जातकर्मसंस्कारे एव भवति । उच्चारणार्हं नाम् एतस्मिन् दिने भवति । शुभमुहूर्ते च नक्षत्रे मघुरध्वनियुतं नामचतुराक्षरैः वा द्वि अक्षरात्मकं भवति । नाम्नः करणं नामकरणम् । शिशोः जन्मनः दशमे एकादशे वा दिवसे पुण्येऽवसरे पिता प्राणानाचम्य “ अस्य पुत्रस्य नामकरणं करिष्ये” इति संकल्प्य “ पुण्याहं कथयित्वा नान्दीश्राध्दं च विधाय ब्राह्मणान् भोजयित्वा कुमारस्य नाम” दद्यात् । ब्राह्मणशिशोः जन्मतः दशमदिवसे, क्षत्रियाणां त्रयोदशे षोडशे वा दिवसे, वैश्यानां षोडशे विंशतितमे वा दिवसे, शुद्राणां द्वाविंशे मासान्ते वा नामकरणसंस्कारः करणीयः । नामखिलस्य व्यवहारहेतुः शुभावहं कर्मसु भाग्यहेतुः । नाम्नैव कीर्त्तिं लभते मनुष्यस्ततः प्रशस्तं खलु नामकर्म ॥ संस्कारेषु नामकरणसंस्कारः पञ्चमोऽस्ति । अस्मिन् संसारे प्रत्येकवस्तुनः किमपि नाम विद्यत एव । नामकरणं विना जगतः व्यवहारः संज्ञाहीनत्वात् चलितुमसम्भवः । तस्मात् मानवेनास्य संस्कारस्यायोजनं वैदिकरीत्या साडम्वरं क्रियते । अस्य संस्कारस्य आयोजनदिवस –वार –तिथि –नक्षत्र –मास –वर्षादयः विविधैः पण्डितैर्भिन्नभिन्नतया प्रतिपादिताः । यथोच्यते रामदैवज्ञेन मुहूर्त्तचिन्तामणिनामके मुहूर्त्तविधायकग्रन्थे – तज्जातकर्मादि शिशोर्विधेयं पर्वाख्यरिक्तानतिथौ शुभेऽह्नि । एकादशे द्वादशकेऽपि घस्रे मूदुध्रुवक्षिप्रचरोडुषु स्यात् ॥ अर्थात् पर्वदिने तथा रिक्ताभिन्नतिथिषु, शुभदिनेषु, जन्मतः एकादशद्वादशदिवसे मृदु – ध्रुव –क्षिप्र – चरसंज्ञकनक्षत्रेषु बालकस्य नामकरणसंस्कारः करणीयः । हरिहरपण्डितेन उच्यते – “ यस्य यावन्ति दिनानि सूतकं तदन्तदिने कार्यम्” । अर्थात् ब्राह्मणस्य एकादशदिने, क्षत्रियस्य त्रयोदशदिने, वैश्यस्य् षोडशदिने, शूद्रस्य एकत्रिंशत्तमे दिने नामकरणं करणीयम् । श्रीधरपण्डितेनास्य संस्कारस्य शुभमुहूर्त्तः निम्नप्रकारेणा प्रतिपादितः । यथा श्रीधरः – मित्रादित्यमघोत्तराशतभिषकस्वातीधनिष्ठाच्युत- प्राजेशाश्विशशाङ्कपौष्णदिनकृत् पुष्पेषु राशौ स्थिरे । छिद्रां पञ्चदशीं विहाय नवमीं शुद्धेष्टमे भार्गव – ज्ञचार्यामृतपादभागदिवसे नामानि कुर्याच्छिशोः ॥ नारदः –“सूतकान्ते नामकर्म विधेयं स्वकालोचितम्” इति । तत्र नक्षत्रादिनियमाभावः, नियतकालविहितत्वात् । तदुक्तं सारसंग्रहे – “एकादशेऽह्नि विप्राणां क्षत्रियाणां त्रयोदशे । वैश्यानां षोडशे नाम मासान्ते शूद्रजन्मनाम्” ॥ मनुना उक्तम् – “नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां चास्य कारयेत् । पुण्यतिथौ मुहूर्त्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते” ॥ यदि नामकरणस्य विहितकालोऽतिक्रान्तोऽभवेत्तर्हि शुक्रास्तादिदोषरहिते शुभकाले कर्त्तव्यम् । तदुक्तं कश्यपेन – उक्तकाले प्रकर्त्तव्या द्विजानामखिलाः क्रियाः । अतीतेषु च कालेषु कर्त्तव्याश्चोत्तरायणे ॥ सुरेज्येऽत्यसुरेज्ये वा नास्तगे न च वार्द्धके । शुभलग्ने शुभांशे च शुभेऽह्नि शुभवासरे ॥ चन्द्रताराबलोपेते नैधनोदयवर्जिते । पूर्वाह्णे क्षिप्रनक्षत्रचरस्थिरमृदूडुषु ॥ नाममङ्गलघोषैश्च रहस्यं दक्षिणश्रुतौ । इति बृहस्पतिमहोदयेनोक्तं – “पूर्वाह्णः श्रेष्ठ इत्युक्तो मध्याह्नो मध्यमः स्मृतः । अपराह्णं च रात्रिं च वर्जयेन्नामकर्मणि” ॥ जगन्मोहने गुरुणा उक्तम् – “पक्षच्छिद्रां च नवमी हित्वा पञ्चदशीं तथा । शेषाः स्युस्तिथयः सर्वा नामकर्मणि पूजिताः” ॥ भाष्करार्कजभौमानां वर्जयेदंशकोदयौ । धनकर्मसुतभ्रातृनवमस्थः शुभः शशी ॥ शुद्धव्ययेऽष्टमे लग्ने पापाश्च व्यरिलाभगाः । शुभेषु शेषसंस्थेषु नामकर्म शुभावहम् ॥ इति
मध्यदेहलीमण्डलम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
२७ मई
२७ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकसप्तचत्वारिंशत्तमं (१४७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकाष्टाचत्वारिंशत्तमं (१४८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २१८ दिनानि अवशिष्टानि ।
व्यापार विधि
प्रत्येकं सफलं संस्थायाः विपण्यां प्रतिस्पर्धां कर्तुं व्यापारनियमानाम् ग्रहणस्य आवश्यकता वर्तते। निगमानाम् कार्यस्य कानूनीपक्षं नियन्त्रयितुं एतादृशपदवीयुक्तानां वकिलदलस्य आवश्यकता भवति । तदतिरिक्तं व्यापारन्यायस्य उपाधियुक्तः व्यक्तिः अन्येभ्यः अपेक्षया अधिकानि विवेकपूर्णानि नीतयः विकसितुं शक्नोति यतोहि ते विपण्यस्य विचारं कुर्वन्तः तस्मिन् विपण्ये सर्वकारीयनियमविनियमानाम् प्रभावं च विचार्य रूपरेखां निर्मान्ति व्यापारन्यायस्य सम्यक् ज्ञानं विद्यमानः व्यावसायिकः कम्पनीं कानूनीविषयान् परिहरितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, येषां निवारणं कोऽपि कम्पनी न कर्तुम् इच्छति ।
6. व्यावसायिक गठन
व्यापारस्य नियमः प्रत्येकस्य उद्यमस्य आधारशिलारूपेण कार्यं करोति । व्यवसायस्य आरम्भे अनेकाः कानूनीप्रक्रियाः, पट्टाः, अनुज्ञापत्राणि च सम्मिलिताः भवन्ति । एकः व्यापारिककानूनवकीलः सर्वेषां प्रासंगिककायदानानां विषये ज्ञाता भवति तथा च कम्पनीयाः सफलतया परिचालनस्थापने सहायतां कर्तुं शक्नोति।
मैरी वोल्स्टोन्क्राफ्ट शेली
१८१४ तमे वर्षे मैरी स्वपितुः एकेन राजनैतिकानुयायिना पर्सी बिस्शे शेली इत्यनेन सह रोमान्स् आरब्धवती, यः पूर्वमेव विवाहितः आसीत् । तस्याः सौतेयभगिन्या क्लेर् क्लेर्मोण्ट् इत्यनेन सह सा पर्सी इत्यनेन सह फ्रान्सदेशं गत्वा यूरोपदेशं गता । इङ्ग्लैण्ड्देशं प्रत्यागत्य मैरी पर्सी इत्यस्य बालकेन गर्भवती आसीत् । इङ्ग्लैण्ड्देशं प्रत्यागत्य मैरी पर्सी इत्यस्य बालकेन गर्भवती आसीत् । तदनन्तरं वर्षद्वये सा पर्सी च बहिष्कारस्य, नित्यं ऋणस्य, अकालजातस्य कन्यायाः मृत्युः च अभवत् ।
१८१६ तमे वर्षे दम्पती मैरी इत्यस्याः सौतेयभगिनी च प्रसिद्धतया स्विट्ज़र्ल्याण्ड्-देशस्य जेनेवा-नगरस्य समीपे लॉर्ड-बायरन्-जॉन्-विलियम-पोलिडोरी-इत्यनेन सह ग्रीष्मकालं यापितवन्तौ, यत्र शेली-महोदयेन स्वस्य उपन्यासस्य फ्रेंकस्टीन्-इत्यस्य विचारः कल्पितः
सीमन्तोन्नयनसंस्कारः
सीमन्तोन्नयनकालः
अस्य संस्कारस्य अनुष्ठानकालमाश्रित्य बहूनि मतान्युपलभ्यन्ते । गर्भाधानात् तृतीयमासादारभ्य शीशोः जन्मावधि भिन्नभिन्नेषु कालेषु अस्यानुष्ठानं निर्दिशन्ति आचार्याः । गृह्यसूत्राणि प्रायेण गर्भस्य चतुर्थे पञ्चमे वा मासे इदं कर्म विधातुं प्रवदन्ति । स्मृतयस्तु षष्ठम् अष्टमं वा मासं यावत् सीमन्तोन्नयनं विधातुं निर्दिशन्ति । प्रमुखाचार्याणां मतानि अधोलिखितानि वर्तन्ते – कार्ष्णाजिनेः मते कोऽपि विशिष्टः कालो न निर्दिष्टः । कार्ष्णाजिनिः प्रसवात् पूर्वं कस्मिन्नपि शुभे मुहूर्त्ते सीमन्तोन्नयनमनुष्ठातुं निर्दिशति । परमत्रेदं त्वधेयं यत् संस्कारोऽयं पुंसवनात् परमेवानुष्ठेयम् । संस्कारतत्त्वसमीक्षायां सिध्दान्तपक्षोऽयमेव स्वीकृतो वर्तते यत् सामान्यतो गर्भाच्चतुर्थे मासे सीमन्तोन्नयनं कार्यम् । तदभावे एव पञ्चमादावपि मासेऽनुष्ठातुं शक्यमिति । तर व्यवस्थेयं शौनकस्य मतमुल्लिख्य उपस्थिपिता वर्तते – मासोऽयं सौर एव गृह्यते । प्रायः धर्मशास्त्रकारा अत्र सहमता वर्तन्ते – सौरेणैव चतुर्थे स्यात् मासे षष्ठेऽष्टमेऽपिवा । इति बृहस्पतिः” । सीमन्तोन्नयनस्य अनुष्ठानं शुक्लपक्षे विधेयम् । तदभावे कृष्णपक्षे विधेयम् । परम् अन्त्यास्तिस्रः त्रयोदशी –चतुर्दशी- अमावस्येतितिथयो वर्ज्याः । संस्काररत्नमालायां पक्षनिश्चयः सुष्ठु प्रतिपादितो वर्तते – “ अत्र शुक्लपक्ष एव मुख्यः, आपूर्यमाणपक्ष इति गृह्योक्तत्वात् । असम्भवेऽन्त्यांशं विना कृष्णपक्षो ग्राह्यः । तथा च बृहस्पतिः
तिथयः
प्रतिपत्, द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी, सप्तमी, द्शमी, एकादशी ति तिथयः सीमन्तोन्नयने प्रशस्ताः । कालविधाने उक्तम्- पक्षच्छिद्राः तिथयः – चतुर्थी, षष्ठी, अष्टमी, नवमी, द्वादशी, चतुर्दशी ।
समाजधर्मः
एतावत्कालपर्यन्तम् अस्माभिः सामान्यधर्माणां नाम सर्वेषां कृते उपदिष्टानां जीवनोन्नतिकारकाणां गुणानां विवेचनं कृतम् । अथ विशिष्ट जनानां कृते विहितानां कर्तव्यानां चर्चां करिष्यामः । अस्मिन् सन्दर्भे धर्मशब्दः कर्तव्यम् इत्यर्थेन प्रयुज्यते । विशेषधर्माः अपि द्विप्रकारकाः भवितुम् अर्हन्ति –
पूर्वदेहलीमण्डलम्
भारतस्य राजधानी अस्ति नवदेहली । एषः भागः केन्द्रशासिते देहलीप्रदेशे अन्तर्भवति स्म । किन्तु इदानीं देहल्याः भूभागः राज्यत्वेन परिग्ण्यते । एतत् राज्यं नवमण्डलैः विभक्तम् अस्ति । एतेषु नवसु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति पूर्वदेहलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति प्रीतविहार ।
२९ मई
२९ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकनवचत्वारिंशत्तमं (१४९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकपञ्चाशत्तमं (१५०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २१६ दिनानि अवशिष्टानि ।
१ जून
१ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकद्विपञ्चाशत्तमं (१५२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकत्रयःपञ्चाशत्तमं (१५३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २१३ दिनानि अवशिष्टानि ।
मेघनाद साहा
माध्यमिकशिक्षणं, क्रान्तिश्च
१९०५ तमे वर्षे मेघनादः त्रयोदशवर्षीयः अपि नासीत् । तावति अल्पवयसि सः ढाका-महानगरस्य कॉलेजियेट्-विद्यालयं प्रविष्टः । तत्रापि तस्य परिश्रमेण सर्वेऽपि प्रसन्नाः आसन् । स्वाध्ययनक्षमतया तेन तस्मिन् विद्यालयेऽपि छात्रवृत्तिः अर्जिता । तस्य शिक्षामूल्यम् अपि क्षम्यम् अभवत् । १९०५ तमः वर्षः राष्ट्रियान्दोलनेभ्यः अपि महत्त्वपूर्णः आसीत् । यतो हि तस्मिन् वर्षे एव भारते वङ्गभङ्गस्य आन्दोलनं जायमानम् आसीत् । सर्वेऽपि नागरिकाः, विद्यार्थिनः च सर्वकारस्य विरोधाय असहोयगान्दोलनम् अकुर्वन् । आन्दोलनकाले वङ्गप्रदेशस्य राज्यपालः सर्वेषां विद्यालयानां, महाविद्यालयानां च निरीक्षणाय गतः । सर्वकारं प्रति विरोधदर्शनाय सर्वेऽपि विद्यार्थिनः कक्षाम् एव न गताः । विद्यार्थिनाम् आचरणेन क्रुद्धः राज्यपालः मेघनादसदृशानाम् अनेकेषां विद्यार्थिनां छात्रवृत्तिम् अस्थगयत् । अनुपस्थितान् विद्यार्थिनः राज्यपालः विद्यालयात्, महाविद्यालयात् च बहिष्कृतवान् । राज्यपालस्य निर्णयेन मेघनादस्य अध्ययने अवरोधः समुत्पन्नः । किङ्कर्तव्याकर्तव्यमूढः मेघनादः बहुदिनानि इतस्ततः अभ्रमत् । परन्तु सर्वकारीयनिर्णयस्य विरोधाय ढाका-महागरस्य किशोरिलाल-जुबली-विद्यालयः मेघनादाय प्रवेशेण सह छात्रवृत्तिः अपि अयच्छत् । अग्रजः जयनाथः अपि मेघनादस्य आर्थिकसाहाय्यम् अकरोत् । ततः विद्यालयस्य, अग्रजस्य च साहाय्येन मेघनादः स्वाध्ययनं पुनरारम्भत ।
उच्चशिक्षणम्
मेघनादः यदा कोलकाता-विश्वविद्यालये पठति स्म, तदा अनेके विश्विविख्याताः जनाः तस्य अध्यापकाः आसन् । तेषु जगदीशचन्द्र बसु, प्रफुल्लचन्द्र राय, डी एन् मल्लिक इत्येते अन्तर्भवन्ति । परिवारस्य आर्थिकस्थितेः निर्बलतायाः कारणेन विश्वविद्यालयात् शिक्षां प्राप्य निर्गतः मेघनादः वृत्त्योपार्जनाय निर्णयम् अकरोत् ।
संशोधनक्षेत्रे
“मैक्सवेल स्ट्रेसेज्” इत्येस्मिन् विषये मेघनादेन शोधपत्रं प्राकाशितम् । ततः वर्षद्वयाभ्यान्तरे एव मेघनादेन ‘तापीयावेशः’ (विद्युत द्वारा कणों को अविष्‍ट करने की क्रिया, Ionization) इत्यस्मिन् विषये गहनं संशोधनं कृतम् । मेघनादेन साधितं यत्, सूर्ये वायूनां परमाणुषु असाधारणोष्मा, असाधारणभारश्च भवति, तेन ऊष्मा-भारौ आवेशितौ भवतः । सः प्रक्रमः (Process) तापीयावेशः उच्यते । स्वसंशोधनस्य आधारेण मेघनादः तन्तौ तत्त्वानाम् उपस्थितिं ज्ञातुं मार्गं प्रादर्शयत् । १९२० तमे वर्षे मेघनादस्य ‘तापीयावेशसिद्धान्तः’ लन्दन -महानगरस्य ‘फिलॉसॉफिकल मैगजीन’ मध्ये प्रकाशितः । मेघनादस्य सः सिद्धान्तः अद्य Saha ionization equation इति प्रसिद्धः अस्ति ।
तापगतिकीयनियमाः, गतिजसिद्धान्तश्च
अग्रे विविधवायूनां गतिजसिद्धान्तानां, तापगतिकीयसिद्धान्तानां च विविधवायुषु परीक्षणं कर्तुम् इच्छति स्म डॉ. मेधनादः । इलेक्टॉन्-आयन-परमाणूनां वायुमिश्रितेषु गतिजसिद्धान्तेषु सङ्ख्यात्मकसूत्राणां प्रयोगं कृत्वा मेघनादः प्रामाणयत्, "यस्य कस्यापि तत्त्वस्य परमाणूनां खण्डनम् उत आवेशीकरणम् उच्चतापमानादेव न, अपि तु निम्नभारेणापि शक्यम् अस्ति । यावत् पर्यन्तं कस्यचित् परमाणोः विभाजनस्य, पुनर्मिलनस्य च गतिः सन्तुलिता न भवति, तावत् उच्चतापमाने उत उच्चभारे कस्यचित् परमाणोः इलैकट्रॉन् इत्यस्य, खण्डितभागानां च विभाजनप्रक्रिया स्वतः सातत्येन प्रचलति" इति । उक्तविषयस्य सिद्धये डॉ. मेघनादस्य समीकरणम् एकमात्रं गणितीकरणम् आसीत् । तस्य सिद्धान्तेन कस्यचित् तारकीयवायुमण्डले आवेशीकरणस्य गणनां कर्तुं शक्यते । डॉ. मेघनादः प्रप्रथमवारं कस्यचित् तारकस्य, परमाणोः च गहनसम्बन्धम् उपास्थापयत् । डॉ. मेघनादस्य स एव सिद्धान्तः ताराभौतिक्याः आधारः अभवत् ।
राजनेता
बाल्याकालात् निर्धनतायाम् अध्यापितः डॉ मेघनादः स्वसामर्थ्येन अनेकासां संस्थानां संस्थापकः, सहस्थापकः, अध्यक्षः च अभवत् । तस्य ज्ञानेन, कार्यैः च भारतं गर्वान्वितम् आसीत् । १९५२ तमे वर्षे यदा लोकसभा याः निर्दलीयसदस्यत्वेन डॉ मेघनादः निर्वाचने भागम् अवहत्, तदा सः बहुभिः मतैः निर्वाचने विजयी अभवत् । सः कोऽपि राजनेता नासीत्, अपि तु सः सत्तायाः उपयोगं कृत्वा भारते विज्ञानविकासं कर्तुम् इच्छति स्म । अतः तेन संसदि ये केऽपि अंशा उद्घोषिताः, तेषु अधिकाः विज्ञानसम्बद्धाः आसन् । १९५४ तमस्य वर्षस्य मई-मासस्य दशमे (१०/५/१९५४) दिनाङ्के संसदि परमाणूर्जायाः शान्तिपूर्णोपयोगे वादः आरब्धः । डॉ मेघादस्य प्रयासैः तस्य वादस्य आरम्भः आसीत् । डॉ. मेघनादः संसदि बहुधा भारते प्रयोगशालायानाम् आधुनिकीकरणस्य विषयान् उपस्थापयति स्म । यतो हि तस्य मतम् आसीत् यत्, भारतीयप्रयोगशालाः आधुनिकोपकरणैः, पुस्तकालयैः च समृद्धाः स्युः इति ।
मृत्युः
१९५६ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य षोडशे (१६/२/१९५६) दिनाङ्के डॉ मेघनादः महत्त्वपूर्णानि प्रलेखनानि (Documents) नीत्वा राष्ट्रपतिभवनं गच्छन् आसीत । परन्तु मार्ग एव सः मूर्छितः अभवत् । मूर्छितं डॉ मेघनादं कश्चन सज्जनः चिकित्सालयम् अनयत् । परन्तु तावता डॉ मेघनादः देहं त्यक्तवान् आसीत् । डॉ मेघनादस्य संस्मरणे विज्ञानक्षेत्रे विशिष्टानुसन्धानकृद्भ्यः प्रतिवर्षं 'डॉ मेघनाद साहा स्मारक'-पुरस्कारः प्रदीयते ।
व्यक्तित्वम्
१९३८ तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रियकॉङ्ग्रेस-दलस्य कस्याँञ्चित् सभायां सुभाषचन्द्रस्य भाषणे समाप्ते सति डॉ मेघनादः तं पृष्टवान् । सः अपृच्छत्, किं स्वतन्त्रे भारते पारम्परिकसंसाधनैः कृषिः भविष्यति ? अर्थात् शकटाधारितानां कृषिसाधनानाम् उपयोगेन उत आधुनिकयन्त्राणाम् उपयोगेन कृषिः भविष्यति ? इति । ततः सः स्वमतम् अपि उपास्थापयत्, "यदि भारम् उन्नतिं कर्तुम् इच्छति, तर्हि भारते व्यापकतया विशुद्धं, व्यावहारिकं च अनुसन्धानम् आवश्यकम् । सर्वैः वैज्ञानिकैः मिलित्वा शिक्षायाः, अनुसन्धानस्य च राष्ट्रिययोजना निर्मिय तस्याः क्रियान्वयः करणीयः" इति ।
११ जून
११ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकद्वाषष्टितमं (१६२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकत्रयःषष्टितमं (१६३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २०३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
९ जून
९ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकषष्टितमं (१६०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकैकषष्टितमं (१६१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २०५ दिनानि अवशिष्टानि ।
वैश्वीकरणस्य विभागानि
वैश्वीकरणस्य त्रयः चरणाः सन्ति ।वैश्वीकरणस्य एतेषु चरणेषु विश्वस्य अर्थव्यवस्थायां प्रचण्डाः परिवर्तनाः अभवन् ।
वैश्वीकरणस्य प्रथमः चरणः १८७०-१९१४ यूरोपे औद्योगिकक्रान्तिस्य प्रभावस्य कारणेन अभवत् यत् एते औद्योगिकराष्ट्राणि कच्चामालस्य क्रयणार्थं नूतनभूमिं अन्वेष्टुं कृतवन्तः।उत्तर-अमेरिका, दक्षिण-अमेरिका, आस्ट्रेलिया, न्यूजीलैण्ड्, दक्षिण-आफ्रिका च प्रदेशाः उद्घाटिताः यतः एते प्रदेशाः संसाधन-पूरिताः आसन् किन्तु विरलजनसंख्या आसीत्।एतेषु प्रदेशेषु आप्रवासकानां विशालः प्रवाहः अभवत् तथा च अधिकतया इङ्ग्लैण्ड्देशेभ्यः विदेशीयनिवेशः अभवत् यस्य उद्योगानां कृते अधिककच्चामालस्य आवश्यकता आसीत्।एतेषु बस्तयः औद्योगिकदेशेषु समाप्तपदार्थानाम् विनिमयरूपेण खाद्यस्य कच्चामालस्य च निर्यातस्य माध्यमेन तीव्रवृद्धिं प्राप्तवन्तः । अधिकांशः यूरोपीयराष्ट्राः अस्य लाभं प्राप्नुवन् यतः एतेषां प्रदेशानां उपनिवेशीकरणद्वारा तेषां कृते अत्यधिकं कच्चामालं निःशुल्कं न्यूनतममात्रायां वा प्राप्यते स्म| १९१४ तमे वर्षे प्रथमविश्वयुद्धस्य भङ्गेन अयं कालः समाप्तः ।
वैश्वीकरणस्य द्वितीयः चरणः १९४५ तः १९८० पर्यन्तं आसीत् ।१९४५ तमे वर्षे द्वितीयविश्वयुद्धस्य समाप्तेः अनन्तरं एतत् आरब्धम् ।१९४५ तमे वर्षे द्वितीयविश्वयुद्धस्य समाप्तेः अनन्तरं एतत् आरब्धम् । महामन्दी-युद्धकाले हस्ताक्षरितानां गुरुव्यापारसम्झौतानां विच्छेदनं कृत्वा अन्तर्राष्ट्रीयव्यापारे वृद्धिः अभवत् । भारतं, चीनं च इत्यादीन् कतिपयान् देशान् विहाय अधिकांशेषु राष्ट्रेषु व्यापारस्य प्रवाहः वर्धितः यत् अधिकतया बन्द-आर्थिक-व्यवस्थानां अनुसरणं करोति स्म । वैश्विकव्यापारस्य वृद्ध्या, द्वितीयविश्वयुद्धस्य प्रभावात् राष्ट्राणि शीघ्रं स्वस्थतां प्राप्तुं शक्नुवन्ति स्म, तेषां अर्थव्यवस्थायां स्थिरतां प्राप्तुं सुधारं च कर्तुं शक्नुवन्ति स्म ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यवसायः
ज्योतिषस्य सिद्धान्तस्कन्धः
तस्य हि गणकेश्वरस्य सन्ति त्रयोदशग्रन्था अस्मज्शाताः येषु पञ्चसिद्धान्तिका जातकार्णवश्च सिद्धान्तपक्षं व्याख्यातः बृहज्जातकलघुजातको होराग्रन्थौ अन्ये संहिताविषयकग्रन्थाः ।
‘शतानन्दध्वस्तिप्रभृतिश्रुटिपर्यन्तसमयप्रमाणं भूधिष्ण्यग्रहनिवहसंस्थानकथनम् ।
तथा च -
चारश्च द्युसदां द्विधा च गणितं प्रश्नास्तथासोत्तराः ।
सिद्धान्तोऽयं मूलतो ग्रहगणितगोलभेदेन विचारितो दृश्यते ज्योतिवदों हि सिद्धान्तमपि द्विविधं मन्यन्ते प्राचीनमर्वाचीनञ्चेति । उभयत्र हि पञ्चसिद्धान्ताः सन्तीति प्राचीन सिद्धान्तपञ्चकमर्वाचीनसिद्धान्तपञ्चकमपीत्युच्यते । प्राचीनसिद्धान्तपञ्चके हि वराहमिहिरेण पञ्चसिद्धान्तिकायां स्मृताः सूर्यपितामहरोमकपुलिशवसिष्ठसिद्धान्ताः गृहीताः अर्वाचीनपञ्चके तु सूर्यसोमवसिष्ठरोमशब्रह्मसिद्धान्ताः । सुर्यादीनामुश्यत्र नामसाम्येऽपि सिद्धान्तभेदेन पृथनिर्देशः । प्राचीनपञ्चकस्य पृथग्रन्थाः सम्प्रति नैवोपलभ्यन्ते केवलं तेषां कृतेऽस्माकं पञ्चसिद्धान्तिका एव शरणमर्वाचीनपक्षकस्य सम्प्रत्यपि सन्ति पृथग्ग्रन्थाः । अर्वाचीनेष्वपि सूर्यवसिष्ठसिंद्धान्तौ सम्प्रत्यपि प्रसारमालभेतै । प्राचीनावचीनयभेदो वर्षमान ग्रहगतिमानवाश्रित्य प्रवृत्तो दृश्यते ।
प्राचीनसिद्धान्तपञ्चकम्
रोमके नगरे तच्च रोमकेण च विस्तृतम् ।
इति पञ्च पुराणानि गणितानि प्रचक्षते ॥'
पितामहसिद्धान्तः
‘प्रागद्ध पर्व यदा तदोत्तरातोऽन्यथा तिथिः पूर्वा ।
वासिष्ठसिद्धान्तः
‘लाटात्सूर्यशशाङ्कौ मध्यविन्दुच्चचन्द्रपातौ च ।
रोमकसिद्धान्तः
रोमकसिद्धान्तोऽपि प्राचीनार्वाचीनभेदेन द्विविधः । प्राचीनो यथा वराहमिहिरप्रोक्तोऽर्वाचीनस्तु श्रीषेणसङ्गृहीतत्वेन ब्रह्मगुप्तेन स्मृतः । वराहमिहिरो हि रोमकसिद्धान्तं हि पोलिशसिद्धान्तवत्स्फुट मन्यते । सिद्धान्तोऽयमपि अहर्गणमेवाधारत्वेन गृह्णाति । यथा -
यस्मान्न रोमके ते स्मृतिबाह्यो रोमकस्तस्मात् ।'
पौलिशसिद्धान्तः
अत्र रोमकपौलिशसिद्धान्तयोरहर्गणे साम्यं दृश्यते । सिद्धान्तेऽस्मिन् सूर्यचन्द्रातिरिक्तग्रहाणामपि वक्रत्वादिनिदिष्टं प्रतिभाति ‘पौलिशसिद्धान्ते तारा ग्रहा एवम्' इति कथनेन । पलभातश्चरखण्डानयनं चरखण्डतो दिनमानानयनञ्च निदिष्टं तत्र । तत्र देशान्तरमपि विचारितं सम्यक । तत्र तिथिनक्षत्रानयनपद्धतिश्च वर्तमानपद्धताविव निर्दिष्टाऽस्ति । करणमपि निरूपितं तत्र । चरखण्डा यथा -
इति कथने तथैव लाटदेवैन पोलिशरोमकयोरेकत्र व्याख्यानाच्च तदपि नामूलम् । यद्यपि ब्रह्मगुप्तो रोमकमेव स्मृतिबाह्यं मन्यते तथापि पौलिशमपि न तथा प्रशंसति । सम्भवति ब्रह्मगुप्तसमयात्प्रागेव लाटदेवेन वा केनापि पौलिश युगमनमनुनिहितमपि येन ब्रह्मगुप्तस्तं स्मृतिबाह्यं न मन्यते । स्मृतिसंवादियुगादिमानभाव एव स्मृतिसम्मतत्वे तत्राधारः । सम्भवति हितार्कस्य ( हिपार्क सस्य ) अनेकेषु शिष्येषु पोलसोऽप्येक आसीत् यस्यानुर्वातनः सम्प्रति पोलैण्डदेशे निवसन्ति । ते हि सम्प्रति पोलिशशब्देनैव जायन्ते । रोमकसिद्धान्ताप्रागेव पौलिशसिद्धान्तो भारतमागनस्तेन तत्र युगादिमानमनुप्रविष्टमिति । तथ्यं यत्किञ्चिदपि स्यादेतत्तु निश्चयेन वक्तुं शक्यते यत् पोलिशरोमकसिद्धान्त हि प्रायः समदेशिकौ समकालिकौ च । एतदपि सम्भवति यद् र पौलिशाच्छास्त्रमिदमधीत्य भारते प्रचारितवान् । यथा हि गर्गवचनम्-‘म्लेच्छा हि यवनास्तेषु सम्यक् शास्त्रमिदं स्थितम् । इति वराहेण स्मर्यते । सोऽपि यवनानां ज्योतिषविषयकज्ञानं मुग्धकण्ठतया प्रशंसति स्मरति तान् यत्र तत्र ‘प्राहुर्यवनाः' इत्यादिकथनैः ।
सूर्यसिद्धान्तः
वर्षमानानयनं तथा--
इतरे
‘अयमेव कृत सूर्येन्दुपुलिशरोमकवसिष्यवनाचैः । इति ।
शाकल्योक्तबह्मसिद्धान्तः
रोमकाच्च वसिष्ठाच्च गर्गादपि वृहस्पतेः ।।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
ज्योतिषशास्त्रस्य कश्चन सिद्धान्तः। पञ्चसिद्धान्तिका यां वराहमिहिरे ण स्वसिद्धान्तः प्रतिपादितः वर्तते। यद्यपि ज्योतिषशास्त्रे वराहमिहिरस्य सर्वातिशायि स्थानं तथापि तस्य मौलिकसिद्धान्तं तु सम्प्रत्यपि नैवास्मान् प्रसादीकरोति प्रकटनेन । तस्य पञ्चसिद्धान्तिकेति सिद्धान्तग्रन्थो लभ्यते श्रूयते च तस्य जातकार्णवो नाम करणग्रन्थोऽप्यस्तीति बृहत्संहिताऽग्रभागस्थाद् त्रिपाठिनः अवधबिहारिणोऽवतारिकालेखाज्ज्ञायते च । उक्तञ्च तेनैव बृहत्संहितायाम् -
सारः
एते हि प्रायः सूर्य सिद्धान्तसंवादिनो विहाय कतिपयानपवादान् । तेषु आर्यसिद्धान्तो विलक्षणः । स हि युगान् समानपादान् मन्यते भूभ्रमांश्च परिगणयति । ग्रहाणाञ्च स हि समानां गतिं मन्यते वृत्तानुसारेण शीघ्रदीर्घकालपरिपूरयितव्याम् । स वर्षमानञ्च पञ्चदशविकलया न्यूनं मन्यते । एवमन्येऽपि विशेषाः सन्ति तत्र यान् हि जिष्णुसुतो ब्रह्मगुप्तो भूयोभूयः खण्डयन्नपि नैव तृप्तिमनुभवति सिद्धान्तग्रन्थेऽनुयाति च करणग्रन्थे ।
ब्रह्मगुप्तस्य ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः
ब्रह्मगुप्तस्य सिद्धान्तः इत्युक्ते ब्रह्मगुप्तप्रतिपादितो ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः । ब्रह्मगुप्तो हि महान् ज्योतिषिको वेधकुशलश्च । तस्य ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तो नाम सिद्धान्तग्रन्थः खण्डखाद्यकं नाम करणग्रन्थश्च सम्प्रति समुपलभ्येते । श्रूयते च तस्य ध्यानग्रहो नाम फलितज्योतिषग्रन्थोऽपि ।
मूल्याङ्कनम्
दृग्गणितयोरेक्यस्थापनमेव ब्रह्मगुप्तस्योद्देश्यं सिद्धान्तप्रणयने । स्पष्टमेव स कथयति---
मुञ्जालः बृहन्मानसं लघुमानसश्च
प्रसङ्गेऽस्मिन् स्मर्यते मुञ्जालस्य बृहन्मानसं यद्धि भास्कराचार्योऽपि भूरिशः स्मरति । मुञ्जालो हि ब्रह्मगुप्तवत् स्वतन्त्रान्वेषक आसीत् । तस्य स्थितिकालः ८५४ मितशकान्दमभित इति शङ्करबालकृष्णोऽनुमाति । कथ्यते हि मुजालो हि मनोबृहन्मानसाख्यस्य करणग्रन्थस्य सारसंक्षेपरूपेण ग्रन्थमेकं प्रणिनायेति । मुजालं हि भास्कराचार्यः सश्रद्धं स्मरति । यथा -
द्वितीय-आर्यभटः महासिद्धान्तश्च
‘विविधखगागमपाटीकुट्टकबीजादिदृष्टशास्त्रेण ।
एष हि ब्रह्मगुप्त इव अयनचलनं स्थिरं मन्यते । तस्य हि स्थितिकालः शङ्करबालकृष्णेन ८७५ शकाब्दानभितोऽनुमितः । अस्य. सिद्धान्तग्रन्थो महासिद्धान्तनाम्ना प्रसिद्धः । सन्त्यत्र अष्टादशाध्यायाः । सर्वेऽप्यधिकाराः पाटीगणितमङ्कगणितं क्षेत्रफ़लघनफलादिकच्चास्य प्रतिपाद्यविषयाः । अष्टादशेऽध्याये बीजगणितं । निरूपितं यद्धि कतिपयैः पौर्ब्रह्मगुप्तनिरूपितसंस्कारापेक्षया विशिष्यते । असावपि वर्णसाहाय्येन अङ्कान् निर्दिशति किन्तु गणनाक्रम आर्यसिद्धान्ताद्भिन्न एव । स हि सप्तर्षीणामपि गति मन्यते प्रस्तौति च तेषां कल्पभगणाश्च । पुराणेष्वपि सप्तर्षीणां गतिरुक्ता दृश्यते किन्तु केचित्तन्न मन्यन्ते । सप्तर्षयो हि एकस्मिन्नक्षत्रे शृतं वर्षाणां तिष्ठन्ति । स हि पाराशरसिद्धान्तमपि स्मरति । यथाऽऽह सः -
श्रीपतिः
ते व्यासखण्डगुणिता विहृता फलं तु ।
करणोत्तमकरणम्
अज्ञातकर्तृकस्य करणोत्तमाख्यग्रन्थस्यवस्थितिह रत्नमालायाः महादेवकृतटीकातो ज्ञायते । अस्य प्रणयनकाल: १०३८ मितशकाब्दो मतः । अत्र हि शून्यायनांशवर्षत्वेन ४३८ मितशकाब्दो गृहीतः अयनांशस्य वार्षिकी कलैका गतिः । असौ आर्यपक्षीयः करणग्रन्थ असीदिति तज्ज्ञा अनुमान्ति ।
माधवः
एवञ्च माधवप्रणीतः सिद्धान्तशिरोमणिः सम्प्रति दुर्लभोऽपि भास्कराचार्यसाक्ष्येन स्मर्यंते । एवमेव तत्साक्ष्येणैव ब्रह्मदेवप्रणीतं बीजगणितं विष्णुदैवज्ञ• अणीतं बीजगणितञ्च स्मर्यते नाममात्रतः ।।
भास्कराचार्यस्य सिद्धान्तशिरोमणिः
‘रसगुणपूर्णमही ( १०३६ ) समशकनृपसमयेऽभवन्मयोत्पत्तिः ।
रघुनाथः सुधामञ्जरी
रघुनाथस्य सुधामञ्जरी ब्राह्मपक्षीयः करणग्रन्थः । अस्यारम्भंवर्षः १४८४. मितशकाब्दसमः । सोमभट्टात्मजस्य रघुनाथस्यापि मणिप्रदीपः सूर्यसिद्धान्तानुसारी करणग्रन्थः । दिनकरस्य खेटकसिद्धिः चन्द्राकौं च राजमृगाङ्कानुगामिनी ग्रन्थौ । रामभटस्य रामविनोदः (१५१२ शा० ) वर्तमानसूर्यसिद्धान्तानुसार करणम् । मुहूर्तचिन्तामणिरस्यातीव लोकप्रियो ग्रन्थः । श्रीनाथस्य ‘ग्रहचिन्तामणिः' ( सम्भवतः ) ब्राह्मसिद्धान्तीयकरणग्रन्थः । अत्र वर्षगणमाध्यमेन ग्रहानंयनं निर्दिष्टम् । विष्णुनाम्नो गणकस्य करणग्रन्थः सौरपक्षीयः । मल्लारेः १५४७ मितशकाब्दे ग्रहलाघवस्य सयुक्तिकोपपत्तिः प्रसिद्धाः। विश्वनाथो हि । भट्टोत्पल इव महांष्टीकाकारः । तेन हि सिद्धान्तशिरोमणिप्रभृत्यष्टादशाधिकग्रन्थेषु टीकाग्रन्थाः प्रणीताः । नृसिंहस्य (१५०८ शा० ) सौरभाष्यं वासनावातकञ्च प्रसिद्ध ग्रन्थौ।।
रङ्गनाथः
कृतमवरमुनीश्वरेण गोलं तमहमपाकरवाणि लोहजातम् ॥ १॥
कृष्णः करणकौस्तुभः
‘प्रकुरु तत्करणं ग्रहसिद्धये सुगमदृग्गणितैक्यविधायि यत्
जयसिंहः जगन्नाथश्च सियान्तसम्राट्
अरबीभाषया ग्रन्थो मिजास्तीनामकः स्थितः ।
‘यदा इन्द्रप्रस्थेऽभ्रं जातं तस्मिन् दिने सवाईजयपुरे वेधो दृष्टः । सवाईजयपुरे.यदा अभ्रादिकं जातं तस्मिन् दिने इन्द्रप्रस्थे वेधः कृतो दृष्टश्च । एवमवन्त्यां मथुरायां काश्याञ्च सर्वत्र निश्चयः कृतः । एवम्प्रकारैर्ग्रहशोधने देशाधिपेन राज्ञा देशे-देशे यन्त्ररचनां कृत्वा निश्चयः कार्य' इति ।
दिनकरः ग्रहविज्ञानसारिणी
दिनकराख्येन विदुषा ग्रहविज्ञानसारिणी ( १७३४ शा० ) मासप्रवेशसारिणी ( १७४४ शा० ) लग्नसारिणी क्रान्तिसारिणी ( १७५३ शा० ) चन्द्रोदयाङ्जाल: ( १७५७ शा० ) दृक्कमंसारिणी ( १७५८ शा० ) ग्रहणाङ्कजालः ( १७५५ शा० ) पातसारिणीटीका ( १७६१ शा० ) यन्त्रचिन्तामणिटीकाप्रभृति ग्रन्थाः प्रणीताः ।।
सिद्धान्तग्रन्थाः
१२. भास्कराचार्यस्य सिद्धान्तशिरोमणिः (११०४ शा० ) ।
करणग्रन्थाः
१. आर्यभटीयकरणम् ( श० ४०० ) आर्यभटप्रणीतत्वेन मतम् ।
७. करणकमलमार्तण्डः ( शक ९८० ) श्रीदशंबलराजविरचितः ।।
करणोत्तमः ( शक १०३८ ) लेखकस्य नाम न ज्ञायते ।
१२. करणकण्ठीरवम् ( शक ११६४ ) श्रीकेशवार्कविरचितमनुपलब्धम् ।
१७. मकरन्दसारिणी ( शक १४०० ) मकरन्दविरचिता सौरमतीया सर्वत्र लब्धप्रतिष्ठा बहसम्मता च वर्तते ।।
२७. विष्णुकरणम् ( शक १५३० ) सौरपक्षीयं करणमेतद् विष्णुदैवज्ञकृत ममुद्रितमप्रसिद्धं च ।।
२९. सिद्धान्तचूडामणिः ( शक १५६५ ) श्रीरङ्गनाथविरचितः ।
१५ जून
१५ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकषट्षष्टितमं (१६६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकसप्तषष्टितमं (१६७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १९९ दिनानि अवशिष्टानि ।
१८ जून
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
Tally.ERP 9 ( टॅली )
लघुचित्रम्|264x264अणवः|LOGO
मूल्ये न्यूनम् (COST SAVING)
क्लाउड् इत्यत्र टैली इत्यनेन अधिकांशव्यापाराणां व्यावसायिकव्ययस्य न्यूनातिन्यूनं १५% कटौती कृता अस्ति । IT-दलस्य व्ययः, सर्वर-रक्षण-व्ययः, हार्डवेयर-व्ययः, विद्युत्-भाडा-व्ययः च समाप्तं कृत्वा Tally on Cloud इत्यनेन व्यापाराः कथं कार्यं कुर्वन्ति, भिन्न-भिन्न-व्ययस्य कथं बचतम् इति परिवर्तनं कृतम् अस्ति
लशुनम्
उपयोगिता
लहसुन में पाया जाने वाला सल्फाइड हृदय वाहिनी तंत्र को भी ठीक रखता है. शोध में इस बात की पुष्टि हुई है कि लहसुन खून में कोलेस्ट्रॉल की मात्रा को नियंत्रित करता है. लहसुन चिकित्सा के बारे में मास्को के नेशनल कार्डियोलॉजिकल रिसर्च सेंटर में भी काफी शोध किया गया. 12 सप्ताह तक 42 लोगों के परीक्षण के बाद ये बात साबित हुई है कि लहसुन खाने के बाद खून में 7.6 प्रतिशत तक कोलेस्ट्रॉल में गिरावट आई है. इसका मतलब ये हुआ कि अगर हर दिन लहसुन का सेवन किया जाए तो दिल की धमनियों के संकरे होने का खतरा कम हो जाता है. इससे हार्टअटैक की संभावना भी काफी कम हो जाती है.
मानवशरीरे यौगिकप्रभावः
एकः महत्त्वपूर्णः पक्षः रक्तसञ्चार-श्वसन-तन्त्रेषु यौगिक-प्रभावः अस्ति । अस्मात् पूर्वं रक्तसञ्चारस्य श्वसनतन्त्रस्य च संरचनायाः तन्त्रस्य च विस्तृतं अध्ययनं कर्तव्यं भवति, ततः एताः संस्थाः अधिकाः स्वस्थाः, सशक्ताः च कर्तुं शक्यन्ते, तेषां पद्धतीनां, पद्धतीनां च विषये सूचना अपि गृह्यते प्रथमं चिन्तनीयं यत् एतेषां तन्त्राणां कार्यक्षमतां वर्धयितुं कोऽपि विधिः अस्ति वा इति । अतः उत्तरम् अस्ति- आम्। प्राचीनऋषिभिः योगविज्ञानस्य सुविदितैः अनेके एतादृशाः योगव्यायामाः विहिताः, येषां अभ्यासः कस्यचित् व्यक्तिना सावधानीपूर्वकं नियमितरूपेण च कृतः चेत् सः अवश्यमेव आश्चर्यजनकं लाभं प्राप्नुयात् ।
आसनानां पाचनतंत्रे प्रभावः
आसनक्रमे द्वादश ( 12 ) आसनाः संयुक्ताभ्यासः सूर्य नमस्कार इत्युच्यते। अस्य सूर्यनमस्कारस्य अभ्यासेन पाचनतन्त्रं स्वस्थं सक्रियं च भवति । तत्सङ्गमे कब्जः, स्थूलता, मधुमेहः, गैसः, उदरवेदना, भूखस्य हानिः इत्यादयः पाचनसम्बद्धाः रोगाः निवारयति ।
पाचनतन्त्रे आसनबन्धानां प्रभावः
विभिन्न आसनानां बन्धानां च पाचनतन्त्रे सकारात्मकः प्रभावः भवति। यद्यपि मुद्राणां मूलप्रभावः शरीरस्य स्थिरतां प्रदातुं भवति। परन्तु एतेषां मुद्राणां अभ्यासः शरीरस्य सर्वाणि तन्त्राणि परोक्षरूपेण प्रभावितं करोति।
तदागी मुद्रा, मंडुक मुद्रा, अश्वनी मुद्रा, पशिनी मुद्रा, भुजदिग्नि मुद्रा विशेष रूप से पाचन तंत्र को प्रभावित करते हैं। बन्धानां पाचनतन्त्रे अपि उत्तमः प्रभावः भवति । मूलबन्धस्य अभ्यासेन बृहदान्त्रं विशेषतया सक्रियं कार्यात्मकं च भवति तथा च पाचनतन्त्रस्य रोगानाम् अपि चिकित्सा भवति । उद्दीयनबन्धः उदरप्रदेशे विपरीतदाबं जनयति । उड्डीयनबन्धस्य अभ्यासेन उदरस्नायुः लचीलः सक्रियः च भवति । यकृत्-उदरं, आन्तराणि च सक्रियं करोति । उद्दीयनबन्धस्य अभ्यासेन विविधाः पाचनरसाः अधिकमात्रायां स्राविताः भवन्ति, येन अन्नं सम्यक् पच्यते ।
उत्सर्जनतन्त्रे शतकर्माभ्यास
धौती, बस्ती, नेति, नौली एवं त्रटक शतकर्मा प्रभावी ढंग से उत्सर्जन तंत्र को प्रभावित करते हैं। एतेषां षट्कर्मणां द्वितीयं नाम शोधनकर्म । अर्थात् एतानि कार्याणि शरीरस्य शुद्धिं कुर्वन्ति, येषां उत्सर्जनतन्त्रे सकारात्मकः प्रभावः भवति ।
उत्सर्जनतन्त्रे ध्यानस्य प्रभावः
योग-अभ्यासेषु योग-शत्कर्म-सहितं नाना-आसनानि तथा प्राणायाम-अभ्यासेन पाचनतन्त्रं निर्वहनतन्त्रं च स्वस्थं कार्यात्मकं च भवति। एतेषां कर्मणाम् अभ्यासेन पाचनतन्त्रसम्बद्धानां अङ्गानाम्, उत्सर्जनाङ्गानाम् च क्रियाशीलता वर्धते । एतेन मलस्य पाचनं, अवशोषणं, निष्कासनं च व्यवस्थितं भवति । योगिकक्रियायाः नियमित-अभ्यासेन भूखः वर्धते, गृहीतं भोजनं च पच्यते । पचितान्नं सुशोषितं शेषं मलं च शरीरात् सुशोषितम् । पाचनतन्त्रानुसारं एतेषां समासव्यायामानां प्रभावः उत्सर्जनतन्त्रे अपि भवति । एतेषां कर्मणाम् अभ्यासेन बृहदान्त्र-वृक्क-फुफ्फुस-त्वक् इत्यादीनां निर्वहन-अङ्गानाम् क्रिया वर्धते, येन निर्वहन-द्रव्याणां उत्सर्जनं सम्यक् भवति, समग्रं शरीरं स्वस्थं स्थित्वा स्वकार्यं सम्यक् करोति अतः मनुष्यः काम, क्रोध, लोभ, आसक्ति, ईर्ष्या, दुर्भावना इत्यादिभ्यः दुष्टेभ्यः मनः मुक्तं कृत्वा सात्विक आहारस्य अनुसरणं कुर्वन् नियमितरूपेण ध्यानस्य अभ्यासं कुर्यात्। एवं कृत्वा वयं स्वस्थशरीरेण मनसा च सम्यक् दिशि, अवस्थायां च सुखेन शान्तिपूर्वकं च जीवनं जीवितुं शक्नुमः।
पिट्यूटरीग्रन्थौ योगस्य प्रभावः
D. योग निद्रा- योग निद्रा मन के अवचेतन स्तर पर कार्य करता है। योगनिद्रायाः प्रभावं व्याख्याय बहवः शोधकर्तारः पश्यन्ति यत् Electroencephalograph (EEG ) Yoga Nidra इत्यस्य सकारात्मकः प्रभावः भवति। शान्तावस्थायाः प्रतीकाः मस्तिष्कस्य अल्फातरङ्गाः योगनिद्राकरणेन वर्धन्ते इति एतत् सूचकम् ।
थायरॉइड-पैराथायराइड-ग्रन्थ्योः योगस्य प्रभावः
सी. प्राणायाम का प्रभाव- प्राणायाम वैज्ञानिक रीत्या पुरक, कुम्भक, रेचक करने की विधि है। प्राणायामः प्राणबलं नियन्त्रयति, शरीरे प्रसारितान् परकीयान् पदार्थान् अपि बहिः आनयति । सूक्ष्मस्थूलस्तरयोः शरीरशुद्धिविधिः । थाइरॉइड् तथा परथायराइड् ग्रन्थिं प्रभावितं कुर्वन्तः प्राणायामेषु उज्जयी, कपालभाटी, भस्त्रिका, भ्रामरी, शीतली, सित्कारी इत्यादयः प्राणायामाः प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा एताः ग्रन्थिषु प्रभावं कुर्वन्ति । नाडीशोधनप्राणायामस्य दृष्ट्या अतीव महत्त्वम् अस्ति यत् एतत् सम्पूर्णशरीरस्य नाडीव्यवस्थां शुद्धयति। स्वामी निरञ्जननन्द सरस्वती इत्यस्य मते "भ्रमारी शरीरस्य ऊतकानाम् आरोग्यस्य गतिं वर्धयति", अतः स्वास्थ्यस्य दृष्ट्या एषा महत्त्वपूर्णा क्रिया अस्ति।
अधिवृक्कग्रंथौ योगस्य प्रभावः
च. विश्रामव्यायामाः
= अग्नाशयग्रन्थिः, योगश्च = अग्नाशयग्रन्थिस्य सूक्ष्मप्रवेशः - शिरः, शरीरं, पुच्छं च समाविष्टः अयं अङ्गः १२ तः १५ से.मी.दीर्घः, मांसलः अङ्गः, वामभागे, उदरस्य पृष्ठतः प्रसारितः भवति इयं मिश्रग्रन्थिः अस्ति यतः सा अन्तःस्रावी-बहिःस्रावी-कार्यं कर्तुं शक्नोति । अन्तःस्रावीग्रन्थिस्रावः साक्षात् रक्तप्रवाहं प्रति प्रवहति तथा च बहिर्ग्रन्थिस्रावः कस्मिंश्चित् स्थाने नाडीद्वारा स्रावः भवति अन्तःस्रावीग्रन्थिः कार्यं अग्नाशये वर्तमानैः अग्नाशयग्रन्थिभिः क्रियते, येषां ग्रन्थिः लङ्गर्हान्स् इति अपि उच्यते । अग्नाशयस्य नलिकासु कोशिकासमूहाः सन्ति ये हार्मोनस्य उत्पादनं, संग्रहणं, स्रावं च कुर्वन्ति । इयं ग्रन्थिः ग्लाइकोजनस्य भण्डारणं परिवर्तनं च, इन्सुलिनस्रावः, पूर्वपिट्यूटरीतः वृद्धिहार्मोनस्य मुक्तिं निरुद्धं च इत्यादीनि महत्त्वपूर्णानि कार्याणि करोति
अग्नाशयग्रन्थौ योगस्य प्रभावः
= तंत्रिकातंत्रे यौगिकप्रभावः = 1. बाह्यपर्यावरणात् आगच्छन्तीनां संवेदनानां प्रति अस्माकं ध्यानं सर्वदा आकृष्टं भवति अतः एव अस्माकं मनः बहिः एव तिष्ठति। नेत्रे निमीलितमात्रेण बहिः आगच्छन्तः संवेदनाः ५०-६० प्रतिशतं न्यूनीभवन्ति, अन्तः ध्यानं दातुं समर्थाः भवेम । विचाराणां संख्या अपि न्यूना भवति। अत एव योगं कुर्वन् नेत्राणि निमीलितुं श्रेयः। अन्तः गन्तुं एकमात्रं मार्गं मनः प्राणः च । अत एव हठयोगेन प्राणाधरणस्य अवधारणा दत्ता।
२५ जून
२५ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकषट्सप्ततितमं (१७६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकसप्तसप्ततितमं (१७७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १८९ दिनानि अवशिष्टानि ।
अन्विताभिधानवादः
निष्कर्षः
ये तु अन्विताभिधानवादिनः आहुः “शब्दवृद्धभिधेयांश्च प्रत्यक्षेणात्र पश्यति” इत्यादिकम्। तत्रापि नाभिधेयो व्यङ्ग्य इति निरुप्यते। अयमस्ति तेषां सिद्धान्तो यद् ‘देवदत्त ! गामानय’ इति उत्तमवृद्धवाक्यश्रवणात् मध्यमवृद्धो विशिष्टं व्यापारं करोति इति दृष्ट्वा व्युत्पाद्यमाने निर्विभागार्थे निर्विभागं वाक्यं वाचकं जानाति। ततो ‘यज्ञदत्त ! गां नय, अश्वमानय” इत्यादिवाक्यान्तरप्रयोगे सति अन्वयव्यतिरेकाभ्यां नियतस्य नियतार्थो भविष्यतीति सामान्यावच्छदिते विशिष्टे एव पदार्थे पदानां सङ्केत इत्यन्वितानामेवाभिधानं विशिष्टानां पदार्थता । अत्र पक्षे अभिधायाः लक्षणाविशिष्टस्यैव पदार्थत्वात् । अतः अनन्तरव्याविनि व्यङ्यवोधे कथमभिधेति । एवं सति अलङ्कार शास्त्रदृष्ट्या अथिहितान्वयवादे, अन्विताभिधानवादे च न तावात् भेदः लक्ष्यते।
प्रयागराज:
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
संस्थान-समाजशास्त्र
मनुष्यः सामाजिकः पशुः अस्ति। सामाजिकः प्राणी इति कारणतः तस्य काश्चन इच्छाः सन्ति, तेषां अनुपालनाय लक्ष्याणि नियुक्तानि च सन्ति । संस्था इति प्रचलनस्य स्थायित्वस्य च विचारस्य वा कर्मस्य वा मार्गः, यः समूहस्य आदतेषु अथवा जनानां रीतिषु निहितः भवति । संस्था समाजशास्त्रस्य मूलभूतसंकल्पना अस्ति। अस्मिन् समाजस्य विविधाः पक्षाः सन्ति ये सद्यः परिवर्तनं न कुर्वन्ति । परिवर्तनं निर्गच्छति परन्तु एतेषु संस्थासु परिवर्तनार्थं गृहीतः समयः अतीव मन्दः भवति। मैकइवरस्य मते संस्था नियमितरूपेण स्थापितानां प्रक्रियाणां समुच्चयः भवति, यः समाजस्य अन्तः समानं कार्यं कुर्वन्तः समूहस्य अथवा समूहानां संख्यायाः लक्षणम् अस्ति | संक्षेपेण संस्था किमपि कर्तुं संगठितः मार्गः भवति। गिन्सबर्ग् इत्यस्य मते संस्थाः सामाजिकजीवानां परस्परं वा कस्यचित् बाह्यवस्तुनः विषये निश्चितरूपेण अनुमोदितरूपेण वा सम्बन्धगुणाः सन्ति| हॉर्टन् इत्यस्य मते संस्था सामाजिकसम्बन्धानां संगठितव्यवस्था अस्ति या कतिपयानि सामान्यमूल्यानि प्रक्रियाश्च मूर्तरूपं ददाति तथा च समाजस्य कतिपयानां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्तिं करोति | सामाजिकभूमिकानां सामाजिकमान्यतानां च परस्परसम्बद्धा प्रणाली अस्ति, या महत्त्वपूर्णसामाजिकआवश्यकतानां वा कार्यस्य वा तृप्तिम् परितः संगठिता अस्ति |
प्रत्येकं संस्था सम्बद्धा भवति, कस्मात्चित् अन्यस्मात् वा समाजात् अधिकारं प्राप्नोति । संस्थासु भौतिक-अभौतिक-चिह्नानां उपस्थितिः भवति । ते प्राथमिक आवश्यकतानां पूर्तये निर्मिताः भवन्ति। संस्थासु सामाजिकमान्यता वर्तते। ते समाजस्य सदस्यानां सम्बन्धं नियन्त्रयन्ति । ते आचरणस्य व्यवहारस्य च मूलभूतसामाजिकस्थितयः प्रदास्यन्ति, सामाजिकपरिवर्तनस्य प्रतिरोधकाः च भवन्ति । प्रत्येकं समाजे भिन्नाः संस्थाः सन्ति । संस्थाः सामान्यतया सामाजिकप्रकृतयः भवन्ति । कस्यचित् समाजस्य अन्तः संस्थानां स्थापनायाः उत्तरदायित्वं व्यक्तिः समाजः एव भवति । संस्थाः प्रत्येकस्मिन् प्रकारे समाजे दृश्यन्ते। संस्थाः विशिष्टान् अन्त्यानां पूर्तये साधनानि सन्ति, ये समाजस्य निरन्तरस्य अस्तित्वाय मूलभूताः, महत्त्वपूर्णाः च सन्ति । एतेषु मूलभूतानाम् आवश्यकतासु आत्मसंरक्षणस्य, आत्मसज्जतायाः, आत्मव्यञ्जनस्य च आवश्यकता अन्तर्भवति । एकदा सामाजिकप्रतिमानाः समाजस्य सदस्यैः स्थापिताः स्वीकृताः च भवन्ति तदा ते न्यूनाधिकं स्थायिव्यवहारस्य प्रतिमानाः भवन्ति । संस्थानां मूलभूतसंरचना कार्याणि च न्यूनाधिकं समानानि एव तिष्ठन्ति, यद्यपि परिवर्तनशीलसामाजिकसंस्थानां कारणात् तेषु परिवर्तनं भवितुम् अर्हति । संस्थाः न दृश्यन्ते न मूर्ताः इति कारणेन वयं द्रष्टुं न शक्नुमः । तथापि एताः संस्थाः व्यवहार-संस्कार-संस्कार-रूपेण प्रकटिताः भवेयुः ।
पलाण्डुः
इतरभाषाभिः अस्य पलाण्डुसस्यस्य नामानि
इदं पलाण्डुसस्यम् आङ्ग्लभाषयाOnion Plant इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम Allium Cepa अथवा A. Porrum अथवा A. Ascalonicum इति अस्ति । हिन्दीभाषया "प्याज्” इति, तेलुगुभाषया “नीरुळ्ळि” इति, तमिळ्भाषया “वेङ्कायम्” इति, मलयाळभाषया “उळ्ळि” इति, बङ्गभाषया "प्याज्" इति "पिँय़ाज्" इति च, गुजरातीभाषया “दुङ्गारि” इति, मराठीभाषायां “कांदा” इति, कन्नडभाषया “ईरुळ्ळि” अथवा “उळ्ळागड्डे” इति उच्यते ।
अर्थशास्त्रस्य इतिहासः
अर्थशास्त्रस्य इतिहासः
१४ शतके ट्यूनीशियादेशस्य दार्शनिकः खाल्दुन् श्रमविभागस्य, लाभस्य प्रेरणायाः, अन्तर्राष्ट्रीयव्यापारस्य च परीक्षणं कृतवान् । अरबीव्यापारिणः स्वज्ञानस्य उपयोगेन चीनदेशात् आरभ्य वाइकिंग्-देशपर्यन्तं अनेकैः राष्ट्रैः सह व्यापारं कुर्वन्ति स्म ।
इतिहासे आर्थिकव्यवस्थाः :
ततः कृषिस्य आविष्कारानन्तरं विनिमयव्यवस्था निर्मितवती यथा जनानां कृते मालस्य आदानप्रदानं कर्तुं शक्यते । परन्तु विनिमयव्यवस्थायां बहवः समस्याः आसन् अतः धनस्य आविष्कारः अभवत् ।
अन्तर्राष्ट्रिय संस्कृतलिप्यन्तरणवर्णमाला
आईएसओ १५९१९ इत्यनेन सह तुलना
अधिकांशतः, आईएएसटी आईएसओ १५९१९ इत्यस्य उपसमूहः अस्ति । निम्नलिखिताः सप्तापवादाः सन्ति यतः आईएसओ मानकेन देवनागरी इत्यादिभिः भारतीयलिपैः असंस्कृतभाषासु शब्दलेखनार्थं प्रयुक्तानि कानिचन अतिरिक्तचिह्नानि अपि स्वीकृतानि सन्ति ।
४ जुलाई
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कर्म
व्यायामस्य महत्त्वम्
व्यायामेन अस्माकं हृदयस्य रक्तस्य च प्रवाहः उत्तमः भवति, येन हृदयस्य समस्याः स्थगिताः भवन्ति । अस्माकं रोगप्रतिरोधकशक्तिं अपि दृढं करोति, अतः वयं सहजतया रोगाक्रान्ता न भवेम। अवसादं, अनिद्रां च निवारयति । व्यायामः अस्मान् स्वस्थं करोति, रोगात् रक्षति च। अस्माकं रोगप्रतिरोधकशक्तिं सुदृढां करोति, येन अस्माकं रोगस्य सम्भावना न्यूना भवति । यदा वयं व्यायामं कुर्मः तदा वयं स्वेदं कुर्मः, येन अस्माकं शरीरे हानिकारकविषाणां निवृत्तिः भवति । स्वस्थं वजनं स्थापयितुं अपि साहाय्यं करोति, मोटापेन मधुमेहः इत्यादीनां समस्यानां निवारणं करोति ।
काकमाची
thumb|left|200px|काकमाचीसस्यं, फलं च thumb|left|200px|काकमाचीपुष्पम्
एषा काकमाची अपि भारते वर्धमानः कश्चन हरितकविशेषः । एषा काकमाची अपि एकविधं सस्यम् अस्ति । अतः एषा काकमाची अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् काकमाचीसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Belladonna, Devil's Berries, Death Cherries or Deadly Nightshade इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Atropa belladonna इति । अनया काकमाच्या उपसेचनं, ताक्रं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।
उत्तरहिन्द-आर्यभाषाः
वर्गीकरणम्
पूर्वपहाडी
पाश्चात्यपहाडी
१५ जुलाई
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
औरङ्गजेब
अबुल मुज़फ्फर मुहिउद्दीन मुहम्मद औरङ्गजेबः (आलमगीर) (४ नवम्बर १६१८ – ३ मार्च १७०७) इति नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्। अयं मोघल साम्राज्यस्य ६ राजा आसीत्। अस्य शासनकालः १६५८ तः १७०७ पर्यन्तम् आसीत्। अस्य मरणपर्यन्तं सः शासनं कृतवान्। भारतीय उपखण्डेषु अर्धशतकापेक्षया अधिकः कालः औरङ्गजेबः शासितवान् आसीत्। अकबरस्यानन्तरम् अयमेव अधिककालं यावत् शासनं कृतवान्। स्व जीवितकाले दक्षिणभारतपर्यन्तं साम्रज्यस्य विस्तारकरणे अस्य महान् प्रयासः आसीत्। किन्तु अस्य मरणानन्तरम् मोघलसाम्राज्यस्य उत्तमस्थितिः नासीत्। अस्य शासनकाले मोघलसाम्राज्यस्य उत्तमास्थितिः आसीत्। ऐतिहासिकानं वर्णनम् एवमासीत् अस्य साम्राज्यम् अस्य शासनकाले धनधान्येन पूर्णम् आसीत्। औरङ्गजेबः स्वसाम्राज्ये इस्लाम् आधारितनियमान् स्थापितवान्। आदौ यवनजनानाम् उपरि करम् अधिकं स्थापितवान् आसीत्। स्वजानानाङ्कृते  अपि अधिककरस्थापितः प्रथमः राजा आसीत्। औरङ्गजेबः हिन्दूदेवालयान्  नाशितवान् आसीत्। एवं गुरुतेज् बहद्दूरम् मारितवान् आसीत्।
अभिमानः पूर्वाग्रहः च
१९ शताब्द्याः आरम्भे बेनेट्-परिवारः इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य हर्टफोर्डशायर-नगरस्य मेरिटन-ग्रामस्य समीपे स्थिते स्वस्य लाङ्गबर्न्-संपत्तौ निवसति । बेनेट् महोदयायाः सर्वाधिकं इच्छा l
एलिजाबेथः एकस्मिन् आडम्बरपूर्णे पार्टीयां गत्वा श्रीमती डार्सी नामिका महिला सह नृत्यति । एलिजाबेथस्य मम्मा सर्वेभ्यः उच्चैः वदति यत् सा इच्छति यत् तस्याः भगिनी जेन् बिङ्गले नामकं पुरुषं मिलतु। एलिजाबेथः कोलिन्स् महोदयस्य नामकस्य पुरुषस्य विवाहार्थं हाँ इति वदति, यद्यपि तस्याः मम्मा यथार्थतया उन्मत्ता भवति तथा च तस्याः पिता वस्तुतः तस्य विषये प्रसन्नः भवति। परन्तु तदा कोलिन्स् महोदयः एलिजाबेथस्य मित्रं शार्लोट् इत्यस्याः स्थाने तस्य विवाहं कर्तुं वदति । पार्टीयां एलिजाबेथः स्वमम्मायाः वार्तालापं श्रुत्वा निर्णयं करोति यत् सा इतः परं कोलिन्स् महोदयेन सह विवाहं कर्तुम् इच्छति इति। अन्यः डार्सी नामकः अपि तत् श्रुत्वा बिङ्ग्ले इत्यनेन सह लण्डन् इति स्थानं प्रति यात्रां करोति । एलिजाबेथस्य भगिनी जेन् यथार्थतया दुःखी भवति, अतः सा लण्डन्नगरे तेषां मातुलस्य मातुलस्य च समीपं गत्वा सुस्थिरतां अनुभवति । एलिजाबेथः डार्सीमहोदयं यथार्थतया अप्रियं कर्तुं आरभते यतोहि सा मन्यते यत् सः बिङ्गले इत्यस्य गमनम् अकरोत् ।
१८ जुलाई
१८ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशततमं नवनवतितमं (१९९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशततमं (२००) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १६६ दिनानि अवशिष्टानि ।
प्रयागराज जनपद
सांस्कृतिकम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
क्रा-दायीभाषाः
क्रा-दायीभाषाः (तायी-कदायी, दायिक इति अपि ज्ञायते) मुख्यभूमि-आग्नेयजम्बुद्वीपे, दक्षिणचीनदेशे, ईशान्यभारते च दृश्यमानानां स्वरभाषानां भाषाकुटुम्बः अस्ति । तेषु क्रमशः थाईलेण्ड्-देशस्य लाओसदेशस्य च राष्ट्रभाषाः थाईभाषा, लाओभाषा च सन्ति । प्रायः ९.३ कोटिः (93 मिलियन्) जनाः क्रा–दाईभाषाः वदन्ति, येषु ६०% थाईभाषां वदन्ति । एथ्नोलॉग् इत्यनेन कुटुम्बे ९५ भाषाः सूचीबद्धाः सन्ति, येषु ६२ भाषा तायीशाखायां सन्ति ।
बेन्द्रतीर्थस्य उष्णजलस्य उत्सः
भारते त्रिशताधिकानि उष्णजलस्य उत्सांसि विविधेषु प्रदेशेषु दृश्यन्ते ।
हिमाचलप्रदेशस्य कुलूखाते बहूनि उष्णजलस्य उत्सांसि सन्ति । अत्रत्य जलस्य उष्णता ६४ डिग्रितः ९८ डि.से. पर्यन्तम् अस्ति इति ज्ञातम् अस्ति । कतिचन उष्णजलस्य उत्सांसि चर्मरोगः, सन्धिवातः इत्यादिरोगाणां निवारणे समर्थानि सन्ति इति वैद्यविज्ञानेन दृढीकृतम् अस्ति । एतेषाम् उत्ससां जले विकिरणपटुखनिजाः विलीनाः सन्ति ।
वैदिकसंस्कृतम्
वैदिकसंस्कृतं हिन्द-यूरोपीयभाषाकुटुम्बस्य हिन्द-आर्य-उपसमूहस्य प्राचीनभाषा आसीत् । क्रैस्त-पूर्व मध्य-द्वितीयतः मध्य-प्रथमसहस्राब्दपर्यन्तं सङ्कलितं वेदेषु तत्सम्बद्धेषु साहित्येषु च प्रमाणितम् अस्ति । लेखनस्य आगमनात् कतिपयशताब्दपूर्वं मौखिकरूपेण संरक्षितम् आसीत् ।
केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाः
भाषाः
रोमानी, डोमरी, लोमावरेन्, सेब्-सेलियर् च (अथवा न्यूनतया तेषां पूर्वजाः) केन्द्रीयाञ्चलस्य भाषाः प्रतीयन्ते ये मध्यपूर्वं यूरोपदेशं च प्रवासं कृतवन्तः ५००–१००० ई. यावत् त्रयः विशिष्टतरङ्गाः । पर्या मध्यजम्बुद्वीपस्य केन्द्रीयाञ्चलभाषा अस्ति ।
व्यक्तित्वम्
व्यक्तित्वस्य अर्थः
व्यक्तित्वस्य आङ्ग्लसंस्करणं व्यक्तित्वं (Personality ) अस्ति यत् लैटिनभाषायाः persona (Persona) इति शब्दात् विकसितम् । पर्सोना इत्यस्य अर्थः बाह्य आवरणं वा मुखौटं वा (Mask) धारयित्वा वा धारयित्वा वा यत् कलाकारः नाटकं स्वरूपं परिवर्त्य प्रस्तुतं करोति। persona आधुनिकमनोविज्ञानस्य व्यक्तित्वे एषः द्वितीयः अर्थः गृहीतः अस्ति ।
सामान्यतः व्यक्तित्वस्य अर्थः व्यक्तिस्य बाह्यरूपात् वेषात् च गृह्यते, परन्तु मनोविज्ञाने व्यक्तित्वस्य अर्थः व्यक्तिस्य गुणसमूहात् अर्थात् द्वयोः बाह्यावरणस्य गुणयोः व्यक्तिः अन्तः तत्त्वानि च विचार्यन्ते। दर्शने व्यक्तित्वं 'जीव' इति आन्तरिकतत्त्वं मन्यते । व्यक्तित्वं स्थिरावस्था न, अपितु गतिशीलसमूहः, यः पर्यावरणेन प्रभावितः भवति, अतः सः परिवर्तनं कर्तुं शक्नोति । व्यक्तित्वं न विशेषगुणानां योगः, अपितु व्यक्तिस्य व्यवहारस्य समग्रगुणः (Total quality) । व्यक्तिस्य व्यक्तित्वं तस्य आचरणं, व्यवहारं, कर्माणि, कार्याणि च प्रतिबिम्बितं भवति । व्यक्तिस्य सर्वः व्यवहारः स्वस्य परिवेशस्य वा परिवेशस्य वा अनुकूलतां प्राप्तुं भवति ।
परिभाषा
केम्पफस्य मते ((Kempf, 1919) (Dr. Jaiswal 1974) "व्यक्तित्वं तासां आदतनसंस्थानां वा तासां आदतीनां रूपाणां समन्वयः भवति ये पर्यावरणे व्यक्तिस्य विशेषसन्तुलनं प्रस्तुतयन्ति - "व्यक्तित्वं समायोजनस्य अभ्यासगुणः अस्ति यत् जीवः स्वस्य अहङ्कारकेन्द्रितप्रेरणानां पर्यावरणस्य आवश्यकतानां च मध्ये प्रभावं करोति।"केम्पफ्, १९१९। अस्ति ।"
जायसवालस्य मते (1987) ऑलपोर्ट् (1939) इत्यनेन व्यक्तित्वं "व्यक्तिस्य मनोशारीरिकप्रणालीनां आन्तरिकगतिशीलसङ्गठनम् यत् पर्यावरणस्य प्रति तस्य अद्वितीयसमायोजनं निर्धारयति" इति परिभाषितवान्
3. अन्तःस्रावी ग्रन्थिः व्यक्तित्वं च (Endocrine Glands)
प्रत्येकं मानवशरीरे दृश्यते एताः ग्रन्थयः नलीहीनाः ग्रन्थिः अपि उच्यन्ते । नलिकां विना शरीरे स्रावं प्रेषयन्ति। तेषां स्रावः न्यसारः अथवा हार्मोनः (Harmons) इति उच्यते । भिन्नाः ग्रन्थिः एकं वा अधिकं वा हार्मोनं स्रावयन्ति मुख्यतया एताः ग्रन्थिः ८ इदमस्ति
1. पीयूष ग्रन्थि (Pituitary Gland)
3. पित्तग्रन्थिः (Thyroid Gland)
इयं ग्रन्थिः कण्ठे स्थिता भवति एषा ग्रन्थिः थाइरोक्सिन् इति हार्मोनं स्रावयति यत् शरीरे आयोडीनस्य मात्रां नियन्त्रयति । यदि बाल्ये आयोडीनस्य अभावः भवति तर्हि शरीरस्य मस्तिष्कस्य च सम्यक् विकासः न भवति, फलतः सः व्यक्तिः मन्दबुद्धिः, अल्पकदः च भवति तस्य शरीरं दुर्बलम् अस्ति यदा एषा ग्रन्थिः अधिकं सक्रियः भवति तदा व्यक्तिः अधिकं क्षुधां अनुभवति। हृदयस्पन्दनं वर्धते थाइरोक्सिन् इत्यस्य प्रभावः व्यक्तिस्य भावनासु, भावनासु च भवति । तस्मिन् स्रावितस्य आयोडीनस्य न्यूनतायाः कारणेन गोइट्रे इति रोगः भवति ।
4. शरीररसायनविज्ञानम् (Body Chemistry)
2. सामाजिक निर्धारक (Social Determinants)
सारांशः
प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य केचन विशेषगुणाः सन्ति एतेषां गुणानाम् अथवा लक्षणानाम् गतिशीलं संगठनं व्यक्तिस्य व्यक्तित्वं कथ्यते । Personality इति आङ्ग्लशब्दः personality (Personality) यः लैटिनभाषायाः persona (Persona ) इति शब्दात् विकसितः । सामान्यभाषायां व्यक्तिस्य बाह्यरूपवेषात् व्यक्तित्वस्य अर्थः गृह्यते, परन्तु मनोविज्ञाने व्यक्तित्वस्य अर्थः व्यक्तिस्य गुणसमूहात् अर्थात् बाह्यावरणस्य गुणद्वयम् व्यक्तिः अन्तः तत्त्वानि च विचार्यन्ते। व्यक्तित्वं न विशेषगुणानां योगः, अपितु व्यक्तिस्य व्यवहारस्य समग्रगुणः (Total quality) । व्यक्तिस्य सर्वः व्यवहारः स्वस्य परिवेशस्य वा परिवेशस्य वा अनुकूलतां प्राप्तुं भवति ।
मनोवैज्ञानिकाः व्यक्तिस्य विभिन्नपक्षं दृष्ट्वा बहवः परिभाषाः दत्तवन्तः। गिल्फोर्ड (Guilford, 1959) इत्यनेन एताः परिभाषाः चतुर्षु वर्गेषु विभक्ताः सन्ति यथा -
1. संग्रहपरिभाषा
2. एकीकृत परिभाषा
4. समायोजन-आधारित-परिभाषा
3. सांस्कृतिक निर्धारक। भौगोलिकस्थितिः जलवायुः च व्यक्तित्वे प्रभावं जनयति । भौगोलिकस्थितयः जलवायुः च तस्य स्वास्थ्ये, शरीरस्य रचनायां, मानसिकस्थितौ च प्रभावं कुर्वन्ति । यथा शीतलजलवायुषु निवसन्तः जनाः गोरावर्णाः भवन्ति यदा तु उष्णजलवायुक्षेत्रेषु निवसन्तः जनाः कृष्णवर्णाः भवन्ति । समाजस्य, समाजस्य संरचनायाः, समाजस्य जनानां च व्यक्तिस्य व्यक्तित्वे महत् प्रभावः भवति । परिवारजनात् आरभ्य समाजस्य जनान् यावत् व्यक्तिस्य व्यक्तित्वे महत् प्रभावः भवति । गृहपर्यावरणं, सामाजिकसंरचना, विद्यालयस्य वातावरणं च व्यक्तित्वविकासं प्रभावितं कुर्वन्ति । - संस्कृतिः व्यक्तित्वं च परस्परं पूरकौ भवतः अर्थात् संस्कृतिः व्यक्तित्वं च द्वौ भिन्नौ वस्तु न, अपितु एकस्यैव वस्तुनः पक्षद्वयम् । यस्यां संस्कृत्यां बालकः पालितः भवति, तस्याः एव संस्कृतेः गुणाः मूल्यानि च जनस्य व्यक्तित्वे आगच्छन्ति ।
यादव प्रकाश:
श्रीवैष्णवपरम्परानुसारं यदा रामानुजः यादवप्रकाशस्य छात्रः आसीत् तदा रामानुजस्य यशः उदयस्य ईर्ष्या वर्धिता । अतः यादवप्रकाशः उत्तरभारतस्य गङ्गायाः भ्रमणकाले रामानुजात् मुक्तिं प्राप्तुं प्रयतितवान् । रामानुजस्य मातुलपुत्रः गोविन्दः एतत् अवगत्य रामानुजं चेतवति स्म, यः वृद्धस्य लुब्धकदम्पत्योः साहाय्येन समूहं त्यक्त्वा काञ्चीनगरं पलायितवान् । पश्चात् यादवप्रकाशः तस्य मूर्खताम् अवगत्य रामानुजस्य शिष्यः अभवत् ।
३१ जुलाई
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३ अगस्त
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
समाजशास्त्रस्य उद्भवः
लघुचित्रम्|समाजशास्त्रस्य पिता समाजशास्त्रस्य उद्भवः
सामाजिकव्यवस्थायाः विषये रुचिः अगस्ट् कोम्ट्
४ अगस्त
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
६ अगस्त
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मूलकपत्रम्
इदं मूलकपत्रम् अपि भारते वर्धमानं किञ्चित् सस्यविशेषम् । इदं मूलकपत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । एतत् मूलकम् आङ्लभाषायां Radish इति उच्यते । अनेन पर्णेन रोटिका, व्यञ्जनं, क्वथितं चापि निर्मातुं शक्यते ।
शतवेधी
एषः शतवेधी भारते अपि वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । एषः शतवेधी अपि एकविधं सस्यम् अस्ति । अतः एषः शतवेधी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषः शतवेधी आङ्ग्लभाषायां Lemon Grass इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Cymbopogon इति । एतस्य शतवेधीसस्यस्य मूलं भारतम् अथवा एष्या । अस्य शतवेधीसस्यस्य रुचिः आम्ला भवति । एतत् शतवेधीसस्यं चायनिर्माणे, सूपनिर्माणे चापि उपयुज्यते । सामुद्रिक-आहारपदार्थाणां निर्माणे, मीनस्य, मांसस्य चापि आहारनिर्माणे अपि एतत् शतवेधीसस्यम् उपयुज्यते । अनेन शतवेधिना तैलम् अपि निर्मीयते ।
पर्याभाषा
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
लीलाशुक:
जीवनस्य विशेषताः
चिन्तामणिर्जयति सोमगिरिर्गुरुर्मे- अर्थात् गुरु सोमगिरी चिन्तामणि इव, जो मन की इच्छा पूर्ति कर सकते हैं।.
युङ्गमहोदयस्य विश्लेषणात्मकसिद्धान्तः
व्यक्तित्वगतिशीलता
2. तुल्यतानियमः
बलरामपुरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बलरामपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बलरामपुरम्
युङ्गमहोदयस्य विश्लेषणात्मकसिद्धान्तः
गुणाः
1. सामूहिक अचेतनस्य अवधारणा-.
सीमा
2. अवैज्ञानिक एवं व्यक्तिपरक-.
फ्रायड विरुद्धम् एडलर
(फ्रॉयड् एडलरः च)
१४ अगस्त
१४ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकषड्विंशतिततं (२२६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकसप्तविंशतितमं (२२७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १३९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बुलन्दशहरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बुलन्दशहरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बुलन्दशहर
पुनर्जन्म
जन्ममरणचक्राद् मुक्तिः एव हिन्दूनां जीवनोद्देशः
आत्मनः अमरत्वस्य उपसिध्दान्तः भवति पुनर्जन्मसिध्दान्तः । श्रीमदभगवद्गीतायां तु 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च' अथवा 'बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन' इत्यादिभिः अनेकैः वचनैः सिध्दान्तोऽयं प्रतिपादितः एव । श्रीमद्-आद्यशंकराचार्यैः 'पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनम्’ इत्यादिना जन्ममरणचक्रं सुष्ठुतया उपवर्णितम् । जीवात्मनः एकस्याः योन्याः अन्यां योनिम् इत्येवंविधः प्रवासः पूर्वकर्मानुसारम् अखण्डरुपेण प्रचलति । अस्मात् जन्ममरणचक्रात् मुक्तिः नाम मोक्षः एव हिन्दूनां पुरुषार्थचतुष्टये चतुर्थः पुरुषार्थः । भारते जन्ममरण्चक्रात् मुक्तिः एव जीवनस्य ध्येयं मन्यन्ते सर्वेऽपि जनाः । वैदिक-जैन-बौध्द-महानुभाव-लिङ्गायत-सिखादयः सर्वेऽपि संप्रदायाः पुनर्जन्मनि विश्वसन्ति । केवलं चार्वाकः एव आसीत् यः 'भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः’ इत्युक्त्वा पुनर्जन्म निषेधति । जपानादयः दक्षिणपूर्वस्थाः देशाः तु भारतीयसंस्कृत्याः संपर्कात् चिरकालं यावत् पुनर्जन्मादिसिध्दान्तेषु शिश्वसन्ति इति तु विश्रुतमेव । तथैव हेगेलः, शोपेनहारः इत्यादयः आङ्ग्लतत्त्ववेत्तारः, ग्रीन्-आदयः पाश्चात्त्याः दार्शनिकाः खिस्तसंप्रदाये जाताः अपि आत्मनः अमरत्वं तथा जन्ममरणचक्रम् इत्यादि –सिध्दान्तानां समर्थकाः सन्ति ।