cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
प्राकृतिकी आपद्
अतिवृष्टेः परिणामाः नियन्त्रणं च
असम-राज्ये, पश्चिमबङ्गाल-राज्ये, बिहार-राज्ये, उत्तरप्रदेश-राज्ये, ओडिशा-राज्ये, आन्ध्रप्रदेश-राज्ये, तमिळनाडु-राज्ये, गुजरात-राज्ये, हरियाणा-राज्ये इत्यादिषु राज्येषु अतिवृष्टेः प्रभावः अधिकः वर्तते । तेन कारणेन भारतस्य अर्थव्यवस्था शिथिला जाता । अतिवृष्ट्या केवलं सस्यानि न नश्यन्ति, अपि तु मानवीयसंरचनायाः अपि नाशं भवति । यथा – परिवहनतन्त्रम्, जनानाम् आवासः इति । अतिवृष्ट्या ग्रसितक्षेत्रेषु बहवः रोगाः उत्पद्यन्ते । यथा – हैजा, आन्त्रशोथ, हेपेटाईटिस् इत्यादयः रोगाः भवन्ति । किन्तु अतिवृष्ट्या लाभः अपि अस्ति । अतिवृष्टिः क्षेत्रेषु उर्वरमृत्तिकाः आनयति । तेन सुसस्यानि भवन्ति । ब्रह्मपुत्रनद्यां स्थितः मजौली-नामकः एकः नदीयद्वीपः अस्ति । सः सदा अतिवृष्ट्या ग्रसितः भवति, परन्तु तत्र तण्डुलानां कृषिः समीचीना भवति । तथापि अयं लाभः गौणः गण्यते ।
अनावृष्टिः
दीर्घकालं यावत् वर्षायाः अभावेन, अधिकबाष्पीकरणेन, जलाशयानां भूमिगतजलस्य अत्यधिकप्रयोगेण च पृथिव्यां जलस्य अभावः भवेत् । सा अनावृष्टिः कथ्यते ।
कृषिसम्बद्धा अनावृष्टिः
इयं भूमि-आर्द्रता अनावृष्टिः अपि कथ्यते । मृत्तिकायाम् आर्द्रतायाः अभावेन सस्यानि नश्यन्ति ।
अनावृष्ट्याः परिणामाः
अनावृष्ट्याः समाजे प्रभावः भवति । सस्यानां नाशात् अन्नस्य अल्पता भवति | तादृशी स्थितिः अकालः कथ्यते । तृणानाम् अभावे जन्या स्थितिः तृण-अकालः कथ्यते । जलस्याभावे जन्या स्थितिः जल-अकालः कथ्यते । एताः तिस्रः स्थितयः मिलित्वा त्रि-अकालः कथ्यन्ते । इयं स्थितिः विध्वंसिका भवति । अनावृष्ट्या पशूनां, पशुपालकानां मृत्युः भवति । जलस्य अभावेन जनाः दूषितजलं पिबन्ति । दूषितजलस्य पानेन आन्त्रशोथ, हैजा, हेपेटाईटिस् च इत्यस्मात् रोगैः जनाः पीडिताः भवन्ति । सामाजिकं, प्राकृतिकं च पर्यावरणम् अनावृष्ट्या तात्कालिकम् एव प्रभावितं भवति । अस्य प्रभावः दीर्घकालिकः भवति ।
भूस्खलनम्
पृथिव्याः सर्पणप्रक्रिया भूस्खलनं कथ्यते । भूस्खलनेन समीपस्थं स्थलं प्रभावितं भवति । अन्याभ्यः आपद्भ्यः भूस्खलनं सामान्यं वर्तते । किन्तु प्राकृतिकपर्यावरणे, राष्ट्रियार्थव्यवस्थायां च अस्य प्रभावः अधिकः भवति । भूस्खलनं मुख्यत्वेन स्थानीयकारणैः उत्पद्यते । अस्याः आपदः अनुमानं कर्तुं कठिनं भवति । भारतस्य विभिन्नक्षेत्राणां चतुर्षु क्षेत्रेषु विभाजनं कृतम् अस्ति ।
नित्यानन्दशर्मा
कविपरिचयः
नित्यानन्दशर्मा (Nityananda Sharma) १९४६ तमे विक्रमसंवत्सरे दाधीचब्राह्माणस्य माधव-कवीन्द्रस्य पुत्रत्वेन जोधपुरनगरे जनीं लेभे । अयं लाहौरनगरे ओरियन्टल-कॉलेजे अधीतवान् । तत्पश्चादनेन काव्यमालायाः सम्पादनकार्यं कृतम् । जोधपुरनरेशस्य प्रेरणया अनेन जोधपुरे नोबलस्कुल नामके सामन्तीयविद्यालये संस्कृताध्यापनं कृतम् । ततः सेवानिवृत्तिं प्राप्य राजकीयपुस्तकालये आजीवनम् अध्यक्षपदे कार्यं कृतवान् ।
काव्यरचना
नित्यानन्दशर्माणः प्रमुखाः तिस्रः काव्यरचनाः सन्ति रामचरिताब्धिरलं पुण्यश्रिचरितं हनुमद्दूतं चेति ।
काव्यशैली
नित्यानन्दशर्मणा वैदर्भारीतिः अवलम्बिता । कविः प्रकृतिचित्रणे परमनिपुणः । प्रकृतेः आलम्बनोद्दीपनयोः उभयोरपि रुपयोः चित्ताकर्षकचित्राण्येतेन प्रस्तुतानि । अस्य काव्येषु वर्णनस्य स्वाभाविकता विशदता च हृदयमाकर्षतः । अस्य वर्णनचातुरी परममनोहरा । यथा-
निवेशः
इतिहास
हम्मुराबी-संहिता (१७९२-१७५० ईपू मध्ये तस्य शासनकाले विकसिता) निवेशस्य कानूनीरूपरेखां प्रदत्तवती, यत्र प्रतिज्ञातभूमिसम्बद्धेषु ऋणदातृ-ऋणदातृ-अधिकारस्य संहिताकरणं कृत्वा जमानत-प्रतिज्ञायाः साधनं स्थापितं आर्थिकदायित्वभङ्गस्य दण्डाः क्षतिमृत्युसम्बद्धानां अपराधानां इव तीव्राः न आसन् ।
जीरिकाकषायम्
thumb|right|200px|जीरिका
जीरिकाकषायस्य निर्माणम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
विद्याविभागः
पीठिका
वर्गः:कर्णाटकसर्वकारः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
2.51 बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
आचार्यज्ञानसागरः
काव्यकला
ज्ञानसागरस्य महाकाव्येषु शान्तिरसस्यैव प्राधान्यम् । सर्वे नायकाः धीरप्रशान्ताः । जीवनस्य असारताम् अनुभूय ते विरक्ता भवन्ति । श्रृङ्गारकरुणादीनां रसानामङ्गत्वेन पारिपाको जातः ।
‎
वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विद्युदणुः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:परमाणुविज्ञानम् वर्गः:विषयः वर्धनीयः
अद्य धारा निराधारा… निरालम्बा सरस्वती…
एवम् अतिमहत्त्वं वहन् अयं सरस्वतीविग्रह: अधुना कुत्र वर्तते ? इति पृष्टे सति उत्तरं तु - ब्रिटिश् म्यूसियम् इत्यत्र इति !! अस्माकं दीर्घ-कालीनं दास्यं स्मारयन् अयं विग्रह: वर्तते लण्डन्नगरे !!!
सूक्ष्मशिक्षणम्
“सूक्ष्मशिक्षणं कश्चन प्रशिक्षणविधिः, यत्र छात्राध्यापकः किञ्चन एकं शिक्षणकौशलं प्रयुज्यमानः अल्पावधये लघुछात्रसमूहं किञ्चित् एकं संप्रत्ययं पाठयति।“
एलेन्-ईवमहोदयौ अनुसारम्-
गोविन्दस्वामी
गोविन्दस्वामी ऐतरेयब्राह्मण स्य भाष्यम् अरचयत्। त्रयोदशशतकोद्भवः ‘दैवः' इति पदस्य टीका ‘पुरुषकारः' इति कर्त्ता श्रीकृष्णलीलांशुकमुनिः १९८ कारिकायाः टीकायां गोविन्दस्वामिनः नामोल्लेखं कृतवान्। ग्रन्थोऽयम् अनन्तशयनग्रन्थमालायां प्रकाशितोऽस्ति। उद्धरणमिदं माधवीयाधातुवृत्तौ अपि लभते। बौधायनीयधर्मविवरणस्य कर्त्ताऽपि सम्भवतः अयमेवाऽस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे कुमारिल स्य निर्देशः, तस्य ग्रन्थस्य ‘तन्त्रवार्त्तिकस्य' उद्धरणमपि प्राप्यते। अतोऽस्य समयः अष्टमशतकादनन्तरं, त्रयोदशशतकात्पूर्वम् अर्थात् सम्भवतः दशमशतकम् इति वक्तुं शक्यते।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सङ जेगी
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दक्षिण कोरिया वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हरिस्वामी
भाष्यम्
कलियुगे ३७४० वर्षे व्यतीते सति हरिस्वामिना भाष्यमिदं कृतम् । कलियुगस्य प्रारम्भः विक्रमाब्दात् ३०४५ वर्षं पूर्वं मन्यते। अर्थात् ख्रीष्टाब्दात् पूर्वमयं कालः ३१०२ ईशवीयो भवति । तेन हरिस्वामी ३७४०-३०४५= ६९५ विक्रमाब्दे अर्थात् ६३८ ख्रीष्टाब्दे शतपथब्राह्मणस्य भाष्यं रचयामास । पूर्वमस्मादेव स्कन्दस्वामिना ऋग्वेदभाष्यस्य रचना कृता तथा हरिस्वामिनं वेदमपि अध्यापितम् ।
षड्गुरुशिष्यः
षड्गुरुशिष्यः ऐतरेयब्राह्मण स्य भाष्यम् अरचयत्। अस्य विदुषः टीकानां सङ्ख्या नातिलघीयसी। ऐतरेयब्राह्मणस्य ऐतरेयारण्यकस्य, आश्वलायनश्रौतसूत्रस्य, आश्वलायनगृह्यसूत्रस्य च व्याख्या कृताऽनेन विदुषा। सर्वानुक्रमणीषु उपरि व्याख्याऽपि लिखिताऽनेनेति। वेदार्थदीपिकाख्या कात्यायन स्य सर्वानुक्रमण्याः व्याख्याऽस्य विदुषः सरसरचनाशालित्वेन नितान्तप्रख्याता, आक्सफोर्ड -विश्वविद्यालयद्वारा सुसम्पादिता प्रकाशिता चाऽस्तिष। ग्रन्थकारेण स्वयम् अस्याः टीकायाः रचनाकालः १२३४ सं. तथा तदनुसारेण ख्रीष्टस्य ११७७ ई० लिखितः । अतोऽस्य समयः ख्रीष्टीयद्वादशशतकस्य पूर्वार्द्धम् एवाऽस्ति, इति निश्चयेन वक्तुं शक्यते।
शिक्षाशास्त्रस्य इतिहासः
प्रायोवादो दृश्यते यत्-वेदस्य प्रत्येकस्मिन् शब्दे उदात्तस्वरोऽवश्यमेव भविष्यति. शेषाः स्वराश्चानुदात्ता भवन्ति ।
व्यासशिक्षा
उपलभ्यते । नुनमनया व्याख्यया ज्ञायते यदस्यां व्याख्यायां वेदतैजसयुक्तं व्याख्यानं स्यात् ।
याज्ञवल्क्यशिक्षा
'उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च तथैव तत् ।
वाशिष्ठी शिक्षा
इति श्लोकानूसारमेव इयं शिक्षा ऋग्य जुविभागात्मिका वाशिष्ठी शिक्षा कथ्यते । शिक्षेतिहासविदो विद्वांसः कथयन्ति यत् --अस्याः शिक्षायाः सम्बन्धो वाजसनेयी संहितया सह विद्यते । अस्यां संहितायां समागतानाम् ऋकमन्त्राणां यजुर्मन्त्राणां च पार्थक्यमत्र महता विस्तरेण कृतमस्ति । एतच्छिक्षानुसार शुक्लयजुर्वेदस्य समग्रायां संहितायां ऋग्वेदीयमन्त्रा १४६७ मुनिषड्वेदभूमिता: परिमिताः सन्ति यजुषाञ्च सं० २८२३ रामाक्षिवसुयुग्मकाः परिमिताः सन्ति । अयं संख्याविभागो वेदाध्ययन कर्तभ्यश्छात्रेभ्यो विद्वद्भयश्च महदुपकारकोऽस्ति । उपर्युक्तस्य विचारस्य भाष्य भूतोंऽशः शिक्षासंग्रहे निम्नाङ्कितरूपेणास्ति– 'अस्यां शिक्षायां शुक्लयजुर्वेदसंहितायां प्रत्यध्यायं कति यजूंषि कति च ऋचः इत्येव संख्यातम् । यजुःशब्देन गद्यात्मको मन्त्रः, ऋक्शब्देन छन्दोबद्धो मन्त्रः उच्यते । एतत् संख्यानस्य अयमेवोपयोगो भवितुमर्हति यत्—यथा काव्येषु पूराणेषु च बहवः श्लोकाः प्रक्षिप्ताः भवन्ति, येन काव्यादीनां मूलं स्वरूपं विदारितमेव भवति । अयमेव प्रक्षेपजनित विक्षेपो वेदे मा भवत्, अतः ऋचां यजुषां च परिगणनमेव कृतम् । इत्यलमतिविस्तरेणास्मिन् विषये।
कात्यायनी शिक्षा
एषु श्लोकेषु जयन्तस्वामिनो व्याख्या विद्यते। शिक्षासंग्रहे इयं कात्यायनी शिक्षा दुर्विज्ञेया कथिताऽस्ति । स्वामिनो व्याख्यानत्वात् सुविज्ञेया सजाता।
माध्यन्दिनी शिक्षा
सोऽश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम् ॥ २२५ ।।
स्वराङ्कुश-शिक्षा
'जयन्तस्वामिना प्रोक्ताः श्लोकानामेकविंशतिः ।
षोडशश्लोकी शिक्षा
'अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि वाच उच्चारणे विधिम् ।
अवसाननिर्णयशिक्षा
अस्याः शिक्षाया लेखकः कश्चित्विपश्चित् 'अनन्तदेव' संज्ञको विद्यते । अनेन विदुषा शुक्लयजुर्वेदसम्बद्धाः शिक्षाः विरचिताः । अस्या शिक्षायां विशेषरूपेणावसानस्य निर्णयो वर्तते । एष्ववसानेषु निरवसानानि, मध्या वसानानि, अवसानानि, चतुरवसानानि, पञ्चावसानानि, नवावसानानि मन्त्रखण्डानि च प्रदर्शितानि सन्ति । अस्य विदुषः प्रज्ञानं गणेशप्रसादादभूदिति ग्रन्थारम्भे संसूचितं भवति । तद्यथा -
लोमशी शिक्षा (सामवेदीया)
सामिधानी यथोक्तं तु स्वाचार्यवचनं यथा' ।।
किंवा कम्प इति प्रोक्तो येनासौ कम्प उच्यते ॥
अन्ते प्रयुज्यते रङ्गः पञ्चमैः सर्वनासिकः ॥
माण्डूकी शिक्षा ( अथर्ववेदीया )
धैवतश्च निषादश्च स्वराः सप्तेह सामसु॥८॥
अस्याः फलश्रुतिश्च यथा -
शिक्षास्वरूपम्
अत्रायं निष्कर्षः समीचीन: प्रतिभाति यत्-'माण्टेनोऽवदद्यत् यदि शिक्षयाऽस्मा कमन्नतं मानसं, सुस्थिरश्च विवेको न भवति तदा तेन पाण्डित्येन वरं यत् हस्तकन्दुके ( टेनिशे ) कौशलं लभे'दित्यत्र प्राचीनाः भारतीयाः मतेनानेन पूर्णतया सहमता आसन् इति ।
अत एव यथार्थं तत्स्वरूपं निर्धारितं प्राचीनः शिक्षा-शास्त्रिभिः, तद्यथा -
अत्रायं भावः-स्वरूपे शुभ्रेत्यनेन 'श्वेतवर्णा समुद्दिष्टा' इति तात्पर्यार्थः, तेन स्वयं शिक्षा परानपि अज्ञानान्धकारात् प्रमुच्य श्वेतं ज्ञानं प्रददाति । तथा च 'अभय ज्ञानदात्री' इत्युक्ता। सङ्क्षपेण शिक्षा 'गायत्री-स्वरूपिणी' अत एव निर्मलबूद्धि दायिनी सा।
वैदिकी शिक्षा
एषा यासीष्ट तन्वे वयां विधामेषं वृजनं जीरदानुम् ॥
तव शृङ्गाणि विष्ठिता पुरुत्रारण्येषु जर्भुराणां चरन्ति' ।
शिक्षाया अधिग्रहणम्
'उपनयनं विद्यार्थस्य श्रुतितस्संस्कारः' । इत्युक्तम् ।
अत एवोपनयनेन संस्कृतत्वात् सर्वविद्याधिगमने सुगमो मार्गः । अनुपनीतानान्तु शिक्षाधिग्रहणे निषेध एव । अत्रेदं कारणं यत् यथा संस्कृते वस्तुन्यप्रभावः सहसा न निपतति तद्वच्छिक्षायामपि। ब्राह्मणादित्रैवर्णिकानां शुद्धिः संस्कारेणैव भवति । संस्काराभावे तेऽपि शूद्राः, अर्थात्-असंस्कृता एव भवन्ति । उक्तञ्च -
शिक्षाकालः
अन्यत्र च -
आचार्यादीनां लक्षणानि
आधुनिके काले यथा आचार्याणां सङ्कुचिता व्याख्या तथा प्राचीने भारते न ।
सकल्प-सरहस्याभ्यां वैदिक-कर्मकाण्डानुष्ठानधनुर्वेदोक्तास्त्रविशेषयोः ग्रहणम् । तेन प्रायोगिकशिक्षणमप्याचार्यकर्त्तव्यताधीनमिति सिद्धयति ।
किञ्च जैनागमसूत्रेषु त्रिविधानाम् आचार्याणाम् उल्लेखो मिलति । यथा कलाचार्यः, शिल्पाचार्यः धर्माचार्यश्चेति ।
अत्र मनूक्तोपाध्यायलक्षणे यत् वृत्त्यर्थमिति विशिष्योक्तमेतस्य निन्दा प्राचीन कालेऽप्यासीदिति निम्नाङ्कितेन कालिदासपद्येन ज्ञायते ।
अन्तेवासी-धर्मः
प्राचीनभारतीयशिक्षायां छात्राणामन्तेवासिनां जीवनं तपस्वितुल्यं भवति स्म । यतो हि छात्राणामध्ययनं तप इत्युच्यते । तेषां जीवनसरणिः एव एतादृशी निर्मिता यया शिक्षा स्वत एव–अनायासेन उपलभ्यते स्म । रात्रौ ब्राह्म मुहूर्ते उत्थाय पठनानन्तरं पुनः शयनं निषिद्धमासीत् । यथोक्तं गौतमधर्मसूत्रे -
2.53 धारणासु च योग्यता मनसः
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अधिकवाचनाय
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
यादवपायेङ्ग्
पद्मश्रीपदव्याविभूषितः यादव मूलै पायेङ्ग् (1963-) मिशिङ्ग्-जातौ उत्पन्नः पर्यावरणस्य वनवर्धनस्य क्षेत्रे कार्यकर्ता अस्ति। जोरहाटनगरवासी यादव पायेङ्ग्, गतत्रिंशताधिकवर्षेभ्यः ब्रह्मपुत्रनदीपुलिनेषु बहून् वृक्षान् उप्त्वा वनं रचितम्। तस्य उद्यमेन तत् वनं मूलैवनं इति नाम्ना प्रसिद्धम्। तत् अरण्यम् 1360 प्रहलान् यावत् विस्तीर्णम् अस्ति। 2015 तमे वर्षे सः पद्मश्रीपुरस्कारं प्राप्तवान्।
थामस् हेन्रि हक्स्लि
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मल्लिकामारुतम्
कथावस्तु
हसद्बकुल-धूलिकापटलधूसरा वासराः॥
क्वचिद् रूपकैः रूपयति नीरूपं वस्तु कविः । यथा -
अथवा विरहिणो विलापकलापे प्रकर्षं गते प्रलापवचांसि -
2.54 स्वस्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
गुरुत्वाकर्षणशक्तिः
इतिहास
न्यूटनस्य गुरुत्वाकर्षण व्याख्यानस्य पूर्वम्,अनेका: अन्या:वैज्ञानिका: अपि, गुरुत्वाकर्षण शक्ते: सम्बन्धितानि नियमानि दत्तवन्त:। गेलिलियो गेलिलै, इटलिदेशस्य प्रमुखस्थाने पीसागोपुरे एकं प्रयोगं कृतवान् । पीसागोपुरात् विषमद्रव्यराशियुक्तपदार्थद्वयं त्यक्तवान् । किन्तु उभयोः अपि भूप्राप्तिः समानकाले एव अभवत् । सामान्यजनानाम् उपपत्तिः आसीत् यत् भारतमं वस्तु शीघ्रमागच्छति न्यूनभारं वस्तु मन्दमागच्छति इति । किन्तु एतस्य प्रयोगस्य अनन्तरम् एषः प्रस्तावं कृतवान् यत् भूमेः गुरुत्वबलं तत्तद्द्रव्यराशिमनुसृत्य एव आकर्षति । तत्र अनुपातः समानः भवति । गेलिलियो गेलिलै उक्तवान् आसीत् - "सर्वाणि वस्तूनि भूमिं प्रति केवलम् एकम् स्थिरम् प्रवेगेन पतन्ति" इति, अत्र अयं स्थिर: प्रवेग: भुमे: गुरुत्वाकर्षणस्य परिणाम: एव। तत् पश्चात् जर्मन् देशीय विज्ञानि: जोहान्नेस् केप्लर् ग्रहाणाम् गते:अध्ययनं कृत्वा, तेषाम् दीर्घवृत्ताकारं सूर्यवेष्टिं गतिम् उपरि त्रीणि नियमानि दत्तवान्।
सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण नियमम्
अत: परं, न्यूटनस्य प्रसिद्ध सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण नियमस्य प्रस्तावना अभवत्। तदनुसारं सर्वाणि घन वस्तूनि, तेषां भारस्य कारणम्, गुरुत्वाकर्षण बलं बिभृन्ते।
अत्र 'एफ़्' अर्थं गुरुत्वाकर्षण बलस्य वैपुल्यताम् । 'एम्१','एम्२' अर्थं द्वयो: वस्त्वो: भारौ। 'आर' अर्थं द्वयो: मध्ये उपस्थित: अन्तर: इति। 'जी' अयं अर्थं, सार्वत्रिकस्थित स्थिर मूल्य,कस्य गणितीय मूल्यं = ६.६७४×१०-११ न्यूटन्.मीटर्२/केजि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भौतिकविज्ञानम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हरिनामामृत व्याकरण
हरिनामामृत व्याकरण
* श्रीश्रीराधाकृष्णाभ्यां नमः |*
पक्षे कृष्णमिति सत्या सत्यभामा, भीम भीमसेन इतिवत् कृष्णं श्रीकृष्णचैतन्य- ।
रक्तपुष्पवृक्षः
अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम बौहिनिआ पर्परिआ इति । अस्य कुटुम्बः फ्याबेसि इति । वनराजवृक्षः इति अस्य नामान्तरम् । अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा...                               आङ्ग्लम् - पर्पल् बाहिनिया, मौण्टेन् एबोनि ।  Kach Tree, Black kachtu कन्नडम् - केम्पुमन्दार, कञ्चवाळ, रक्तकञ्चन   । ಕೆಂಪುಮಂದಾರ, ಕಂಚವಾಳ, ರಕ್ತಕಂಚನ | हिन्दी - कलियार, सोना, कंदन । तमिळु - कलविलैचि, मन्दारै । கலவிலைசி, மம்தாரை | तेलुगु - काञ्जनमु, जोडण्टा । కాంచనము । मराठि - सिंगार, देवकांचन, रक्तकांचन । मलयाळम् - सुवर्णमन्दारम् । സുര്വര്ണമംദാരമ് | रक्तपुष्पवृक्षः ३०पादपरिमितपर्यन्तम् औन्नत्यं सम्पादयति । अयं नित्यहरिद्वर्णवृक्षः । अस्य काण्डः भस्मवर्णेन अथवा पिङ्गलवर्णेन भवति । अस्य पत्राणां मध्ये अग्रतः छेदः अस्ति अतः गोः खुरपुटः इव दृश्यते । पत्रस्य दीर्घता ८-१५से.मी. भवति । सरलपीठपत्रस्य पुष्पगुच्छं भवति । सुगन्धयुक्तानि निबिडपाटलवर्णिनि चित्ताकर्षकाणि बृहत्पुष्पाणि वृक्षस्य शोभां वर्धयन्ति । पुष्पदलानि नखाः इव अवनतानि भवन्ति । मार्च् जून् नवम्बर् मासेषु रक्तपुष्पवृक्षाः सुकुसुमिताः दृश्यन्ते ।  कृष्णवर्णस्य अथवा कपिलवर्णस्य १.३से.मी.दीर्घानि १२-१५बीजयुक्तानि फलानि वृक्षेषु लम्बमानानि भवन्ति । बीजैः एव अस्य वृक्षस्य वंशप्रसारः भवति ।
मरीचकषायम्
अस्य मरीचकषायस्य निर्माणम्
वर्गः:पेयानि वर्गः:कषायम् वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
देशबन्धश्चित्तस्य धारणा
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
कर्पूरम्
एतत् कर्पूरम् अपि भारतस्य वैशिष्ट्यपूर्णम् उत्पादनम् इति वक्तुं शक्यते । एतत् कर्पूरम् अपि प्रायः भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु उपयुज्यते एव । एतत् कर्पूरम् आङ्ग्लभाषायां Camphor इति उच्यते । अत्र उच्यमानं कर्पूरं देवानाम् आरतिसमये उपयुज्यमानम् कर्पूरं न, अपि तु खाद्यपदार्थेषु योज्यमानं पच्चकर्पूरम् इति यत् उच्यते तत् कर्पूरम् । मधुराणां खाद्यानां निर्माणे एतत् कर्पूरम् उपयुज्यते । एतत् कर्पूरं खाद्यानां गन्धं, रुचिम्, आकर्षणं च वर्धयति । अत्र कर्पूरे द्विविधः कर्पूरः भवति । पक्वः अपक्वः च इति । पक्वस्य कर्पूरस्य अपेक्षया अपक्वः कर्पूरः श्रेष्ठः, तत्रापि अपक्वे कर्पूरे अपि शुभ्रं, स्फटिकवत् विद्यमानम्, अचूर्णं कर्पूरम् उत्तमम् इति उच्यते । तम् एव अंशम् अयं श्लोकः अपि विषदयति –
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गन्धद्रव्याणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अरळ्ळसुरळिग्रामः
अरळसुरळीग्रामः
जनाः अत्र कृषिवालाः सन्ति।ग्रामस्य जनसंख्या ४६०. १३० गृहाणि सन्ति ।वूगवाटिकाः अधिकाः सन्ति ।कृषिः अत्रत्यः प्रमुखः फलोदयः ।उपफलोदयरूपेण कृष्णमरीचम्, कदलीम्, काफीम् नागवल्लीपत्राणि च संवर्धयन्ति । व्रीहिक्षेत्राणि अपि सन्ति ।सहजतया अत्र बहुवृष्टिः भवति ।
अत्र श्रीसुब्रह्मण्यस्वामीदेवालयः अस्ति।देवालये प्रतिवर्षं रामोत्सवः प्रचलति ।अयम् उत्सवः जनान् सर्वान् आकर्षति ।ग्रामे कार्पोरेशन् वित्तकोषः अस्ति ।अस्मिन् ग्रामे एका प्रोढशाला अस्ति ।ग्रामपंचायत अप्यस्ति।
महानिम्बिसस्यम्
उपयोगाः
गिरिपत्रवृक्षान् आलङ्कारिकसस्यानि इव मार्गपार्श्वे उद्यानेषु च प्रारोपयन्ति । बीजतैलं रक्तशुद्धिकारं भवति । अत एतत् औषधोत्पादने प्रयोजयन्ति । मूलानि उदरक्रिमिनाशकत्वेन उपयुज्यते । सन्धिवेदना निवारणार्थमपि बीजतैलस्य उपयोगः भवति । पत्राणि कीटनिवारकानि सन्ति । विविधाः मञ्जूषाः निर्मातुम् अस्य वृक्षस्य दारुणाम् उपयोगः भवति । पालानि मेषाः अजाः प्रीत्याखादन्ति । शुष्कफलानि रुद्राक्षाः मालासु इव उपयोजयन्ति ।
मलाला युसुफजई
मलाला युसुफजई (१२ जुलै, १९९७) पाकिस्थानस्य खैबर् पख्तून्ख्वा राज्यस्य 'स्वात्' मण्डलस्य मिङ्गोराग्रामस्य शालाविद्यार्थिनी, शिक्षणकार्यकर्त्री च । तालिबान्-सङ्घटनेन 'स्वात् खाता'याः बालिकाभिः विद्यालयः न गन्तव्यः इति नियमः कृतः विद्यते । तस्य प्रदेशस्य बालिकानां शिक्षणाय, महिलाधिकारपरसङ्ग्रामाय च सा प्रसिद्धा अस्ति । २०१३ तमे वर्षे चिन्तनस्वातन्त्र्याय सखरोव्-प्रशस्तिः प्राप्ता मलालया । २०१४ तमस्य वर्षस्य नोबेल्-शान्तिप्रशस्तिः भारतबालाधिकारयोद्धारेन कैलाशसत्यार्थिना सहा प्राप्ता अस्ति ।
महानिम्बिसस्यम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य महानिम्बिसस्यस्य प्रयोजनानि
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
मलाला युसुफजई
महिलानाम् अधिकाराय प्रयासः
२००९ तमस्य आरम्भे स्वीये द्वादशे वयसि बि बि सि निमित्तं गुप्तनाम्ना तया स्वीयः अभिप्रायः सामाजिकजालपुटे प्रकाशितः । तस्मिन् सा तालिबान्-शासने स्वीयं जीवनं कथमस्ति इति वदन्ती बालिकानां शिक्षणविषये स्वीयाभिप्रायान् लिखितवती अस्ति ।
Malala Day
On 12 July 2013, Yousafzai's 16th birthday, she spoke at the UN to call for worldwide access to education. The UN dubbed the event "Malala Day". It was her first public speech since the attack, leading the first ever Youth Takeover of the UN, with an audience of over 500 young education advocates from around the world.
अर्थव्यक्तिः
वर्गः:काव्यगुणाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
निम्बकषायम्
निम्बपत्रैः त्वचा वा निर्मितं कषायम् एव निम्बकषायम् । एतत् निम्बम् आङ्ग्लभाषायां Neem इति वदन्ति ।
अस्य निम्बकषायस्य निर्माणम्
वर्गः:पेयानि वर्गः:कषायम् वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अङ्ग सान् सू की
जन्म बाल्यञ्च
अङ्ग् सान्सन् सू कि जून् १९ १९४५ तमे वर्षे प्रसिद्धे "बर्मि" कुटुम्बे जन्म प्राप्नोत् । तस्याः पिता बोगियोके अङ्ग् सान् । माता खिन्कियि । बोगियोके अङ्ग् सान् वर्यः अस्य देशस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य प्रमुखः आसीत् । १९४८ तमे वर्षे शत्रुपक्षेण मारितः एषः । एनाम् अस्याः माता खिन्कियि एव पालितवती । माता सार्वजनिकवैद्यालये कार्यं कुर्वती अस्याः पालनं कृतवती । अस्याः द्वौ सहोदरौ आस्ताम्, एकः "अङ्ग सन् लीन्" अपरः "अङ्ग सन् ऊ" इति । रङ्गून्-प्रदेशे एते वसन्ति स्म । अस्याः अष्टमे वयसि लीन् अकालमरणं प्राप्तवान् । ऊ अमेरिकादेशस्य पौरत्वं प्राप्य तत्रैव वसति ।
अध्ययनम्
प्राथमिकशिक्षणम् एषा क्याथोलिक् आङ्ग्लशालासु प्राप्तवती । अस्याः माता बर्मादेशस्य नूतनसर्वकारस्य प्रमुखा नायिका जाता । १९६० तमे वर्षे खिन्कियि बर्मादेशस्य शासनधररूपेण भारतम् आगतवती। तस्मिन् काले अङ्ग् सान्सन् सू कि देहल्यां स्थिते "लेडि श्रीरां विद्यालये" १९४६ तमे वर्षे स्नातकपदवीं प्राप्तवती। "आक्सफर्ड सेण्ट ह्य़ूस् विद्यालये" तत्वशास्त्रम्, राज्यशास्त्रम् अर्थशास्त्रेषु च बि. ए पदवीं प्राप्तवती । समनन्तरं न्यूयार्कदेशे १९६९ तः १९७० पर्यन्तम् अध्ययनं कृतवती । अध्ययनान्तरम् एषा विश्वसंस्थायाः सचिवालयस्य शासन-आयव्ययसमितेः सहकार्यदर्शित्वेन नियुक्ता । लण्डन्-देशस्य "स्कूल् आफ् ओरियण्टल् आण्ड आप्रिकन् स्टडीस् विश्वविद्यालयद्वारा" विद्यावारिधिः (पि. एच्. डि.) इति उपाधिं प्राप्तवती ।
खयाल्
विभागः
अस्मिन् प्रकारे विभागद्वयं भवतः। गायकः यदा खयाल् गानारम्भं करोति तदा विलम्बितलये एव आरम्भं करोति । विलम्बित एकताल्, तीनताल्, झमरादिषु गायति । समनन्तरमेव छोटाखयाल् गायति । मध्य उत ध्रुतलये आरम्भं करोति । प्रायः त्रिताल् उत द्रुत एकताले गायति । एकस्मिन् समये यदा प्रकारद्वयस्य गानं भवति तदा एकस्मिन् एव रागे गायन्ति । किन्तु, बोल् उत कवितायाः (चीज्) व्यत्यासः दृश्यते । मोघलसाम्राज्ये महम्मद षा रङ्गीले काले(१७१३) प्रसिद्धौ खयाल् गायकौ सदारङ्गअदारङ्गौ आस्ताम् । आभ्यां सहस्राधिकखयाल्कविताः रचिताः ।अधिकाः शिष्याः आसन् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतप्रकाराः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शाकुन्तलमहाकाव्यम्
रचनाकाैशलम्
कल्पनाप्राचुर्यं नवनव पदानां निर्माणं रसनैपुण्यं ललितमनाेहरवचनानि इत्यादिभिः अस्य कवेः काव्यानि सर्वजनादरणीयानि इति । अयं नेपाली साहित्यस्य स्वच्छन्दतावादीधारायाः प्रवर्तकः एवं अग्रणी च वर्तते । महाकवि कालिदासकृत अभिज्ञानहाकुन्तलस्य कथानक अस्य कृतेः प्रमुख आधाराेऽस्ति । अत एतस्मिन् महाकाव्ये देवकाेटा महाभागेन विश्वप्रसिद्धमहाकविकालिदासस्यानुसरणङ्कृतमिति विद्वांसः वदन्ति ।
भारतीयविज्ञानसंस्था (IISc)
बाह्यसंपर्कतन्तुः
वर्गः:वैज्ञानिकसंस्थाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सुनीता विलियम्स्
विश्वस्मिन् सुनीतायाः ख्यातिः
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
जगजीत सिंह
गझल्गानस्य पुनरुज्जीवनम्
भारतस्य शास्त्रीयकलाप्रकारेषु अन्यतमस्य गझल्गीतस्य जन्प्रियतां वर्धयितुं महान्तं प्रयत्नं कृतवान् । "प्रेमगीत् "(क्रि.श. १९८१), " अर्थ्, " " सात् साथ् "(क्रि.श. १९८२), " मिर्जा गालिब् "(क्रि.श. १९८८.दू.द.धारावाही), " कहकाशन् " (क्रि.श. १९९१) एतेषां गझल्गीतरूपेण स्वरसंयोजनेन साधितवान् । एषः सार्वकालिकः गझल् गायकः गीतानां स्वरसंयोजकः इति लोकप्रियः अभवत् । ४दशकवर्षाणां कालं ५०गीतगुच्छानां सहितं कृतिसञ्चयेन अस्य सङ्गीतस्य व्याप्तिं विस्तारं च प्रकारस्य लक्षणं निरूपयति इति परिगणितम् । विमर्शात्मकरीत्या श्लाघ्यः कविः अटलबिहारी वाजपेयी इति ख्यातस्य गीतानां रागसंयोजनं कृत्वा गीतवान् । एतानि "नयी दिशा "(क्रि.श. १९९९), " संवेदना "(क्रि.श. २००२) इति गीतगुच्छेषु संयोजितवान् ।
एम् एन् श्रीनिवास
एम एन श्रीनिवासः
पुरस्कार:
श्रिनिवास: अनेक पुरस्कारेण आदृत:। मुम्बई सर्वकलाशालात्, रोचल् अन्त्रोपोलजिकल् इन्स्टिटूट्  प्रत्न्य सर्वकार: आदि तेषु प्रसिद्ध:। भारतिय राजपालकात् पद्मभूषण पुरस्कार: च स: सम्पादितवन्। स: सुप्रसिद्द ब्रिटीष अकादमि , अमेरिकन् अकादमि ओफ़् आर्ट् अन्ड् सयन्स् आदि   स्थापने भहुमान्य विदेश अहगत्वेन प्रावार्तयत।
उशीरसस्यम्
इतरभाषाभिः अस्य उशीरसस्यस्य नामानि
इदम् उशीरसस्यम् आङ्ग्लभाषया “खस् ग्रास्” इति उच्यते । अस्य वैज्ञानिकं नाम अस्ति Vetivaria Ziznioides इति । हिन्दीभाषया इदम् उशीरसस्यं “बाला” अथवा “खस्” इति, तेलुगुभाषया “विडावलिबेरु” इति, तमिळ्भाषायाम् “इलमिचामवर्” इति, मलयाळभाषया “वेट्टवर्” इति, कन्नडभाषया “लामञ्च” अथवा “लावञ्च” इति उच्यते ।
राबर्ट् कोख्
thumb|right|200px thumb|200px|left|जर्मन्-देशस्य नाणके राबर्ट् कोखस्य चित्रम् (कालः – ११. १२ .१८४३ तः २७. ०५ .१९१०)
3.6 तस्य भूमीषु विनियोगः
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अधिकवाचनाय
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
भारतस्य महानगराणां सूचिः
एषा जनसङ्ख्यानुसारं भारतदेशे महानगराणां सूची अस्ति ।भारतस्य संविधानस्य ७४ तमे संशोधनेन महानगरीय क्षेत्रम् परिभाषितम् यथा - "१० लक्षं (१ मिलियन्) वा अधिकजनसङ्ख्यायुक्तं क्षेत्रम्, एकस्मिन् वा अधिकेषु मण्डलेषु युक्तं, द्वौ वा अधिकौ नगरपालिका वा पञ्चायता अन्ये वा सङ्गतैः क्षेत्रैः युक्तं, राज्यपालेन निर्दिष्टम् जनसूचनेन महानगरीय क्षेत्रम् ।"
3.7 त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः
व्यासभाष्यम्
तदेतद्धारणाध्यानसमाधित्रयमन्तरङ्गं सम्प्रज्ञातस्य समाधेः पूर्वेभ्यो यमादिभ्यः पञ्चभ्यः साधनेभ्य इति ॥७॥
3.8 तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
बडगांवमण्डलम्
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
इण्डियन् सुपर् लीग्
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:क्रीडाविषयकः वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मांसाहाराः प्राणिनः
ये मांसमेव खादन्ति, ते मांसाहाराः प्राणिनः।य़था व्याघ्रः, सिंहः।ये मांसमपि खादन्ति, शाकमपि खादन्ति, ते मांसाहारेषु न गणनीयाः। तेषां मिश्राहाराः प्राणिनः इति स्वतन्रादत गणना भवति, यथा कुक्कुरः, मार्जारः। मांसाहारप्राणिनाम् एतानि लक्षणानि - तेषाम् एतानि लक्षणानि -
नेपालीसाहित्येतिहासः
साहित्यपरिचयः
पूर्वाचार्यैः काव्यस्य किंवा साहित्यस्यार्थः अधाेलिखितानुसारेण कृतः -
संशोधनरीतिः (Methods of research)
१) सामग्रीसङ्कलनम्
सामग्र्याः त्रीणि स्रोतांसि सन्ति - प्रथमं स्रोतः (प्रधानं स्रोतः primary source) द्वितीयं स्रोतः (गौणं स्रोतः secondary source) तृतीयं स्रोतः (गौणतरं स्रोतः tertiary source ) एकमुदाहरणं स्वीकृत्य एतत् स्पष्टीक्रियते।‘महाभारते दायादव्यवस्था’ इति संशोधनविषयः अस्ति चेत् तस्य त्रीणि स्रोतांसि एवं भवन्ति- १ प्रथमं स्रोतः – महाभारतम् २ द्वितीयं स्रोतः – स्मृतिग्रन्थाः, धर्मग्रन्थाः च ३ तृतीयं स्रोतः- धर्मशास्त्रज्ञैः महाभारतपण्डितैः सह सम्भाषा सामग्रीसङ्कलने किं किं सङ्कलनीयम् इत्यपि अवधेयम।ग्रन्थकर्तुः नाम, ग्रन्थस्य नाम, सम्पादकः, प्रकाशकः, प्रकाशनवर्षम्, संस्करणम् इति एतावत् सर्वं सङ्कलनीयम्।सन्दर्भलेखने एतावत् सर्वम् अनिवार्यं भवति।अतः आदौ सङ्कलनकाले एव एतत् सर्वं दक्षतया सङ्कलनीयम्।
पराशरऋषिः
'पराशर'-शब्दस्य अर्थः
'पराशर'-शब्दस्य अर्थोऽस्ति यत् - 'पराशृणाति पापानीति पराशरः' अर्थात् यस्य दर्शन-स्मरणकृते सति एव समस्तानि पापानि नाशयेत्, सः पराशरः इति।
राक्षस-सत्रम्
इक्ष्वाकुवंशि-अयोध्या याः राजा ऋतुपर्ण स्य पौत्रः सुदासः आसीत्। तस्य पुत्रः वीरसहः (मित्रसहः) अभवत्, यः सुदास-पुत्रात्वात् सौदासः इत्यपि ख्यातः। महर्षिणः वसिष्ठस्य शापवशात् सः नरभोजिराक्षसः कल्माषपादः अभवत्। राक्षसरूपेण कल्माषपादः शक्तिमुनिना सह वसिष्ठस्य शतं पुत्रान् अखादत्। तेन दुःखार्तः वसिष्ठः अपि आत्महत्यां कर्तुम् अनेकान् प्रयासान् अकरोत्, परन्तु सफलः नाभवत्।अतः शक्तिमुने पत्नीं अदृश्यन्तीं नीत्वा सः हिमालयं प्राप्तवान्। एकवारं वसिष्ठः वेदाध्ययनस्य ध्वनिं श्रुत्वा चकितः, किञ्च वेद-पाठस्य कर्ता अदृश्यः आसीत्। तदा अदृश्यन्ती अवदत् यत्, शक्तिमुनेः पुत्रः मे गर्भे अस्ति, तस्यैव एषः वेदाध्ययनध्वनिः इति। एतच्छ्रुत्वा वसिष्ठः अत्यधिकः प्रसन्नः अभवत्। तस्य मनसः मृत्युः विचारः अपि विलुप्तः। जन्मोपरान्तं पराशरः अजानत् यत्, राक्षसकल्माषपादः तस्य पितरं शक्तिमुनिं अखादत् इति। एतत् ज्ञात्वैव तस्य मनसि राक्षसानां प्रति घोरविरोधः समुत्पन्नः। ततश्च तेन संसारात् राक्षसाणां उन्मूलनस्य निश्चयः कृतः। अतः तेन राक्षस-सत्रस्य आरम्भः कृतः, येन राक्षसानाम् अकालमृत्युः आरब्धः। अनेके राक्षसाः मृत्युङ्गताः। अतः निऋतेः आज्ञया महर्षिः पुलत्स्यः पराशरस्य समीपम् गत्वा राक्षसवंशस्य रक्षायै राक्षस-सत्रं पूर्णं कर्तुं न्यवेदयत्। सः अहिंसायाः उपदेशं दत्तवान्। व्यासः अपि पराशरम् अबोधयत् यत्, कस्यचित् एकस्य दोषत्वात् समस्तराक्षसानां संहारः अनुचितः, अतः स्वयज्ञं पूर्णं करोतु। किञ्च साधूनां भूषणं क्षमा एव -
सन्ततेर्न ममोच्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः।
जनकेन सह संवादः
तस्माद्धि परमं नास्ति यथा प्राहुर्मनीषिणः।।
अर्थात् मनीषिणां कथनम् अस्ति यत्, धर्मस्य विधिपूर्वकानुष्ठानेन इहलोकः, परलोकश्च मङ्गलकारी भवति। तस्माद् अधिकं किमपि श्रेयस्करं साधनं नास्ति। सत्संगाय अपि पराशरः महत्त्वम् अयच्छत्।
रचनाः
4. पराशरीयधर्मसंहिता (स्मृतिः),
6. पराशरीयपुराणम्‌ (माधवाचार्यः उल्लेखं कृतवान्),
गण्डेरबालमण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति गण्डेरबालमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गण्डेरबालनगरम्।
रथयात्रा
१.उत्सवः
आदिवासिनः
आदिवासिनः (आदिवासी, Tribal) इत्यनेन नगरे, ग्रामे च वासं कुर्वतः जनान् विहाय, सागरमध्ये द्वीपेषु, शैलपर्वतेषु, वनेषु, मरुभूमिप्रदेशेषु, इतरजनेभ्यः दूरे, पृथग्रूपेण वासं कुर्वन्तं, प्रत्येकसंस्कृतेः जनानां  समाजः निर्दष्यते । एतेषु समाजेषु रक्तसम्बन्धः बहुप्रमुखः भवति । प्रतिव्यक्तिषु परस्परं सम्बन्धः गाढः भवति । सांस्कृतिकदृष्ट्या एतेषु अत्यन्तदृढाः नियमाः सन्ति । बाह्यजनान् सर्वदा सन्देहदृष्ट्या एव पश्यन्ति । एतस्य सामाजिकवर्गस्य संस्कृतिः, नगरस्य, ग्रामस्य च संस्कृतेः अपेक्षया नितरां भिन्ना भवति । एतेषां जनानां भाषा, जीवनक्रमः च विशिष्टः अस्ति । एवम् आदिवासिजनानां लक्षणानि स्थूलतया वक्तुं शक्यन्ते ।
भारतदेशः इव विशालस्य, सङ्कीर्णभौगोलिकरचनायाः, बहुसंस्कृतेः, बहुविधजातीनां, बहुभाषाणां सङ्गमस्य एतस्मिन देशे उपर्युक्तस्थितेः आदिवासिनाम् अभिज्ञानम् कष्टकरम् । कतिचन आदिवासिजनाङ्गानां स्वकीया भाषा अस्ति ।  किन्तु सर्वेषां तथा नास्ति इत्यपि ज्ञातव्यम् । सरलतया वदामः चेत् ‘जातिः’ भारतीयानां जीवने महत्त्वस्य पात्रं वहति । सर्वेषु कार्येषु जातेः व्यवस्था दृश्यते ।  धर्मे, सम्प्रदाये, आचरणे, भाषायाम् चापि ‘जातिः’ दृश्यते । सर्वाणि कार्याणि जातिव्यवस्थातः निर्धारितानि सन्ति ।  कस्यचित् पुरुषस्य नाम, वंशः, वधूवराणां चयनमपि जात्या एव निर्धरितं भवति ।  भारते जातेः उगमाय आर्याः कारणाः इति कल्पितमस्ति ।  कालक्रमेण मूलवर्णव्यवस्थायां भागाः अभवन् ।  एते विभागाः, उपविभागाः एव कालानन्तरे  जातिः, उपजातिः इव परिवर्तनं प्राप्तवन्तः । जातिपद्धतिः समग्रभारतीयानां वैयक्तिकजीवने, सामाजिकजीवने, सांस्कृतिकजीवने च तेषां कार्याणि यथासंख्यं  कृत्वा निर्देशनं, नियन्त्रणं च करोति । एवं जातिपद्धतिः अद्य काचित् प्रमुखव्यवस्था इव वर्धिता अस्ति  ।
नरेन्द्र सिंह नेगी
सन्दर्भाः
वर्गः:१९४९ जननम् वर्गः:जीवतव्यक्तयः
अष्टाङ्गयोगः
अष्टाङ्गयोगः (अष्टाङ्ग योग) अर्थात् योगस्य अष्टानाम् अङ्गानां समूहः । पातञ्जलयोगसूत्रे उ्ल्लेखः वर्तते यत्, यम -नियम -आसन -प्राणायाम -प्रत्याहार -धारणा -ध्यान -समाध योsष्टाङ्गानि ।।२.२९।। इति । अनेन सूत्रेण एव राजयोग नामकस्य अध्यायस्य आरम्भः भवति । एतानि अष्टाङ्गानि एव राजयोगत्वेन पतञ्जलिमूनिना प्रोक्तानि । अतः एतस्य राजयोगस्य नामान्तरम् एव ‘अष्टाङ्गयोगः’ इति । पतञ्जलिमुनिः अष्टांगयोगस्य भागद्वयम् अकरोत् । बहिरङ्गः, अन्तरङ्गश्चेति  ।
3.10 तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात्
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
अष्टाङ्गयोगः
योगस्य तत्त्वानि
प्रणवः अर्थात् ओङ्कारः ईश्वरस्य वाचको वर्तते । तस्य ईश्वरस्य सम्प्राप्तिः स्वाध्यायेन योगसम्पत्त्या वा सम्भवति । ईश्वरप्रणिधानेनैव चित्तस्य विक्षेपाः नश्यन्ति । समाहितचेताः योगाभ्यासी ईश्वरचिन्तनेन निर्मलां बुद्धिं लभते । तेन तस्मिन् ऐश्वर्यस्य उदयो भवति । यद्यपि ऐवर्यस्य प्राप्तेरनन्तरं बहवो विध्ना उपतिष्ठन्ति किन्तु ईश्वरप्रणिधानेन तेषां नाशो भवति । एवं समाधिस्थो भूत्वा योगी ईश्वरं चिन्तयेत् तदैव तस्य कैवल्यलाभो भवति । ईश्वरत्वस्य स्वीकृतेरेव योगदर्शनं सेश्वरसांख्यमिति व्यवाह्रियते ।
ईश्वरः
योगदर्शनं ईश्वरं विश्वसिति । तत्र कारणानि –
अस्तेयम्
अन्यस्य अधिकारस्य वस्तुनः मनसा, वाण्या, शरीरेण च अचौर्यम्, अनयनम् एव अस्तेयत्वम् । अस्तेयं त्रिविधम् । बौद्धिकं वाचिकं शारिरीकञ्च ।
अपरिग्रहः
सत्यान्वषकः, अहिंसकः साधकः परिग्रहं कर्तुं न शक्नोति । परिग्रहः अर्थात् वस्तुसङ्ग्रहः । परमात्मा परिग्रहं न करोति । सः स्वावश्यकतायाः अनुसारं नित्यम् आवश्यकवस्तूनि जनयति । अतः साधकस्य तस्मिन् परमात्मनि दृढविश्वासः आवश्यकः यत्, परमात्मा तस्य आवश्यकतायाः वस्तूनि नित्यम् उत्पन्नं करिष्यति एव इति । शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धादीनां सम्बद्धानां भोगवस्तूनाम् असङ्ग्रहः एव अपरिग्रहः कथ्यते  । अपरिग्रहः त्रविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति ।
२.	वाचिक-अपरिग्रहः :- सर्वात्मना वाणीसंयमः वाचिक-अपरिग्रहत्वेन परिगण्यते । यथा – असत्यं, छल-कपटयुक्ताः शब्दाः, निन्दाकरणम्, वाण्याः दुरुपयोगः च अपरिग्रहे वर्ज्यः अस्ति । मौनं वाचिक-अपरिग्रहस्य महासाधनम् अस्ति ।
शौचम्
१.	बौद्धिक-शौचम् :- काम-क्रोध-मोह-द्वेष-ईर्ष्या-अभिमान-कुविचारादीनां त्यागेन, दया-सहजता-नम्रता-अहिंसा-सत्यादीनां निरन्तरधारणेन च बुद्धिः शुद्धा भवति ।
सन्तोषः
सुखे-दुःखे, लाभे-हानौ, यशे-अपयशे, सिद्धौ-असिद्धौ, अनुकूलतायां-प्रतिकूलतायां च सर्वदा सन्तुष्टिः एव सन्तोषः उच्यते । सन्तोषः त्रिविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति ।
२.	वाचिक-सन्तोषः :- चाटुकारिता-मिथ्यावचनयोः त्यागः वाचिक-सन्तोषः उच्यते । कटुवचनानि श्रुत्वा, अपमानितः भूत्वा अपि आवेशेन दुर्वचनानां मुखात् निर्गमनम् एव वाचिक-सन्तोषत्वेन परिगण्यते ।
तपः
१.	बौद्धिकं तपः :- मन-बुद्धि-चित्तयोः शान्तिः, स्वच्छता, पवित्रता, मानसवृत्तीनां निग्रहणं बोद्धिकतपः उच्यते ।
स्वाध्यायः
३.	शारीरिक-स्वाध्यायः :- सर्वप्रकारकेषु अध्ययनेषु शरीरं साधनत्वेन सर्वदा भवत्येव । स्तुतीनां, श्लोकानां, प्रार्थनानाम्, ईश्वरकथानां च लेखनं शारीरिकस्वाध्यायत्वेन परिगण्यते ।
प्राणायामः
१०.	भ्रामरीप्राणायामः
पश्चिमाञ्चलविकासक्षेत्रम्
दिक्दर्शनम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अधिकरणकारकम्
कर्मनिष्ठक्रियायाः उदाहरणम्
सूदः ओदनं स्थाल्यां पचति । पचधातोः अर्थः विक्लित्तिरुपफलं, तदनुकूलक्रिया च । पाकक्रियाश्रयः सूदः कर्ता । विक्लित्तिरुपफलाश्रयः ओदनः कर्म । कर्मभूते ओदने वर्तमानस्य विक्लित्तिरुपफलस्य आधारः स्थाली । अतः स्थाली अधिकरणम् । (‘बालः कटे उपविशति’ इति उदाहरणे उपवेशनक्रिया बाले अस्ति । अतः साक्षात् क्रियायाः आधारः बालः एव । बालद्वारा क्रियायाः आधारः कटः । ‘सूदः ओदने अस्ति । अतः साक्षात्फलस्य आधारः ओदनम् एव । ओदनद्वारा फलस्य आधारः स्थाली । अतः सर्वत्र परम्परया क्रियायाः फलस्य वा आधारः एव अधिकरणं भवति इति ज्ञेयम् । ( ‘कर्तुः कर्मणः वा आधारः अधिकरणं भवति ’ इति बालान् उद्दिश्य बोधनं वरम् ।)
अन्ताराष्ट्रियः व्यापारः
द्विपार्श्विकः व्यापारः
अयं व्यापारः द्वयोः देशयोः परस्परं क्रियते । तौ देशौ निर्दिष्टवस्तूनां व्यापारे परस्परं समर्थनं दत्तः । उदारहणम् अस्ति यत् – एकः देशः अपक्ववस्तूनां व्यापारे स्वस्य समर्थनं ददाति यत्, अपरः देशः निर्दिष्टानां वस्तूनां क्रयणं करिष्यति इति ।
नॉर्थ अमेरिकन् फ्री ट्रेड् एसोसिएशन् (N.A.F.T.A.)
अस्य समूहस्य स्थापना १९९४ तमे वर्षे अभवत् । अस्मिन् समूहे संयुक्त राज्य अमेरिका इति सदस्यराष्ट्रं वर्तते ।
ऑर्गेनाइजेशन् ऑफ् पैट्रोलियम् एक्स्पोर्टिङ्ग् कण्ट्रीज् (O.P.E.C.)
===साउथ् एशियन् फ्री ट्रेड् एग्रीमेण्ट् === अस्य समूहस्य स्थापना २००६ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासे अभवत् । अस्मिन् समूहे बाङ्ग्लादेश, मालदीव, भूटान्, नेपाल्, भारत, पाकिस्तान्, श्रीलङ्का इत्यादीनि सदस्यराष्ट्राणि सन्ति ।
विस्तृतं पत्तनम्
एतानि पत्तनानि अधिकमात्रायां सामान्यनौकाभारस्य महाविक्रये आयोजनं कुर्वन्ति । विश्वस्य अधिकतमानि पत्तनानि विस्तृतपत्तनानां स्वरूपे विभक्तानि सन्ति ।
मार्गपत्तनम् (विश्रामपत्तनम्)
एतानि पत्तनानि समुद्रमार्गेषु विश्रामकेन्द्ररूपेण विकसितानि सन्ति । जलयानानि इन्धनं, जलं, खाद्यसामग्रीं च आनेतुं तत्र गच्छन्ति । समयान्तरे तानि पत्तनानि वाणिज्यिकपत्तनेषु परिवर्तितानि अभवन् । अदन्, हानोलूलू, सिङ्गापुर् च मार्गपत्तनं वर्तते ।
सन्दर्भः
वर्गः:अर्थनीतिः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
3.11 सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः
व्यासभाष्यम्
सर्वार्थता चित्तधर्मः । एकाग्रतापि चित्तधर्मः । सर्वार्थतायाः क्षयस्तिरोभाव इत्यर्थः । एकाग्रताया उदय आविर्भाव इत्यर्थः । तयोर्धर्मित्वेनानुगतं चित्तम् । तदिदं चित्तमपायोपजननयोः स्वात्मभूतयोर्धर्मयोरनुगतं समाधीयते, स चित्तस्य समाधिपरिणामः ॥११॥
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अधिकवाचनाय
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
पिबरे रामरसम्
गीतम्
पिबरे रामरसम्, रसने पिबरे रामरसम् ॥
परमपवित्रीकृत पाषाण्डम् ॥
3.12 ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः
व्यासभाष्यम्
समाहितचित्तस्य पूर्वप्रत्ययः शान्तः उत्तरस्तत्सदृश उदितः । समाहितचित्तमुभयोरनुगतं पुनस्तथैवासमाधिभ्रेषादिति । स खल्वयं धर्मिणश्चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ॥१२॥
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
अधिकवाचनाय
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वैदर्भी
‎
कलय यशोदे तव बालम्
कृतिः
पथि-पथि-लुण्ठित-दधि-भाण्डं   पाप-तिमिर-शत-मार्ताण्डम् ।
मनोविज्ञान
[] []
लावा
एषा भारतीयकालगणनस्य कश्चित् बिन्दुः अस्ति । इयं कालमापनस्य अतिलघुश्रेण्याम् अस्ति ।
वर्गः:समयमानकानि वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
काव्यरीतयः
रीतेर्भेधाः
विद्यानाथः प्रतापरुद्रीये गुणाश्लिष्टां पदसंघटनां रीतिमुक्त्वापि, तस्या रसानुबुणत्वमावश्यकमिति न निर्दष्टवान् । दण्डिवामनौ यद्यपि रीतिप्रस्थाननिर्मातारौ रीतिप्राधान्यवादिनौ च भवतस्तथापि तौ रसप्राधान्यं नाङ्गीकृतवन्तौ । अतस्तौ रीति – गुणानां रससम्बन्धमधिकृत्य स्पष्टं न किञ्चिदवोचताम् । परं रसधर्मा गुणाः, गुणसमुदायात्मिकाः रीतयश्च रसानुगुणाः अवश्यं भवेयुरिति कथनं समुचितं युक्तिसङ्गतां च भवति ।
ह्यूगो द व्रीस्
१७९१ तमे वर्षे अमेरिकादेशस्य कश्चन कृषकः कदाचित् जातस्य पङ्गोः मेषस्य एव वंशश्रेणीम् अनुवर्त्य व्रतिम् अपिक्रम्य गन्तुम् असमर्थान् मेषान् वर्धितवान् आसीत् । एतत् उत्परिवर्तनस्य लाभस्य किञ्चन उदाहरणम् । बीजरहितं नारङ्गम् अपि उत्परिवर्तनस्य एव कारणेन जातम् । अनुवंशीयतायाः अनुवर्तनं कुर्वन्ति जीविनः एव । तन्नाम जीविषु विद्यमानाः वर्णतन्तवः । वर्णतन्तवः नाम सूत्रसदृशाणि फ्रोटीन् तथा डि.एन्.ए युक्तानि सूक्ष्मशरीराणि एव । कोशकेन्द्राम्लस्य रचनायां सम्मुखीभवन्तः प्रत्याम्लानि परस्परं पूरकाणि भवन्ति । तस्मिन् पूरकक्रमे यदि अल्पः भेदः भवति तर्हि उत्परिवर्तनं भवति । उदाहरणार्थम् "ए" स्थाने "जि”, "जि” स्थाने "ए" आगच्छति । (ए=अडिनीन्, जि=ग्वानीन्, टि=थैमीन्, सि=सैटोसीन्, यु=युरासिल्) एते सर्वे रासायनिकानाम् आदेशानां द्वारा जीविनां क्रियाणां रूपकघटकाः । एतेषां रचनायं जातं परिवर्तनम् आदेशे अपि परिवर्तनं कारयति । तेन परिवर्तनेन जीविनां शरीरे दोषाः वा समयानुगुणं जातानि अनिकूलकराणि परिवर्तनानि वा भवन्ति । जीविनां शरीरे एकवारं परिवर्तनं जायते चेत् पुनः पूर्वतनां स्थितिं न प्राप्नुवन्ति । जातं परिवर्तनं जीविनां वंशश्रेण्यां प्रबलरूपेण वा अबलरूपेण वा अनुवर्तते एव । कदाचित् विरलतया एकवारं जातम् उत्परिवर्तनं पुनरेकदा जातम् उत्परिवर्तनं समीकरोति । एतत् उत्परिवर्तनं स्वाभाविकरूपेण अपि भवितुम् अर्हति अथवा कृतकरूपेण अपि । कृतकस्य उत्परिवर्तनस्य कारणकर्ता मनुष्यः एव भवति ।
अस्य ह्यूगो द व्रीसस्य अयं विकासवादस्य सिद्धान्तः चार्ल्स डार्विनस्य सिद्धान्ते विद्यमानं लोपं परिष्कृत्य, अगस्ट् वीस्मानस्य "प्रजजनद्रव्यसिद्धान्ते” अपि परिवर्तनानि अकरोत् । अयं ह्यूगो द व्रीस् १९३५ तमे वर्षे मेमासस्य २१ तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
महाराज जयचामराजेन्द्र वडियर्
बाल्यं यौवनं च
जयचामरज वडियर् महोदयः १९१९ तमे वरषे जुलै मासस्य अश्टादशतमे दिवसे संजातः । एष: युवराजः कण्टीरव नरसिंहराज वडियर् युवराणि केम्पुचेलुवजम्मण्णि तयो: अपत्यः । अस्य विद्याभ्यासं मैसूरु नगरस्य महारजास् कालेज् मध्ये अभावत्। अस्य पितृव्यस्य नाल्वडि श्रिकृष्णराज वडियर् महोदयस्य मृत्योरनन्तरम् जयचामराज महोदयेन १९४० तमे वर्षे सेप्तेम्बर् मासस्य अष्टमे दिने मैसूरु राजसंस्थनस्य राजसिंहासनम् आरुह्यते। पश्चात् १९४४ तमे वर्षे महोदयः महाराणीं त्रिपुरसुन्दरी अम्मण्णीं विवाहितवान्। यदा १९४७ तमे वर्षे भरतदेशः परतन्त्रात् मुक्तो अभवत् सार्वभौमत्वम् त्यक्त्वा प्रजातन्त्रम् प्रति उपकर्तुम् प्रथमः जयचमराज वडियर् महोदयः एव आसीत्।
विभक्तिः
विभक्तीनां प्रवृत्तौ कारकं प्राधान्यम् आवहति । कारकसंज्ञां पुरस्कृत्य या विभक्तिः प्रवर्तते सा कारकविभक्तिः इति उच्यते । यथा – ग्रामं गच्छति । अत्र द्वितीया कर्मकारकसंज्ञां पुरस्कृत्य प्रवृत्ता । अतः एषा कारकविभक्तिः । यत्र कारकत्वस्य न प्रसक्तिः तत्र परिगणितानां केषाञ्चन पदानाम् अर्थेन योगोऽपि विभक्तेः प्रवृत्तौ निमित्तं भवति । यथा – हरिं विना सुखं नास्ति । अत्र ‘विना’ इत्यस्य अर्थेन युक्तः हरिः । विना इत्यस्य अर्थेन योगादेव हरिशाब्दात् द्वितीया प्रवृत्ता । अतः एषा उपपदविभक्तिः इति उच्यते । प्रथमायाः प्रवृत्तौ निमित्तं प्रातिपदिकार्थः सम्बोधनञ्च । यथा – उच्चैः गृहम् । हे राम । स्व स्वामिभावादिसम्बन्धोऽपि विभक्तिप्रवृत्तौ निमित्तम् । यथा – राज्ञः पुरुषः । अत्र राजपदात् षष्ठी श्रूयते । सा षष्ठी स्वस्वामिभावसम्बन्धं पुरस्कृत्य प्रवृत्ता ।
कारकविभक्तयः
वर्गः:विभक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
राजौरीमण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति राजौरीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति राजौरीनगरम्।
दश अवताराः
दशावताराः के के-
कातन्त्रव्याकरणम्
शर्ववर्माचार्यः
शर्ववर्माचार्यो हि सूत्रोपदेशकालेऽवश्यमेव वृत्तिमपि सोदाहरणां प्रोक्तवानेवेति तस्य वृद्धिकृत्त्वमप्यनुमीयते । तस्य च स्थितिकालो नैव विवादबाह्यः । सामान्यतो; विक्रमपूर्व ५९१. मितवषादाभ्य विक्रमानन्तरं, १४०मितवर्षपर्यन्तं यदा कदाऽपि तस्य स्थितिकालोऽनुमितः । अधिकांशविचक्षणास्तं पतञ्जलिपूर्ववतनं मन्यन्ते किन्तु बलदेव्राचार्येस्तु तं' विक्रमानन्तरंतृतीयशतकभवं मत्यते । वयन्तु तस्य स्थितिकालं विक्रमपूर्वमेव मन्यामहे ।
वररुचिः
वररुर्चािह कात्यायनोऽस्य द्वितीयो वृत्तिकारः । स च विक्रम समकालिकः प्राकृतप्रकाशस्य कर्ता । वररुचेरस्य वृत्तिकृत्त्वं सुषेणाचार्यस्य कलापचन्द्रे तदुद्ध- : रणज्ज्ञायते । स हि तत्र तत्र इति वररुचिवृत्तिः (३।२।३८) इति वररुचिः (१।१९) इत्यादि स्मरति । वररुचेवृत्तिरसौ दुर्घटवृत्तिनाम्ना ज्ञाता ।। शशिदेवेनापि ग्रन्थेऽस्मिन् वृत्तिः प्रणीताऽऽसीदिति विद्वत्सु श्रुतिः ।
जगद्धरभट्टः
एवमेव तन्त्रास्यास्य परिभाषापाठोऽपि दृश्यते । तस्य च प्रवक्ता के इति नैव शक्यते निश्चेतुम् । अस्योपरि दुर्गासिंहस्य बृत्तिर्लभ्यते यस्य टीका मनाख्येन पण्डितेन प्रणीताऽस्ति । एवमेव जयदेव-भावमिश्र-माधवदासैरपि कातन्त्रपरिभाषापाठस्य वृत्तिः प्रणीताऽस्ति । इत्थं हि सूत्रपाठ-धातुपाठ-गणपाठ-लिङ्गानुशासन उणादिपाठ-परिभाषापाठादिभिः समभिर्वाधितं हि कलापकव्याकरणं पाणिनीयव्याकरणमनु सर्वातिशायित्वेन विराजते ।
आकरः
प्रकाशनम् – एशियाटिक् सोसाइटी आफ् बेङ्गाली, कल्कत्ता  १८७४.
सम्पत्तिनियमः
विपण्य-अर्थव्यवस्थायुक्तेषु पूंजीवादी-समाजेषु अधिकांशः सम्पत्तिः व्यक्तिभिः वा संघैः वा निजीरूपेण स्वामित्वं प्राप्नोति न तु सर्वकारस्य । निजीसम्पत्त्याधिकारस्य विषये पञ्च सामान्यानि औचित्याः दत्तानि सन्ति-[1] ।
सामान्य प्रभन्धनं
•	समता :- सर्वेषां कर्मचारिणां न्याय्यं सुनिश्चित्य सद्बुद्धिः अनुभवश्च आवश्यकः, येषां प्रति यथासम्भवं न्यायपूर्णं व्यवहारः करणीयः। एषः सिद्धान्तः प्रबन्धकानां श्रमिकाणां प्रति व्यवहारे दयालुतां न्यायं च दर्शयति । अनेन निष्ठा भक्तिः च सुनिश्चिता भविष्यति। एतादृशेषु कम्पनीषु सर्वेषां कृते उत्थानस्य समानाः अवसराः उपलभ्यन्ते।
भारतीय-प्रीमियर् लीग्
चेन्नै सूपर् किङ्ग्स्
चेन्नै सूपर् किङ्ग्स्  चेन्नैमध्ये निवास्यमानः एकः भारतीयप्रीमियर् लीग् गणः । एतस्य गणस्य नायकः महेन्द्रसिम्ह धोनी वर्तते । एतस्य गणस्य प्रशिक्षकः स्टीफ़न् फ़्लेमिङ्ग् विद्यते । एतावता भारतीयप्रीमियर् लीग् आवृत्तिचतुष्टयं समापितवत् वर्तते । तत्र च चेन्नै सूपर् किङ्ग्स् गणस्य द्विवारं जयः अभूत् ।
कोल्कत्ता नैट् रैडर्स्
कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् इत्येषः गणः भारतीयप्रीमियर् लीग् मध्ये अन्यतमः वर्तते । एषः गणः कोल्कत्ता नगरं प्रातिनिधत्ते । गौतमगम्भीरः एतस्य गणस्य नायकः । शाह् रूख् खान् अपि च जूही चाव्ला एतस्य गणस्य निर्वाहकौ स्तः ।
दैर्घ्यमापनम्
मापनस्य द्विधा पद्धतिः
वैज्ञानिकानां परिमाणानां मापनस्य प्रधानतः द्वे पध्दतीः स्तः । अर्थात्
आभ्यां पध्दतिभ्यामतिरिक्तैव एका तृतीया पध्दतिः । यत्र मीटरं, किलोग्रामं सेकेण्डञ्च मौलिकानि मात्रकाणि इति स्वीकृतानि । पध्दतिश्चेयं M.K.S अर्थात् म०क०स० इति संक्षिप्तेन नाम्ना अभिधीयते ।
मैट्रिकपद्धत्या : दैर्घ्यतालिका
'''१० डेसीमीटराणि (डे.मी.) = १ मीटरम् (मी.)
'''१० मीटराणि (मी.) = १ डेकामीटरम् ( डे.मी.)
'''१ इञ्चम् = २’४५ सेण्टीमीटराणि
इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:रशियादेशीयाः वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
निवेश बैंकिंग
= निवेश बैंकिंग =
प्रारम्भिक इतिहास
डच् ईस्ट् इण्डिया कम्पनी प्रथमा कम्पनी आसीत् या सामान्यजनानाम् कृते बाण्ड्, स्टॉक् इत्यस्य शेयर्स् च निर्गतवती । एषा प्रथमा सार्वजनिकरूपेण व्यापारिता कम्पनी अपि आसीत्, आधिकारिक-स्टॉक-एक्सचेंजे सूचीकृता प्रथमा कम्पनी आसीत् ।
उद्योगस्य प्रोफाइलः
चीनदेशस्य प्रतिभूति-उद्योगे चीन-देशस्य प्रतिभूति-सङ्घः स्व-नियामक-सङ्गठनम् अस्ति यस्य सदस्याः अधिकतया निवेश-बैङ्काः सन्ति ।
3.15 क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अधिकवाचनाय
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
सहसा विदधीत न क्रियाम्
महाकवि भारवेः किरातार्जुनीयम्
आवश्यकं दृश्यते lभारतीयमनीषानुसारेण पुण्यापुण्ययोः ,सद् -असतोः ,कर्तव्याकर्तव्ययोः
लूथर् बर्ब्याङ्क्
thumb|left|200px|लूथर् बर्ब्याङ्कस्य जन्मस्थानम्
3.16 परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम्
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
अधिकवाचनाय
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
आफीनम्
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:सस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चौहानवंशः
चौहानवंशस्य इतिहासः
मालववंशस्य विशालपरिवारे अनेकाः शाखाः अभूवन् । तासु सप्त प्रमुखाः शाखाः मन्यन्ते । १.	उज्जयिन्याः गर्दभिल्लवंशः २.	नान्दसायाः राजर्षिवंशः ३.	वियजदुर्गस्य वरिकवंशः ४.	बर्नाला-बडवा-प्रदेशयोः मौखरिवंशः ५.	मन्दसौर-गङ्गाधार-रिस्थल-प्रदेशानाम् औलिकरवंशः ६.	छाटी सादडी इत्याख्यस्य प्रदेशस्य मानवयाणीवंशः ७.	चित्तौड-प्रदेशस्य मोरीवंशः नान्दसायाः राजर्षिवंशस्य विरोचन-आख्यः एकः सामन्तः (General) आसीत् । तस्य विरोचनस्य पुत्रः आसीत् चाहमानः इति । पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यानुसारं, चाहमानः हूण-वंशं विरुध्य युद्धम् अकरोत् । तस्य सेनायाः सञ्चालनं तस्य भ्राता धनञ्जयः कुर्वन् आसीत् । तस्मिन् युद्धे कदाचित् तस्य पितुः विरोचनस्य मृत्युः अभवत् (इतिहासे प्रमाणं नास्ति) । यतः युद्धानन्तरं चाहमानः सत्ताप्रमुखस्य स्थाने विराजितः । हुणवंशस्य राजभिः सह चाहमानस्य युद्धं पुष्करे अभवत् । ई. ५३२ तमे वर्षे तत् युद्धं पूर्णम् अभवत् ।
अर्णोराजः
अजयराजस्य पुत्रः अर्णोराजः आसीत् । अर्णोराजस्य द्वे पत्न्यौ आस्ताम् । मारोठ-राज्यस्य राजकन्या सुधवा, सिद्धराजस्य पुत्री काञ्चनदेवी च । सुधवायाः त्रीणि अपत्यानि आसन् । तानि जगद्देवः, विग्रहराजः (चतुर्थः), देवदत्तश्च । काञ्चनदेव्याः एकः पुत्रः आसीत् । तस्य नाम सोमेवश्वरः आसीत् ।
पृथ्वीराजः
पृथ्वीराजः तु घोरी इत्यस्य साहाय्यं नाकरोत्, तथापि घोरी इत्येषः गुजरातराज्यस्योपरि आक्रमणं कर्तुं गतः । तस्मिन् युद्धे घोरी इत्यस्य लज्जास्पदः पराजयः अभवत् । तदारभ्य घोरी इत्येषः पृथ्वीराजस्य परमशत्रुः अभवत् । यतो हि तस्य मतम् आसीत् यत्, पृथ्वीराजः यदि मम साहाय्यम् अकरिष्यत्, तर्हि तस्य विजयः अभविष्यत् इति । ततः अनेकानि लघूनि युद्धानि पृथ्वीराजस्य घोरी इत्येतयोः अभूवन् । तयोः युद्धसङ्ख्यायाः उल्लेखः अनेकषु ग्रन्थेषु प्राप्यते । सर्वेषु युद्धेषु घोरी इत्यस्य पराजयः अभवत् । विभिन्नेषु ग्रन्थेषु याः सङ्ख्याः प्राप्यन्ते, ताः सङ्ख्याः ७, १७, २१, २८ च । सर्वेषु युद्धेषु पृथ्वीराजः घोरी इत्येनं बन्दिनम् अकरोत्, ततः तं व्यमोचयत् । परन्तु अन्तिमे नरायनयस्य द्वितीये युद्धे पृथ्वीराजस्य पराजयानन्तरं घोरी इत्येषः पृथ्वीराजं बन्दिनम् अकरोत्, ततः कानिचन दिनानि 'इस्लाम्'-धर्माङ्गीकरणाय तस्मै शारीरकपीडाम् अयच्छत् । तस्यां शारिरकयातनायां घोरी इत्येषः पृथ्वीराजम् अन्धम् अकरोत् । अन्धः पृथ्वीराजः शब्दवेधबाणेन घोरी इत्यस्य हत्यां कृत्वा स्वपराजयस्य प्रतिशोधं स्वीकर्तुम् इष्टवान् । परन्तु देशद्रोहस्य फलस्वरूपतया तस्य सा योजना अपि विफला अभवत् । एवं यदा पृथ्वीराजस्य निश्चयम् अन्यथाकर्तुं घोरी इत्येषः अक्षमः अभवत्, तदा सः अन्धस्य पृथ्वीराजस्य हत्याम् अकरोत् ।
सपादलक्षसाम्राज्यस्य प्रमुखनगराणि
यस्य कस्यापि वंशस्य उत राष्ट्रस्य इतिहासनिर्माणे तस्य भौगोलिकप्ररिप्रेक्ष्यस्य महत्त्वम् अधिकं वर्तते । दुर्गमपर्वतमालासु स्थितस्य साम्राज्यस्य उपरि तथा च मरुभूमेः उल्लङ्घनानन्तरं साम्राज्यस्योपरि आक्रमणं शत्रूणां कृते अति कष्टकरं भवति । सपादलक्षसाम्राज्यस्य पार्श्वे उक्ते द्वे विशेषते आस्ताम् । सपादलक्षसाम्राज्यस्य सीमायाम् अनेकानि महत्त्वपूर्णानि नगराणि आसन् । तेषां नगरस्य इतिहासं ज्ञात्वा चौहानवंशस्य तत्कालीनस्थितेः अनुमानं सुकरं भवति ।
पुराणे जाङ्गलदेशः
अर्थात्, यस्मिन् स्थाने जलस्य, ग्रासस्य च न्यूनता स्यात्, वायोः, तापस्य च प्रबलता स्यात्, अन्नादि वैपुल्येन युक्तं स्यात्, सः देशः जाङ्गलदेशः उच्यते ।
जाङ्गलदेशत्वेन सपादलक्षम्
अर्थात्, सपादलक्षदेशः, यस्य आभूषणं शाकम्भरी अस्ति, तस्मिन् मण्डलकरस्य (मेवाड) विशालदुर्गम् अस्ति ।
ई. ९७३-९९६ मध्ये शाकम्भर्याः नरेशः विग्रहराजः गुर्जराधीशस्य मूलराजप्रथमस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् । तस्य आक्रमणस्य वर्णनं मेरुतुङ्ग सूरि इत्येषः स्वपुस्तके अकरोत् ।
पृथ्वीराजतृतीयस्य प्रतिद्वन्द्वी चन्द्रवत्याः, आबू प्रदेशस्य च राजा धारवर्ष परमार इत्यस्य अनुजः पह्लाददेवः "पार्थपराक्रमव्यायोगः" इत्याख्ये स्वग्रन्थे पृथ्वीराजतृतीयं "जाङ्गलेश" इति सम्बोधयति । सोमेश्वर सूरि इत्यनेन लिखितयोः "कीर्तिकौमुदी", "सुरथोत्सवः" इत्येतयोः ग्रन्थयोः अपि "जाङ्गलक्षोणिपालः" (जाङ्गलदेशस्य राजा) इति सम्बोधनं प्राप्यते । कीर्तिकौमुद्याम् उल्लिखितं यत्, "जाङ्गलक्षोणिपालेन व्याचक्षणेः परैरपि" इति ।
शाकम्भरीदेवीमन्दिरम्
शाकम्भरीदेवीमन्दिरं राजस्थानराज्यस्य जयपुरमण्डलस्य 'साम्भर लेक् टाउलन्' इत्याख्ये पत्तने विद्यते । एतस्य पत्तनस्य नाम एव शाकम्भरी आसीत् । शाकम्भरीदेवी चौहानवंशीयानां कुलदेवी अस्ति । शाकम्भरीदेव्याः नाम्ना एव चौहावंशीयानां राजधान्याः नाम "शाकम्भरी" इति आसीत् । चौहानसाम्राज्यम् अपि शाकम्भरीसाम्राज्यत्वेन प्रसिद्धम् अभवत् । चौहानवंशीयाः शासकाः शाकम्भरीशः, शाकम्भरीनरेशः इत्यादिनामभिः प्रसिद्धाः अभूवन् ।
३ नागौर
नागौर राजस्थानराज्ये स्थितस्य नागौरमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । नागौर-नगरस्य स्थापना नागवंशिभिः कृता इति तस्य नाम्ना ज्ञायते । एतस्य नगरस्य स्थापना द्वितीयायाम् उत तृतीयायां शताब्द्याम् अभवत् । यतो हि कुषाण-जनानां विरुद्धं नागवंशिनः आहताः अभूवन् । ततः वाकाटक-वंशीयाः, गुप्तवंशीयाः च सम्राजः तेषाम् उन्मूलनम् अकुर्वन् । अहिछत्रपुरं, नागपुरं, नागपट्टनम्, अहिपुरं, भुजङ्गनगरं च नागौर-नगरस्य नामान्तराणि ।