cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
विश्वनाथकेशवः
प्रतापशाक्तम्
राजस्थानस्येतिहासे स्वातन्त्र्योपासको महाराणाप्रतापः सुप्रसिद्धः । तस्यानुजः शाक्तसिंहः आसीत्। अनयोः परस्परं मनोमालिन्यं समुत्पन्नम् । उभावपि परस्परं हन्तुमुद्यातावभवताम् । किन्तु कुलगुरोरात्महत्यया तौ शान्तौ बभूवतुः।
नन्दिनीवरप्रदानम्
विश्वनाथस्यैकाङ्कमिदं १९६४ ई० वर्षे प्रणीतम् । रूपकेऽस्मिन् रघुवंश स्य प्रथम-द्वितीय-सर्गयोः कथा प्रथिता ।
४२२
बाह्य-सूत्राणि
४२२ ४२२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चिलि
चिले दक्षिण-अमेरिका महाद्वीपे देश: अस्‍ति. राजधानी - सान्‍तियागो, भाषा - स्‍पेनी जनसंख्‍या - १५ मिलियन
माधवभट्टः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:द्वादशशताब्द्याः कवयः
गुरुमुखीलिपिः
गुरुमुखीलिपेः यूनिकोड संस्करणम्
वर्गः:लिपयः
रेस
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राणि
१४१८
१४१८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
४२३
बाह्य-सूत्राणि
४२३ ४२३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
प्रसादे सर्वदुःखानां...
समासः
प्रसन्नचेतसः = प्रसन्नं चेतः यस्य सः, तस्य - बहुव्रीहिः
अल्लमप्रभु
चरितम्
अल्लमप्रभोः चरितस्य चामरसकवेः प्रभुलिङ्गलीलामहाकव्ये, हरिहरकवेः प्रभुदेवररगळॆ काव्ये च विवरणानि मिलन्ति । अल्लमप्रभुः बनवासीसमीपे "बळ्ळिगावेग्रामे" जन्म प्राप्तवान् । अस्य पिता "निरहङ्कारः" माता च "सुज्ञानि" । बाल्ये एव अल्लमः अतीव विशिष्ट चमत्कारं कृतवान् । एकदा परशिवस्य सभायां पार्वतीदेवी लोके सर्वे मायावशे सन्ति इत्यवदत् । तदा शिवः अल्लमः इति मायातीतः अस्ति इत्युक्तवान् सः ज्ञानी महामहिमः इति च उक्तवान् । तदा पार्वतीदेवी तामसीशक्तिं भूमिं प्रेषयित्वा अल्लमप्रभुं जित्वा प्रदर्शयामि इति अवदत् । पार्वत्याः तामसी शक्तिः मायारुपेण भूमौ जन्म प्राप्तवती । ममकार मोहिनी दम्पत्योः सुता माया नर्तनकलां ज्ञातवती । अल्लमः मृदङ्गवादको भूत्वा तद्देशम् आगतवान् । मायादेव्याः नर्तनस्य अल्लमप्रभोः मृदङ्गवादनं योजितम् । अन्ते अल्लमः मृदङ्गं स्फोटयित्वा गतवान् । मायादेवी तम् अन्विष्यन्ती सर्वत्र गता अल्लमप्रभुः कुत्रापि नासीत् । अन्ते माया पराजिता भूत्वा कैलासम् आगच्छति । शिवः अहमेव भूमौ अल्लमरुपेण वसन्नस्मि इत्युक्तवान् । अल्लमप्रभुः शिवशरणानां परीक्षां कुर्वन् सर्वत्र गतवान् । दाने अहं सर्वश्रेष्ठ इति ज्ञातवन्तं बसवेश्वरं भोजनकार्येणा अहङ्काररहितमकरोत् । सिध्दरामः शरणः देवालयनिर्माणे रतः अभिमानी च आसीत् । तम् ओडु इति कथयन् निराकारः सन् अभिमानं दूरिकृतवान् । अक्कमहादेवी अपि शून्यसिंहासनाधीश्वरं अल्लमप्रभुं दृष्टुं अनुभवमण्डपं आगतवती । अल्लमप्रभुः परीक्षां कृत्वा तस्याः विशेष भक्तिं स्पष्टं कारितवान् । एवमेव भारतयात्रां कृत्वा अल्लमप्रभुः सत्यदर्शनं कृतवान् । अन्ते च कदलीवने अहभ्यः अभवत् । अल्लमप्रभुः ‘गुहेश्वर’ अङ्कितेन अनेकानि सुन्दराणि महत्वपूर्णानि वचनानि रचितवान् वचनानि ज्ञानविषयकानि उपदेशवचनानि अतीव मनोज्ञानि तत्त्वयुक्तानि सन्तिं । उदाहरणार्थं “ होन्नुमाये येम्बरु होन्नु मायेयल्ल । हेण्णु मायेयेम्बरु हेण्णुमायेयल्ल मण्णुमायेयेम्बरु मण्णुमायेयल्ल । मनद मुन्दण आशेये माये काणा गुहेश्वर । (स्वर्णं मायेति वदति, स्वर्णं न माया  वनिता मायेति वदति, वनिता न माया मृत्तिका मायति वदति मृत्तिका न माया । मनसि स्थितैकाशा मायावलोक गुहेश्वर ।
काचनकानिवचनानि
वेदवेम्बुदु ओदिनमातु, शास्त्रवेम्बुदु सन्तेय सुद्दि, मातु एम्बुदु ज्योतिर्लिङ्ग तन्न तानरिदोडे तुदियल्लि तत्वनोडा’ पुण्यपाप बेरे एरडु सेरि ओडलायितु, हरनोळगण प्रकृति स्वभावगळु हरभावदिच्छेत्रे तोरुववु ‘विनर्ग नीने गुरुवल्लवे’ ‘मर्त्यलोकद जनरु देगुलदोळगोन्दु देवरमाडिदडे आनु बेरगादेनु ’ (वेद इत्येषा पठनभाषा, शास्त्रमित्येषा विक्रयवार्ता, वचनमित्येतत् ज्योतिर्लिङ्गम्, स्वयमात्मानं वेत्ति चेत् अन्ते तत्त्वमालोक, पुण्यपापयोर्भिन्नयोः सङ्गमेन उदरमापन्नम् हरस्यान्तः प्रकृति स्वभावा हरभावेच्छैव दृश्यते ) (निसर्ण त्वमेव गुरुः खलु तावत्’) ‘मर्त्यलोकजना देवालयन्तः देवं निर्मातीति चकितौऽहमभवम्’ ) आत्मज्ञानबेधकः शरणानां मार्गदर्शकः वचनकर्ता अल्लमप्रभुः अद्वितीयः गुरुणां गुरुः च आसीत् । तस्योपदेशाः अपि मार्गिकाः तत्वयुक्ताः सन्ति ।
१४१९
बाह्य-सूत्राणि
१४१९ १४१९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बोत्सवाना
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जगन्नाथपुरी
क्रयणप्रियेभ्यः
पुरी क्रेतॄणां स्वर्गायते। अत्र हस्तनिर्मितवस्तूनां, विविधशिलाशिल्पानां, काष्ठशिल्पानां, शुक्तिनिर्मितवस्तूनां, वस्त्रस्योपरि निर्मितानां कलाचित्राणां, हस्तस्यूतिवस्तूनां च उपलब्धिः अत्र विशेषतः भवति।
हिमाचलप्रदेशराज्यम्
विमानमार्गः
देहलीश्रीनगरचण्डीगढनगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति । विमाननिस्थानं २५ कि.मी दूरे अस्ति ।
नीलेश डि ठाकरे
मित्रप्रेम
जलं स्वसमतलं रक्षति । कोऽपि मनुष्यः स्वकार्येण यदि उत्तमं फलं प्राप्नोति तर्हि तदेव कार्यं कर्तुं पुनः पुनः उत्सहते। तौ द्वौ अपि बालकौ क्रीडाक्षेत्रे, मार्गे , पादाचरिमार्गे च स्वयानं चालयन्तौ,उपरि आगतेन जलेन सन्तोषम् अनुभवन्तौ गच्छतः स्म। तौ निश्चितवन्तौ यत् वेगेन क्रीडाक्षेत्रे यानेन गत्वा तस्य अपरपार्श्वं प्राप्नुमः  इति । अन्यद् कारणं नाम चालनसमये उपरि यद् जलम् आगच्छति तस्य सेचनेन आनन्दः भवति इति। एवम् निश्चित्य एकस्मात् भागात् अन्यं भागं वेगेन स्वद्विचक्रिकया गन्तुं सज्जौ । तौ न ज्ञातवन्तौ यत् मार्गस्य सम्यक् परिचयः यदि न भवति तर्हि अपायः भवत्येव इति। अग्रे सागररोडे आसीत् । वेगेन वाहनचालनावसरे सः गर्ते पतितः, जले निमग्नः च । तस्य वयस्यः अनुक्षणं स्वद्विचक्रिकाम् अवरुद्ध्य अवतीर्य किङ्कर्तव्यविमूढः अभवत् । तस्य गर्तस्य अनतिदूरे क्रीडन् आसीत् नीलेश .डि. ठाकरे (तस्य जननम्८-८-१९७४ तमे दिनाङ्के) । एतां घटनां दृष्ट्वा सः गर्तस्य समीपं गत्वा आक्रोशनं कृतवान् । "आगच्छन्तु, प्रधाव्य आगच्छन्तु, बालकः गर्ते पतितः, रक्षन्तु” इति। जले पतितः प्रायः द्वित्रवारं किञ्चित् उपरि आगच्छति, अनन्तरमेव निमज्जति । परन्तु सागर् रोडे तावत् उपरि नागतवान् । तस्य उपरि द्विचक्रिका पतिता आसीत् अतः  सः एकवारमपि उपरि नागतवान्।
४२५
४२५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
विचित्रवीर्यः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सेवाग्रामः
मार्गः
वर्गः:महाराष्ट्रस्य ऐतिहासिकस्थानानि वर्गः:सामाजिकपरिवर्तनकेन्द्राणि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य...
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः अयुक्तपुरुषाय सुखाभावं कथयति । प्रसन्नतायाः फलं भगवत्प्राप्तिः इति पूर्वस्मिन् श्लोके उक्त्वा अत्र दुःखस्य कारणं वर्णयति ।
पदच्छेदः
नास्ति, बुद्धिः, अयुक्तस्य, न, च, अयुक्तस्य, भावना । न, च, अभावयतः, शान्तिः, अशान्तस्य, कुतः, सुखम् ॥
भाष्यार्थः
तस्याः प्रसन्नतायाः स्तुतिः क्रियते –
मयि मनसः निक्षेपे अकृते, यः मनुष्यः स्वप्रयत्नेन इन्द्रियदमनं कुर्वन् अस्ति, तस्मिन् प्रकृतिसंसर्गरहिता आत्मविषयकबुद्धिः कदापि न सिद्ध्यति । अत एव तस्य तद्विषयिणी भावना अपि भवितुं नार्हति । प्रकृतिसंसर्गरहितस्य आत्मभावनायाः अकर्तुः पुरुषस्य विषयेच्छा कदापि शान्ता न भवति । एवं शान्तिशून्यविषयलालसायुक्ताय पुरुषाय नित्यनिरतिशयसुखस्य प्राप्तिः कथं भवेत् ?
मौर्यसाम्राज्यम्
चाणक्यः चन्द्रगुप्तश्च
चन्द्रगुप्तमौर्यः (यवनभाषा|Σανδρόκυπτος) (३२३-२९८ ई.पू) एक: महान् सम्राट् आसीत्‌। स: मौर्यसाम्राज्यस्य प्रथमः सम्राट् आसीत्। चन्द्रगुप्तः चाणक्यस्य आदेशानुसारं सकलां भारतवर्षाम् अजयत्। सः गडरियाकुलीयः क्षत्रियः आसीत्। सः परियात्रपर्वतस्य यवनभूपतिं विजित्य तक्षशीलायाम् अभिषिक्तः जातः। अतः सः भारतस्य एकीकर्ता इति मन्यते। चन्द्रगुप्तस्य कथा एव मृच्छकटिके वर्णिता।
लक्कुण्डी
धूमशकटमार्गः
हुब्बळ्ळी-गुन्तकल्मार्गे गदगनिस्थानम् अस्ति । ततः १२ कि.मी वाहनमार्गः ।
नीजे
नीजे Niger अफ्रीका- महाद्वीपे देश: अस्‍ति. राजधानी - नियामे, भाषा - फ्रेंच, हौसा जनसंख्‍या - ११ मिलियन
अन्ताराष्ट्रीय-खगोलीय-सङ्घः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
अन्ताराष्ट्रीय-खगोलीय-सङ्घः वर्गः:खगोलविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य...
अर्थः
सर्वस्यापि अन्तःकरणानुगुणा श्रद्धा भवति । यस्मिन् श्रद्धा सः श्रद्धामयः इत्युच्यते । सा च श्रद्धा क्वचित् सत्त्वगुणप्रधाना, क्वचित् रजोगुणप्रधाना क्वचिच्च तमोगुणप्रधाना चेति त्रिविधा भवति । यः यादृश्या श्रद्धया विशिष्टः सः तादृशश्रद्धः इति निर्णयः ।
भोपालमण्डलम्
भौगोलिकम्
भोपालमण्डलस्य विस्तारः २,७७२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे रायसेनमण्डलं, पश्चिमे सिहोरमण्डलम्, उत्तरे गुनामण्डलं, दक्षिणे सिहोरमण्डलम् अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले द्वे उपमण्डले स्तः । ते - हुजुर, बेरासिया ।
भोजपुर
भोजपुर-नगरं भोपालमण्डलस्य नगरम् अस्ति । अस्मिन् नगरे एकं भव्यं मन्दिरम् अस्ति । तस्य नाम भोजपुरेश्वर-मन्दिरम् इति । इदं मन्दिरं १००० वर्षप्राचीनम् अस्ति । इदं भगवतः शिवस्य मन्दिरमस्ति । मन्दिरेऽस्मिन् सुन्दरं शिवलिङ्गम् अस्ति । अस्य लिङ्गस्य उच्चता ७.५ फीट अस्ति । महाशिवरात्रिपर्वणि बहवः भक्ताः तत्र दर्शनाय गच्छन्ति ।
१४२२
१४२२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
रेस ३
रेस ३ रेमो डीसूजादिगदर्शीत हिन्दीभाषाचलच्चित्रम्। अस्य चित्रस्य नायकः सलमान खान, नायिका जैकलिन फर्नांडीस चास्ति। अनिल कपूर, बौबी देओल, डेजी शाह, साकिब सलीम, फ्रेडी दारूवाला च अन्य प्रमुख कलाकाराः सन्ति। एषः २००८ चलचित्र रेसस्य, २०१३ रेस २ च उत्तरकृतिः।
डोनाल्ड ए ग्लेसर
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
तत्त्वज्ञानम्
३. तृतीयश्व बौद्धधर्मपरिचयात्मकः ।
(१) तत्र चास्ति प्रथमम् आर्यसत्यं दुःखम् । तत्र जन्मापि दुःखम्, जरापि दुःखम्, मरणमपि दुःखम्, जननीजठरे शयनमपि दुःखम्, शोकोऽपि दुःखम्, इच्छायाः पूर्त्यभावोऽपि दुःखम् एवं व्याघातोऽपि दुःखम्, प्रियवस्तु वियोगोऽपि दुःखम्, अप्रियसंयोगोऽपि तथा, तत्त्वतः शरीरमपि दुःखम् इत्येवं क्रमेण सर्वमेव दुःखमिव सकलमेव चराचरात्मकं जगद् दुःखपङ्कनिमग्नमिति विज्ञेयम् इत्यत्र विवेक एव प्रमाणम् ।
१. तत्रैकं दुःखसमुदयरूपम् ।
२. द्वितीयञ्चास्ति दुःखनिरोधरूपं निर्वाणापरपर्यायस्वरूपम् इति । इदमेव च वर्तते खलु शासितुः शासनम् इति । एतद् विदाङ्कर्तारो जना एव धर्म जानन्ति । एतो हेतुसहितधर्मविषयकं ज्ञानमेव प्रज्ञाभूमिः कथ्यते । तथा चोक्तम् -
'सच्च पटिच्च समुप्पादादि मेदा धम्माभूमिः ।'
५. 'सम्यक् आजीवः' पञ्चममदः ।
७. 'सम्यक् स्मृतिः' इति चास्ति सप्तमम् ।
हीनयान-महायानविचारः
२. 'वात्सीपुत्रीयसम्प्रदायः' ।
संस्कृतभारत्याः कार्यपद्धतिः
सेववृतिशृङ्खला
यद्यपि कार्यारम्भकाले कोऽपि एकः एव कार्यकर्ता भवेत्, क्रमशः तेन कश्चन गणः निर्मातव्यः । पश्चात् सर्वैः मिलित्वा गणरूपेण कार्यं करणीयम् । गणरूपेण कार्यकरणे, कार्यचिन्तने, निर्णयप्रक्रियायां च सर्वेषां सहभागः आवश्यकः । सम्यक् कार्ययोजना कृता स्यात्, सर्वेभ्यः कार्याणि वितीर्णानि स्युः, सर्वेषां स्वदायित्वबोधः भवेत्, यशसि प्राप्ते सर्वेभ्यः तस्य यशसः वितरणं स्यात् (न तु कोऽपि एकः यशसः उत्तरदायित्वं स्वीकुर्यात्), सङ्घटने उपरिष्टाद् अधः, अधस्ताद् उपरि इति द्विमुखरूपेण निरन्तरं विचारसंवहनं भवेत्, सामूहिकरूपेण कार्यकरणविषये सर्वेषाम् आस्था भवेत् । कार्यकरणं नाम एकव्यक्तिप्रदर्शनं नैव । सामूहिकता कार्यपद्धतेः श्रेष्ठः गुणः ।
तत्त्वज्ञानम्
हीनयान-महायानविचारः
२. महायाने प्राणिमात्रस्य सुरक्षाया सन्देशो समुल्लिखितो वर्तते ।
पश्यन्तु–'महायानाभिधर्मसङ्गीतिशास्त्रे
हीनयान-महायानर्योर्भेदः
'मुख्यो माध्यमिको विवर्तमखिलं शून्यस्य मेने जगत्' ।
योगाचारमतम्
यथा वेदान्तिनां नयेऽपि चराचरात्मकं जगदिदं खल्वस्ति ब्रह्मण एव प्रकारविशेषभूतम्, आकारविशेषस्वरूपञ्च । एवं सर्वेऽपि जागतिकाः पदार्था अपि सन्ति तस्यैव ब्रह्मण आकारभूताः । तेषां पदार्थानां जगतश्च नास्ति कापि स्वतन्त्रसत्ता। ब्रह्मसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावेन तेषां ब्रह्मसत्तयैव सत्तावत्त्वं प्रतीयते । अत एव वेदान्तमतवत् योगाचारमतेऽपि विज्ञानातिरिक्ताः सर्वेऽपि घट-पटादयः सर्वेऽपि पदार्थाः सन्ति सर्वथा मिथ्याभूताः सत्ताविहीनाश्चेति मन्तव्यं, शुक्तौ रजतवत् ।
अर्थोऽस्ति क्षणिकस्त्वसावनुमितो बुद्धयेति सौत्रान्तिकाः ।
आहेतदर्शनम्
इमे च जैनसम्प्रदायानुयायिनो बौद्धानां क्षणभङ्गवादम्, निरीश्वरवादम्, कदापि कथमपि नाऽङ्गीकुर्वन्ति समादरन्ति च, यतस्तयोर्द्वयोरपि वादयोः सर्वथाऽननुभवान् शास्त्रप्रामाण्याच्चेति नाङ्गीक्रियेते तौ वादौ।
नानाविधानि सुकृतदुष्कृतानि कर्माणि विधानपरस्य जीवस्य स्वीयकर्म सम्बन्धेन चराचरात्मकस्य दृश्याऽदृश्यरूपस्याऽस्य जगतः समुत्पत्तिर्जायते । ततश्च तादृशसम्बन्धसम्पत्त्यनन्तरं देहिनां स्वस्वकर्मवशादेव संस्कारोत्पत्तिर्जायते ।
पुनश्च संस्कारोत्पत्त्यनन्तरकालावच्छेदेनैव स संस्कारः पौनःपुन्येन प्राणिनां जननं मरणं जननीजठरे शयनञ्च तज्जन्यं सुख-दुःखादिकञ्च प्रापयति भोग्यत्वेन सम्पादयति चेति पुनर्देहिनां जन्मापि खलु तादृशसंस्कारवशादेव जायतेऽतो नहि तत्र किमपि संस्कारातिरिक्तं हेत्वन्तरमपेक्षमाणं भवतीति जैना वदन्ति ।
सांख्यदर्शनम्
अस्मिन् महामुनिकपिलप्रणीते सांख्यदर्शने चेश्वरानङ्गीकारात्तस्य सूत्रे कारिकायां वा नामापि न श्रूयते इतीमे कपिलमतानुयायिनः सांख्याः सन्ति निरीश्वरवादिन इति ।
न्यायस्य विकासक्रमः
'प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् ।
'आर्ष धर्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राविरोधिना ।
'''मथ्नामि मनसा तात ! दृष्ट्वा चान्वीक्षिकी पराम्' ।'''
वैशेषिकदर्शनम्
प्रमाणानां विचारचर्चाऽवसरे तत्र प्रमाणद्वयमेव मान्यं भवति । यतः 'सर्वप्रमाणसिद्धत्वात्' अर्थात् सर्वेषां प्रत्यक्षाऽनुमानप्रमाणातिरिक्तानां प्रमाणा नाम्, अत्रैव द्वयोरेव प्रत्यक्षानुमानप्रमाणयोरेवाऽन्तर्भावात् । तथा चोक्तम् -
मीमांसादर्शनम्
अपि चैतत्कर्मविषयकविचारात्मिकां मीमांसामाश्रित्य भगवान् श्रीकृष्णोऽपि साक्षादेव ब्रूते -
उत्तरमीमांसादर्शनम्
'इत्याद्युपनिषदोऽपि तदेवाऽद्वैतं ब्रह्म प्रमाणयन्ति ।
ननु तथापि पुनरज्ञानकार्याणि सर्वाण्येव शरीरेन्द्रियप्रभृतीनि सन्तिष्ठ मानान्येव समनुभूयन्ते । अत्र दृष्टान्तत्रयं समुपस्थाप्यन्ते, सर्वतः प्राक् कुमारी औषधिरेको दृष्टान्तः–यथा कुमारी स्वकारणभूतमूलकारणनाशानन्तरमपि तिष्ठत्येव, यथा वा धूमोऽपि स्वकारणीभूताग्निनाशानन्तरमपि तिष्ठत्येव, एव मिषुनिष्ठोऽपि वेगाख्यः संस्कारः स्वकारणीभूताऽऽकर्षणसंयुक्तज्या इषुसंयोग नाशानन्तरमपि इषुनिष्ठो वेगाख्यः संस्कारः खलु सन्तिष्ठमान एवाऽनुभूयते ।
अज्ञानस्वरूपम्
तन्न साम्प्रतम्-मनुष्यत्वेन, ब्राह्मणत्वादिरूपेण वा स्वरूपज्ञानस्वीकारो मनुष्यः सर्वदा सर्वथा च त्रिषु कालेषु मनुष्य एव यदि भवेत्तदा प्रागुक्तरूपेणा ऽभिधातुं शक्यते, परन्तु नैवमस्ति-इत्यतः स्वस्वरूपाऽज्ञानमेवाङ्गीकार्यमित्येव समीचीनः पन्था।
विस्तारः
चार्वाक, बौद्ध, जैन, न्याय, सांख्य, योग, वैशेषिक, पूर्व-मीमांसा, उत्तर-मीमांसा/वेदान्त, व्याकरणदर्शनम्
चित्रदुर्गमण्डलम्
चित्रदुर्गम्
नगरे पर्वतप्रदेशे च अनेके देवालयाः सन्ति । पर्वतप्रदेशे उच्यङ्गम्मादेवालयः शक्तिदेवतायाः स्थानम् । चित्रदुर्गस्य रक्षकाणाम् आराध्या च अस्याः उत्सवाम्बा देवालयः इत्यपि कथयन्ति । बनशङ्करी एकनाथेश्वरी च बृहच्छिलानाम् अधः गुहायां स्तः । भीमेन स्थापिता हिडिम्बेश्वरी च अत्र अस्ति ।
वज्जी
वज्जी वज्जी वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः
कालः
अक्टोबरमसतः मेमासपर्यन्तं प्रवासार्थं सुकालः ।
पुरुषसूक्तम्
सूक्तम्
'''एतावानस्य महिमातो ज्यायांश्च पूरुषः।
अशास्त्रविहितं घोरं...
अर्थः
श्लोकः १७.६ कर्शयन्तः शरीरस्थं द्रष्टव्यः ।
राष्ट्रियबालदिनम् (भारतम्)
स्वातन्त्र्यान्दोलने भागः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
टोगो
The Togolese Republic is a country in West Africa, bordering Ghana in the west, Benin in the east and Burkina Faso in the north. In the south, it has a small Gulf of Guinea coast, on which the capital Lomé is located.
१४२५
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१४२५ १४२५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
४२८
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
दिवोदास (काशी)
सः प्राचीनभारतस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जैनदर्शनम्
जैनदर्शनस्य तत्त्वमीमांसा
जैनदर्शनानुसारं निखिलब्रह्माण्डस्य मूले सप्त पदार्था विद्यन्ते । दृश्यमाणं सम्पूर्णं जगत् तेषामेव परिणामोऽस्ति । एते सप्त पदार्था जैनदर्शनग्रन्थेषु एवं प्रकारेण उल्लिखिताः सन्ति-जीवतत्त्वम, अजीवतत्त्वम्, आस्रवः, बन्धः, संवरः, निर्जरा,मोक्षश्च । अथैतेषां यथाक्रमं विवेचनं विधियते – right|thumb| जैनचिह्नम् - स्वस्तिकम्
गुजरातराज्यस्य हस्तकलाः
कच्छ
कच्छ-प्रान्तः वस्त्रमुद्रणकेन्द्रमपि अस्ति । 'अज्रख' इति काचित् मुद्रणशैली धामडका इत्यादिषु ग्रामेषु, भुज इत्यस्य नगरस्य समीपे विद्यमाने अज्रखपुरे च अभ्यस्यते । येषु प्रदेशेषु इयं मुद्रणशैली अभ्यस्यते तेषु सर्वेष्वपि प्रदेशेषु मुद्रणार्थम् अकृत्रिमवर्णाः/प्राकृतिकवर्णाः एव लेपनार्थम् उपयुज्यन्ते इति विशेषः । अयं च प्राकृतिकवर्णः शाकेभ्यः, विविधौषधमूलेभ्यः, अन्येभ्यः नैसर्गिकवस्तुभ्यः/प्राकृतिकवस्तुभ्यः च उत्पाद्यते ।
रजतकला
गुजरातराज्यस्य रजतकला विविधेषु आभूषणेषु/आभरणेषु, पात्रेषु, वस्तुषु च द्रष्टुं लभ्यते । राजकोट इतीदं महानगरं, गोण्डलनामकः ग्रामः, वढवाणनामकः ग्रामः, सौराष्ट्रे विद्यमानानि नैकानि पत्तनानि च रजतकलाकेन्द्राणि । भारते लभ्यमानेषु रजतविभूषणेषु श्रेष्ठविभूषणानि कच्छमण्डले एव निर्मीयन्ते । गुजरातराज्यस्य जनजातिमहिलाः यानि/यादृशानि रजतविभूषणानि अधिकतया धरन्ति तानि/तादृशानि आभूषणानि बनासकाठामण्डले, साबरकाठामण्डले च उत्पाद्यन्ते । तेषां विभूषणानाम् उपयोगं 'गरबा'नृत्यसमये, सामाजिकप्रसङ्गेषु, धार्मिकप्रसङ्गेषु च गुजरातराज्यस्य जनाः विशेषेण कुर्वन्ति ।
शिल्पकला
गुजरातराज्यस्य शिल्पकला अपि प्रख्याता । गिरनारपर्वते विद्यमानानि जैनमन्दिराणि, मोढेरा सूर्यमन्दिरं, गुजरातराज्यस्य दुर्गाणि, राजगृहाणि/राजभवनानि च अत्र साक्षीरूपेण तिष्ठन्ति ।
दुर्दम (हैहय)
सः प्राचीनभारतस्य राजा आसीत्।
बेनिन्
सम्‍बद्घ विषय:
External link
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मोल्दोवा
सम्‍बद्घ विषय:
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:माल्डोवदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रायसेनमण्डलम्
भौगोलिकम्
रायसेनमण्डलस्य विस्तारः ८,४६६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे सागरमण्डलं, पश्चिमे भोपालमण्डलम्, उत्तरे विदिशामण्डलं, दक्षिणे सीहोरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले वेत्रवतीनदी प्रवहति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
हव्यकब्राह्मणाः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धानि पृष्ठानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
४३०
बाह्य-सूत्राणि
४३० ४३० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
इन्द्रियाणां हि चरतां...
पदच्छेदः
इन्द्रियाणाम्, हि, चरताम्, यत्, मनः, अनुविधीयते । तत्, अस्य, हरति, प्रज्ञाम्, वायुः, नावम्, इव, अम्भसि ॥
अर्थः
जले प्लवमानां नौकां वायुः यत्र कुत्रापि नयति । एवं विषयेषु प्रवृत्तम् एकम् इन्द्रियमपि तस्य प्रज्ञां हरति ।
भावार्थः
'तदस्य हरति प्रज्ञाम्' – यदा मनसि विषयाणां महत्त्वं रागं जनयति, तदा केवलं मनः साधकस्य बुद्धिं हरति । अर्थात् साधके कर्तव्याकर्तव्ययोः विवेके नष्टे भोगबुद्धिः उत्पद्यते । सा भोगबुद्धिः "अहं परमात्मप्राप्तिम् इच्छामि" इति व्यवसायात्मिकां बुद्धिं नाशयति । व्यवसायात्मिकायाः बुद्धेः नाशे किञ्चित् समयः गच्छति, परन्तु साधकस्य बुद्धिः तु तत्क्षणमेव विचलिता भवति । अर्थात् यदा इन्द्रियेण मनः अनुगामि कृतं, तदा समनन्तरमेव भोगबुद्धिः उत्पद्यते, बुद्धिः विचलिता च भवति ।
'वायुर्नावमिवाम्भसि' – सा बुद्धिः कथं ह्रियते ? इत्यस्याः स्थितेः उपस्थापनं दृष्टान्तेन करोति । यत्, जले गन्तव्यं गच्छन्तीं नावं यथा वायुः अन्यत्र हरति, तथैव मनः बुद्धिं हरति इति । यथा कश्चन मनुष्यः नावि स्थित्वा नद्याः उत समुद्रस्य जलमार्गेण यदा स्वगन्तव्यं प्रति गच्छन् भवति, तदा वायोः तीव्रवेगेन नौः गन्तव्यलक्ष्यं प्रति अगत्वा वायुवेगानुगुणम् अन्यत्र एव गच्छति, तथैव साधकः व्यवसायात्मिकाबुद्धिरूपिण्यां नावि आरूढः सन् संसारसागरं तीर्त्वा यदा परमात्मानं प्रति गच्छन् भवति, तदा इन्द्रियं यत् मनः स्वानुगामि करोति, तत् मन एव बुद्धिं हरति । अर्थात् मनः तां बुद्धिं संसारं प्रति नयति । एवं साधकस्य विषयेषु सुखबुद्धिः उत्पद्यते । तस्याः सुखबुद्ध्याः साधकस्य पदार्थेषु महत्त्वबुद्धिः उत्पद्यते ।
भाष्यार्थः
इन्द्रियाणां  विषयेषु  चरतां  विषयेषु वर्तमानानां वर्तनम् अनु  यन्मनः अनु विधीयते  पुरुषेण अनुवर्त्यते  तत्  मनः  अस्य  विविक्तात्मप्रवणां  प्रज्ञां हरति  विषेयप्रवणतां करोति इत्यर्थः। यथा  अम्भसि  नीयमानां  नावं  प्रतिकूलो  वायुः  प्रसह्य हरति।
सिंहललिपिः
वर्णाः
Sinhalese had special symbols to represent numerals, which were in use until the beginning of the [19th] century. This system is now superseded by Arabic numerals.
संङ्गगणकोपयोगः
Sinhala does not come built in with Windows XP, unlike Tamil and Hindi. However, all versions of Windows Vista come with Sinhala support by default, and do not require external fonts to be installed to read Sinhalese script.
१४२८
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
सुचेता कृपलाणी
त्यजतु भारतम् आन्दोलनम्
गुप्तवासे सुचेता एकस्य महिलास्वयंसेविकादलस्य रचनाम् अकरोत् । तत् दलं भारतीयेषु देशस्वतन्त्रतायाः भावोत्पादनस्य कार्यं करोति स्म । तत् दलं नागरिकाणां साहाय्यार्थम् अपि सर्वदा प्रस्तुतं भवति स्म । देशस्य विभिन्नेषु स्थानेषु महिलास्वयंसेविकादलस्य अनेकानि केन्द्राणि आसन् । एकस्मिन् दिने निर्भया सुचेता गुप्तवेषं धृत्वा आगाखान-प्रासादं (तस्मिन् काले कारागारम् आसीत् ।) गत्वा महात्मना़ सह अपि आन्दोलनस्य विषये चर्चां कृत्वा आगच्छत् ।
सुदेव (काशी)
सः प्राचीनभारतस्य राजा आसीत्।
बुल्गारिया
Links
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
४३१
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१४२९
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
अरावली
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
अरावली
किरण बेदी
विवाहः
१९७२ तमे वर्षे ब्रज बेदी इत्याख्येन सह किरण बेदी इत्यस्याः विवाहः अभवत् । वर्षत्रयानन्तरं तयोः साइना नामिका एका पुत्री जाता । विवाहात् परम् अपि किरण बेदी इत्यस्याम् अध्ययनस्य उत्साहः आसीत् । अतः सा अध्ययनस्य प्रवर्तनम् अकरोत् ।
वन्दे मातरम्
गीतमिदं बङ्किमचन्द्र चटर्जी महोदयेन रचितम् । १८७० तमे वर्षे ब्रीटिशजनाः "गाड सेव द क्वीन" गीतम् सर्वैः गातव्यम् इति नियमं कृतवन्तः । आङ्ग्लजनैः कृतस्य एतस्य आदेशस्य कारणातः बङ्किमचन्द्रस्य मनसि महान् रोषः उत्पन्नः । सः तस्मिन् काले ब्रिटिशसर्वकारे कार्यरतः आसीत् । प्रायः रोषस्य कारणतः सः वन्दे मातरम् गीतस्य रचनां "गाड सेव द क्वीन" गीतस्य विकल्परूपेण १८७६ तमे वर्षे कृतवान् ।
गीतम्
सप्त कोटि कण्ठ कलकल निनाद कराले निसप्त कोटि भुजैर्ध्रुत खरकरवाले
देहली मेट्रो
सेवामार्गाः
कुल लंबाई = २८८ किमी
बळ्ळारीनगरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति बळ्ळारीलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति बळ्ळारीनगरविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ९४। बळ्ळारीविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या बळ्ळारीमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या बळ्ळारीलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । बळ्ळारीनगरविषये अधिकविवरणार्थं बळ्ळारी इति पृष्टं पश्यन्तु ।
बाबर
वर्गः:मुगलवंशीयाः राजानः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तस्माद्यस्य महाबाहो...
अर्थः
हे महाबाहो अर्जुन ! तस्मात् त्वं जानीहि यत् यस्य इन्द्रियाणि रूपरसादिभ्यः इन्द्रियार्थेभ्यः सर्वशः निगृहीतानि भवन्ति तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता भवति ।
भाष्यार्थः
'यततो ह्यपि' इत्यनेन श्लोकेन प्रतिपादितस्य अर्थस्य अनेकधा उपपत्तिं प्रदर्श्य तम् अभिप्रायं साधयितुं अत्र उपसंहारं करोति –
अत एव पूर्वोक्तेन विधिना शुभाश्रयरूपिणि मयि (परमेश्वरे) सँल्लग्नमनस्कस्य यस्य पुरुषस्य इन्द्रियाणि इन्द्रियविषयेभ्यः सर्वथा निगृहीतानि सन्ति, तस्य बुद्धिः आत्मनि स्थिरा भवति ।
४३३
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
हुब्बळ्ळी
इतिहासः
हुब्बळ्ळीनगरस्य इतिहासः राष्ट्रकूटकालादेव दृश्यते ।
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
दाक्षक
दाक्षक
ब्रह्मगुप्तः
प्रमाणभूताः श्लोकाः
हृदयं विषमस्य भुजप्रतिभुज कृतियोग मुलाधर्म जात्थद्वथकोटिभुजाः परकर्णगुणाः भुजाश्चतुर्विषमे अधिकोभूर्मुखम हीनो बाहु द्वितयम भुजावन्यो ।।
बीजगणितक्षेत्रे योगदानम्
ब्रह्मगुप्तस्य बीजगणितक्षेत्रे महत्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । बीजगणिते शून्यस्य उपयोगकर्ता सः प्रथमः भारतीयः आसीत् । कारणं तस्मिन् युगे बीजगणित इति शब्दस्य अस्तित्वं नासीत् । तेन बीजगणित इत्यस्य कृते कुट्टक इति शब्दप्रयोगः कृतः ।। बीजगणित इति शब्दप्रयोगः ब्रह्मस्फुट इति ग्रन्थस्य टीकाकारेण पृथृदक स्वामी इत्यनेन 860 तमे वर्षे कृता । प्रख्यातेन इतिहासकारेण सार्टन् इत्यनेन  ब्रह्मगुप्ताय भारतस्य महान् गणितज्ञः इति उपाधिः प्रदत्ता ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गणितज्ञाः
कर्शयन्तः शरीरस्थं...
अन्वयः
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः अचेतसः शरीरस्थं भूतग्रामम् अन्तःशरीरस्थं मां च एव कर्शयन्तः ये जनाः अशास्त्रविहितं घोरं तपः तप्यन्ते तान् आसुरनिश्चयान् विद्धि ।
कोलासिब
कोलासिबमण्डलं(आङ्ग्ल: Kolasib District) मिजोरामराज्ये स्थितं मण्डलम् । मिजोरामराज्ये उत्तरभागे विद्यमानस्य कोलासिबमण्डलस्य केन्द्रं कोलासिब इत्येतन्नगरम् ।
यमन
thumb|right|200px thumb|right|200px
बौद्धधर्मः
तदनुसारमेव सिद्धार्थः एकोनविंशतिवर्षीयायां वयसि स्वपत्नीपुत्रौ परित्यज्य सांसारिकदुःखानाम् आत्यन्तिकविनाशाय उपायान्वेषणप्रयोजनात् राजभवनमपि त्यक्तवान् । सः चिरशान्तिलाभाय ज्ञानार्जनाय च गहनं वनं प्रविष्टवान् । ज्ञानान्वेषणप्रयत्ने सर्वप्रथमं सः सांख्यतत्त्वविदः अराडकलामस्य शिष्यत्वे सत्यानुसन्धानं कृतवान्,किन्तु असन्तुष्टे सति विविधस्थानेषु ज्ञानोपदेशानां श्रवणानन्तरम् उरुवेलायां कठोरं तपः कृत्वा आर्यसत्य- चतुष्टयं विज्ञातवान् । तस्मात्तस्य निखिलं कल्मषं विनष्टं बुद्धत्वञ्च सम्प्राप्तम् ।
बौद्धधर्मस्य आचारमीमांसा
सांसारिकदुःखेभ्यो मुक्तये भगवता बुद्धेन जटिलदार्शनिकताम् अनपेक्ष्य सरलतया आचारपद्धतिः प्रतिपादिता । बुद्धो गहनामाध्यात्मिकतां प्रश्रयं न प्रददाति स्म । अतः श्रावस्तीविहारस्य अवसरे मालुंम्यपुत्तेन अध्यात्मविषये बुद्धः पृष्टः । तदा बुद्ध आचारमार्गमेव उपदिदेश । बुद्धमतेन आर्यसत्यचतुष्टयं एवं प्रकारेण निर्दिष्टम्- (१) दुःखं (२) दुःखसमुदयः (३) दुःखनिरोधः (४) दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपत्तिश्च । अर्थात् संसारः दुःखमयोऽस्ति, दुःखानां निदानमपि विद्यते,दुःखभ्यो मुक्तिरपि लब्धुं शक्यते,मुक्तिमार्गोऽपि निर्धारितोऽस्ति । केवलम् आर्यजना एव एतान् प्राप्तुं शक्नुवन्ति,अनार्यास्तु यावज्जीवनं दुःखेष्वेव जीवन्ति ।
तृतीयम् आर्यसत्यम् दुःखनिरोधात्मकमस्ति । तस्य तात्पर्यमस्ति यत् कार्यं कारणम् आश्रित्य तिष्ठति । चेत् कारणध्वंसः स्यात् तदा कार्यमपि स्वतो ध्वस्तं भवेत् । एवं चेत् मूलकारणरूपम् अविद्यां विद्यया उन्मूलितां कुर्यात् तदा तज्जन्यं किमपि कार्यं न भवितुं शक्नोति ।
अष्टाङ्गिकमार्गः
एवं प्रकारेण भगवान् बुद्धः अविद्याया मूलकारणं मत्वा ज्ञानेन तत्परिमार्जनस्य महत्वं प्रतिपादितवान् । शुद्धं ज्ञानं शुद्धां मनोवृत्तिं विना नैव प्राप्यते । शरीरशुद्धये भगवता बुद्धेन शीलसमाधिप्रज्ञादीनां महत्त्वं प्रतिपादितम् । शीलस्य अन्तर्गतं अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहाणां समावेशो भवति । अत्र नैतिकसुखसाधनानां परित्यागोऽपि गृहीतः । समाधिः द्वितीयं साधनमस्ति । समाधेः पूर्व जन्म-स्मृति-उत्पत्ति-विनाशादीनां ज्ञानं बाधकनियमानां बोधश्चापेक्षते । प्रज्ञा तृतीयं साधनमुच्यते । प्रज्ञाऽपि त्रिधा प्रतिपादिता-श्रुतमयी प्रज्ञा,चिन्तामयी प्रज्ञा,भावनामयी प्रज्ञा चेति ।
बौद्धचिन्तनस्य दार्शनिक आधारः
बौद्धदर्शनस्य यच्चिन्तनसमग्रं वर्तते तस्य आधारः अध्यात्मवादो नास्ति । बौद्धचिन्तनस्तु संघात-वादसत्तावादयोरेव विस्तारोऽस्ति । आत्मचिन्तनं दुःखनिवृत्तेर्मुख्यं साधनमस्ति,तथापि बुद्धेन आत्मनोऽस्तित्वमेव निराकृतम् । तन्मतानुसारेण आत्मा केवलं मनोवृत्तीनां पुञ्जमात्रमस्ति । यतोहि मानसप्रवृत्तिभ्योऽतिरिक्तं तस्यात्मतत्वस्य किमपि अस्तित्वं नास्ति । तत् आत्मतत्त्वन्तु रूप-वेदना-संज्ञा-संस्कार-विज्ञानादीनां पञ्चस्कन्धानां समुच्चयोऽस्ति । रूपं भौतिकः पदार्थोऽस्ति । कस्यपि वस्तुनः साक्षात्करः संज्ञा भवति । तया संज्ञया उत्पन्नयोः सुखदुःखयोरथवा औदासीनस्य भावो वेदना कथ्यते । भूतकालिकेन अनुभवेन उत्पद्यमानः,स्मृतिकारणभूतानां मानसिकप्रवृत्तीनां स्वभावः संस्कारोऽस्ति । अयमेव चैतन्यविज्ञानमिति नाम्ना ज्ञायते ।
चत्वारः सम्प्रदायाः
प्रारम्भे बौद्धदर्शनं चतुर्षु सम्प्रदायेषु विभक्तमासीत् । एषां सम्प्रदायानां नामान्यासन्-वैभाषिक-सम्प्रदायः,सौत्रान्तिकसम्प्रदायः,योगाचारसम्प्रदायः,माध्यमिक सम्प्रदायश्च ।
माध्यमिकसम्प्रदायः
इदमेव बौद्धदर्शनस्यान्तिमं सत्यमस्ति । तथाहि सर्वप्रथमं वैभाषिकसम्प्रदायेन बाह्यार्थस्य प्रत्यक्षसत्ता स्वीकृता । तत्पश्चात् सौत्रान्तिकेन बाह्यार्थानुमेयवादस्य सिद्धान्तः प्रतिपादितः । तदनन्तरं योगाचारेण विज्ञानमात्रस्य सत्ता अङ्गीकृता । अन्ते च माध्यमिकेन शून्यमेव परमतत्त्वमिति संसाधितम् । एषु सम्प्रदायेषु वैभाषिकः हीनयानं स्वीकरोति,अवशिष्टाश्च त्रयः सम्प्रदायाः महायानं स्वीकुर्वन्ति ।
शून्यवादे सत्यस्य समीक्षा
बौद्धेरपि अविद्यास्वरूपिण्या मायायाः कार्यद्वयं स्वीकृतम्-(१) स्वभावदर्शनस्यावरणं (२) तत्र चासत्पदार्थस्वरूपस्यारोपणम् । शून्यवादिभिः सेवृत्तिरपि द्विधा विभक्ता-(१) तथ्यसंवृत्तिः (२) मिथ्यासंवृत्तिश्चेति । पदार्थस्य यथार्थं परिज्ञाने तथ्यसंवृत्तिर्भवति किन्तु अयथार्थज्ञाने मिथ्यासंवृत्तिरस्ति । उभयोः संवृत्योर्माध्यमेन गृहीतं ज्ञानं सांवृत्तिकं भवति । तदेव व्यावहारिकं सत्यमपि उच्यते । सांवृत्तिकं सत्यमेव पारमार्थिकसत्यस्य साधनमप्यस्ति ।
व्यावहारिकेण सत्येनेव पारमार्थिकस्य सत्यस्य बोधो जायते । जन्मतः कश्चिदपि पारमार्थिकसत्यस्य दर्शनं न करोति । अत्र पारमार्थिकं सत्यं निर्वाणरूपं भवति । निर्वाणस्तु एताद्रृशं तत्त्वं वर्तते यो हि अज्ञातो भवति,यस्य प्राप्तिरपि नूतना न भवति,यस्य विनाशोऽपि नैव जायते,यो हि न तु विराध्यति न चोत्पद्यते । अतएवासौ अनिर्वचनीयः कथ्यते । अस्यानिर्वचनीयतत्त्वस्य ज्ञातैव बौद्धमते तथागत इति नाम्ना विज्ञायते । बौद्धधर्मे व्यावहारिकपारमार्थिकसत्ययोराधारेणैव व्यावहारिक आदेशो दीयते ।
आधाराः
वर्गः:बौद्धधर्मः
शिवपुरीमण्डलम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://shivpuri.nic.in/ http://www.census2011.co.in/census/district/290-shivpuri.html
शिरहट्टीविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति हावेरीलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति शिरहट्टीविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ६५। शिरहट्टीविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या गदगमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या  हावेरीलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । एतत् क्षेत्रम् अनुसूचितजातीयानां कृते (SC) आरक्षितम् अस्ति । शिरहट्टीविषये अधिकविवरणार्थं शिरहट्टी इति पृष्टम् पश्यन्तु ।
नोबेल् प्रशस्तिः
नोबेल् प्रशस्तिभूषिताः भारतीयाः
क्रि.श. २००९पर्यन्तं ८भारतीयाः अनया प्रशस्त्या भूषिताः ।
गोल गुम्बज
गोल्गुम्बज् (Gol Gumbaz) कर्णाटकस्य बिजापुरे विद्यमानं किञ्चन प्रसिद्धं स्मारकभवनम् । बिजापुरनगरस्थेषु भवनेषु गोलगुम्बज्भवनम् अन्ताराष्ट्रियां ख्यातिं प्राप्तवत्  अस्ति । एतत् आदिलशाहस्य स्मारकम् अत्यन्तं विस्मयकरं प्रसिद्धं च अस्ति । १६५६ तमे वर्षे एतस्य निर्माणं समाप्तिम् अगच्छत् । उत्तमयवनकलाकारैः विशिष्टेन करकौशल्येन अतीवसुन्दरतया एतस्य निर्माणं कृतम् । भारतस्य एतत् गोलगुम्बज् वास्तुशिल्पेतिहासे विश्वस्य प्रमुखम् अद्भुतम् इति प्रख्यातम् ।
मनोविज्ञानस्य अध्ययनविधिः
(अ) मानसप्रत्यक्षम्
व्यवहारवादिनो वाट्सनप्रभृतयो मनोवैज्ञानिका मानसप्रत्यक्षं मनोविज्ञानसाधनं समीचीनं न मन्यन्ते। तन्मते मानसप्रत्यक्षमेकवृत्तेरपि कामादेः प्रतिपुरुषं भिन्नमेव भवति। अतो मानसं प्रत्यक्षमवलम्ब्य सार्वदेशिक: सार्वकालिक: प्रयोगोऽपि कर्तुं न शक्यते। मानसं प्रत्यक्षं बालैरपरिपक्वबुद्धिभिर्नरैरपि कर्तुं न शक्यते। तदवलम्ब्य अत एव सामान्यनियमावधारणमप्यसम्भवमेव। अपरञ्च क्रोधादिसंवेगो विगाहमान: प्रमाता यदा तटस्थीभूय संवेगाध्ययनं कर्तुमुत्सहते, तदा क्रोधादिसंवेगोत्कर्षोऽपि विलीयते, ह्रासं वा प्राप्नोति। न केवलमेतावतैव मानसप्रत्यक्षस्यासमीचीनता पारयितुं शक्यते। यदा प्रमाता स्वगतकामक्रोधादिनिरूपणमुपक्रमते, न तत्सम्यग् भवति। यतो हि स स्वप्रतिष्ठानैतिकमर्यादादिविचारशतैः प्रभावितो भवति। तेन प्रदत्तं विवरणं प्रायशश्छलेना-भ्युपेतं पुरुषतरप्रवञ्चनायैव भवति, आत्मोत्कर्षाभिव्यञ्जनाय च। अतो न मानसं प्रत्यक्षं मनोविज्ञानस्य समीचीनं साधनं विधिर्वा। अपि तु व्यवहार एव मनो विज्ञानस्य विश्वसनीयः पन्थाः। व्यवहारस्य निरीक्षणं प्रयोगश्चापि सुकरं भवति। अत एव सर्वैर्मनोविज्ञान-विशारदैर्बाह्यव्यवहाराध्ययनमेवाश्रयणीयमिति व्यवहारवादिनां मतम्। अत्रोच्यते-बाढं व्यवहारस्याध्ययनं पुरुषशरीरगतमुखादिविक्रियाणां पुरुषेतरैः सह व्यवहारस्य चाध्ययनं मनोविज्ञानस्याऽध्ययनार्थं परमावश्यकम्। अस्माभिरपि पूर्वमेव मनोविज्ञानपरिभाषाव्याख्यानावसरे एतदङ्गीकृतम्। किन्त्वनेन मानसप्रत्यक्षस्य प्रभाव आवश्यकता वा निवारयितुं न शक्यते। ननु बाह्यव्यवहारस्याऽध्ययनार्थं किं प्रतिमानम्? यद्यस्माकं मानसप्रत्यक्षसंवलितं स्वमनोगतवृत्तीनामेवाध्ययनं न भवेत्, तर्हि इतरेषां व्यवहारस्य मनःसंवेगानुगतमुखाद्याकृतिविकाराणां चाध्ययनमपि सर्वथैवासम्भाव्यं भविष्यति। साक्षान्मनोवृत्तय एव। तासां मानसप्रत्यक्षेणाऽध्ययनं व्यवहारावगमार्थं दुर्निवारम्। मानसप्रत्यक्षस्य बहिष्कारस्तु न मनोविज्ञानोत्कर्षाय भवितुमर्हति। चैतन्याऽध्ययनतिरस्कारस्त तादृगेव मौर्व्यपूर्ण कर्म भविष्यति, यादृक् तस्य बालिशस्य यो मूलमुच्छिनत्ति, शाखां च परिरक्षितुमिच्छति। व्यवहारस्य काऽपि व्याख्या, या अस्माकं स्वकीयाऽपरोक्षा नुभूत्याऽनुमोदिता न भवेत्, अस्मासु विश्वासं नावहति। मानसं प्रत्यक्षं चापरोक्षाऽनुभूतेश्चरमं विश्वसनीयं साधनम्। अत एवैतन्मनोविज्ञानाऽध्ययनविधिषु सर्वथैव परिरक्षणीयम।
(ई) तुलनात्मकमध्ययनम्
तुलनात्मकमध्ययनमन्यक्षेत्रेष्वपि निरीक्षणसौकर्यमावहति। उदाहरणतो जातिभेद शास्त्र' मानवविकासविज्ञानं च यन्मनोविकासस्य प्रारम्भिकविकासोन्मुखावस्थासु रूपमुद्धाटयतः, तन्मानवमनः स्वरूपावधारणे सुमहदुपकारकं सिद्ध्यति। जातिभेदशास्त्रं तु मनुष्याणां विभिन्न देशस्थजातीनां भेदस्वरूपवैशिष्ट्योद्गमप्रासारमिश्रणादिसमन्वितं शास्त्रीय विवेचनं शास्त्रीयपद्धत्या प्रकरुते। मानवविकासविज्ञानमपि मानवस्य प्रागैतिहासिक कालादारभ्य अद्यावधि सामाजिकविकासं गवेषणालक्ष्यं करोति। मानवविकासविज्ञानमेव असभ्यार्धसभ्यवन्यजातिचरित्रादारभ्य विविधसामाजिकसंस्थाविकासानुगतमानवायसस्कृत बौद्धिकविकासस्य साहोपातुं शकलाबद्धमितिहासमुत्खननादिप्रक्रियाद्वारणान्वषयात। सुविदितमेवेदं तथ्यं सर्वेषां मानवानां यद्धि शैशवं प्रौढचरित्रस्योषो भवति, पूर्वानुगामि भवति। एवमेव सभ्यमानवस्य पूर्ववर्तिनोऽसभ्या वन्यमानुषद्रविडादिजातय एवासन्। तेषां स्वभावाचरणादिगवेषणायां सत्यां मनोविज्ञानस्याऽपि कासाञ्चिज्जटिलसमस्यानामध्ययनं  सुकरं भविष्यतीति नास्त्यत्र सन्देहः ।
भारतीयवीरमहिलाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
४३५
बाह्य-सूत्राणि
४३५ ४३५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
जार्जिया (देशः)
बाह्यशृङ्खला
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
यज्ञेश्वरदीक्षितः
यज्ञेश्वरदीक्षितः अलङ्कारराघवम् इत्यस्य ग्रन्थस्य लेखकः अस्ति। अस्य पिता कोण्डुभट्टउपाध्यायः आसीत् । यज्ञेश्वरदीक्षितस्य जन्म आन्ध्रप्रदेशे चरकूरिनामके ग्रामे अभवत् । वेङ्कटेश्वरः अस्य पुत्रः प्रसिद्धः महान् कविः आसीत्। यज्ञेश्वरदीक्षितस्य कृतयः- यज्ञेश्वरदीक्षितः स्वपुत्रकृतस्य चित्रबन्धरामायणस्य व्याख्यां लिखितवान्। तेन लिखिताः अन्ये ग्रन्थाः एवं सन्ति। अलङ्कारग्रन्थाः – अलङ्कारराघवम्, अलङ्कारसूर्योदयः, अलङ्काररत्नाकरः, काव्यप्रकाशटीका, साहित्यरत्नाकरः तर्कग्रन्थः – शास्त्रचूडामणिः, विवणोज्जीविनी (शास्त्रचूडामणिग्रन्थस्य व्याख्यानम्) काव्यम्- अष्टभाषारामायणम् स्तोत्रम्- वंशस्थरामयणम्, स्तोत्ररत्नाकरः चम्पूकाव्यम्- चम्पूरत्नम्, सङ्गीतराघवम् नाटकम्- अद्भुतरामः
गङ्गानदी
पुराणम्
गङ्गायाः तीरे अनेके हरिद्वार-काश्यादीनि पवित्राणि तीर्थस्थलानि सन्ति। गङ्गास्नानं सर्वाणि पापानि अपहरति मोक्षमपि ददाति इति जनाः मन्यन्ते। श्रद्धावन्तः हैन्दवाः गङ्गास्नानं कर्तुं यात्रां कुर्वन्ति। तस्याः तीरे अपि तपः कुर्वन्ति |
भारतवर्षे यस्य गङ्गा नद्याः आरम्भः गङ्गाद्वारतः भवति, तस्याः प्रवाहः साधारणरूपेण उत्तरतः दक्षिणायां दिशां प्रति अस्ति। किन्तु प्रयागे अयं प्रवाहः क्षणिकरूपेण पश्चिमाभिमुखी एवं वाराणस्यां उत्तरवाही भवति। अयं प्रयागे एवं वाराणस्यां स्थितायां गङ्गां विशिष्टतां प्रदाति। दक्षिणगङ्गा - उत्तरगङ्गानां किं आध्यात्मिकं रहस्यं अस्ति, अयं अन्वेषणीयः। कथनमस्ति यत् दक्षिणगङ्गायाः सम्बन्धं वसिष्ठ ऋषितः अस्ति, उत्तरवाहिनी गङ्गायाः विश्वामित्र ऋषितः। यदा गङ्गा समुद्रेण सह सङ्गमयति, तदा सा सप्त सप्तर्षिपत्नीनां रूपं धारयति।
मूर्तिकलासु गङ्गायाः लेखनम्
पंचतन्त्रे कथनमस्ति यत् छन्दःशास्त्रस्य रचनाकारं पिङ्गलं मकर नामक जलजन्तुः व्यापादितवान् ( पञ्चतन्त्रम् 2.35 )। अयं कथनं न केवलं स्थूलार्थस्य कथनमस्ति। ऊर्जायाः अव्यवस्थायाः निरोधस्य उपायं अस्ति यत् सर्वां ऊर्जां छन्दोभिः आबद्धं कुरु। तदा ऊर्जायाः अनुपयोगी भागः, यस्य संज्ञा ओंकारे मकारः भवति, न्यूनतमं भविष्यति। छन्दः शब्देन न केवलं गायत्री, त्रिष्टुप आदि छन्दानां बोधं भवति, अपितु सर्वेषां भक्तीनां अपि बोधं भवति। न कोपि क्रिया भक्तिरहितं भवेत्, तत् छन्दोबद्धता।
विबुधानन्दम्
कथावस्तु
एवं विधोपदेशानुशासनमेव नाट्यकर्तुरुद्देश्यमिति कृत्वा तस्य कवित्वं प्रति औदासीन्यमेव भजामः । सन्ति काश्चन सूक्तयोऽपि -
५. स्त्रीणां रोदनेनैव स्नेहाविष्करणं नानुष्ठानेन।
१४३५
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
शैक्षिकमनोविज्ञानम्
मनोविज्ञानस्य आवश्यकता
5. संवेगानां नियंत्रणं शैक्षिकमहत्वस्य च अध्ययनम्,
प्रमुख शिक्षामनोवैज्ञानिकाः
ऐडवर्ड-थॉर्नडाइक महोदयः (1874-1940)
जॉन-बी-वाट्सन महोदयः (1878-1958)
बी-एफ-स्किनर महोदयः (B. F. Skinner, 1904-1990)
पाणिनेः ग्रन्थपञ्चकम्
पण्डिताः शब्दानुशासनेन सह तत्सम्बद्धान् धातुपाठ-गणपाठ-परिभाषापाठलिङ्गानुशासनानि गणयन्ति । पञ्चाङ्गत्वेन तेषामेव शब्दानुशासनेन सह. प्रत्यक्षसम्बद्धात् ।
धातुपाठः
सामान्यतस्तु धातुपाठो यस्य कस्यापि व्याकरणस्य मूलसत्वम् । सर्वे हि शंदा धातुमूला इति धातोः प्राथम्यमपरिहार्यमेव । यत्किञ्चिदपि पूर्ण व्याकरणं धातुपाठेन विना नैव समग्रतां भजते । तथापि नैतदवधेयं यद्धातव एंव नित्यो इंति । सत्यपि शब्दसाधने ' धातोरपरिहार्यं महत्वे धार्ताह शब्दप्रकृत्यनुसारेण कल्पितः शब्दखण्ड एव । तस्य हि कल्पितत्वेनैव स्वरूपमपि भिद्यते प्रत्याचार्यम् । यथा आपिशलिः ‘स भुवि' इति पठति, पाणिनिस्तु‘अस् भुवि' इति ।
न चार्थपाठः परिच्छेदकस्तस्यापाणिनीयत्वात्, अभियुक्तरूपलक्षणतयोक्तत्वात् । इति ।
क्षीराभिधानाच्छब्दज्ञोपाध्यायात्सम्भृतश्रुतः
भवते शपि तत्रैव भाव्यत्यवकल्कने ।। इति ।
परिभाषापाठः
भाष्यकारवचनसिद्धा यथा--‘अन्तरङ्गबहिरङ्गयोरन्तरङ्ग बलवत्' इति । कचित्तू मिश्रिताऽपि भवति यस्या एकदेशस्तु सूत्रकारज्ञापितो भवति अन्य। देशश्च न्यायसिद्धः । यथा-‘सति, शिष्टस्वरबलीयस्त्वमन्यत्र विकरणेभ्यः । अस्या हि पूर्वभागस्तु न्यायसिद्ध एव उत्तरभागस्तु तस्यनुः- सूत्रज्ञापितः । तासु हि वाचनिका तु स्पेष्टमेव पश्चात्समावेशिता । यत्र ह्येतासामाश्रयणं विना न शास्त्रीयकार्यसिद्धिस्तत्रैता गत्यन्तरमपश्यद्भिराश्रीयन्ते । तद्विपरितं यत्रतासां समाश्रयणेन दोषः प्रत्युपपद्यते यत्रता न समाश्रीयन्ते इति तासामाश्रयणानाश्रयणसीमा । परिभाषा हि नैकस्य कस्यापि कृतिः किन्तु : तासां मूलन्तु प्राचीनसूत्राणि तद्वयाख्यानवचनान्येव । तेनैव पूर्वकाले या खलु परिभाषा वाचनिकाऽऽसीत्साऽपि पश्चातकाले सूत्ररूपाऽपि सम्पयेतः । सीरदेवः कथयति -
लिङ्गानुशासनम्
सूक्तान् लिङ्गविधी विचार्य सुगमं श्रीवर्धनस्यात्मजः । इति ।
पाणिनिप्रोक्तमेव लिङ्गानुशासनं सम्प्रत्युपलभ्यते आर्षग्रन्थावशिष्टत्वेन । लिङ्गानुशासनस्य पाणिनीयत्वे केचन निष्प्रमाणां शङ्कामुपस्थापयन्ति, किन्तु । ‘अलिङ्ग युष्मदस्मदी' इति सूत्रस्य महाभाष्य : समुद्धरणात् 'अप्सुमनः । समासिकतावर्षाणां बहुत्वञ्चेति पाणिनीयं सूत्रम्' पदमञ्जयाँ स्मरणाच्च तस्य पाणिनीयत्वं सिद्धमेव । तस्य हि ‘लिङ्गम्' इति प्रथमं सूत्रम् ।
उणादिसूत्राणि
कैयटनागेशवासुदेवश्वेतवनवासिनो यद्यपि उणादि शाकटायनप्रोक्तं मन्यन्ते तथापि नारायभट्टप्रभृतयस्तु त' पाणिनीयमेव मन्यन्ते । प्रक्रियासर्वस्वकारो नारायणभट्टः प्रक्रियासर्वस्वे उणादिस्थं मकुरदुरक्दुरौ सूत्रं व्याख्यान् कथयति-
बभाण पाणिनिस्तौ तु व्यत्ययेनाह भोजराट् ।। इति ।।
चित्तरञ्जन दास
चित्तरञ्जन दास ( (চিত্তরঞ্জন দাস Chittorônjon Dash) (प्रसिद्धनाम- देशबन्धु) (५ नवेम्बर् १८७० -१६ जून् १९२५) एकः राजनैतिकज्ञः आसीत् । भारतस्य स्वाधीनतायाः प्राग् स्वराज् इति दलस्य प्रतिष्ठाता अपि आसीत् एषः । तदानीन्तने काले एषः आदेशे विख्यातः न्यायवादी आसीत् । बहुधनोपार्जनकारी न्यायवादी भूत्वाऽपि सः धनं अकातरेण साहाय्यप्रार्थीनां कृते यच्छति स्म । तस्मात् एव चित्तरञ्जन दास वङ्गदेशस्य इतिहासे दानवीरः इत्योऽपि नाम्ना ख्यातः अस्ति ।
काव्यविभागाः
चित्रकाव्यम्
चित्रकाव्यस्य अधमकाव्यमिति नामान्तरम् । मम्मटेन काव्यप्रकाशे तल्लक्षणम् इत्थमभिहितं वर्तते- 'शब्दचित्रमर्थचित्रम् अव्यङ्ग्यमवरं स्मृतम्'। चित्रमित्यस्य गुणालङ्कारसहितमित्यर्थ: । यत्र केवलं शब्दे वाच्ये वाथेर् चमत्कारो भवति व्यङ्ग्ये त्वथेर् नैव तत्रायं तृतीय: प्रभेद: सम्भवति । रूपकादिषु उपमाया व्यङ्ग्यत्वे सम्भवत्यपि तस्य क्षुद्रत्वात् परिगणनं न क्रियते । शब्दचित्रस्योदाहरणं यथा –
नैघण्टुककाण्डम्
'''एतावन्त: समानकर्मणो धातव: ........ एतावन्त्यस्य सत्वस्य नामधेयानि ।''' (निरु.१.२०.)
वेदार्थज्ञानेच्छुकै: एते सूक्ष्मविचारा: ज्ञातव्या: । अन्यथा वेदानाम् अपार्थ: भवेत् ।
कन्नडलिपिः
These changes have facilitated the use of the Kannada script for writing many of the literary Indic languages, including Sanskrit. General
The characters are classified into three categories: swaras (vowels), vyanjanas (consonants) and Yogavaahakas (part vowel, part consonants).
कुमारललिताछन्दः
ज स ग
चित्रपदाछन्दः
चित्रपदा।
लोनार् क्रेटर्
धूमशकटमार्गः
मुम्बयीनागपुरमार्गे मल्लपुरनिस्थानतः अग्रे वाहनेन गन्तव्यं भवति ।
शिवमोग्गामण्डलम्
भौगोलिकता
पश्चिमपर्वतप्रदेशः सह्याद्रिपर्वतश्रेणिः मण्डलस्य सौन्दर्यं वर्धितवती अस्ति । विश्वप्रसिद्धः जोगजलपातः इतः ११३कि.मी.दूरे अस्ति । अत्र शरावतीनदी राजा राणी रोरर् राकेट् इति धाराचतुष्टयेन पतति ।
ज्योतिषम्
आवश्यकता
यज्ञभागाः सन्ति बहुविधाः । केचन यज्ञा एवंविधा विधाने नीता ये संवत्सरसम्बन्धिनः सन्ति । केचन एतादृशाः सन्ति ये क्रतुसम्बन्धिनो वर्तन्ते । केचन च तिथि -मास -पक्ष -नक्षत्र -परकाः सन्ति । भावोऽयं वेदेषु यज्ञभागादीनां विधानं भिन्न-भिन्नकालेषु कृतमवाप्यते । तैत्तिरीयब्राह्मणे उल्लिखितम् —
माथेरान् पर्वतीयधूमशकटयानम्
वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि वर्गः:भारतस्य रेल्-यानानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कलायः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:धान्यानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ज्योतिषम्
आवश्यकता
'वेदास्तावत् यज्ञकर्मप्रवृत्ता यज्ञाः प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण॥
विनेतदखिलं श्रौतं स्मातं कर्म न सिद्ध्यति।।'
प्रवर्तकः
'सूर्यः पितामहो व्यासो वसिष्ठोऽत्रिः पराशरः॥
१४३९
१४३९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बिस्मिल्ला खान
बिस्मिल्ला खान भारतस्य सर्वश्रेष्ठः मौरीवादकः आसीत् । ई. स. १९४७ तमे वर्षे भारतस्य स्वातन्त्र्यावसरे रक्तदुर्गे यदा ध्वजः उच्छ्रितः, तदा “बिस्मिल्ला खान” अपि तत्र मौरीं वादयन् आसीत् । तावदेव प्रतिवर्षं स्वातन्त्र्यदिवसोत्सवे प्रधानमन्त्रिणः भाषणानन्तरं “बिस्मिल्ला खान” इत्याख्यस्य मौरीवादनं श्रूयते ।
सूर्यः (ज्योतिषशास्त्रम्)
रविस्तुतिः
सूर्यागमनात् प्राक् जप्यमनः सूर्यमन्त्रः ॐ भूर्भुवः स्वः कलिंगदेशोद्भव, काश्यप गोत्र रक्त वर्ण भो अर्क, इहागच्छ इह तिष्ठ अर्काय नमः॥
गुनामण्डलम्
बजरङ्गगढ-दुर्गः
बजरङ्गगढ-दुर्गस्य निर्माणं द्वादशशताब्द्यां राग-वंशजैः कारितम् । अयं दुर्गः कृष्णपाषाणयुक्तः अस्ति । अस्य भित्तिकासु आकर्षकाः मूर्तिकलाः सन्ति । ’हनुमान टेकरी’, ’गोपीकृष्ण-जलबन्धः’ अपि अस्य मण्डलस्य मुख्ये वीक्षणीयस्थले स्तः ।
समानिकाछन्दः
र्जौ समानिका गलौ च। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.१८
वुल्फगांग पौली
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
वेङ्कटरामन् रामकृष्णन्
रैबोसम् इति प्रोटिन् निर्माणस्य यन्त्रम्
रैबोसोम् प्रोटिन् उत्पादनस्य यन्त्रं भवति । तादृशः प्रोटिन् सर्वजीवरासायनिकक्रियाः नियन्त्रयति । जीवस्य अत्यावश्यकः रैबोसोम् भवती नूतनविषहारकानम् एतत् मुख्यलक्ष्यम् अपि । रैबोसोम् सूक्ष्मदर्शकयन्त्रेण कथं दृग्गोचरः भवति इति ते त्रयः विज्ञानिनः अपि बोधितवन्तः । तादृशः लक्षाधिकाः अणवः रैबोसोम् उत्पादयन्ति इति ज्ञातुं एक्स् रे क्रिस्टिलोग्रफि इति विधानम् उपयुज्य एते त्रयः प्राज्ञाः स्वीयविशिष्टरीत्या संशोधनं पृथक् कृतवन्तः । अस्य संशोधनस्य तथ्येन अणोः स्थानं ज्ञातम् । एम्.आर्.सि. प्रयोगालयतः स्नेहितवलये वेङ्कि इत्येव प्रसिद्धः रामकृष्णन् त्रयोदशः साधकः अस्ति । केम्ब्रेज् विश्वविद्यालयस्य अणुजीवशास्त्रस्य प्रयोगालये कृतस्य अनुपमसंशोधनार्थं क्रि.श. २००९तमे वर्षे नोबेल् प्रशस्तिः प्राप्ता । .
मेडलिन् स्लेड्
साबरमती आश्रमे वासाय सज्जता
मीरायाः भारतगमनस्य निर्णयं तस्याः पितरौ अजानीताम् । तौ अवदताम्, “हे पुत्रि ! त्वं विचिन्य एव निर्णयं कृतवती स्याः । अतः आवां तव निर्णयस्य विरोधं न कुर्वः । तव एषः निर्णयः सार्थकः भवेत् इति प्रार्थनां करिष्यावः । शुभास्ते पन्थानः” इति । ततः सा स्वगृहम् अत्यजत् । आजीवनम् एकवारमपि स्वगृहं प्रतिगन्तुं सा समयम् एव न प्रापत् । भारतमातुः सेवायै स्वजीवनम् समार्पयत् ।
भारतगमनम्, आश्रमवासश्च
भारतं सम्प्राप्य मीरा साबरमती आश्रमे महात्मानम् अमिलत् । चरणस्पर्शेन सह महात्मानं प्रणामम् अकरोत् । मीरायाः समर्पणं दृष्ट्वा महात्मा अवदत्, “अद्यारभ्य त्वं मम पुत्री असि । तव नाम अद्यारभ्य मीरा” इति । समनन्तरमेव महात्मा मीरायाः परीक्षार्थं तस्यै शौचालयस्वच्छतायाः कार्यम् अयच्छत् । भारतसेवायै दृढसङ्कल्पा मीरा निम्नभावं, घ्रृणाभावं विना अनुभूय स्वदायित्वम् अवहत् ।
मीरायाः भारतत्यागः
महात्मनः मृत्योः अनन्तरं मीरायाः दायित्वं महात्मनः आदेशानां पूर्तिः आसीत् । महात्मनः आदेशः आसीत्, भारतमातुः सेवा इत्येव । अतः मीरा ग्राम्यवासिनां कल्याणार्थं, गौरक्षणार्थं च स्वजीवनं समार्पयत् । परन्तु एकस्मिन् दिने न कमपि उक्त्वा सा भारतात् न्यर्गच्छत् । सा किमर्थं, कदा, कथं, कुत्र गता इति न कोऽपि अजानत् ।
सम्बद्धाः लेखाः
साबरमती आश्रमः
वितानच्छन्दः
वितानम्।
नम्पूतिरि
केरलीयब्राह्मणा: सामान्यतया नम्पूतिरिसंज्ञया अभिज्ञायन्ते। भट्टतिरिविभाग: नाम्ना एव भिन्न:। परन्तु मूसत्, ऎळयत्, नम्बीशन्, चाक्यर्, इत्यादि विभागा: यद्यपि ब्रह्मणा: एव तेषाम् प्रवृत्तय: भिन्ना:।
४४१
४४१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
गिरनारपर्वतः
इतिहासः
મરતા રા'ખેંગાર, ખડેડી ખાંગો ન થિયો ?
तस्मिन्नेव काले पतनं स्थगितं, परन्तु याः शिलाः पतितुम् अनमन्, ताः तत्राद्यापि नमिता एव दृश्यन्ते । 'ऊपरकोट'भागे एताः शिलाः दर्शनीयाः सन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
सौराष्ट्रम्
मौर्यवंशः
हावेरीलोकसभाक्षेत्रम्
हावेरीलोकसभाक्षेत्रं कर्णाटकस्य २८ लोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् । १९७७ तमे वर्षे एतत् अस्तित्वे आगतम् । ततः पूर्वम् एतस्य दक्षिणधारवाडलोकसभाक्षेत्रम् इति नाम आसीत् ।
विलियम हेन्री ब्राग
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
अधियज्ञः कथं कोऽत्र...
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
02 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आहारस्त्वपि सर्वस्य...
अर्थः
सर्वेषां यत् प्रियं भोज्यं तदपि त्रिप्रकारकं भवति, तथा यागः तपः वितरणं च त्रिविधं भवति । तेषाम् इमं विभागं शृणु ।
भाष्यनिबन्धकाराः
काल:
गहडवालनृपतेः गोविन्दचन्द्रस्य राजत्वकाले प्रणीतोऽयं कामधेनुः । अतस्तस्य काल: १०५० तः ११०० ख्रीष्टाब्दमध्येऽनुमीयते ।
कालः
सुरेश्वरः स्वविरचिते नैष्कर्म्यसिद्धौ, तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्त्तिके च स्वयमात्मानं शङ्कराचार्यस्य शिष्यत्वेनोद्घोषयति । अत: विश्वरूपस्य काल: ८०० तः ८२५ ख्रीष्टाब्दमध्ये एव स्वीक्रियते ।
कृतय:
४) तौतातितमततिलकम्- ग्रन्थोऽयं कुमारिलभट्टमतानुसृतः, पूर्वमीमांसातत्त्वोपेतश्च वर्त्तते। अयं च ग्रन्थोऽधिकरणमुखेन प्रतिपादितः। सरस्वतीभवनसिरिज, वनारसद्वारा १९३९ ख्रीष्टाब्दे प्रथमभागस्य, १९४४ ख्रीष्टाब्दे चास्य द्वितीयभागस्य प्रकाशनं सञ्जातम् ।
५)शावसूतिकाशौचप्रकरणम्- अयं ग्रन्थ: डा. रामचन्द्रहाजरामहोदयेन संपादितः, गवर्नमेण्ट संस्कृत रिसर्च सोसाइटि अफ् कलिकताद्वारा प्रकाशितश्च। अत्र प्रकरणद्वयं विद्यते । यथा- शावाशौचप्रकरणम्, सूतकाशौचप्रकरणञ्चेति । तत्रान्तिमश्लोकः यथा-
कृतयः
१) भुजबलनिबन्ध:- धर्मशास्त्र - ज्योति:शास्त्रतत्त्वसंवलितोऽयं ग्रन्थः। अयं चाष्टादशाध्यायैः विभक्तः। अत्र मुख्यतः प्रतिपादितविषयाः भवन्ति यथा कर्णवेधः, उपनयनं, विवाहदशमेलकम्, स्त्रीजातकं, गृहप्रवेशः,संक्रान्तिस्नानं, द्वादशमासकृत्यञ्चेति ।
२) सरस्वतीकण्ठाभरणम्- अलङ्कारशास्त्रविषयकग्रन्थः।
६) योगसूत्रवृत्ति:-पातञ्जलयोगसूत्रे वृत्तिग्रन्थः।
७) राजमृगाङ्क:- वैद्यकग्रन्थः।
९) भूपालपद्धति:- ज्योति:शास्त्रीयः,धर्मशास्त्रीयग्रन्थश्च ।
३) बालम्भट्टः - बालम्भट्टीटीकाकारश्च ।
काल:
एतत्प्रमाणानुसारं ज्ञायते यत् शतानन्दमिश्रः पुरीनगरस्य पुरुषोत्तमक्षेत्रस्य वा एक: ख्यातनामा पण्डित आसीत् । तस्य पिता श्रीमान् शंकरमिश्रः, माता सरस्वतीदेवी चास्ताम् । स च ४२०० युगाब्देऽर्थात् १०९९ ख्रीष्टाब्दे वर्तमान आसीत् । तस्यापरं नाम मुक्ताधरः, उपनाम चाचार्य आसीत् । कृतयः -आचार्यशतानन्देन त्रयः ग्रन्थाः विरचिताः। ते च यथा -
८) विवाहे मासनिर्णयः,
श्रीधरः
दक्षिणभारतीयधर्मनिबन्धकारेषु श्रीधरोऽन्यतमः । श्रीधर: विश्वामित्र गोत्रोत्पन्नस्य नागभर्तुः विष्णुभट्टस्य पुत्र आसीत् । सोऽपि वैदिकयज्ञस्य अनुष्ठाताऽऽसीत्। काल:- श्रीधर: मिताक्षरा - कामधेनु - कल्पतरु - गोविन्दराजानां नामानि उल्लिखति । अतस्तस्य काल: ११५० ख्रीष्टाब्दात् परमेव भवेत् । स्मृतिचन्द्रिकायां हेमाद्रिकृत - चतुर्वर्गचिन्तामणौ च श्रीधरस्योद्धरणं दृश्यते । अतः एतेन ज्ञायते यत्, श्रीधरस्य काल: ११५० -१२०० ख्रीष्टाब्दमध्य एव भवेत् । ही कृतयः -श्रीधरः स्मृत्यर्थसारनामकं धर्मनिबन्धं प्रणीतवान् । अयं ग्रन्थः आनन्दाश्रममुद्रणालय, पुनापक्षत: १९१२ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितोऽस्ति । अत्र प्रतिपादिताः प्रमुखविषया: यथा - परिभाषा, युगधर्माः, संस्काराः, तत्कालातिक्रमे प्रायश्चित्तम्, उपनयनम्, ब्रह्मचारिधर्माः, अभिवादनविधिः, अनध्यायाः, विवाहः, विवाहभेदाः, गोत्रप्रवरनिर्णयः, आह्निककृत्यम्, शौचविधिः, दन्तधावन - स्नान ब्रह्मयज्ञ - तर्पण - अभ्यङ्गस्नान - सन्ध्याविधि - होमविधि - देवतार्चनविधि पञ्चमहायज्ञाश्च ।
कृतयः
१) ब्राह्मणसर्वस्वम्,
काल:
जीमूतवाहनस्य कृतिषु धारेश्वर- गोविन्दराज- भोजदेवादीनां मतमुद्धृतत्वात् तस्य कालः ११२५ तः पूर्वं न सम्भवेत् । जीमूतवाहनस्य कृतयः शूलपाणि - वाचस्पतिमिश्र - रघुनन्दनादिभिरुद्धृतत्वात्तस्य काल: १३५० ख्रीष्टाब्दात् परं न भवेत् । जीमूतवाहनः स्वकालविवेके क्षयमासप्रकरणे १०१३ १०१४ शकसंवत्सरयोरर्थात् १०९१-१०९२ ख्रीष्टाब्दयोः सूचनां प्रदाय तत्परवर्त्तित्वं सूचयति। अत: जीमूतवाहनस्य काल: ११२५ तः १२०० ख्रीष्टाब्दमध्ये स्थापयितुं शक्यते ।
कृति:
प्रथमपरिच्छेदे - स्त्रीधननिरूपणम् ।
षष्ठाध्याये परिच्छेदद्वयं विद्यते।
नवमाध्याये -एकपितृकाणां सवर्णानुलोमपरिणीतस्त्रीषु जातानां पुत्राणां विभागः।
चतुर्थपरिच्छेदे - पित्रभावे मातुरधिकारनिरूपणम् ।
षष्ठपरिच्छेदे - भ्रात्रभावे भ्रातृपुत्राधिकारनिरूपणञ्च ।
१) श्रीश्रीनाथ आचार्यचूडामणि:(१४७५-१५२५ ख्री.) - श्रीकरस्य पुत्रः ।
९) उमाशङ्करः,
२)गृहस्थकाण्ड:
९) प्रायश्चित्तकाण्डः,
कृतय:
१) संस्कारकाण्डः,