cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
शासनेषु पुराणप्रभावः
एवं पुराणेषु वृक्षारोपणे पुण्यफलं, छेदने च दोषाः, वापि-कूप-तटाकादिनिर्माणेन जीवजातोपकारकरणे महत्पुण्यं लभ्यत इति पुण्यलाभोपवर्णनव्याजेन् कथानिरुपणपुरस्सरं प्रोपकारस्य महत्व्ं प्रतिपादितम् ।
अकीर्तिः कीर्त्यते लोके यस्य भूतस्य कर्हिचित ।
निराशीर्यतचित्तात्मा...
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१. सम्प्रज्ञातसमाधिः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
अनेकचित्तविभ्रान्ता...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य षोडशः(१६) श्लोकः ।
गौः
ग्रासमुष्टि मया दत्तां प्रतिगृह्णन्तु मातर: ॥ इति कथनसम्प्रदाय: अस्ति । ‘धेनुर्माता परमशिवा,’ गावो विश्वस्य मातर:’, गोब्राह्मणेभ्य: शुभमस्तु नित्यम् । लोका: समस्ता: सुखिनो भवन्तु’ इति च वदन्त: भारतीया: गवां शुभं कामयन्ते । गवां गव्यानां च दिव्यगुणा: एव एतादृशश्रद्धाया: कारणं स्यात् । गव्यपदार्थम् उपयुज्य अद्य बहूनि वैज्ञानिकसंशोधनानि अपि अभवन् । गवां गव्यानां च विषये ईषदत्र दृष्टि प्रसारयाम: । भारतीयगाव: गोषु भारतीयगवां स्वभावे किञ्चिद् वैशिष्ट्यमस्ति । भारतीयगाव: सामान्यवातावरणवैपरीत्यं सोढुं शक्नुवन्ति । आतपे वृष्टौ अटित्वापि ता: आरोग्यवत्य: एव भवन्ति । विदेशीयगवां (जर्सीत्यादिसन्ततीनां) रोगनिरोधकशक्ति: न्यूना । महिष्यादिभ्य: गाव: अधिकक्रियाशीला: भवन्ति । गोवत्स: जन्मन: घण्टानन्तरमेव चलितुं प्रभवति । दिनत्रयाभ्यन्तरे एव उत्साहेन कूर्दति । महिषीवत्स: अपि घण्टानन्तरमेव चलितुं प्रभवति ; किन्तु मासपर्यन्तमपि स: मन्द: एव भवति । षष्ट्यधिकगवां मध्ये त्यक्त: अपि गोवत्स: स्वमातरम् अन्वेष्टुं कष्टं नानुभवति । महिषीवत्सस्तु 20महिषीणां मध्ये त्यक्त: अपि स्वमातरं सुलभतया परिचेतुं न शक्नोति इति वदन्ति । गवां किमपि नामकरणं कृत्वा प्रतिदिनम् आह्वयाम: चेत् ता: झटिति प्रतिस्पन्दन्ते । प्रात: चारणार्थं पे्रषिता: गाव: सायं निश्चिते समये स्वयमेव स्वस्थानं प्रत्यागच्छन्ति । महिषीणां नियतरूपेण एवं न भवति इति श्रूयते ।
कुमारदासः
कुमारदासस्य (Kumardas) विषये एका कथा प्रथते कुमारदासेन सह कालिदासस्य सख्यमासीत् । कालिदासो यदा कदा कुमारदासनिवासं सिंहलं भूषयति स्म । एकस्मिन् समये कालिदासे सिंहलस्थिते कुमारदासः स्वप्रेयस्यै कस्यैचित् वेश्यायै समस्यामेकां दत्तवान् – ‘कमले कमलोत्पत्तिः श्रूयते न च दृश्यते’ इत्याकाराम् । उक्तवांश्च यत् अस्याः समस्यायाः पूरकं पारितोषकेण सत्करिष्ये इति । तदनन्तरमेव कालिदासोऽपि तस्या एव वेश्याया भवनं गतस्तां समस्यां सद्योऽपुरयत् ‘बाले तव मुखाम्भोजे कथमिन्दीव्रद्वयम्’ । द्रव्यलुब्धा सा गणिका कालिदासं घातयित्वा तच्छवं गुप्तं चकार, परदिने समस्यापूर्तिमादाय कुमारदासं राजानमुपससाद पारितोषिकं चार्थयामास । राजा सन्दिहानमानसो भूत्वा भयताडनादिना रहस्यं स्वीकारयामास । ज्ञातकालिदासावसानश्च तच्छवं प्राप्य तच्चितायामात्मनमाहुतीचकार । कथयाऽनया कुमारदासस्य कालिदाससमकालिकत्वं सिदध्यति । माघेन जानकीहरणपद्यमनुकृतं, वामनेन तदुदाहृतमिति तदीयप्राचीनतायाः समर्थकं प्रमाणम् । कुमारदासः सिंहलस्य राजा कुमारमणेः पुत्रश्चासीत् । यदहरसौ जन्माग्रहीत्तदहरेव तस्य पिता युध्दे हतः । पितृमरणानन्तरमसौ मातुलाभ्यां मेघाग्रबोधिभ्यां पालितः । मातुलकृतं पालनमसौ जानकीहरणे नाम्नि स्वकाव्ये विंशतिसर्गे शेषभागे स्वयमुक्तवान् – महावंशेयः कुमारघातुसेनः कित्तिसेनस्य पुत्रः उक्तः सोऽस्मात् कवेः कुमारदासाद्भित्रः पञ्चमशतकोत्पत्रश्च । कालिदासभाषातुलितभाषाकं काव्यमुत्पादितवान् कुमारदासस्तु कालिदाससमये एव स्वीकर्तुं युज्यते ।
स्थितिः, कालः च
मनसिजः प्रविवेश वियोगिनीहृदयमाहितशोकहुताशनम् ।।
स्त्रियो न पुंसामुदयस्य साधनं त एव तद्धामविभूतिहेतवः।
बुद्धियुक्तो जहातीह...
भावार्थः
'तस्माद्योगाय युज्यस्व' – अतः त्वं योगे युक्तः भव । अर्थात् निरन्तरं समतायां स्थिरो भव । वस्तुतः समता एव तव स्वरूपम् अस्ति । अतः त्वं सर्वदा समतायामेव स्थिरः भवसि । केवलं रागद्वेषैः त्वं समतायाः अनुभवं कर्तुं न शक्नोषि । यदि त्वं सर्वदा समतायां स्थिरः भवसि, तर्हि त्वं सुखस्य, दुःखस्य ज्ञाता कथं स्याः ? यतः त्वत् तौ भिन्नौ स्तः । यदा त्वं तयोः ज्ञानं प्राप्नोषि, तदा त्वं सुखदुःखेषु समत्वेन तिष्ठसि । तत् समत्वमेव अनुभव ।
परमाणुः
कणादोक्तः परमाणुविचारः तथा अर्वाचीनः परमाणुविचारः इति एतयोः तुलना
भारते प्राचीनकाले कणादमहर्षिणा परमाणुविचारः प्रतिपादितः।आधुनिकः परमाणुविचारः तथा प्राचीनभारतीयः परमाणुविचारः इति एतयोः केचन भेदाः सन्ति, ते एवम् -
स्तोत्रकाव्यम्
स्तोत्रम् इत्येषः शब्दः स्तुतिः, प्रशंसा श्लाघनम् इत्यर्थे प्रयुज्यते ।
पौराणिकस्तोत्राणि
स्तोत्रकाराणाम् अयं मुकुटमणि:। प्रायश: 200 स्तोत्राणि अनेन रचितानि।दार्शनिकजगति अद्वैतमतस्थापना कृता तथा व्यावहारिकजगति सगुणोपासनापराणि स्तोत्राणि विरचितानि। अस्य स्तोत्रेषु कारुण्यं, भक्ति:, वैराग्यम् उत्कण्ठा, उपताप: मार्दवं, नादमाधुर्यं, प्रसाद: इति एते भावा: पदे पदे दृश्यन्ते। सुभाषितानि अपि बहुत्र दृश्यन्ते यथा-   कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति।    क्षुधातृषार्ता जननीं स्मरन्ति।सौन्दर्यलहरीनामकं स्तोत्रं तु साहित्य-मन्त्रशास्त्र-तत्वज्ञानानां सङ्गमरूपम्।शाङ्करस्तोत्राणां सामान्यत: वर्गीकरणम् एवम्
5 पुष्पदन्त: । शिवमहिम्न: स्तोत्रं रचितम्। लोकप्रियम् इदं स्तोत्रम्।कव्यं तथा तत्वज्ञानम् इति एतयो: मेल: अत्र विद्यते।
8 यामुनाचार्य:। - आळवन्दारस्तोत्रम् अनेन कृतम्। तवामृतस्यन्दिनि पादपङ्कजे निवेशितात्मा कथमन्यदिच्छति।   स्थितेऽरविन्दे मकरन्दनिर्भरे मधुव्रतो नेक्षुरसं समीहते ॥
बौद्धस्तोत्राणि
१ दास्यभक्तिरसप्रधानानि-	रामरक्षा, शिवमहिम्न:
गुणलीलावर्णनपराणि स्तोत्राणि - भगवत: गुणलीलासङ्कीर्तनेन तस्मिन् प्रीति: वर्धते।
2 वैराग्यपराणि तत्वज्ञानपराणि उपदेशपराणि स्तोत्राणि । स्तोत्रे वस्तुत: काचिद् देवता स्तूयते।वैराग्यादिपरेषु स्तोत्रेषु न कापि देवता स्तुता तथापि रूढ्या तेषां स्तोत्रसंज्ञा प्राप्ता।
पुरस्कृतकाव्यतत्वानि स्तोत्राणि
आश्रय: - भगवद्भक्ता:।
आकाशगङ्गा
क्रियाशीलाः आकाशगङ्गाः
कासाञ्चन आकाशगङ्गानां सामान्याकाशगङ्गानम् अमपेक्षया प्रकाशस्याधिक्यमस्ति। केन्द्रभागः नक्षत्रमिव बिन्दुसदृशः भवति । रोहिते व्यत्यासो भवति । मध्यभागात् तदा तदा वस्तु बहिरागच्छति । क्रियाशीलाकाशगङ्गाः इति एतासां विभागः कृतः। एतासु सैफर्ट आकाशगङ्गा, रेडियो आकाशगङ्गा, एन् आकाशगङ्गा इत्याद्यः भवन्ति।
वत्ससाम्राज्यम्
वत्साः वंसाः अथवा वच्चाः इति अभिधीयमानाः कुरुवंशसम्बद्धाः एव आसन् । कुरुवंशस्य एव एका शाखा आसीत् वत्सवंशः अपि । वत्सदेशः इदानीन्तन-अलहाबाद्प्रदेशे व्याप्तः आसीत् । अलहाबाद्तः ३८मैलदूरे स्थितेन "कोसम्" इत्याख्येन ग्रामेण सम्बद्धः आसीत् वत्सदेशः । वत्सदेशे राजत्वस्वरूपः सर्वकारः अपि आसीत् । कौसम्बीनगरम् अत्यन्तं सम्पद्भरितं नगरम् आसीत् । तस्मिन् नगरे बहवः लक्षाधिपतयः वणिजः निवसन्ति स्म । उत्तरतपश्चिमतः दक्षिणतः च आगन्तृणां जनानां वणिजां च प्रवेशद्वारमिव आसीत् एतत् कौसम्बीनगरम् । षष्ठे शतके तन्नाम बुद्धस्य अवधौ वत्सदेशस्य राजा आसीत् उदयानः । सः अत्रत्यः बलवान् राजा आसीत् । सः युद्धप्रियः आसीत् । मृगयाम् आसक्तः आसीत् अपि । आरम्भे राजा उदयानः बौद्धधर्मविरोधी आसीत् । किन्तु कालान्तरे सः बौद्धमतावलम्बी अभवत् । बौद्धधर्मं राष्ट्रधर्मम् अकरोत् च ।
ऊसरवल्ली (2011 चित्रम्)
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
मोक्षगुण्डं विश्वेश्वरय्य
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः वर्गः:१८६१ जननम् वर्गः:१९६२ मरणम्
टॉम क्लेवेर्ली
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गतसङ्गस्य मुक्तस्य...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।
इदं शरीरं कौन्तेय...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
01 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नाटकचक्रम्
परिचयः
'नवं शरावं सलिलैः सुपूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् ।
प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्
प्रतिज्ञायौगन्धरायणं हि भासस्य प्रथम कृति-स्वप्नवासवदत्तस्य पूर्वपीठिका च । अत्र हि वत्सराजस्योदयनस्य वासवदत्ताहरणवृत्तान्तं वर्णितमस्ति । इदं हि चतुर्वङ्केषु विभक्तम् । नायक़ोऽस्य यौगन्धरायणो. वृत्तफलस्वाम्युदयनः । शत्रुवशीभूतस्योदयनस्य मोक्षाय यौगन्धरायणः प्रतिज्ञानीते करोति च स्वप्रतिज्ञां पूर्णामिति ग्रन्थोऽयमन्वर्थनामा । ग्रन्थमेवामुमनुकरोति विशाखदत्तो मुद्राराक्षसे।
आल्फ्रेड् नोबेल्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मोरारजी देसाई
वृत्तिजीवनम्
मोरारजी बि. ए. परीक्षायां प्रथमश्रेण्याम् उत्तीर्णः अभवत् । मुम्बयीप्रान्तस्य सिविल् सर्वीस् करविभागं प्रति आवेदनापत्रं दत्त्वा १९१८ तमे वर्षे अहमदाबादस्य तात्कालिक डेप्युटी कलेक्टर् इति नियुक्तः अभवत् । यदा १९१९ तः १९३० पर्यन्तम् अस्मिन् कार्ये आसीत् तदा एकसहस्र क्रिमिनल्-व्यवहाराणां विचारणं कृत्वा निर्णयं दत्तवान् ।
सर्वकारीय-उद्योगे स्थित्वा अपि मोरारजीवर्यस्य देशभक्तिः सदा जागरिता एव आसीत् । गान्धिमहोदयस्य विचाराः एतस्मै बहु रोचन्ते स्म । १९३१ तमे वर्षे उद्योगस्य कृते त्यागपत्रं दत्तवान् । हिन्दु - मुस्लिम् जनानां कोलाहलः, गान्धिमहाभागस्य लवणसत्याग्रहः, च सर्वकारस्य विरुद्धं लेखनं लेखितुं मोरार्जीमहोदयस्य मनसि प्रेरणां दत्तवन्तौ । एतदेव तस्य त्यागपत्रदाने कारणीभूतम् अभवत् ।
मधुकर्कटीफलम्
thumb|right|150px|वृक्षे दृस्यमानानि पक्वानि अपक्वानि च मधुकर्कटीफलानि thumb|left|150px|मधुकर्कटीवृक्षः, पुष्पं, कर्तितं फलं, बीजं चापि
जुलियस कैसर
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
महाद्वीपाः
भूतलः प्रायः १४८ दशलक्षचतुरस्रपरिमितः। एषः षड्धा/सप्तधा विभक्तः । एते खण्डाः इति निर्दिश्यन्ते । ते च - एषियाखण्डः, आफ्रिकाखण्डः, उत्तर-अमेरिकाखण्डः, दक्षिण-अमेरिकाखण्डः, अण्टार्टिकाखण्डः, यूरोपखण्डः ।
व्यासराजशास्त्री
विद्युन्माला
द्वितीये दृश्ये मन्थरा शयानां कैकेयीम् उद्बोधयति स्म । भाविनीं विपत्तिञ्च न्यवेदयत् । तस्याः कर्तव्यपालनात् प्रसन्ना कैकेयी तस्यै कण्ठहारं प्रायच्छत् । अथ च मन्थरा ब्रवीत् - भवत्याः भ्राता भवदीयामापदं दूरयितुमेव मां भवत्याः सविधवर्तिनीमकरोत् । मन्थराभारती कैकेय्या मनसि भेदभावनामुत्पादयितुं न शशाक ।
इति कथयित्वा राजा मूमूर्छ । तदानीमेवागतेन सुमन्त्रेण कैकेयी राममानयति स्म । रामस्य पुरतः वरद्वयस्य च चर्चां कृतवती । रामस्तदनुसारं वनं प्रतस्थे । दशरथेनोक्तम् - अयि दुर्वृत्ते ! अद्य विच्छिन्नः त्वया सह दशरथस्य संसारबन्धः । इदं पश्चिमं ते दर्शनम्।
गुरोर्न वाक्यं परिपालितं स्यादर्धं कृतं चेदकृतेन तुल्यम्।।
दुर्गापूजा
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:पूजाविधयः वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
व्यासराजशास्त्री
सम्बद्धाः लेखाः
नाट्यशास्त्रम्
संस्कृतम्
१३३३
१३३३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
जळगावमण्डलम्
जनसङ्ख्या
जळगावमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ३६,७९,९३६ अस्ति । अस्मिन् २१,९७,३६५ पुरुषाः, २०,३५,५५२ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३५९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३५९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १४.७१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९२२ अस्ति । अत्र साक्षरता ७९.७३% अस्ति ।
लोकजीवनम्
मण्डलेऽस्मिन् 'अहिराणी' इति मराठीभाषाप्रकारं जनाः वदन्ति । अस्यां भाषायां साहित्यनिर्मितिः अपि भवति । मण्डलेऽस्मिन् निवसन्तः जनाः उत्सवप्रियाः । लेवा-पाटीदार-समाजः अस्मिन् मण्डले बहुसङ्ख्यः दृश्यते । मण्डलेऽस्मिन् गोण्ड, भिल, गावित, पारधी, लमाणी, जोगी, रामोशी-वडार, कोङ्गाडी इत्यादयः आदिवासिजनजातयः सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् 'वाणी' इति वणिक्जातेः प्राचुर्यम् अस्ति । अक्षय्यतृतीयादिने 'आखाजी' उत्सवः, विवाहोत्सवे 'जागरण-गोन्धळ', मुञ्जाभोजनम् इत्यादिकान् उत्सवान् जनाः आचरन्ति । अत्रस्थानां महिलानां विशेषाणि गीतानि सन्ति । साहित्यविशेषेषु गीतेषु महिलाः आत्मनिवेदनं कुर्वन्ति ।
दैवमेवापरे यज्ञं...
अन्वयः
अपरे योगिनः दैवम् एव यज्ञं पर्युपासते । अपरे ब्रह्माग्नौ यज्ञेन एव यज्ञम् उपजुह्वति ।
तत्त्वम् (दर्शनशास्त्रे)
शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शने
वर्गः:दर्शनानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
बनवासी
ऐतिहासिकः उल्लेखः
कदम्बसाम्राज्यं कर्णाटकस्य प्रथमसाम्राज्यम् इति वर्णयन्ति । राज्यस्यास्य स्थापकः मयूरवर्मा( क्रि.श.३२५-३४५) । अस्य राजधानी बनवासी । पूर्वं सः ब्राह्मणः आसीत् । तस्य नाम मयूरशर्मा इति आसीत् इत्यपि श्रूयते । अशोकचक्रवर्तिः बौद्धभिक्षुं रख्खितनामकं बौद्धमतप्रसारार्थं प्रेषितवान् आसीत् । सः बनवासीप्रान्तम् आगतवान् आसीत् इति ’महावंश’नामके बौद्धग्रन्थे उल्लिखितम् अस्ति । नागार्जुनकोण्डस्थात् कस्माच्चित् शिलाशासनात् ज्ञायते यत्  सिंहळस्य बौद्धभिक्षवः धर्मप्रसारार्थं बनवासीम् आगतवन्तः आसन् इति । कि.श.प्रथमे शतके भारतम् आगतः ग्रीक् प्रवासी टालेमी एतत् पट्टणं ’बनौसि’ इति निर्दिष्टवान् ।
वसतिः
बनवास्यां सर्वकारीयवसतिगृहम् अस्ति । शिरसिविभागस्य कार्यनिर्वाहक-अभियन्तुः द्वारा वसतिगृहस्य आरक्षणं प्राप्तुं शक्यते ।
काव्यसमीक्षणम्
काव्यसमीक्षणं सामान्यतः काव्यवस्तुनश्चतस्र आश्रयभूमयः पुराणानि, इतिहासः, जनश्रुतिः, कविकल्पना च । यानि खलु पौराणिक कथामाश्रित्य प्रणीतानि तानि पौराणिककाव्यानि, यानि च ऐतिहासिकाधारेण प्रणीतानि तानि ऐतिहासिकानि, यानि च जनश्रुत्याधारेण विरचितानि तानि जनश्रुतिकाव्यानि, यानि च कविकल्पनोभूतवस्त्वाधारेण प्रणीतानि तानि काल्पनिकानि काव्यानि भवन्ति ! यद्यपि पौराणिकादौ काव्येऽपि कल्पनायाः प्राधान्यं भवत्येव तथापि गणनैषा कथावस्तुमात्राश्रया । तानि च पुनः समालोचकैः स्वरूपतः देवकाव्ययमककाव्य-श्लेषकाव्यादिभेदेनापि बहुशो भेदितानि ।। । पौराणिकानि खलु काव्यानि पाणिनेजम्बवतीविजयः, व्याडेः बालचरितं, कात्यायनस्य स्वर्गारोहणं, पतञ्जलेर्महानन्दमयं, कालिदासस्य रघुवंशः कुमारसम्भवं च, कुमारदासस्य जानकीहरणं, भारवेः किरातार्जुनीयं, बाणस्य हर्षचरितं, भट्टिकवेः रावणवधं, माघस्य शिशुपालवधं, श्रीहर्षस्य नैषधीयचरितञ्चेतिप्रभृतीनि ।
ऋषिभिर्बहुधा गीतं...
अन्वयः
(तदिदम्) विविधैः छन्दोभिः ऋषिभिः हेतुमद्भिः विनिश्चितैः ब्रह्मसूत्रपदैश्च बहुधा पृथक् गीतम् ।
कर्कटी (राक्षसी)
पुनः तपः
किन्तु मानसिकी तृप्तिः प्राप्ता चेदपि शारीरिकतृप्तिः न प्राप्तः । सूक्ष्मशरीरस्य सूक्ष्मभोगः स्थूलशरीरस्य न भवति । अतः  तस्यै स्थूलशरीरस्य वाञ्छा समुत्पन्ना । अतः सा पूर्ववत् स्थूलरूपं प्राप्तुं कठोरतपः आरब्धवती । सप्तसहस्रवर्षपर्यन्तं सा तपः आचरितवती । एतेन तस्याः अन्तःकरणस्य शुद्धीकरणं जातम् । इन्द्रियवासनायाः नाशः अभवत् । तस्याः आत्मशुद्धिः अभवत् । विशुद्धान्तःकरणे तत्त्वज्ञानस्य उदयः अभवत् । एतम् आत्मानन्दं प्राप्य राक्षसी तृप्ता जाता । तस्याः तपस्समाधिः अखण्डा आसीत् । इदानीमपि ब्रह्मा प्रत्यक्षः अभवत् । तस्याः वचनात् पूर्वमेव सः एवं वरं दत्तवान् । पुत्रि भवत्याः देहः पूर्ववत् बृहत् भवतु । विना प्रयासेन भवती आहारं प्राप्स्यति ।  इतः परम् अपि भवती तपः एव कुर्वती भवतु । यदा तस्समाधितः उत्तिष्ठति तदा भवत्याः आहारः लभ्यते । सत्सङ्गार्थं यत्नं कुर्वती अग्रे गच्छतु । इति वरं दत्त्वा ब्रह्मा अदृश्यः अभवत् । राक्षस्याः शरीरं पुनः पूर्ववत् अभवत् । सा बृहदाकारं प्राप्तवती । किन्तु ध्यानेन तस्या तृप्तिः न जातमासीत् । अतः सा पुनः षण्मासपर्यन्तं तपः आचरितवती ।
१३३६
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
मञ्जुल भार्गव
मञ्जुल भार्गवः(जननम् आगस्ट् ८, १९७४) ) कश्चन भारतीयः केनडीय-अमेरिकीयः गणितज्ञः । अयम् अमेरिकीये प्रिन्स्टन्-विश्वविद्यालये गणितप्राध्यापकः अस्ति । अङ्कप्रमेयविषये तेन कृतं योगदानम् अत्यन्तं प्रसिद्धं महत्त्वपूर्णञ्च विद्यते ।
पुनर्नवा
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पुनर्नवसस्यस्य प्रयोजनानि
वर्गः:सस्यानि वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
देवनागरी
अस्यां लिप्यां ५२ वर्णाः सन्ति । तेषु १४ स्वराः ३८ व्यञ्जनानि च । अक्षराणां क्रमव्यवस्थायां (विन्यासे) वैज्ञानिकपद्धतिः अनुसृता अस्ति | स्वर-व्यञ्जन-कोमल-कठोर-अल्पप्राण-महाप्राण-अनुनासिक्य-अन्तस्थ-उष्म इत्यादि वर्गीकरणञ्च वैज्ञानिकं वर्तते । केनचित् मतानुसारेण देवनगरे (काश्यां) उपयुज्यमाना आसीत् इति कारणेन देवनागरी सञ्जाता ।
जालनामण्डलम्
thumb|right|800px|भूमिजम्बुकोत्पादनम्(sweet lime)
जनसङ्ख्या
जालनामण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) १९,५९,०४६ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २५५ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २५५ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २१.८४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९२९ अस्ति । अत्र साक्षरता ७३.६१% अस्ति ।
उपमण्डलानि
५ घणसवङ्गी
चन्द्रपुरम्
धूमशकटमार्गः
देहलीचेन्नै मार्गे अस्ति । नागपुरम् अपि समीपनिस्थानम् ।
वाहनमार्गः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
आस्थाननवरत्नानि
कवेः देशः
अथ महाकविरयं कदा कं देशं स्वजन्मना अलञ्चकार इत्येतस्मिन् विषये समेषां गवेषकाणाम् एकः एव निष्कर्षः अद्यावधि समुपलभ्यते यत् पुरातनाः कवयः स्वनिर्वचनं नैव कुर्वन्ति स्म इति । पाठकानां सामाजिकानां गवेषकाणां च प्रश्नः भवति बलवान् येन प्रेरिताः ते एतादृशान् ऐतिहासिकान् विषयान् कौतूहलेन गवेषयन्ति । गवेषणायाः सिद्धान्ताः प्रकाराणि च विभिन्नानि दृश्यन्ते । अस्य जीवनविषये बह्व्यः दन्तकथाः, ऐतिहासिककथाः च सन्ति । मेघदूते अन्यासु कृतिषु सः पुनःपुनः उज्जयिन्याः सौन्दर्यं वर्णितवान् अतः सः तत्रैव बहुकालम् उषितवान् स्यात् । काश्मीरे प्रवर्धमानस्य केसरपुष्पस्य सः केवलम् उत्तमतया वर्णनं कृतवान् इत्यतः काश्मीरीयः स्यादिति केषाञ्चित् अभिप्रायः । तेन मेघदूते निर्दिष्टः रामगिरिः विदर्भे अस्ति । तत्रत्यानि अरानवसनादिविषयान् सः वर्णयति इत्यतः विदर्भीयः स्यादिति, न समीचीनः निर्णयः लभते । मालवं विस्तरेण वर्णितवान् इत्यतः सः मालवीयः अस्तीति पुनश्च केषाञ्चित् अभिप्रायः । रघुवंशमहाकाव्ये तेन वर्णितं रघोः दिग्विजयं सूक्ष्मतया परिशीलयामश्चेद् भारते तस्य अपरिचितः प्रदेशः नास्तीति स्पष्टं ज्ञायते । यथा असमप्रदेशम् अवर्णयत् तथैव मनोहरशैल्या केरलमपि अवर्णयत् । हिमालयमिव समुद्रतीरमपि सुन्दरम् अवर्णयत् । अतः सः राष्ट्रकविः, उज्जयिनी तस्य स्थिरस्थानम्, समग्रभारतं तस्य चरस्थानम्, अतः समग्रभारतमेव तस्य प्रदेशः इत्यपि वक्तुं शक्यते । एतदीयमातापित्रोः नामनी अद्यापि नोपलभ्येते न वा अयमेव सम्यक्तया निर्णयो जातः यदयं कुत्रत्यः ? इति । अस्य काव्यनाटकेषु आसमुद्रं भूस्थानानि वर्णितानि सन्ति । अस्य देशः काश्मीर इति, बङ्गाल इति, गालव इति च विभिन्नाः वा वादाः मण्डिताः बुधैः । यद्यपि कालिदासत्रयीति समालोचकपरम्परया अवबुध्यते तथापि संस्कृतसाहितीपरिचितानां मनःसु सः अन्यतमः कालिदासः । यस्य काव्यत्रयं नाटकत्रयं च जगन्मोहयति । आवर्जयति च हठात् पाश्चात्त्यविदुषामपि मनांसि ।
रचनाशैली
रससिद्धस्य अस्य कवीश्वरस्य महिमा तदीयकाव्यैः एव ज्ञायते । तस्य काव्यस्य परिशीलनेन वेदशास्त्रपुराणेषु तस्य अगाधं पाण्डित्यम् आसीत् इति ज्ञायते । कल्पनाचातुर्यं पदानां माधुर्यं, पात्रसंविधाननैपुण्यं, रसोल्लासः, ललितानि मनोहराणि वचनानि इत्यादिभिः सुगुणैः अस्य कवेः काव्यानि सर्वजनादरणीयानि । कालिदासः भारतीयसंस्कृतेः प्रतिनिधिः कविरिति सुधीभिः पुरस्कृतः । अस्य रचनाः चतुर्वर्गपुरुषार्थानां प्रदानसाधनस्वरूपाः इत्यपि स्वीकृतं सरसान्तःकरणैः संख्यावद्भिः । अयं महाकविः वैदर्भीरीतेः सम्राट्, प्रसादगुणपरिपूर्णैः, अनुपमोपमाप्रयोगप्रजापतिः प्रकृतिचित्रणचित्रकारः, व्यञ्जनाव्यञ्जितशास्त्रकलेवरः, अभिनवकल्पनाकुशलः, अन्यतमः काव्यशिल्पी विराजते - सभाभास्वरो भास्करः, वाणीवरदवत्सः, भूमातुर्मौलिमुकुटहीरकः, धन्योऽयं कविमूर्धन्यः, स्वकीयकुलकेतनः, सर्वतन्त्रस्वतन्त्रः, सकलशास्त्रासारनिश्यन्दः, काव्यकोशविकासविभाकरः, वैदर्भीरीतिसभाजनसभ्यः, प्रसादगुणालम्बनः, उपमासीमन्तिनी-सीमन्तसिन्धूरदानसरसः, कविताकामिनीविलासः, काव्यरचनाविक्रमादित्यः, श्रीविक्रमादित्य कविकादम्बकदम्बसमाराधितपादपद्मः, मुकुटालङ्करणारहितोऽपि सार्वभौमः, कविकुलगुरुः, कविचक्रवर्ती, प्रकृतिनटीनिर्वचनचतुरः विद्योत्तमाद्योतितान्तःकरणः, समर्चितकालिकाचरणः, व्यासवाल्मीकिप्रभृतीनाम् अवरजः, विश्वविश्रुतकीर्तिः आसीत् महाकविः कालिदासो नाम ।
नाटकानि
अभिज्ञानशाकुन्तलम् - इत्येतत् नाटकम् विश्वप्रसिद्धम्। इदं नाटकं पठित्वा प्रसिद्धः जर्मन्-कविः गोएट् इत्येषः अत्यन्तं विमुग्धः परमानन्दितश्च अभवत्। अस्य नाटकस्य अनुवादाः विश्वस्य अनेकासु भाषासु उपलभ्यन्ते। विक्रमोर्वशीयम् अप्सरा उर्वशी महाराजः पुरुरवस् परस्परम् स्नेहपाशे बद्धौ आस्ताम् । परं तया (उर्वशिना) स्वर्गे उषितव्यम्। तत्र नाटके दोषं कृत्वा इन्द्रः तां शप्तवान् "त्वं, भूलोके मर्त्यरूपेण स्वकान्तेन सह जीविष्यसि। परं यदा सः आवयोः सूनुं पश्यति तदा त्वं स्वर्गं पुनरागमिष्यसि" इति। कालानन्तरम् शापात् विमुक्तौ पुरुरवस् उर्वशी च सुखेन जीवितवन्तौ।
पद्यम्
वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कोलोराडो स्प्रिंग्स्
कोलोराडो स्प्रिंग्स् अमेरिका संयुक्त संस्थानस्य कोलोराडो राज्यस्य एकः नगरः अस्ति। नगरः एल् पासो मण्डले स्थितः अस्ति। नगरः पैक्स् पीक् पर्वतात् समीपः स्थितः। २०१० जनसंख्यस्य आधारे नगरस्य जनसंख्या ४१६४२७।
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि...
भावार्थः
'कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः' – ये समतया युक्ताः सन्ति, ते एव वास्तव्येन मनीषिणः, बुद्धिमन्तः वा उच्यन्ते । यः मनुष्यः अकुशलैः कर्मभिः द्वेषं न करोति, कुशलैश्च कर्मभिः रागं न करोति, सः मेधावी (बुद्धिमान्) अस्ति । कर्म तु फलत्वेन परिणति एव । तस्य फलस्य त्यागं कर्तुं कोऽपि न प्रभवति । यथा कृषिक्षेत्रे वपितानि बीजानि निश्चयेन अङ्कुरितानि भविष्यन्ति, तथैव कोऽपि निष्कामभावेन कर्म करोति चेदपि फलमुत्पद्यते एव । अतः अत्र कर्मजन्यस्य फलस्य त्यागः इत्यर्थः स्वीकरणीयः । कर्मजन्यफलस्य इच्छा, कामना, ममता, वासना इत्यादीनां त्यागः करणीयः । तस्य कृते सर्वेऽपि समर्थाः भवन्ति ।
मर्मः
परन्तु अत्र ज्ञानेन प्राप्यं 'पदम्' उक्तम् अस्ति । संस्कृतसाहित्ये 'पद' इति शब्दः प्रसिद्धः अस्ति । यथा - 'विष्णोः परमं पदम्' इति । वेवेष्टि इति विष्णुः – विष्णुः सर्वव्यापी अस्ति । तस्य सर्वव्यापिनः विष्णोः पदम् एव मोक्षः अस्ति । एतस्मिन् श्लोके 'पद' इत्यस्य शब्दस्य स्थाने 'अनामयम्' इत्यस्य शब्दस्य प्रयोगः कृतः । उपद्रवः, समस्या वा आमयः उच्यते । आदिशङ्कराचार्यः अनामयशब्दस्य व्याख्यां कुर्वन् अलिखत्, अनामयं सर्वोपद्रवरहितम् इत्यर्थः । किमपि दुःखम् उपद्रवः उच्यते । अनामयं तु सर्वप्रकारकैः दुःखैः मुक्तिः । "अहं दुःखी" इति सर्वसामान्या भ्रान्तिः । सर्वाः व्यक्तयः स्वस्य भूतकालात् समुत्पन्नाः । अतः ते स्वान् दुःखित्वेन पश्यन्ति । आत्मज्ञानं सर्वाः व्यक्तीः एतस्याः भ्रान्त्याः मोचयति ।
शाङ्करभाष्यम्
कर्मजं  फलं त्यक्त्वा इति व्यवहितेन संबन्धः। इष्टानिष्टदेहप्राप्तिः कर्मजं फलं कर्मभ्यो जातं  बुद्धियुक्ताः  समत्वबुद्धियुक्ताः सन्तः  हि  यस्मात् फलं त्यक्त्वा  परित्यज्य  मनीषिणः  ज्ञानिनो भूत्वा  जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः  जन्मैव बन्धः जन्मबन्धः तेन विनिर्मुक्ताः जीवन्त एव जन्मबन्धात् विनिर्मुक्ताः सन्तः  पदं  परमं विष्णोः मोक्षाख्यं  गच्छन्ति   अनामयं  सर्वोपद्रवरहितमित्यर्थः। अथवा बुद्धियोगाद्धनञ्जय इत्यारभ्य परमार्थदर्शनलक्षणैव सर्वतःसंप्लुतोदकस्थानीया कर्मयोगजसत्त्वशुद्धिजनिता बुद्धिर्दर्शिता क्षात्सुकृतदुष्कृतप्रहाणादिहेतुत्वश्रवणात्।।
भाष्यार्थः
'कर्मजम्' इत्यस्य पदस्य 'फलं त्यक्त्वा' इत्यनेन पदेन सह सम्बन्धः अस्ति ।
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं...
अन्वयः
महाभूतानि अहङ्कारः बुद्धि: अव्यक्तम् एव च दश एकं च इन्द्रियाणि पञ्च इन्द्रियगोचराः च इच्छा द्वेष: सुखं दु:खं सङ्घात: चेतना धृतिः च एतत् सविकारं समासेन क्षेत्रम् उदाहृतम् ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
06 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भासः
भासः कश्चन प्रसिद्धः संस्कृतनाटककारः । तेन रचितानि रूपकानि सरलभाषया निबद्धानि मनोहराणि च वर्तन्ते । तदीयानि त्रयोदश नाटकानि उपलभ्यन्ते ।
भासस्य रुपकाणि
३. कर्णभारे –कर्णस्योदात्तं चरितम्, तेन हीन्द्राय कवचकुण्डले दत्ते ।
सर्वेषामेषां रुपकाणामेककर्तृकत्वम्
५. एषां रुपकाणां भाषाऽऽश्चर्यजनकं साम्यं वहति ।
नाटकानि
(महाकवि भासरचितं नाटकं मध्यमव्यायोगात् गृहीतम् ) भासस्य कालः ई०पू० पञ्चमशताब्दिः इति मन्यन्ते इतिहासकाराः। तस्य नाटकानि अद्यापि कूडियाट्टेन प्रशासितानि।
अमानित्वमदम्भित्वम्...
अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
नोबल पुरस्कार-विजेतानां सूची
१९८१-
सहस्रलिङ्गम्
कथाः
सोयिदेवः अनपत्यताकारणतः नद्यां लिङ्गं स्थापयित्वा आराधयामि इति देवं प्रार्थितवान् । यदा सन्तानं प्राप्तं तेन तदा लिङ्गानि संस्थाप्य दानरूपेण पूजार्थं भूमिं दत्तवान् इति शासनेषु उल्लिखितमस्ति । दर्शनेन एतानि लिङ्गानि पूर्वं राजभिः कारितानि इव दृश्यन्ते । बृहत्यां शिलायाम् एव वृत्ताकारेण लिङ्गानि निर्मितानि सन्ति । तेषां मध्ये चषकाकृतिः दृश्यते । चषाकाकारं परितः नवग्रहसङ्केतः उत्कीर्णः । एतेषां लिङ्गानां मध्ये बृहन्नन्दिविग्रहाः अपि उत्कीर्णाः । नाट्यभङ्ग्यां स्थिताः कलाकृतयः दृश्यन्ते । एताः वीक्षकाणां मनांसि हरन्ति ।
उदयकुमारः
जीवनम्
उदयकुमारमहोदयः १९३५ तमेवर्षे, मार्चमासे, १६ दिनाङ्के जन्म प्राप्तवान् । तस्य पिता श्रिनिवासशास्त्रिमहोदयः । उदयकुमारमहोदयस्य मूलनाम सूर्यनारायणशास्त्री इति आसीत् । मूलतः दैहिकशिक्शकः सन् एषः आकस्मिकरीत्या रङ्गभूमिं प्रविष्टवान्। तस्मिन् समये "गुब्बिकम्पनि" इति प्रख्याता रङ्गशाला आसीत् । उदयकुमारमहोदयः ’भाग्योदय’ इति चित्रद्वारा चित्ररङ्गं प्रविष्टवान् । अस्य चित्रस्य निर्मापकौ भक्तवत्सल, ए.सि.नरसिंहमूर्तिश्च सूर्यनारायणस्य ’उदयकुमारः’ इति पुनर्नामकरणं कुतवन्तौ ।
चित्ररङ्गे जनप्रियता
एषः नायकनटः, पोषकनटः, खलनटः च भूत्वा विभिन्नेषु पात्रेषु अभिनयं कृतवान् । कठिणपात्रम् अपि एषः सुलभतया अभिनयति स्म। सत्यहरिश्चन्द्रचित्रे विश्वामित्रस्य पात्रम् अविस्मरणीयम् । एवमेव ’हेमावतिचित्रे’ प्रधानपात्रं तथा बिळिहेन्डतिचित्रे पोषकपात्रं बहु उत्तमरीत्या कृतवान् । ’सेडिगेसेडुचित्रम्’ एतस्य शततमं चित्रं । ’वर्णचक्र’ इति अन्तिमं चित्रम् ।
१३४१
बाह्य-सूत्राणि
१३४१ १३४१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
स्कन्दोपनिषद्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मयि चानन्ययोगेन...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य दशमः(१०) श्लोकः ।
पदच्छेदः
मयि च अनन्ययोगेन भक्तिः अव्यभिचारिणी विविक्तदेशसेवित्वम् अरतिः जनसंसदि ॥ १० ॥
अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
अर्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
गुजरातविद्यापीठम्
इतिहासः
गुजरातविद्यापीठस्य स्थापनां १९२० तमे वर्षे 'अक्तूबर्'-मासस्य १८ दिनाङ्के महात्मा कृतवान् । आदौ एतत् विद्यापीठं राष्ट्रियविद्यापीठ(National University)रूपेण चलति स्म । एतत् विद्यापीठम् असहयोगान्दोलनस्य जन्मदातृ अस्ति । महात्मा आजीवनमस्य कुलपतिपदं विभूषितवान् । अत्र बालविद्यालयादारभ्य विद्यावाचस्पतिपर्यन्तं शिक्षायाः व्यवस्थास्ति । तदा शिक्षायाः मुख्योद्देशाः चारित्र्यनिर्माणं, स्वोत्कर्षेण सह राष्ट्रोत्कर्षः, संस्कृतेः रक्षणं, असहयोगान्दोलने योगदानमित्यादयः आसन् । स्वन्त्रतानन्तरम् असहयोगान्दोलने योगदानं विहाय सर्वानुद्देशान् सम्प्रत्यप्याचरन्ति विद्यार्थिनः । शिक्षया सह केचनानुशासनाः अपि सन्ति, यस्य विद्यार्थिनः पालनं कुर्वन्ति । यथा – 1 सत्याहिंसयोः पालनम् । 2 सेवारूपेण यत् कार्यं भवति, तत् गौरवपूर्णतया फलदायकञ्च भवेत् । 3 सर्वधर्मसमभावस्य स्वीकारः । 4 ग्रामनिवासिभ्यः उपयोगी भवेत् तथा आभ्यासक्रमो भवेत् । 5 मातृभाषामाध्यमेनैव शिक्षणं भवेत् । गुजरातविद्यापीठं स्वस्य अनुशासनत्वात्, उज्वलभूतकालत्वाच्च प्रसिद्धिं प्राप्तवदस्ति । विद्यापीठस्य शिक्षणकार्यं वारद्वयं स्थगितमासीत् । यदा १९३०-३२ वर्षे 'नागरिक-असहयोगान्दोलनं' जातं, तदा शिक्षणकार्यं स्थगितमासीत् । पुनः १९४२ तमे वर्षे 'भारत छोडो' आन्दोलने शिक्षकाः, विद्यार्थिनश्च स्वयोगदानं दत्तवन्तः । तदा अनेकाः विद्यार्थिनः कारागारे बन्धिताः अभवन् ।
अपरे नियताहाराः...
पदच्छेदः
अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति सर्वे अपि एते यज्ञविदः यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ३० ॥
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अर्नेस्ट लारेन्स
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
१३४२
१३४२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
नेल्सन् मण्डेला
नेल्सन् मण्डेला दक्षिण-आफ्रिकादेशस्य सुप्रसिद्धः नायकः । नेल्सन् रोलिह्लाह्ल मण्डेला अस्य पूर्णनाम भवति । अमेरिकादेशस्य मार्टिन् लूथर् किङ्ग् यथा वर्णभेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कृतवान् तथैव अयमपि स्वदेशे आन्दोलनं कृतवान् । अत्रत्य जनानां प्रीतिपात्रः अस्ति । अधुनिकयुगस्य राजकीयक्षेत्रस्य सुप्रसिद्धः, नैतिकव्यक्तित्वयुक्तः च आसीत् । भारतस्य राष्ट्रपतिचरः के.आर्. नारायणन् ’अधुनिकगान्धिः’ इति एनं सम्बोधितवान् आसीत् ।
एन् वी कृष्णवा‍रियर्
ग्रन्थाः
कुरेक्कूटि नीण्ट कवीतकल्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:केरलराज्यस्य जनाः वर्गः:भारतीयलेखकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं...
श्लोकविशेषः
ज्ञानस्य लक्षणम् श्लोकपञ्चकेन मिलित्वा अत्र दत्तं वर्तते । परस्परश्लोकानाम् अन्वयः वर्तते ।
वेङ्कटरामराघवः
कामशुद्धिः
मानं कुर्वाणा रतिर्जवनिकासविधे तिष्ठति । कामस्तां मिलितुमायाति । रतिस्तमुपालभते - भवतः कार्यजातं दोषसंकुलमस्ति येन भवान् मन्मथ-दर्पक-मदनादीनि दुरभिधानान्यवाप्तवान् । कामोऽब्रवीत्मम प्रसादादेष संसार आनन्दमवाप्नोति । रतिरवोचत् - न खलु स आनन्दः, अपि तु आनन्दाभासः । भवाँस्तु लोकानां कृते उन्मादरूपः। एतस्मिन्नेव समये तत्र मधुस्समायातः । कामस्तमब्रवीत् मया तु देवराजादेशात् विश्वामित्रो रम्भादासोऽस्ति करणीयः । रतिरियं मम दयिता नास्मिन् कर्मणि मत्साहाय्यमाचरिष्यति । त्वमेव तावदिमाःमनुनय । रतिर्मधुमपि भर्त्सयति । तर्हि किं करिष्यति भवतीत्येवं दृष्टा सोवाच अतः परमहं तपस्तप्स्यामीति।
इयं सा, यस्याः तपो मदीयमपि तपो दूरमधःकृत्य मामप्यत्र आचकर्ष इति। रतिः परमज्योतिःस्वरूपं शिवं दृष्ट्वा समाधिं समाप्य तं तुष्टाव -
धर्मेणार्थेन मोक्षेण सामरस्यं दधाति यः।
विजयाङ्का
विजयाङ्कापि प्रेक्षणकमस्ति । अस्या अभिनयो मद्रासस्य "क्वीन्स । मेरी-कालेज-संस्कृत-एकेडेमी"-द्वारा मद्रासस्याकाशवाण्या च सम्पन्नः।
विजयाङ्का नाम कवयित्री बभूव । राजशेखरानुसारं सा कालिदासः समकक्षासीत् । विजयाङ्का दक्षिणभारतस्य कर्णाटकराज्यस्य प्रशास्तुः महाराजचन्द्रादित्यस्य पत्नी, पुल्केशि-द्वितीयस्य च वधूरासीत् । अस्याः जन्म सप्तमशतकस्योत्तरार्धेऽभवत् ।
विकटनितम्बा
डा० राघवविरचितायां प्रेक्षणकत्रय्यां विकटनितम्बाप्यस्ति । विकटनितम्बा स्वयं तु उच्चकोटिका कवयित्री आसीत् । परं तु तस्याः पतिर्निरक्षर आसीत् । कवयित्र्या गुरुः सुप्रसिद्ध आचार्यो गोविन्द-स्वामी बभूव । विकटनितम्बायाः कोऽपि ग्रन्थो नोपलभ्यते । सूक्ति-संग्रहेषु, अलद्वारशास्त्रसम्बद्धग्रन्थेषु च तस्याः कतिपयानि पद्यान्युपलभ्यन्ते ।
कथावस्तु
तस्यांसदेश आधाय स्वयंवरणमालिकाम्।
सम्बद्धाः लेखाः
अकबरः
भूगोलीयनिर्देशाङ्कप्रणाली
पृथ्वी पूर्णरूपेण गोलाकारा नास्ति, अपि तु अनियमिताकारकी वर्तते। सा सामान्यतः इलिप्सॉएड(Iliopsoas)आकारस्य अस्ति। सर्वान् निर्देशाङ्कान् स्पष्टतया प्रस्तौतुं प्रणाली आवश्यकी। एषा प्रणाली पृथ्व्यां स्थितानां सर्वेभ्यः बिन्दुभ्यः सर्वेषां निर्देशाङ्कानां परस्परं सम्मिश्रणं करोति।
काली
मूलानि
ध्यानम् करालवदनां घोरां मुक्तकेशीं चतुर्भुजां । कालिकां दक्षिणां दिव्यां मुण्डमालाविभुषिताम् ॥
सद्यश्छिन्नशिरःखड्गवामाधोर्द्ध्वकराम्भुजां । अभयां वरदाञ्चैव दक्षिणोर्द्धाधःपाणिकाम् ॥
सुखप्रसन्नवदनां स्मेराननसरोरुहां । एवं संचिन्तयेत् कालीं सर्वकामसमृद्धिदाम् ॥
तन्त्रेषु
देव्यः तन्त्रयोगस्य अध्ययने आचरणे च महत्तरं भूमिकां निर्वहन्ति । पुरुषदेवताः इव वास्तवस्वरूपं ज्ञातुं विवेचनशक्तियुक्तं केन्द्रम् इति विश्वस्तम् । तथापि पार्वती स्वीकर्त्री तन्त्ररूपेण शिवस्य पाण्डित्यं प्राप्यमाना छात्रा इति उक्तम् । तान्त्रिकप्रतिमाशास्त्रे ग्रन्थेषु आचरणेषु च काली एव प्रमुख्यं प्राप्तवती । डि.किन्ल्से १२२पुटानि ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः इति देवाः समुद्रस्य फेनबुद्बुदानि इव ताया एव उद्भूताः स्वेषां मूलम् अपरिवर्त्य संरक्ष्य निर्गच्छन्ति  इति निर्वाणतन्त्रम् । निरुत्तरतन्त्रम्, पिच्चिलतन्त्रम् च काल्याः सर्वे मन्त्राः सर्वश्रेष्ठाः इति घोषयतः । योगिनीतन्त्रम्, कामाक्यतन्त्रम्, निरुत्तरतन्त्रम्, इत्यादीनि कालिविद्यातन्त्राणि इति प्रसिद्धानि । महानिर्वाणतन्त्रे काली आदिशक्त्याः विशेषणम् एव ।
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि...
अर्थः
यत् ज्ञातव्यं तत् विस्तरशः कथयामि यत् ज्ञात्वा मोक्षम् अनुभवति । परं ब्रह्म आदिरहितम् । तदिदं ब्रह्म विधिमुखेन प्रमाणविषयो न भवति, निषेधमुखेनापि न प्रमाणविषयो भवति ।
बालसाहित्यम्
बालचलच्चित्रम्
बालेभ्यः चतुर्विंशतेः घण्टानाम् अनेकाः दूरदर्शनप्रणाल्यः सन्ति। तासु मुख्यतया डिझनि, पोगो, कार्टून् नेटवर्क्, बेबी टि.वि. इत्यादयः प्रसिद्धाः। अद्यत्वे बालान् उद्दिश्य एव अनेकेषां चलच्चित्राणाम् अपि निर्माणं भवति। तेषु अधिकानि चलच्चित्राणि परिकल्पितानि (Animated) एव भवन्ति। 'जङ्गल बुक्' इत्याख्यं चलच्चित्रं बालेषु अतीव प्रसिद्धम् अभवत्। एवं बालेषु चलच्चित्राणाम् अपि अतीव प्रभावः अस्ति। तेषु चलच्चित्रेषु बहुधा ज्ञानात्मकसन्देशाः भवेयुः, साधनानां परोक्षतया ज्ञानं भवेत्, इतिहासस्य सामान्यं ज्ञानं लभेत् तादृशाः विषयाः अधिकाः भवन्ति।
कथायाः बालेषु प्रभावः
भारतवर्षं कथायाः जन्मभूमिः। अतः भारतं कथायाः आदिदेशत्वेन परिगण्यते। ऋग्वेदः सम्पूर्णे विश्वे पुरातनतमः ग्रन्थः अस्ति। तस्मात् संस्कृतग्रन्थात् आरभ्य कथायाः प्रचलनम् अस्ति। ऋग्वेदे इन्द्र स्य वीरतायाः, सङ्घर्षस्य च अनेकाः कथाः उपलभ्यन्ते। यथा – ऋग्वेदस्य १/३२, ४/१८ इत्यादयः कथाः। सामाजिकसन्दर्भे आवृत्ताः लघ्व्यः कथाः नित्य-नैमित्तिकजीवने कस्याश्चित् व्यक्तेः अनुभवः अस्ति। स्वानुभवान् कथायाः माध्यमेन उपस्थापनस्य परम्परा ऋग्वेदात् प्रचलन्ती अस्ति।
आत्मविश्वासः
यः बालकः योग्यकथानां श्रवणं, पठनं च करोति, तस्य आत्मविश्वासः प्रतिदिनं वर्धते। कथया बालकस्य शालाकीयव्यवहारे अदम्यः उत्साहः दृश्यते। बालकस्य व्यवहारेण तस्य आत्मविश्वासः बलवान् भवति। आत्मविश्वासयुक्ताः बालाः संसारेण सह सामञ्जस्यं स्थापयितुं समर्थाः भवन्ति। कथा तस्य सामञ्जस्यस्थापनस्य प्रक्रियायां सहायकी सिध्यते।
भावनाशक्तिः
सर्वे पितरः इच्छन्ति यत्, पुत्राः मे समाजेन सह सकारात्मकं सम्बन्धं संस्थाप्य स्वस्थं जीवनं जीवेयुरिति। तस्य कृते पूर्वं पितृभ्यां सज्जेन भवितव्यम्। अब्बे एल् हैन हुक् (Abbe L. Hahn-Hook) इत्याख्यः कश्चन लेखकः। सः बालानां भावनाशक्तेः विकासाय पञ्चसोपानानि कथयति। यत् –
३. उद्देश्यपूर्णः सञ्चारः
कोल्हापुरमण्डलम्
कृषिः
सहकारिकृष्योत्पादनाय इदं मण्डलम् अग्रगण्यम् । मण्डलेस्मिन् प्रमुखोपजीविकारूपेण कृषिः, उद्यमाः च सन्ति । तण्डुलः, 'जवार', 'बाजरा', रागिका, 'तुअर दाल', चणकं, कलायः, करटः(safflower), तिलः च अस्य मण्डलस्य सस्योत्पादनानि सन्ति ।
यदा ते मोहकलिलं...
समासः
मोहकलिलम् = मोहः एव कलिलम् - कर्मधारयः
भावार्थः
'यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति' – शरीरे अहंकारः, ममता च मोहः अस्ति । तथा च शरीरसम्बन्धिषु पदार्थेषु, पारिवारिकसम्बन्धेषु च ममता अपि मोहः । अनुकूलानां पदार्थानां, घटनानां, व्यक्तीनां च प्राप्तौ प्रसन्नता । प्रतिकूलानां पदार्थानां, घटनानां, व्यक्तीनां च प्राप्तौ उद्विग्नता । यतो हि एतच्छरीरस्य अहङ्कारः, ममता च अज्ञानवशात् अनुभूयते । संसारे, परिवारे च विषमता, पक्षपातः, मात्सर्यम् इत्यादयः विकाराः 'कलिलम्' अर्थात् पङ्कः अस्ति । तस्मिन् मोहरूपिणि कलिले यदा बुद्धिः रता भवति, तदा मनुष्यः किङ्कर्तव्याकर्तव्यमूढः भवति । ततः आगमिमार्गं द्रष्टुं सः असमर्थः भवति । सः स्वयं चेतनः सन्नपि शरीरादिभिः जडवस्तुभिः सह सम्बन्धं मत्वा अहङ्कारं, ममतां च पालयति । परन्तु वस्तुतः सः मनुष्यः यैः पदार्थैः सह स्वसम्बन्धं चिन्तयति, तेषु पदार्थेषु अनित्येषु सत्स्वपि तैः सह सम्बन्धः न भवन्ति । परन्तु महोपाशे बद्धः सः मनुष्यः एतस्य विषये कदापि न चिन्तयति । तस्माद्विपरीतं सः अनेकविधैः सम्बन्धैः सह सँल्लग्नो भूत्वा संसारे बद्धो भवति । यथा कोऽपि यात्री स्वयात्रास्थानं विस्मृत्य मार्गे शिविरं संस्थाप्य तत्रैव क्रीडा, उपहास्यम् इत्यादिषु कार्येषु स्वसमयं नाशयति, तथैव मनुष्यः संसारस्य नाशवतां पदार्थानां सङ्ग्रहणे, तेषां सुखोपभोगे च स्वसमयं नाशयति । एवं जाते सति बुद्धिः मोहरूपिणि कलिले व्यतिसञ्जते (फँसना, implicate) । परिवारस्य, संसारस्य च ममतया मनुष्यः वस्तुतः उन्नतिं, कल्याणं च साधयितुं न शक्नोति । अतः यदा मनुष्यः तस्याः मायायाः स्वं मुक्तं करोति, तदा सः कलिलात् मुक्तः अभवत् इति उच्यते ।
मोहाख्यात् कलिलात् मुक्तेः द्वौ उपायौ स्तः । विवेकः, सेवा च । विवेकः असद्विषयेभ्यः अरुचिम् उत्पादयति । सेवायाः भावना स्वसुखस्य त्यागाय शक्तिं जनयति । अपराय सुखस्य कामना यावती बलवती भविष्यति, तावती स्वसुखेच्छायाः त्यागः भविष्यति । यथा शिष्यस्य गुरुं प्रति, पुत्रस्य मातरं प्रति, सेवकस्य स्वामिनं प्रति च सुखं दानस्य इच्छायां सत्यां तेषां स्वेषां सुखं, दुःखं च ते विस्मरन्ति, तथैव कर्मयोगी संसारस्य सेवायां रतः सन् स्वसुखोपभोगं स्वतः एव विस्मरति ।
भाष्यार्थः
उक्ततया कर्मणः आचरणं कुर्वन् यदा तेन आचरणेन पापरहितत्वं सिद्ध्यति, तदा तव बुद्धिः मोहकलिलाद् विमुक्ता भविष्यति । अर्थाद् यदा अत्यन्ताल्पफलासक्त्याः हेतुभूतं मोहरूपकलिलं सहसा लङ्घयिष्यसि, तदा पुरा श्रुतानां त्यागरूपकर्मणां, भविष्यत्काले ज्ञायमानानां त्यागरूपकर्मणां च फलादिभ्यः त्वं स्वयमेव विरक्तः भविष्यसि ।
यज्ञशिष्टामृतभुजो...
पदच्छेदः
यज्ञशिष्टामृतभुजः यान्ति ब्रह्म सनातनम् न अयं लोकः अस्ति अयज्ञस्य कुतः अन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१ ॥
वीरेन्द्रकुमारभट्टाचार्यः
वीरेन्द्रकुमारभट्टाचार्यः बङ्गप्रदेशे १६१७ ई० वर्षे जनिमलभत । कोलकाताविश्वविद्यालयात् उच्चशिक्षां प्राप्यायं १९४२ ई० वर्षात् प्रारभ्य १९४६ ई० वर्षं यावत् महाविद्यालये दर्शनशास्त्रस्य प्राध्यापकपदमलञ्चकार । अनन्तरं आसेवानिवृत्तेः केन्द्रीयशासनस्य विभिन्नमहत्त्वपूर्णेषु प्रशासनपदेषु नियुक्तिं भजते स्म ।
कालिदासचरितम्
द्वितीयांके उभौ काव्यकौशलेन विक्रमादित्य सदसि स्थानं प्रापतुः । कालिदासो विक्रमकन्याया मञ्जुभाषिण्या विषये काव्यं रचितवान् । तृतीयाङ्के तस्याः कालिदासायानुरागो वर्णितः । कालिदासस्तां काव्यकलां शिक्षयति । विक्रमादित्यस्तां वन्दिनीं विधाय कालिदासं निरवासयत् । चतुर्थाङ्के रामगिरौ स्थितः कविः वररुच्यनुरोधेन मेघदूतमरचयन् । पंचमाङ्के विक्रमः तस्य मञ्जुभाषिण्या विवाहो भवेदिति स्वीकृतवान् ।
गीतगौराङ्गम्
मन्थरपवनो गायति करुणसंगीतम्।
सिद्धार्थचरितम्
अस्य गीतानि विचित्रलयतानोचितानि नृत्योपयोगीनि च सन्ति । एकोक्तीनामत्र बाहुल्यं विलसति।
शूर्पणखाभिसारः
अस्मिन् रूपके शूर्पणखा राम समक्षं गायति -
विशेषम्
वीरेन्द्रस्य अधोलिखितानि रूपकाणि अप्रकाशितानि सन्ति -
३६४
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
तिरुनल्लूर करुणाकरन्
तिरुनल्लूर करुणाकरन्(१९२४-२००६)- केरलस्य कश्चित् विख्यात: कवि: अद्ध्यापक:, वामपक्षीय: चिन्तकश्च आसीत् । स:केरलसंस्थाने कोल्लम् देशे पेरिनाट्नामक जनपदे १९२४ ओक्टोबर् ८ दिनाङ्के भूजातः । २००६ जूलै ५ दिनाङ्के तस्य अन्त्यम् अभवत् ।
ग्रन्थाः
अन्ति मयन्ङुम्पोल् (काव्यसमाहार:)
तिरुनल्लूर करुणाकरन्टे कवितकल् (काव्यसमाहार:)
मेघसंदेशम् (अनुवाद:)
सिद्धराज जयसिंह
सोलङ्की-वंशः
त्रिशताधिकं वर्षं यावत् सोलङ्की-वंशस्य शासकैः गुजरात-राज्यस्य वडनगर प्रदेशे, पाटण-प्रदेशे च शासनं कृतम् आसीत् । ई. स. ९४२ तमे वर्षे मूलराज इत्याख्येन गुजरात-राज्ये सोलङ्की-वंशस्य स्थापना कृता आसीत् ।
व्यक्तित्वम्
तस्मिन् समये मालवाप्रान्तस्य राजा नरवर्मा आसीत् । नरवर्मणा पाटण-नगरं जेतुम् आक्रमणं कृतम् आसीत् । किन्तु शान्तु नामकेन मन्त्रिणा नरवर्मणे धनं दत्त्वा युद्धं निवारितम् । समयान्तरे ई. स. ११३५ तमे वर्षे जयसिंहेन मालवा-प्रान्तः अपि जितः ।
शासकजीवनम्
नाडोल-प्रदेशस्य चाहमान-वंशीयाः चालुक्यवंशस्य शत्रवः आसन् । अतः जयसिंहः तस्य वंशस्य ‘आशाराज’ नामकस्य शासकोपरि प्रभुत्वं स्थापितवान् । तदनन्तरं जयसिंहेन उत्तरदिशि चाहमान-राज्ये अपि आक्रमणं कृतम् आसीत् । अन्ते तस्योपरि स्वस्य सार्वभौमत्वं स्थापितम् ।
राजसिंहः मालवा-राज्यस्य राज्ञः नरवर्मणः विरोधाय आशाराज, अर्णोराज इत्येताभ्यं साहाय्यं प्रापत् । तद्युद्धं दीर्घकालपर्यन्तम् अभवत् । अन्ते नरवर्मा राजा पराजितः जातः । नरवर्मणा इत्यनेन जयसिंहस्य बन्दीत्वं स्वीकृतम् आसीत् । किन्तु किञ्चित् समयान्तरे जयसिंहेन नरवर्मा मुक्तः कृतः ।
सोरठ-प्रदेशे आक्रमणम्
समयान्तरे पाटण-सोरठप्रदेशयोः विद्वेषिता वर्धन्ती आसीत् । तेन कारणेन जयसिंहेन जूनागढ-प्रदेशे आक्रमणं कृतम् । जयसिंहस्य सैन्यम् अधिकम् आसीत् । रा’खेंगार इत्ययं सर्वाणि साधनानि नीत्वा उपरकोट-नगरस्य दुर्गं गतवान् आसीत् ।
कार्यक्षमता
गुजरात-राज्यस्य विकासे जयसिंहस्य महद्योगदानम् आसीत् । सः गुजरात-राज्यस्य विकासाय निरन्तरं प्रयासरतः आसीत् । अनेन ज्ञायते यत् – तस्य कार्यक्षमतायाः काऽपि सीमा नासीत् ।
सन्दर्भः
वर्गः:चालुक्यवंशः
जैनदर्शने प्रमाणप्रमेयमीमांसा
तदपि स्वार्थपरार्थभेदेन द्विविधम् शाब्दज्ञानमागमः ।
जीवः
पुदगलद्रव्याणि हि कदाचित् स्कन्धपर्यायेण, कदाचित् स्कन्धदेशपर्यायेण, कदाचित् स्कन्धप्रदेशपर्यायेण कदाचित् परमाणुत्वेनात्र तिष्ठन्ति ।
५.	आकाश एकोऽनन्तप्रदेशवृत्तिः । लोकाकाशालोकाकाशभेदेन स द्विविधः । अवकाशदानयोग्यत्वमेव आकाशसामान्यलक्षणम् । यस्मिन् प्रदेशे जीव- पुद्गल धर्म-अधर्म- कालाख्याः पदार्थाः सन्ति स लोकाकाश इति कथ्यते । ततः परतो विद्यमान एवालोकाकाशः योऽनन्तः । उक्तं च पञ्चास्तिकाये –
सन्दर्भाः
F.N. Page 1 1. प्र. प. P-4 2. प्र.न्. त. P-19 Page. 2 1.	प्र.प. p-10 2.	प्र.प. p-10 Page 3 1.	P-26 2.	द्र.सं.प. p-2 Page 4 1.	अमूर्तिः वर्णा रसाः पञ्च, गन्धौ द्वौ, स्पर्शा अष्ट निश्चयाज्जीवे । नो सन्त्यमूर्तिस्ततो व्यवहारान्मूर्तिर्बन्धतः । Page 5 1.	द्र.सं .p-26 2.	P-126 3.	पं. आं. pa-127 Page 6 1.	पं. अ. P-129 2.	त. सू.5.22 p-119 3.	P-195 4.	पं.आ. p-161 5.	P-149, 150 Page 7 1.p-38		2.p-162 3. p-41 	4.p-45 5. p-45 	6. पं. अ. P-171 Page 8 1.	1.4.p-7 2.	श्री. न्या.टि. p-3999 Page 9 1.	P-14 2.	श्री. सु.टि.उ.व.p – 4000 Page 10 1.	P-30 Page 11 1.	स. सि.सा.वि. उ.व. p-28 Page 12 1.	स.सि. p-104 2.	P-2 3.	पं. अ.प्-62 Page 13 1.	ब्र.सू .2.2.33
नन्दिनागरीलिपिः
विस्तृतिः
Nandinagari has never been used for printing and hence it lacks the necessary refinement and standardization. Nevertheless, its importance in the areas of epigraphy can’t be ignored. There are innumerable manuscripts written in Nandinagari, covering vast areas of knowledge, such as Vedas, philosophy, religion, science and arts. These are preserved in the manuscript libraries, particularly those in the southern regions of the country.
Epigraphical Use
एवं बहुविधा यज्ञा...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य द्वात्रिंशत्तमः(३२) श्लोकः ।
आङ्ग्लमासाः
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
विश्व रेड्क्रास दिनम्
यूरोप् खण्डे एतत् पुस्तकम् अतीव प्रभावपूर्णं कार्यामकरोत् । जिनेवा नगरस्य एकःन्यायवादी गुस्तेव मोयदीद् डुनाण्ट महोदयस्य कार्ये मिलितवान् । अनेन १८६३ तमे वर्षे शाश्वततया अन्ताराष्ट्रिय रेडक्रास् संस्थां स्थापितवन्तौ । स्विझरलैण्डदेशः युध्दप्रियः नासीत् । तटस्थदेशः आसीत् । अस्याः संस्थायाः मुख्योद्देशः युध्देन पीडितानां कष्टनिवारणं साहाय्यदानं चासीत् । १८६४ तमे वर्षे अन्ताराष्ट्रियसभया सर्व सैनिकानां क्षतहतानां साहाय्यदानार्थं अनुमतिः दत्ता स्वीय संस्थायाः सदस्य देशानां जनानामपि सैनिकानां सेवायै अवकाशः कल्पितः अभवत् । संस्था स्वकीयं ‘+’ चिह्नं च स्वीकृतवती । अन्ताराष्ट्रिय संस्थायाः ‘रेडक्रास् सोसाइटी’ इति नाम अभवत् । क्रमेण विश्वे अनेके देशाः रेडक्रासअन्ताराष्ट्रिय समित्याः सदस्याः अभवन् । द्वयोः महायुध्दयोः अस्याः संस्थायाः कार्येषु अनेके देशाः अपि सम्मिलिताः अभवन् ।युध्दे बन्धितानां वस्त्रं आहारं च एषा संस्था पूरणं अकरोत् । सैनिकानां परिवार जनानां वार्ता प्रेषण कार्यमपि अकरोत् । इदानीमपि रेडक्रास् संस्था शान्तिस्थापनार्थं नैसर्गिकविपत्तिषु भूकम्पप्रवाहचण्डमारुतदुर्घटनादिषु प्रवृत्तासु सम्पूर्णतया साहाय्यं करोति ।
उदात्तोद्देशेन डुनाण्ट्महोदयेन स्थापिता संस्था आधुनिककाले समाजस्य उत्तमसेवाकार्यं सततं करोति । जनाः अपि एतादृशप्रसङ्गे निस्वार्थतया सेवारुपेण कार्यं कर्तुम् आगच्छन्ति ।
वेदाहं समतीतानि...
अन्वयः
अर्जुन ! अहं समतीतानि वर्तमानानि च भविष्याणि च भूतानि वेद । मां तु कश्चन न वेद ।
वायुमण्डलम्
बहिर्मण्डलम्
वायुमण्डलस्य उच्चतमं मण्डलं बहिर्मण्डलं वर्तते । हीलियम् हाइड्रोजन् इत्यादयः न्यूनभारवायवः अस्मात् मण्डलात् उपरि एव तरन्ति । इदं सर्वोच्चतमं मण्डलं वर्तते, अतः अस्य मण्डलस्य अधिकं ज्ञानं न प्राप्यते । अस्मिन् मण्डले स्थिताः सर्वे घटकाः विरलाः सन्ति । ते सर्वे समयान्तरे बहिः-अन्तरीक्षे मिलन्ति ।
इच्छाद्वेषसमुत्थेन...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य सप्तविंशतितमः(२७) श्लोकः ।
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञात्...
अर्थः
हे अर्जुन ! सांसारिकवस्तुभिः सिद्धात् यज्ञात् आत्मज्ञानरूपो यज्ञः श्रेष्ठः भवति । यतः सर्वाणि कर्माणि ज्ञाने एव परिसमाप्तिं गच्छन्ति, फलत्वात् ।
माण्डव्यः
एकदा चोरा ग्रामेभ्यः बहूनि धान्यादीनि अपाहरन् । अपहृतधनान् तान् रक्षिणोऽन्वधावन् । ततो रक्षिभिरनुसार्यमाणास्ते चोरितौर्द्रविणैः सह तमाश्रममविशन्, यस्मिन् स महायोगी चिराय तीव्रं तपश्चरति । भटेभ्यो भीतास्ते दस्यः तस्य मुनेः कुटीरे तानि मुष्टानि धनादीनि न्यक्षिपन् । तत् इमे तत्र क्वापि प्रच्छन्नं तस्थुः । तावद् राजभटास्तत्रागताः ते च तत्र तपसि स्थितं मुनिमेनमपश्यन् । एते राजपुरुषा मुनिमेनमूचुः -"भोस्तपोधन! भ्रूहि कतमेन मार्गेण चोराः पलायन्त । तेन वयं यथा शीघ्रतरमनुगच्छाम" इति ।
अथैतस्य वृत्तान्तमाकर्ण्यं, तत्रत्या अन्ये अनेके तपस्विनः शूलमारुढमेनं द्रष्टुमाययुः । कृपालवस्ते मुनेरीद्दशीमवस्थामालोक्य, नितरां दुःखिता अभवन् । ते रात्रौ विहङ्गमा भूत्वा, सन्निपत्य, यथास्क्ति दर्शयन्तः, तेन सह संलपन्ति स्म " भोः भगवान् । भवान् निखिलं संसारममुं तृणाय मन्यते । तथा प्रशान्तसत्वं निस्पृहोऽसि । ब्रह्मणि निष्ठश्चासि । एतादृशे ब्राह्मणे त्वयि किमेतत् विधिविलसितम् । दुः सहमिदं राजशास्नजन्यं दुःखमनुभवन्तं भवन्तं साक्षात् पश्यतः कस्य वा सहृदयस्य हृदयं न दीर्येत् ? मुने ! ब्रूहि, कं वा महान्तमपराधं कृतवानसि। यं श्रुत्वा तस्य प्रतीकाराय वयं यतेमहि" इति ।
विष्णुपदभट्टाचार्यः
अनुकूलगलहस्तकम्
अनुकूलगलहस्तकम् अङ्कद्वयसमन्वितं प्रहसनं विद्यते । अस्मिन् नायकस्य दिव्येन्दुसुन्दरस्य नायिकया यामिन्या सह विवाहः सम्पद्यते । इदं विद्वत्सहृद्यानां परितोषाय राकायामभिनीतम्।
माण्डव्यः
वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:प्राचीनगुरवः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मृच्छकटिकम्
नामकरणम्
तर्हि एतस्य प्रकरणस्य शीर्षकं 'मृच्छकटिकम्' अर्थात् ‘मृत्तिकायाः शकटम्' इत्यस्य अन्वयार्थका का? इति प्रश्नः समुद्भवति। सर्वप्रथमं तु प्रकरणमिदं संस्कृतरूपकेषु घटनाचक्रस्य दृष्ट्या अपूर्वम्, अतुलनीयं च मन्यते। घटनाचक्रस्य गत्यात्मकता रूपकस्यास्य निज-प्रमुख-विशेषता वर्तते। एतत् नाम प्रकरणस्य कयाचित् घटनया सह सम्बद्धः विद्यते। नायकः चारुदत्तस्य पुत्रः रोहसेनः मृत्तिकायाः शकटेन खेलनम् अत्यजत्। सोऽपि स्वप्रतिवेशिनः शिशोः सदृशं सुवर्णशकटं क्रीडितुम् इच्छति स्म। तत् न प्राप्ते सति रुदति च। रुदन्तः सः गृहपरिचारिकया रदनिकया सह वसन्तसेनायाः समीपं प्राप्नोति। कारणं ज्ञत्वा वसन्तसेना तस्य मृत्तिकाशकटं स्वस्य सुवर्णाभूषणैः पूरयति। तानि आभूषणानि एव विदुषकात् लभन्ते। चारुदत्तेन च स्वर्णाभूषणेभ्यः वसन्तसेनायाः  हत्याकरणस्य प्रमाणानि भवन्ति। यद्यपि मृत्तिकायाः, सुवर्णस्य च शकटस्य एषः कथानकः अतीव सामान्या घटना दरीदृश्यते, किन्तु वास्तव्येन एषः कश्चन नाटकीयः पूर्वाभासः वर्तते। अग्रे घटिष्यमाणायाः प्रवहणपरिवर्तनरूपि-महत्त्वपूर्णायाः घटनायाः सूचनां यच्छति। षष्ठे अङ्के प्रवहणपरिवर्तनस्य कारणेन एव वसन्तसेना चारुदत्तस्य स्थाने दुष्टस्य शकारस्य पार्श्वे गच्छति। तत्र च राजबन्दी भावी सम्राट् आर्यकः चारुदत्तस्य शरणागतः भवति। एतस्य प्रवहणपरिवर्तनस्य कारणेन शकारद्वारा वसन्तसेनायाः हत्या भवति। वसन्तसेनायाः हत्यायाः आरोपत्वात् दरिद्रचारुदत्तः न्यायालयात् प्राणदण्डं प्राप्नोति। एतस्य प्रवहणपरिवर्तनस्य कारणेन अपरत्र राजबन्दी आर्यकः राज्ञः पालकस्य हत्यां कृत्वा चारुदत्तस्य प्राणरक्षकः भवति। स्वस्य मूर्तरूपाकारत्वात् एतस्य प्रकरणस्य घटनाः न केवलम् अधिकाः रुचिकराः वर्तन्ते, प्रत्युत हठात् सहृदयानां मनांसि अपि आकर्षयन्ति। एतस्य आकर्षणस्य रहस्यम् एतस्य प्रकरणस्य अनेकानां घटनानां क्रिया-प्रतिक्रियाः न, अपि तु तासु निहिताः मनुष्याणां मनस्तत्वानां भावा सन्ति। वसन्तसेनायाः अभिसारस्य उत तस्याः हत्यायाः घटना भवेत्, सर्वासां संयोजनं तथा जातमस्ति यत्, सहृदयानां नेत्रसम्मुखं सर्वाः घटनाः देदीप्यमानाः भवन्ति। एतस्य प्रकरणस्य प्राणः घटना अस्ति, घटनायाश्च अपि अधिकमहत्त्वपूर्णाः तासु निहितानि चरित्राणि, चरित्रेभ्यः च अधिकमहत्त्वपूर्णा तेषां सफला अभिव्यक्तिः महत्त्वपूर्णा मन्यते। चारुदत्तस्य उत वसन्तसेनायाः, शकारस्य उत शवलकस्य च पात्रं भवतु, परन्तु तेषां मनोवृत्तीनां प्रकरणस्य घटनाभिः सह अविच्छिन्नः सम्बन्धः वर्तते। घटनानां च सम्पूर्णं गतिचक्रं संचालितं भवति ‘प्रवहणपरिवर्तन'स्य आधारेण। रोहसेनस्य मृत्तिकायाः शकटं सर्वासां घटनानां धुरा वर्तते। अत एव एतस्य प्रकरणस्य नामकरणं ‘मृच्छकटिकम्' इति सूपयुक्तं मन्यन्ते विद्वांसः।
येषां त्वन्तगतं पापं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य अष्टाविंशतितमः(२८) श्लोकः ।
महेन्द्र सिंह धोनी
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:भारतीयक्रिकेट्-क्रीडापटवः‎
चिदम्बरदीक्षितः
देहत्यागः
श्रीचिदम्बरस्य जीवितावधिः कर्णाटकस्य भगवद्भक्तानां इतिहासे कश्चन सुवर्णाध्यायः इव अस्ति । श्रीचिदम्बरः अद्यापि बेळगावीमण्डले सवदत्ति-उपमण्डलस्य मुरगोडु ग्रामे केङ्गेरीश्रीक्षेत्रे लिङ्गरूपेण भक्तानां मनोकामनाः पूरयन् अस्ति । श्रीचिदम्बरदीक्षितमहास्वामिना प्रतिपादिताः बोधनाः अद्यापि प्रस्तुताः । कर्णाटकराज्ये, महाराष्ट्रराज्ये, आन्ध्रप्रदेशराज्ये च अद्यतनेषु दिवसेष्वपि जाति-मतानां भेदेन विना श्रीचिदम्बरजयन्तीं सम्भ्रमेण आचरन्ति ।
शारदालिपिः
शारदालिपेः निदार्शनानि
<!The earliest known records in which the Sharada characters appear for the first tirne are the coins of the Utpala dynasty of Kashmir (9th century)2 and a brief record incised on the fragment of a broken jar discovered from the precincts of the Avantiswami temple and containing the name of Avantivarma (855-883 A.D.) the founder of the temple3. Of about the same date is the Sarahan Prashasti of queen Somaprakha, spouse of Satyaki, a ruling chieftain of Sarahan opposile Saho in ancient Chamba (Himachal Pradesh)4. Among the other records of slightly later date mention may be made of the Dewai (NWFP) inscription of the Shahi king Bhimadeva (lOth century)5, inscriptions of the reign of queen Didda (A.D. 980/1-1003)6 in Lahore Museum and S.P.S.Museum, Srinagar, the Brahmor and Sungal (District Chamba, Himachal Pradesh) copper plate inscriptions of king Yugakaravarman and his son Vidagdhadeva7, Barikot and Hund (NWFP) inscriptions from Hund including that of the queen Kameshwari Devi.9
लाल बहादूर शास्त्री
पूर्वजीवनम्
अनन्तरं १९३७ मध्ये उत्तरप्रदेशस्य लोकप्रतिनिधिसभायाः आयोजकसचिवरूपेण कार्यं कृतवान् । १९४० मध्ये एकवर्षं यावत् स्वातंत्र्यसंग्रामाय वैयक्तिकप्रोत्साहनं दत्तं इति कारणेन सः कारागृहं प्रेषितः । १९४२ मध्ये मुंबयीमध्ये गोवालियाटक् इत्यत्र आगस्ट्मासस्य अष्टमे दिनाङ्के महात्मा गान्धिवर्यः आंग्लैः भारतभूमिः त्याज्या इति धिया 'त्यजतु भारतम्’ इति धोषणं प्रसारितवान् । एकवर्षस्य कारावासस्य अनन्तरं बहिः आगतः शास्त्रीवर्यः अलाहाबादं प्रति प्रातिष्ठत(प्रस्थात् )। तत्र जवहारलालनेहरुमहोदयस्य स्वग्रामात् आनन्दभवनात् सः सप्ताहं यावत् स्वातंत्र्यसेनानीनाम् कृते सूचनाः प्रेषितवान् । कतिचिद्दिनेभ्यः पश्चात् सः पुनः गृहीतः १९४६ वर्षपर्यन्तं कारावासे क्षिप्तः । एवं शास्त्रिवर्यः कारावासे आहत्य नववर्षाणि यापयामास । कारावासदिनेषु सः पुस्तकानि पठन् कालक्षेपं कृतवान् । पाश्चात्यदार्शनिकानां, क्रान्तिकारिणां समाजसंशोधकानां कृतीः पठित्वा परिचयं प्राप्नोत् । सः मेरी क्यूरी इति शास्त्रज्ञायाः आत्मचरित्रमपि हिन्दी भाषया अनूदितवान् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः वर्गः:काङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः‎ वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वर्गः:१९०४ जननम् वर्गः:१९६६ मरणम्
भरतनाट्यम्
प्रकाराः
भरतनाट्यम् अतिप्राचीनः भारतीयः नृत्यप्रकारः अस्ति। एतस्य नाट्यस्य विविधाः भङ्ग्यः तमिलनाडु कर्णाटकराज्यीयमन्दिरेषु उत्कीर्णानि दृश्यन्ते। 'शिलप्प्दिकारं' 'मणिमेखलै' इत्येतयोः प्राचीनतमिळुकृत्योः एतस्य नाट्यस्य उल्लेखः दृश्यते। एते कृती सङ्गंकालीने। भगवान् शिवः नाट्यशास्त्रस्य अधिदेवः इति तु भारतीयः विश्वासः। शिवः पार्वती च एतस्य नाट्यस्य विविधभङ्गीः रूपितवन्तौ। शीघ्रगत्या शिवेन क्रियमाणं नृत्यं ताण्डवनृत्यम् इति उच्यते। तदेव आनन्देन क्रियमाणम् उच्यते -आनन्दताण्डवम् इति। तदेव रौद्ररसोपेतं सत् निर्दिश्यते -रुद्रतण्डवम् इति। पार्वत्या क्रियमाणं तदेव नाट्यं कोमलं सत् लास्यम् इति उच्यते।
तद्विद्धि प्रणिपातेन...
अर्थः
भवान् नमस्कारेण, किं सत्यम् ? किमसत्यम् ? इत्यादिना नानाविधेन प्रश्नेन शुश्रूषया च तत् ज्ञानं प्राप्नोतु । तत्त्वं जानन्तः पुरुषाः भवते आत्मज्ञानम् उपदिशन्ति ।
इन्द्र कुमार गुजराल
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:जनतादलस्य प्रधानमन्त्रिणः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:भारतीयराजनेतारः वर्गः:भारतीयराजनेतृसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वर्गः:१९१९ जननम् वर्गः:२०१२ मरणम्