cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
बालासाहेबञ्ची शिवसेना
बालासाहेबञ्ची शिवसेना  एकनाथशिण्डे इत्यस्य नेतृत्वे २०२२ तमे वर्षे निर्मितः रूढिवादी भारतीयराजनैतिकदलः अस्ति । मुख्यशिवसेनातः पृथक् निर्वाचनआयोगेन नूतनं प्रतीकं आवंटितम् | अधुना पृथक् पृथक् गुटद्वयेषु अन्यतमः अस्ति, अन्यः शिवसेना (उद्धव बालासाहेब ठाकरे) अस्ति । २०२२ तमे वर्षे महाराष्ट्रराजनैतिकसंकटस्य परिणामेण एते गुटाः निर्मिताः सन्ति | सम्प्रति महाराष्ट्रराज्ये भारतीयजनतापक्षेण सह सत्ताधारी दलम् अस्ति |
विश्वेश तीर्थ
पेजवर मठ, उडुपी
पुरस्कारः                             पद्मविभूषण
विद्वत्प्रकाशः
अधुना स्थापयित्वा ६३ वर्षाणि समापितायां अस्यां संस्थायां शतशः प्रसिद्धाः विद्वांसः अध्ययनं समापितवन्तः ।
पीडितानां दलितानां कृते आर्द्रीकृतं मनः
सर्वेषां विरोधानां मध्येऽपि सः दलितानां प्रदेशं गत्वा तेषां कष्टेषु साहाय्यहस्तं प्रसारितवन्तः  ।
यूक्लिड्
यूक्लिड् अलेक्सान्ड्रिया महोदयस्य संक्शिप्त नाम यूक्लिड् इति। अयं ग्रीक् देशस्य गनितञः। रेखागनितसय पिता इति सर्वदा उल्लेखितः जनैः। राञः टोलेमि शासनकाले अयं अलेक्सान्ड्रिया मध्ये अतीव क्रियाशीलः आसीत् । तस्य एलिमेण्ट्स् नामक ग्रन्थ​: गनितेतिहासे महान् प्रभावयुतोऽस्ति। अस्य ग्रन्थस्य प्रकटणादारभ्य विंशति: शतमानपर्यन्तं गणितपाठ्यक्रमे प्रमुखपाठ्यपुस्तकरूपेण स्वीकृत:। यूक्लिड् महोदय: त्रिभुजविभागं वृत्ताकार रेखगणित तथा संख्याशास्त्रं उद्दिश्य पुस्तकानि अरचयत्। यूक्लिड् इति अस्य महोदयस्य नाम आङ्ग्लभाषाया:अनुवाद:। वस्तुत: इदं नाम ग्रीक् भाषायां 'प्रसिद्ध:, वैभवोपेत' इति मन्यते।
इतर कृतय:
"Optics" ग्रन्थस्य प्रामुख्यं इदमस्ति यत् अद्द्ष्य किरणा: दृष्टिजन्या अस्माकं नेत्राभ्यामेव निर्गच्छति इति।
क्रेत्स्मर-शेल्डन-महोदययोः व्यक्तित्व-सिद्धान्तः
शेल्डन के व्यक्तित्व घटक सिद्धान्त
शेल्डन इत्यनेन जैविक आधारः व्यक्तित्वस्य व्याख्यायै महत्त्वपूर्णः इति मन्यते, अर्थात् - मानवस्य व्यक्तित्वस्य मूलं तस्य भौतिकसंरचनायां शरीरस्य विभिन्नसंस्थानां क्रियाकलापस्य च अस्ति। कौतुक पाठकाः, प्रश्नः भवतः मनसि अवश्यमेव उत्पद्येत यत् शेल्डनस्य शीर्षकं किं "रचना" इति शब्देन सह? कस्मिन् सन्दर्भे रचनाशब्दस्य प्रयोगः अस्मिन् सिद्धान्ते भवति ?
(ख) मेसोमार्फी (Mesomorphy)
★ स्थूलम्
★ प्रबल
4.28 हानमेषां क्लेशवदुक्तम्
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
क्रेत्स्मर-शेल्डन-महोदययोः व्यक्तित्व-सिद्धान्तः
शेल्डन के व्यक्तित्व घटक सिद्धान्त
(iii) अवैज्ञानिकसिद्धान्तः - पर्याप्तसाक्ष्यस्य निर्णायकसाक्ष्यस्य च अभावात् समीक्षकाः शेल्डनस्य सिद्धान्तं अवैज्ञानिकं मन्यन्ते।
सारांश
अतः प्रियपाठक, एवं स्पष्टं भवति यत् शेल्डन्-क्रेट्जमेर-योः मते मानवव्यक्तित्वस्य आधारः जैविकः अस्ति ।
अष्टादश महाशक्तिपीठ
कोल्हापुरे महालक्ष्मी
मृत्योः पूर्वं असुरः देव्याः आश्रयम् आगतः, अतः सा देवी वरं याचयितुम् अपृच्छत् । स आह - 'मम नाम्ना अयं प्रदेशः भवतु' इति। भगवती 'तथास्तु' इति उक्त्वा तस्य जीवनं भगवति लीनम्। देवाः प्रसन्नाः अभवन् । भव्यं विजयोत्सवम् आचरितम् । देवाः तां देवीं स्तुवन् मुहुर्मुहुः | ततः परं देवी अस्मिन् स्थाने स्थापिता, 'कर्बिरक्षेत्र' इति नाम अपि 'कोलापुर' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अभवत् ।
सन्दर्भः
५: बिर्जा सक्तिपीठः वर्गः:शक्तिपीठानि वर्गः:दुर्गा वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि
4.29 प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः
व्यासभाष्यम्
यदायं ब्राह्मणः प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदः, ततोऽपि न किञ्चित्प्रार्थयते, तत्रापि विरक्तस्य सर्वथा विवेकख्यातिरेव भवतीति संस्कारबीजक्षयान्नास्य प्रत्ययान्तराणु उत्पद्यन्ते, तदास्य धर्ममेघो नाम समाधिर्भवति ॥२९॥
विंशतिशतकस्य नाटकानि
मुकुटाभिषेकः
मुकुटाभिषेके जार्जपञ्चमस्य दिल्ल्यां राज्याभिषेकस्य कथा पञ्चाङ्केषु विलसति । अस्य प्रकाशनं १९१२ ईसवीयाब्दे मद्रासतः संवृत्तम् । अस्य प्रतिः रामनगरमहाराजपुस्तकालये समुपलभ्यते ।
कन्यादानम्
कन्यादानस्य प्रणेता माणिकपाटिलो वर्तते । अस्मिन्नेकाई कृष्णाकुमायः कर्मनिष्ठं चरित्रं निरूपितम्।
पाण्डित्यताण्डवितम्
पाण्डित्य-ताण्डवितस्य रचयिता काशी-हिन्दूविश्वविद्यालयस्य प्राध्यापको बटुकनाथशर्मा वाराणसीविद्वत्सु प्रसिद्ध आसीत्। शालिमहाभागो वाराणसीवास्तव्यस्य ईश्वरीप्रसाद मिश्रस्य सुनुरासीत् । अस्योपनाम बालेन्द्र इत्यासीत् । वल्लवदूतं, शतकसप्तकम्, कालिकाष्टकम् , आत्मनिवेदनशतकम् , सीतास्वयंवरमहाकाव्यं चास्य प्रसिद्धरचनाः। प्रस्तुतरूपकं तस्य एकमात्रं प्रहसनम् । शर्ममहोदयेन भरतनाट्यशास्त्र स्य संशोधितं संस्करणमपि प्रकाशितम्।
विक्रमाश्वत्थामीयम्
विक्रमाश्वत्थामीयस्य व्यायोगरूपकस्य रचयिता नारायणरावचिलकुरी बभूव । अयमनन्तपुरस्य प्रभुत्वकलाशालायां संस्कृत स्य कर्णाटकभाषा याश्च अध्यापकोऽवर्तत। अस्यभिनयः कलाशालायाः अध्यक्षस्य कृष्णमार्यस्याज्ञानुसारमुत्सवदिवसे सम्पन्नः। अस्मिन् रूपकेऽश्वत्थामा कृप-कृतवर्मभ्यां समं दुर्योधनमन्विष्यन् । व्यथया विचेष्टमानं भग्नोरं तमवलोकितवान्। पिपासया परिव्याकुलं तं जलमपाययत् । ततो दुर्योधनेन दुर्घटनायाः अखिलं वृत्तं निवेदितम् । तच्छुत्वा संक्रुद्धोश्वत्थामा पाण्डवानां वधं भीमस्य च शिरश्छेदं प्रतिज्ञातवान् । अर्धरात्रे सुप्तानां पक्षिणामुलूकद्वारा वधमवलोक्य तादृशीमेव पाण्डवानां वधं निर्धारयति स्म । शिबिरे शयानान् सर्वान् निहत्य भीमसदृशस्य कस्यचिद् वीरस्य शिरश्छत्वा दुर्योधनायादर्शयत् । दुर्योधनः सन्तुष्टो मृतः । ततः कृपाचार्येण स्पष्टीकृतं यन्नायं भीम स्य शिर इति । अनन्तरमश्वत्थामा पाण्डानां विनाशाय ब्रह्मशिरोऽत्रं प्रयोजितवान्। अस्य व्यायोगस्य प्रकाशनं १९३८ ईसवीये संवृत्तम् । अस्य प्रतिः सागरविश्वविद्यालयस्य पुस्तकालये वर्तते।
शशिकलापरिणयनम्
मिथिलायां शारदापुरे सकरादि-कुले ऋद्धिनाथस्य जन्म बभूव । अस्य पिता महामहोपाध्यो हर्षनाथशर्मासीत्। ऋद्धिनाथः साहित्याचार्यस्योपाधिमुपलभ्य महाराज्ञ्याः महेश्वरलतामहाविद्यालये प्राचार्य आसीत् । ततः पूर्वं स लोहनाविद्यापीठे प्रधानाध्यापकोऽवर्तत । शशिकलापरिणयं पूर्णकामञ्चेति नाटकद्वयं कविना प्रणीतम्। शशिकलापरिणयनाटके पञ्चाङ्काः सन्ति । तत्र पौराणिककथानुसारं शशिकलायाः भक्तसुदर्शनेन सह विवाहस्य वर्णनं वर्तते । अस्य रचना १९४१ ख्रिष्टाब्दे सम्पन्ना। अस्याभिनयः मिथिलाधिप-कामेश्वरसिंहस्यानुजस्य यज्ञोपवीतावसरे संवृत्तः। पूर्णकामे नाटके एक एवाङ्को विलसति । अस्य नायकः पूर्णकामः तपस्वी आसीत् । तस्य तपसो भीतः इन्द्रः तस्य तपोभङ्गाय कामं, वसन्तम्, अप्सरसश्च न्ययुंक्त । ते तस्य तपोभङ्गं कर्तुं नाशक्नुवन् । तत इन्द्रस्तं मातलिद्वारा स्वर्गं समानयत् । स्वर्गे मन्दाकिन्यास्तटे स तपश्चकार । नारदेन सह समागत्य भगवान् विष्णु स्तं वैकुण्ठ मनयत् । उपरिष्टान्निदिष्टयोः रूपकयोः प्रकाशनं दरभङ्गातः क्रमशः १९४७ ख्रिष्टाब्दे १९६० ख्रिष्टाब्दे च बभूव ।
श्रीकृष्णार्जुनविजयनाटकम्
श्रीकृष्णार्जुनविजयनाटके दुर्योधनः श्रीकृष्णार्जुनसख्यत्वाद् भीतिप्रस्तः । तेन चार्वाकसहायतया गयनामा गन्धर्वः तयोः सखित्वे भेदोत्पादनाय प्रेषितः । स किल यदा कृष्णो यमुना याः सूर्याञ्जलिदाने व्याप्तः आसीत्, तदागत्य कृष्णस्याञ्जलौ ष्ठीवति स्म । कृष्णेन कथितमद्य सायंकालात् प्रागेनं हनिष्यामि । गयो नामा गन्धर्वः आत्मत्राणाय गन्धर्वाणामिन्द्रस्य ब्रह्मणश्शिवस्य च शरणं गतः । कोऽपि तं रक्षितुं नाश्वासयत् । ततः स युधिष्ठिरस्य शरणं गतः । युधिष्ठिरस्तस्य भयस्य कारणमपृष्ट्वैव तस्य रक्षणं स्वीकृतवान्। नारदो वृत्तान्तमिमं कृष्णाय न्यवेदयत्।
अलब्ध-कर्मीयम्
दक्षिणभारतीयोऽयं विद्वान् के० आर० नेयर अलवायः अलब्ध-कर्मीय-नाटकस्य लेखकोऽस्ति । १९४२ ई० वर्षे त्रिवेन्द्रम्-नगरतः श्रीचित्र-पत्रिकायाया प्रकाशितम् । अत्र भावना, गैर्वाणी, यशोद्युम्ननाम पुरुषः भिषग्वरादिकाः चरितनायकाश्च सन्ति | कविः अकर्मको नायकोऽस्ति । तस्य पत्नी भावना स्वपुत्रं काव्यकुमारं मञ्चे निधाय आन्दोलयति, ललितलवङ्गलतायाश्च पद्धतौ गायति । तस्याः पतिः जीविकां प्राप्त्यर्थं यत्र तत्र भ्रमति | निराश एव स कविर्योधन-कर्मणि अपि नियुक्तिमाकाङ्क्षति । किं भवता कुत्रापि नियुक्तिर्लब्धेति सा पतिमपृच्छत् । कविनैराश्यं प्रकटयति । अस्मिन्नेवान्तराले दग्धग्रामस्य संस्कृत-पाठशाला-सञ्चालकः आगच्छति, स तस्मै प्रतिमासं पञ्चदशरूपणां भृत्तिं प्रदातुं समुद्यतः।
परिवर्तनम्
रूपकेऽस्मिन् स्नेहलताभिधानायाः कन्यायाः परिणये तस्याः पिता शङ्करः स्वस्य सर्वस्वं विक्रीय दशसहस्रेण कारयानं क्रीत्वा जामात्रे प्रयच्छति । अस्मिन् कर्मणि कन्यायाः पित्रा स्वकीयं गृहं श्रेष्ठिहस्ते विक्रीतम् | गृहस्य कूपं सोपानञ्च श्रेष्ठिने न दास्यामीति स पूर्वमेवाकथयत्। परन्तु श्रेष्ठीलेखकायोत्कोचं प्रदाय तद्द्वयमपि स्वनामतो लेखयति स्म । ततः शङ्करः स्वप्रयासेन पत्नी जीविकानिहायादिश्य मुम्बयीं गतः । तत्र प्रचुरं धनमर्जित्वा निवृत्तः । ततः कूपं श्रेष्ठिनोऽधिकारे दृष्ट्वा पत्नीं च तद्गृहपरिचारिकामवलोक्य सोऽभियोगं न्यायालये प्रावर्तयत् । तत्रापि श्रेष्ठिनो विजय आसन्न आसीत् । परं तु नभोवाणीप्रभावितो न्यायाधीशस्तमभियोगं पञ्चायते निर्णयाय प्रैषयत् । तत्र तु मूलतो ज्ञातृभिः पञ्चायतसदस्यै निर्णयः शङ्करस्य पक्षे निष्पन्नः।
अमर्षमहिमा
मैसूर-वास्तव्यः के० तिरुवेङ्कटाचार्य अमर्षमहिमेतिरूपकस्य प्रणेतास्ति । अस्मिन् एकाङ्के पश्चदृश्यानि सन्ति । अमरवाण्या १९५१ तमे ख्रिष्ट-वर्षे प्रकाशितम् । अत्र रामचन्द्रो नाम अधिकारी गृहे स्वादहीनं भोजनं दृष्ट्वा पत्न्या विवमानोऽभुक्त्वैव कार्यालयं गच्छति । तत्र स्व-सहायकेन चन्द्रशेखरेण सह कलहायते । चन्द्रशेखरोऽपि गृहं गत्वा स्वपल्या सह विवदते । सापि स्व-परिचारिकया सह कलहायते ।
सीताकल्याण-नाटकम्
वेङ्कटरामशास्त्रिणोऽस्मिन्नाटके रामजन्मतः प्रभृति विवाहकालं यावत् कथावस्तु प्रवर्तते । लेखकेन १९५३ ई० वर्षे प्रकाशितम् । अस्य पञ्चाङ्कनाटकस्य अन्तिमेऽङ्केऽन्तर्नाटकमेकं समाविष्टम् । तत्र वेदवत्याः कथा रूपायिता। वेङ्कटरामशास्त्रिणोऽस्मिन्नाटके रामजन्मतः प्रभृति विवाहकाले यावत् कथावस्तु प्रवर्तते।
प्रतीकारम्
प्रतीकार-प्रणेता दिल्ली-विश्वविद्यालये प्रवाचकः शिञ्जारवस्य रचयिता कृष्णलालो वर्तते । भारस्यां ७-४ अंके प्रकाशितम् । नाटकस्य कथानुसारमष्टावक्रनामा विद्वान् जनकसभामासाद्य कहोडस्य स्वकीय पितुर्जेतारं वन्दिनं विद्वांसं पराजयते । पश्चाद्वन्दिनो निर्देशानुसारं दूरद्वीपे तेनैव बन्दीकृतं स्वपितरं पुनर्लभते ।
कृषकाणां नागपाशः
कृषकाणां नागपाश इति लघुरूपकस्य प्रणेता विद्यावाचस्पतिर्वागीशोपाख्यो व्याकरणाचार्यों भागीरथप्रसादत्रिपाठी अस्ति । काश्याश्चौखम्बा-विद्याभवनतः १९५८ ई० वर्षे प्रकाशितम् । वागीशस्य जन्म मध्यप्रदेशे सागरमंडले विलइया-ग्रामेऽभूत् । वागीशः सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालये ऽनुसंधानसञ्चालको नियुक्तः । त्रिपाठिना हिन्द्या संस्कृतेन च बहुविधानि पुस्तकानि विरचितानि।
रूपकेऽस्मिन् कृषकाणां दुःस्थितिः सम्यक् चित्रिता । तेषां दुर्दशां श्रुत्वा गान्धि महाभागः भूमौ सार्वजनिकः समानाधिकारः इति नैसर्गिकविधानमूटरीकरोति।
पुनःसृष्टिः, सोपानशिला च
वैदेशिकशैलीमधिकृत्य प्रणीतं ताताचार्यस्य पुनःसृष्टिः, सोपानशिला चेति नाटकद्वयं प्रसिद्धम् । संस्कृत-प्रतिभायां १९५९-६• ई० वर्षको प्रकाशित नाटकायम् । तत्र प्रथमं दृश्यत्रयस्यैकाङ्के द्वितीयञ्च सप्तदृश्यानामेकाङ्कम्। पुनःसृष्टौ नायिका भास्वती पतिंवरा प्रहर्षणं वरितुमिच्छति । पिता तां नातिसुन्दराय चन्द्रकीर्तये प्रदातुमभिलषति । ततः प्राणान् त्यक्तुकामा सा सख्या धेनुमत्या रक्ष्यते । कृष्णश्चन्द्रकीर्तेः पुनःसृष्टिर्विदधाति। तेनासौ सुन्दरतमः सुकृतः । भास्वती तं वृणोति । प्रहर्षेण धेनुमती उदूढा।
कुचेलवृत्तम्
प्रदर्शयन् गोकुलबाललीलाम्।
सैरन्ध्री-प्रेक्षणकम्
लघुतरेऽस्मिन् सैरन्ध्रीत्येकाङ्कप्रेक्षणके कृष्णासक्तकुब्जायाः कथा प्रवर्तते । कृष्णबलरामयोः आगमनमाकर्ण्य सा भृशं जनसम्मर्देऽपि तावुपगम्याङ्गरागेण तयोरनुरञ्जनं करोति, कृष्णश्चाङ्गस्पर्शेन तस्याः कुब्जात्वं दूरयति । मङ्गलगानेन प्रेक्षणकं समाप्तम्।
श्रीकृष्ण-दौत्यम्
श्रीकृष्ण-दौत्यस्य लेखकः बी० के० ढोक-महाभागो नागपुरवास्तव्य आसीत् । नागपुरे संस्कृत-भवितव्यम्-धारा प्रकाशनमस्य १९५५ ईर्वेऽभवत् । नाटकेऽस्मिन् त्रीणि दृश्यानि सन्ति । श्रीकृष्णस्य दौत्यकर्म स्वीकृत्य दुर्योधनं प्रति गमनमिति महाभारतीया कथा अस्मिन्नाटके वर्णिता । एतस्य त्रिषु दृश्येषु उच्चकोटिकानां गीतानां वैशिष्ट्यं विद्यते ।
धर्मरक्षणम्
षडङ्कं धर्मरक्षणं नाम नाटकं निर्मितमस्ति तिरूपति-वास्तव्येन वेङ्कटेश्वरविश्वविद्यालयस्य तेलगुविभागस्य प्राध्यापकेन लक्ष्मीनारायणरावेण । १९६१ ई० वर्षे त्रिलिङ्ग ग्रन्थमाला, तिरुपति-नगरतः प्रकाशितम् । अस्मिन्नाटके एकलव्य स्य सुप्रसिद्धा महाभारतीया कथा विद्यते । एतदनुसारं एकलव्यः कर्णस्य प्रार्थनां स्वीकृत्य कौरवपक्षे युद्धायोपक्रमते । कृष्णेन स हतः । नाटकेऽस्मिन् पद्यानामाभावो विद्यते । सम्पूर्णं नाटकं गद्यमयमस्ति।
सरस्वती-पूजनम्
अङ्कद्वयात्मकस्य सरस्वतीपूजनस्य प्रणेता हेमन्तकुमारतवं तीर्थों वंगीयोऽध्यापको महाकविश्च मन्यते। रूपकेऽस्मिन् गङ्गासरस्वत्योः प्रणयात्मकस्य कलहस्य काल्पनिकं वर्णनं प्रवर्तते । प्रणवपारिजातस्य तृतीचवर्षे प्रकाशितम् । कलहे लक्ष्म्या आक्षेप उपेक्षितः । ततो नारायणस्य माध्यस्थ्येन कथा समाप्यते । अत्र संवादाः सरसाः सन्ति । किंविधं रूपकमिति कोटिं निर्धारयता लेखकेनेदं “रूपकप्रायं किञ्चित्” इति कथितम् ।
२४ फरवरी
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
विंशतिशतकस्य नाटकानि
तीर्थयात्रा-प्रहसनम्
तीर्थयात्रा-प्रहसनस्य प्रथमोऽभिनयः संस्कृतविश्वविद्यालपस्य स्थापनादिवसावसरे समायोजितः । अस्य पात्राणि स्वकीयदुराग्रहेण मौर्ख्येण च जनान् सपरिहासं रञ्जयन्ति। १९६६ ई० वर्षे सूर्योदयस्य हीरकजयन्ती-विशेषाङ्के प्रकाशितम् ।
एकलव्य-गुरुदक्षिणम्
षडङ्केषु विभक्तस्यास्य नाटकस्य प्रणेता दुर्गाप्रसन्नदेवशर्मा बंगवासी वर्तते । १९७० ई० वर्षे संस्कृतपरिषदि प्रकाशितम् । अस्याभिनयः कालिकातायाः संस्कृत-साहित्यपरिषदो वार्षिकोत्सवे प्रयोजितः । रूपकमिदं द्रोणाचार्यस्य दैन्यविशिष्टवैषम्यादारभ्य एकलव्यस्याङ्गुष्ठदानं यावन्महाभारतानुसारं प्रवर्तते ।
पातव्रत्यम्
सुखभयस्य पातिव्रत्यं विद्यामन्दिरं चेति प्रसिद्धमेकाङ्कद्वयम् । पातिव्रत्ये मनसादेव्याः पूजनप्रवर्तिका कथा विलसति । बेहुला स्वकीयपातिव्रत्यबलेन देवान् प्रसाद्य मृतं स्वामिनं पुनर्जीवयति । कौटुम्बिकनाटकमिदमादर्शपरं मनोहरमेव । विद्यामन्दिरे भारतीय-विद्यालयानां दुरवस्था चर्चिता । प्रधानतस्तत्र छात्राणां दुष्प्रवृत्तयः संकेतिताः सन्ति।
देवी-प्रशस्ति-नाटकम्
काव्यव्याकरणस्मृतितीर्थ-विद्याविभूषणो बङ्गदेशस्य वर्धमानमण्डले पुराणपुरग्रामे समुत्पन्नः पण्डितो ललितमोहनो देवी-प्रशस्ति-नाटकस्य प्रणेता । अत्र राज्यच्युतस्य राज्ञः सुरथस्य विरक्तस्य समाधिनाम्नो वैश्यस्य च देव्याः प्रसादेनाभ्युदयकथा प्रस्तुता ।
प्रेम-पीयूषम्
प्रेमपीयूषस्य प्रणेता डा० राधावल्लभत्रिपाठी सागरविश्वविद्यालये संस्कृतविभागस्य व्याख्यातृपदे सम्प्रतिष्ठितः। १९७४ वर्षे सागर वि० संस्कृतपरिषदा प्रकाशितम् । हिन्दीसंस्कृतरचनाभिः स बहुशः पुरस्कृतः। सप्ताङ्केऽस्मिन् प्रेमपीयूषनाटके महाकविभवभूतेः जीवनचरितं समुपनिबद्धम् । तत्र ललितादित्ययशोवर्मणो_ विग्रहो यशोवर्मणः पराजयश्चैतिहासिकी घटना कलात्मकसंविधानैः सम्पृक्ता सम्यक् प्रपञ्चिता ।
सौराष्ट्र राज्य संमन्त्रणाधिवेश
सौराष्ट्र राज्य संमन्त्रणाधिवेश एकम् अ-पंजीकृत संघटन स्तः, यक अभियान् हि स्वक्षत्र सौराष्ट्र राज्यस्य निर्माण। वर्गः:भारतीयराजनैतिकपक्षाः वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
ज्योतिषशास्त्रस्य इतिहासः
ज्योतिषशास्त्रपरिचयः
मुहूर्तज्ञानं दिग्ज्ञानं तिथिवारादिज्ञानञ्च ज्योतिषशास्त्रादेव येन विना व्यवहार एव न सिध्यतीति स्पष्टमेवापरिहार्यताऽस्य व्यवहारे । तेनैवोक्तं स्यात्--
ज्योतिषशास्त्रविकासः
ज्योतिषशास्त्रमपि शास्त्रान्तरवत्कतिपय अवस्थाः अतिक्रम्य साम्प्रतिकामवस्थ प्राप्तं दृश्य । जिज्ञासा हि मानवस्य मौलिकप्रवृत्तिष्वन्यतमी । यथा हि स भोक्तुमिच्छति, पातुमिच्छति, रन्तुमिच्छति, आत्मानं प्रकटयितुमिच्छति तथैव स स्वं परञ्च ज्ञातुमिच्छति । जिज्ञासैव ज्ञानस्याविष्कारिणी । ग्रहनक्षत्रविषयकजिज्ञासैव ज्योतिषशास्त्रस्याविर्भावे हेतुः । व्यवहारान्तरे पशुवदपि मानवोऽनादिकालदेव दिवस-रात्रि-अयनादिविषये, स्वल्पमपि जानाति स्म । स हि सूर्याचन्द्रमसौ तारा ग्रहानं नक्षत्राणि दृष्ट्वा कामं तेषां वैशिष्ट्यं नैव जानाति स्म, तथापि तदवस्थितिमादाय यत्किञ्चिदपि चिन्तनमवश्यमेव करोति स्म । तदेव चिन्तनमनुभवोपचितं वैदिकसंहितासु प्रस्फुटितं दृश्यते पश्चाच्च नवनवानुभवसंयोजनपूर्वक लौकिकग्रन्थेष्वपि । तेन हि ज्योतिषशास्त्रस्य विकासः पञ्चसु अवस्थासु विभक्तो दृश्यते-प्राग्वैदिककालः, वैदिकसंहिताकालः, वेदाङ्गकालः, सिद्धान्तकालः आधुनिककालश्चेति अथवा अज्ञातकालः, आदिकालः, पूर्वमध्यमकालः, उत्तरमध्यमकालः आधुनिककालश्चेति । अस्य हि प्राग्वैदिकेकालोऽज्ञातकालो वा नितान्तमेवाज्ञातोऽस्माभिः ।
वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्या विहिताश्च यज्ञाः ।
तस्मादिदं कालविधानशास्त्र यो ज्योतिषं वेद स वेद यज्ञान् ।।'
ज्योतिषशास्त्रविषयः
वक्रानुवक्रास्तमयोदयाद्यास्ताराग्रहाण करणे मयोक्ताः ।
तदित्यं हि ज्योतिषशास्त्रस्य त्रयो मुख्यविभागाः-तन्त्र, संहिता होरा च । तन्त्रं हि सिद्धान्तापरपर्यायम् । इदं हि गणितशब्देनाप्यभिधीयते । तन्त्र हि ग्रहगतिसम्बद्धम् । मध्यगतिः तिथिनक्षत्रच्छेदः स्फुटगतिः त्रिप्रश्नः चन्द्रार्कअहणे उदयास्तमयौ शृङ्गोन्नतिः समागमः ताराग्रहसंयोगश्च तन्त्रस्य विवेच्यविषयाः । गतौ ग्रहाण वक्रत्वमनुवकृत्वञ्च विवेच्यते । यथोक्तम् -
ज्योतिषशास्त्रस्योत्पत्तिः
गर्गों मरीचिरित्येते शेया ज्योतिःप्रवर्तकाः ॥ ' इति ।
ऋग्वेदज्योतिषम्
( १ ) ‘यदा माघस्य शुक्लस्य प्रतिपद्युत्तरायणम् ।
प्रथमः सोऽग्निदेवत्यो नाम्ना संवत्सरः स्मृतः ।।
'''युक्ते चन्द्रमसा रौद्रे. वासवं प्रतिपद्यते ।'''
चतुथ्य नभसः कृष्णे तदाऽसौ दक्षिणायनम् ।।
द्वित्रिंश इत्यस्य 'द्युत्रिशत्' इति पाठान्तरम् । एकस्मिन् दिने त्रिशन्मुहूर्ता ६०३ कलाश्च भवन्ति । नाडीद्वयेन मुहूर्तः ।
वराहमिहिरकाले (४२७ शके) तु उत्तराषाढायाः द्वितीय पादमाक्रामतोश्चन्द्रसूर्ययोरुत्तरायणं सूर्ये हि पुनर्वसोरन्तिमं पादं स्पृशति दक्षिणायनं प्रावर्ताताम् । यथोक्तं वाराह्याम् -
यजुषज्योतिषम्
वर्षे हि ३६६ दिनानि षड् ऋतवः द्वेऽयने द्वादश सौरमासा भवन्ति । एतेषामेव पञ्चसङ्ख्यया गुणने युगं भवति । तेन युगे (३६६४५=) १८३० दिनानि भवन्ति ऋतवस्त्रशत् दशायनानि ६० सौरमासाश्च । एवमेव १८३०. सूर्योदयाः ६२ चन्द्रक्रमाश्च । तथैव १८३५ नक्षत्रोदयाः चन्द्रमसः १३४ अयनानि १२४ पर्वाणि ६७ पर्यायाश्च । अधिमासहेतुर्यथा -
१ तिथिः =
महाभारते ज्योतिषम्
'त्वमादायांशुभिस्तेजो निदाघे सर्वदेहिनाम् ।।
अनुराधां प्रार्थयते मैत्रं सङ्गमयन्निव ।।
पृष्ठमेव धनिष्ठासु अनुराधोत्तरास्तथा ।।
हासं शतभिषाञ्चैव मघाञ्चैवाथ नासिकाम् ।।
स्फीतसस्यसुखे काले कल्पः सत्यवतां वरः ॥'
एवमेव - ‘संवत्सरान् ऋतून मासान् पक्षानथ लवान् क्षणान् । '
इमां तु नाभिजानेऽहममावास्यां त्रयोदशीम् ।
इन्द्रो विवस्वान् दीप्तांशुः शुचिः शौरिः शनैश्चरः ।'
स्थूलानुमानेन तदुच्यते यन्मार्गशुक्लप्रतिपदायां महाभारतयुद्धमारब्धं समाप्तञ्च गौषकृष्णतृतीयायां भीष्मश्च मार्गशुक्लदशम्यां पातितोऽपि अष्टपञ्चाशद्दिनानि प्राणान् घारयित्वा माघशुक्लाष्टम्यां निर्वाणमाप । यथोक्तमनुशासनपर्वणि -
'''त्रिभागशेषः. पक्षोऽयं शुक्लो भवितुमर्हति ॥ '''
‘अन्तरे चैव सम्प्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत् ।।
समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ॥' इत्युक्तम् । वनपर्वणि ‘एतत्कलियुगं नाम अचिराद्यत्प्रवर्तते इत्युक्तम् । गदापर्वणि तु ‘प्राप्तं कलियुगं बिद्धि' इत्यप्युक्तं दृश्यते । तेन हि पाण्डवा वस्तुतः कदाऽऽसन्निति न निश्चयेन तत्र कथितं दृश्यते । यच्च केरपन्तमहोदयेः साधितो यच्च शङ्करबालकृष्णमहोदयेन पयलोचितः पाण्डवसमयः खोऽपि वराहमिहिरस्य -
सूर्यप्रज्ञप्तिः
सूर्यप्रज्ञप्तिः प्राकृतभाषायामाबद्धो ग्रन्थः । ग्रन्थस्यास्य मलयगिरिणा सत्कृतमाश्रित्य टीका प्रणीताऽस्ति । अत्र हि सूर्यस्य गमनं नमनमायुः परिवारः । सङ्ख्या च निरूपिताः । सूर्यद्वयस्य कल्पना चन्द्रद्वयस्य च प्रत्येक पृथक्पृथगष्टाविंशतिनक्षत्राणां कल्पना चास्य ग्रन्थान्तरेभ्यो वैशिष्ट्यम् । तयोरेकान्तरेण भ्रमणादेकत्वभानमुक्तम् । अत्रापि युगः पञ्चवर्षात्मक एवं कथितः ।।
ज्योतिषकरण्डकम्
ज्योतिषकरण्डके हि सन्ति ज्योतिषशास्त्रसम्बद्धविषयाः प्रतिपादिताः ।। ग्रन्थोऽयमनन्तरोक्तापेक्षया नितान्तमेवीर्वाचीनः । आचार्या हि ऋषिपुत्रं ज्योतिषाचार्यत्वेन स्मरन्ति यस्य ग्रन्थः सामज्योतिषमिव प्रलुप्तप्रायः । वाराहीसंहितायाष्टीकाकृद् भट्टोत्पलस्तं बहुशः स्मरति । | इतश्चोदेति ज्योतिषशास्त्रस्य पूर्वमध्यमकालो यत्र विविच्यते प्राधान्येन सिद्धान्तस्कन्धः ।।
विशिष्टम्
अथात्रोपस्थाप्यते प्रकरणसारः पूर्वाचार्यमनुसृत्य । यद्धि शतपथब्राह्मणे कृत्तिका आदायोक्तम् ‘एता ह वै प्राच्य दिशो न च्यवन्ते' इति तस्यायमेवाशयो यत्तदा कृत्तिका हि विषुववृत्तमाश्रित्य स्थिता आसन् । सम्प्रति तु ताः पूर्वविन्दुतः किञ्चिदुत्तरमुपसृत्य स्थिता दृश्यन्ते । तासामिदं स्थितिपरिवर्तनमयनगत्येव । अयनगतिश्च प्रतिवर्ष पञ्चाशद्विकलाप्रमाणेन भवतीति सार्वत्रिकः सिद्धान्तः । तन्माने कृत्तिकानां क्रान्तिशून्यत्वं हि शककोलतः ३०६८ तमवर्षपूर्वं सम्भवति । अयनगतेः प्रतिवर्षम् ४८ विपलामाने तु ततोऽपि १५० वर्षांपूर्वं सम्भवति यद्धि कलिप्रारम्भसमयसंवादि । तेन हि शतपथब्राह्मणस्य भागस्यास्य रचनाकालः शककालतः ३१०० वर्षांपूर्वमभित आपतति । कलिगत ३१७९ वर्षेषु शकयुगस्यप्रारम्भो मतः । ( ५०९०- १९११= ३१७९ )।
अस्थि
thumb|right|200px|किञ्चित् अस्थि
२६ फरवरी
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बाङ्कामण्डलम्
वर्गः:बिहारराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अर्थशास्त्रम् (शास्त्रम्)
परिचयः
दण्डनीतिः इति अर्थशास्त्रस्य पर्यायपदम् । अर्थशास्त्रम् राजधर्मं निरूपयति ।
4.30 ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
4.31 तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्या।अनन्त्याज्ज्ञेयमल्पम्
व्यासभाष्यम्
सर्वैः क्लेशकर्मावरणैर्विमुक्तस्य ज्ञानस्यानन्त्यं भवति । आवरकेण तमसाभिभूतमावृतज्ञानसत्त्वं क्वचिदेव रजसा प्रवर्तितमुद्घाटितं ग्रहणसमर्थ्यं भवति । तत्र यदा सर्वैरावरणमलैरपगतममलं भवति, तदा भवत्यस्यानन्त्यम् । ज्ञानस्यानन्त्याज्ज्ञेयमल्पं सम्पद्यते, यथाकाशे खद्योतः । यत्रेदमुक्तम्—
सम्बद्धाः लेखाः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
परवलयः
परवलयस्य अनेकाः महत्त्वपूर्णाः अनुप्रयोगाः सन्ति, परवलयिक-ग्राहकः अथवा परवलय- ध्वनिग्रहः -तः आरभ्य वाहन- अग्रदीपः -प्रतिबिम्बकान् यावत् तथा च अस्त्रक्षेपण शस्त्रस्य परिकल्पितम् यावत् भौतिकशास्त्रे, अभियांत्रिकीशास्त्रे, अन्येषु च अनेकेषु क्षेत्रेषु अस्य उपयोगः बहुधा भवति ।
१ मार्च
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कन्दुकस्तुतिः
स्तोत्रम्
कालियनाग-क्ष्वेल-निहन्ता सरसिज-नवदल-विकसित-नयनः ॥१॥
प्रतिपदार्थः
कालघनालीकर्बुरकायः
शरशतं बाणसमूहेन रिपुशतनिवहः शत्रुगणः शकलितः खण्डितः पराजितः येन सः | समूहनिवहव्यूहसंदोहविसरव्रजाः - इत्यमरः | रामकृष्णाद्यवतारेषु दुष्टशिक्षणं शिष्टरक्षणं कृतवान् |
सततगसमजवखगपतिनिरतः
शिग्रुः
संक्षिप्तचिकित्सा सूची
अस्य वृक्षस्य मूलस्य त्वचि “मोरिञ्जिन्” नामकः उपयोगयोग्यः अंशः अस्ति । मूले “तेरिगोस्टर्मिन्” नामकः अंशः अस्ति । अस्य शिग्रोः रसः कटुः, तिक्तः च । अयं गुणेषु लघुः, रूक्षः, तीक्ष्णः चापि । विपाके कटुः एव भवति । उष्णवीर्ययुक्तः अयम् । अस्य वृक्षस्य मूलं, त्वक्, बीजं चापि औषधत्वेन उपयुज्यते ।
कामायनी
कथासार:
श्रद्धायाः सश्रद्धसेवया निर्वेदः मनुः पुनः सचेतः अवर्तत। श्रद्धायै प्रति स कृतज्ञतां प्रकट्यकरोत्। परन्तु तस्य मस्तिष्के अस्थैरत्वम् आसीत्। स पुनः गृहस्थजीवने प्रवेशे न रुचिकरः आसीत्। तद्रात्रौ यदा सर्वे सुप्ताः आसन्, स एकदा पुनः ततः पलायत्।
महाकाव्ये अस्मिन् पञ्चदश अध्यायाः। प्रत्येकस्य अध्यायस्य नाम विविधमानसिकस्थितौ आधृतः। तेषां सूची इयम् अस्ति -- चिन्ता, आशा, श्रद्धा, कामः, वासना, लज्जा, कर्मन्, ईर्ष्या, इडा, स्वप्नं, संघर्षः, निर्वेदः, दर्शनं, रहस्यम्, आनन्दः च।
रामकृष्णमिशन्-विवेकानन्दविश्वविद्यालयः
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:भारतस्य विश्वविद्यालयाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मुहुर्त पनणम्
मुहुर्त पनणं भारतीय पनणेषु विख्यातः उत्सवः इव। अयं उत्सवः दीपावलि दिने मध्य भारते आचरिष्यते। अयं पनण कालः सायं काले भवति। अयं कालः अपि नेष्नम् स्ताक् एक्स्चेन्ज इति सन्चय स्थलेन विज्नापितं भवति॥ अयं उत्सवः गुजरात् सांस्कृतिषु जातः।
अमरकण्टक
अमरकण्टक-नगरस्य पौराणिकं माहात्म्यम्
अत्र सन्निहितो राजन् देव्या सह महेश्वरः । ब्रह्मा विष्णुस्तथा चेन्द्रो विद्याधरगणैः सह ॥
ततो वर्षं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतमहो द्विजाः । महेन्द्रो मलयः सह्यः शक्तिमानृक्षवानपि ॥ विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥
नाभिः
वेदपुराणेषु नाभिः
ऋग्वेदे १.१६३.१२ यज्ञीयाश्वस्य संदर्भे कथनमस्ति यत् अजः पशुः अस्य नाभिरस्ति एवं स अजः अश्वस्य पुरः नेनीयते। उपनिषदेषु उल्लेखमस्ति यत् अजः स्थितिः सूर्योदयस्योदयात् पूर्व स्थितिः, गुणानां प्राकट्यात् पूर्वस्थितिः, अनिरुक्त स्थितिरस्ति। सामवेदे हिंकार भक्तिः अनिरुक्तस्थिति उच्यते। किं वैदिकसाहित्ये नाभिः सार्वत्रिकरूपेण अनिरुक्तं एव अस्ति, अयं अनुसंधेयः। ऋग्वेदे १०.१२४.०२ कथनमस्ति यत् अहं अरणीं नाभिं गच्छामि। कर्मकाण्डे अश्वत्थस्य उपरि अरणिः शम्याः अधरारणिं मन्थति। एवंप्रकारेण, एकपक्षतः वित्तम् नाभिं प्रभावयितुं शक्नोति एवं द्वितीय पक्षे नाभिः वित्तं प्रभावयितुं शक्नोति। पुराणेषु, सार्वत्रिक रूपेण नाभितः ऋषभस्य उत्पत्तिः भवति। ऋषभः धर्मस्य अवस्थायाः सूचकः अस्ति, यत्र अधर्मः पृष्ठतः भवति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः
4.33 क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः
व्यासभाष्यम्
अथ कोऽयं क्रमो नामेति ? क्षणानन्तर्यात्मा परिणामस्यापरान्तेनावसानेन गृह्यते क्रमः । न ह्यननुभूतक्रमक्षणा नवस्य पुराणता वस्त्रस्यान्ते भवति । नित्येषु च क्रमो दृष्टः । द्वयी चेयं नित्यता । कूटस्थनित्यता परिणामिनित्यत्या च । तत्र कूटस्थनित्यता पुरुषस्य, परिणामिनित्यत्या गुणानाम् । यस्मिन्परिणम्यमाने तत्त्वं न विहन्यते तन्नित्यम् । उभयस्य च तत्त्वानभिघातान्नित्यत्वम् । तत्र गुणधर्मेषु बुद्ध्यादिषु परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमो लब्धपर्यवसानः । नित्येषु धर्मिषु गुणेष्वलब्धपर्यवसानः । कूटस्थनित्येषु स्वरूपमात्रप्रतिष्ठेषु मुक्तपुरुषेषु स्वरूपास्तिता क्रमेणैवानुभूयत इति तत्राप्यलब्धपर्यवसानः, शब्दपृष्ठेनास्तिक्रियामुपादाय कल्पित इति । अथास्य संसारस्य स्थित्या गत्या च गुणेषु वर्तमानस्यास्ति क्रमसमाप्तिर्न वेति ? अवचनीयमेतत। कथं ? अस्ति प्रश्न एकान्तवचनीयः सर्वो जातौ मरिष्यति ? ओं भो इति । अथ सर्वो मृत्वा जनिष्यत इति । विभज्यवचनीयमेतत। प्रत्युदितख्यातिः क्षीणतृष्णः कुशलो न जनिष्यते, इतरस्तु जनिष्यते । तथा मनुष्यजातिः श्रेयसी ? न वा श्रेयसी ? इत्येवं परिपृष्टं विभज्यवचनीयः प्रश्नः, पशूनुद्दिश्य श्रेयसी देवानृषींश्चाधिकृत्य नेति । अयं त्ववचनीयः प्रश्नः—संसारोऽयमन्तवानथानन्त इति ? कुशलस्यास्ति संसारक्रमसमाप्तिर्नेतरस्येत्यन्यतरावधारणेऽदोषः । तस्माद्व्याकरणीय एवायं प्रश्न इति ॥३३॥
4.34 पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं, स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
एतय्यैव सविचारा निर्विचारा च (योगसूत्रम्)
व्यासभाष्यम्
तत्र भूतसूक्ष्मकेषु अभिव्यक्तधर्मकेषु देशकालनिमित्तानुभवाअच्छिन्नेषु या समापत्तिः सा सविचारेत्युच्यते । तत्राप्येकबुद्धिनिर्ग्राह्यमेवोदितधर्मविशिष्टं भूतसूक्ष्ममालम्बनीभूतं समाधिप्रज्ञायामुपतिष्ठते । या पुनः सर्वथा सर्वतःशान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानवच्छिन्नेषु सर्वधर्मानुपातिषु सर्वधर्मात्मकेषु समापत्तिः सा निर्विचारेत्युच्यते । एवं स्वरूपंहि तद्भूतसूक्ष्ममेतेनैव स्वरूपेणालम्बननीभूतमेव समाधिप्रज्ञास्वरूपमुपरञ्जयति । प्रज्ञा च स्वरूपशून्येवार्थमात्रा यदा भवति तदा निर्विचारेत्युच्यते । तत्र महद्वस्तुविषया सवितर्का च । सूक्ष्मवस्तुविषया सविचारा निर्विचारा च । ऐवमुभयोरेतयैव निर्वितर्कया विकल्पहानिर्व्याख्यातेति ॥४४॥
अधिकवाचनाय
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
भारतीय विज्ञान शिक्षा व अनुसंधान संस्थानम् ब्रह्मपुरम्
भारतीय विज्ञान शिक्षा व अनुसंधान संस्थानम् ब्रह्मपुरम्(आङ्ग्ल: Indian Institute of Science Education and Research Berhampur) एकं भारतीय स्वयंशासीत शिक्षा गबेषणाप्रतिष्ठानम्च । अयम् संस्थानम् भारत सरकारस्य शिक्षामन्त्रालयेन ओडिशा प्रदेशस्य ब्रह्मपुरे स्थापितम् अभवत् । उच्चतरवैज्ञानिकशिक्षा अनुसंधानेन च सह स्नातक स्नातकोत्तर च स्तरे वैज्ञानिकअनुसंधानस्य प्रोत्साहनम् अस्य ‌उद्देश्यः । 'राष्ट्रीय महत्वस्य अनुष्ठानं' भावेन भारत सरकारद्वारा परिचितम् एतत् अनुष्ठानं २०१६ तमे वर्षे अगस्त मासे आरम्भः अभवत् । भारतस्य सप्तेसु अयजरेसु एतत् अनुष्ठानमन्यतमम् ।
शैक्षणिककार्याणि
इदानीम् आयजर ब्रह्मपुरं बि°एस्°एम्°एस् इति द्वैत डिग्री पि°एच्°डि एकीकृत पि°एच्°डि प्रदयति ।
सौरव्यूहः
कोनीयः आवेगः
पुर्वमेव यथा उक्तं तदनुगुणं सौरव्यूहस्य आवेगस्य ९९% भागः सूर्यं परितः परिभ्रमत्सु ग्रहेषु भवति । आवेगपरिपालननियमस्य अनुगुणम् आवर्तनं तथा सन्द्रीकरणं प्राप्यमाणं यत्किमपि वस्तु कोनीयावेगस्य प्रमाणस्य प्रमुखं भागं स्वस्मिन् एव केन्द्रीकरोति । किन्तु इदानीन्तनस्य सौरव्यूहस्य कोनीयावेगस्य अधिकः भागः इतरग्रहान् केन्द्रीकृतः अस्ति । अयं इम्यान्युयल् क्याण्ट् तथा लाप्लास् इत्येतयोः सिद्धान्तस्य विरुद्धं श्रुतः कश्चन प्रमुखः आक्षेपः ।
९ मार्च
९ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य अष्टाषष्टितमं (६८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् नवषष्टितमं (६९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २९७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अनाश्रितः कर्मफलं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
01 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ता एव सबीजः समाधिः (योगसूत्रम्)
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसनानम् (योगसूत्रम्)
सम्बद्धाः लेखाः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
वर्गः:समाधिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
पटनामण्डलम्
आधुनिक-इतिहासः
राज्ये मण्डलानां पुनर्गठनं १९७२ तमे वर्षे अभवत् । ९ नवम्बर १९७२ तमे वर्षे पटनामण्डलस्य बिहारशरीफ अनुमण्डलम् उत्कीर्णं कृत्वा नालन्दामण्डलस्य निर्माणं कृतम् ।
मानवशरीरस्य अस्थितन्त्रम्
अस्थिसंरचना
अस्थयः जीवद्रव्यस्य [(जैविकद्रव्यम्) खनिजपदार्थस्य [(खनिजपदार्थस्य) च संयोजनेन निर्मीयन्ते । एतेषु जीवद्रव्यस्य प्रतिशतं ३३.३० प्रतिशतं, खनिजपदार्थस्य च ६६.७० प्रतिशतं भवति ।
लघुबालानां अस्थिषु जीवद्रव्यस्य [(Organic Matter) प्रतिशतं अधिकं भवति, अतः एव तेषां अस्थयः लचीलाः भवन्ति तथा च चोटादिषु भग्नस्य स्थाने ते नमन्ति। परन्तु वृद्धानां अस्थीषु खनिजस्य [(Mineral Matter) परिमाणं वर्धते, येन ते आघातादिकारणात् भग्नाः भवन्ति।
कङ्कालतन्त्रे अस्थिसंख्या
5. १२ + १२ कुलम् उभयतः पृष्ठपार्श्वयोः [(Ribs) ।
5. कॉलर बोन अथवा हंसली २
13. मेटाकार्पल्स [(मेटाकार्पल्स) 10
16. अस्थि [(जानु टोपी, पटेल) 2
19. तरसलाः १४
शिरस्य अस्थि [(कपाल)
शिरस्य अस्थिभिः तानि अस्थीनि अभिप्रेताः ये केवलं शिरस्य ऊर्ध्वभागं निर्मान्ति । शिरस्य अस्थीनि भिन्नानि अर्थात् कपालं यथा एकत्र बद्धानि सन्ति येन ते मिलित्वा पूर्णास्थिरूपं गृहीतवन्तः अतः ते किञ्चित् अपि चलितुं न शक्नुवन्ति।शिरस्य अस्थीनां कुलसंख्या इति ८ ।
सङ्ख्याया अपि एकम् ।
पूर्वपृष्ठं उत्तलं स्निग्धं च उभयतः अस्थिषु किञ्चित् ऊर्ध्वं भवति । तस्य उपरि समतलस्नायुः अस्ति, या 'फ्रंटलिस्' [(Frontalis) इति उच्यते । एषा स्नायुः आक्रोशस्य परिवर्तनस्य वा आक्रोशस्य वा समये संकुचति, शान्तावस्थायां प्रसारितः तिष्ठति । अस्य पृष्ठभागः दन्तयुक्तः [(Serratid) भवति, यः पार्श्वकपालस्य पूर्वविमानेन सह संलग्नः भवति । अस्य अग्रभागस्य अधोभागे द्वौ तोरणौ स्तः, ययोः नाम 'Supra Orbital Arches' इति । नासिकास्थि [(Nosal Bone) एतयोः चापयोः मध्ये तिष्ठति । नासिकास्थिस्य पृष्ठतः एव चलनीसदृशं जालयुक्तं अस्थि भवति, यत् 'छिद्रयुक्तास्थिप्रक्रिया' [(Ethmoid Process) इति कथ्यते 'पट्टक' इत्यस्य पृष्ठविमानं अवतलं भवति, यस्य अन्तः धनियायाः प्रतीकाः निर्मिताः सन्ति । मस्तिष्कस्य अग्रमस्तिष्कं तस्य अधः एव भवति ।स्क्लेरा-द्रव्यमानं नेत्रगुहाया: छतम् निर्माति । ओक्सिपिटल बोन [(Occipital Bone) - इयं अस्थि शिरस्य पृष्ठभागे स्थिता भवति । अस्य अपि 1. प्लेट् 2. शरीरं च भवति - एते द्वौ भागौ स्तः। एतयोः मध्ये एकं विशालं गोलच्छिद्रं भवति, यत् 'महाचिद्र' अथवा 'महाविवर' [(Foramen Magnum) इति कथ्यते ।
Parsal cranial bone [(Parictal Bones) - एतानि अस्थिद्वयं संख्यायां भवति तथा च पूर्ववर्ती कपाल अस्थिः पश्च कपाल अस्थि च मध्ये तिष्ठन्ति। एते गोलरूपेण भवन्ति । अस्य द्वौ पृष्ठौ चत्वारः धाराः च सन्ति । तेषां उपरितनपृष्ठं [(Superior Surface) स्निग्धं [(Smooth) उभृतं च भवति । एतौ अस्थिद्वयं परस्परं मिलित्वा गुम्बजं निर्माति, यत् 'मस्तिष्कस्य' पार्श्वभागं सम्यक् आच्छादयति ।
पार्श्वखण्डस्य अधः पृष्ठभागः अवतलः रूक्षः च भवति । मस्तिष्कस्य सम्पर्कं कृत्वा तस्य अन्तः लघुधमनीनां लेशाः अवशिष्यन्ते । पार्श्वकपालस्य अग्रभागः ऋजुः दन्तयुक्तः च भवति, सः अग्रभागस्य अस्थिस्य प्लेटस्य पृष्ठभागे सज्जः एव तिष्ठति अस्य पृष्ठभागः केनचित् वक्रतायाः सह दन्तयुक्तः भवति, यः पश्चकपालस्य अग्रभागस्य प्लेट्-अग्रभागेन सह सम्बद्धः भवति । अस्य पार्श्वभागः अन्तःभागे कृशः भवति, यः शङ्ख-अस्थि-पट्टिकायां गच्छति [(Temporal Bone) । उभयोः पार्श्वकपाल-अस्थियोः ऊर्ध्वमध्यभागाः परस्परं मिलन्ति । एतौ अस्थिद्वयं प्रायः शैशवकाले मृदुः तिष्ठति, ५-६ मासान् यावत् न संयोजयति, तदनन्तरं संयोगानन्तरं कठिनं भवति ।
निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः (योगसूत्रम्)
सम्बद्धाः लेखाः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
मानवशरीरस्य अस्थितन्त्रम्
मुखस्य अस्थि [(मुखस्य अस्थि)
1 नासिका ओक्सीपिटल [( Vomer's Bone )।
मेरुदण्ड अस्थि [(मेरुदण्ड या कशेरुका स्तम्भ)
1. गर्भाशयस्य कशेरुकाः [(Cervical Vertebrae) - अस्य कुलम् ७ कशेरुकाः सन्ति" । कण्ठे निवसन्ति।
मेरुदण्ड-कशेरुकानां अस्थयः परिमाणेन परस्परं किञ्चित् भिन्नाः, कुटिलाः, उच्च-नीच-लघु-बृहत् च भवन्ति तथापि ते परस्परं उपरि स्थापिताः भवन्ति तयोः मध्ये छिद्रं [(Vertebral Foramen) अस्ति, तथैव तेभ्यः पुच्छमपि निर्गच्छति । अस्य स्थूलः कृशः च द्वौ भागौ स्तः, स्थूलः भागः 'पिण्ड' इति उच्यते । एतत् मण्डलं यस्य पृष्ठभागः स्पाइनसप्रक्रिया इति उच्यते, नुकीलः च । घेरापिण्डमूलौ यत्र मिलन्ति तत् स्थानं चक्रमूलम् [(Peducle) इति । मेरुदण्डः मनुष्यशरीरस्य अस्थि-आधारः अस्ति, सः शिरस्य आधारः अपि अस्ति, सः स्व-अन्तर्भागे सुषुम्ना वा मज्जां वा धारयति । अग्रे अवलम्बितुं शक्नोति, पार्श्वे अपि अवलम्बितुं शक्नोति। परन्तु पश्चात्तापं सर्वथा नतुं शक्नोति। उपविष्टस्य, स्थितस्य च सम्यक् स्थितिं प्रति ध्यानं दत्त्वा, यदा कशेरुकशरीरं [(Vertebral Body) अव्यवस्थितं भवति, तदा अस्थिक्षतिः वा व्रणः वा [(Earies of Necrosis) उत्पद्यते
प्रत्येकस्य उपरितनयोः कशेरुकयोः मध्ये एकप्रकारस्य उपास्थिपैड् भवति, यस्य नाम 'Inter Vertebral Fibro Cartilage' इति । एषः कुशनः कशेरुकाणां परस्परं आघातात् रक्षणाय कार्यं करोति ।
'गबर कशेरुका' या 'गर्भाशय कशेरुका' [(Cervical Vertebrae)
'उरोस्थिमुष्टि' इत्यस्य उपरिभागः किञ्चित् गोलः अवसादितः च भवति, येषां उभयतः गर्ताः सन्ति, येषु हंसस्य अस्थिः [(हंसस्य अस्थि) संलग्नः भवति । एकप्रकारेण सम्पूर्णबाहुस्य कूपेन सह संबन्धः अस्मिन् स्थाने स्थापितः भवति । अस्य अधोभागः उरोस्थिस्य ऊर्ध्वभागेन सह सम्बद्धः भवति । यत्र एतौ अस्थिद्वयं मिलति, तत्र उभयतः द्वौ गर्तौ स्तः, यस्मिन् कृशद्वितीयपृष्ठपार्श्वयोः अग्रभागाः एकत्र आगच्छन्ति ।
2. scapula [(Scapula) पश्चात् 1
एतत् बाहुस्थि । अस्य त्रयः भागाः सन्ति-
'शिरः' भागः घण्टायाः हस्तवत् गोलः भवति, सः स्कैपुला-भागे आसक्तः एव तिष्ठति । 'गर्भाशयः' भागः संकीर्णः भवति । तस्य परितः अतीव स्थूलं दृढं च पटलं संलग्नं भवति, यत् गिल्स्, शिरः च दृढतया बद्धं करोति । एषा झिल्ली आर्टिकुलर-कॅप्सूल इति उच्यते । अस्य पार्श्वे 'वृहत् गुलिका' निवसति । स्कैपुला आरभ्य ये स्नायुः सन्ति ते 'लघुकन्दुकस्य' उपरि स्थिताः सन्ति । एते स्नायुः त्रिगोनिकजातुम्, अन्श्कूट् च आरभ्य ह्युमरसस्य उपरिभागात् गच्छन्ति ।
ह्यूमरसस्य द्रव्यमानं त्रिकोणीयम् अस्ति। अस्य १ अग्रभागः, २.मध्यः ३.पार्श्वः च – एताः त्रयः धाराः [(सीमा) सन्ति तथा च केवलं त्रयः विमानाः [(पृष्ठभाग) सन्ति । 1. पूर्वमध्यविमानयोः मध्ये यः भागः अस्ति सः अग्रभागः 'मध्यमविमानः' इति कथ्यते 2. पूर्वपक्षीयविमानयोः मध्ये यः भागः अस्ति सः 'अग्रविमानः' इति कथ्यते तथा च 3. पृष्ठभागः 'पश्चविमानम्' इति कथ्यते
पूर्वपूर्वमध्यमविमानस्य उपरि मांसपेशी 'द्विशर्स्का' [(Bleeps Muscle) इति उच्यते तथा च पूर्वपार्श्वपश्चविमानस्य उपरि मांसपेशी 'त्रिशिर्स्का' [(Triceps Muscle) इति कथ्यते
अन्तर अग्रभुज अस्थि (उल्ना ) - इदम् अस्थि अग्रभुजस्य मध्ये स्थितम् अस्ति । अस्य त्रयः विभागाः सन्ति – १.उपरि, २.मध्यम् अर्थात् पिण्डः ३.अधः च । अस्य ऊर्ध्वभागे अपि द्वौ भागौ स्तः । तयोः मध्ये च गर्तः अस्ति। उपरिभागः 'कूपर' [(Olieranon) इति उच्यते, अधः भागः 'चञ्चू प्रवर्धा' [(Coronoid Process) इति कथ्यते । कोरोनोइड् प्रक्रियायाः कोरोनोइड् प्रक्रियायाः च मध्ये एकः गुहा अस्ति, यत् 'चञ्चुखत' इति कथ्यते । 'दन्त-उत्कर्षस्य' अधः पार्श्वे अपि एकः गर्तः अस्ति, तत् 'बाह्य-कोशिका-खालम्' (Radial Notch) इति कथ्यते । बाह्य अग्रभुजः बृहत्तरः कन्दः च [(Tuberosity) अस्मिन् गर्ते सम्मिलितः भवति ।
लक्स [(Osinnominati or Hip Bone ) - त्रिभिः अस्थिभिः निर्मितं भवति- 1. श्रोणिपट्टिका [(Ilium), 2. आसन [(Ischium) तथा 3. जघन [( Pubis)- अभवत् । एतेषां अस्थिपार्श्वे स्थितं कटोरारूपं गर्तं 'उलुखल्' [(Aectabulum) इति उच्यते । उलुखलस्य अधः अतीव विशालः छिद्रः अस्ति यस्य नाम 'ओब्तुराट्' (Obturat or Forman) इति । अस्य छिद्रस्य चतुर्थांशत्रयभागः 'ओब्तुराट् वा फोरमैन्' इति स्थूलेन दृढेन च पटलेन आवृतः भवति । अस्य अस्थिस्य पृष्ठभागे गहनभागः 'Greater Setatic Notch' [(Greater Setatic Notch) इति कथ्यते ।
अस्थि [(PATELLA)
'अभिमध्य' तथा 'पार्श्व स्वस्तिक' नामक द्वे स्नायुबन्धे [(Medial and Lateral Cruciate Ligament) जानुसन्धि को कसकर बद्ध रखते हैं। 'मध्यमतंत्रिका' अन्तर-अस्थि-अस्थि-मध्यभागात् आरभ्य फीमरस्य पार्श्वभागे सक्तं तिष्ठति तथा च 'पार्श्वस्वस्तिक-स्नायुबन्धः' अन्तर-अस्थि-अस्थि-पार्श्वभागात् आरभ्य फीमरस्य मध्यभागे संलग्नः तिष्ठति अस्थि। एतौ स्नायुद्वयं परस्परं लङ्घ्य [(Cross) इति स्थाने तिष्ठतः । अन्तः ऊरुस्य मध्यभागे पार्श्वभागे च 'चक्रिका' [( Dise) इति अस्थिद्वयं भवति । मध्यपार्श्वभागे उपास्थिनिर्मिते अस्मिन् कुण्डलाकारचक्रे फीमरस्य अधोभागः संलग्नः भवति ।
अवधानकला
चित्रबन्धः
शब्दालङ्कारेषु चित्रबन्धाः प्रसिद्धाः। विविधेषु आकारेषु वर्णानां क्रमस्य विन्यासं कृत्वा विविधाः बन्धाः रच्यन्ते। तत्र गोमूत्रिका, मुरजबन्धः, सर्वतोभद्रः, पद्मबन्धः, चक्रबन्धः इत्यादयः बन्धाः प्रसिद्धाः सन्ति। अवधाने प्रच्छकः बन्धं विषयं च सूचयति। अवधानी आशुरूपेण पद्यं रचयेत्। अत्रापि प्रितिचक्रं क्रमशः एकैकं पादं अवधानी रचयति। आशुरूपेण चित्रकाव्यरचनं न सुकरम् इति कारणतः अनेकेषु अवधानेषु अयं विभागः न भवति।
अक्षरमुष्टिका
अक्षरमुष्टिकापृच्छकः केनचित् छन्दसा निबद्धस्य पद्यस्य स्वराक्षराणि एव वदति, वस्तु च सूचयति। उदाहरणार्थं वागर्थाविवसम्पृक्तौ इति वर्तते चेत् आ-अ-आ-इ-अ-अं-ऋ-औ इति वदति अवधानी तदाश्रित्य पद्यं रचयेत्। एतेषु स्वरवर्णेषु अवधानी व्यञ्जनानि योजयित्वा वस्तु वर्णयेत्।
धर्मसारः
विस्तृतविवेचनानन्तरं संक्षेपेण सूत्ररुपेण सारनिवेदनम् इति भवति शैली शास्त्रकाराणाम् । यथा अद्वैतसिध्दान्तविषये उक्तम्- अथवा पुराणानां सारम् अधिकृत्य उक्तम्- तथैव धर्मविषयेऽपि कैश्चिद् विद्वद्भिः धर्मस्य सारः एवम् उपवर्णितः – अथवा – तत्र् अयं तात्पर्यार्थः यत् समन्ताद् अवस्थितौः जनैः सह यथा वयं वर्तामहे तथैव तेऽपि अस्माभिः सह वर्तेरन् इति स्पष्टमेव । यदि वयं प्रातिवेशिकैः सह स्नेहपूर्णं व्यवहारं करिष्यामः तर्हि तेऽपि अस्माभिः सह प्रेम्णा एव वर्तिष्यन्ते । दर्पणप्रतिबिम्बन्यायेन यदि वयं तान् द्विष्मः तर्हि तेऽपि अस्माभिः सह द्वेषपूर्णं व्यवहारं करिष्यन्ति । यदि वयं तेषां साहाय्यं कुर्मः तर्हि तेऽपि विषमसमये संप्राप्ते अस्माकं साहाय्यप्रदानेन उपकरिष्यन्ति । अतः यथा इतरैः अस्माभिः सह वर्तितव्यम् इत्यपेक्षां कुर्मः तेनैव निकषेण स्वस्य व्यवहारः निश्चेतव्यः । इतरैः सह सर्वथा मित्रभावेन वर्तितव्यम्, तथा सर्वेषां कल्याणकामना हृदि निधेया इत्येव भवति धर्मस्य सारम् । तत्रोक्तं महाभारते जाजलि-आख्याने
दर्शनानि
वैशेषिकदर्शनम्
तत्र पदशास्त्रं व्याकरणशास्त्रम्, पदार्थशास्त्रञ्च कणादशास्त्रम् ( वैशेषिकदर्शनम् ) । अन्येषामपि शास्त्राणां विद्यमानत्वेऽपि अनयोर्द्वयोः शास्त्रयोः समक्षं नास्ति तादृशमपेक्षितं वैशिष्टयमन्येषां शास्त्राणाम् । यतः सर्वतः प्राग् वैशेषिका पदार्थोल्लेखनमेव प्रकुर्वन्ति । यथा -
इदमेव च कणादशास्त्रम् ( वैशेषिकदर्शनम् ) औलूक्यदर्शनमपि निगद्यते ।
सांख्यदर्शनम्
‘द्यावाभूमी जनयन् देव एकः विश्वस्य कर्ता भवनस्य गोप्ता ।'
नैयायिकवैशेषिका यथा जीवस्य प्रतिशरीरं भिन्नत्वेनास्तित्वमभ्युप गच्छन्ति, तथैव सांख्या अपि जीवात्मस्थानीयस्य पुरुषस्य नानात्वम् ( अनेकत्वम् ), बहुत्वम् अङ्गीकुर्वन्ति । यथोक्तवान् ईश्वरकृष्णः
प्रकृतिपुरुषयोर्भेदाग्रह एव पुरुषबन्धनहेतुः, तयोर्भेदग्रहश्च बन्धननिवृत्ति रूपमोक्षहेतुश्चास्तीति सर्वेऽपि सांख्याः समभ्युपगच्छन्ति ।
'सांख्यस्य प्रवक्ता कपिलः परमर्षिः पुरातनः' ।
७. 'लघुसांख्यसूत्रवृत्तिम्' रचितवान् श्रीनागेशोऽप्यमूल्यं ग्रन्थरत्नमिदम् ।
८. 'पञ्च महाभूतानि' च ।
एतेषां प्रानिरूपितानां पञ्चविंशति-तत्त्वानां साधकानि सन्ति सांख्य नये त्रीणि प्रमाणानि । तथाहि
त्रिविधं प्रमाणमिष्टं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि' ।।
योगदर्शनम्
'योगस्थः कुरु कर्माणि'-गीता ।
पतञ्जलिः
अश्वत्थामाबलिप्सो हनूमांश्च विभीषणः ।
कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः ॥'
विज्ञानभिक्षुः १६०० ईसवीये 'योगवात्तिकम्'-नामकं खल्वेकं योग दर्शनस्य ग्रन्थं लिखितवान् । तदनन्तरञ्च यतिप्रवरः श्रीरामानन्दः १७०० ईसवीये 'मणिप्रभा'-नाम्नी टीकामकरोत् ।
मीमांसादर्शनम्
विचारस्यास्य सर्वत्रैव पूर्वमीमांसादर्शनग्रन्थेषु निरूपणीयत्वेन विशेषतोऽयं विचारः सर्वप्राथम्येनाऽस्माभिस्तत्रैवाऽनुभूतो दृष्टिपथे स्मृतिपथे च नीयते । अयञ्च खलु मीमांसाशब्दोल्लेखोऽपि संहिताब्राह्मणग्रन्थेष्वेव मिलतीत्यपि न तिरोहितमस्ति केषामपि पूर्वमीमांसाविदुषाम् ।
जैमिनिः
'मीमांसाकृतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनि जैमिनिम् ।'
श्रीवाचस्पतिमिश्रः
१. शालिकनाथ,
१. श्रीशालिकनाथः ६९०-७६० ईसवीये सन्तिष्ठमानः प्रभाकरनिरू पितां शिष्यतां बिभ्राणः, स्वकीयगुरोः श्रीप्रभाकरस्य 'लघ्वी'-टीकाया उपरि 'ऋजुविमलां'-नाम्नी टीकां विहितवान्, 'बृहती'-टीकाया उपरि 'दीपशिखा' ऽभिधानी टीकां कृतवान्, तत्र च 'गुरुमतसमर्थनं हृदयतः सुचारुतया च विहितवान् ।
४. श्रीखण्डदेवः काशीनिवासी दाक्षिणात्यकुले जन्म लभमानो ब्राह्मण शरीरावच्छिन्नः सन् श्रीरुद्रदेवात्मजः पण्डितराजश्रीजगन्नाथस्य पितृचरणश्री पेरुभट्टस्याऽयं साक्षादेव गुरुरासीत् । तथा मीमांसाशास्त्रस्य-१. भाट्टकौस्तुभ, २. भाट्टदीपिका, ३. भाट्टरहस्यानां, त्रयाणामेतेषां ग्रन्थानां रचयिताऽऽसीत् ।
वेदान्तदर्शनम्
वदान्तो नामोपनिषत्प्रमाणम् । तदुपकारीणि शाराारकसूत्रा स्यान्ते ज्ञानस्यैव निरूपणीयत्वेन ज्ञानं ब्रह्मेति सिद्धम् । वेदान्तशास्त्रे पदार्थस्य जड-चेतनभेदेन द्वैविध्यमङ्गीकृतमस्ति । तत्र चेतनपदजन्यबोधविषयतावद् ब्रह्म । तदन्यश्च सर्वोऽपि जडपदार्थः । मायाया मायाकार्यस्य च सर्वस्यापि जगतो जड पदार्थत्वेन तदतिरिक्तं किमपि नास्त्येवेति ध्येयम् इति ।
इत्यादिश्रुतयः सर्वा अपि ब्रह्मणो ज्ञानरूपतां प्रतिपादयन्ति । ज्ञानातिरि क्तस्य सर्वस्य चाऽवस्तुत्वं, जडत्वम्, अज्ञानरूपत्वम्, अज्ञानकार्यत्वञ्च सिद्धयति । अत एव ज्ञानातिरिक्तस्य सर्वस्याप्यन्धकाररूपता स्वतः सिद्धयति ।
अत ज्ञानातिरिक्तस्य सर्वस्याऽवस्तत्वं, जडत्वम् अज्ञानरूपत्वं स्वास्तित्व विहीनत्वञ्चाऽङ्गीकुर्वाणो वेदान्ती 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म', 'नित्यं विज्ञानमा नन्दं ब्रह्म' इत्यादिश्रुतीः समाश्रित्यैव केवलं स्वसत्ताकस्य शुद्ध-बुद्ध-मुक्तस्व भावस्य त्रिकालाऽबाध्यस्य ब्रह्मणो ज्ञानरूपतापक्षस्यैव श्रेयस्करत्वं ब्रूते
अष्टविधभाग्यकारविवेचनम्
५. श्रीनिम्बार्काचार्यः–वेदान्तपारिजातसौरभनामकब्रह्मसूत्रस्य भाष्यस्य निर्माता।
७. श्रीश्रीपतिः ( १४०० ईसवीयः )-श्रीकरभाष्यं विनिर्मितवान् ब्रह्म सूत्रस्य ।
अद्वैतमतम्
तिष्ठति संस्कारवशाच्चक्रभ्रमवद्धृतशरीरः ॥'
इत्थञ्च स्वप्रकाशचिदात्मनो व्यतिरिक्तं सर्वमेव चास्ति मिथ्याभूतं कल्पि तञ्च । अत एव तत् सर्वं स्वाप्निकं मायिकञ्चाऽज्ञानकल्पितमिति स्वास्तित्व विहीनन्तत् । ब्रह्माद्वैते चास्ति श्रुतीनां प्रामाण्यम् -
अज्ञानस्वरूपविचारः
एवं साङ्ख्यमतानुयायिनः, योगमतानुयायिनश्चाऽऽत्मनो विभुत्वं सच्चिदा नन्दस्वरूपत्वम् असङ्गत्वञ्चाङ्गीकुर्वन्ति तावतापि पुनः नानात्वं जगतश्च सत्यत्वं स्वीकुर्वन्ति । तत्रापि सन्ति साङ्ख्या निरीश्वरवादिनः, योगाः पातञ्जला जीवेश्वरयोर्भेदमभ्युपगच्छन्तीति ते शास्त्रज्ञाः सन्तोऽपि आत्मस्वरूपं नैव जानन्ति ।
श्रीगौडपादाचार्यः
'यथा स्वप्ने द्वयाभासं स्पन्दते मायया मनः ।
'घटादिषु प्रलीनेषु घटाकाशादयो यथा ।
श्रीसुरेश्वराचार्यः
अर्थात् तस्माद् ब्रह्मणो द्वितीयं ( भिन्नम् ) किमपि नास्तीत्यर्थः । यच्च द्वितीयत्वेन भासमानं भवति तत सर्व व्यवहारान्तर्गतमेव सत् प्रतीयते अतः सर्वमेव दृश्यमानं मायामात्रमेव न तु परमार्थतस्तत् प्रतीयते । तथा चोक्तम् -
–बृ० उ० ४।५।१९। 'अहं ब्रह्मास्मि ।'
तत्रैव, २।५।१ । 'सच्चिदानन्दरूपमिदं सर्वम् ।' -नृसिंहोत्तरतापनीयोप० ७ । इत्याद्याः सर्वा अपि उपनिषदो ब्रह्माऽद्वैतसिद्धान्तमेव सर्वथा समर्थयन्ति पुष्टीकुर्वन्ति च ।
श्रीवाचस्पतिमिश्रः
श्रीमिश्रश्चैतावति काले इदमेव विचारयन्नासीत् यदहं पूर्व मनसि समागतं पदार्थजातं सर्वथा लेखेन परिपूर्य पुनर्वत्तिकामग्रे विधास्ये ।
श्रीसर्वज्ञात्ममुनिः
श्रीसर्वज्ञात्ममुनिः ९०० ईसवीये वर्षे स्वास्तित्वप्रदर्शनपरायणः सन् सक्षेपशारीरिकस्य रचयिताऽऽसीत् । अस्य च मुनेरपरं नामधेयं 'नित्यबोधा चार्यः' इति च श्रूयते, तथा श्रीसुरेश्वरार्चायनिरूपितां शिष्यताञ्च बिभ्राण श्वासीत् श्रीसर्वज्ञः ।
श्रीमण्डनमिश्रः
अत्र कारिका घटकीभूतेन 'शब्देने'ति पदेन प्रपञ्चस्य प्रविलयः ( प्रपञ्चात्यन्ताभावः ) प्रतिपादितो भवति । एतेनाऽद्वैतवादः ( अभेदवादः ), सतरामेव समागच्छति । अयमेव ब्रह्माऽद्वैतसिद्धान्तः ।
श्रीपद्मपादाचार्यः
'तस्मादद्वैतमेवाहुर्मुनयः परमार्थतः ।'
''' 'परात्मनो मनुष्येन्द्र ! विभागोऽज्ञानकल्पितः ।
श्रीविद्यारण्यः
उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुतविभ्रमात्' ।
'ततो निरंशे आनन्दे विवर्ती जगदिष्यताम् ।
मायाशक्तिः कल्पिका स्यादैन्द्रजालिकशक्तिवत्' ।।
भेदाभेदमतम्
श्रीभास्कराचार्यमते वेदान्तमतसिद्धसगुणनिगुर्णभेदवत् घटाकाशमहाकाश वत् खण्डकालमहाकालवत् प्राच्यादिदिङमहादिग्वच्च यथास्ति अविद्योपाधि रूपकारणवशादेव दृष्टान्तगतो भेदस्तथैव दार्टान्तस्थलेऽपि चास्ति जीवात्मपर मात्मनोरुपाधिकृतो भेद इति नूनं विभाव्यताम् ।
तात्त्विकदृष्ट्या विचार्यमाणे तु अविद्योपाधौ निराकृते सति 'जीवो ब्रह्मैव नापरः' इति शङ्कराचार्यसिद्धान्त एव समागच्छति । 'भेददृष्टिरविद्येयम्' इति श्रुति रपि जीवपरमात्मनोरभेदमेव प्रतिपादयति बोधयति च । तस्मादविद्यो पाधिनिरसनं नितान्तमावश्यकम्, तस्मिन् सति अर्थत एवाऽभेदो जायते इति मन्तव्यम् ।
अस्य च विशिष्टाद्वैतमतस्याऽऽदिप्रवर्तकत्वेन जन्मदाता चास्ति साक्षात स्वयं श्रीरामानुजाचार्यः । अयञ्च श्रीरामानुजाचार्यः ११०० ईसवीये वर्षे स्वकीयां स्थितिं लभमानः 'श्रीभाष्य'स्य रचनां कृतवान् इति सर्वेऽपि वैष्णव सम्प्रदायविदो विदन्ति वदन्ति च । अयमेव चास्त्यस्य रामानुजसम्प्रदायस्य प्रथमाचार्यः । _अस्यास्ति जन्मदातुः पितुर्नाम श्रीकेशवभट्टः, माता च कान्तिमती। त्रिचनापल्लीप्रान्तान्तर्गत-'भूतपुरी'-ग्रामनिवासी चाऽयं श्रूयते । अनेन विर चिताः केचन ग्रन्था अधस्तात् प्रदर्श्यन्ते-
द्वैतमतम् (श्रीमध्वाचार्यः)
अनयोः श्रीमध्वाचार्यः सेव्यसेवकभावसम्बन्धमङ्गीकरोति, आहोस्वित् पूज्यपूजकभावसम्बन्धं स्वीकरोति, अथवा दास्यदासकभावसम्बन्धोऽपि भवितुम हंतीत्यपि कदाचित्तुल्यवित्तिवेद्यन्यायेन वक्तुं शक्यतेऽतो नहि कदापि तयोस्ता दात्म्यम् ( एकत्वम् ) स्यात् । ____ श्रीमध्वाचार्यमते सेव्यतावच्छेदककुक्षिनिक्षिप्तः, पूज्यतावच्छेदककुक्षि निक्षिप्तो वा चास्ति शङ्खचक्र-गदाधारी मानवमात्रहृदयकूजविहारी परमेश्वर पदाधिकारी, मुरारिः, पीताम्बरवेषभूषाधारी श्रीविष्णुरेव । स च भगवान् विष्णु रुक्मिणीयुतपाण्डुरङ्गाऽपरनामधेयश्चास्ति सर्वथा लक्ष्मीयुक्तः । ।।
द्वैताऽद्वैतवादः ( श्रीनिम्बार्काचार्यः)
अस्मिन् द्वैताऽद्वैतवादि-श्रीनिम्बार्काचार्यमते व्यवहारकाले जीवेश्वरयोर्भेदः पारमाथिकावस्थायाञ्चाऽभेदः । तत्रापि द्वैताद्वैतयोः समीचीनत्वाऽसमीचीनत्व विषयकप्रश्न विषयाऽवसरे समुपस्थिते द्वैतं पारमार्थिकम्, अद्वैतञ्चास्ति खल्वौ पचारिकम्, 'राहोः शिरः' इतिवत् । अस्मिन् मते परमेश्वरः, परमेश्वरपदजन्य बोधविषयतावद् वा ब्रह्म चास्ति सच्चिदानन्द आनन्दकन्दमथुराचन्द्रः श्रीकृष्ण चन्द्र एवेति नूनं विभाव्यताम् ।।
शुद्धाऽद्वैतवादः (श्रीवल्लभाचार्यः)
'भक्त्या मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः ।
'भक्त्या' इत्यस्याऽव्यभिचारिण्या भक्त्येत्यर्थः ।
अर्थात् सर्वलोकशरण्ये भगवति जगन्नियन्तरि सर्वात्मनि-अनन्ययोगेन जायमानाऽव्यभिचारिणी भक्तिरेव भवति ज्ञानसाधनम् । एवञ्च सद्गुरुप्रसादात् श्रवणादिना परमतत्त्वं विज्ञाय ये ज्ञानपौष्कल्यसिद्धिसाधनसम्पत्तिमन्तो मतयो योगिनो भक्त्याऽखण्डवृत्त्या परं ब्रह्मपरमेश्वरं भजन्ति ते एव खलु सच्चिदा नन्दैकलक्षणं निविशेषम्, निराभासम्, निराधारम्, शुद्ध-बुद्ध-मुक्तस्वभावम्, निरवद्यम्, निरञ्जनम्, शान्तम्, नित्यम्, निष्क्रियम्, निष्कलम्, निराकारम्, निर्विकारम्, परब्रह्म प्रमाणान्तराबाधितसत्तावत्तया अभिजानन्ति ते सविशेष साकारम्, सविकारं विहाय निविशेषब्रह्मात्मना सुखं सन्तिष्ठन्ते । तथा चोक्तम्
२. 'प्रमेय रत्नार्णवः' बालकृष्णविनिर्मितः ।
४. 'अमृततरङ्गिणी'-पुरुषोत्तमनिर्मिता।
अचिन्त्यभेदवादः ( चैतन्यमहाप्रभुः)
अस्मिन् अचिन्त्यभेदाभेदवादमङ्गीकर्तृ-श्रीचैतन्यमहाप्रभुनये जीवात्म-पर मात्मनोः ( जीवेश्वरयोः ) भेदाऽभेदौ सर्वथाऽङ्गीकृतौ स्तः ।
अयमपि श्रीचैतन्यमहाप्रभुः १५०० ईसवीये वर्षे स्वीयं स्वाभिमतं श्रीचैतन्यमतं संस्थापितवान् । तदनन्तरकालावच्छेदेन च तस्य यथाशक्ति प्रचारः प्रसारश्च जातः, इदानीमपि जायते इति ।
२. 'भक्तिरसामृतसिन्धुः'-तत्रैव ।
अविभागाद्वैतवादः ( विज्ञानभिक्षुः )
अविभागाद्वैतवादी श्रीविज्ञानभिक्षः १६०० ईसवीये वर्षे स्वास्तित्वसम्पन्नः खलु विज्ञानामृतभाष्यं रचितवान् ।