cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मानवपेशी
Reflex action [(Reflex action)]
Cortex [(Cortex)] शरीरस्य प्रत्येकं क्रियां नियन्त्रयति । प्रकोष्ठस्य कोशिकासु आवेगाः उत्पद्यन्ते, कोशिकाभ्यः बहिः आगच्छन्तीभिः तन्तुभिः मांसपेशिषु आगच्छन्ति । मांसपेशीनां उत्तेजकाः मस्तिष्कस्य प्रकोष्ठं प्रति निरन्तरं प्रसारिताः भवन्ति । मस्तिष्कात् स्नायुषु आगच्छन्तः तंत्रिकातन्तुः निर्गमतन्तुः इति उच्यते । केचन तन्तुः मांसपेशीनां उत्तेजनं मस्तिष्कं प्रति प्रसारयन्ति, ते आकर्षकतन्तुः इति उच्यन्ते । शरीरस्य त्वक्-सन्धि-स्नायु-आदिषु यत्किमपि उत्तेजनं भवति तत् तंत्रिकातन्तुभिः प्रकोष्ठस्य कोशिकासु प्राप्नोति येषां तंत्रिकानां तन्तुभिः उत्तेजना मस्तिष्कं प्रति गच्छति, इन्द्रियतंत्रिका मांसपेशीं प्रति आवेगं प्रसारयति, ताः मोटर तंत्रिकाः इति उच्यन्ते आवेगः इन्द्रियतंत्रिकाद्वारा प्रकोष्ठं प्राप्नोति ।
शरीरस्य मुख्यस्नायुः
1. स्कन्धं चालयन्ति मांसपेशयः]- एताः मांसपेशयः उपरितनबाहुं कूपेन सह संयोजयन्ति, ये निम्नलिखितम् अस्ति - Pectoralis major [(Pectoralis major )] - इयं सतही मांसपेशी अस्ति वक्षःस्थलस्य पूर्वभित्तिषु स्थितं, यत् उरोस्थि, हंसली, वास्तविकपृष्ठपार्श्वयोः उपास्थिभ्यः उत्पद्यते तथा च प्रवेशः ह्युमरस-अस्थिस्य द्विशिखर-खाले भवति एषा स्नायुः स्कन्धं शरीरस्य मध्यरेखां प्रति आनयति, बाहुं [(बाहुं)] वक्षःस्थलस्य अग्रभागं प्रति आकर्षयति तथा च स्कन्धस्य आन्तरिकं परिभ्रमणं अपि करोति । Pectoralis minor [(Pectoralis minor)] - इदं वक्षस्थलस्य मेजरस्य मांसपेशीयाः अधः द्वितीयतः पञ्चमपर्यन्तं पृष्ठपार्श्वतः आरभ्य स्कैपुला इत्यस्य कोराकोइड् प्रक्रियां प्राप्नोति स्कैपुला अधः ओ प्रति च आकर्षयति । Latissimus dorsi [(Latissimus dorsi)] - वक्षःस्थलस्य उदरस्य च पृष्ठभागं आच्छादयति, काष्ठकशेरुकात्, इलियाकशिखातः च ह्युमरसपर्यन्तं विस्तृतः भवति । बाहुं पृष्ठतः अधः च आकर्षयति, स्कन्धं च आन्तरिकरूपेण परिभ्रमति । Serratus anterior [(Serratus anterior )] - उभयतः उपरि अष्टपसलीभ्यः आरभ्य, अस्य निवेशः स्कैपुला इत्यस्य अधोकोणे, कशेरुकप्रान्तेषु च भवति वक्षःस्थलस्य पार्श्वभित्तिषु उपरि किन्तु पृष्ठभागे स्कैपुला अधः भवति । अग्रे बहिः च स्कैपुला आकृष्य परिभ्रमति । इदं ट्रेपेजियसस्य प्रतिद्वन्द्वी मांसपेशी अस्ति ।
Flexor pollicis brevis [(Flexor pollicis brevis)] - अस्य उत्पत्तिः ट्रेपेजियम-अस्थितः भवति तथा च सम्मिलनम् अङ्गुष्ठस्य समीपस्थ-फालेन्क्सस्य आधारे भवति अङ्गुष्ठं मोचयति, विपक्षे पुनःस्थापने च सहायकं भवति।? Extensor pollicis longus [(Extensor pollicis longus)] and extensor pollicis brevis [(Extensor pollicis brevis)] - एताः मांसपेशिकाः क्रमशः उल्ना-त्रिज्यायोः पृष्ठीयपृष्ठतः अन्तर-अस्थि-झिल्लीतः च उत्पद्यन्ते तथा च सम्मिलनं अङ्गुष्ठस्य लिंगे भवति एतयोः स्नायुयोः [(Extend )] अङ्गुष्ठस्य विस्तारः भवति । Abductor pollicis muscle [(Abductor pollicis muscle )] - एषा मांसपेशी ट्रेपेजियमात् उत्पद्यते, अङ्गुष्ठस्य प्रथममेटाकार्पल-अस्थि-उपरि सम्मिलितं भवति । अङ्गुष्ठं तालस्य मध्यरेखां प्रति परिभ्रमति । Abductor pollicis brevis muscle [(Abductor pollicis brevis muscle)] - अयं स्कैफोइड् तथा ट्रेपेज़ियम अस्थिभ्यः उत्पद्यते, अङ्गुष्ठस्य समीपस्थस्य लिंगस्य आधारे सम्मिलितः भवति अङ्गुष्ठं अपहृत्य विपक्षे सहायकं भवति । Abductor pollicis muscle [(Abductor pollicis muscle)] - अस्य मांसपेशीयाः उत्पत्तिः द्वितीयतृतीयमेटाकार्पल-शिखर-अस्थिभ्यः भवति तथा च निवेशनं अङ्गुष्ठस्य समीपस्थ-फालेन्क्सस्य आधारे भवति अङ्गुष्ठस्य समीपस्थस्य लिंगस्य आधारे भवति । अङ्गुष्ठं विस्तारयति, मोचयति च । Abductor pollicis longus muscle [(Abductor pollicis longus muscle)] - एषा मांसपेशी उल्ना-त्रिज्यायोः पृष्ठीयपृष्ठात् उत्पद्यते तथा च सम्मिलनं प्रथममेटाकार्पल-अस्थिस्य आधारे भवति अङ्गुष्ठं अपहृत्य विस्तारयति, पुनःस्थापनं च सहायकं भवति । 11)] Flexor digitorum superficialis [(अङ्गुलीः चालयन्ति मांसपेशयः)] Flexor digitorum superficialis [(Flexor digitorum superficialis)]- एषा मांसपेशी ह्युमरसस्य मध्यवर्ती उपकोष्ठे, उल्नास्य कोरोनोइडप्रक्रियायां तथा च पूर्वसीमायां उत्पद्यते त्रिज्या।द्वितीयपञ्चम-अङ्गुलीयाः मध्य-फालङ्गयोः उभयतः भवति, निवेशः च भवति। अङ्गुलीः मोचयति [(Flexes )] ।
गुल्फस्य पृष्ठविक्षेपं करोति अर्थात् पादं ऊर्ध्वं संकुचति। तथा च [(Invert )] पादं अन्तः परिभ्रमति। Tibialis posterior [( Tibialis posterior )] - इयं मांसपेशी पादस्य पृष्ठभागे स्थिता भवति तथा च अस्य उत्पत्तिः अन्तरास्थिझिल्ली रेशेः टिबिया च भवति तथा च द्वितीय, तृतीयचतुर्थ मेटाटार्सल अस्थि, नाविकुलर, क्यूनीफॉर्म, घनरूपं च कल्कअस्थिषु भवति । एषा स्नायुः नूपुरस्य तलविक्षेपं करोति, येन पादः अन्तः भ्रमति । Flexor digitorum longus [(Flexor digitorum longus)] and flexor hallucis longus [(Flexor hallucis longus)] - एतयोः मांसपेशयोः पादस्य पृष्ठभागे स्थित्वा अङ्गुलीः संकुचिताः भवन्ति Extensor digitorum longus [(Extensor digitorum longus)] - अस्य मांसपेशीयाः उत्पत्तिः टिबियायाः पार्श्वकण्डिलतः तथा च फाइबुला इत्यस्य पूर्वपृष्ठात् भवति तथा च प्रवेशः पादाङ्गुलीनां मध्यभागेषु दूरस्थेषु च फालेन्जेषु भवति नूपुरस्य पृष्ठविक्षेपं करोति, अङ्गुलीनां [(Extend )] विस्तारयति च । Extensor hallucis longus [(Extensor hallucis longus )] - एषा मांसपेशी रेशेः अन्तरास्थिझिल्ली च मध्यतः उत्पद्यते तथा च सम्मिलनं बृहत् अङ्गुष्ठस्य दूरस्थस्य लिंगस्य पृष्ठीयपृष्ठे भवति [(Great toe ) गुल्फस्य पृष्ठविक्षेपणं करोति, बृहत् अङ्गुष्ठं च संयोजयति ।
3.31 कूर्मनाढ्यं स्थैर्यम्
सम्बद्धाः लेखाः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
आशापूर्णा देवी
जन्म तथा पारिवारिकपरिचयः
आशापूर्णा देव्याः जन्म १९०९ क्रैस्ताब्दस्य जनवरी मासस्य ८ दिनाङ्के (बङ्गाब्दः- २४ पौषमासः, १३१५) अभवत् । तस्याः जन्मस्थानं उत्तर कोलकाता । आशापूर्णायाः पितुः हरेन्द्रनाथ गुप्तस्य वृत्तिरासीत् चित्राङ्कणम् । तस्मिन् काले प्रसिद्धासु पत्रिकासु सः चित्रम् अङ्कणं करोति स्म । माता आसीत् सरलासुन्दरी देवी । साहित्यपाठैव आसीत् सरलासुन्दरी देव्याः मुख्याशक्तिः । राजनैतिकादर्शदृष्ट्या अपि आसीत् तीव्र ब्रिटिश्-विद्वेषिणी ।
मोरारी बापु
मोरारी बापू इत्यस्य वैशिष्ट्यम्
मोरारी बापू इत्यनेन अग्निं, तेजः च विहाय भूमौ, जले, आकाशे च कथाः कृताः । सः स्वस्य कथा सु शैलीनाम् अपि परिवर्तनं विदधाति । सः धीरं, गम्भीरम् उपदेशं च विहाय शेर-शायरी इत्यादिभिः मनोरञ्जनयुतां कथाम् कृत्वा रामस्य प्रति यूनः जनान् आकृषति । सः कथायाः माध्यमेन युवानः जागरूकाः स्युः इति इच्छति । तदर्थं सः शिबिराण्यपि आयोजयति ।
तैत्तिरीयारण्यकम्
तैत्तिरीयारण्यकं यजुर्वेद स्य भागरूपस्य कृष्णजुर्वेद स्य आरण्यकम् अस्ति। एतस्मिन् आरण्यके तैत्तरीयोपनिषद्, महानारयमीयोपनिषद् च अन्तर्भवतः।
कश्यपः
अयं गोत्रप्रवर्तकेषु महर्षिषु आदिमः अस्ति । अयं मन्त्रद्रष्टा । अज्ञातगोत्राः कश्यपमेव स्वस्य मूलपुरुषं मन्यमानाः काश्यपगोत्रीयाः इति घोषयितुम् अर्हन्ति इति बोधयन्ति धर्मशास्त्राणि । (लिङ्गपुराणम् ६३)
अडालज वाव
अडालज वाव इत्यस्य द्विभूमे नवग्रहाणां मूर्तयः
तस्य द्विभूमे नवग्रहाणां मूर्तयः सन्ति । जलतः ऊर्ध्वे द्विभूमे एकस्यां दिशि गृहविषयस्य शिल्पकलाः दृश्यन्ते ।
3.34 हृदये चित्तसंवित्
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
परमवीरचक्रम्
युद्धपुरस्काराः
अरविन्द केजरीवाल
अरविन्दकेजरीवालः भारतस्य समाजसेवक: अस्ति। सामाजिक-राजनीतिकान्दोलनेषु सहभागित्वात् पूर्वं सः भारतीयराजस्वसेवायाम् अधिकारी आसीत्। २००६ तमे क्रिष्टाब्दे सः उदयशीलनेतृत्वार्थे रमोन्-मैग्सेसे-पुरस्कारेण सम्मानितः।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:भारतीयराजनेतारः वर्गः:रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारभाजः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:१९६८ जननम्
कस्तूर भाई
बाल्यं, शिक्षणञ्च
कस्तूरभाई इत्येतेन त्रण दरवाजा इत्यस्य समीपवर्तिनि प्राथमिकशालायां प्राथमिकम् अध्ययनं प्राप्तम् । सः शालायां प्रतिवर्षं प्रथमे वा द्वितीये क्रमे एव उत्तीर्णः भवति स्म । तत्र पञ्चमकक्षायाः अभ्यासं समाप्य सः आर्.सी. हाई स्कूल् इत्यस्मिन् विद्यालये प्रविष्टः । तत्र कस्तूरभाई इत्यस्य आङ्ग्लसंस्कृतभाषयोः शिक्षकः केशव ध्रुव इत्याख्यः आसीत् । कस्तूरभाई इत्ययं १९११ तमे वर्षे अधिकैः अङ्कैः मेट्रिक् इत्यस्यां परीक्षायां समुत्तीर्णः । इतोऽप्यधिकम् अध्येतुम् इच्छावशात् गुजरातमहाविद्यालयं प्रविष्टः ।
विवाहः
१९१५ तमे वर्षे चीमनलाल वाडीलाल इत्यस्य शारदाबेन इत्याख्यया पुत्र्या सह कस्तूरभाई इत्यस्य विवाहः अभवत् । एतस्याः नाम्नः आधारेणैव अहमदाबाद -नगरस्य सरसपुर इत्यत्र एकः चिकित्सालयः अस्ति ।
आम्रम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:फलानि वर्गः:विषयः वर्धनीयः
बचेन्द्री पाल
आनन्तर जीवनम्
वर्गः:महिला-लेखाभियानम् २०१५
ज्येष्ठमासः
सितालषष्ठी
अस्य मासस्य शुद्धषष्ठीदिने ओरिस्साराज्ये इदं पर्व आचर्यते ।
3.35 सत्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भागः......
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
3.36 ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते
व्यासभाष्यम्
प्रातिभात्सूक्ष्मव्यहितविप्रकृष्टातीतानागतज्ञानम् । श्रावणाद्दिव्यशब्दश्रवणम् । वेदनाद्दिव्यस्पर्शाधिगमः । आदर्शाद्दिव्यरूपसंवित। आस्वादाद्दिव्यरससंवित। वार्तातो दिव्यगन्धविज्ञानमित्येतानि नित्यं जायन्ते ॥३६॥
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आषाढमासः
उत्सवाः
अस्य मासस्य पूर्णिमादिने गुरुपूर्णिमा आचर्यते । एतस्मात् पूर्वम् एकादश्यां शयनि-एकादशी आचर्यते ।
इरावती कर्वे
बाल्यं शिक्षणञ्च
इरावती १९०५ तमे वर्षे धनिके चित्पावन-ब्राह्मणकुटुम्बे जन्म प्राप्तवती । तस्याः पिता गणेश हरि कर्माकर् । सः बर्मा काटन्-संस्थायाम् उद्योगी आसीत् । बर्मादेशस्य इरवड्डी-नद्याः स्मरणरूपेण सा इरावती इति नामाङ्किता । सप्तमे वयसि सा पुणेनगरस्थे बालिकासवसतिकविद्यालये योजिता । १९२६ तमे वर्षे सा फर्गुसन्-महाविद्यालयतः पदवीधरा जाता । ततः सा बाम्बे-विश्वविद्यालयतः छात्रवृत्तिं प्राप्य समाजशास्त्रस्य अध्ययनं जि एस् घुर्येवर्यस्य मार्गदर्शने अकरोत् । १९२८ तमे वर्षे स्नातकोत्तरपदवीधरा जाता । तदवसरे तया स्वस्य चित्पावनब्राह्मणकुलविषये अध्ययनं कृत्वा शोधप्रबन्धः प्रस्तुतः । इरावत्याः विवाहः दिनकर् धोण्डो कार्वे नामकेन रसायनशास्त्रशिक्षकेन सह अभवत्। किन्तु अस्मिन् विवाहे दिनकरस्य पितुः पूर्णानुमोदनं न आसीत् ।  उच्चशिक्षणार्थं  इरावती जेर्मनीं प्रेषणीया इत्येषः दिनकरस्य निर्णयः दिनकरस्य पित्रे न अरोचत । तथापि जीवराजमेह्ता इत्येषः भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्-पक्षस्य सदस्यः धनं ऋणरूपेण दत्तवान् । एतेन सहाय्येन इरावती जेर्मनीं गत्वा  कैसेर्विल्हेम्इन्स्टिटुट् मध्ये मानवजानिशास्त्रम् अधीय आनुवंशिकता एवं वंशावली विषये संशोधनं कृत्वा पि हेच् डी प्राप्तवती । अनन्तरं भारतं प्रत्यागम्य, दिनकरमहोदयेन सह अवसत् । तयोः जीवनं अनिरूढः तद्कालसामाजिकनियमरहितः एव आसीत् । दिनकरः नास्तिकः । तथापि इरावती पण्डरापुरविठोभादेवालयं सम्प्रदायानुसारं गच्छति स्म ।
साहित्यकृतयः
वर्गः:महिला-लेखाभियानम् २०१५
नैनादेवी (सुक्कूर् )
वैशिष्ट्यम्
वर्गः:शक्तिपीठानि वर्गः:पाकिस्तानदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकिस्तानदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
3.39 उदानजयाज्जलपंककंटकादि़ष्टसंग उत्क्रांतिश्च
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
3.40 समानजयाज्ज्वलनम्
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
फ्रेडरिक क्यास्पर् वुल्फ्
एषः फ्रेडरिक क्यास्पर् वुल्फ् “सामान्यैः अङ्गांशैः एव विशिष्टानि अङ्गानि निर्मितानि भवन्ति” इति प्रत्यपादयत् । तदर्थं विशिष्टानि तर्कबद्धानि उदाहरणानि अपि प्रादर्शयत् । “सर्वस्य अपि सस्यस्य अङ्कुरे सामान्याः एव अङ्गांशाः भवन्ति । अग्रे तेषु अङ्गांशेषु केचन अङ्गांशाः पुष्पाणि भवन्ति, केचन पर्णानि भवन्ति, अन्ये केचन सस्यस्य अन्यानि अङ्गानि भवन्ति । तत् पूर्वम् एव अङ्कुरस्थितौ न ज्ञायते । एवम् एव सर्वेषु अपि प्राणिषु प्रचलति" इति अयं फ्रेडरिक् क्यास्पर् वुल्फ् प्रत्यपादयत् । सः जीवनस्य अन्तिमे काले दृष्टिदोषेण पीडितः अभवत् । १७९४ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य २२ तमे दिनाङ्के इदानीन्तने लेनिन् ग्र्याड् प्रदेशे दिवं गतः । तेन फ्रेडरिक क्यास्पर् वुल्फेन कृतानि संशोधनानि अद्यापि वैद्यजगतः मार्गदर्शकाणि सन्ति । भ्रूणे मूत्रकोशस्य उदयस्य विषयं सः विस्तरेण विवृतवान् आसीत् । तदर्थम् इदानीम् अपि तस्य अङ्गस्य नाम "वुल्फ्” इत्येव उच्यते ।
महेषुम् मारुतियुम्
कथाम्शः
२० वर्षाणाम् अनन्तरम् अपि महेशः स्वस्य स्वर्गीयस्य पितुः मारुति इत्यस्य पालनं करोति । महेशः यदा तस्य बहुप्रियं वाहनम् अपहृतं भवति तदा विध्वस्तः भवति, परन्तु इन्दिरागान्धी इत्यस्याः चित्रं कृत्वा कारस्य वृत्तपत्रस्य खण्डं दृष्ट्वा चोरः दयालुहृदया कारं त्यजति।
मृतसागरः
वर्गः:सागराः वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मानवस्य हृदयम्
हृदयस्य संरचना [(हृदयस्य संरचना)]-
हृदयभित्तिः निम्नलिखितत्रिस्तरैः निर्मितः-
हृदयस्य कक्ष्याः [(हृदयस्य कक्ष्याः)]
यतो हि अस्य कक्षस्य कार्यं केवलं रक्तं प्राप्तुं भवति तथा च रक्तस्य पम्पं कर्तुं अत्यल्पं कार्यं कर्तव्यं भवति अतः तस्मिन् संकोचनं तुल्यकालिकरूपेण न्यूनं भवति यस्य कारणेन तस्य भित्तिः तुल्यकालिकरूपेण कृशः दुर्बलः च भवति रक्तं प्राप्य तस्य रक्तं एतावत् धक्कायितव्यं यत् मध्यच्छिद्रं उद्घाट्य निलयं गच्छति । उच्चरक्तचापस्य कारणात् रक्तं निलयं प्रति गच्छति, महानाडीषु न प्रत्यागच्छति ।
1. त्रिकस्पिड वाल्व [( त्रिकस्पिड वाल्व)]
हृदयस्य कार्यम्
हृदयध्वनयः [(हृदयध्वनयः)] - Lub-Dup [(Lubb-Dup)] शब्दानां उच्चारणसदृशाः ध्वनयः यदा हृदयस्य कार्यं करोति तदा उत्पद्यन्ते। एते कर्णं साक्षात् वक्षःस्थले हृदयस्य समीपे स्थापयित्वा वा स्टेथोस्कोपेन वा श्रोतुं शक्यन्ते । प्रथमः शब्दः त्रिकुण्डकपाटस्य द्विकपाटस्य च निमीलनस्य कारणेन उत्पद्यते । द्वितीयः शब्दः महाधमनीकपाटस्य फुफ्फुसकपाटस्य च निमीलनात् भवति ।
बजरङ्गदासः
बजरङ्गदासस्य यात्रारम्भः
बजरङ्गदासः गुरोः आज्ञां शिरस्याधाय आश्रमात् निर्गच्छन् प्रथमम् अवतरणं सुरत -नगरे अकरोत् । तत्र बेगमपरा क्षेत्रस्य लक्ष्मीनाराण मन्दिरम् अतिष्ठत्, जनान् औपदिशत् च । ततः सः हालोल -ग्रामं गतः । तत्र रणजित्हनुमान् इति एकं मन्दिरम् अस्ति । तस्मिन् मन्दिरे सः एकवर्षं यावत् अतिष्ठत् । तत्र सेवा-सत्सङ्गयोः वातावरणम् अरचयत् ।
बगदाणा गमनम्
2.बगडनदी
धार
धार (धार, Dhar) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य इन्दौरविभागे अन्तर्गतस्य धारमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । परमारवंशीयः भोजराजः पुरा प्रसिद्धः राजा आसीत् । तस्य राजधानी आसीत् धारानगरम् । भोजराजः स्वयं कविः, संस्कृतिसाहित्यपोषकः च आसीत् । तस्य काले निर्मिता भोजशाला, यवनप्रार्थनामन्दिरम् (मस्जिद्) इत्यादीनि अस्मिन्नगरे सन्ति ।
उमरिया
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बाम्बी वुड्स्
बम्बी वुड्स् (जन्मः १२ जुलै १९५५) अमेरिकनः पूर्वाश्लील- अभिनेत्री विदेशीयः नर्तकी च अस्ति, यः १९७८ तमे वर्षे निर्मितस्य चलच्चित्रस्य Debbie Does Dallas -इत्यस्य शीर्षकपात्ररूपेण उपस्थितस्य कृते प्रसिद्धः अस्ति अश्लीलयुगस्य स्वर्णयुगे तस्याः उल्कारूपसफलता, अनन्तरं अन्तर्धानं च प्रौढ-उद्योग-लेखकानां मनः आकर्षितवान्, तस्याः स्थलस्य विषये रुचिं जनयति स्म, तस्याः उल्लासस्य कतिपयवर्षेभ्यः अनन्तरं मलिनं भाग्यं मिलितवती इति विषये एकः मिथकः तथ्यरूपेण स्वीकारः आरब्धः
जीवनी
लघुचित्रम्|332x332अणवः| डेब्बी कृते चलच्चित्रस्य पोस्टरं डल्लास् करोति वुड्स् १९७८ तमे वर्षे निर्मितस्य फीचर-वयस्क-चलच्चित्रे "डेब्बी" इत्यस्य नामधेयस्य पात्रस्य प्रथमभूमिकायाः कृते प्रसिद्धा आसीत् Debbie Does Dallas. सा शीर्षबिलिंगं प्राप्तवती तथा च तस्याः बोगसवर्दीधारिणः फोटो नाट्यगृहेषु प्रमुखतया विज्ञापितः यत्र सा "पूर्वं डल्लास् गोपालिका" इति बिलम् अयच्छत् वुड्स् पूर्वं वास्तविकस्य डल्लास् काउबॉयस् चीयरलीडर्स् इति क्रीडासमूहस्य कृते प्रयासं कृतवान् आसीत् किन्तु कदापि दलं न कृतवान्; in the trailer for Debbie Does Dallas, वुड्स् आग्रहं करोति यत् तस्याः कश्चन अपि अनुभवः पूर्णतया काल्पनिककथायाः कृते न प्रयुक्तः, यद्यपि सा अनुमानितवती यत् ते भवितुम् अर्हन्ति इति येषु भागिनेषु सा चलच्चित्रे अनुकरणीयमैथुनं कृतवती तेषु रोबर्ट् केर्मन् इत्यादयः आसन् ये तस्मिन् युगे अमेरिकादेशे निर्मितानाम् अधिकांशेषु कठोरचलच्चित्रेषु दृश्यमानानां दिग्गजानां कलाकारानां लघुसमूहात् आकृष्टाः आसन्
सान्तालीभाषा
सान्ताली वा सान्थाली वा सान्ताल (ओलचिकी: ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ) आग्नेयभाषाणां मुण्डा-उपपरिवारस्य बहुभाषिता भाषा अस्ति । अस्य सम्बन्धः हो, मुन्डारी च भाषाभिः सह अस्ति, मुख्यतः असम, ओडिशा, झारखण्ड, त्रिपुरा, बिहार, मिजोराम्, पश्चिमवङ्ग च राज्येषु भाष्यते । भारतीयसंविधानस्य अष्टम अनुसूचीः अनुसारं मान्यताप्राप्ता भाषा अस्ति ।
अमरुशतकम्
कालः
सा पीनोन्नतमत्पयोधरयुगं धत्ते सखेदा वयम्।।
साक्रान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं,
नन्वेतन्मम, का तवास्मि, दयिता, नास्मीत्यतो रुद्यते ।।
अमरनाथयात्रायाम् आतङ्कीयाक्रमणम्
प्रतिक्रिया, परिणामश्च
मृतकानां परिवाराय जम्मू-कश्मीर-सर्वकारः ₹६ लक्षं रुप्यकाणि, अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड इत्यषः ₹५ लक्षं रुप्यकाणि हानिपूर्त्यै अघोषयत्। गम्भीररूपेण आहतानां यात्रिणां सुश्रुषायै जम्मू-कश्मीर-सर्वकारः  ₹२ लक्षं रुप्यकाणि, अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड इत्येषः ₹१॰५ लक्षं रुप्यकाणि हानिपूर्तिरूपेण घोषितवान्; तेन सह सामान्याहतेभ्यः यात्रिभ्यः ₹१ लक्षं रुप्यकाणि हानिपूर्तित्वेन घोषितवान् जम्मू-कश्मीर-सर्वकारः। अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड इत्येषः तेषां कृते ₹७५ सहस्रं रुप्यकाणि अघोषयत्। केन्द्रीयसर्वकारः मृतकानां परिवाराय ₹७ लक्षं रुप्यकाणां, आहतेभ्यः ₹१ लक्षं रुप्यकाणां हानिपूर्तिधनस्य घोषणां कृतवान्।  आक्रमणात् यात्रिणां रक्षणकाले यानचालकस्य शेख सलीम गफ़ूर इत्यस्य साहसाय जम्मू-कश्मीर-सर्वकारः ₹३ लक्षं रुप्यकाणि, अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड ₹२ लक्षं रूप्यकाणि पुरस्कारत्वेन अघोषषयत्।
अमरुशतकम्
कालः
मानं धत्स्व धृतिं दधान ऋजुतां दूरे कुरु प्रेयसि।
हरदा
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बिल्वः
इतरभाषाभिः अस्य बिल्ववृक्षस्य नामानि
बिल्ववृक्षः रुटसिये कुटुम्बसम्बद्धः अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अजेल् मर्मेलस् (Aegle Marmelos) इति । । हिन्दीभाषया “बेल्” इति, तेलुगुभाषया “मोरेडु” इति, तमिळ्भाषया “विल्व्म्" इति, मलयाळभाषया “विल्वम्” इति, बेङ्गालीभाषया “बेल्” इति, मराठीभाषया अपि “बेल्” इति, कन्नडभाषया “बिल्व” इति उच्यते ।
गुणलक्षणानि
अयं पर्णपाती वृक्षः। इत्युक्ते यदा पर्णानि परिपक्वानि/वृद्धानि भवन्ति तदा पर्णानि पातयति । प्रतिवर्षं निरिष्टे ऋतौ जीर्णपर्णानि त्यक्त्वा नूतनानि प्राप्नोति इत्यर्थः । वृक्षकाण्डे कण्टकानि
मुनिः
ग्रन्थेषु उक्तिः
तमेतं वेदानुवचनेन ब्रह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकत्वेनैतमेव विदित्वा मुनिर्भवति ।
नरसिंहाचार्य आर्
कन्नडसाहित्यसेवा
आर् .नरसिंहाचारवर्येण देशनिमित्तं कृता सेवा अपारा । कन्नडसाहित्यस्य इतिहासप्रकटनाय एतेन कृतः परिश्रमः अनन्यः । |“कविचरित्रम्” इत्येतस्य त्रिषुसम्पुटेषु  प्रथमसम्पुटस्य प्रकाशनस्य ख्यातिः एतस्य एव । यस् .जि .नरसिंहाचार्-महोदयस्य परिश्रमेण अन्ययोः सम्पुटयोः विमोचनम् अभवत् । तमिऴ्-भाषायाः 'कुरुऴ्'ग्रन्थं कन्नडभाषां प्रति अनुवादं  कृत्वा "नीतिमञ्जरि” (१९४१) इत्यस्मिन् नाम्नि  कवि आर् नरसिंहाचार्  कृतवान् । "नगेगडलु”(१८९८) इति किञ्चन कथासङकलनम् एतस्य अन्या कृतिः । History of kannda literature; History of kannada Language इत्येतौ एतेन आङग्लभाषया लिखित्वा प्रकाशितौ ग्रन्थौ । प्राच्यवस्तुसंशोधनविभागे निर्देशकरूपेण कार्यं कुर्वाणः एव आर्. नरसिंहचार्यः सोमथापुर-बेलूरु-दोड्डगद्दवल्लि इत्यादीनां देवालयानां शिल्पानां विषये लेखाः लिखिताः ।
जीवशास्त्रम्
जीवविज्ञानसम्बद्धम्
जीविनां सम्बद्धं विज्ञानं जीवविज्ञानम् इति उच्यते । इदमिदानीं जीवविज्ञानं बहु प्रामुख्यं प्राप्यमाणम् अस्ति । तस्य कारणं जीववैविध्यस्य संरक्षणम् । जीवविज्ञानस्य आरम्भः सस्यविज्ञानं, प्राणिविज्ञानम् इति विभागद्वयेन जातः आसीत् । अद्य तस्मिन् शास्त्रे -
बाह्यबन्धुकानि
जीवशास्त्रम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बहुनेत्रफलम्
thumb|200px|right|नेपालीयम् अनानसफलम् thumb|left|150px|अनानसफलम्
प्राग्वैदिके वैदिककाले च ज्योतिषस्वरूपम्
परिचयः
आकाशमधिकृत्य तत्रोक्तं यद्यः स आकाशः स आदित्य एव । एतस्मिन्नुदिते सर्वमिदमाकाशते । इन्द्र एंव स इति । तेन हि आकाशते द्योतते इत्याकाशः । तत्र पृथिव्या उपरिष्टादन्तरिक्षस्य तदुपरिष्टाद् दिवः प्रतिष्ठा वणता । दिवि मेघस्यान्तरिक्षे वायोश्च स्थितिरपि वणितो दृश्यते । यथा -
‘तिम्रो द्यावः सवितुर्दा उपस्था एका यमस्य भुवने विराषट् । आणि न रथ्यममृताभितस्थुः ।'
‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योऽअजायत ।
ब्राह्मणासः सोमिनो वाचमक़त ब्रह्म कृण्वन्तः परिवत्सरीणम् ।।
तथैव वाजसनेयसंहितायाम् -
‘संवत्सराय पर्यायिणीं परिवत्सरायाविजातामिदावत्सरायोपस्कद्वरीं इद्वत्सरायातीत्वरीं वत्सराय विजर्जरां संवत्सराय पलिक्नीम् ।
'संवत्सरोऽसि परिवत्सरोऽसि इदावत्सरोऽसि इवत्सरोऽसि इद्वत्सरोऽसि वत्सरोऽसि ।'
'तेषां श्रीमयि कल्पतामस्मिन् लोके शतं समाः ।'
संवत्सरं ह्येकं चक्रं तस्य हि द्वादश प्रधयश्चैत्रादयः त्रीणि नम्यानि चैत्रादारभ्य मासचतुष्करूपाणि चातुर्मास्यत्रिकमिति । तस्य हि त्रिशतं.षष्टिश्च शङ्कवः दिवसाः चला अचलाश्च रात्रयस्तावत्य एवेति सप्तशतं विशतिश्च ता इति । तैत्तिरीयसंहितायां स्पष्टमेवोक्तम् -
अनेनैतत्सिध्यति यद्वैदिकसंहिताकाले द्वादशमासात्मकं सौरवर्ष प्रचलितमासीत् यत्र षष्टयधिकत्रिशतदिनानि परिगणितान्यासन् । सूर्योदयादारभ्य सूर्योदयान्तरपर्यन्तकाल एव तत्र दिवसपदेन । गृहीतोऽनुमीयते । मासस्तु तदा चान्द्र एवाऽऽसीत् । तदगणनाक्रमश्च चन्द्रमसः पूर्णत्वाधारेण । तस्य द्विःपूर्णवाभ्यन्तरवर्ती काल एव मासः । तथैव ऋतूनामेकः परिक्रमावधिरेव वर्षम् । ऋतूनां हि सर्यो योनिः । (चन्द्रमा हि किञ्चिदूनसार्धदिनदयमेकराशौ तिष्ठति । तेन हि सार्द्धकोनत्रिशद्दिनमितो हि चान्द्रो मासः चतुःपञ्चाशदधिकत्रिशतदिनमितो हि चान्द्रवर्षः । ऋतूनां हि एकादशदिनाधिकचान्द्र वर्षसमकालावधौ एका परिक्रमा पूर्णा भवति । तेन हि चान्द्रवर्षे ३५४ दिनानि सौरवर्षे तु ३६५ दिनानि भवन्ति ।) चान्द्रसौरवर्षसमीकरणायैव त्रयोदशतमो मासोऽपि तत्र परिकल्पितः । तेनैवोक्तम्-‘रविणा लङ्तिो मासश्चान्द्रो ख्यातो मलिम्लुचः इति ।
विषयः
‘श्रविष्ठाद्यात्पौष्णान्तं चरतः शिशिरः वसन्तः पौष्णान्ताद्रोहिण्यन्तम् । सौम्याद्यात् सार्पाद्ध ग्रीष्मः । प्रावृट् सार्पाद्धद्धस्तान्तम् । चित्राद्यादिन्द्रान्तं शरद हेमन्तो ज्येष्ठाद वैष्णवान्तमिति । बालगङ्गाधरादिभिर्वैदिके युगे मृगशिरोनक्षत्रे वासन्तं विषुवद्दिनं तत्पृष्ठवतन्यष्टमे नक्षत्रे पूर्वभाद्रपदायां मार्गशीर्षे मासि उत्तरायणारम्भश्चानुमितः ।
पश्चाद्वतिनि साहित्ये तु कृत्तिकायां वासन्तं समरात्रमनुराधायां शारदं समरात्रं धनिष्ठादावुत्तरायणारम्भो वर्षारम्भश्च आश्लेषाद दक्षिणायनारम्भश्च निदिष्टः । सामान्यतः एतदनुसारेण उत्तरायणारम्भस्य समयः फाल्गुने पतति । फाल्गुनपौर्णमासीमारभ्य नववर्षः प्रवर्तते इति पक्ष एवास्याशयः । उत्तरायणे वसन्तग्रीष्मवर्षाणां या स्थितिरुक्ता शतपथे तेन तदैव वसन्तारम्भोऽपि । वराहमिहिरकाले तु अश्विन्यादौ वासन्तविषुवद्दिनं चित्रायां शारदं विषुवद्दिनमुत्तराषाढानक्षत्रे उत्तरायणारम्भः पुनर्वसौ दक्षिणायनारम्भश्च ।साम्प्रतिककाले तु पूर्वभाद्रपदायां वासन्तं विषुवद्दिनं हस्त शारदं समरात्र पूर्वाषाढायोमुत्तरायणमायां दक्षिणायनञ्चेति अयनपरिवर्तनस्थितयो हि चतस्रो दृश्यन्ते । तथाभवने हि तस्य पश्चिमाभिमुख शनेर्गमनमेव हेतुः ।। तदिदं वयमेकत्र स्थापयित्वा पश्यामोऽध्ययनसौकर्याय । ( सर्वत्र सूर्ये प्राप्ते इति योज्यम् )
ऋतुमधिकृत्य वैदिकसाहित्ये यत्र कुत्र पञ्चैवर्तवः प्रोक्ता अन्यत्र षडपि क्वचित्तु सप्ताऽपि। तेषां पञ्चविधत्वं हेमन्तशिशिरयोरेकीकरणेनेति माधवाचार्यः सप्तविधत्वञ्च संसर्पमादायेति । ऋग्वेदे प्रायः त्रय एवर्तवः प्रोक्ताः वसन्तो ग्रीष्मः शरच्च । यथा-'वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः'। अन्यत्र प्रावृषो हेमन्तस्याऽप्युल्लेखो दृश्यते तत्र । अन्यत्र वेदेषु प्रायः षडेवर्तवः प्रोक्ताः । ऋतूनां हि ऋग्वेदे त्रयाणामेवोल्लेखस्यानन्तरवतवैदिकसाहित्ये षण्णामेवोल्लेखस्य चार्याणा पश्चिमतः पूर्वम्प्रति प्रस्थानं हेतुरिति केचिद्वदन्ति यथा त्सेमरः । वयं तु तत्कार्यापेक्षयेति बूमः । यथा हि होमकर्मणि आज्यत्वेन वसन्त इध्मत्वेन ग्रीष्मो हविष्ट्वेन शरत् स्मृतः । तत्र तावतामेव प्रयोजनमासीत् । अन्यत्र स्पष्टमेवर्तुंनां षाविध्यं प्रतिपादितं दृश्यते । यत्रापि तत्रर्तवो वणितास्तत्र तेषां वसन्तस्य प्राथम्येनोल्लेखो दृश्यते शिशिरस्यान्तिमत्वेन यत्र कुत्र हेमन्तोऽपि चरमत्वेन । वसन्तस्य मुख्यत्वे पृथग्विधानमपि लभ्यते । यथा तैत्तिरीयब्राह्मणे -
अरुणः अरुणरजाः पुण्डरीकः विश्वजित् अभिजित् आर्द्रः पिन्वमानः • उन्नवान् रसवान् इरावान् सर्वोषधः सम्भरः महस्वान् इति । सम्भवति महस्वानिति अधिमाससंज्ञेति । तत्र ऋतुजैविध्यमप्युक्तं दृश्यते । यथा--
पूर्वपक्षस्य रात्रीणां नामानि यथा -
‘सुता सुन्वन्ती प्रसुता सूयनामाऽभिषयमाणा। पीतिः प्रपा सम्पा तृप्तिस्तर्पयन्ती । कान्ता काम्या कामजाताऽऽयुष्मती कामदुघा' । इति ।
एवमेव ताण्डयब्राह्मणे ऽपि। फलतः कृष्णप्रतिपदैव व्यष्टको शुक्ला तु उदृष्ट इति । वस्तुतस्तु एकचन्द्रकलावृद्धिक्षयान्यतरावच्छिन्नकालस्तिथिः । तस्याश्चैककलावृद्ध्यवच्छिनत्वे शुक्लत्वं क्षयावच्छिनत्वे कृष्णत्वम् । क्षयश्च तस्या देवपानेन । यथोक्तम् -
पनसवृक्षः
सस्यशास्त्रीयं वर्गीकरणम्
मोरसिये कुटुम्बसम्बद्धस्य अस्य वृक्षस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अर्टोकार्पस् इण्टेग्रिफोलिय (Artocarpus heterophyllus) इति ।
प्राग्वैदिके वैदिककाले च ज्योतिषस्वरूपम्
विषयः
‘सोऽमावास्यायां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते ।।
दिनमानमधिकृत्य ऋग्वेदे उक्तं यत्सूर्यो हि दिनस्य दैयँ सम्पादयति । यथोक्तम्‘सोम राजन् प्र ण आयूंषि तारीरहानीव सूर्यो वासराणि'।
वेदेषु हि विषुवत उल्लेखो यत्र तत्र लभ्यते । विषुवान् हि संवत्सरस्य मध्ये पतति । यथैतरेयब्राह्मणे -
यदा हि दिनरात्रिमानस्य साम्यं तदैव विषुवद्दिनभिति तु वेदेषु स्पष्टतया नैवोक्तम् । वस्तुतस्तु संवत्सरस्य हि वासन्तशारदभेदेन द्वौ विषुवन्तौ किन्तु वासन्तविषुवति संवत्सरसारम्भे द्वितीयो हि मध्ये पतति इति विषुवान् मध्ये संवत्सरस्य पततीत्युक्तम् । वैदिकसाहित्ये सूर्योदयादारभ्य सूर्यास्तपर्यन्तमहः पञ्चसु भागेषु विभक्तं दृश्यते । यथा -
तैत्तितीयब्राह्मणे मुहूर्तानां नामान्यप्युक्तानि । यथा -
नक्षत्रविषये
‘सूर्याया वहतुः प्रागात् सविता यमवासृजत् ।'
नक्षत्रदेवताः
एवमन्यान्यपि वाक्यानि तारकान्तरास्तित्वसूचकानि तत्र तत्र सन्ति । यथा ऋग्वेदे -
ग्रहणविषयमधिकृत्यापि वेदेषु यत्र तत्र परिचर्या दृश्यते । यथा हि -
त्वं मित्रो असि सत्यराधास्तौ मेहावतं वरुणश्च राजा ।।
ग्रहाः
इत्यत्र यानि हि सप्त ज्योतींषि यत्र कथयितुर्भाग्यं निहितं तानि सप्त ग्रहा एव न तु सूर्यस्य रश्मयस्तेषां तु भाग्येन सह सम्बन्धाकथनात् । एवञ्च -
‘चन्द्रमा अप्स्वन्तरा सुपर्णो धावते दिवि ।
शुभकालविचारः
'काऽऽसीत् प्रमा प्रतिमा कि निदानमाज्यं किमासीत् ।
सन्तमेरीद्वीपस्य स्तम्भरचनाः
उडुपीनगरस्य समीपे मल्पे(५ . कि.मी )सागर तीरे नौकानिस्थानम् अस्ति । ततः नौकायानस्य व्यवस्था कल्पिता अस्ति । सागरतीरे समानान्तरे चत्वारः द्वीपाः सन्ति । तोन्सेपारु कोकनेट् ऐल्याण्ड्(नारिकेलद्वीपः) इत्यादीनि एतस्य अपरनामानि ।
शिल्पाकृतयः
ऐर्लेण्डदेशस्य कास्पो, स्टाफ् द्वीपस्य फिङ्गर्स्केव्, सियारनिवाडस्य डेविल्स् पोस्ट् पैल्, क्यालिफोर्नियाप्रदेशे, रशियादेशस्य सैबीरियाप्रान्त्येषु च अद्भुतस्तम्भाः, चतुरस्राकारिका भूरचनाः सन्ति । कर्णाटकस्य सन्तमेरीद्वीपस्य आकृतेः तथा अत्रत्य-आकृतेः च बहुसाम्यता अस्ति ।
प्रकृत्या निर्मिताः एताः शिल्पकलाः रक्षणियाः । किन्तु अज्ञानेन जनाः एतान् नाशयन्ति ।  उदाहरणाय –मुम्बयीनगरस्य अन्धेर्यां एतादृशाः स्तम्भरचनाः यथेष्टाः आसन् ।  किन्तु नागरिकाः सुलभतया प्राप्यमानाः शिलाः उपयुज्य भवनस्य निर्माणकार्यं कृत्वा ताः समापितवन्तः ।  इदानीं तत्र शिलाः आसन् इत्यपि साक्ष्यं नास्ति ।
सोपान
घूङ्घटप्रथा विरोधः उभयोः संयुक्ता साहित्ययात्रा
लाभु लेखिका आसीत् । तस्याः विवाहकाले देशे घूङ्घट इति प्रथा चलति स्म । सा तस्य विरोधम् अकरोत् । विवाहपरम् उभयोः संयुक्तायाः साहित्ययात्रायाः आरम्भः अभवत् । उभाभ्यां मिलित्वा गृहमाधुरी, जीवनमाधुरी, अभिनवभारती नामकाः सामयिकाः बहुवर्षं यावत् चालिताः ।
अतिशयोक्त्यलङ्कारः
विवरणम्
विषयस्य स्वशब्देन उल्लेखनं विनापि विषयिवाचकेनैव शब्देन ग्रहणं विषयनिगरणं तत्पूर्वकं विषयस्य विषयिरूपतया अध्यवसानमाहार्यनिश्चयस्तस्मिन् सति रूपकातिशयोक्तिः । यथा नीलोत्पल-शरशब्दाभ्यां लोचनयोः कटाक्षाणां च ग्रहणपूर्वकं तद्रूपताध्यवसानम् ।
बाह्यसम्पर्कः
वर्गः:अर्थालङ्काराः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पालिप्राकृतव्याकरणम्
मागध्यवन्तिजा प्राच्या सूरसेन्यर्द्धमागधी ।
उमो पि ते पेच्च समा भवन्ति
यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव, संस्कृताम् ।
प्राकृतव्याकरणम्
वररुचेः प्राकृतप्रकाशः चण्डाख्यस्य प्राकृतलक्षणं, हेमचन्द्रस्य- सिद्धहैमशब्दानुशासनम्, क्रमदीश्वरस्य संक्षिप्तसारः, मलयगिरेः शब्दानुशासन, त्रिविक्रमदेवस्य प्राकृतव्याकरणं, सिंहराजस्य प्राकृतरूपावतारः, लक्ष्मीधरस्थ षड्भाषाचन्द्रिका, मार्कण्डेयस्य षड्भाषचंद्रिका, रामचंद्रतर्कवागीशस्य प्राकृतः । कल्पतरुश्च प्राकृतव्याकरणग्रंथाः । एवमेव लङ्कश्वरस्य प्राकृतकामधेनुः सामंतभद्रस्य प्राकृतव्याकरणं, नरचंद्रस्य प्राकृतप्रबोधः, शेषकृष्णस्य प्राकृतेः । चंद्रिका, वामनाचार्यस्य प्राकृतचंद्रिका, रघुनाथंशर्मणः प्राकृतानन्दः, नृसिंहस्य प्राकृतप्रदीपिका, चिब्नबोम्मभूपालस्य प्राकृतमणिदीपिका, अययदीक्षितस्य प्राकृतमणिदीपः, 'भीमकवेः षड्भाषाचंद्रिका, दुर्गुणाचार्यस्यः षड्भाषरूपमालिका, नामोवाख्यस्य षड्भाषासुबंतल्यादर्शः, षड्भाषामञ्जरी, षड्भाषीवातकम्, षड्भाषासुबंतादर्शःशुभचंद्रस्य प्राकृतव्याकरणे, श्रुतसागरस्य औदार्यचिंतामणिः, भोजस्य प्राकृतव्याकरणम्, पुष्पवननाथस्य प्राकृतव्याकरणम् चेति प्राकृतव्याकरणानि श्रुतानि ।
तत्रापि वररुचेः प्राकृतप्रकाशः प्राकृतव्याकरणस्यादर्शो ग्रन्थः । तत्र हि द्वादशाध्यायाः यत्र प्रथतनवाध्यायाः प्राकृतसामांन्यसम्बद्धाः दशमोऽध्यायः पैशाचीसम्बद्धः, चरमौ द्वौ मागधीशौरसेनीसम्बद्धौ। महाराष्ट्री हि प्राकृतशब्देनापि व्यवह्रियते । अस्य हि कात्यायनस्य प्राकृतमञ्जरी भामहस्य मनोरमा, वसंतराजस्य प्राकृतसञ्जीवनी, सदानंदस्य सुबोधिनी, मथुराप्रसाददीक्षितस्य चंद्रिका, उदयरामडबरालस्य टिप्पणी परिशिष्टञ्चास्य ख्याख्याग्रंथाः ।
नयोः स्थाने णलौ स्यातां ङौ वर्गयुजौ क्वचित् ।
सीताफलम्
‎
लिन्डा लव्लेस्
सन्दर्भः
<references group="" responsive="1">
अजपामञ्जरी
गुरुरूपध्यानं पूजनञ्च
हस्ताभ्यामभयं वरञ्च दधतं सूर्यस्वरूपं वरं हालालोहितलोचनोत्पलयुगं ध्याये शिरस्थं गुरुम् ।।५।।
इति ध्यात्वा मानसपञ्चोपचारैः पूजयेत् –
तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्री गुरवे नमः ।।७।।
ॐ नमोऽस्तु गुरवे तस्मै इष्टदेवस्वरुपिणे ।।
ततः सङ्कल्पः
ॐ डाद्यैः फान्तगतैः प्रकल्पितदले पद्मे निविष्टं हरिं मार्तण्डद्युतिभादिपुरुषहरिं नारायणं श्रीयुतम् ।।
ॐ डं नमः इत्यादि ॐ फं नमः इत्यन्तं कृत्वा विष्णवे नमः ।। ॐ डं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ढं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ णं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ तं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ थं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ दं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ धं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ नं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ पं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ फं नमः हंसः सोऽहम् ।। नाभौमणिपुरचक्रे स्थिताय विष्णवे पूर्वदिनकृतं षट्सहस्रमजपाजपं निवेदयामि ।।
ॐ हंसो गणेशो विधिरेव हंसो हंसो हरिः हंसमयश्च शम्भुः ।। हंसो हि जीवो गुरुरेव हंसो हंसो ममात्मा परमात्महंसः ।।२१।। ॐ देहो देवालयः प्रोक्तो जीवो नाम सदाशिवः ।। त्यजे ह्यज्ञाननिर्माल्यं सोऽहं भावेन पूजये ।।२२।।
हरि ॐ तत्सत् तत्सत् तत्सत् विष्णुः विष्णुः विष्णुः अद्येत्यादि देशकालौ सङ्कीत्र्य अमुक गोत्रस्यामुकशर्मणो मम सकलारिष्टशमनपूर्वकश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थमद्यतनसूर्योदयादारभ्य स्वस्तनपर्यन्तं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्वाभाविकस्वासोच्छ्वासाभ्यां हंसाभ्यां षट्शतोत्तरमेकविंशतिसहस्रसङ्ख्याकमजपागायत्रीमन्त्रजपमहं करिष्ये ।।
सन्दर्भस्रोत
वर्गः:मन्त्राः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सेम पित्रोडा
परदेशगमनम्
तस्य भ्राता स्नातकः नासीत् वा भवितुम् अवसरः न प्रापत् । किन्तु सॅम इत्येनम् अमेरिका -देशं प्रेषितुं बहुपरिश्रमम् अकरोत् । सॅम इत्ययम् अमेरिका -देशम् अगच्छत्, अतः पठित्वा उन्नतिं प्राप्स्यतीति सर्वेषां मनीषा आसीत् । १९६४ तमे वर्षे सॅम इत्ययं ४०० डॉलर धनेन सह अमेरिका -देशं प्रापत् । तस्य काले अमेरिका-देशः स्वप्नसार्थककर्त्री भूमिः आसीत् । वस्त्रेण सह गताः जनाः तत्र ’स्वामी’ भूत्वा प्रत्यागताः । सॅम इत्ययम् अमेरिका-देशं गत्वा प्रप्रथमं शिकागो इत्यस्य iIlinois Institute of Technology तः विद्युत्तन्त्रज्ञ(Electronic Engineering)पदवीं प्राप्य जी.टी.ई. नामनि टेलिकम्युनिकेशन् संस्थायां कार्यम् आरब्धवान् । ततः सॅम इत्यस्य कार्यकालः आरब्धः अतः सः स्वपरिवारम् अमेरिका-देशम् अनयत् । सॅम इत्ययं नित्यचिन्तनरतत्वात् साफल्यं प्राप्य, कार्यकाले एव स्वपरिश्रमेण विंशत्यधिकानि आवेदनानि स्वीकृत्य धनम् अर्जितवान् । १९७४ तमे वर्षे अमेरिका-देशे तस्य मित्रसङ्ख्यायाम् आधिक्यम् अभवत् । तैः सह मिलित्वा वेस्कों स्विचिङ्ग् इन्कोर्पोरेटेड् संस्थां स्थाप्य पञ्चवर्षान्ते विक्रीय सॅम इत्ययं खर्वपतिः (मिलियनेर्) अभवत् । मात्र ४०० डॉलर धनं नीत्वा विदेशगन्ता सॅम इत्ययं १५ वर्षाणि तत्र स्थित्वा अपठत् । सः अमेरिका-देशे सफलव्यक्तित्वेन विख्यातः अभवत् । तथापि तस्य हृदि आनन्दः नासीत् ।
अहङ्कारं बलं दर्पं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य अष्टादशः(१८) श्लोकः ।
बीजपूरफलम्
thumb|right|200px|शाखाग्रे लम्बमानं बीजपूरफलम् thumb|200px|left|बीजपूरवृक्षः
मिका अल्टोला
मिका आल्टोला (जन्म २ मे १९६९) फिन्निश् राजनैतिकवैज्ञानिकः फिन्निश् अन्तर्राष्ट्रीयकार्याणां संस्थायाः निदेशकः च अस्ति । सः २०२२ तमे वर्षे युक्रेनदेशे रूसी-आक्रमणस्य समये मीडिया-देशस्य ध्यानं प्राप्तवान्,। सः तस्य युद्धस्य  नियमितरूपेण अनुसरणं करोति, टिप्पणीं च करोति । आल्टोला सामाजिकविज्ञानेषु डॉक्टरेट् उपाधिं प्राप्तवान् अस्ति।  सः टैम्पेरे विश्वविद्यालये डोसेण्ट्रूपेण कार्यं करोति, टैलिन् विश्वविद्यालये च अंशकालिकः प्राध्यापकः अस्ति । सः फिन्निश्-देशस्य प्रमुखः नागरिकः अस्ति।
जीवनरेखा
२०२२ तमस्य वर्षस्य सितम्बरमासे आल्टोला ताम्पेरे विश्वविद्यालयस्य पूर्वविद्यार्थी निर्वाचितः, अक्टोबर् मासे सः मिहिन् मेनेट् सौमी? पेलोण् ऐक यूरोपासा मिहिन् मेनेट् सौमी? इति पुस्तकम् प्रसाधनम् अकरोत्। इदम् पुस्तकम् २०२१ तमस्य वर्षस्य जून-मासतः २०२२ तमस्य वर्षस्य जुलै-मासपर्यन्तं तस्य टिप्पणीनां लेखनानां च संग्रहः भवति।
आत्मारामः (वैज्ञानिकः)
इलाहाबाद-विश्वविद्यालये प्रवेशः
ततः रसायनविदः डॉ. श्रीनीलरत्नस्य साहाय्येन आत्मारामः अनुसन्धानछात्रावृत्तिं प्राप्नोत्। तस्मिन् अनुसन्धाने आत्मारामः चित्र-रसायनक्रियाणाम् अध्ययनम् अकरोत्। तस्य अनुसन्धासस्य परिसमाप्तौ आत्मारामः १९३६ तमे वर्षे विद्यावाचस्पतिः (Ph.d) अभवत्। प्रकाशरासायनिकप्रतिक्रियायाः सिद्धान्तस्य साफल्यात् आत्मारामः विद्यावाचस्पतिपदवीम् अलभत।
काचोद्योगे योगदानम्
काच-पदार्थक्षेत्रे संशोधनस्य विचारं डॉ आत्मारामः यूरोप -देशे अकरोत्। आत्मारामः यूरोप-देशस्य यात्रायै गतः आसीत्, तदा कस्यचिद् अक्षि णि काचः अपतत्। आत्मारामः अत्यन्तं व्याकूलः अभवत्। काचः तस्य अक्षिणः निष्कासनानन्तरं सः अपृच्छत्, एतत् किमस्ति ? इति। तदारभ्य काचः तस्य संशोधनविषयः अभवत्।
मृत्युः
१९८३ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य षष्ठे (६/२/१९८३) दिनाङ्के मध्याह्ने सार्धैकवादने देहली -नगरस्य रुग्णालये डॉ. आत्मारामः दिवङ्गतः। सः अस्थमा -रोगेण पीडितः आसीत्। यतो हि अस्थमा-रोगः शीतकाले अत्युग्रः भवति, अतः जनवरी-मासादेव सः अस्वस्थः आसीत्। ततः फरवरी-मासे अन्तिमाघातेन सः पञ्चतत्त्वे विलीनः।
कोडवास संस्कृति एवं साहित्य
कोडवासंस्कृतेः
कोडवासंस्कृतेः विशिष्टाः पक्षाः तेषां पारम्परिकवेषस्य विषये सन्ति । कोडवस्त्री कटिपृष्ठे निगूढैः प्लीट्-पट्टिकाभिः, वामस्कन्धस्य अधः आकृष्य दक्षिणस्य उपरि सुरक्षितं कृत्वा च स्वस्य साड़ीं विशिष्टशैल्या आच्छादयति | अतीव सुलभशैली अस्ति, कृषिादिकार्यार्थं हस्तमुक्तं भवति । कोडवतीः कण्ठस्य नाभिभागे प्रतिबद्धं वस्त्रं धारयति । अद्यत्वे वस्त्रं केवलं विवाहितैः स्त्रियः एव अनुष्ठानसमये धारयन्ति । कोडवस्त्रीणां कृते ये पारम्परिकाः आभूषणाः अपि विशिष्टाः सन्ति तथा च चन्द्रपुष्पाणि फलानि सर्पादिप्रकृतेः प्रेरिताः सन्ति । विशिष्टशृङ्खलासु कोक्के ठठी, पाठक (विवाहितस्त्रियाः प्रतीकम्), जोमले तथा कोडवस्त्री कटिबन्धं शोभयन्तः जोडि कदागुः पौञ्ची च सन्ति । वधूयाः कृते पारम्परिक-आभूषणेषु तस्याः पादयोः कृते सूक्ष्मतया निर्मितं रजत-आभूषणं भवति, यत्र प्रत्येकं भिन्न-भिन्न-विन्यासस्य व्यक्तिगत-अङ्गुष्ठ-वलयः सन्ति, ये अलङ्कारिक-नौखले श्रृङ्खलाभिः सह सम्बद्धाः सन्ति | अनेन वधूपदं बाध्यते मन्दगतिम् । कोडवपुरुषस्य वेषः कुप्यः रक्तसुवर्णकशीकृतक्षौमचेलेः सुरक्षितः अस्ति, यस्य अग्रे पीचे कथिः निगूढः अस्ति । शुक्लमण्डे थुनी रक्तचौकं वा शिरसि बद्धम् । वरकटिपृष्ठे थोडाङ्गे ओडिकथिः निबद्धा भवति । प्रायः शताब्दद्वयपूर्वस्य चित्राणि दर्शयन्ति यत्, पूर्वं कुप्यः भिन्नवर्णीयः भवितुम् अर्हति, यस्य सीमानि कशीदाकारकौशलेन प्रसिद्धैः कोडवस्त्रीभिः कशीकृतानि भवन्ति | अद्यत्वे पुरुषाः प्रायः कृष्णवर्णीयाः कुप्याः धारयन्ति । वरैः, मन्दिरेषु नृत्यं कुर्वन्तः, पितृभिः वा आत्मादेवताभिः वा युक्तैः च श्वेतकुप्याः विशेषेषु धारणं भवति ।
तेलङ्गाणाराज्यम्
नाम्नः व्युत्पत्तिः
एवं मनुते यत्, "तेलङ्गाणा" नाम इदं "तेलुगु"शब्दात् आगतम् इति । एतेन पदेन तेलुगुभाषी-जनैः अध्युषितः प्रदेशः इति बोध्यते । अपरपक्षस्य मतानुयायी "त्रिलिङ्गदेशः" इत्यऽयं शब्दः "तेलङ्गाणा" पदस्य मूलः । अस्य अयमर्थः भवति- त्रिलिङ्गविशिष्टः देशः । प्रचलितहिन्दुकथानुसारं शिवः लिङ्गरूपेण कालेश्वरम्, श्रीशैलम्, तथा द्राक्षरामपर्वते आविर्भूतः आसीत् । एताः पर्वतश्रेण्यः अस्य देशस्य सीमारूपेण स्थिताः आसन् । शब्दविस्तारः यथा-
नीमच
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
इन्दौर
खजराना मन्दिरम्
इदं मन्दिरं खजराना-क्षेत्रे स्थितमस्ति । अस्मिन् मन्दिरे भगवतः गणपतेः प्रतिमा अस्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणं होलकर-वंशस्य महाराज्ञ्या अहिल्याबाई इत्यनया कारितम् ।
केन्द्रीय सङ्ग्रहालय
अयम् इन्दौर-महानगरस्य मुख्यः सङ्ग्रहालयः अस्ति । सङ्ग्रहालयेऽस्मिन् बहूनि शस्त्राणि सङ्गृहीतानि सन्ति ।
वायुमार्गः
इन्दौर-महानगरे देवी अहिल्याबाई होलकर विमानस्थानकम् अस्ति । देहली, मुम्बई, भोपाल, अहमदाबाद, चेन्नै, चण्डीगढ, हैदराबाद्, कोलकाता, रायपुर इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः इन्दौर-महानगरं प्रति विमानयानानि सन्ति ।
संस्कृतकवयः
संस्कृतकवयः संस्कृतभाषां काव्यरसेन समृद्धाम् अकुर्वन्। विभिन्ने काले विभिन्नाः कवयः जाताः। तेषां विभाजनं कालानुसारं भवति। प्रसिद्ध ऐतिहासिको विचक्षणो वरदराजः कथयति यत्, संस्कृतसाहित्यस्य अध्ययनेनेदं ज्ञायते यदस्य विकासोऽत्यन्तोन्नतरूपेण समजायतेति । अस्य विकासे त्रयः कालविभागाः दृष्टिगोचरीभवन्ति – कालिदासपूर्ववर्तिकालः, कालिदाससमकालः, कालिदासोत्तरकालश्च । प्रकारान्तरेण कथने विद्वांसः कालविभागं भावप्रधान-भावभाषासमप्रधान-भाषाप्रधानाभिधानेनापि कुर्वन्ति।
कालविभाजनम्
गर्वग्रन्थिविसंस्थुलैरवयवैर्नेपथ्यकन्थामृतैः।
वररुचिः
न केवलं व्याकरणं पुपोष दाक्षीसुतस्येरितवार्तिकैर्यः ।
यथार्थता कथं नाम्नि मा भूद्वररुचेरिह।
अश्वघोषः
अश्वघोषस्य कृतित्वेन बहवो ग्रन्थाः प्रसिद्धा येषु सौन्दरनन्दं बुद्धचरितं च महाकाव्ये, सूत्रालङ्कारो वज्रसूचिश्च द्वौ बौद्धदर्शनग्रन्थौ, गण्डिस्तोत्रं गाथाग्रन्थः, शारिपुत्रप्रकरणञ्च प्रसिद्धानि ।
मातृगुप्तः
आभाति नाथ तदिदं दिवि दुग्धसिन्धु-डिण्डीरपिण्डपरिपाण्डु यशस्त्वदीयम्।।
एतदतिरिक्तं निम्नाङ्कितं पद्यमपि मातृगुप्तप्रणीतत्वेन कथितम् -
निद्रा क्वापि विमानितेव दयिता सन्त्यज्य दूरङ्गता
समुद्रगुप्त स्य कृष्णचरिते उक्तमस्ति यत्--
हरिचन्द्रः
तथैव हर्षचरितेऽप्युक्तम् -
हरिषेणः
सन्धौ च विग्रहकृतौ च महाधिकारी विज्ञः कुमारसचिवो नृपनीतिदक्षः॥
समुद्रगुप्तः
मगधसम्राट समुद्रगुप्तः स्वसमयस्य प्रतिष्ठितः कविराज आसीदिति तस्यैव प्रयागशिलास्तम्भलेखतो ज्ञायते । यथोक्तं तत्र -
रत्नाकरः
"अस्तङ्गतभारविरवि कालवशात्कालिदासविधुविधुरम् ।
इतीव स कुतो धात्रा कवी रत्नाकरोऽपरः ।।
वाक्पतिराजः
निर्यन्नाभिसरोजकुड्मलकुटीगम्भीरसामध्वनि।
गौडाभिनन्दः
ग्रन्थविषयमादाय स स्वयमेव कथयति -
पद्मगुप्तः
कवेरस्य पितुर्नाम मृगाङ्कगुप्तः, स्थितिकालश्च १०२०-११०५ मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । स तत्काव्यं परमे वयसि प्रणीतवानासीत् । भोजप्रबन्धे उल्लिखितः कालिदासोऽयमेव सम्भवति।
हरिचन्द्रः
भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते।। इति।
स कर्णपीयूषरसप्रवाहं रसध्वनेरध्वनि सार्थवाहम्।
माधवभट्टः
कदाचिद्रत्नाकरमपि समावेशितमभविष्यत्तदाऽस्य गर्वोक्तिरियं सार्थकाऽप्यभविष्यत् इति मन्यते। तस्य द्वौ पद्यौ समुद्धरतो वरदराजाचार्यः -
जयदेवः
ग्रन्थोऽयं द्वादशसर्गात्मको दाक्षिणात्येषु अष्टपदीत्यपि कथितः । अस्मिन् राधाकृष्णयोः विप्रलम्भसम्भोगशृङ्गारः साधूपवर्णितः । माधुर्यप्रसादगुणावत्र कृतनिलयौ दृश्येते । कविः स्वयमेव कथयति -
ग्रन्थस्यास्य सन्ति त्रिंशदधिकाष्टीका यासु उदयनाचार्यशङ्करमिश्र-गागाभट्प्रणीताः प्रसिद्धाः सन्ति । निभाल्यतामस्य काव्यचमत्कारः -
अरिसिंहः
अभयदेवसमकालिकेनैव अर्थात् १२५०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता अरिसिंहेन १२७९ मितवैक्रमाब्दे सुकृतकीर्तनं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । महाकाव्येऽस्मिन्नेकादशसर्गाः सन्ति । कविरसौ राज्ञः श्रीवीरधवलस्य (१२७७ वै०) मन्त्रिणो वस्तुपालस्याश्रितकविरासीत् । काव्येऽस्मिन्तेन वीरधवलस्य वंशावल्या सह वस्तुपालस्य सत्कार्याणां चित्रणं कृतमस्ति ।
वासुदेवः
मालावारस्य वेदाख्यनामके स्थाने निवसता वासुदेवेन कविना एकविंशतिः काव्यग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति। अस्य पिता महर्षिनामा माता च गोपालिका। तस्य हि कृतिषु युधिष्ठिरविजयं नलोदयश्चेति द्वे महाकाव्ये विश्रुते युधिष्ठिरविजये अष्टास्वाश्वासेषु युधिष्ठिरस्य पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । नलोदये सम्प्रति चत्वार एव आश्वासाः उपलभ्यन्ते येषु राज्यप्राप्त्यनन्तरं नलस्य चरितं चित्रितमस्ति।
जोनराजः
१५०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जोनराजेन राजतरङ्गिणीनामकं महाकाव्यमैतिहासिकं प्रणीय कल्हण स्य राजतरङ्गिण्यामेकं पदमग्रे सारितवान् । कल्हणस्य राजतरङ्गिणी जयसिंहपर्यन्तामेव परम्परां वर्णयति । जोनराजेन जयसिंहादारभ्य सुल्तान जैन-ए-अविदिन संज्ञकराजपर्यन्ता परम्परा चित्रिता।
मधुरवाणी
रघुनाथाश्रितया तञ्जोरवासिन्या मधुरवाण्याख्यया कवयित्र्या रामायणा ख्यं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र चतुर्दशसर्गाः १५०० श्लोकाश्च सन्ति । रघुनाथस्य स्थितिकालः १६७१-१७१९ वैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । स एवास्याः कवयित्र्याश्च।
चक्रः
१६८० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमतो मधुरायास्तिरुमलनायकाश्रितस्य चक्रकवेः जानकीपरिणय महाकाव्यं प्रसिद्धम् । अत्र अष्टासु सर्गेषु रामस्य सीतया सह विवाहो वर्णितः।
देवविमलगणिः
१७६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् देवविमलगणिजैनः हीरसौभाग्यनामकं सप्तदशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतवान् । स 'जगद्गुरु'रित्युपाधिना विभूषितः ।
शरत्पूर्णिमा
दिनम्
इदं पर्व प्रतिवर्षं शरदृतौ आश्वयुजमासस्य पूर्णिमा पर्वणि सम्पद्यते, यच्च क्रिस्ताब्दे २०२० तमे अक्टोबर्मासस्य ३१ तमे दिनाङ्के आपतितम् ।
पौराणिकम्
भविष्यपुराणं कौमुदीपूर्णिमायां लक्ष्मीपूजनं निर्दिशति । आश्विने पौर्णमासी तु कौमुदीति प्रकीर्तिता। अस्यां चन्द्रोदये लक्ष्मीं पूजयेद्विधिवन्नरः॥भविष्यपुराणे २-८-१३२॥
कामेट् (शिखरम्)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतस्य पर्वताः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हकीकतरायः
बाल्यं, परिवारश्च
हकीकतरायस्य पितामहस्य नाम नन्दः आसीत्। सः हररायस्य शिष्यः आसीत्। हकीकतरायस्य स्वसुरस्य नाम कनैया इति आसीत्, यस्य पुत्र्या लक्ष्मिदेव्या सह हकीकतरायस्य विवाहः जातः आसीत्। मातुलस्य नाम अर्जुनः इति। मातुलः अपि हुतात्मा जातः आसीत्।
वीर बन्दा वैरागी
जन्म
वीर बन्दा वैरागी इत्यस्य नाम लक्ष्मणदासः आसीत् । तस्य जन्म काश्मीर -प्रान्तस्य राजौरी-नगरे १६७० तमे वर्षे अभवत् । राजौरी-नगरे जातस्य अस्य लक्ष्मणदासस्य माता-पिताविषये कुत्राऽपि उल्लेखः नास्ति ।
साधुना सह मेलनम्, नामपरिवर्तनं च
गृहे त्यक्ते सति एकेन साधुना प्रेरितः लक्ष्मणदासः इतस्ततः भ्रमन् महाराष्ट्रं गतः । तत्र लक्ष्मणदासस्य ओघडनाथ इत्याख्येन साधुना सह मेलनम् अभवत् । लक्ष्मणदासः तत्र स्थित्वा ओघडनाथ इत्याख्यस्य सेवायाः कार्यम् अकरोत् । कालान्तरे गुरुणा लक्ष्मणदासाय माधवदास इति नाम प्रदत्तम् ।
उत्तरभारतं प्रति गमनम्, जनानां प्रबुद्धिकरणं च
ततः परं माधवदासः अश्वमारुह्य उत्तरभारतं प्रति गतः । तेन सह पञ्चविंशतिः योधाः आसन् । योधानाम् आधिक्यम् भवेत् इति माधवदासः मार्गस्थग्रामेषु “यैस्सह अत्याचाराः अभवन्, ते आगत्य आक्षेपं कुर्युः” इति प्रतिग्रामं घोषणाम् अकरोत् येन जनाः सहायतां कर्तुं जागृताः भवेयुः । पञ्जाब -प्रान्तं गत्वा माधवदासेन सरहिन्द-नगरस्य उपरि आक्रमणं कर्तुं विचारितम् । यद्यपि ततः प्राक् एव तेन कैथल, समाना, शाहाबाद, अम्बाला, कपूरी इत्येताः नगर्यः जिताः तथापि तस्य मनसि सन्तोषः नासीत् ।
जम्बीरम्
चित्रवीथिका
>
जलम्
अस्माकं पृथिवी स्थलशाला इव अस्ति । अलवणस्य जलस्य मुख्यं स्रोतः नदी, तडागः, हिमनदी च वर्तते । महासागराणां, समुद्राणां च जलं लावण्यं वर्तते । तस्मिन् जले सोडियम् क्लोराइड्, पाचकलवणं च प्राप्यते ।
जलीयचक्रम्
जलम् एकं चक्रीयसंसाधनं वर्तते । पौनःपुन्येन जलस्य उपयोगः क्रियते । अस्मिन् जलचक्रे जलं महासागरतः धरातलं, धरातलतः महासागरं प्राप्नोति । इदं चक्रं सततं कार्यरतम् अस्ति । पृथिव्यां जीवनाय आवश्यकतत्त्वं वर्तते । जलस्य वितरणं पृथिव्याम् असमानम् अस्ति । केषुचित् क्षेत्रेषु जलम् अधिकमात्रायां प्राप्यते । किन्तु केषुचित् क्षेत्रेषु अल्पमात्रायाम् एव प्राप्यते । पृथिव्यां पातुं योग्यं जलम् अल्पमात्रायाम् एव अस्ति । जलस्य आवश्यकता सर्वत्र अधिका वर्तते । अतः सर्वत्र जलसमस्या उत्पद्यते । नदीनां जलं प्रदूषितं भवति । तेन समस्याः उत्पद्यन्ते ।
अवश्यायः (Dew)
यदा आर्द्रता धरातले, पाषाणेषु, तृणेषु, पादपानां पत्रेषु च जलबिन्दु एव स्थिता भवति, तदा इयम् आर्द्रता अवश्यायः कथ्यते । अस्य निर्माणे सर्वोपयुक्तायाः अवस्थायाः, स्वच्छाकाशस्य, शान्तवायोः आवश्यकता वर्तते ।
संसारे वर्षायाः वितरणम्
विषुवतीयपट्टिकायां, शीतोष्णप्रदेशेषु पश्चिमीतटीयपर्वतानां वायोः उपह्वरेषु वर्षा अत्यधिका भवति । महाद्वीपानाम् आन्तरिकेषु भागेषु १०० तः २०० से. मी. वर्षा भवति । महाद्वीपानां तटीयक्षेत्रेषु मध्यमवर्षा भवति । उष्णकटिबन्धीयक्षेत्रस्य केन्द्रीयभागेषु, शीतोष्णक्षेत्राणां पूर्वी-आन्तरिकभागेषु प्रतिवर्षं ५० तः १०० से. मी. वर्षा भवति । महाद्वीपानाम् आन्तरिकभागस्य वृष्टिच्छायाक्षेत्रेषु, उच्चाक्षांशानां क्षेत्रेषु प्रतिवर्षं ५० से. मी. इत्यस्मात् अपि न्यूना वर्षा भवति । विषुवतीयपट्टिकायां, शीतलसमशीतोष्णप्रदेशेषु आवर्षं वर्षा भवति ।
ज्वार-भाटा
प्रतिदिनं महासागरेषु जलस्य स्तरं वर्धते, न्यूनीभवति च । तत् ज्वार-भाटा इति कथ्यते । यदा जलैः समुद्रतटं जलमग्नं भवति, तदा ज्वार इति कथ्यते । ज्वार इत्यस्य विपरीतस्थितिः भाटा इति कथ्यते ।
जलस्य उपयुक्तमात्रा
मनुष्यजीवनं पञ्चमहाभूतानां संयोगेन एव सम्भवति । पञ्चमहाभूतेषु जलस्य महत्त्वम् अधिकं वर्तते । जले विशिष्टं नाविन्यं भवति । तन्नाविन्यम् अन्येषु महाभूतेषु नास्ति । जलं शीतलं भवति । अतः यत्र यत्र प्राप्यते तत्र शीतलता एव अनुभूयते । जलस्य प्रभावेण मरुस्थले अपि वृक्षाः उद्भवन्ति । मृदुता, पवित्रता, गतिशीलता, चञ्चलता इत्यादयः जलस्य स्वभावाः सन्ति । किन्तु पृथिव्याः ७५% स्थलं जलयुक्तं वर्तते । तथापि तत् सम्पूर्णं जलं पानार्थं योग्यं नास्ति । तस्य जलस्य केवलं १% जलमेव पानार्थम् अस्ति । अतः यत्र पेयजलं प्राप्यते । तत्र जनैः स्वस्य आवासव्यवस्था कृता अस्ति । नद्याः तटे बहवः तीर्थस्थानानि सन्ति । अतः तत्र जलस्य महत्त्वं भवति । किन्तु जनाः जलस्य अधिकमात्रायां दुरुपयोगं कुर्वन्ति । तेन कुत्रचित् स्थले जलाभावः अपि भवति । तेन जनैः जलस्य सदुपयोगः संयमेन करणीयः इति आवश्यकम् । जलस्य नैकधा उपयोगः भवति । प्रायः प्रतिदिनं ‘प्रतिव्यक्तति’ २०० ली. जलस्य आवश्यकता भवति । तस्य अपि विभागाः भवन्ति । इदम् अनुमानं वर्तमानसमये असम्भवम् एव । कारणं साम्प्रतं जलस्य उपयोगः विचारं विना एव क्रियते ।
दिव्यजलस्य प्रकाराः
१ धारम्, २ कारम्, ३ तौषारम्, ४ हैमम् इति चत्वारः सन्ति ।
अशुद्धजलस्य दुष्प्रभावाः
१ जलस्थसङ्क्रामी-सङ्क्रमणजन्यविकाराः –
सन्दर्भः
वर्गः:रसायनशास्त्रम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हिन्द-यूरोपीयभाषाः
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
मानवस्य श्वसनतन्त्रम्
नासिका (नासिका)
नासिका - गुहा (छत) इत्यस्य उपरिभागः एथमोइड् अस्थि, स्फेनोइड् अस्थि तथा फण्डल अस्थि इत्यनेन निर्मितः भवति तथा च तस्य तलः (Floor) मुखस्य छतौ भवति कठिनमृदुतालुभिः निर्मितं भवति ।
Cricoid cartilage (Cricoid cartilage)- इदं थाइरॉइड उपास्थिस्य अधः स्थितं भवति तथा च अस्य आकारः सीलवलयस्य अथवा सिग्नेट् रिंगस्य सदृशः भवति (Signet ring), यस्य विस्तृतः भागः पृष्ठभागं प्रति तिष्ठति स्वरयंत्रस्य पार्श्वपृष्ठभित्तिं निर्माति, सिलिअटेड् उपकलायुक्तं च भवति ।
एतेषु खण्डेषु ब्रोन्कियोल्स्, अल्विओल्स् च पूरिताः भवन्ति। असंख्याकाः वायुकोशाः फुफ्फुसस्य श्वसनभागाः सन्ति । श्वसनेन सह गृहीतः वायुः श्वसनमार्गेण वायुकोशं प्राप्नोति, यत्र एतेषां कोशिकाभित्तिषु च वायुविनिमयः भवति फुफ्फुस
अन्तरकोस्टलस्नायुः (Intercostal muscles) - अन्तरकोस्टलस्नायुषु ११ युग्मानि सन्ति, ये १२ पृष्ठपार्श्वयोः मध्ये अन्तरिक्षं परितः भवन्ति । एते बाह्य-आन्तरिक-अन्तर-अन्तर-स्नायुत्वेन द्वयोः स्तरयोः व्यवस्थापिताः सन्ति ।
कार्बनडाय-आक्साइड् - ४.५ प्रतिशतम्
श्वसन - दर (श्वसनस्य दर) -.
विश्रामसमये प्रौढानां श्वसनस्य गतिः निमेषे १६ तः २० वारं भवति । लघुबालानां श्वसनस्य गतिः प्रतिनिमेषं २५ तः ४० वारं भवति । पुरुषाणाम् अपेक्षया स्त्रियाः श्वसनस्य गतिः किञ्चित् अधिका भवति । परिश्रमस्य, धावनस्य इत्यादिषु श्वसनस्य गतिः वर्धते।
हरिहरः
वर्गः:कन्नडकवयः वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
हिन्द-आर्यभाषाः
अवर्गीकृताः
एताः भाषाः परस्परं सम्बद्धाः सन्ति, किन्तु अन्यथा हिन्द-आर्यस्य अन्तः अवर्गीकृताः सन्ति ।
राबर्ट् ब्रौन्
(कालः – २१. १२. १७७३ तः १०. ०६. १८५८)
पुरातनः हिन्दुः विज्ञानः
सन्दर्भ:
[7] https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%83
आनन्दीबेन पटेल
व्यक्तित्वम्
अनार पटेल अग्रे अवदत्, “मम मातुः उपरि मम मातामहस्य अधिकः प्रभावः अस्ति । सः गान्धीवादी आसीत् । यस्मिन् ग्रामे सः निवसति स्म, तस्य ग्रामस्य 'पञ्चायत' अनेकवारं तस्मै ग्रामनिर्वासनस्य (exiled from village) दण्डं प्रादात् । यतो हि सः अस्पर्शतायाः, जातिवादस्य च विरोधी आसीत् । तस्याः गुणाः एव मम मातरि सन्ति” इति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः वर्गः:गुजरातराज्यस्य राज्यनेतारः
महत्त्वपूर्णसंस्करणम्
गौणानि
२) अनुवादः
पाठचिकित्सा - अनवसरः
१) ग्रन्थकृता स्वहस्तेन लिखितं पुस्तकमुपलभ्यते ।
१ अहेतुतः
१) लेखकप्रमादात् २) पाठकप्रमादात् ३) मुद्रकप्रमादात्
प्रथमपादः
उ) तदधः सर्वपुस्तकस्थः स एव पादस्तथैव लिख्यते सबोधचिह्नम् ।
द्वितीयः पादः
ट- पुस्तकस्य वंशजानि पुस्तकानि –ट१ ट२
ण-पुस्तकस्य वंशजानि पुस्तकानि –ण१ ण२
तृतीयपादः
३) यत्रैवं निर्धारणमशक्यं तत्र एकः कश्चित्पाठः स्वीक्रियते । तत्र च संशयप्रकटनार्थं सर्पेरेखा (  )  दीयते ।
ठ---आ-यु-र्वे-दो-प-दे-शे-षु-वि-धा-यः-प-र-मा-द-रः-
द्वितीय पादवर्जनम्
केवलं सङ्कलनकृत्वा एकं पुस्तकमधिक्रियते । अन्य सर्वे पाठाः पृष्ठतले ।अत्र वंशवृक्षः न निर्मीयते।
तोडिरागः
जन्यरागाः
तोडिरागस्य अनेका: जन्यरागाः सन्ति। तेषु  जन्यरागेषु असावेरिरागः, सिन्धुभैरविरागः, भूपालरागः, धन्यासिरागः च सुप्रसिद्धाः सन्ति ।
प्रसिद्धानि कीर्तनानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
उपाकर्म
प्रवेशः
श्रावणमसस्य सिंहमासे पूर्णिमायां यजुर्वेदीनां नूतनोपकर्मणः आचरणं भवति । सामवेदीनां भाद्रपदमासस्य ऋग्वेदीनां तु सिंहमासस्य श्रवणनक्षत्रदिने उपाकर्म यज्ञोपवीतधारणं च भवतः । उत्सर्जनं नाम त्यागः उपाकर्म नाम स्वीकरणम् इत्यर्थः । वेदान् त्यक्त्वा स्वीकरणस्य उत्सर्जनोपाकर्म इति व्यवहारः । अतः उपाकर्म विधिं वेदग्रहणसंस्कारः इति कथयन्ति ।