cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
क्रेडिट् कार्ड्
सम्बद्धाः लेखाःक्रेडिट् कार्ड् इति भुगतानकार्ड् अस्ति यत् कार्डधारकाः वित्तीयसंस्थायाः धनं ऋणं ग्रहीतुं निश्चितसीमापर्यन्तं मालसेवाक्रयणार्थं वा नगदं निष्कासयितुं वा शक्नुवन्ति
क्रेडिट् कार्ड् इत्यस्य उपयोगः विविधप्रयोजनार्थं कर्तुं शक्यते, यथा-
च्
अर्थ
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
छ्
नानार्थाः
“स्याल्लिप्साच्छादनेषु छं क्लीबे संवृतौ पुमान्। त्रिष्वयं निर्मले नित्ये मलिने भेदकेऽपि च॥“ – नानार्थरत्नमाला
आनिरुध् राविचन्देर्
एतावति काले अनेन १४वारं फिल्मफेर्-प्रशस्तिः, ११वारं दक्षिणफिल्मफेर्-प्रशस्तिः, ४वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तयः, द्विवारम् आस्कर्-प्रशस्तिः, एका गोल्डन्-ग्लोब्-प्रशस्तिः, च प्राप्ताः । लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् इति महाविद्यालये पाश्चात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य अध्ययनं कृत्वा पदवीं प्राप्तवान् । ततः स्वस्थानं चेन्नैनगरम् आगत्य स्वस्य पञ्चतन् रेकार्ड इन् इति सुव्यवस्थितां ध्वनिशालाम् आरब्धवान् ।  भारतस्य चलच्चित्रोद्यमः, अन्ताराष्ट्रियचलच्चित्राणि, नाटकरङ्गमन्दिराणि इत्यादिषु सङ्गीतसंयोजनं कृत्वा स्वकौशलं प्रदर्शितवान् । तेन स्वरसंयोजितानि चलच्चित्रगीतानि १५०दशलक्षाधिकानि विक्रीतानि सन्ति । अपि च २००दशलक्षाधिकाः ध्वनिमुद्रिकाः विक्रीताः सन्ति ।  अतः अयं विश्वप्रसिद्धः स्वरसम्राट् अभवत् । अस्य सङ्गीतस्य वैशिष्ट्यं नाम विद्युन्मानविन्यासस्य सङ्गीतस्वरैः पौर्वात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य मिश्रणम्, विश्वस्तरस्य सङ्गीतप्रकारः, नूतनतन्त्रज्ञानस्य वाद्यपरिकराणि अपि च साम्प्रदायिकवाद्यानां समानसमागमः च । भारतस्य प्रसिद्धा दिनपत्रिका टैम्स् म्यागज़िन् मोझार्ट् आफ् मद्रास् इति प्राशंसत् । तमिळुविमर्शकाः इसै पुयाल् इति वर्णितवन्तः ।
विशाखपट्टणम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति आन्ध्रप्रदेशः । अस्य राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति विशाखपट्टणमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति विशाखापट्टणम् ।
ओङ्गोल्-नगरम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति आन्ध्रप्रदेशः । अस्य राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति प्रकाशमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ओङ्गोल् नगरम् ।
मृत्तिका
वनमृत्तिका
येषु वनेषु पर्याप्तमात्रायां वर्षा भवति तत्र इयं मृत्तिका प्राप्यते । पर्वतीये पर्यावरणे अस्याः मृत्तिकायाः निर्माणं भवति । पर्यावरणस्य परिवर्तनानुसारं तत्र मृत्तिकायाः संरचना परिवर्तिता भवति । इयम् अम्लीया भवति । अस्यां ह्यूमस् इति प्राप्यते । अधस्थासु घाटीषु प्राप्ता मृत्तिका अनुर्वरा भवति ।
मृत्तिकायाः संरक्षणम्
भारत -सर्वकारेण "केन्द्रीय मृदा संरक्षण बोर्ड" नामकं सङ्घटनं स्थापितम् । अनेन सङ्घटनेन मृत्तिकायाः संरक्षणाय अनेकाः योजनाः कृताः । एताः योजनाः जलवायोः दशासु, भूमिसंरूपणे, जनानां सामाजिकव्यवहारे च आधारिताः सन्ति । भूमेः क्षमतानुसारम् एव वर्गीकरणं भवितव्यम् । भूमेः उपयोगस्य मानचित्राणि निर्मापणीयानि । ये जनाः मृत्तिकायाः उपयोगं कृत्वा लाभं प्राप्नुवन्ति, तैः मृत्तिकायाः संरक्षणस्य दायित्वं निर्वहणीयम् ।
हस्तिमल्लः
कर्णाटावनिमण्डलं पद-नतानेकावनीशेऽवति।
जैनागार-समेत-संततगमैः श्रीहस्तिमल्लोऽवसत्।।
परिचयः
विद्या काप्यपरा परा च पदवी सौन्दर्य-सार-श्रियाम्।
उद्दामो मदनस्य यौवनमदः कुल्या रतिस्रोतसां
उपायैस्तथोक्तैस्तु ताप एवं विधो वर्धतेतरामेव। हारास्तावन्मुक्ताग्रथिता एव भवन्ति, किमेतेन साधितं मुक्तापदेनापतेन ?
तुलसी
तुलसी( वैज्ञानिकनाम-मेंथा अरवैन्सिस्, आङ्ग्लः-Holy basil) एकः औषधिवृक्षः । तुलसी इत्यस्य पदस्य अर्थः यस्य तुलना नास्ति इति । '''यन्मूले सर्वतीर्थानि '''यन्मध्ये सर्वदेवताः । '''यदग्रे सर्ववेदाश्च तुलसि, त्वां नमाम्यहम् ॥
विजयनगरम्
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
योगी आदित्यनाथः
लघुत्तम
ट्
अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा अस्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। टवर्गस्य प्रथमः वर्णः | अल्पप्राणवर्णः अयम् ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । ऋटुरषाणां मूर्धा -सि० कौ०
नानार्थाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अनुबन्धं क्षयं हिंसाम्...
अन्वयः
अनुबन्धं क्षयं हिंसां पौरुषं च अनवेक्ष्य मोहात् यत् कर्म आरभ्यते तत् तामसम् उच्यते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
25 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
रागी कर्मफलप्रेप्सुः...
अन्वयः
रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ।
बालकेन्द्रम्
वर्गः:संस्कृतभारती वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
हम्मीरमर्दनम्
हम्मीरमदमर्दनं नाम पञ्चाङ्कं नाटकं वीररसप्रधानमस्ति । एतत्तु जयसिंहसूरेः भरुकच्छस्थ-मुनिसुव्रत-मन्दिराचार्यस्य वीरसूरिशिष्यस्य कृतिः रचनाकालश्चास्य १२३० ख्रीष्टाब्दमभितोऽनुमीयते, यदा धवलपुरे राजा वीरधवलो मन्त्रिभ्यां वस्तुपालेन तेजःपालेन च ससहायो गुर्जरानपालयत्। एकदा तेजःपालो मुनिसुव्रतमन्दिरं गतः । तत्र प्रभूतं च धनमदात् । तेन तुष्टो जयसिंहसूरिः प्रशस्तिपरं नाटकमिदमरचयत् । वत्सराज-नाटक-षट्कस्य स्थान-स्थाने गुप्तचराणां राजपुरुषाणां कापालिकानां च यानि चरितानि दिङ्मानं निर्दिष्टानि, तान्येवामुष्मिन्नाटके प्रत्यक्षदृष्टानीवालिखितानि । अत्र सामाजिकाः राजनीतिकाश्च घटनाः साक्षात्कृता इव भासन्ते । इतिवृत्तं चापि सर्वथैतिहासिकमेवेति दृष्ट्यापि हम्मीरमदमर्दनस्य महिमा सविशेषं राजते।
कथावस्तु
हम्मीरस्य चमूं मरूणामुपरि मण्डलयन्तीं स्वसेनया परिभाव्य वस्तुपालो मरुदेशस्य नरपतीनां मनःसु प्रत्याशामाशङ्कां च जनयित्वा तान् स्वपक्षे विधाय वीरधवलस्य नेतृत्वेन सोमसिंहोदयसिंहधारावर्षान् संगमय्य चतुरोऽमून् सन्धीकरोति स्म । ततश्च सौराष्ट्रो भीमसिंहो महीतटस्य विक्रमादित्यो लाटानां च सहजपालो यदृच्छया राजानं वीरधवलने सह मिलन्ति । अन्ये च राजानः संधीभूताः कूटकौशलेन निपुणको नाम चरः सिंहणदेवस्य स्कन्धावारं प्राविशत् । तस्यानुजः सुवेगो देवपालस्य मालवभूपस्याश्वपालो भूत्वा तुरङ्गोत्तमं ततश्चोरयित्वा सिंहणस्य सेनापतये संग्रामसिंहायोपानयत् । इत्थं प्रवञ्चिते संग्रामसिहे निपुणकः सिंहणाय हम्मीरं प्रति प्रयास्यन्तं वीरधवलं संसूच्य तमाक्रान्तुं प्रोत्साहयति स्म। हम्मीरं योधयित्वा होनबलमेव धवलकं प्रयातुमर्हति भवान्, तावत् ताप्तीवनान्ते कृतसैन्यसन्निवेशस्तिष्ठतु। यतो मालवान् गुर्जरांश्च यातुं राजमार्गौ मिलत इति । यावत् सिंहणस्तत्र यथोक्तं गतस्तावदेव तापसवेषस्य सुवेगस्य जटाजूटात् कुटपत्रं लब्धवान् । पत्रस्य तात्पर्येण तु देवपालो मालवाधिपः संग्रामसिंहायाश्वप्रकाण्डमुपहृत्य प्रार्थयामास यद् गुर्जरान् प्रति कृताक्रमणं सिंहणमवसरमुपलभ्योत्सादयतु। अनुसन्धानेन सिंहणोऽवागच्छद् देवपालनामाङ्कमश्वं संग्रामसिंहेनोपयुज्यमानम् । एवमुपजापे सफलतां गते निपुणकः संग्रामसिहं ततः पलायितुं परामृशद् येनासौ स्कम्भादित्यमभि प्रतस्थे।
ण्
अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धनासिकम् अस्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। टवर्गस्य पञ्चमः वर्णः  ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" ।  ’’ऋटुरषाणां मूर्धा -” ञमङणनानां नासिका च” ’ -सि० कौ०
कारगिलविजयदिवसः
कारगिलविजयदिवस्य आयोजनम्
देशस्य विभिन्नेषु स्थानेषु देशभक्त्याः कार्यक्रमाः अपि भवन्ति । तत्र देशभक्त्याः गीतानि, नाटकानि, नृत्यानि च भवन्ति । एतस्मिन् दिने युद्धसम्बद्धस्य नाटकस्य माध्यमेन विद्यार्थिनां मनसि देशभक्त्याः भावोत्पादनस्य कार्यं शिक्षकाः कुर्वन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
भारतद्वारम्
कारगिलयुद्धम्
कारगिलयुद्धं (Kargil War, करगिल युद्ध) भारतस्य ऐतिहासिकविजयस्य स्मारकत्वेन इतिहासे अङ्कितम् अभवत् । १५,००० मीतपादौन्नते पर्वते एतत् युद्धं जातम् आसीत् । पाकिस्थानदेशेन कारगिल, द्रास, बटालिक इत्यादिभ्यः स्थानेभ्यः भारतस्योपरि आक्रमणं कृतम् आसीत् । भारतगणराज्यस्य जम्मूकाश्मीरराज्यस्य श्रीनगर-महानगरस्य, लेह-नगरस्य च मध्ये स्थितं राष्ट्रियमहामार्गं ध्वंसितुं पाकिस्थानस्य प्रयासः आसीत् । परन्तु पाकिस्थानस्य सैनिकानां सः प्रयासः भारतीयसैनिकैः खण्डितः । तस्मिन् युद्धे भारतेन पाकिस्थानस्योपरि महान् विजयः प्राप्तः । पाकिस्थानविरुद्धं यत् युद्धं भारतगणराज्यम् अकरोत्, तस्याः युद्धस्य योजनायाः नाम ‘ऑपरेशन् विजय’ आसीत् ।
पृष्ठभूमिका
वाजपेयी इत्येन सह मित्रवार्ता नवाज़ शरीफ इत्यस्य युद्धसज्जतायाः भागः आसीत् । मित्रवार्तया भारतस्य पाकिस्थानं प्रति मृदुभावः भवेत्, भारतसीमावर्तिप्रदेशेषु सैन्यप्रक्रिया शिथिला भवेत् च इति पाकिस्थानस्य उद्देशः आसीत् । १९९८ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासे एव कारगिलयुद्धस्य सम्पूर्णां योजनां परवेझ मुशर्रफ इत्ययं नवाज़ शरीफ इत्यनेन सह अचर्चत् ।
विक्रम बत्रा
thumb|right|200px|ये दिल माँगे मॉर्... - मेजर् विक्रम बत्रा कारगिलयुद्धे ५१४० अंशस्योपरि आधिपत्यं स्थापयनस्य दायित्वं विक्रमस्य आसीत् । सेनाधिकारी यदा तस्मै दायित्वं यच्छन् आसीत्, तदा अधिकारी अवदत्, “विक्रम ! ध्यानेन कार्यं कुरु । सावधानो भव ।” इति । अधिकारिणः कथनस्य प्रत्युत्तरं यच्छन् विक्रमः अवदत्, “आर्य ! जानामि यत्, एतत् युद्धं यावत् अहं चिन्तयामि, तावत् सरलं नास्ति । परन्तु भवान् यावत् चिन्तयति, तावत् कठिनम् अपि नास्ति” इति । ततः सः, तस्य दलं च सप्तदशसहस्रोन्नतस्य पर्वतम् आरुह्य शत्रून् अमारयत् । ततः तैः ५१४० अंशे भारतीयत्रिरङ्गपताका आरोहिता । ततः “ये दिल माँगे मोर्..... पाकिस्थान इज़् नो मोर्” इत्यनेन जयघोषेण सः स्वदलेन सह ४८७५ अंशस्योपरि त्रिरङ्गम् आरोहयितुम् अगच्छत् । परन्तु ४८७५ अंशस्य स्थितिः अति विकटा आसीत् । ४८७५ अंशस्य सैन्यावासे शत्रूणाम् अतिकठोरम् आधिपत्यम् आसीत् । अतः विक्रमेण बुद्ध्या शत्रून् पराजेतुं योजना कृता । परन्तु तस्यां योजनायां प्राणस्य भयम् आसीत् । दलस्य योजना आसीत् यत्, “कोऽपि एकः सैनिकः शत्रूणां सम्मुखं गत्वा तैः सह युद्धं कुर्यात् । अन्ये सैनिकाः अपरमार्गेण शत्रुषु आक्रमणं कुर्युः” इति । विक्रमः शत्रुसेनायाः सम्मुखं युद्धं कर्तुम् उद्यतः । एतावता अन्ये सैनिकाः शत्रूणां नाशम् अकुर्वन् । परन्तु तावता विक्रमः हुतात्मा अभवत् ।
युद्धानन्तरं देशयोः स्थितिः
२. दोषस्य कृते उत्तरदायिनः के के सन्ति ?
बौद्धायनधर्मसूत्रम्
तैतिरीयशाखाया बौधायनकल्पसूत्रं समस्तस्य कल्पसाहित्यस्येतिहासे प्राचीन मस्ति इत्यस्यानेकानि पुष्टत्रमाणान्युपलभ्यन्ते । तैत्तिरीयसंहिताया: टीकाकर्ता भास्करमिश्रेण स्वटीकायाः प्रारम्भे प्राचीन ग्रन्थकारेषु बौधायनस्य नाम्ना उल्ले कृतः । भास्करमिश्रस्याथापि कथनमस्ति यत् तेन भवस्वामिनस्तथाऽन्यटीकाकाराण व्याख्यानामध्ययनानन्तरं संहितायां स्वटीका लिखिता। इमे 'भवस्वामिनः' बौधायन श्रौतसूत्रस्यातिप्राचीना भाष्यकाराः सन्ति । अस्मिन् विषये एकमन्यत्तथ्यं महन्महत्व धारयति तच्चेदमस्तीति यद् बौधायनशाखानुयायिनामुत्सर्जनविधेः वर्णनावसं बौधायनः 'प्रवचनकार' इति कथितः । यदा हि अन्यसूत्राणां रचयितारः सूत्रकाराः स्वीकृता: सन्ति । 'प्रवचनेन तात्पर्यमिदमस्तीति यद् बौधायनेन श्रौतविपयाणां सविध्युपदेशः प्राथम्येन कृतः । 'उपदेश आद्योच्चारणमिति पाणिनिः। फलतस्ते स्व विषयस्य मौलिका ग्रन्थकाराः सन्ति ।
बौधायनस्य जन्मस्थानम्
डॉ० ब्यूलरमहाशयेन बौधायनस्य जन्मस्थानं दक्षिण भारते स्वीकृतम् । अस्य विषयस्य तत्साधकं प्रमाणं नितान्तं दुर्बलं भ्रान्तञ्चास्ति साम्प्रतं बौधायनशाखाध्येतृणां सत्ता दक्षिणभारतस्यान्ध्रप्रदेशे एवास्ति, अन्यत्रे समुपलब्धा न भवन्ति । बौधायनसूत्रस्य हस्तलेखा अपि विशेषतो दक्षिणभारते ए प्राप्याः सन्ति नान्यत्र । ब्यूलरस्य एतद् द्वावपि तकौं महत्त्वहीनौ स्तः । साम्प्रति कालस्थित्या अतिप्राचीनकालस्य स्थितेः अनुमानं समुचितं नास्ति । अत्रात्यधि सम्भावना विद्यते यदिमे पूर्वयुगेषु स्वमूलस्थानात् दक्षिणे समागताः स्युः । सम्भाव्य यदत्तरभारते यवनानामाक्रमणेन हस्तलेखानां सुरक्षाया: सम्भावना नासीत् । अ यदि ते हस्तलेखा दक्षिणभारसे सुरक्षितास्तिष्ठन्ति । तदाऽत्र किमाश्चर्यम। उत्तरभा तस्य निश्चितनिवासिनो ग्रन्थकारस्य कौटिल्यस्यार्थशास्त्रस्योपलब्धिर्दक्षिणभारतादेव भदिति किमत्र चित्रम् ।
तद्यथा—'प्रागदर्शनात् प्रत्यक काल कवनात् दक्षिणेन हिमवन्तमुदक् पारियात्रमेतावत् आर्यावर्तम् । तस्मिन् य आचारः स प्रमाणम् । गङ्गायमुनयोरन्तरमित्येके ।' अत्रार्यावर्तस्य विषये मतद्वयस्योल्लेखो विद्यते । तदनुसारं वौधायनस्य जन्मस्थानमयमेवार्यावर्तप्रदेशः प्रतीयते । यत्रत्याचारस्य प्रामाण्यं मनुस्मृतौ महाभारते चाप्युल्लिखितमस्ति । ते आर्यावर्तस्य समीपस्थस्थाने भ्योऽपि परिचयं धारयन्ति । निष्कर्पश्चात्र विद्यते यद् बौधायनस्यात्यन्तं परिचितस्तथा चचितो भूभाग: उत्तरीयभारतस्यार्यावर्त एव तस्य निवासस्थानमासीत् । इयमेव स्थितिहिरण्यकेशीमहाशयस्यासीत् । हिरण्यकेशीगृह्यसूत्रे सीमन्तोन्नयनप्रसङ्गस्य गाथा गङ्गाया उल्लेखं कृत्वा तमस्यैव प्रदेशस्य निवासिनं स्वीकरोति । तद्यथा तत्प्रमाणम्
अधिगमः
गौणनियमाः
साहचर्यपरिवर्तनस्य नियमः -–
त्
नानार्थाः
“तश्चोरामृतपुच्छेषु क्रोडे म्लेच्छे च कुत्रचित्। अपुमांस्तरणे पुण्ये कथितः शब्दवेदिभिः॥“- मेदिनीकोशः “तशब्दः पुंसि संभोगे निश्चये कोपपुच्छयोः। धातुवादविधौ चोरे करुणायां तु ता स्त्रियाम्॥“- नानार्थरत्नावलिः
स्वागता
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११
१८.३० प्रवृत्तिं च निवृत्तिं
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य त्रिंशत्तमः(३०) श्लोकः ।
भद्रिका
भद्रिका।
ध्
अस्य उच्चारणस्थानंदन्ताः सन्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। तवर्गस्य चतुर्थः वर्णः | महाप्राणवर्णः अयम् ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । लृतुलसानां दन्ताः -सि० कौ०
श्येनिका
यति: पादान्ते।
भगिनी निवेदिता
भारतीयस्वतन्त्रतान्दोलने योगदानम्
१९०२ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य तृतीये (३/७/१९०२) दिनाङ्के स्वामिविवेकानन्दः ब्रह्मलीनः अभवत् । ततः पञ्चदिनपश्चात् भगिनी निवेदिता रामकृष्ण मिशन् इत्याख्यां संस्थाम् अत्यजत् । सा पुनः भारतभ्रमणार्थं निर्गता । मुम्बई-नागपुर-वर्धा-अमरावती-नगराणां यात्रां कृत्वा सा वडोदरा-महानगरम् अगच्छत् । तत्र अरविन्द घोष इत्यनेन सह तस्याः परिचयः अभवत् । तस्य राष्ट्रवादिविचारैः सा प्रभावता । वडोदरा-महानगरात् कर्णावती-महानगरं गत्वा सा तत्र दिनत्रयं यावत् भाषण-प्रवचन-सम्मेलनानि अकरोत् । भारतमातुः सुप्तपुत्रेभ्यः उत्थानबोधः एव तस्याः मुखात् सर्वदा निर्गच्छति स्म । सा देशभक्त्याः विषये भारतीयान् बोधयति स्म । तस्याः भाषणस्य सारः आसीत् यत्, “ईश्वरप्राप्तेः ईप्सा अस्ति चेत्, भारतमातुः सेवां कुर्वन्तु । तेन ईश्वरप्राप्तिः निश्चयेन भविष्यति” इति । कर्णावती-तः सा मुम्बई-अजञ्ता-इलोरा-मद्रास-आदिस्थेषु भ्रमणं कृत्वा वङ्गप्रदेशं प्रापत् । यदा सा वङ्गप्रदेशं प्रापत्, तदा तत्र क्रान्तिकारिप्रवृत्तिः वेगवती आसीत् । अतः सा स्वपार्श्वे सङ्गृहीतं सर्वं क्रान्तिकारिसाहित्यं तेभ्यः क्रान्तिकारिभ्यः अददत् । सा राष्ट्रध्वजस्य एकां परिकल्पनाम् अपि देशस्य सम्मुखम् उपास्थापयत् । तस्मिन् एव समये स्वामिविवेकानन्दस्य अनुजः भूपेन्द्रनाथ दत्त आङ्ग्लविरोधस्य कारणेन कारागारे आसीत् । भगिनी निवेदिता तं कारागारवासात् अमोचयत् । ततः 'चाफेकर'-बन्धूनां मात्रा सह स्थित्वा निवेदिता तस्यै सान्त्वनां प्रादात् । 'चाफेकर'-परिवारस्य त्रीन् पुत्रान् आङ्ग्लाः अमारयन् । तेन वङ्गप्रदेशस्य राजकीयस्थितिः विस्फोटकी अभवत् । तस्मिन् एव काले लोर्ड कर्जन् वङ्गप्रदेशस्य विभाजनम् अकरोत् । वङ्गविभाजनस्य निर्णयस्य सर्वत्र विरोधः अभवत् । तेन विरोधने स्वदेशी-आन्दोलनस्य जन्म अभवत् । भगिनी निवेदिता तस्मिन् आन्दोलने भागम् अवहत् । तया अपि आजीवनं स्वदेशिवस्त्रधारणस्य प्रतिज्ञा कृता । आजीवनं तस्याः प्रतिज्ञायाः पालनमपि अकरोत् सा ।
आपस्तम्बकल्पसूत्रम्
आपस्तम्बकल्पसूत्रस्य द्वौ प्रश्नौ आपस्तम्ब-धर्मसूत्रयोर्नाम्ना विख्याती स्तः । बौधायनस्यापेक्षयाऽस्य भाषाधिका प्राचीना अपाणिनीया च नास्ति । अपि चानेकाप्रचलितानां विरलानां शब्दानामप्यत्रोपलब्धि स्ति, येनास्य प्राचीनता सिद्धिर्न भवति । संहिताया अनन्तरं ब्राह्मणानामनेकान्युद्ध रणानि प्रदत्तानि सन्ति । तैः प्राचीनधर्मस्योपरि दशग्रन्थकाराणां नाम्नां मतानाञ्चोल्लेखः कृतः । येषु काण्व कुणिक-कुत्स-कौत्स-पुष्करसादि-वार्ष्यायणि-श्वेतकेतु-हारीतादयो मुख्याः सन्ति। तथैवा पस्तम्बधर्मसूत्रे मीमांसाया: पारिभाषिकशब्दानां मीमांसासिद्धान्तस्य चाधिको निर्देशो मिलति । अपि चानेकविषयेष्वस्य निर्णयो जैमिनिना साम्यं धारयति ।
निवासः
अस्य प्रथमे मन्त्रे यमुनायास्तटे निवसन्तीनां साल्वदेशीयप्रजानामुल्लेखः ऐतिहासिक महत्त्वं स्थापयति । साल्वदेशो वस्तुतो रावीनद्याः निकटे पञ्चनदप्रदेशस्यकोंऽश आसीत् । शाब्दिकेन पाणिनिना साल्वदेशस्योल्लेखो राजशासितस्य जनपदस्य स्वरूपे कृतस्तथा साल्वदेशस्यावयवस्यापि निर्देशस्तैः स्वसूत्रे 'साल्वावयवप्रत्यग्रथ-कलकूटा. श्मकादिज्' इत्यत्र विहितः । अपि चैषामवयवानां नाम्नां निर्देशः अस्यैव सूत्रस्य काशिकायां विद्यते, तद्यथा -
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:कल्पाः वर्गः:वेदाङ्गानि
यशोरेश्वरी (ईश्वरीपुरम्)
वैशिष्ट्यम्
ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः हस्तपादाः पतिताः इति विश्वासः । अत्रत्या देवी जेस्सोरेश्वरी/यशोरेश्वरी इति पूज्यते । अत्रत्यशिवः चण्डनाम्ना पूज्यते । पूर्वं राज्ञः प्रतापादित्यस्य राजधानी आसीत् ईश्वरीपुरम् । प्राचीनं पुरातनं देवालयं पातयित्वा तस्मिन् स्थाने अट्टद्वययुक्तं मन्दिरं प्रतापादित्यः निर्मितवान् । राज्ञः कोटः(दुर्गम्) अत्र आसीत् इत्यतः अत्रत्या देवी कोटेश्वरीनाम्ना अपि पूज्यते ।
यादव:
उत्पत्तिः
पी. एम. चन्दोर्कर इत्यादयः इतिहासकाराः एपिग्राफिक-सदृशानि प्रमाणानि प्रयुक्तवन्तः यत् अहिर्-गवलीः च संस्कृतग्रन्थेषु उल्लिखितानां प्राचीनानां यादवानां अभिराणां च प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति।
स्वातन्त्र्योत्तर
हैदराबाद-नगरे यादव-समुदायेन प्रतिवर्षं दिवाली-दिनस्य अनन्तरं सदर-उत्सवः आचर्यते। समुदायस्य सदस्याः परेडं कुर्वन्ति, स्वस्य उत्तममहिषवृषभान् परितः नृत्यन्ति, ये पुष्पैः, रङ्गैः च रङ्गिणः अलङ्कृताः सन्ति।
क्षीरिणीसस्यम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य क्षीरिणी-सस्यस्य प्रयोजनानि
अस्य क्षीरिणी-सस्यस्य रसः मधुरः तिक्तः च । इदं शीतवीर्ययुक्तं, गुरुगुणयुक्तं चापि । विपाके मधुरः एव भवति । अस्य सस्यस्य मूलम् एव औषधत्वेन उपयुज्यते । ॑॑॑#	इदं क्षीरिणी-सस्यं वातं, वातजन्यं दोषं, पित्तं, पित्तजन्यं दोषं चापि परिहरति ।
सरलादेवी चौधुराणी
लक्ष्मीभण्डार-केन्द्रस्य स्थापना
रवीन्द्रनाथस्य अनुजः सत्येन्द्रनाथः महाराष्ट्रराज्ये निवसति स्म । सरलादेवी महाराष्ट्रराज्ये मातुलस्य गृहम् अगच्छत् । महाराष्ट्रराज्ये दामोदर चाफकर इत्यनेन स्थापितया शारीरिक-नैतिकप्रशिक्षण-संस्थया सा प्रभावता अभवत् । सा दृढसङ्कल्पम् अकरोत् यत्, “वङ्गप्रदेशं गत्वा अहमपि एतादृशीं संस्थां स्थापयिष्ये” इति । कोलकाता-महानगरं प्राप्य सा स्वगृहे एव शारीरिक-नैतिकप्रशिक्षण-केन्द्रं प्रारभत ।
बाह्यानुबन्धाः
http://www.tribuneindia.com/2007/20070602/saturday/main1.htm
http://premendra.wordpress.com/2007/01/19/romance-of-mahatma-with-british-and-sarla-devi/
हिमंत बिस्वा शर्मा
राजनैतिकं जीवनम्
कांग्रेसदलस्य त्यागानन्तरं एतस्मिन् प्रसङ्गे हेमन्तवर्यः उक्तवान् यत् राहुलगांधिना साकं मेलितुं ८-९ वारं प्रयासान् अपि अकरवमहम् परन्तु गान्धीवर्यः समयम् एव न दत्तवान् परञ्च तत् कालीनः भाजपादलाध्यक्षः अमितशाहः मम एकस्यां दूर्वाण्याम् एव मेलितुं समयं दत्तवान्। तदा हेमन्तवर्यः शाहस्य गृहं गत्वा भाजपादलसदस्यतां स्व्यकरोत् ।
पुनः तेन चतुर्थवारमपि मेमासस्य २४तमे दिनाङ्के २०१६तमे वर्षे विधायकस्य शपथं गृहीतम् तथा च "सर्वानन्द सोनोवाल"स्य सर्वकारे मन्त्रीपरिषदि सः "वित्त,शिक्षा,स्वास्थ्य..." इत्यादीनां विभिन्नानां मन्त्रालयानां दायित्वान् अप्यवहत्।
अधुना तस्य असमराज्ये तावती प्रसिद्धिः वर्तते यत् सः २०२१तमे वर्षे जाते निर्वाचने निरन्तरं पञ्चवारम् अपि जालुकबारी आसनात् विधायकत्वेन चितः जातः,तत्रापि महोदयः राष्ट्रीयकांग्रेसदलस्य "रामेन चन्द्र बोरठाकुर"वर्यस्य उपरि चतुश्चत्वारिंशदधिकचतुश्शतोत्तरैकसहस्राधिकैलक्षाधिकनां(१,०१,४४४)मतानां अन्तरेण जयं प्राप्तवान्।
क्रीडाप्रियता
हेमन्तवर्यस्य क्रीडाजगतः सम्बन्धः पुरातनः अस्ति। २०१७तमे वर्षे भारतस्य "बैडमिंटन् एसोसियेशन्" इत्यस्य  अध्यक्षरूपेणापि महोदयः निर्वाचितः तथा च २०१६ मध्ये "असम क्रिकेट् एसोसियेशन्" इत्यस्यापि अध्यक्षः जातः। महोदयः तु "असम होक्की एसोसियेशन्" इत्यस्याध्यक्षरूपेणापि कार्यं कृतवान् अस्ति।
अन्यप्रसङ्गाः
बोडो जनजात्याः जनाः ये ब्रह्मपुत्रनद्याः तटस्य उपरि स्थितेषु क्षेत्रेषु भिन्नस्य बोडोलैंड इति नाम्नः क्षेत्रस्य प्राप्त्यर्थं प्रायः आपञ्चाशत्वर्षेभ्यः सशस्त्रांदोलनं कुर्वन्ति  स्म,तत्र च बोडो लिब्रेशन टाईगर्स  इति नाम्ना तेषां दलम् आसीत् [एतस्मिन् अन्ये अपि बहूनि सङ्गठनानि आसन् यथा (एनडीएफबी), (एनडीएफबी "एस") ,(आल् बोडो स्टूडेंट्स यूनियन) इत्यादीनि] यत् सर्वदा सर्वकारस्य विरोधंं तथा नूतनस्य स्थानस्य याचनं करोति स्म, तेन सह सर्वकारेण २०२०तमवर्षस्य जनवरीमासस्य २७तमे दिनाङ्के शान्तिपत्रं हस्ताक्षरितं।
रोचकानि तथ्यानि
हेमन्तवर्यः स्वप्रदेशे बहुभिः जनैः "मामा" (मातुलः) इत्यनेन नाम्ना अपि सम्बोध्यते, तथा च यदा महोदयः कांग्रेसदले आसीत् तदा तस्य नाम कोहिनूर(रत्नविशेषः) इति आसीत्।
विवादाः
तथा च तेनोदिरितं यत् किमर्थम् एतत् सर्वम् इदानीमेव निर्वाचनसमये एव सम्मुखम् आयाति तथा किमर्थं कॉंग्रेसदलं न्यायलये एतेषां समर्थनं करोति एवं चेत्  काँग्रेसजनाः भारतविभाजनकांक्षिभिः शक्तिभिः सह तिष्ठन्ति तेषां समर्थनं च कुर्वन्ति इति।
शार्दूलविक्रीडितच्छन्दः
उदाहरणम्
[मगणः, सगणः, जगणः, सगणः, तगणः तगणः]
फ्
नानार्थाः
“कफे वारे फकारः स्यात् तथाह्वाने प्रकीर्तितः। फूत्कारेऽपि च फः प्रोक्तः तथा निष्फलभाषणे”- एकाक्षरकोशः
पुट्टराज गवायी
वाद्यानि
उभयगानविशारदः, सकलवाद्यकण्ठीरवः, इत्यादिभिः उपाधिभिः भूषितः पुट्टराजः सारङ्गीम्, बाहुलिनाम्, वीणां, मेण्डोलिन्, सरोदम्, तबलाम्, हार्मोनियम्, शततन्त्रिणम्, सितारम्, च स्वरलयबद्धं सुश्राव्यम् अनायासेन च वादयति स्म ।
बाह्यानुबन्धाः
ಪಂಚಾಕ್ಷರಿ ಗವಾಯಿ ಅಂಧರ ಬಾಳಿನ ಬೆಳಕು
Kannada News
Online Kannada News
पटोललता
thumb|150px|right|पटोलः thumb|left|150px|पटोलपुष्पम् thumb|left|150px|पक्वः पटोलः
शाकम्भरीमन्दिरम्
शाकम्भरीदेवीमन्दिरं (शाकम्भर नमकीन जलाशय, Sambhar Salt Lake) राजस्थानराज्यस्य जयपुरमण्डलस्य 'साम्भर लेक् टाउलन्' इत्याख्ये पत्तने विद्यते । एतस्य पत्तनस्य नाम एव शाकम्भरी आसीत् । शाकम्भरीदेवी चौहानवंशीयानां कुलदेवी अस्ति । शाकम्भरीदेव्याः नाम्ना एव चौहावंशीयानां राजधान्याः नाम "शाकम्भरी" इति आसीत् । चौहानसाम्राज्यम् अपि शाकम्भरीसाम्राज्यत्वेन प्रसिद्धम् अभवत् । चौहानवंशीयाः शासकाः शाकम्भरीशः, शाकम्भरीनरेशः इत्यादिनामभिः प्रसिद्धाः अभूवन् ।
सुरजनचरितमहाकाव्यम्
भवान् अनेकासां मृगनयनीनां राजकुमारीणां पाणिग्रहणम् अकरोत् । तासां राजकुमारीणाम् एकेन नयनकटाक्षेण कामदेवः अपि उत्तेजितः भवति । एतावता भवान् न तु योग्यस्य राज्योत्तराधिकारिणः उत्पत्तिम् अकरोत्, न तु स्वराज्ञीनां प्रेमसत्कारस्य पूर्णानन्दम् अनुभूतवान् । तासु तारुण्योपेतराज्ञीषु सतीष्वपि भवतः एषः वैराग्यभावः अनुचितः अस्ति । देव ! एकत्र भवतः नवयौवनं सुन्दरं शरीरम् अस्ति, अपरत्र भीषणम् वैरागम् । हे जगन्नाथ ! स्वपराक्रमानुगुणं, स्वकुलपरम्परानुगुणं च स्वकर्तव्यानां पालनम् अकृत्वैव अकाले एव वैराग्यस्वीकरणेन या कीर्तिः भवता एतावता न प्राप्ता अस्ति, सा अपि लुप्ता भविष्यति । अत एव हे नरदेव ! अहं भवतः इच्छां स्पष्टतया ज्ञातुम् इच्छामि । यतो हि उज्ज्वलप्रकाशेन विना पदार्थस्य सुस्पष्टं दर्शनं न शक्यते इति ।
राज्ञः मन्तव्यं ज्ञात्वा सुनयः अवदत्, हे नरश्रेष्ठ ! विद्वांसः इष्टसाधनाय द्वयोः मार्गयोः अवलम्बनाया कथयन्ति । प्रप्रथमस्तु प्राप्तवस्तूनां रक्षा अर्थात् क्षेमः । द्वितीयः अप्राप्तवस्तूनां प्राप्तिः अर्थात् योगः । अन्ये सर्वेऽपि उद्योगाः एतयोः क्षेमयोगयोः उपायाः भवन्ति । उक्तयोः प्रप्रथमस्य अर्थात् क्षेमस्य कृते सर्वेऽपि कटिबद्धाः भवन्ति तथा च सफलताप्राप्तिपर्यन्तं प्रयत्नशीलाः भवन्ति । यतो हि प्राप्तवस्तुनः रक्षायाम् असमर्थाः महतीं अपकीर्तिम् अवाप्नुवन्ति । परन्तु नीत्यनुगुणं निरन्तरप्रयत्नशीलः धीमान् पुरुषः अप्राप्तस्य प्राप्त्यै अद्भुतयशेन सत्कृतः भवति । एतावता धरायाम् अनेके राजानः अभूवन् । तेषु तान् राज्ञः एव सर्वे स्मरन्ति, ये स्वसत्कर्मभिः त्रिलोकीम् उज्ज्वलीम कृत्वा अगच्छन् । तेषां राज्ञां स्मरणं कोऽपि न करोति, ये विषयभोगेषु निमज्जिताः आसन् । अतः हे पृथ्वीपालक ! यदि भवान् अत्युत्कृष्टस्य यससः उत अलौकिकपदस्य च कामनां करोति, तर्हि विधिपूर्वकं तपः, जपं च कृत्वा इष्टदेवं प्रसन्नं करोतु । यतो हि –
हरिदेवमन्दिरम्
वृन्दावनॆ एतत् मन्दिरम् अस्ति | हरिदेवभगवान् वृन्दावनॆ एव स्वयं प्रकटितः भगवान् अस्ति | स्वामिरामानुजाचार्यः स्वप्नं दृष्टवान् यत् हरिदेवभगवान् वृन्दावनॆ नीम्बवृक्षस्य अधः अस्ति इति |
इटहरी
टिप्पणी
वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वीणावासवदत्तम्
कथावस्तु
ततो वत्सराज-शालङ्कायनौ कूट-वार्ताचर्यायां निष्फलायामयुध्यताम्। सर्वेषु वत्सराजसैनिकेषु पराहतेषु विक्षत उदयनो निगृहीत उज्जयिनीमानीयत। सांकृत्यायन्याः परिव्राजिकायाः पत्रेण हतशेषेण वत्सराजसैनिकेन हंसकेन च निवेदित-वृत्तान्तो यौगन्धरायण उदयनस्य मरणं प्रति डिण्डिमघोषमकारयत्, स्वयं च कुटाक्षरबद्धं पत्रं रुमण्वते प्रेष्य मन्त्रबद्धदृष्टीनां जनानां समक्षमात्मनोऽग्निपातं नाटयित्वा भृशं निगूढ उज्जयिनीं गतः।
चतुरुदधि-जलाम्बरां परां फलभर-पिञ्जर-शालि-मालिनीम्।
भाषाव्युत्पत्तिविकासः
अन्यभाषाणाम् इव संस्कृतस्य अपि भाषारूपेण सार्वत्रिकप्रयोगः भवेत् एवञ्च विद्यमाना संस्कृतभाषा पूर्णरूपेण परिष्कृता निर्दुष्टा प्रवाहयुक्ता सारगर्भिता च स्यात् इति अस्माभिः आकाङ्क्ष्यते चेत् विश्वस्य सर्वेषु क्षेत्रेषु अपि संस्कृतभाषा प्रवहेत् इति अपेक्षते चेत् तस्य पुरातनस्य कार्यस्य प्रारम्भः कुतः भवेत् इति प्रश्नः उदेति। संस्कृतभाषायाः प्रासङ्गिकता, उपयोगिता, वाचिकता वर्तते न वा इत्येषः विषयः जनानां मनस्सु संस्कृतम् अध्ययनात् प्राक् एव उत्पद्यते। तथा च एतं विषयं विचिन्त्य जनाः अध्ययने अध्यापने च प्रवृत्ताः न भवन्ति एव। तस्मात् कारणात् संस्कृतभाषायाः ज्ञानं न भवति कस्याश्चिद् भाषायाः ज्ञानं विना तया भाषया लिखितस्य विषयस्य चर्चाकरणं, तस्मिन् विषये अनुसन्धानाय वार्ताकरणं वा किं कदापि सम्भवेत्? देशस्य अनेकेषु विश्वविद्यालयेषु सम्प्रति संस्कृतस्य अध्ययनं जायमानं तु वर्तते परन्तु तादृशी स्थितिः नैव दृश्यते यस्याः आवश्यकता अनुभूयते विश्वविद्यालयेषु संस्कृतमहाविद्यालयेषु जनाः संस्कृतम् अधीयानाः तु वर्तन्ते परन्तु लेखने भाषणे वदने च तेषां प्रायशः प्रत्येकस्मिन्नपि वाक्ये दोषाः दृश्यन्ते, ये च निर्दुष्टतया संस्कृतेन लेखने पठने भाषणे च समर्थाः सन्ति तादृशाः जनाः अङ्गुलिगण्याः सन्ति तथा हि संस्कृतज्ञानां भारतमातुः च अपेक्षा वर्तते यत् अनेके जनाः सार्वत्रिकरूपेण संस्कृतस्य प्रयोगे दक्षाः स्युः तत्रैव संस्कृताय कलंकरूपेण प्रभावं जनयन्ती अध्ययनशैली दृश्यते । या सम्प्रति संस्कृतानुवादरूपेण राजते, छात्रैः संस्कृतं पठ्यते परन्तु कदापि तैः संस्कृतभाषा नैव श्रूयते ।भाषायाः तु चत्वारि कौशलानि भवन्ति , यदि तेषां कौशलानां माध्यमेन संस्कृतस्य अध्ययनं भवति तर्हि शीघ्रतया एव छात्राणां संस्कृताधिगमः भवति ।तद्यथा श्रवणं , भाषणं , पठनं , लेखनं च इति एतानि सोपानानि वर्तन्ते । यदि छात्राणां श्रवणाभ्यासः न भविष्यति तर्हि तेषां भाषाभ्यासः कथम् ? पठनलेखनयोः तु भिन्ना कथा । अद्यत्वे संस्कृतस्य या अध्ययनशैली वर्तते सा नितान्तम् अवैज्यानिकी वर्तते । चतुर्दशविद्यालयेषु सत्सु अपि संस्कृतक्षेत्रे नूतनं किमपि नैव दृश्यमानम् अस्ति इत्येतस्य कारणम् अनुवादपद्धतिः अस्ति । परन्तु उदाहरणत्वेन शिबिराणां प्रयोगेण द्रष्टुं शक्यते यत् दशसु दिनेषु अश्रुतपूर्वसंस्कृतजनाः अपि संस्कृतेन सम्भाषणे दक्षाः भवन्ति ।अधुना देशे विदेशे अपठितसंस्कृतजनाः अपि दोषान् विना वदन्तः भवन्ति । परन्तु तेषां भाषणे प्रान्तीयदोषाः, उच्चारणगतदोषाः , रूपगतदोषाः , प्रत्ययगतदोषाः, प्रयोगगतदोषाः इत्यादयः बहुबिधदोषाः दृश्यन्ते । तेषां दोषाणां निवारणाय निराकरणाय च अपेक्षिता वर्तते ’भाषाव्युत्पत्ति:’ इति ।।
धमार्
वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतप्रकाराः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शारदापीठम्
उल्लेखाः
वर्गः:पाकिस्तानदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
कर्णाटकस्य पर्वताः
पर्वतानां भूरचना
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यम् वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
यया स्वप्नं भयं शोकं...
अन्वयः
पार्थ ! दुर्मेधाः यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदम् एव च न विमुञ्चति सा धृतिः तामसी ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
35 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अव्ययीभावसमासः
अव्ययीभावसमासः
कदाचित् पूर्वपदार्थस्य प्राधान्यं नास्ति चेदपि अव्ययीभावसमासः भवति। यथा उन्मत्तगङ्गम्, लोहितगङ्गम् इति। अत्र उभयत्रपि “उन्मत्ता गङ्गा यस्मिन् देशे उन्मत्तगङ्गम्” तथैव “लोहिता गङ्गा यस्मिन् देशे लोहितगङ्गम्” इति अन्यपदार्थस्य प्राधान्यं वर्तते। तथैव शाकप्रति इत्यादिषु उत्तरपदस्य प्राधान्यं वर्तते। परं समासस्तु अव्ययीभावः एव। अतः लक्षणे प्रायेण इति उक्तम्। एवमेव अन्येशु त्रिषु लक्षणेषु अपि अवधेयम्।
ल्
नानार्थाः
"लो दीप्तौ द्यां लश्च भूमौ भये चाह्लादनेऽपि च ।लो वाते लवणे च स्याल्लो दाने च प्रकीर्तितः। लः श्लेषे चाशये चैव प्रलये साधनेऽपि लः । मानसे वरुणे चैव लकारः सान्त्वनेऽपि च" - एकाक्षरकोशः
यं लब्ध्वा चापरं लाभं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
22 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तेनिमण्डलम्
जनसंख्या
२०११ जनगणनानुगुणं तेनिमण्डलस्य जनसंख्या १,२४३,६८४ । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ३८६ तमं स्थानम् । मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ४३३ (११२० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं १३.६९% आसीत् । तेनिमण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:९९०, साक्षरताप्रमाणं च ७७.६२% अस्ति । जनसंख्यादृष्ट्या तेनि, अल्लिनगरं, बोडिनायकनूरुः च बृहत्तमे पत्तने ।
मण्डले आचर्यमाणानि पर्वदिनानि
तेनिमण्डले उत्तमपाळैये आचर्यमाणः ‘रम्ज़ान् पेरु नाळ् तोऴुहै’ बहुप्रसिद्धः । मेमासे वीरपाण्डौ कौमारियम्मदेवालयस्य उत्सवः, भद्रकाळिपुरे ‘भद्रकाळियम्मन् चित्तिरै तिरुविऴा’, तेनौ वीरप्प अय्यनार् उत्सवः, कूचनूरे शनीश्वरदेवालयस्य उत्सवः, देवतनपट्टौ कामाक्षी अम्मन् उत्सवः च मण्डलस्य अस्य प्रधानाः उत्सवाः । पोङ्गल् पर्व (मकरसङ्क्रमणम्) अस्मिन् मण्डले महता वैभवेन आचर्यते । अस्मिन् सन्दर्भे पल्लवरायनपट्टौ, अय्यम्पट्टौ, पुदुपट्टौ च ‘जल्लिकट्टु’ आचरणं भवति । चित्रापौर्णमीपर्वं गुडलूरुसमीपे श्रीमङ्गलादेविकन्नगिदेवालये मेमासे सम्भ्रमेण आचर्यते । आनैमलैयन्पट्टौ क्रिस्मस्-नववर्षारम्भौ सम्यक् आचर्यन्ते ।
परेश रावल
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.koimoi.com/actor/paresh-rawal/
उव्वटः
परिवारः
मन्त्रभाष्यमिदं चक्रे भोजे राष्ट्रं प्रशासति ॥' इति ॥
सार्वभौमसंस्कृतप्रचारसंस्थानम्
·        अन्ते दीक्षान्तसमारोहे अथवा समापनकार्यक्रमे प्रमाणपत्रं प्रदीयते।
उव्वटः
भाष्यम्
अस्य भाष्यं लघ्वक्षरोऽपि सन् अतीव प्रोज्ज्वलः, सरलः प्रामाणिकश्च अस्ति । भाष्येऽस्मिन् अनेकमन्त्राणाम् अध्यात्मपरकोऽर्थः दर्शितोऽस्ति । अस्यान्यकृतिषु -
वशिष्ठधर्मशास्त्रम्
वशिष्ठस्य धार्मिकं मतम्
'ऋणमस्मिन् संनयत्यमृतत्वं च गच्छति ।
अत्रायमाशयः-राज्ञ एतत् मुख्य कार्यमस्ति-देशस्य रक्षणमपराधिनाञ्च दण्डनम्, दण्डेन दण्डितोऽपराधी स्वपापैः मुक्तो भूत्वा निर्मलः सञ्जायते । अपि च पुण्यात्मनामिव स्वर्ग प्रयाति । भूपतिर्यदि अपराधिने दण्डं न ददाति तदा तत्पापं तं राजानमाकर्षति । अस्मात् कारणात् स्वकल्याणाय, समाजकल्याणायापराधिनः कल्याणाय चापि-अपराधिने दण्डदानं राज्ञ मुख्यं कर्त्तव्यं भवति । तद्यथा तत्रैव ( १९।४५ ) -
अन्तिमाष्टाध्यायेषु प्रायश्चित्तस्यावसरेऽनेकानां वैदिकमन्त्राणां जपस्य तैश्च मन्त्र हवनस्य विशेषं विधानमपि मिलति । अन्तिमोऽध्यायः समग्र-धर्मशास्त्रस्य कुञ्चि काऽस्ति-धर्ममहिम्नः प्रशस्तिरस्ति । प्राच्यभारतीयस्मृतिकाराणां स्वरं सम्मेल्य महर्षिर्वशिष्ठः इदमुच्चर्घोषयति । तद्यथा-
सुखं त्विदानीं त्रिविधं...
पदच्छेदः
सुखं तु विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ अभ्यासात् रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥
महीधरः
भाष्यम्
उव्वटाचार्यात् पञ्चाशत्वर्षानन्तरमयमभवत् । नरसिंहस्योपासकोऽयमासीत्, यस्योल्लेखः ग्रन्थेषु बहुशः उपलब्धो भवति ।
कल्पना दत्त
कल्पना दत्त (কল্পনা দত্ত, कल्पना दत्त, Kalpana Datta) भारतसशस्त्रक्रान्तेः क्रान्तिकारिणी आसीत् । १९३० चटगांवशस्त्रागाराक्रणस्य सक्रियसदस्या आसीत् एषा । भारतीयगणतन्त्रसेनायाः स्थापकस्य सूर्यसेनस्य नेतृत्वे एषा क्रान्तिकारिणीप्रवृत्तिं करोति स्म । प्रीतिलता वादेदार, कल्पना दत्त च आजीवनं सखिसम्बन्धेन बद्धे आस्ताम् । क्रान्तिकारिणीप्रवृत्तिषु तयोः सम्मिलितं योगदानं भवति स्म । स्वतन्त्रभारतस्य सूर्योदयं दृष्टवत्सु क्रान्तिकारिषु एषा अपि अन्यतमा ।
क्रान्तिकारिप्रवृत्तेः प्रारम्भः
कल्पनायाः द्वौ पितृव्यौ क्रान्तिकारिणौ आस्ताम् । तयोः पार्श्वे क्रान्तिकारिसाहित्यम् आसीत् । तत् साहित्यं तौ कल्पनायै अयच्छताम् । तत्साहित्यं पठित्वा कल्पनायाः मनसि क्रान्तिकारिविचाराणां शीलन्यासः प्रतिष्ठितः । सा क्रान्तिकारिणीप्रवृत्तिषु भागं वोढुं तत्परा अभवत् । १९२८ तमे वर्षे सा चटगांव-नगरस्य विद्यार्थिसम्मेलने अत्युग्रं भाषणम् अकरोत् । ततः सा स्वशक्त्यनुसारं क्रान्तिकारिणीप्रवृत्तिषु योगदानं ददाति स्म ।
सूर्यकान्तितैलम्
अस्य सूर्यकान्तितैलस्य प्रयोजनानि
‎
वर्गः:तैलानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यत्तदग्रे विषमिव...
अर्थः
यत् सुखं पूर्वं विषवत् परिपाके अमृतसदृशं स्वमतिनैर्मल्यसञ्जातं तत् सुखं सात्त्विकं कथितम् ।
लक्ष्मणसेनः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:भारतस्य इतिहासः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:वङ्गदेशस्य इतिहासः वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
हलायुधः
भाष्यम्
ब्राह्मणसर्वस्वस्य भाष्यस्य आरम्भे एव हलायुधेन स्वविषये किञ्चित् वृत्तं लिखितम् । येन ज्ञातो भवति यत्, बंगप्रदेशस्य अन्तिमहिन्दूनृपतेः लक्ष्मणसेन स्य व्यवहारमण्डपे धर्माधिकारिणः गौरवपूर्णपदेऽयं प्रतिष्ठापित अासीत् । बाल्ये एवायं राजपण्डितोऽभवत् । नवयौवने श्वेतच्छत्रधारणस्य अधिकारः प्राप्तः । वार्द्धक्ये नृपलक्ष्मणसेनस्य धर्माधिकारीपदे च प्रतिष्ठापितः ।
राजगुरुः
शिवरामस्य स्वाभिमानीजीवनम्
आश्रमे बहवः संस्कृतपण्डिताः पाठयितुम् आगच्छन्ति स्म । तेषु एकः पण्डितः शिवरामं चिन्तितस्थितौ दृष्टवान् । एकदा सः शिवरामं पृष्टवान् यत्- का समस्या अस्ति? किमर्थं चिन्तामग्नः भवान् ? स्वस्य सम्पूर्णं कष्टं शिवरामः पण्डिताय न्यवेदयत् । तदा पण्डितः शिवरामं स्वस्य गृहम् आनीतवान् । पण्डितस्य गृहे एव निवसति स्म खादति स्म च । स्वाभिमानेन शिवरामः तस्य पण्डितस्य गृहस्य कार्यम् अपि करोति स्म । पण्डितस्य स्वार्थः आसीत् अतः शिवरामाय भोजनं ददाति स्म । गच्छता कालेन पण्डितस्य व्यवहारे परिवर्तनम् अभवत् । पण्डितः शिवरामं ताडयति तिरस्करोति च । शिवरामेण अधिककार्यं कारयति स्म । तेन खिन्नः शिवरामः तस्य गृहम् अपि त्यक्तवान् आसीत् । तत्पश्चात् शिवरामः लघुबालकान् संस्कृतम् अपाठयत् । तेन तस्य आर्थिकसमस्यायाः अपि निवारणं जातम् ।
सावरगांवकर इत्यनेन सह मित्रता
शिवरामः प्रातःकाले गङ्गायां स्नातुं गच्छति स्म । ततः परं सः तत्रैव घट्टे उपविश्य वेदानां पाठं करोति । एकस्मिन् दिवसे तत्र सावरगांवकर इत्याख्यः युवकः आगतः । सः अपि मराठीजनः आसीत् । शिवरामः यदा पूजायाः निवृत्तः अभवत् तदा सावरगांवकर इत्याख्येन शिवरामेण सह मित्रता कृता । तस्य वास्तविकं नाम श्रीराम बलवन्त सावरगांवकर इति । अज्ञातनगरे समप्रान्तीयौ मिलितवन्तौ आस्ताम् । तयोः मित्रता अपि शीघ्रतया सुदृढा जाता । आमरणं तयोः मित्रता आसीत् । द्वयोः विचारधारा, देशाय भक्तिः, रुचिः च समाना आसीत् । द्वाभ्यां स्वदेशाय सर्वस्वं त्यक्तुं प्रतिज्ञा कृता । देशाय तौ गृहम् अपि त्यक्तुं सज्जौ आस्ताम् ।
प्रथमः प्रयत्नः
तस्मिन् समये सर्वे क्रान्तिकारिणः कस्यांश्चित् वृत्तौ कार्यरताः भवन्ति स्म । एकदा समूहस्य गोष्ठी जायमाना आसीत् । गोठ्याम् एकस्य जनस्य हननस्य निर्णयः अभवत् । तस्य नाम ’हसन निजामी’ इति आसीत् । सः आङ्ग्लानां दूतत्वेन कार्यं करोति स्म । तस्य हननार्थं चन्द्रशेखरेण शिववर्मणे अस्य दायित्वम् प्रदत्तम् । शिववर्मणा सह एकः जनः अपि अपेक्षितः आसीत् । अस्मिन् कार्ये योग्यव्यक्तेः आवश्यकता आसीत् । ये तत्र उपस्थिताः आसन्, तेषु केचित् जनाः वैयक्तिके कार्ये व्यस्ताः आसन् । अन्ये जनाः अयोग्याः आसन् । यतः इदं योजनात्मकं कार्यम् आसीत् । तस्मिन् क्षणे एव केनचित् जनेन राजगुरोः नाम उक्तम् । राजगुरोः नामस्मरणेन एव चन्द्रशेखरेण निर्णयः कृतः यत् “राजगुरुः एव अस्य कार्यस्य अपरः जनः स्यात्” ।
यदा राजगुरुः कानपुर-नगरं प्राप्तवान् आसीत्, तदा एकस्य अग्निशस्त्रस्य एव व्यवस्था अभवत् । द्वितीयस्य अग्निशस्त्रस्य व्यवस्थायै शिववर्मा प्रयत्नरतः आसीत् । राजगुरुः शिववर्मणः प्रकोष्ठे पञ्चदशदिनानि यावत् निवासं कृतवान् आसन् । किन्तु तावत्पर्यन्तम् अपि अपरस्य अग्निशस्त्रस्य व्यवस्था न जाता । तदा राजगुरुणा उक्तं यत् – “कदा इदं कार्यं परिपूर्णं भविष्यति । अहं तस्य देशद्रोहिणः प्राणं स्वीकर्तुमिच्छामि” । शिवरामेण उक्तं यत् – “ अहम् अपि इदं कार्यं शीघ्रतया पूर्णं कर्तुमिच्छामि । किन्तु योजनायां द्वयोः अग्निशस्त्रयोः व्यवस्थायै निर्णयः अभवत् । यदि एकस्य अग्निशस्त्रस्य प्रयासः सफलः न भवेत्, तर्हि अपरेण जनेन अपराग्निशस्त्रस्य उपयोगः कर्तव्यः इति” । तदा राजगुरुणा उक्तं यत् –“ यदि एकम् अग्निशस्त्रम् अस्ति तर्हि अपरस्य का आवश्यकता ? निश्चयेन अहं प्रथमवारमेव सफलतां प्राप्स्यामि, अपरस्य आवश्यकता अपि न भविष्यति” । राजगुरोः उत्साहं दृष्ट्वा शिववर्मा अपि उत्साहितो जातः ।
’साईमन् कमिशन् ’ इत्यस्मै राजगुरोः प्रतिकारः
१९२८ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य २८ तमे दिनाङ्के लाहौर-नगरस्य ’मजङ्ग हाऊस्’ इति नामके स्थाने क्रान्तिकारिणां गोष्ठी जाता । तस्यां गोष्ठ्यां चन्द्रशेखर आजाद, राजगुरु, भगतसिंह, जयगोपाल, किशोरीलाल, सुखदेव, महावीरसिंह, भगवानदास च सम्मिलिताः अभवन् ।
चन्द्रशेखरेण उक्तं यत् – अस्मिन् विषये धैर्येण कार्यं करणीयम् भविष्यति । अतः शान्त्या विचार्य योजना करणीया ।अन्ते सर्वैः राजगुरोः समर्थनं कृतम् आसीत् । सर्वैः मिलित्वा प्रतिकारार्थं योजना कृता ।
राजगुरुणा एकया गोलिकया एव साण्डर्स् इत्यस्य हननं कृतम् । अतः सर्वे तस्य प्रशंसां कृतवन्तः । किन्तु सः निराशः अभवत् । यतः तस्यां घटनायाम् एकस्य भारतीयारक्षकस्य अपि हननम् अभवत् । तस्यारक्षकस्य विषये विचार्य सः तस्य पश्चात्तापं कुर्वन् आसीत् ।
मित्रतायां शठः
गुप्तचरविभागे “शरद केसकर” इत्याख्यः एकः अधिकारी आसीत् । गुप्तचरविभागेन तस्मै राजगुरोः दिनचर्यां ज्ञातुं दायित्वं प्रदत्तम् आसीत् । ‘केसकर’ इत्ययं पूना-नगरं गतवान् आसीत् । तत्र सः राजगुरुणा सह मित्रताम् अकरोत् । स्वयं देशभक्तः अस्ति इति ’केसकर’ राजगुरुम् अकथयत् । तेन राजगुरुः तस्मात् प्रभावितः जातः । किन्तु राजगुरुः न जानाति स्म यत् ’केसकर’ गुप्तचरः अस्ति । भविष्यत्काले कियन्ति सङ्कटानि भविष्यन्ति इति अपि सः विचारितुं न शक्नोति स्म । किन्तु ‘केसकर’ सम्पूर्णाः सूचनाः ब्रिटिश-सर्वकाराय प्रेषयति स्म ।
अनन्तरम् अपरः साक्षी जयगोपालः आसीत् । सः क्रान्तिकारिसमूहस्य महत्वपूर्णः सदस्यः आसीत् । चन्द्रशेखरभगतसिंहौ तस्य गाढमित्रे आस्ताम् । साण्डर्स्-काण्डे अपि जयगोपालेन सहयोगः कृतः । तथापि सः सर्वेषां क्रान्तिकारिणां साक्ष्यं कृत्वा सत्यम् अवदत् । अभियुक्तेषु क्रान्तिकारिषु प्रेमदत्तः कनिष्ठः आसीत् । क्रोधवशात् प्रेमदत्तः जयगोपालस्य मुखे पादत्राणम् अक्षिपत् ।
तस्मिन् दिने लाहौर-नगरे सार्वजनिक-लोकसभायाम् आरक्षकाणाम् एतद् दुष्कृत्यस्य निन्दा अभवत् । आगामिदिवसे समाचारपत्राणां मुख्यपृष्ठेषु अपि इयं वार्त्ता मुद्रिता आसीत् । वार्तायाः प्रभावेण न्यायाधीशेन करबन्धनस्य आदेशः प्रतिगृहीतः । ततः परम् अभियुक्ताः करबन्धनं विहाय एव प्रविशन्ति स्म ।
आमरणम् अनशनं प्रसङ्गः
किन्तु अनशनस्य अवसानं भवेत् इति इच्छया सर्वकारेण लघ्व्यः अभियाचनाः स्वीकृताः, अन्याः निरस्ताः च । अतः पुनः भगतसिंहेन अनशनम् आरब्धम् ।
तादृश्या स्थित्या सर्वकारः प्रभावितः जातः । अतः राजगुरोः अनशनस्य भङ्गः आवश्यकः अभवत् । तेन कारणेन आरक्षकाः अन्यैः अनशनकर्तृभिः बन्दिभिः सह राजगुरुं चिकित्सालयं नीतवन्तः ।
“सर्वेषु बन्दिषु तस्य स्थितिः अधिकतमा असमीचिना अस्ति । सः मृत्युशय्यायाम् अस्ति । तस्य फुफ्फुसाः सङ्कुचिताः जाताः । शरीरं कङ्कालम् इव दृश्यते । सः ज्वरेण अपि पीडितः अस्ति । तस्य बाहुविक्षेपः (Movement) अपि कर्तुं न शक्नोति” इति सन्देशः लाहौर-नगरस्य ‘द ट्रिब्यून्’ इति नामके समाचारपत्रे मुद्रितः आसीत् ।
राजगुरोः वचांसि श्रुत्वा भगतसिंहः चिन्तितः जातः । तदा सहसा बन्दीपालः आगतः । तेन उत्साहेन उक्तं यत् – “ सर्वकारेण भवताम् अभियाचनाः स्वीकृताः । तस्य आदेशः अपि अस्माभिः प्राप्तः” । सर्वे बन्दिनः प्रसन्नाः अभवन् । तदा भगतसिंहः “इङ्कलाब जिन्दाबाद” इत्युद्घोषयत् ।
लॉर्ड् इरविन् इत्यनेन राजगुरोः स्थितिं दृष्ट्वा सर्वकाराय एकं पत्रं प्रेषितम् आसीत् । तस्मिन् पत्रे लॉर्ड् इरविन् इत्यनेन लिखितं यत् – “राजगुरुः क्लोमपाकरोगेण (pneumonia-निमोनिया) ग्रस्तः अस्ति । तस्य स्थितिः गभीरा अस्ति । सः मृतावस्थायाम् अस्ति । तेन जनेषु प्रबलता वर्धिष्यति । अतः बन्दिनाम् अभियाचनाः स्वीकृत्य कारागारस्य नियमेषु, व्यवस्थासु च सौकर्याणां वृद्धिः भवेत्” ।
न्यायसभायाः(Tribunal) सङ्घटनम्
अस्याः घटनायाः अनन्तरं कोऽपि अभियुक्तः न्यायालयं न गतवान् । सर्वकारः अस्याभियोगस्य शीघ्रतया समाप्तिं कर्तुम् इच्छति स्म । अतः सर्वकारेण पुरातना न्यायसभा (Tribunal) विलोपिता, पुनः नूतना न्यायसभा रचिता च ।
मित्रैः सह अन्तिमं सामूहिकभोजनम्
अभियोगः समाप्तः जातः । न्यायसभायाः निर्णयः कस्मिंश्चित अपि समये आगन्तुं शक्नोति स्म । अतः कारागारस्य अधिकारिभिः अभियुक्तानां सामूहिकस्य भोजनस्य व्यवस्था कृता । सर्वे अभियुक्ताः भोजनं कुर्वन्तः आसन् । भोजनं कृत्वा राजगुरुः अधिकारिणम् उक्तवान् यत् – “अन्नदाता सुखी भव, एतादृक् भोजनं प्रतिदिनं मिलेत्” इति ।
तदा भगतसिंहः राजगुरुम् उक्तवान् – “भोजनं तु प्राप्स्यति किन्तु एतादृशं न । इदं भोजनं केवलम् अद्यैव अस्ति” ।
राजगुरोः वचांसि श्रुत्वा अधिकारी मनसि उक्तवान् - “एकस्मिन् दिवसे भवतां बलिदानं सार्थकं भविष्यति” इति । क्रान्तिकारिणां सामूहिकस्य भोजनस्य समाप्तौ सत्याम् अधिकारिणः सर्वान् पृथक् अकुर्वन् ।
न्यायसभायाः (Tribunal) अन्तिमनिर्णयः
“कुन्दनलाल इत्याख्याय त्रिवर्षीयः कारावासीयः दण्डः, प्रेमदत्त इत्याख्याय सप्तवर्षीयः कारावासीयः दण्डः च अभवत् ।
अन्तिमवारं मात्रा सह मेलनम्
मेलनस्य समयः सम्पूर्णः अभवत् । अन्तिमवारं पुत्रं दृष्ट्वा माता पार्वती आर्द्रहृदयेन ततः गता ।
मृत्युः
अन्तिमं स्नानं कृत्वा त्रयः क्रान्तिकारिणः कारागाराध्यक्षस्य समीपं गतवन्तः । अध्यक्षः अपि तान् दृष्ट्वा दुःखी अभवत् । यदा अध्यक्षेण तेषां करबन्धनार्थम् उक्तम् । तदा ते उक्तवन्तः यत् – “किं भवान् अस्माकम् अन्तिमाम् इच्छां न प्रक्ष्यति खलु” ? तदा सः उक्तवान् – “वदतु भवतां का इच्छा” ?
ते उक्तवन्तः – “अस्माकं करबन्धनं मा भवेत्, मृत्युदण्डसमये मुखाच्छदनम् अपि मा भवेत् च” इति । किञ्चित् क्षणं विचार्य अध्यक्षेण करबन्धिन्यः तत्रैव त्यक्ताः ।
अन्ये बन्दिनः अपि सर्वकारस्य धूर्तताम् अजानन् । ‘इङ्कलाब जिन्दाबाद्’ इत्यनेन घोषेण सम्पूर्णं कारागारम् अनुगर्जितः । सर्वे बन्दिनः अपि दुःखिताः आसन् । लाहौर-नगरस्य अधिकारी मृत्युस्थले त्रयाणां प्रतीक्षां कुर्वन् आसीत् । यदा ते क्रान्तिकारिणः मृत्युस्थलं प्राप्तवन्तः, तदा करबन्धनं तेषां हस्ते नासीदित्यतः अधिकारी क्रुद्धः जातः । तदा कारागाराध्यक्षः उक्तवान् यत् – “चिन्ता मास्तु । ते विश्वसनीयाः सन्ति” ।
ब्रह्मचर्यपालनम्
तदा राजगुरुणा उक्तं – “किमपि नाभूत् । किन्तु इदानीम् आवां तस्मिन् विश्रामालये न निवत्स्यावः” ।
पुनः शिववर्मा पृष्टवान् – “किमभवत् ? सर्वं कुशलम् अस्ति खलु” ?
बहुब्रीहिसमासः
विशेषबहुव्रीहिः नवधा
वर्गः:समासाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कोन्त्रक्त्
अनुबन्धः
नागरिकदोषाः
अनुबन्धस्य अत्यावश्यकतत्त्वानि:-
1. कानूनी सम्बन्धं निर्मातुं अभिप्रायेन समुचितप्रस्तावः समुचितस्वीकारः च
9. आवश्यकाः कानूनी औपचारिकताः ।
8. आवश्यककानूनी औपचारिकतानां अनुपालनम् :-
लघुचित्रम्|contract
द्वन्द्वसमासः
द्वन्द्वसमासः
प्रायेण उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वसमासः।
ह्
नानार्थाः
"हः शङ्करे  हरौ हंसरणरोमाञ्चवाजिषु । गर्वे प्रचेतसि" '''"हः कोपे वारणे हश्च तथा शूली प्रकीर्तितः" एकाक्षरकोशः "हः शिवे सलिले शून्ये धारणे मङ्गलेऽपि च । गगने नकुलीशे च रक्ते नाके च वर्ण्यते " मेदिनीकोशः "हं क्लीबमस्त्रसुखयोः क्वणितेमणिरोचिषि ।परब्रह्मामन्त्रणयोस्त्रिषु तूत्तानहास्ययोः" नानार्थरत्नमाला "ह स्यात् सम्बोधने पादपूरणे च विनिग्रहे। नियोगे क्षिपायां स्त्यात् कुत्सायमपि दृश्यते ” मेदिनीकोशः
वत्सराजः
किरातार्जुनीय-व्यायोगः
अपार्थः पार्थोऽहं धनुरधिगुणं निगुणमिदं विसारा एतेऽपि प्रसरणपराः सम्प्रति शराः।
स्कन्धाग्रेषु, परश्वधीयत शिखाशाखास सम्पातिनी।
येनोत्तम्भित-दुर्मदान्धकतनुच्छत्रस्य दण्डायितं
कपूरचरितभाणः
कपूरचरिताख्यो भाणो वत्सराजस्यापरा कृतिर्नीलकण्ठयात्रामहोत्सवे समवेतानां विदग्धरसिकानामभिलाषं पूरयितुमभ्यनीयत प्रातःकाले। अत्र विदेशादागतस्य कर्पूरकस्य नाम धूर्तस्य चन्दनकेन धूर्तेन सहालाप आकाशभाषितरीत्यावजितः। छद्मव्यापारेणैव महान्ति कार्याणि काम-राम-विष्णुप्रमुखाः देवाः अपि साधयांचक्रुः इति धूर्त मायामहिमानं स्तुवन्नेकाकी द्यूतशालामभिव्रजन् कर्पूरकश्चन्दनकेनाभिमुखायातेन तदाहूतेन द्यूतागारेऽनुपस्थितस्य ते मुखमपि न द्रष्टुमीहे, किमिव त्वमासप्ताष्टदिवसमनुपस्थितो द्यूतं छलयसीयुक्तो दारिद्र्योपहतत्वान्नागन्तुमुदसहे' इति प्रत्युवाच । विलासवत्या समर्पित-स्वसुमनोमाल्यस्य किं ते हीयते ? इति चन्दनकेन प्रेरितः कर्पूरकः क्रोडगतां वीणां दर्शयन्नवोचत् - अनया वादितया मे प्रिया गायति -
त्रिपुरदाहं डिमः
नाट्यशिल्पमधिकृत्य केचन विशेषाः परिलक्ष्यन्ते । यथा त्रिपुरदाहस्य प्रथमयोरङ्कयोः अधमपात्रद्वयकृतोऽर्थोपक्षेपको विष्कम्भकनाम्ना दशितः । शास्त्रदृशा तेन प्रवेशकेन भाव्यम् । रङ्गमवतरिष्यतः पात्रस्य पूर्वसूचना केनापि व्याजेन ददत् कविः पूर्वनाट्यकारानतिशेते। अत्र चूलिकाभिर्भाविभूतघटनानां सूचनापि भूयसी कृता। कपटपात्राणां कुटनारद-ब्रह्मादीनां प्रयोगः किमपि औत्सुक्यं वर्धयन्तीमभिख्यां तनोति। तृतीयेऽङ्के सर्वतापो दानव आग्नेयास्त्रं प्रयुक्ते । तन्निबर्हणाय कुमारेण बाणवर्षा तन्यत इति रंगे युद्धाभिनयो सविशेष एव । किं च स्वप्नशकुनादयः पूर्वसूचनायै प्रयुक्ता नव्यं तत्त्वमेव । छायात्रिपुर्याः कुटत्रिपुर्याः वा समायोगेन छायानाट्यत्वं स्पष्टमेव शोभते। हिमालयोऽपि मानवरूपो भाषते । यथा -
मामेवैक किमित्थं त्रिपुरदधविधौ श्लाघसे नारद त्वम्॥
हास्यचूडामणिप्रहसनम्
हास्यचूडामणिप्रहसनम् अङ्कद्वयात्मकं वत्सराजस्य अनुत्तमा कृतिर्भगवदज्जुकीयादनन्तरं प्रशस्तिमर्हति। नीलकण्ठयात्रोत्सवे प्रभातवेलायामस्याभिनयः परमददेवेन कारितः ।
कथावस्तु
पीयूषमेतद् दयिते गृहाण त्वमेव पीयूषमिदं वृथा मे।
इति शृण्वन् भगवति शिवे कः कालकूटस्य प्रभाव इति विमृशन् ध्यानेन शुक्रं कपटशिवरूपं जानन् निर्भर्त्स्यापसारयामास हरिः।
कोरोना-विषाणुः
कोरोना-प्रादुर्भावः (२०१९- २०२०)
भारतदेशे 🇮🇳 अधुनापर्यन्तं ५१२जनाः कोरोनाविषाणुना सङ्क्रमिताः सन्ति, तेषु ४७१ जनाः भारतीयमूलतः तथा ४१ जनाः वैदेशिकाः सन्ति । आहत्य नव जनाः अनेन मृताः जाताः ।
छन्दः
श्रुतिषु छन्दसो महनीयता भृशं गीता । असुरकृतेभ्यो विघ्नबाधाभ्यो रक्षकत्वात्तस्य, तच्छक्तिशाली सैनिक इव मतम् । उक्तञ्च —
शब्दार्थः
'यदेभिरात्मानमाच्छादयन् देवा मृत्योर्बिभ्यतः, तत् छन्दसां छन्दस्त्वम्॥'
इतिहासः
संहिताब्राह्मणेषु छन्दोनाम्न उमुपलभ्यत्वात् प्रतीयते यच्छन्दोऽङ्गस्य अपि उत्पत्तिः वैदिकयुग एव संवृत्ता । अस्य वेदाङ्गस्य प्रतिनिधि-ग्रन्थः पिङ्गला चार्यकृतं 'छन्दःसूत्रम्' अस्ति। छन्दःसूत्रस्य रचयिता कदा बभूव ? अस्य पर्याप्तपरिचयस्य अभावोऽस्ति । ग्रन्थोऽयम् अष्टाध्यायेषु विभक्तः सूत्ररूपेऽस्ति । प्रारम्भात् चतुर्थाऽध्यायस्य सप्तमसूत्रपर्यन्तं वैदिकच्छन्दसां लक्षणं प्रदत्तमस्ति । तदनन्तरं लौकिकच्छन्दसां वर्णनमस्ति । अस्य ग्रन्थस्य हलायुध कृता ‘मृतसञ्जीवनी' व्याख्या प्रसिद्धाऽस्ति । प्रातिशाख्येषु, विशेषतः ऋक्प्रातिशाख्यस्य षोडशपटले, अष्टादशपटले च छन्दसां विस्तृतं विवेचनमस्ति ।
छन्दोबद्धानि गद्य-पद्यानि
कात्यायन मुनेः नाम्ना प्रख्यातं ऋग्यजुष-परिशिष्टं पूर्वोक्तं तथ्यं स्वीकरोति -
वेद स्य न कोऽपि एवंविधो मन्त्रोऽस्ति, यः छन्दसो माध्यमेन न निर्मितोऽस्ति । फलतो यजुर्वेद स्य मन्त्रोऽपि यो हि निश्चयेन गद्यात्मकोऽस्ति, छन्दोविरहितो नास्ति । तेन हि प्राचीनाचार्याः प्रथमाक्षरादारभ्य १०४ अक्षरपर्यन्तं छन्दसां विधानं स्वस्वग्रन्थेषु कृतवन्तः। ऋग्वेदस्य सामवेदस्य च सर्वे मन्त्राः छन्दोबद्धाः सन्ति । हृदयस्थकोमलभावानाम् अभिव्यक्त्याः नैसर्गिकमाध्यमं छन्द एवास्ति । अन्तःस्थलस्य मर्मस्पर्शिनो भावस्य अभिव्यक्तीकरणाय कविगणाः छन्दसा कमनीयकलेवरम् एव अन्विष्यन्ति । मन्त्राणां प्रधानमुद्देश्यं यज्ञेषु उपास्यदेवतायाः प्रसादनकार्ये एवाऽस्ति, तथेदमपि निश्चयेन वक्तुं शक्यते यद् देवतायाः प्रसादनस्य प्रमुखसाधनं मन्त्राणां गायनमेव भवितुं शक्यते । मन्त्राणां छन्दोबद्धतया ज्ञानं विना वेदमन्त्राः साधु उच्चारयितुं न शक्यन्ते अतश्छन्दोऽपि वेदाङ्गत्वेन स्वीक्रियते।
वैदिकच्छन्दांसि
वैदिकानि छन्दांसि अनेकभेदोपभेदवन्ति सन्ति । प्रधानेषु वैदिकेषु छन्दःसु इमानि गण्यन्ते —गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, प्रकृतिः, बृहती, पङ्क्तः, त्रिष्टुप्, जगती, अतिजगती, शक्वरी, अतिशक्वरी, कृतिः, अाकृतिः, विकृतिः, संस्कृतिः, अभिकृतिः, उत्कृतिश्च ।
( ५ ) एकारस्य औकारस्य च अनन्तरं लुप्ताकारं ‘एङः पदान्तादति' इत्यनेन सूत्रेण पुनः स्थापनं कृत्वोच्चारणं कर्त्तव्यम् - 'इन्द्रं बाजेषु नोऽव' अत्र नोऽव = नो अव भवति । 'इन्द्रं सखायो नु संरमध्वम्' 'अनु' इत्येतस्य पदस्य पूर्णोच्चारणं भवितव्यम् ।
कात्यायनेन सर्वानुक्रमण्याम् ऋग्वेदस्य सर्वेषां मन्त्राणां छन्दसां निर्देशः कृतः । तदनुसारेण ऋग्वेदे छन्दसां संख्या - गायत्री २४६७, उष्णिक्=३४१, अनुष्टुप्= ८५५, बृहती=१८१, पङ्क्तिः=३१२, त्रिष्टुप् = ४२५३, जगती = १३५८। सर्वसङ्कलने = ९७६७ मन्त्राः भवन्ति । प्रायः ३०० मन्त्रा अतिजगती-शक्वरी-अति-अत्यष्टिप्रभृतिषु छन्दःसु निबद्धाः सन्ति। एकपदा ऋचः ६, नित्यद्विपदा १७ च सन्ति। एवं ऋग्वेदे सर्वाधिकवारं छन्दः ‘त्रिष्टुप्' एवाऽस्ति । ततः परं ‘गायत्री'- छन्दोपि अस्ति। जगती तु अस्मादपि पश्चाद्वर्त्ति भवति । अतः त्रिष्टुप्, गायत्री, जगति एतान्येव त्रीणि लोकप्रियाणि छन्दांसि सन्ति ।
ऋग्वेदच्छन्दः
(ख) यदा त्रयोऽपि पादाः क्रमशः एकैकाक्षरेण वर्द्धन्ते ( ६+७+८= २१ अ० ), तदा सा गायत्री 'वर्धमाना' कथ्यते ।
(ग) अस्य विपरीतपादाक्षरा गायत्री (८+७+६=२१ अक्षराणि ) प्रतिष्ठा नाम गायत्री प्रख्याताऽस्ति।
(३) अनुष्टुप् - अस्मिन्नक्षराणां संख्या द्वात्रिंशदस्ति । अत्र प्रधानतः चत्वारः पादाः भवन्ति । किञ्च त्रिपादानुष्टुप्-छन्दसां संख्या पर्याप्ताऽस्ति । अस्यानेके भेदप्रभेदा भवन्ति।
(क) विराट्पङ्क्तिः - दशदशाक्षराणां चत्वारः पादा भवन्त्यस्मिन् । १० + १० + १०+१० = ४० अक्षराणि।
(क) त्रिष्टुप् - अस्मिन् एकादशाक्षराणां चत्वारः पादा भवन्ति।
(ख) अभिसारिणी - यस्मिन् १०+१० + १२+१२= ४४ अक्षराणि भवन्ति ।
(७) जगती - अस्मिन् ४८ अक्षराणि तथा चत्वारः पादा भवन्ति । अथात् प्रत्येकस्मिन् पादे द्वादशाक्षराणि भवन्ति। अस्योपभेदाः -
'चतुरधिकच्छदांसि दर्शितानि चतुर्दश।
यानि दशतयीष्वासन् उत्तराणि सुभेषजे॥'
ऋक्प्रातिशाख्ये ऋग्वेदस्य सर्वाधिकायतस्य द्वयोः ऋचोनिर्देशोऽस्ति। यदि अविकर्षं भवति, अर्थाद् व्यूहाभावे सति 'अवर्मह इन्द्र' (ऋ० १॥१३३॥६) सर्वाधिकायता ऋचा भविष्यति, या भाष्यकारस्य उव्वट स्य मतानुसारेण सप्ततिः अक्षराणां छन्दो भविष्यति । विकर्षे सति 'स हि सर्घो न मारुतम् (ऋ० १॥१२७॥६) सर्वाधिकाऽयता ऋग् भविष्यति, उव्वटानुसारेण षट्सप्ततिः अक्षराणाम् अस्यामृचि अष्टपादा भवन्ति ।
त्रिविधवृत्तानि
यस्य पद्यस्य प्रथमपादेन समानः तृतीयपादः भवेत् अपि च द्वितीयपादवच्चतुर्थः पादः भवेत्तदा
तदाहुर्विषमं वृत्तं छन्दश्शास्त्रविशारदाः॥
यतिः
विच्छेदविरामाद्यैः शब्दैरपि यतिर्ज्ञायते। काव्यादर्शकारेण यतिविषये उक्तम्-
अर्थात्-
अर्थात् श्रुतिकटुर्भवति।
यथा-
द्वादशसूर्याः, सप्ताश्वाः च प्रसिद्धाः सन्ति। एतेषां सङ्ख्यानुगुणा यतिर्भवति।
चिह्नविचारः
गुरुरेको गकारस्तु लकारो लघुरेककः॥
गणपरिचयः
८-	सगणः
४-	रगणः		राजभा			ऽ।ऽ
अर्थात्-
लक्षणसमन्वयप्रकारः
उदाहरणम्-
गणस्वामिनः फलानि च
नो नाकश्च सुखप्रदः फलमिदं प्राहुर्गणानां बुधाः।।
शुण्ठीकषायम्
thumb|200px|right|शुण्ठी
मोहराजपराजयम्
जैनं धर्ममवाप्य पापशमनं श्रीहेमचन्द्राद् गुरोः।
बिग्-ब्याङ्ग्
thumb|280px|महास्फोटः
सुनिधि चौहान्
प्रमुखप्रशस्तयः
ऐइफा (IIFA) अवॉर्ड्स - २००७ - बेस्ट फ़ीमेल् प्लेबैक सिंगर- ‘बीडी '
कुमार गन्धर्व
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतगायकाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्राकृतिकी आपद्
भूकम्पः
इण्डियन् प्लेट् इति इदं प्रतिवर्षम् उत्तरे, उत्तर-पूर्व दिशि १ से. मी. सर्पति । उत्तरस्यां दिशि स्थितं यूरेशियन् प्लेट् इति इदम् इण्डियन् प्लेट् इति इदम् अवरोधयति । तेन द्वयोः प्लेट् इत्येतयोः कोणाः उपरुन्धन्ति (lock) । अतः बहूषु स्थानेषु ऊर्जासङ्ग्रहणं भवति । अधिकमात्रायाम् ऊर्जासङ्ग्रणेन द्वयोः उद्वेगः वर्धते । उद्वेगः प्लेट् इत्येतयोः कोणान् उद्घाटयति । तेन कारणेन सहसा कम्पनं भवति । इदं कम्पनम् एव भूकम्पः इति कथ्यते । यत्र कम्पनस्य आरम्भः भवति । तत्स्थानम् उद्गमकेन्द्रं कथ्यते । उद्गमकेन्द्रस्य उपरि भूस्तरे निकटतमं स्थानम् अधिकेन्द्रं कथ्यते । कम्पनम् अधिकेन्द्रात् बहिः तरङ्गरूपेण गच्छति । अधिकेन्द्रस्य निकटतमस्थानेषु सर्वाधिका हानिः जायते । अधिकेन्द्रात् दूरवर्तिषु भागेषु कम्पनस्य तीव्रता न्यूना भवति ।