cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ऋग्वेदः
ऋग्वेद अर्थादृच्यते स्तूयते यया सा ऋक्, तादृशीनामृचां समूह एव ऋग्वेदः । यत्रार्थवशेन पादव्यवस्थाः सा ऋगिति मीमांसकाः । तत्र बहुभिर्भिन्नभिन्नैरृषिभिः सुललितैः भावभव्यैः शब्दैर्विभिन्ना देवताः सादरं स्तुताः सन्ति । पाश्चात्यदृशि भाषाया भावस्य च विचारेण अन्यवेदेभ्योऽतीवप्राचीनोऽस्त्ययमृग्वेदः। भारतीयदृष्ट्याऽपि ऋग्वेदस्याभ्यहितत्वं पूजनीयता च वर्तते। तैत्तिरीयसंहितानुसारेण यज्ञस्य यद्विधानं क्रियते, तत्तु शिथिलं भवति किञ्च ऋग्वेदेन विहितानुष्ठानं दृढम्भवति। यथा-
पुरुषसूक्ते ऽपि यशोरूपी सहस्रशीर्षापरमेश्वरात् सर्वप्रथमः ऋचामेवाविर्भावोऽभवत् । यथा —
‘तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि यज्ञिरे ॥
२ मण्डल-क्रमः
नारायणभट्टेन दत्तमृग्वेदस्य विवरणम् - उपरिनिर्दिष्टायां संख्यायां बालखिल्यसूतानां गणना नास्ति, यदि तान्यपि ११ सूक्तानि, ८० ऋचः, १८ वर्गाः, ३०४४ अक्षराणि अपि सङ्कलितो भवेत्तदा, सूतानां संख्या १०२८, वर्गाः २०२४, ऋचः १०५५२ तथा अक्षराणि ३, ९७, २६५ भवेयुरिति।
दार्शनिकतथ्यानामाविष्कारः
ऋग्वेदस्य दशममण्डले दर्शनप्रधानानि नासदीयसूक्त-( १०॥१२९ ) पुरुषसूक्त-( १०॥९० ) हिरण्यगर्भसूक्त-(१०।१२१) वाक्सूक्तप्रभृतीनि सूक्तानि सन्ति । सूक्तान्येतानि दार्शनिकदृष्टया यथा गम्भीराणि सन्ति, तथैव प्रातिभानुभूतिदृष्ट्याऽतीव रमणीया, अभिनवकल्पनादृष्ट्याऽपि च नितान्तानि प्रसिद्धानि सन्ति । नासदीयसूक्त-विषये विज्ञालोचकानां मतमस्ति, यदीदं सूक्तं ऋग्वेदीयऋषीणामलौकिकं चिन्तनधारायाः मौलिक-परिचायकमस्ति । जगतः प्रारम्भिकस्थित्या वर्णनं कुर्वन्नस्य सूक्तस्य ऋषिः कथयति-- सृष्ट्याः आरम्भकाले न तु असदासीन्नै ‘सत्' एव । न दिनमासीत् नैव निशेति, सृष्ट्याः अभिव्यञ्जकं किमपि चिह्नमपि तदा नासीत् । सर्वप्रथमः कामः समुत्पन्नोऽभवत् । कामः अर्थात् सङ्कल्प एवासीत् । अस्यैव कामस्याभिव्यक्तिः सृष्ट्याः विभिन्नस्तरेषु प्रतिफलितोऽभवत् । तदा एक एव तत्त्वमासीत्, यत् विनावातं श्वासग्रहणमकरोत् तथा निजस्वाभाविकशक्त्या जीवितमासीत् ।
विषयस्य नूतनत्वम्
पतिगृहे समागते सति पत्न्यै माङ्गलिकां सौऱ्यदात्रीं तचथा वीरप्रसविनीं भवितुं भव्यप्रार्थना प्रभवोत्पादिकाऽस्ति -
‘माता पुत्रं यथा सिचाऽभ्येनं भूम ऊर्णुहि ॥'
‘द्यूतकरस्य विषादं'-नाम्ना सूक्तमपि विलक्षणमस्ति । द्यूतक्रीडायां पराजितस्य द्युतकरस्य दयनीया भावनाऽपि द्रष्टव्याऽस्ति
'पितामाताभ्रातर एनमाहुर्न जानीमो नयता बद्धमेतत्।'
दानस्तुतिः
जैमिनिसूत्रस्थ-गुणवादस्य शबरभाष्यं भारतीयसिद्धान्तस्य कुञ्जिकाऽस्ति । तस्य स्पष्टकथनमस्ति यत्, समस्तमाख्यानम् इदम् असत्यमस्ति। आख्यानेषु द्वे वार्त्ते स्तः -वृतान्तज्ञानं तथा प्ररोचना । वृत्तान्तज्ञानं विधौ न तु प्रवर्त्तकोऽस्ति न निवत्तंक एव । फलतस्तत्तु प्रयोजनाभावाद् अनपेक्षितमस्ति । प्रीत्याकार्यो प्रवृत्तिर्भवति द्वेषान्निवृत्तिः । आख्यानेष्वेतावदेवांशस्य विवक्षा वर्त्तते । यथा—
वस्तुतः नास्त्यसौमित्रमस्ति यः स्वसख्यै जनाय च दानं न ददाति । एवं विधजनाद् दूरगमनमेव श्रेयस्करं भवति । तस्मै जनाय गृहन्न भवति । तं जनं पोषणकर्तुः कस्याप्यपरिचितस्य जनस्यैव शरणं गन्तव्यम् । यथा—
संवादसूक्तानि
डॉ० हर्टल-महोदयोऽपि श्रोदर-महोदयस्य विचारमनुमोदयति। अपरे पुनर्विद्वांसो विण्डिश-ओल्डेनवर्ग-पिशेलमुख्या अभिप्रयन्ति यत्, पुरा गद्यपद्यात्मकान्यासन् । पद्यभागोऽतिरोचकतया सम्प्रत्यवशिष्यते । गद्यभागस्तु केवलं वर्णनपरतया लुप्तप्रायतां गतः । नाटके यदधुना गद्यपद्ययोर्मिश्रणं दृश्यते । तदप्येतादृशसंवादसूक्तमूलकमेवेति । एते विद्वांसः ऐतरेयब्राह्मणगतं शुनःशेपोपाख्यानं शतपथब्राह्मणगतमुर्वशी-पुरुरव-उपाख्यानं चात्र साक्षिभावेनोपस्थापयन्ति । अपरे कतिपया विद्वांसः रामलीला कृष्णलीला चात्र निदर्शनभावं भजन्ति । ऋग्वेदस्येतानि समग्रसंवादसूतानि नाटकीयौजस्वितया सह सम्पृक्तानि सन्ति। कलात्मकदृष्ट्याऽपि चैतानि सूतानि नितान्तरमणीयानि, सरसानि प्रभावोत्पादकानि च सन्ति ।
ऋग्वेदस्यलौकिक सूक्तानि
‘अभित्वा देवः सविताभि सोमो अवीवृतत्।
वंशमण्डलम्
द्वितीयमण्डलाद् आरभ्य सप्तममण्डलपर्यन्तस्य ऋग्वेदभागस्य रचना सर्वतः प्राचीना, दशमं मण्डलं सर्वतोऽर्वाचीनम्, शेषाणि मध्यकालिकानीति साम्प्रतिका आङ्ग्लाऽऽलोचकाः कथयन्ति ।
ऋग्वेदस्य शाखाः
यज्ञस्य आवश्यकताम् अभिलक्ष्य उदात्तदृष्ट्या महामुनिना व्यासेन वेदमध्यापितः। यज्ञे चत्वारो ऋत्विजो भवन्ति - १. होता, २. अध्वर्युः ३. उद्गाता ४. ब्रह्मा। होता - आह्वानकर्ता, स हि यज्ञावसरे प्रक्रान्तदेवतानां प्रशंसायां रचितान् मन्त्रान् उच्चारयन् देवताम् आह्वयति, तत्काययि सङ्कलिताः मन्त्राः स्तुतिरूपतया ऋचः समाख्याताः, तेषां सङ्ग्रह एव ऋग्वेदः । एनम् उद्दिश्यम् अभिलक्ष्य व्यासः पेलमृग्वेदं पाठयामास । अध्वर्युर्विधिवद्यज्ञं सम्पादयति, तत्रावश्यकमन्त्रा यजूंषि, तत्सङ्ग्रहो यजुर्वेदस्तदर्थं वैशम्पायनं यजुः पाठितवान् । उद्गाता-उच्चस्वरेण गानकर्त्ता, स हि स्वरबद्धान् मन्त्रानुच्चैर्गायति, तदपेक्षितमन्त्राणां सङ्ग्रहः सामवेदः । व्यासेन कविजैमिनये सामवेदः अध्यापितः । ब्रह्मा — यज्ञनिरीक्षकः कृताकृतावेक्षणकर्ता, स हि सर्वविधमन्त्रज्ञः, तदपेक्षितो मन्त्रराशिः अथर्ववेद इति कथ्यते । यज्ञनिरीक्षणकार्यसम्पादनाय मुनिना व्यासेन सुमन्तुमुनये अथर्ववेदः पाठितः ।
वाष्कल-शाखा
'एतत् सहस्रं दश सप्त चैवाष्टवतो बाष्कलकेऽधिकानि।
सन्दर्भः
वर्गः:वेदाः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अलङ्कारवार्तिकम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
हाङ्ग् काङ्ग्
thumb|अन्तर्दृश्यम् नगरस्य एषु दिनेषु हांग्कांगनगरम् कार्यबाहुल्ययुतेषु नगरेषु अन्यतमम् अस्ति वाणिज्यकारणतः एत्स्मिन् सदा क्रियाशीलता दृश्यते । गगनचुम्बीनि भावनानि, भोगविलासपरं जनजीवनम् आहुनिकतान्त्रकतायुक्तता इत्यादिभिः एतत् नगरं चीनस्य प्रधानभूभागादिब्य्यः पृथक् एव भास्ते । साम्यवादसिद्धान्तविरुद्धं, हांगकांगनगरस्य वाणीज्यं किं चीनस्य अधिकार्स्य आगमनस्य अनन्तरम् अप्पि अनुवर्तेत् ? चीनसर्वकारः वदति यत् इदानीं तत् नगरं यथा अस्ति तथैव अग्रे अपि भविष्यति इति । किन्तु हांगकांग् नग्रीयाः ज्येष्ठाः वणिजःअ एअत्स्मिन् विषये विश्वासं न प्रकटयन्ति । अतः बहूव्यः वाणिज्यसंस्थाः स्व्कार्यकेन्द्रभूतान् कार्यालयान् सिंगपुर, बैंगकाक्, टायिपी, मनीला इत्यादीनि नगराणि प्रति नयन्तः सन्ति ।
स्वातन्त्र्यदिनोत्सवः (भारतम्)
ध्वजारोहणस्य समारोहः
स्वातन्त्र्यदिने प्रातः सप्तवादने ध्वजारोहणस्य कार्यकालः । ततः भारतगणराज्यस्य राष्ट्रपतिः देशं सम्बोध्य भाषणं करोति । राष्ट्रपतेः भाषणानन्तरं भारतगणराज्यस्य प्रधानमन्त्री देशं सम्बोधयति । तस्मिन् दिने भारतीयत्रिवर्णध्वजः सर्वत्र विराजते । मध्याह्नेऽपि सांस्कृतिककार्यक्रमाः आयोज्यन्ते । स्वातन्त्र्योत्सवः भारतस्य राष्ट्रियपर्व अस्ति । अस्मिन् पर्वणि सर्वे भारतीयाः एकीभूय भागं गृह्णन्ति । स्वातन्त्र्योत्सवसमारम्भेषु भारतस्य स्थितिविषये अभिवृद्धिकार्यविषये चर्चा, चिन्तनं च भवति । तस्मिन् दिने आभारते अवकाशः भवति । यतो हि भारतीयाः स्वतन्त्रतायोद्धॄणां सम्मानाय, भारतस्य स्वतन्त्रतायाः उत्सवाय, देशस्य वर्तमानस्थित्याः मूल्याङ्कनाय च स्वसमयं दातुं प्रभवन्ति ।
सात्यकिः
सात्यकिः महाभारत स्य किमपि पात्रम् अस्ति। अयं भ्राता।युद्धस्य सर्वाणि १८ दिनानि एषः रणाङ्गणे उपस्थितः आसीत्। युद्धस्यान्ते अश्वत्थामा रात्रौ कपटेन पाण्डवानां शिबिरं ज्वालितवान्।तस्मिन् अग्निकाण्डे शिबिरे निद्रितस्य युयुधानस्य दाहः अभवत्।
बास्केट्बाल्-क्रीडा
(ख) रेखाः
क्षेत्रस्य सीमरेखाः स्पष्टतया दृष्टिगोचरा भवेयुः । रेखानामा धारेणा क्रीडाव्यवस्थापने सौविध्यं भवति तथा क्रीडका अपि नियमानुसारं क्रीडने पत्परा भवन्ति ।
(३) फलकम् (बोर्ड)
फलकस्याधः ४० सै.मी.मिते दूरवर्तिनि भ.गे मध्ये एकं वृत्ताकारकमायसं गोलकं भवति । लोहसूत्रस्य स्थूलता २० मी.मी.मिता तथा वृत्ताकारस्यान्तरिको व्यासः ४५ सै.मी.मितो भवति । अयं गोलकारः फलकात् १५ सै.मी दूरे योजितो भवति ।अस्मिन् गोलके एका सूत्रमयी जालिका ६० से.मी.मीता प्रलम्बासन्नद्धा क्रियते । अस्यैवाभिधानं 'बास्केट्’ इत्यस्ति । कन्दुकस्य वृत्तता ७५ सै.मी.मिता तथा भारः ६२५ ग्राम मितो भवति । यदि कन्दुकः क्रीडाक्षेत्रे स्कन्धयोः समानायामुच्छतायां प्रक्षिप्येत तदा तदीयोच्छलनं १.८० मी .मितं स्यात् । कन्दुक्स्य वर्तुलता समुचिता भवेदन्यथा तस्य सन्तुलनं यथोचितं न स्थास्यति किञ्च क्रीडकेभ्य आदान- प्रदानकाले नियन्त्रणेऽपि काठिन्यं भविष्यति ।
केचन विशिष्टा निर्देशाः शब्दाश्च
कन्दुकप्राप्तिः -(बाल लेना) कस्मादपि क्रीडकात् कन्दुकप्राप्तेः प्रयासः स्ववक्षसि कर्तव्यः क्रीडकस्य गतिविधयो ज्ञातव्याः । मिथः सहयोक्तव्यम् । कन्दुकस्य प्राप्तिसमकालमेव स्वस्याः स्थितेः परिज्ञानं विधाय पश्चादग्रे वर्धितव्यम् ।
सगरः
‎
भृङ्गराजसस्यम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य भृङ्गराजस्य प्रयोजनानि
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तस्मादज्ञानसम्भूतं...
पदच्छेदः
तस्मात् अज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिना अत्मनः छित्त्वा एनं संशयं योगम् आतिष्ठः उत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥
विद्याभूषणः
खण्डकाव्यम्
(१) काव्यकुसुमाञ्जलिः (२) गङ्गासुरतरङ्गिणी च ।
चाणक्यविजयम्
एकस्मिन् दिने रक्षिषु सुप्तेषु मुरा चन्द्रगुप्तममिलत् । तस्मिन्नेव समये चाणक्यस्य बालिका शिष्या गुप्तमार्गेण कारागृहं प्रविष्टा, तौ द्वावपि कारागृहाद् बहिस्तेनैव गुप्तमार्गेणानयच्च।
वाल्मीकि-संवर्धनम्
अथ ब्रह्मा दस्युराजमपृच्छत् अपि तवास्मिन् पापकर्मणि कोऽपि समभागी ? दस्युराजरत्नाकरोऽस्योत्तरं प्रष्टुं तौ निबध्य गृहं गतवान् । तस्य पितरौ तस्य पापप्रवृत्तेः प्रथमत एव समुद्विग्नावास्ताम् । अथ रत्नाकरेण पृष्टौ पापकर्तैव पापभाग् भवतीत्यूचतुः । भार्यापि तादृगेवोत्तरं दत्तवती। पापकर्मणो भृशमुद्विग्नो दस्युराजो ब्रह्मनादयोः शरणं स्वात्मशुद्धये गतः । चतुराननोऽब्रवीत् जय श्रीराम श्रीरामेति जप । कालान्तरेण रत्नाकरस्तत्रैव समाधिमधिगतवान् ।
अथ बहुकालानन्तरं ब्रह्मनारदौ पुनस्तत्र समागतौ । रत्नाकरस्य हस्तौ स्पृष्ट्वा ब्रह्मादिदेश - उत्तिष्ठ ब्रह्मन् ! परिहर योगसमाधिं जगतां कल्याणाय। ततो निषादेन निहतं क्रौञ्चं परितस्तद्भार्यायाः करुणक्रन्दनं श्रुत्वा वाल्मीकिमुखान्निःसृतम् -
उत्तरकुरुक्षेत्रम्
अर्जुनो यदा द्वारकाम् आयातस्तदा दारुकस्तम् अब्रवीत् - भगवता भवान् मृतयादवानाम् अन्त्येष्टिसंस्काराय समादिष्टः। अवशिष्टानां नारीणां बालकानाञ्च योग्यस्थाने निवेशनायापि भवानादिष्टः।
भरतमेलनम्
हे वीर धन्योऽसि गुणैर्वरेण्यैरुदारचेता रघुवंशदीपः।
जैमिनिः
महर्षिरयं जनमेजयायोजितसर्पसत्रस्योद्गाता आसीदिति भारताज्ज्ञायते−
प्रज्ञासूत्रम्
विरुद्धानि इव अपि दर्शनानि परस्पर-पूरकानि ।९।
पशु-आसुर-राक्षसा आत्मनि निवसन्ति ।१४।
शरीर-मनसि असम्भूति-सम्भूती अविद्या-विद्ये पक्षाविव ।१७।
तिरुक्कुरळ्
तमिळ्वेदः
जीवनस्य सर्वविषयान् अपि सूचयति इति कारणेन ज्येष्ठाः एतं ग्रन्थं “ तमिळ्वेदः “ इति कथयन्ति । “  देवग्रन्थः “, “ तिरुवळ्ळुवं “ , “ उत्तरवेदः ” , “ लोकस्य वेदः “ इति बहुधा आह्वयन्ति जनाः  एतं ग्रन्थम् । अस्य ग्रन्थस्य विषयः काल-देश-लिङ्ग-समय-भाषा इत्यादिसीमाः अतिरिच्य सर्वान् बोधयति इति कारणेन लोकस्य वेदः इति कथ्यते ।
अनुवादाः
६) 'अपि च इदानीं(२०२०) मधुरानगरीयेण सुदर्शनघनपाठिना तिरुक्कुरल्ग्रन्थे अरत्तुप्पाल् इत्याख्यधर्मपरिच्छेदः संस्कृते भाषान्तरीकृतः  तस्मिग्रन्थे श्रुतिस्मृतिपुराणेषु सत्सु तिरुक्कुरल्संबन्धविषयाः अपि च तत्तदधिकारारम्भे  उल्लिखिताः
प्रजहाति यदा कामान्...
श्लोकः
श्रीभगवानुवाच-
पदच्छेदः
प्रजहाति, यदा, कामान्, सर्वान्, पार्थ, मनोगतान् । आत्मनि, एव, आत्मना, तुष्टः, स्थितप्रज्ञः, तदा, उच्यते ॥
कृदन्तः
तुष्टः = तुष् + क्त (कर्तरि)
मर्मः
'ओ हाक्' (जहाति) इत्यस्य धातोः अग्रे 'प्र' इत्यस्य उपसर्गस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, साधकः कामनाः सर्वथा त्यजति । स्वस्य स्वरूपस्य कदापि त्यागः न भवति । तथैव येन सह अस्माकं सम्बन्धः न भवति, तस्यापि त्यागः कर्तुं न शक्यते । यथा किमपि अस्माकं नास्ति, तथापि अस्माभिः तस्मिन् ममत्वम् आरोपितम् अस्ति । तथैव कामना अस्मासु नास्ति, परन्तु 'कामना मम' इति अस्माकं मान्यता । तस्याः मान्यतायाः त्यागः एव 'प्रजहाति' इत्यनेन पदेन उक्तः ।
एतस्मात् श्लोकात् आरभ्य द्वितीयाध्यायस्य अन्तं यावत् भगवान् श्रीकृष्णः निश्चलायाः, अचलायाः च बुद्धेः माध्यमेन संसारत्यागस्य, परमात्मनि स्थिरतायाः च चर्चां करोति ।
दिलीप १
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दशरूपकम्
नाटकम्
अत्र प्रसिद्धः कश्चित् राजा नायको भवति । स सत्कुलप्रसूतः धीरोदात्तः विक्रमी गुणयुक्तश्च भवति । धीरोदात्तस्य लक्षणं तावत् साहित्यदर्पणे इदमुक्तमस्ति - यः आत्मश्लाघां न करोति, सहनागाम्भीर्यपराक्रमैः गुणैः युक्तो भवति, सुखे दुुःखे च विकारं न प्राप्नोति, अङ्गीकृतस्य कार्यस्य च साधु निर्वाहको भवति स धीरोदात्त इत्यर्थः । स क्वचित् दिव्यो भवति, यथा - कृष्णादिः । क्वचित् अदिव्यः अर्थात् मर्त्यः, यथा - दुष्यन्तादिः । क्वचिच्च दिव्यादिव्यो भवति, यथा - रामादिः । अयं साक्षात् महाविष्णुः इति दिव्यः । मनुष्यवत् रोदनादिकं करोतीति मर्त्यः । तस्माददिव्यः ।
भाणः
संस्कृतसाहित्ये प्राचीनतादृष्ट्या भाणस्यापि स्थानं नाटकवत् प्रतिष्ठितम् । धूर्त्तस्य नायकस्य चरितम्, एक एवाङ्कः, हास्यरसस्य प्राधान्ये सत्यपि सौभाग्यशौर्यादिवर्णनया शृङ्गारवीररससूचना, भारतीवृत्तिश्च भवति । भाणरचनायां यशोलाभः प्रयाससाध्यो भवति, यथोक्तम् – भाणग्रन्थेषु वररुचेः उभयाभिसारिका, शुद्रकस्य पद्माप्राभृतकम्, ईश्वरदत्तस्य धूर्त्तिविटसंवादः, श्यामिलकस्य पादताडितकम्, वामनभट्टबाणस्य शृङ्गारभूषणम्, रामभद्रदीक्षीतस्य शृङ्गारतिलकम्, वरदाचार्यस्य वसन्ततिलकम्, शङ्करकवेः शारदातिलकम्, नल्लाकवेः शृङ्गारसर्वस्वम्, युवराजस्य रससदनभाणः, साहित्यदर्पणोक्तः लीलामधुकरश्चेत्यादयो ग्रन्थाः स्मर्यन्ते । व्यायोगग्रन्थेषु द्वादशशतकोत्तरार्धभाववत्सराजकविकृतः किरारार्जुनीयव्यायोगः, भासस्य मध्यमव्यायोगः, प्रहलादनदेवविरचितः पार्थपराक्रमः, काञ्चनार्यस्य धनञ्जयविजयः, रामचन्द्रस्य निर्भयभीमव्यायोगः, विश्वनाथस् सौगन्धिकाहरणम् इत्यादयो ग्रन्थाः प्रख्याताः ।
समवाकारः
समवकारे देवासुराश्रयं ख्यातं वृत्तम्, द्वादश नायकाः, वैदिकानि गायत्र्यादीनिच्छन्दांसि, वीरः प्रधानो रसः । समवकीर्त्यन्ते बहवो रसा यत्रेति व्युत्पत्त्या सर्वरसावस्थानं सूच्यते । एतत्प्रभेदसाहित्यमल्पम्, यथा वत्सराजस्य समुद्रमथनम् ।
५. छलम्[सम्पादयतु]
क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत न रुषा द्रष्ठुमभ्यागतौ स्वः ॥
उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोषकृत् ।
७. अधिबलम्[सम्पादयतु]
अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितोरुकोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः ।
आस्तां समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं क्षोणिः क्षणेन पिशिताशनलोभनीया ॥
अत्र ’अनया गदया तव वक्षःस्थलं सपद्येव विदार्य भुवनद्वयं सर्वथा नाशयामि’ इति वज्रनाभेन सक्रोधमभिहिते सति ’मम भुजदण्डे वर्तमानादस्मात् चापात् निर्गच्छता बाणसमूहेन भूतलं तथा करोमि येनेदं भूतलं राक्षसरक्तार्द्रं पिशाचादीनामतीवास्वादनीयं स्यात्’ इति तदपेक्षया प्रकषेर्ण अभिहितं प्रद्युम्नेन ।
९. अवस्यन्दितम्[सम्पादयतु]
अयोध्यायां गन्तव्यम्, तत्र स राजा विनयेन पणायितव्यः]
१०. नालिका[सम्पादयतु]
सत्यास्याच्छादकं हासजनकं च उत्तरमित्यर्थः । अस्योदाहरणं रत्नावल्यां वर्तते । तत्र रत्नावली उपवने वत्सराजम् अन्याविदिततया प्रतीक्षमाणा वर्तते । तदानीमेव तत्रागता तत्सखी सुसङ्गता सर्वं जानत्यपि विनोदार्थं रहस्यास्य स्फोटनार्थं रत्नावलीं संलापयति, यथा -
सागरिका - कस्स किदे अहं आअदा?[कस्य कृते अहमागता?]
१२. व्याहारः[सम्पादयतु]
गणदासः - वत्से! स्थीयताम् । उपदेशविशुद्धा गमिष्यसि । [
१३. मार्दवम्[सम्पादयतु]
सुखैकायतनं जातं दुःखायैव ममाधुना ॥
इमानि तावत् त्रयोदशाङ्गानि । यद्यपि एतेषां यत्र कुत्रापि रूपकभेदे निवेशनं युज्यते, अत्रैवेति नियमो न युज्यते तथापि वीथ्यामवश्यमेतानि भवेयुरित्यभिप्रायेण अमीषां वीथ्यङ्गत्वमुक्तमिति मन्तव्यम् ।
मणिबेन पटेल
भारतस्वतन्त्रतानन्तरं मणिबेन
शनैः शनैः लोहपुरुषस्य स्वास्थ्यं शिथिलं भवद् आसीत् । १९५० तमस्य वर्षस्य 'दिसम्बर'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/१२/१९५०) दिनाङ्के लोहपुरुषः मातृभूमौ विलीनः अभवत् । अत्र लोहपुरुषस्य एकस्य पत्रस्य उल्लेखः आवश्यकः । भारतस्य स्वतन्त्रतायाः पूर्वं लोहपुरुषः यदा कारागारे आसीत्, तदा तेन अनुभूतं यत्, “सद्यः मम स्वास्थं समीचीनं न भवति । मम देहावसानानन्तरं मम पुत्र्याः किं भविष्यति ? सा तु एकाकिनी भविष्यति” इति । एतादृशाः विचाराः तस्य मनसि दीर्घकालं यावत् समुद्भवन् । एकस्मिन् दिने सः स्वपुत्रीं पत्रम् अलिखत्, “अहं तु वृद्धः अभवम् । मम जीवनस्य अन्तिमक्षणः कदा आगमिष्यति इत्यस्य परिकल्पना कर्तुं न शक्यते । यदा कदापि अहं मातृभूमौ विलीनः भवितुं शक्नोमि । अतः त्वया तव जीवनविषये विचारः अधुनैव करणीयः । अहं तव कृते धनस्य, सम्पतेः च व्यवस्थां कर्तुं तु असमर्थः । परन्तु यदि त्वं किमपि कार्यं कर्तुम् इच्छसि, तर्हि तस्मिन् कार्ये त्वां नियोजयितुं शक्नोम्यहम्” इति । बहूनि वर्षाणि व्यतीतानि, परन्तु पितुः उक्तस्य पत्रस्य उत्तरं मणिबेन कदापि नायच्छत् । एवमपि वक्तुं शक्नुमः यत्, “निःस्वार्थस्वभाविनी सा किमपि नैच्छत् उत पितुः मृत्योः विषये चिन्तनमात्रेणैव तस्याः मनसि दुःखस्य महासागरः उद्भवति स्म” इति । कारणं यत्किमपि स्यात्, परन्तु लोहपुरुषस्य गमनानन्तरं मणिबेन इत्यस्याः जीवनम् एकाकि अभवत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.tribuneindia.com/2001/20010930/spectrum/main1.htm
http://ratthes.blogspot.in/2013/11/sardar-vallabhbhai-patel-as-told-by-his.html
३८२
३८२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
अतिरप्पिळ्ळी
मार्गः
बेङ्गळूरु-कन्याकुमारी-मङ्गळूरु-ट्रिवेण्ड्रम्नगरेभ्यः यानानि सन्ति । धूमशकटमार्गे चालकुडी निस्थानकं  समीपेऽस्ति ।
External links
वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
०८. अक्षरब्रह्मयोगः
अध्यायस्य सारः
एषः अष्टमः अध्यायः वर्तते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वाग्भटालङ्कारः
व्याख्यानकाराः
३ मूर्तिधरः
यजुर्वेदः
युजर्वेदस्य विषयाः
'सुषारथिरश्वानिव यन्मनुष्यान्
उस्मान हारूनी
वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतगायकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
महर्षयः सप्त पूर्वे...
पदच्छेदः
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारः मनवः तथा मद्भावाः मानसा जाताः  येषां लोके इमाः प्रजाः ॥ ६ ॥
अन्वयः
सप्त महर्षयः तथा पूर्वे चत्वारः मनवः मद्भावाः मानसाः जाताः येषाम् इमाः प्रजाः लोके ।
धाराशिव जनपद
जनसङ्ख्या
धाराशिवमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) १६,६०,३११ अस्ति । अस्मिन् ८,६१,५३५ पुरुषाः ७,९६,०४१ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. मिते क्षेत्रे २२१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. २२१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ११.६९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९२० अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.३३% अस्ति ।
लोकजीवनम्
मण्डलेऽस्मिन् बहवः जनाः कृष्यवलम्बिनः सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् मराठी, कन्नड, ऊर्दू च इत्यादयाः भाषाः आधिक्येन व्यवहाररूढाः । मण्डलेऽस्मिन् सुविधा-अभावात् उद्यमानां विकासः न जातः । अतः जनानां जीवनपद्धतिः ग्रामीणा दृश्यते । अत्रस्थाः केचन जनाः उपजीविकारूपेण पर्यटनव्यवसायम् आचरन्ति यतो हि मण्डलेऽस्मिन् बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति पर्यटनस्थानेषु तुळजापुर इति अन्यतमम् ।
वीक्षणीयस्थलानि
मण्डलेऽस्मिन् बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । यथा - १ तुळजाभवानी-मन्दिरम् २ सन्त गोरोबा-मन्दिरम् ३ धाराशिव-लयनानि ४ नळदुर्गः ५ परान्दा-दुर्गः ६ कुन्थलगिरी-जैनमन्दिरम्
पाञ्चालः
पाञ्चालः पाञ्चालः वर्गः:प्राचीनभारतसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तन्तुकरणयन्त्रम्
वर्गः:भारतीयसंस्कृतिः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
राजविद्याराजगुह्ययोगः
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गुरुवायुपुरम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गुग्गुलुसस्यम्
इतरभाषाभिः अस्य गुग्गुलुसस्यस्य नामानि
इदं गुग्गुलुसस्यम् आङ्ग्लभाषया“गम्-गुगुगल्” अथवा “इण्डियन् बेडिलियम्” इति च उच्यते । इदं सस्यं सस्यकुले Commiforamukul कुले अन्तर्भवति । हिन्दीभाषया इदं गुग्गुलुसस्यं “गुगल्” इति, तेलुगुभाषया“मैपाक्षि गुम्बुलु” इति, तमिळ्भाषया “गुक्कुलु” इति, मलयाळभाषया“गुग्गुलु” इति, गुजरातीभाषया “गुगल्” इति, कन्नडभाषया“गुग्गुलु” अथवा “काण्ठगण” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य गुग्गुलुसस्यस्य प्रयोजनानि
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१३६९
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
गुप्तसाम्राज्यम्
गुप्तवंशस्योद्भवनम्
एस्.अल्टेकरः नामकः ऐतिहासकः गुप्तवंशिनः वैश्य: इति मन्यते यथा स्मृतिषु 'गुप्त'इति शब्दः वैश्याणां नामन्तरे एव उपयुक्तः इति कथ्यते।
समुद्रगुप्तः (३३५-३८०)
100px|left|समुद्रगुप्तःII समुद्रगुप्तः सः महान् सेनापतिः आसीत्। सः पाञ्चलान् मालवान् यौधेयान् अभिरान् च अजयत्। तस्य साम्राज्यस्य सीमाः उत्तरदिशि हिमालयः दक्षिणे नर्मदा पुर्वस्यां दिशि लौहित्य पश्चिम्याम् च यमुना अभवन्। सः अश्वमेधयज्ञम् अकरोत्। तस्य सभायां हरिशेना वसुबन्धुः अर्यसङ्गादयः पण्डिताः अवसन्। सः विष्णुभक्तः आसीत्।
सेना
गुप्तराज्ञां सेना सम्यक्प्रणिहिता वीर्यवती चासीत्। सेनायां बहवः धन्विनः पादसैनिकाः च अवर्तन्त। धनाः अयसा अथवा वेणुना निर्मिताः आसन्। शूलकवचखङ्गयुक्ताः सैनिकाः ताम् अपालयन्। ते सकवचान् गजान् उपायुजन्। तेषां सेनायां बहवः रथिनः आसन्। ते नगरनाशकाणि शस्त्राणि बिन्दिपालन् च उपायुजन्। तेषाम् नौसेना अपि आसीत्।
वसन्तचर्या
हेमन्तशिशिरयो: शैत्येन कफसञ्चयो भवति।वसन्ते प्रखरसूर्यतापेन तस्य कफस्य द्रवीभावो जायते।तस्माद्वसन्तारम्भ एव वामकैरौषधैर्वमनं शस्यते। तेन द्रवीभूत: कफ: बहिर्निरेति।मस्तकादारभ्य कण्ठं यावत् कफो विशेषेण तिष्ठतयत:कफघ्न-नस्यैश्च तत्रत्यकफस्य निराकरणं कार्यम्। कफप्राबल्यादग्निर्मन्दो भवति।अत आहारो लघुर्भवितुमर्हति। कफविलयनायाग्निबलविवर्धनाय च व्यायामोऽनिवार्य:। रूक्षमुद्वर्तनमङ्गमर्दनं चाप्यनुष्ठेयम्। पानार्थं शुण्ठीसिद्धं खदिरसिद्धं मुस्तासिद्धं वा जलमुपयोक्तव्यम्। मधुसंयुतं जलमपि वसन्ते शस्यते।
भगीरथः
गङ्गावतरणम्
गङ्गायां स्नानं करोति चेत्, पितृभ्यः पिण्डं ददाति चेत् सायुज्यं लभ्यते इति विश्वासः । एवं लक्ष्यप्राप्तये सततप्रयत्नः आवश्यकः । भगीरथस्य कारणतः स्वर्गंगा भुवमागता । प्रयत्नस्य अपरं नाम भगीरथः ॥
निरुक्तम्
दुर्गाचार्यः
घातोस्तदर्थातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम्॥'
परिचयः
यथार्थरीत्या दुर्गाचार्यस्य समयनिरूपणं नाभूत् । अस्याः वृत्त्याः प्राचीना हस्तलिखिता वृत्तिः १४४४ विक्रमाब्दस्यास्ति । अतो दुर्गाचार्यः अस्मात् कालात्प्राचीनतरः मन्यते । ऋग्वेद स्य भाष्यकारः उद्गीथो दुर्गाचार्यस्य वृत्त्या परिचितः आसीत् । आचार्यस्य द्गीथस्य समयः विक्रमाब्दस्य सप्तमशतकमस्ति । अतो दुर्गाचार्यमपि सप्तमशतकाद् अर्वाचीनत्वेन स्वीक्रियते।
मणिकाञ्चनसमन्वयः
मणिकाञ्चनसमन्वयाख्ये प्रस्तुतेऽङ्कद्वयसमन्विते प्रहसने पञ्च दृश्यानि राजन्ते । अत्र कथानुसारं शर्शरीक-दर्दुरकनामानौ द्वौ धूर्तावास्ताम् । एकः शिरसि भाण्डे निधाय मधु विक्रीणाति स्म अपरो गुडम् । एकदा द्वावपि नगरस्यैकस्मिन्नेव भागे गतवन्तौ । तत्रोभौ विवदमानौ परस्परस्य भाण्डं स्फोटयामासतुः। ततो जनैः निर्णयः कृतो यदुभाभ्यामुभयोवस्तुनोर्मूल्यं दीयताम्। ततस्तौ द्वावपि पारस्परिकं वस्तु निन्दतः स्म । ततो धनपतिरुभयोर्वस्तुनी आस्वाद्योक्तवान् युवां द्वावपि तस्करौ जनान् प्रवञ्चयथः । अहं राजपुरुषानानाय्य तेभ्यो युवां दास्यामि । ततो द्वावपि कर्णौ जगृहतुः । नाहमितः परमेवं करिष्यामीति च द्वावप्युचतुः । किं तु तयोः प्रश्नः आसीत् यत्, कथं जीविकां लभावहे ? इति। धनिपतिः तयोः एकम् आदिशत् - मम गा श्चारय, अपरमुवाच मम रसालवृक्षान् तथासिञ्च यथा सर्वत्र कर्दमं भवेत् । भोजनातिरिक्तं युवां प्रतिमासं १० रूप्यकाणि प्राप्स्यथः ।
गृह्णानाः परवित्तानि जाताः पातकिनो वयम्।
इति कथयित्वा स दर्दुरकम् आलिलिङ्ग । अथ तौ सस्नेहमभाषेताम् । दस्यूनां सम्पत्तेरर्धमर्ध व्यभजताम् । एष एव तयोर्मणिकाञ्चनसंयोगः।
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आदिशङ्कराचार्यः
चरितम्
केरळेषु पूर्णानद्यास्तीरे विद्यमाने कालटि ग्रामे स जज्ञे । तस्य शैशवे एव पिता शिवगुरुः दिवं प्रपेदे । अतः माता आर्यादेवी रक्षाधुरं वहन्ती शिशुं पोषयामास । असाधारणया मेधाशक्त्या स बालः सर्वान् अत्यवर्तत । पञ्चमे वयसि उपनीतः साङ्गान् वेदान् अधीते स्म । संन्यासाश्रमं प्रवेष्टुम् उत्कटेच्छा समजनि। परन्तु, माता नान्वमोदत ॥
एकस्मिन् दिने मात्रा सह पूर्णानदीं प्राप्य स्नानार्थम् अवतीर्णः । एकः ग्राहः तस्य पादं जग्राह । निनाय च नदीमध्यम् । तदवलोक्य तारं क्रन्दन्तीं मातरं स ऊचे । "यदि सन्यासानुज्ञां मे दास्यसि तर्हि नूनं ग्राहो मोक्ष्यति" इति । पुत्रं जीवन्तमिच्छन्ती सा कथञ्चित् अनुमेने । झटिति ग्राहशिशुं तीरोपकण्ठमानीय अमुञ्चत् ।
इ एम पर्सेल
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ग्रहविज्ञानम्
क्रूर-सौम्यग्रहाः
रविः, कुजः, शनिः, राहुः, केतुश्च क्रूरग्रहाः
पुरुष-स्त्री-नपुंसकग्रहाः
रविः, कुजः, गुरुश्च पुरुषग्रहाः
ग्रहगतयः
ग्रहणां चलनम् अनुसृत्य केचन विशेषांशाः सूच्यन्ते । बिम्बग्रहयोः रविचन्द्रयोः वक्रगतिः विद्यते । छायाग्रहयोः राहुकेत्वोः ऋजुगतिः न विद्यते । ताराग्रहाणां कुज-गुरु-शुक्र-शनिग्रहाणां वक्र-अतिचार-स्तम्भनगतयः भवन्ति । एते वस्तुतः वक्रमार्गेण न सञ्चरन्ति । भूमिः अपि सञ्चरति इत्यतः भूमौ स्थित्वा यः परिशीलयति तस्य दृष्ट्या विभिन्नाः ग्रहाः विभिन्नगतियुक्ताः इव दृश्यन्ते ।
परभणीमण्डलम्
व्यक्तिविशेषाः
मण्डलमिदं सन्तभूमिः उच्यते । सन्त-नामदेव इत्यस्य जन्मस्थानमिदं मण्डलम् । सन्त-जनाबाई इत्यस्याः ग्रामः गङ्गाखेड इति । महानुभावसम्प्रदायानुयायी कविः भास्करभट्ट अत्रस्थः एव ।
वेनेजुयेला
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
श्रीगन्धवृक्षः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
सुदासः
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
लीला राव
लीला रावः नाटकलेखिकायाः सुप्रसिद्धकवयित्र्याः क्षमायाः तनूजा वर्तते। अस्याः विवाहो हरीश्वरदयालेन सह समवर्तत । हरीश्वरदयालो प्रथमतो भारतीयशासनसेवायां विदेशसेवायां नियुक्तोऽभूत्।
लीला “टेनिस क्रीडायाम् अग्रतामुपलब्धवती । संस्कृते लेखनस्य प्रेरणा सा मातुः प्राप्तवती । तया जनन्याः कथात्मकरचनाः सम्यक् रूपकायिताः । लीलायाः कृतयः १९५५ ईसवीयाब्दमारभ्य १९६१ ईसवीयाब्दं यावद् मञ्जूषाभिधानायां संस्कृतपत्रिकायां प्रायशः प्रकाशिताः । तस्याः कृतिषु निम्नलिखिताः प्रसिद्धाः सन्ति -
स्वर्णपुरकृषीवलाः
ज्वालेयं जटिला पुण्या दीपिकेति विभाव्यताम् ।
क्षणिकविभ्रमम्
सुनीतेः दुर्व्यवहारात् खिन्नो गोविन्दस्य पिता गृहं त्यक्त्वा क्वचिद् गतवान्। एष एव क्षणिकविभ्रमः।
ज्ञानेश्वरचरितम्
ज्ञानेश्वरचरितं नाटकं चतुर्दशदृश्येषु सम्पन्नं विद्यते । अस्मिन् "महात्मनो ज्ञानेश्वरस्य समग्र-जीवनगाथा विलसति।
जयन्तु कुमाउनीयाः
इयं नाट्यकृतिः लीलायाः परवर्ति-रचनास्वग्रगण्या विद्यते । हिमालये सम्भूतस्य चीन -भारत योः सङग्रामस्य कथास्मिन्नाटके वर्तते । दूरतो गुलिकानाद् श्रूयते । कुमांउसैनिको गायन्तो वादयन्तो मानसिक-खिन्नतां दूरयन्ति । सैनिकजीवनस्य चक्षुभ्यमवलोकितं वर्णनमस्मिन् नाटके वर्तते।
सम्बद्धाः लेखाः
भारतम्
सरस्वती देवी
सरस्वतीस्तोत्राणि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अश्मकः (अयोध्याकुलस्य राजा)
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वैय्याकरणाः
वायुः
वायुरप्यपरो वैयाकरणो मतः । ऐन्द्रव्याकरणस्य तस्यापि, योगदानमासी.. | दिति तैत्तिरीयसंहितातो ज्ञायते । तत्रोक्तम्-
भागुरिः
आपञ्चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशां ।।
तुस्ताद्विद्यते संहवदे वस्त्रात्पुच्छादितस्तथा ।
कर्तश्चान्योन्य सन्देहे परमेकं प्रवर्तते । । इति भागुरिस्मृतेः (शब्दशक्तिप्रकाशिकायामुद्धृताः)
चारायणः
चारायणोऽपि पाणिनिपूर्ववतवैयाकरणत्वेन स्मृतः । तस्य हि ‘पुरु, कृतेच्छछुयोः' इति सूत्रमेकं देवपालेन लौगाक्षिगृह्यसूत्रव्याख्यायां स्मृतम् । पुरुशव्दः कृतशब्दश्च लुप्येते यथासङ्ख्यं छे छु च परतः । यथा पुरुच्छदनं | पुच्छे कृतस्य छुदनं कृच्छमिति । महाभाष्येऽपि कम्बलचारायणीयाः ओदन पाणिनीयाः घृतरौढीयाः इति स्मृतम् । स हि चरस्य अपत्यमिति - नडादिगणपठितत्वाच्चारायण इति । स हि कौटिल्येनापि ‘तृणमतिदीर्घमिति चारा... यणः' इति स्मृतोऽस्ति । स हि कृष्णयजुर्वेदस्य चारायणशाखाया अपि प्रवक्ता । तस्य हि चारायणीयशिक्षा सम्प्रति लभ्यते । तस्य चालंकारसम्बन्धिवचनं- सागरनन्दी स्मरति । आह चारायणः-‘प्रकरणनाटकयोविष्कम्भः इतिइति कथनेन संहिताप्रवर्तकत्वात्तस्य हि स्थितिकालो विक्रमपूर्वत्रिसहस्राब्दीमभितः अनुमितः ।
काशकृत्स्नः
काशकृत्स्नधातुपाठो हि पाणिनीयधातुपाठतो बहुधा भिद्यते । अत्र हि जुहोत्यादिगणीयधातून् अदादिगणीयेष्वन्तर्भाव्य नवैवे गणाः पठिताः । अत्र हि पाणिनीयधातुपाठापेक्षया अष्टशतं धातवोऽधिकाः पाणिनीयधातुपाठस्थाः ३५० धातवोऽत्र नैव संगृहीताः । तेन हि काशकृत्स्नीये पाणिनीयापेक्षया सार्धचतुश्शतं - धातवोऽधिकाः । लोके वेदेऽपि प्रख्याताः किन्तु पाणिनीयधातुपाठे समुपेक्षिता धातवोऽप्यत्र समाविष्टाः सन्ति । ते हि पार्वत्य देशभाषा धातुभिः सह नितान्तं संवदन्ते इति । | काशकृत्स्नो हि भृगुवंशीयः कशकृत्स्नपुत्रः। कशाभिः कृन्तन्ति इति कशकृत्स्नः । स हि वादरायणस्य पूर्ववर्ती ब्रह्मसूत्र तन्मतस्योल्लेखात् । तस्य हि पूर्वकाशकृत्स्नोऽपरकाशकृत्स्नश्च द्वौ भेदौ । स हि वमोविभाषा मित्वमिच्छतीति तस्यौदीच्यत्वं सिध्यति । पाणिनीयगणपाठे उपकादिगणे कृशकृत्स्नस्य अरोहणादिगणे काशकृत्स्नशब्दस्य पाठादयं पाणिनिपूर्ववर्तीति सिध्यते । स हि न केवलं पाणिनेरपितु आपिशलेरपि पूर्ववर्ती ।' तेन काशकृत्स्नो हि विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीभव इत्यनुमीयते । कथ्यते हि कातन्त्रं हि व्याकरणं काशकृत्स्नस्यैव संक्षिप्तं रूपमिति किन्तु तथ्यतस्तुं न शक्यते निर्णेतुम् ।
शतरथः
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बोलिविया
External links
Bergbau [Bearbeiten]Seit der Eroberungsfeldzüge der Spanier bis in die Mitte des 20. Jahrhunderts ist die bolivianische Wirtschaft vor allem durch den Bergbau (Abbauprodukte Silber und Zinn) gekennzeichnet gewesen. Durch den Verfall der Rohstoffpreise in der 2. Hälfte des 20. Jahrhunderts und durch die zunehmende Erschöpfung der Rohstoffquellen sind die Erlöse aus dem Bergbau drastisch zurückgegangen und viele Bergleute entlassen worden. Möglicherweise könnte der Bergbau seine Bedeutung jedoch mit der Erschließung der Region „El Mutún“ (Eisenerz) wiedererlangen.
Von zunehmender Bedeutung für Bolivien ist die Förderung von Energierohstoffen. Bolivien verfügt über Südamerikas zweitgrößte Erdgasreserven. 90 Prozent des geförderten Erdgases wird exportiert, überwiegend nach Brasilien und Argentinien. Nach der Privatisierung wichtiger Industrien unter dem Ley de Capitalizacion von 1994 hat die neue Regierung unter Präsident Evo Morales 2006 die „Souveränität des bolivianischen Volkes über seine wichtigsten Ressourcen“ wiederhergestellt, indem den im Land tätigen erdgasfördernden und -verarbeitenden Unternehmen die Verpflichtung zu Neuverhandlungen mit dem staatlichen YPFB (Yacimientos Petrolíferos Fiscales Bolivianos) auferlegt wurde. Mit der Unterzeichnung aller neu auszuhandelnden Verträge im Dezember 2006, kontrolliert die Regierung Boliviens jetzt die Erdgasreserven des Landes sowie die dort operierenden ausländischen Unternehmen.
१३७४
१३७४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
चाक्यार्कूत्त्
वर्गः:कलाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
सरस्वतीनदी
सन्दर्भः
वर्गः:उत्तराखण्डराज्यस्य नद्यः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
राजनीतिः
&
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः...
अर्जुनः अपृच्छत् यत्, स्थितप्रज्ञः कथं वदतीति । तस्य प्रश्ने क्रियायाः प्रधानता आसीत्, परन्तु भगवान् भावं प्रधानत्वेन स्वीकृत्य उत्तरं ददाति । यतो हि क्रियासु भाव एव मुख्यः । क्रियामात्रं भावपूर्वकमेव भवति । भावानां परिवर्तने सति क्रियासु अपि परिवर्तनं जायते । अर्थात्, क्रियायाः बाह्यस्वरूपं मूलोद्देश्यानुसारं दरीदृश्यते, परन्तु वस्तुतः क्रिया तथा भाववाहिनी न भवति । अतः अर्जुनस्य प्रश्ने क्रियाप्राधान्ये सत्यपि श्रीभगवान् अत्र भावप्रधानं स्वीकृत्य उत्तरं ददाति । केवलम् अत्र न अपि तु सम्पूर्णायां गीतायां भगवान् अर्जुनस्य क्रियाप्रधानस्य प्रश्नस्य भावप्रधानत्वेन स्वीकृत्य उत्तरं ददाति ।
भाष्यार्थः
एवम् आसक्तिः, भयः, क्रोधश्च यस्य नष्टाः सन्ति, सः 'वीतरागभयक्रोधः' उच्यते । यदा कश्चन एतादृशैः गुणैः युक्तः भवति, तदा सः स्थितधीः अर्थात् स्थितप्रज्ञः, मुनिः, संन्यासी वा उच्यते ।। ५६ ।।
दीर्घबाहु
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्रथम कुमारगुप्तः
मरणम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सुमध्या
पश्चात्तपः वैराग्यं च
भद्रतनौ बहुप्रभावं जनयति एतानि वचनानि । कशाताडनेन उत्थापितम् इव अभवत् । अहं शास्त्राणि पठितवान् अस्मि, ब्राह्मणः अस्मि । किन्तु एतस्याः वेश्यायाः अपेक्षया कनीयः अस्मि । मम धिक्कारः भवतु  इति चिन्तयित्वा, किञ्चित्कालं वृक्षः इव तूष्णीं स्थितवान् ।  तस्य पूर्वं सर्वं स्मृतवान् ।  स्वस्य जप  तप  धर्मकार्याणि स्मृतवान् । मन्दं मन्दं पतनमार्गस्य विचारमपि चिन्तितवान् ।  तदा सः तस्य दोषं ज्ञातवान् ।  तस्य हृदये परिवर्तनं जातम् ।  नेत्राभ्याम् अश्रूणां प्रवाहः आरब्धः । सः पश्चात्तापम् अनुभूतवान् ।  इदानीं सुमध्या तस्य गुरुः इव दृश्यते स्म ।  तस्यै शिरसाष्टाङ्गं प्रणामं कृत्वा देवि  मह्यं योग्यं मार्गदर्शनं कृत्वा मम उद्धारं कृतवती अस्ति भवती ।  पतनात् मां रक्षितवती ।  भवत्यै मम अनन्तानन्तवन्दनानि । इत्युक्त्वा सः ततः प्रस्थितवान् । सः मार्कण्डेयमुनेः समीपम् आगतवान् । तस्य आज्ञानुसारं भद्रतनुः दान्तमुनेः आश्रमं गत्वा तेन दीक्षां प्राप्तवान् ।  कठोरनियमानि पालयन् धार्मिकरीत्या अवशिष्टं जीवनं यापितवान् ।  तस्य पूजादिभिः प्रसन्नः भगवान् प्रत्यक्षः भूत्वा तस्य अनेकसमस्याः परिहृतवान् ।
धनञ्जयपुरञ्जयम्
कथावस्तु
दूयेऽहं बहुशो धन्यो मज्जन् पापमहार्णवे।।
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:शिवः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वज्रः
वज्रः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लवणम्
एतत् लवणं जगतः सर्वेषु भागेषु उपयुज्यते । एतत् लवणम् आङ्ग्लभाषायां Salt इति उच्यते । आयुर्वेदे तु लवणं नाम सैन्धवं लवणम् एव । इदानीं जगति सर्वत्र उपयुज्यमानं सामुद्रं लवणम् । तन्नाम समुद्रात् प्राप्तं लवणम् । सामुद्रं लवणं केवलम् आहारत्वेन उपयुज्यते । किन्तु सैन्धवं लवणम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । एतत् लवणं सर्वेषाम् आहारपदार्थानां निर्माणे उपयुज्तते । मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे केवलं कदाचित् उपयुज्यते लवणम् ।
क्रिकेट्-क्रीडा
(ग) यष्टित्रयम् (विकेट्)
यष्टित्रयस्य विस्तारः अधिकाधिकं ६ इंचमितो भवति तदुपरि च द्वौ काष्ठखण्डौ (वेल्स)तथा भूमौ आरोपिताः तिस्रः यष्टयो भवन्ति । एतासाम् उच्चता भूमेः २८ इंचमिता क्रियते यष्टिषु च निहितस्य काष्ठखण्डस्य आयामः ४ ३/८ इंचमितो भवति । काष्ठखण्डस्य स्थापनाय यष्टीनाम् उपरितनः भागो वर्तुलः भवति, अधोभागे च तासाम् आरोपणाय तीक्ष्णता विधीयते । तत्र लोहस्यारग्वधस्य वाऽऽवरणमपि क्रियते येन आरोपणे सारल्यं भवेत् । यष्टीनाम् आयामः ३१ १/२ इंचमितो भवति स च आरोपणात् परं २८ इञ्चमितोऽवशिष्यते । काष्ठखण्डस्थापनाद् यष्टीनाम् औन्नत्यं १/२ इञ्चमितमेव वर्धेत ततोऽधिकं नैव । विकेटस्य स्थानं सदैव यष्टेः २२ गजमिते दूरवर्तिनि स्थले भवति ६ इञ्चमितेनान्तरालेन च तिस्त्रोऽपि यष्टयो निखन्यन्ते । एतासु वामभागयष्टिः पदयष्टिः (लैगस्टम्प्), दक्षभागस्था यष्टिः दूरस्था यष्टिः (आफ स्टम्प) तथा मध्या 'केन्द्रयष्टिः’ (सेन्ट्रल स्टम्प) कथ्यते ।
कनकदासजयन्ती
बाह्यसम्र्कतन्तुः
वर्गः:जयन्त्युत्सवाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
पुणेमण्डलम्
भौगोलिकम्
पुणेमण्डलस्य विस्तारः १५,६४३ च.कि.मी.मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि सोलापुरमण्डलं, पश्चिमदिशि रायगडमण्डलम्, उत्तरदिशि ठाणेमण्डलम्, अहमदनगरमण्डलं च, दक्षिणदिशि सातारामण्डलम् अस्ति । महाराष्ट्रराज्यस्य ५.१०% क्षेत्रं पुणेमण्डलेन व्यापृतम् अस्ति । पश्चिममहाराष्ट्रे सह्याद्री-आवल्याः समीपे पुणेमण्डलं त्रिविभागेषु विभक्तम् अस्ति । ते च विभागाः - ‘घाटमाथा', 'मावळ', 'देश’ इति । अस्मिन् मण्डले सामान्यतः ६५० मि.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले भीमा नदी, माण्डवी, कुकडी, मीना, घोड, इन्द्रायणी, पवना, मुळा, मुठा, कऱ्हा, नीरा इत्येताः प्रमुखनद्यः प्रवहन्ति ।
जनसङ्ख्या
पुणेमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ९४,२९,४०८ अस्ति । अस्मिन् मण्डले ४९,२४,१०५ पुरूषाः, ४५,०५,३०३ महिलाः च निवसन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी.मिते क्षेत्रे ४६१ जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. ४६१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ३०.३७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९१९ अस्ति । अत्र साक्षरता ८६.१५% अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि
मण्डलेऽस्मिन् बहूनि ऐतिहासिक-धार्मिक-सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
ब्रह्मा
अविधा
संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'ब्रह्मन्' इति प्रातिपदिकस्य पृथक् द्वे शब्दरूपे प्रचलतः। एकं रूपं 'ब्रह्मन्' इति नपुंसकलिङ्गे प्रचलति। यस्य कर्तरि प्रथमाया एकवचनर रूपं भवति ' ब्रह्म'। अस्य विशेष्यस्य साधारण-विमूर्तश्च द्वौ अर्थौ स्तः।
स्वरूपम्
ब्रह्मा अरुणवस्त्रं परिधरति। ब्रह्मा चतुर्भुजः चतुर्मुखश्च। इतरदेवतावत् ब्रह्मा अस्त्रं वा शस्त्रं वा न धरति। सः एकहस्ते दण्डम् अन्यहस्ते पुस्तकञ्च धरति। जपमाला तथा वेदाः इतरहस्तौ भवन्ति।
नमीबिया
नमीबिया अफ्रीका-महाद्वीपे दक्षिण-पश्‍चिमे देश: अस्‍ति.
सेम्येल टेलर कोलरिज
thumb|right|सेम्येल टेलर कोलरिज सेम्येल टेलर कोलरिज (१७७२-१८३४) कवि आसीत्। विलियम वर्ड्सवर्थ के साथ उन्होंने रोमांटिक परम्परा की नींव रखी।
द्वैतनये शब्दोपलब्धिक्रमः
श्रोत्रशब्दयोः सन्निकर्षः कथमिति शङ्का
शब्दः स्पर्शश्च रुपञ्च रसश्चापि द्विजोत्तम ।
शब्दस्य दूरगमनाभ्युपगमे काशीशब्दः महीशूरे श्रूयेत् इत्याद्यापादननिराकरणम् ननु यदि शब्दस्यान्यत्र गमनमिष्यते तर्हि काशीशब्दः महीशूरमागच्छेदिति चेत्, अत्रोच्यते । यथा बलवता पुरुषेण निक्षिप्तः पाषाणः तद्बलानुसारेण दूरप्रदेशं गच्छति तद्वत् कारणशक्त्यनुसारेण कार्यस्य शब्दस्य दूरगमनं नासम्भावितम् । यदि शब्दः पूर्वदेशोत्पन्नः पश्चिमदेशं प्रधावति तर्हि तत्पूर्वदेशस्थैः तद्द्क्षिणोत्तरदेशस्थैश्च नोपलभ्येत इति शङ्का तु शब्दस्य दीपप्रभावत् सूर्यप्रभावच्च युगपदेव सर्वदेशगमनाभ्युपगमेन परिहरिष्यते । शब्दो हि गोधावत् सर्पवद्वा गच्छन् सूर्यप्रभावत् सर्वदेशेषु व्यापक एव गमनागमनादिकं करोतीति किमनुपपन्नम् । सर्वदेशावच्छिन्नपुरुषाणामपि मया भेरीशब्दः श्रुत इत्यनुभावादुक्त एवार्थ उपपद्यते । ननु आद्यस्यैव शब्दस्य सर्वत्र गमनाभ्युपगमे सर्वैरपि पुरुषैः एकरुपतथैव (तारतथैव) शब्दः श्रूयेत । न चैवम् । अतः कथं शब्दः प्रभावद् व्याप्त इति वाद उपपद्यत इति चेत्, न । यथा दूरगामी पुरुषः म्लानवदनो दृश्यते, दीपाश्रयतः दूरगा प्रभा यथाऽस्पष्टा भवति तथैव दूरदेशगतस्यापि शब्दस्य मन्द्रत्वोपपत्तेः । यद्यप्ययं दोषः शब्दसन्तानवादिनामेव अशनिपात इव दुष्परिहरः नास्माकमिति न विस्मर्तव्यम् । शब्दस्य सजातीयशब्दारम्भकत्वध्रौव्यात् तारशब्दस्य मन्द्रशब्दानारम्भकत्वात् । अन्यथा वीणाशब्दः भेरीशब्दारम्भकस्स्यात् ।
गौतमः
गौतमस्य व्यक्तित्वविनिर्णयः
केचन विद्वांस इत्थं समुगिरन्ति यद्-गोतमो-अक्षपादश्च पृथक्-पृथग् व्यक्तिद्वयमासीत् । तत्र गोतम आन्वीक्षिक्या जन्मदाताऽऽसीत्, अक्षपादश्च न्यायसूत्राणां रचयिताऽऽसीत् । परन्तु तेषामिदं कथनं सर्वथा निराधारम प्रमाणभूतञ्चास्तीति मे मतिः । यतो न्यायसूत्राणामेवाऽपरं नामाऽऽन्वीक्षिकी वर्तते इति ।
न्यायशास्त्रस्य महत्त्वम्
न्यायशास्त्रानभिज्ञो जनस्तत्र नहि कदापि कथमपि किमप्युत्तरं दातुं शक्ष्यति । यतः-सु, औ, जस्, इत्याद्यकविंशतिविधानां विभक्तीनां कस्मिन्नर्थे शक्तिरिति निश्चयस्तु व्युत्पत्तिवादग्रन्थेनैव भविष्यति, स चास्ति न्यायग्रन्थः ।
अत एव 'प्रमाणपटवः कर्तेति नैयायिकाः' इत्यपि प्राचीनाचार्यच रण कथनं साधु सङ्गच्छते । अस्य न्यायशास्त्रस्य साक्षाज्जन्मदाता महर्षिर्गोतम एवास्तीत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि विवादः ।
चूर्णोपलः
शिलाजः
व्याडिः
व्याडिः पाणिनिव्याकरण स्य आधारेण सङ्ग्रहग्रन्थम् अरचयत्। कात्यायनः पाणिनिशब्दानुशासनोपरि वार्तिकानि कृतवान् । तयोरन्तराले हि व्याडिर्नाम काश्चिदपरो विचक्षणो बभूव यो हि पाणिनीयव्याकरणमधिकृत्य संग्रहग्रन्थं प्रणीतवान् । व्याडेः समग्रः परिचयस्तु नैव ज्ञातमस्माकम् । तं हि पुरुषोत्तमदेवस्त्रिकाण्डशेषे विन्ध्यस्थः, नन्दिनीसुतः, मेधावी इति त्रिभिः पर्यायैः परिचाययति । हेमचन्द्रश्च तं विन्ध्यवासी इति केशवश्व विन्ध्यनिवासी इतिः कथयति ।
व्याडयः
स्थितिभेदै निमित्तत्वं वैकृतः प्रतिपद्यते।।
स मुख्य इति विज्ञेयो रूपमात्रनिबन्धनः ।।
के शिवराम कारन्त
शिवराम कारन्तः(अक्टोबर् १०, १९०२ - सेप्टम्बर् १२, १९९७)Kota Shivaram Karanth - सागरतीरभार्गवः, चलन् विश्वकोशः इत्येव ख्यातः कन्नडभाषायाः साहित्यसंस्कृतेः वक्ता कविः कथाग्रन्थकर्ता च ।
जि.एस्.शिवरुद्रप्पः
डा.शिवराम कारन्तः इति पर्वतसमुद्रयोः मध्ये जातं एतत् चैतन्यं समुद्रम् इव विस्तृतम् अनुभवं स्वस्य कृतिषु सङ्गृह्य कन्नडसाहित्यस्य समृद्धिम् अकरोत् । कारन्तस्य निधनेन उज्ज्वला सर्जशीलपरम्परा कस्याश्चित् वंशश्रेण्याः अवसानस्य शून्ये वयं प्रविष्टाः इव अस्ति ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कन्नडसाहित्यकाराः वर्गः:ज्ञानपीठप्रशस्तिभाजः
बिभीतकीवृक्षः
इतरभाषाभिः अस्य बीभीतकीवृक्षस्य नामानि
अयं बीभीतकीवृक्षः आङ्ग्लभाषया“बेल्लङ्क् मैरोबलन्” इति उच्यते । अस्य वृक्षस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Terminalia Belirica इति । अयं हिन्दीभाषया“बहेडा” इति, तेलुगुभाषया“ताडी” इति, बेङ्गालीभाषया“बयडा” इति, कन्नडभाषया“तारे कायि” इति च उच्यते ।
एन्रीको फर्मी
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
जान कीट्स
जान कीट्स (१७९५-१८२१) सः आङ्ग्ल भाषास्य प्रमुख कवि।
१३७९
१३७९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
भारतस्य राष्ट्रपतिः
राष्ट्रपतिप्रत्याशीनां योग्यता
•	सः लोकसभायाः सदस्यः भवेत् ।
किमर्थं जटिला राष्ट्रपतिनिर्वाचनप्रक्रिया ?
२ भारतीयराष्ट्रपतेः निर्वाचनं यदि जनसामान्यानां मतेन भवति, तर्हि भारतस्य विभिन्नेषु स्थलेषु राष्ट्रपतिपदप्रत्याशिना प्रचारः करणीयः भविष्यति । राष्ट्रपतिपदप्रत्याशी यदि केनचित् पक्षेण प्रस्तावितः सदस्यः भवति, तर्हि लोकसभानिर्वाचनकाले यादृशं राजनैतिकवातावरणं देशे भवति, राष्ट्रपतिनिर्वाचनकाले अपि तादृशमेव वातावरणं भवति, येन राष्ट्रपतिपदस्य सम्मानं नश्यति ।
प्रशासनिकाधिकाराः (Executive Powers)
राष्ट्रपतिः अन्यपदेभ्यः नियुक्तिकार्यमपि करोति –
आपत्कालीनाधिकाराः (Emergency Powers)
• 	परिषदः, सङ्घस्य वा रचनायाः स्वतन्त्रता
•	 भारते, भारतस्य राज्येषु च स्वातन्त्र्येण परिभ्रमणस्य स्वतन्त्रता
राष्ट्रियापत्काले संसदः सत्रम् एकवर्षं यावत् स्थगयितुं शक्यते । परन्तु आपत्कालसमाप्त्यन्तरं संसदं षण्मासादधिकं स्थगयितुं न शक्यते ।
सम्बद्धाः लेखाः
राष्ट्रपतिभवनम्
सुभाषितरत्नकोशः
सुभाषितरत्नकोशः विद्याकरेणकृतः सुभाषितसंकलनम्।
अथणी (कर्णाटकम्)
अथणीनगरस्य देवता अस्ति सिद्धेश्वरः । सिद्धेश्वरमन्दिरे सोमवासरेषु विशेष-उत्सवाः भवन्ति । शिवयोगी मुरुघेन्द्रस्वामिनः जन्मस्थानं नदी इङ्गळभावी अस्मिन् मण्डले अन्तर्भवति। कोकटनूरु यल्लम्मा, कटगेरी लक्कव्वा, अवरखोड हनुमप्प एतानि स्थानानि पवित्राणि इति गण्यन्ते । विशिष्य महाराष्ट्रतः अधिकतया भक्ताः अत्र आगच्छन्ति । अस्य उपमण्डलस्य पञ्च प्रमुखाः ग्रामाह् नाम- अथणी, उगार, ऐनापुरं, कागवाड, तथा शेडबाळ ।
यास्कभूमिका
न इत्येकः निपातः । एषः निपातः लौकिके प्रतिषेधार्थे प्रयुज्यते । वैदिके प्रतिषेधार्थे उपमार्थे च प्रयुञ्जते । तस्य भेदः कथं विज्ञायेत?
पुरस्तादुपचारस्तस्य यत्प्रतिषेधति.......उपरिष्टादुपचारस्तस्य येनोपमिमिते । (निरु.१.४.)
वर्गः:निरुक्तम् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
काशी
काश्याः प्राचीनः इतिहासः
महाजनपदेषु अन्यतमः अस्ति काशीजनपदः । काशीनगरम् (इदानीन्तनबनारस्नगरम्)परितः एषः जनपदः प्रसृतः आसीत् । आर्यजनाः अत्र वसन्ति स्म । वाराणसी एतस्य काशीजनपस्य राजधानी आसीत् । एषः जनपदः उत्तरभागे वरुणानद्या दक्षिणे असिनद्या च आवृतः आसीत् । तस्मादेव तस्य जनपदस्य नाम "वाराणसी" इत्यभवत् । बुद्धस्य पूर्वं काशी १६ महाजनपदेषु अत्यन्तं बलवान् जनपदः आसीत् । भारतस्य इतिहासे बहुत्र एतस्य जनपदस्य उत्कृष्टताविषये समृद्धिविषये च उल्लेखः दृश्यते । अङ्ग-मगधजनपदाभ्यां सह काश्याः दीर्घकालस्य शत्रुत्वम् आसीत् इत्यपि तत्र तत्र उल्लेखः अस्ति भारतस्य इतिहासे । काश्याः राजा बृहद्रथः कोसलराज्यं पराजितवान् । किन्तु अनन्तरकाले बुद्धस्य अवधौ राज्ञः कंसस्य काले च काशी कोसलान्तर्गता जाता । मत्स्यपुराणे अल्बेरुनिलेखेषु काशी "कौशिक" "कौशक" इति वा उल्लिखिता दृश्यते । अन्यत्र सर्वत्र प्राचीनलेखेषु "काशी" इत्येव दृश्यते। काशी बनारस् वाराणसी इत्यादिनामभिः प्रसिद्धम् अस्ति । प्रसिद्धं काशीपट्टणं  पुराणकालादपि अपूर्वं स्थानम् अस्ति । हिन्दुजनानां यात्रास्थलं वारणा असीनद्योः मध्यभागे अस्ति । बनारस् इति राजा अत्र प्रशासनं कृतवान् । अतः बनारस् इति नाम आगतम् अस्ति । काशीनगरे विशालाक्षीमन्दिरं विश्वनाथमन्दिरं गङ्गातीरे घट्टप्रदेशाः सन्ति । हनुमानघाट् माणिकर्णिकाघाट् पञ्चगङ्गाघाट् दशाश्वमेधघाट् तुलसीमानसमन्दिरं सङ्कटविमोचनमन्दिरं व्यासकाशी बिर्लाभवनम् इत्यादिदर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । तुलसीमानसमन्दिरम् अमृतशिलाभिः निर्मितम् अस्ति । भित्तिषु श्रीतुलसीदासस्य जीवनघटनाः चित्रिताः सन्ति । बिर्लामन्दिरेषु शिवमन्दिरे मध्ये, दक्षिणे शिवपार्वत्योः मन्दिरं वामभागे श्रीलक्ष्मीनारायणमन्दिरं  प्रत्येकगर्भगृहेषु सन्ति । काशीविश्वविद्यालये अपि विश्वनाथमन्दिरं बृहत्शिवलिङ्गम् अत्र आकर्षणीयम् अस्ति ।
काशीवर्णनम्
हरिवर्षीया वाराणसी वीनिस् इति प्रख्यातेन रामणीयकनिकेतनेनाधिष्ठानेनोपमिमते । सत्यं हरिवर्षस्योपवनायते तदिति, समुद्रोर्मिमालाभिश्च परिचुम्बितं कामप्यभिख्यां धत्त इति, वाराणसीदर्शनं त्वन्या एव जागरयति भावनाः । यदा वयं रेलयानमारूढाः प्रातस्तरां भागीरथीसेतुमतिक्रामामो वाराणस्यां च दृशौ पातयामस्तदा यत्पश्यामो न तत्प्रस्मतु पारयामः । बालार्कमयूखोपरक्तानि भास्वन्ति देवेश्मानि हर्म्यश्रृङ्गाणि च, समुच्छ्रायवत्यः क्रमनिम्ना अवतारभूमयः, सामि वर्तुला∫नुगङ्गं स्थिता परिणाहवती च नगरी – सर्वमिदं यात्रिकचेतसि यं भावमुद्भावयति तं नालं पाश्चात्त्यो यथातथं द्रष्टुम् । यात्रिकस्येदं दर्शनं मृगितार्थस्योपलब्धिर्वा स्वस्य स्वप्नस्य चरितार्था वा । यो ह्यस्य परितोषो हृदये समुल्लसति स परिच्छेदमत्यन्तमत्येति ।
३९३
३९३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
घटोत्कचः
घटोत्कचः भीम हिडिम्बयोः पुत्रः । महाभारते पमुखभूमिकायाः एषः महाबलवान् आसीत्।
कर्णाटकस्य दासपरम्परा
दासपरम्परा (Dasaparampara) कर्णाटकस्य सङ्गीतपरम्परासु अन्यतमा अस्ति । हरिदासाः अनुभाविनः । सर्वधर्माणाम् अनुभाविनः यथा सत्यं ज्ञातुं कष्टम् अनुभूय ज्ञानं प्राप्य इतरेषां कृते अपि दर्शयितुं प्रयत्नं कुर्वन्ति तथैव एते अपि प्रयत्नं कृतवन्तः । देवं प्राप्तुं विद्वत्ता एव प्रामुख्यं न, अचलभक्तिः आवश्यकी तदा देवः द्रष्टुं शक्यते । देवस्य करुणया जीवः संसारबन्धनात् मोक्षं प्राप्नोति इति एतस्य उपदेशस्य सारः । एते स्वस्य प्रासादिकवण्या एतम्  उपदेशं बहुधा विवृत्य, तम् उपदेशं लोकप्रियं, लोकप्रचलितं च कृतवन्तः । उत्कृष्टदैवभक्त्या प्रेरिताः एते दासाः भिन्नभिन्नभावम् अनुभूय तत् गीतरुपेण प्रतिबिम्बितवन्तः । दाससाहित्यं भक्तिमार्गास्य साहित्ये एकं महत्वं स्थानम् आप्नोति । कन्नडसाहित्यम् अपि दाससाहित्यात् बहुधा उपकृतम् अस्ति ।
सांख्ययोगः
श्लोकानाम् आवलिः
८)	नहि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्...
२६)	अथ चैनं नित्यजातं...
३३)	अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं...
६१)	तानि सर्वाणि संयम्य...
कालिदासमहोत्साहः
कालिदासमहोत्साहस्य लेखकः ग्वालियरनगरस्य डॉ० हरिरामचन्द्रदिवेकरः प्रयाग-विश्वविद्यालयात् एम० ए०, डी० लिट् उपाधिर्लब्धवान् मध्यभारते च सर्वोच्चशैक्षणिकपदेषु आसीनो विश्रान्तः । कालिदासमहोत्सवे उज्जयिन्यां नाटकमिदमभिनीतम् । प्रस्तावनायां सूत्रधारोऽस्य नूतनतां प्रतिपादयति -
अत्र भारतदशां द्रष्टुं कालिदासो नारदेन सह भुवम् अवतरति । कालिदासजन्मस्थाने तदीयस्मारकस्थापनार्थं निर्णयाय महती सभा समायोजिता । कुत्राहं जनिमलभे इति प्रश्नमधिकृत्य कविः स्वयं ब्रवीति -
नैकश्लोकोपि कण्ठस्थः किन्तु प्राध्यापकोऽस्म्यहम्॥
रत्नगिरिमण्डलम्
thumb|right|500px|सुवर्णगडदुर्गः
उपमण्डलानि
१ मण्डणगड २ दापोली ३ खेड ४ चिपळूण ५ गुहागर ६ सङ्गमेश्वर ७ रत्नागिरि ८ लाञ्जा ९ राजापुर
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि
यष्टिकन्दुकक्रीडा
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः
आधुनिक्या यष्टिकन्दुक- क्रीडायाः क्रीडनं सर्वप्रथमम् इंग्लैण्डे एकोनविशयां शत्यामभवत् । तददेशीये राष्ट्रिय-संग्रहालये तादृशिं चित्राणि समुपलभ्यन्ते यैरनुमीयते यद विजयिनो रोमन-सैनिका इमां क्रीडां चतुर्दश्यां शत्यां क्रीडान्ति स्म । तत्रत्या इमां 'बोण्डी’ (BANDY)ति गदन्ति स्म । अस्या वास्तविकं नाम 'हाकिक' (HAWKIC) अथवा हाककिक (HOCKIC) प्रायः १८३३ ई. वत्सरे प्रवृत्तम् ।
क्रीडाङ्गणस्यायाम-विस्तार-रेखादिविधानानि
(च) अर्धवृत्तम- (स्ट्राइकिंग सरकल) -उभयोरपि सीमस्तम्भयो १६ गजदूरत एकमर्धवृत्तं विधीयते, यद 'डि’ इति कथ्यते । इदमेकया ४ गजायतया रेखया ३ इंचविस्तृतया रेखायाः १६ गजमितेऽन्तराले भवति । एतदनुसारमेव प्रत्येकं सीम्नः समक्षमेकं वृत्तं च क्रियते । सीमस्तम्भावस्य मध्ये भवतस्तथा सीमरेखां स्पृशतः । (छ) बुल्ली-स्थानम् -मध्यरेखायाः पूर्णतो मध्ये एकं लधु वृत्तं निर्मियते यत्र द्वयोरपि दलयोः नेतारावुपस्थाय क्रीडारम्भं कुरुतस्तत्स्यानम् ।
सर्वेषां कर्तव्यानि
दलस्य क्रीडकेषु परस्परं सामञ्जस्य मत्यावश्यकं विद्यते । सीमरक्षाकस्त्वरित निर्णयकारी, धैर्य-स्फूर्ति- प्रतिभासम्पन्नश्च भवेत् । जय -पराजययोः श्रेयस्तदुपर्येव भवति । रक्षकौ कन्दुकं सीम- प्रवेशाद् वारयतः । एतौ सीमरक्षकेण तथा पुरोवर्तिक्रीडकैः सह सर्वथा सहयोगं कुरुतः । एतयोः स्थानं रक्षापङिक्तरपि कथ्यते । ततोऽग्रे स्थिताः क्रीडका आक्रमण-पङीक्त-रक्षका भवन्ति । ते सीमभागे प्रविशन्तं कन्दुकमवरुदध्य पुरोवर्तिभ्यः प्रयच्छन्ति स्व-स्व-स्थाने स्थिताश्च रक्षणं कुर्वन्ति । कन्दुकं ताडयित्वा यथावश्यकं क्रीडकाय प्रापणमेवात्र कौशलमस्ति । (ग) क्रीडा-समयः - अस्याः क्रीडायाः समयःअ ७५ मिनटात्मको विद्यते । प्रारम्भात ३५ मिनटानन्तरं ५ मिनटात्मको विरामो भवति । मध्यविरामात् परं दलयोः क्षेत्रपरिवर्तनं विधीयते पुनश्च ३५ मिनटं यावत् क्रीडा प्रचलति
(ग) यष्टि-प्रयोग-विधयः
क्रीडायां यष्टेः समतलभागस्यैव प्रयोगो भवति । कन्दुकमुत्प्लाव्य ताडनावसरे स्कूप(SCOOP) इति कथनमावश्यकमस्ति । ताडनसमये कन्दुकावरोधन-काले च यष्टेः स्कन्धादूर्ध्वगमनं नोचितम् । विरोधिनो यष्टेरग्रेवरोधोपस्थापनं तदीयां यष्टिं स्वयष्ट्या सङ्गम्फ्योपर्युत्यापनमथवा ताडनं दोषाय भवति
(छ) निर्णायक-नियमाः
मन्द-आघातः (फिलक Feiek)-शिथिलमणिबन्धेनायं क्रियते । अस्य द्वौ प्रकारौ विद्येते -ऋजुर्विपरीतश्च । एतदाघातसमये कन्दुकं यष्टिं च पृष्ठे कृत्वा कलाच्या आघातेन क्रीडयते । विपरोताघाते (रिवर्स् फिल्क Reverse Flick) यष्टिं विपरीतां कृत्वा कन्दुको दक्षभाग आनीयते तथा वामहस्त्मुपरि दक्षिणं ततोऽग्रे निधाय यष्टयाधातः क्रियते । विरोधिनश्छलनाय प्रयोगोऽयं विधीयते । (६) सावबोधं कन्दुकोच्छालनं (स्कूप Scoop) अनेन विधिना विरुद्धक्रीडकं प्रतार्थ स्वसहयोगिने कन्दुकदानं भवति । विपक्षस्य रक्षाङिक्तत्रोटनमनेन क्रियते । (७) कुटिलगत्या कन्दुकनयनम् (ड्रिबलिंग् Drstaleling)पूर्ववदेव । (८) विरोधिनः सकाशात् कन्दुकमुन्मोच्य स्ववशे करणम् (टेकलिंग Tacklling) इति कथ्यते । (६) सहक्रीडकेभ्यः कन्दुकदानपूर्वकमग्रे वर्धनं (पासिंग Passing )निगद्यते । (१०) बुल्ली (Bully) वर्णितैव । (११) कोणः (कार्नर Corner) २५ गजमिताया रेखाया अन्तर्यदा रक्षकदलस्य कस्यापि क्रीडकस्य यष्टिं स्पृष्ट्वा कन्दुकः सीमरेखामुल्लङ्घयति तदा विपक्षदलाय कोणक्रीडा-व्यव्यस्था दीयते । अनया साक्षात् सीमप्रवेशो न भवति, अपि तु कन्दुकं किञ्चदवरुद्धय पश्चात् ताडयन्ति । (१३) दण्ड-कोणः (पेनल्टी कार्नर Penalty Corner) रक्षकदलस्य कोपि क्रीडको 'डि’ मध्येऽथवा ज्ञानपूर्वकं २५ गजरेखाया अन्तर्भागे त्रुटिं करोति तदा दण्ड कोणक्रीडाव्यवस्था क्रियते । अन्येऽप्यस्य नियमाः सन्ति ते हि प्रायोगिकप्रक्रियाभिः परिचेतव्याः ।
३९४
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३८२
बाह्य-सूत्राणि
१३८२ १३८२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः ।
वेदान्ते अध्यारोपापवादन्यायस्य सञ्चालनम्
उपनिषदः लक्ष्यं न सृष्टप्रपञ्चज्ञापने, अपि तु स्रष्टृविषयकयाथात्म्यबोधने ।
अभियनाथः
हरिनामामृतम्
पथि पथि परिगच्छन् प्रेमयाच्ञां करोमि
सम्बद्धाः लेखाः
नाट्यशास्त्रम्
गढवामण्डलम्
गढवामण्डलम् (Garhwa District) झारखण्डराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं गढवा नगरम् ।
भौगोलिकम्
गढवामण्डलस्य विस्तारः ४०४४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे पलामु-मण्डलम्, पश्चिमे उत्तरप्रदेशराज्यम्, उत्तरे सोने नदी, दक्षिणे छत्तीसगढराज्यम् च अस्ति ।
यदा संहरते चायं...
भावार्थः
अतः आत्मज्ञानेच्छुकः इच्छापूर्वकं स्वेन्द्रियाणि क्रोडीकुर्यात् इति तस्य सामर्थ्यस्य, पात्रतायाः च प्रमाणं, प्रतीकं च भवति । यदा मनुष्यः स्वाभिरुचीनां त्यागस्य सामर्थ्यं प्राप्नोति अथवा नियन्त्रयितुं शक्नोति, तदा तस्य ज्ञानं दृढं भवति । ततः सः पुरुषः आवश्यकतानुसारमेव कार्यं करोति, न तु अभिरुचिभिः प्रेरितः सः इतस्ततः भ्रमति ।
अन्नप्राशनसंस्कारः
विधिः
मदनरत्ने नारदः -