cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
4.8 ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम्
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
मानवशरीरस्य अस्थिसन्धिः
सन्धिषु भवन्ति गतिः कार्याणि च
अस्मिन् गतौ शरीरस्य मध्यरेखातः दूरं अङ्गस्य प्रसारणं सम्भवति। अङ्गस्य [(Straightening)] इत्यस्य ऋजुकरणस्य क्रिया अस्याः गतिस्य अन्तर्गतं आगच्छति। यथा बाहून् प्रसारयति।
मानव शरीर के मुख्य सन्धि
5. [(वक्षःस्थलस्य सन्धिः)] ।
हंसस्य स्तम्भान्तेन, उरोस्थलस्य मनुब्रियमेन, प्रथमपृष्ठपार्श्वस्य कोस्टल उपास्थिभिः च निर्मितं भवति । इदं स्लाइडिंग् [( gliding)] सन्धिः अस्ति, यस्मिन् ऊर्ध्वता, अवसादः, उदगमः, प्रत्याहारः च गतिः भवति ।
अन्तर-नाली-संधि [(अन्तर-नाली-संधि)]
सन्धिमध्ये टिबिया-सन्धि-कण्डिल-शिखर-भागे श्वेत-तन्तु-उपास्थि-अर्धचन्द्र-पट्टिकाद्वयं भवति, यत् मेनिस्कि-नामकं भवति एते व्यजनआकाराः [(Wedge - Shaped)] भवन्ति, तेषां बाह्यधारः स्थूलतरः भवितुम् अर्हति । ते अस्थिनां पार्श्वविस्थापनं निवारयित्वा सन्धिं स्थिरीकर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति, ते च फीमरस्य कण्डिलपृष्ठानां टिबियायाः आर्टिकुलरपृष्ठानां उपरि फिट् गभीरं कुर्वन्ति
पादस्य अस्थिः पृष्ठीय-तल-अस्थि-अस्थि-अस्थिभिः संयोजिताः भवन्ति । तेषां मध्ये स्लाइडिंग्-सन्धिः [(Gliding Joints)] इति । टार्सल-अस्थिषु तालु-कल्केनयोः मध्ये पश्चसन्धिः अथवा उपतालसन्धिः [(Subtalar joint)] भवति । अनुप्रस्थतरलसन्धिः तालुसन्धिः घनरूपतालुसनाविकअस्थियोः मध्ये समष्टिः भवति । एते त्रयः सन्धयः एककरूपेण सन्धिं निर्मान्ति । तेषां परिभ्रमण-अक्षः रेखां निर्माति, या उपताल-अक्षः [(Subtalar axis)] इति कथ्यते । एतेषु सन्धिषु [(Inversion)] तथा exversion [(Eversion)] इत्यस्य गतिः सन्ति । पञ्चाभ्यन्तरबाह्यवृत्ता इत्यर्थः।
सन्धिषु वयसः प्रभावः
वयोवृद्ध्या सन्धिषु विद्यमानः सिनोवियलद्रवः प्रायः न्यूनः भवति तथा च सन्धिषु स्वरूपं कृशं भवति स्नायुबन्धाः लघुतराः न्यूनलचीलाः च भवन्ति । एतेषां परिवर्तनानां फलस्वरूपं गठिया, बर्साइटिस इत्यादयः वातरोगाः उत्पद्यन्ते ।
मध्यकालीननाटकानि
आश्चर्यचूडामणिः
सदसि नमयता धनुर्मया त्वं गुरुजघने गुरुमन्दिरादेवाप्ता।
कथावस्तु
अत्र पिशुनाः श्वभिरुपमिताः कवेर्वीक्षानैपुणीं प्रकटयन्ति । स्वस्य वाणीं मङ्गल्यामाशासानोऽयं श्लाघते -
आश्चर्यचूडामणिः
आश्चर्यचूडामणिः शक्तिभद्रस्य रचना वर्तते। नाटकमदिं रामायणम् उपजीवति। नाटके रचयित्रा केवलं वाल्मिकिम् अनुसृत्य कथानकम् उपस्थापयति। परन्तु कुत्रचित् भेदोऽपि दरीदृश्यते।
कथावस्तु
दिनकर-कर-संगे दिग्वधूनां स्खलन्ती
सादव्याकीर्णपादं पविरिव मलयं क्ष्मातले पातयामि॥
ज्योतिःप्रभाकल्याणम्
ज्योतिःप्रभाकल्याणनाटकस्य प्रणेता ब्रह्मसूरिर्नाट्याचार्यस्य हस्तिमल्लस्य वंश्यः प्रतिष्ठातिलकस्य त्रिवर्णाचारस्य च ग्रन्ययोः रचयितासीत् । स चतुर्दश्याः शताब्याः पञ्चदश्याश्चापरपूर्वभागयोराविर्बभूव । शान्तिनाथः पूर्वभवे विद्याधरोऽमिततेजा ज्योतिःप्रभां विवहति इति कथावस्तु गुणभद्रकृतादुत्तरपुराणाद् गृहीतम् । शान्तिनाथजन्ममहोत्सवे तस्य प्रथमाभिनय आयोजितः। विवाहार्हं वयः प्राप्तायै पुत्र्यै ज्योतिःप्रभायै वरमुपयुक्तं चिन्तयमानं वासुदेवं प्रति बलदेवो विद्याधरममिततेजसं नाम प्रास्तौषीत् । तयोविवाहकथा नाटके वर्णिता । नेदं नाटकं सम्पूर्णं हस्तगतम् । नाटकेऽस्मिन् प्रवेशकविष्कम्भकौ प्रागङ्केभ्यो मुद्रितानि । प्रतापरुद्रकल्याणवदत्रापि नाट्यशास्त्रीय-लक्ष्यपदानामुदाहरणानि प्रस्तावितानि।
नरकासुर-विजयम्
षष्णां दर्शनकारिणां सुमनसामेकात्मलीलायितः।
उन्मत्तराघवम्
बन्धूकं, कुमुदं स्मितेन, शफरव्यावर्तनं चक्षुषा।
आलापैः शुकजल्पितं स्तनतटीहारेण तारावलिं
श्यामास्वङ्गं चकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातं
अत्र वासन्ती तावदुत्तररामचरितादेवेह नीता सीताया उत्तमनायिकात्वमधिकृत्य प्रत्यग्रतां दधाति । भवभूतेर्गजेन्द्रलीला नवया छटया संयुनक्ति कविः -
करधृत - नलिनी- दलातपत्रो मृदु-तरलीकृत-कर्ण-तालवृन्तः।
पुरस्तादाधावत्यतिजवमुदस्ताग्रचरणो विवृत्तग्रीवः सन्नसकृदयमालोकयति माम्।
कनकहरिणः कोऽयं मेरोः किशोर इवागतः।।
सुभद्रापरिणयनादीनि
राजनि हरिवर्मणि कलचुरिवंश्ये रत्नपुरं शासति तदादेशानुसारेण रामदेवव्यासः सुभद्रापरिणयनमरचयत् । अस्य कथानकं महाभारतादेगृहीतं सुपरिष्कृतञ्च। रामदेवव्यासस्यच्छाया नाट्यानि रामदेवो व्यासस्त्रीणि रूपकाणि सुभद्रापरिणयनम् रामाभ्युदयम्, पाण्डवाभ्युदयम् च प्रणीय स्वयमेव तानिच्छायानाट्यानि कथयति । एतानि छायानाट्यमिति दूताङ्गदप्रस्तावे विवेचितम् । असौ कविर्मध्यप्रदेशस्य रानपुराञ्चले (रायपुर) पञ्चदश्याः शताब्द्याः पूर्वार्धे स्थितिं लेभे।
चन्द्रिका-कलापीडम्
चन्द्रिकाकलापीडस्य लेखको रामवर्मा केरलदेशे कोलराज्यस्याधिपतिरासीत् । तस्य रचनाकालः १४२३ खीष्टाब्दतः १४४३ ख्रीष्टाब्दपर्यन्तो बभूव । १४४३ ख्रीष्टाब्दे स दिवङ्गतः । तस्य मामकः केरलवर्मा कोलत्तुनाडस्य राजा बभूव १४२३ ख्रीष्टाब्दे । तेन मामकेनादिष्टो रामवर्मा भारतसंग्रह महाकाव्यं विरचितवान्।
ब्रह्मावलोकरसिका मुनयो भवन्तु राज्ये वसेत् स्थिरतरानुपमा च लक्ष्मीः।।
शुनकः
गुणाः
सिंहादेकं बकादेकं शिक्षेच्चत्वारि कुक्कुटात्। वायुसात्पञ्च शिक्षेच्च षट् शुनस्त्रीणि गार्दभात्॥ अनेन श्लोकेन शुनकेभ्यः षट् गुणाः ज्ञातव्याः भवन्ति इति ज्ञायते। के ते गुणाः, बह्वाशीः स्वल्पसन्तुष्टः सुनिद्रो लघुचेतनः। स्वामिभक्तश्च शूरश्च षडेते श्वानतो गुणाः॥
भारतस्य नद्यः
प्रस्तावः
इति श्लोकं भारतीयाः पूज्यायाः पूर्वं स्नानात् पूर्वम् उक्त्वा प्रयुञ्जमाने यस्मिन् कस्मिन्नेपि जले तासां पुण्यनदीनाम् आह्वाहनं कृत्वा तस्य उपयोगं करोति । नद्यः तु जनानां जीवनस्य अबिभाज्यम् अङ्गम् भवति । देवभूमौ भारते सहस्राधिकाः नद्यः वहन्ति इत्येव अस्य देशस्य सौभाग्यम् ।
हंसः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लिङ्गुवा-फ़्रान्का-नोवा
लिङ्गुवा-फ़्रान्का-नोवा (एलेफ़ेन्) इति नाम्ना भाषा अस्ति या विशेषतः सरला तर्क-युक्ता सुवेदया च भवितुं परिकल्पिता। अस्याः नैकाः गुणाः विद्यन्ते।
केन्द्रियौषधानुसन्धानसंस्थानम्
काला-अजार
काला-अजार-रोगेन ग्रस्तः रोगी अतिदुर्बलः भवति । तस्य रोगिणः यकृति (Lever), गुल्मे (spleen) च अत्यधिका वृद्धिः भवति । तेन रोगिणः उदरं बहिः आगच्छति । एतस्य रोगस्य प्रारम्भिके काले निदानं भवति चेत्, रोगपरिहारः भवति । परन्तु पुरा भारते काऽपि विशेषपद्धतिः नासीत्, यया काला-अजार-रोगस्य प्रारम्भिके काले ज्ञानं भवेत् । केन्द्रियौषधानुसन्धानसंस्थानेन काला-अजार-रोगस्य प्रारम्भिककाले एव ज्ञानं प्राप्तुम् एकस्याः पद्धत्याः संशोधनं कृतम् । सा पद्धतिः रोगिणे रोगस्य अवस्थितेः ज्ञानं प्राप्तुं समर्था अस्ति ।
विशेषम्
औषधानुसन्धानसंस्थानस्य अन्तर्गतम् अष्टादशाः (१८) अनुसंधानविभागाः सन्ति । तेषु विभागेषु विद्यावारिधेः अभ्यासः, विशेषप्रशिक्षणं च भवति । औषधानुसन्धानसंस्थाने आहत्य एकसहस्राधिकाः जनाः कार्यरताः सन्ति । तेषु कार्यकर्तृषु द्विशताधिकैकषष्टिः (२६१) वैज्ञानिकाः सन्ति ।
आधुनिकीनाम् ओषधीनां संशोधने विभिन्नानां प्रजातीनां महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति । विभिन्नानां जीवानां, जन्तूनां च उपरि परीक्षणं कृत्वैव ओषधीनां संशोधनं भवति । जैवप्रौद्योगिकीविभागस्य साहाय्येन प्रायोगिकजन्तुजैविकानुसन्धानसंस्थाने एकस्य राष्ट्रियजन्तुप्रयोगशालायाः स्थापना जाता अस्ति । तस्मिन् केन्द्रे मूषकाणां, हेम्स्टर्-प्रजातेः (मूषकाणां विशेषप्रजातिः), शशकानां, कुक्कुराणां, बिडालानां, शूकराणां, वानराणां, पक्षिणां च प्रायोगिकवातावरणे पालनं भवति । ओषधनिमित्तं ये जीवाः मानवकल्याणस्य प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरीत्या सहभागिनः भवन्तः सन्ति, तेषां जीवानां कृते कृतज्ञतां प्रदर्शयितुं च एतस्य केन्द्रस्य स्थापना अभवत् ।
सैमन् कमिशन्
विवादः
सैमन् कमिशन् इत्यस्मिन् आयोगे कोऽपि भारतीयः नास्ति इति भारतीयानायकाः कोपाविष्टाः अभवन् । अतः भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्पक्षः आयोगस्य बहिष्कारं कर्तुम् ऐच्छत् । मुस्लीम् लीग् पक्षस्य मोहम्मद् अलि जिन्नागणः समालम्बनम् असूचयत् । क्रि.श.१९२८तमे वर्षे फेब्रवरि तृतीये दिने मुम्बयीनगरं प्राप्तः आयोगः धिग्घोषणम् अशृणोत् । समग्रदेशः कर्मन्यासे अस्तीति भासते स्म ।
परिणामः
सैमन् आयोगः स्वस्य १७पुटात्मकं वृत्तं क्रि.श.१९२०तमे वर्षे प्राकाशयत् । तस्मिन् प्रादेशिकं प्रातिनिधित्वं, हिन्दुमुसल्मानयोः प्रत्येकं जात्याधारेण निर्वाचनप्रक्रियां समादिशत् । सैमन् आयोगस्य परिणामेन क्रि.श.१९३५तमे वर्षे भारतसर्वकारस्य शासनं कृत्वा क्रि.श.१९३७तमे वर्षे प्रचालितस्यः क्रान्तेः परिणामवशात् प्रान्तीयनिर्वाचनेषु काङ्ग्रेस् पक्षः बहुशः सर्वप्रान्तेषु बहुमतं प्राप्य विजयी अभवत् । स्वातन्त्र्योत्तरमपि भारतस्य संविधाने अस्य आयोगस्य प्रभावः आस्तीत् ।
4.10 तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात्
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
तर्जनी
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कृष्णनाट्यम्
अस्मिन् नृत्यनाटके अष्टौ नाटकानि सन्ति- अवतारम्, काळियमर्दनम्, रासक्रिडा, कंसवधम्, स्वयंवरम्, बाणयुद्धम्, विविदवधम्, स्वर्गारोहणं च। अस्मिन् काले अपि, केरळे श्रीशिवपुरे (तृशूर्) गुरुवायुपुरे (गुरुवायूर्) श्रीकृष्णमन्दिरे कृष्णनाट्यम् अस्य वैभवेन सह विद्यते।
नलचम्पूः
'चम्पू' इत्युक्ते किम् ?
अर्थात् गद्यपद्यमिश्रितं, श्रव्यं, वर्णनप्रधानम्, अलङ्कारबहुलं, सरसं, प्रबन्धकाव्यम् एव चम्पूकाव्यत्वेन परिगण्यते । पञ्चतन्त्र सदृशाः रचनाः गद्यपद्यमये सत्यपि चम्पूकाव्यत्वेन न परिगण्यते । यतो हि तादृश्यः रचनाः प्रबन्धकाव्येषु न, अपि तु मुक्तकाव्येषु अन्तर्भवन्ति ।
विभिन्नेषु विषयेषु चम्पूकाव्यानि
५.	यात्राप्रबन्धात्मकानि चम्पूकाव्यानि
सूक्तयः
१.	केनेन्दुः शिशिरीकृतः ।। १४ ।।
सूक्तिः
१.	अधरयति धीरपुरुषं क्षणेन मकरध्वजो देवः ।। ६६ ।।
षष्ठोच्छवासः
प्रातःकाले वैतालिकः राजानं जागरयितुं स्तुतिपाठम् अकरोत् । ततः जागृतः राजा भुवनभास्कराय प्रणम्य नित्यकार्येषु व्यस्तः अभवत् । नित्यकार्येषु समाप्तेषु सत्सु नारायण स्य स्तुतिं कृत्वा स्वसैनिकैः सह प्रस्थानम् अकरोत् । नर्मदानदी म् उल्लङ्घ्य सः विन्ध्यटवी-नामकं स्थलं प्रापत् । राजा एतस्मिन् स्थले एव वृक्षच्छायायां विश्रामस्थं पथिकम् अपश्यत् । पथिकः यदा राजानम् पश्यत्, तदा मनोहरशब्दैः राज्ञे आशीर्वादान् अयच्छत् ।
सप्तमोच्छवासः
दमयन्ती सस्मितं प्रियम्बिका-नामिकया सख्या सह चर्चायां व्यस्ता अभवत् । ततः नलः दमयन्तीम् अकथयत्, हे मदिराक्षि ! भवती मृत्युलोकस्य सीमितसुखस्य अधिकारिणी नास्ति । अर्थात् भवती नितरां स्वर्गसुखस्य अधिकारिणी इति अभिप्रायेण नलः दमयन्तीं पौनःपुन्येन अबोधयत् । ततः पर्यङ्किकायाः उत्तिष्ठन् राजा नलः गन्तुम् उद्युक्तः अभवत् । द्वित्राणि पदानि सह चलित्वा नलः दमयन्तीम् अकथयत्, अलम्, अधिकं कष्ठं मास्तु, सानन्दं तिष्ठतु इति । ततः स्वनिवासस्थानम् अगच्छत् ।
एवम् दमयन्त्याः विचारैः, धर्माधर्मयोः वितर्कैः सह एव दीर्घकालः अश्रुपूर्णनेत्राभ्यां नलः जडवत् अतिष्ठत् । ततः भगवतः शिव स्य चरणयुगलयोः चिन्तनं कृत्वा नृपतिः नेत्रम् उन्मिल्य रात्रिम् अयापयत् ।
२४ जनवरी
२४ जनवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य चतुर्विंशतितमं (२४) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३४१ दिनानि अवशिष्टानि ।
स्वरसन्धिः
१] दीर्घसन्धि:
२.इ/ई+इ/ई=ई           |   श्री+ईशः=श्रीशः
४] यणसन्धिः
३.धातृ+अंशः=धात्त्रंशः
५] अयादिसन्धिः
१.हरे+ए=हरये
३.नै+अकः=नायकः
ट्विटर
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:सामाजिकमाध्यमानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
श्लोकसङ्ग्रहः
बृहत्कथाश्लोकसंग्रहापराभिधानः श्लोकसंग्रहनामायं ग्रन्थो बुध्दस्वामिना कृतः । अस्यैकमेव खण्डं नेपालप्रान्ते प्राप्तं यत्र हस्तलिखिते ग्रन्थे २८ सर्गाः ४५३९ मिताः श्लोकाश्च सन्ति । अस्य ग्रन्थस्य हस्तलिखिताः प्रतयो नेपालप्रान्ते प्राप्ताः । अनेन बृहत्कथाया नेपालप्रान्तीयं रुपान्तरमिदमिति प्रतिभाति । अस्य कर्त्तुर्बुध्दस्वामिनः नेपालेन सह सम्बन्धस्तु नावधारयितुं शक्यते सम्भवति बृहत्कथाया मूलं पुस्तकं दृष्ट्वा श्लोकसंग्रहो निर्मितः स्यात् । अत्र नरवाहनदत्तस्य शृङ्गारमवपराक्रमकार्याणि वर्णितानि । अत्र श्लोकसंग्रहे अविद्यमाना अपि कथाः पञ्चतन्त्रकथा वेतालपञ्चविंशतिकथाप्रभृतयः काश्मीरेषु निर्मितयोः बृहत्कथामञ्जरी- कथासरित्सागारयोरुपलभ्यते, तत्र किङ्कारणमिति प्रश्ने तत्क्षेपकसहितमेव श्लोकसंग्रहपुस्तकं क्षेमेन्द्र सोमदत्ताभ्यामधिगतं स्यादित्येकामुत्तरम्,द्वितीयच्चेदमृत्तरं यत् क्षेमेन्द्रसोमदत्तौ ज्ञात्वैव कथान्तरं समावेशिवन्तौ । यावत् श्लोकसंग्रहस्य सर्वथा परिशीलनं न क्रियते तावद् बृहत्कथामञ्जर्याः कतिचन सन्दर्भा न स्फुटीभवति । एतेन बृहत्काथामञ्जर्याः श्लोकसंग्रहस्ंक्षेपरुपता सिध्दां भवति । विदुषां सम्मतौ श्लोकसंग्रहस्य निर्माणकालोऽष्टमं नवमं वा शतकम् । श्लोकसंग्रहस्य शैली सरला स्वच्छा च । शैलीगुणेनैव ग्रन्थोऽयं लोकप्रियत्वं प्राप्तवान् । अत्र चित्रितानि पात्राणि स्फुटचरित्रतया प्रसिध्दानि । ग्रन्थस्यावलोकनात प्रतीयते यद् लेखको भ्रान्त्वा प्रत्यक्षीकृत्य जनपदान् तद्बासिनश्चावर्णयत् । अत्र प्राकृतभाषाप्रयोगेण विलक्ष्णैव कापि भाषा प्रतिभासते । व्याकरणशास्रप्रियता चास्य ग्रन्थे द्र्ष्टुं योग्या ।
शास्त्रीयभाषा
शास्त्रीयभाषा (शास्त्रीय भाषा, Classical language) स्वतन्त्रसाहित्यपरम्परा, लिखितसाहित्यस्य विशालः प्राचीनः निकायः च युक्ता यापि भाषा अस्ति । शास्त्रीयभाषाः सामान्यतया मृतभाषाः भवन्ति, अथवा उच्चपरिमाणस्य द्विभाषा दर्शयन्ति, यतः भाषायाः भाषितविविधताः कालान्तरेण शास्त्रीयलिखितभाषायाः अपेक्षया अधिकं दूरं विचलन्ति ।
छान्दोग्योपनिषत्
उपासनापद्धतयः (१ - ५ अध्यायाः)
अस्याः उपनिषदः प्रथमतः पञ्चमोध्यायं यावत् उपासनापद्धतयः विवृताः सन्ति - रैक्वेण उपदिष्टा संवर्गविद्या (अ ४ - ख ३)
4.13 ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः
सम्बद्धाः लेखाः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
२८ जनवरी
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जनवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
ऋषि-ऋणम्
उपयुक्तवस्तूनां मूलकारणत्वेन परमेश्वरः यथा अस्ति तथा निमित्तकारणत्वेन पूर्वम् ऋषयः आसन् यैः बीजेषु निहितां शक्तिं ज्ञात्वा मानवकल्याणार्थं तां प्रयुज्य कृषिरुपेण भोजनसामग्रेः प्राप्तिमार्गः प्रदर्शितः । एवं कार्पासादिभ्यः वस्त्रोत्पादनं साधितम् । तथैव् विविधानां शास्त्राणां रचनां कृत्वा महान् ज्ञानोदधिः मानवेभ्यः प्रदत्तः यं प्राप्य मानवः पुरुषात् पुरुषम् इति क्रमेण लाभान्वितो बभूव । यथा ऋषिणाम् आद्यानां प्रयत्नैः उपकृताः स्मः तथा ततच्छात्राणाम् अध्ययनाध्यापनविस्तारद्वारा सः लाभः आगामिपुरुषेभ्यः उपलब्धीक्र्तव्यः येन ऋषि –ऋणस्य अपाकरणं भवेत् ।
चितकारा विश्वविद्यालय
इतिहास
चितकारा विश्वविद्यालयः, पञ्जाबः २००२ तमे वर्षे स्थापितः चितकारा अभियांत्रिकी-प्रौद्योगिकीसंस्थानः इति रूपेण पञ्जाब-तकनीकीविश्वविद्यालयेन सह सम्बद्धः इति रूपेण स्वमार्गस्य आरम्भं कृतवान् । २००९ तमे वर्षे The Chitkara University Act, 2008 इत्यस्य पारितत्वेन विश्वविद्यालयस्य दर्जा प्राप्तस्य २०१० तमे वर्षे अस्य विश्वविद्यालयस्य स्थापना अभवत् ।
०३. कर्मयोगः
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥1॥व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥2॥
4.18 सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात्
अधिकवाचनाय
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
सप्त नद्यः
वर्गः:भारतस्य नद्यः वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वैदिकसाहित्यम्
भारतीयानां समस्तं साहित्यं वेदैरेव परिबृंहितम् अस्ति। महर्षिः बादरायणिः अत एव वेदव्यासनाम्ना सम्मानभागभवत् । यत्तेन महात्मना वेदानामेव व्याख्यानम् अष्टादशपुराणानां रूपेण विहितम् । मीमांसाशास्त्रे पुराणानां महन्महत्त्वं वणितमस्ति । ‘भारतं पञ्चमो वेदः' इति आकारिकासूक्तिः तु प्रसिद्धा एव। यद्यपि भारतीया विद्वांसो वेदानाम् अपौरुषेयत्वं साटोपं (आत्मतृप्त्यै) स्वीकुर्वन्ति, तथापि वेदानां मन्त्राः, तेषामुपदेशाश्च अपौरुषेयत्वेऽपि ईश्वरोक्तत्वाद् आप्तप्रमाणत्वेन स्वीक्रियन्त एव। अन्यत्रापि ‘वेदो नित्यमधीयतां तदुदितं कर्मस्वनुष्ठीयताम्' इत्यादीनि वचांसि वेदोक्तीनां प्रामाण्यमेव साधयन्ति।
विदन्त्येव सर्वे विद्वांसो यद्, वेदा एव भारतवर्षस्य भारतीयसंस्कृते श्व मुख्यमवलम्बनमिति। ते च भगवता कृष्णद्वैपायनेन शिष्याणां ग्रहणसौकर्य्याय ऋग्यजुःसामाथर्वभेदेन चतुर्धा विभज्य यथाक्रमं पैल-वैशम्पायन-जैमिनि-सुमन्तुभ्यः प्रदत्ताः । कालक्रमेण शिष्योपशिष्यैः गृहीतास्ते बहुशाखात्वम् आपन्नाः। तदुक्तं व्याकरणमहाभाष्ये पस्पशाह्निके भगवता पतञ्जलिना -
तत्रायं वेदः भारतीयसंस्कृत्याः मूलस्रोतमस्ति। विश्वस्यागमेषु वेदाः प्राचीनतमाः, अत एव नृशास्त्रज्ञानां, मानवप्रकृतेः अध्येतॄणां जगतो विभिन्नेषु धर्मेषु सश्रद्धं प्रवर्त्तमानानाच्च जनानां सानुरागविषया इमे वेदाः। ये जना वेदानाम् अभ्यन्तरे सांसारिकसमस्तैश्वर्याणाम् अन्वेषणम् अक्लान्तपरिश्रमेण कुर्वन्ति, ते न जानन्ति वेद-ज्ञानयोर्मध्येऽन्तरमस्ति इति। विद्-धातौ तथा ज्ञा-धातौ सामान्यतः एकत्वे सत्यपि मूलतः पार्थक्यम् अस्ति। भौतिकविद्यायाम् अभिज्ञतायाः नाम अस्ति ज्ञानं, तथा च अध्यात्मशास्त्रस्य तथ्यानाम् अवगत्याः नाम अस्ति वेद इति । एकस्य लक्ष्यं बाह्यविषयाणाम्, अपरस्य च अभ्यन्तर-विषयाणां विश्लेषणमस्ति । वेदज्ञानशब्दयोः पार्थक्यं संस्कृतेन सम्बद्धानाम् अनेकयूरोपीयभाषागतशब्दानाम् अनुशीलनेनापि ज्ञायते। जर्मनभाषा यां द्वौ सम्बद्धौ धातू स्तः - केन्नेन (Kennon) तथा वाइसेन ( Weisen) इति। आङ्ग्लभाषा यामपि द्वौ सम्बद्धौ शब्दौ स्तः - नालेज ( Knowledge ) तथा विजडम (Wisdom) इति। अनयोः 'केन्नेन' तथा 'नालेज' इत्यनयोः शब्दयोः साक्षात्सम्बन्धमस्ति संस्कृतस्य ‘ज्ञा'-धातुना सह तथा ‘वाइसेज' एवं 'विजडम' इत्यनयोः शब्दयोः सम्बन्धमस्ति ‘विद्'धातुना सह। अतः ‘वेद' इत्यस्य शब्दस्य मौलिकतात्पर्यमस्ति अध्यात्मविषयाणामन्वेषणम् इति।
सायणाचार्या नुसारेण वेदस्य वेदत्वं प्रत्यक्षेणानुमानेन च अगम्योपायस्य बोधने एवाऽस्ति।
'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुद्ध्यते ।
इतिहासः
मैक्स मूलर-सर-विलियम-जोन्स-कोलब्रुक-रूडाल्फ राथ-ह्विटनी-मैक्डोनल-वाकरनागल इत्यादयः पाश्चात्यपण्डिताः वैदिकवाङ्गमयस्य कृते ग्रन्थनिर्माणं, अनुवादकार्यं, प्रकाशनकार्यं, सङ्कलनकाञ्च अनेके पाश्चात्यविद्वांसः कृतवन्तः। वैदेशिकाः वैदिकधर्मस्य धर्मान्तरेण सह तुलनां कृत्वा अनेकान् ग्रन्थान् (Comparative Mythology) अरचयन्। पाश्चात्यैः लिखिताः वैदिकसाहित्यस्येतिहासेऽपि सुविदितास्त्रिचतुराः ग्रन्थाः प्राप्यन्ते। 'अनुक्रमणी' इत्येतत्संज्ञकाः ग्रन्थाः अपि तैः प्रणीताः।
नव्यभारते वैदिकानुशीलनस्य कार्यम्
विंशे शतके भारतीयविदुषामपि वैदिकज्ञानेन ध्यानम् आकृष्टम्। कारणञ्चास्य द्वौ नवीनौ धर्मसुधारकसमाजयोः संस्थापना वर्तते। प्राच्यां वंगीयक्षेत्रे राजाराममोहनराय महोदयेन स्थापितः 'ब्रह्मसमाजः' तथा प्रतीच्यां पञ्चनदप्रदेशे स्वामिदयानन्दसरस्वती महोदयेन च प्रतिष्ठापितः 'आर्यसमाजः' मूलतः वैदिकसिद्धान्तमेव हिन्दूधर्म स्य विशुद्धं सिद्धान्तं मत्वा लोकानां ध्यानाकर्षणं कृतवन्तौ। ब्रह्मसमाजस्तु उपनिषदाम् अध्ययनमेव पुनरुज्जीवितमकरोत्। अयं समाजस्तु वैदिकसंहितायाः अध्ययनाध्यापनमेव हिन्दूधर्मस्य मूलमाधारं मत्वा सर्वत्र तस्यैव प्रचारमकरोत्। पाश्चात्यविदुषां वैदिकानुशीलनादपि भारतवर्षेऽपि मनस्विनः प्रोत्साहनम् आप्नुवन्। भारतीयविद्वांसोऽपि वैदिकग्रन्थानां विशुद्धं संस्करणं तथा तेषामैतिहासिकानुशीलनञ्च प्रस्तुतं कृतवन्तः। स्वामिदयानन्दसरस्वत्या ऋग्वेदो परि तथैव यजुर्वेदो परि च निजपद्धत्यनुसारेण संस्कृतभाषायां सुष्ठु भाष्याणां रचना कृता।
स्वरूपम्
वेदशब्देन यथा चतस्रो मन्त्रसंहिताः परिग्राह्याः भवन्ति, तथैव वैदिकशब्देन वेदोत्तरकालिकसमस्तवैदिकवाङ्मयस्यावबोधो भवति। वैदिकशब्दस्तु वेदविषयकबहुविधज्ञानसामग्रीणां सूचकः द्योतको वा भवति । वेदविषयकसामग्रीपदेनाऽत्र षड्वेदाङ्ग-ब्राह्मण-अारण्यक-उपनिषदादीनां बोधो भवति । वेदाद्भिन्ना अप्येते वैदिकग्रन्थाः वेदोद्धृता एवेति । वैदिकवाङ्मयस्यान्तर्गता एवैते षड्वेदाङ्गादिकाः ग्रन्थाः सन्ति।
यद्यपि साहित्यशब्दः सम्प्रति वाङ्मयमित्यर्थे प्रयुज्यते, यत्राऽर्थे ‘लिटरेचर’- शब्दो वैदेशिकैः प्रयुज्यते । तथाऽप्यत्र वेदशब्दस्य प्रयोगो मन्त्रब्राह्मणयोर्निमित्तेन विधीयते । आपस्तम्बे प्रोक्तञ्च – ‘मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्॥ ' येन हि यज्ञयागानामनुष्ठानं निष्पन्नतामुपैति देवतानाञ्च स्तुतिविधानं यत्रोल्लिखितमस्ति, स मननात् मन्त्र इत्युच्यते । ब्राह्मण पदं तु ग्रन्थविशेषवाचकमस्ति । यज्ञानां विविधक्रियाकलापप्रतिपादकग्रन्थाः 'ब्राह्मणम्' इत्येतां संज्ञां भजन्ते। 'ब्राह्मणम्' इत्येतस्य पदस्यार्थोऽस्ति -  'वर्धनं विस्तारो वा वितानो वा यज्ञ' इति ॥ ब्राह्मणमपि भागत्रये विभक्तमस्ति । प्रथमो भागः ब्राह्मणमिति, द्वितीयो भागः आरण्यकम् इति, तृतीयो भागस्तु 'उपनिषदि'ति कथ्यते ।
वेदशब्दस्य अर्थः
'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न विद्यते ॥
एतं विदन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदता ॥'
विन्दते विन्दति प्राप्तौ श्यन्लुक्श्नम्शेष्विदं क्रमात् ॥'
वेदानां महत्त्वम्
प्रतीच्याः (पाश्चात्याः) विपश्चितो वेदान् ऋषिप्रणीतान् मन्यन्ते । परन्तु भारतीयानां मते ऋषयो वैदिकमन्त्राणां द्रष्टारः सन्ति न तु कर्तारः । अलौकिकसामर्थ्यशालिनः ऋषयो दिव्यया प्रतिभया मन्त्राणां दर्शनं लब्धवन्तस्तेषां प्रकाशस्तद्धियि अवततार | 'ऋषि' इत्येतस्य पदस्य व्युपत्तिलभ्यः ‘ऋषति पश्यति इति ऋषिः' इत्यर्थ एव 'मन्त्रद्रष्टा' इत्यस्ति एव ऋषिः शब्दः इगुपधात् किदित्यनेनौणादिकेन सूत्रेण इनि कृते निष्पद्यते । निरुक्ते च विद्युमानाः – ‘तद्येनास्तपस्यमानन् ब्रह्मस्वयम्भ्वभ्यानर्षत्॥' इत्यादिकाः पङ्क्तयः ऋषेर्मन्त्रद्रष्टृत्वमुपपादयन्ति।
वेदरक्षा
वेदास्त्वाचूलमूलं धर्म्यप्रवृत्तिकम्। अतो वेदानां परमोपादेयत्वाद्, अतिशयतममहत्त्वशालित्वाच्च महर्षयस्तान् रक्षितुमपि पूर्णमुपायञ्चक्रुः । वेदा एतावद्दीर्घकालानन्तरमपि लोके समवाप्ताः सन्तीत्यत्र कारणमेव महषिकृतः प्रयत्नः। महर्षयो हि वेदरक्षार्थम् अष्टविकृतीनां व्यवस्थां विदधुः। ताः विकृतयः अधःस्थितेन शलोकेनाभिव्यक्तीक्रियन्ते -
घनपाठो नितरां विलक्षणः क्लिष्टश्च । तत्र पदानाम् आवृत्तिः अनुलोमविलोमक्रमेण आसकृज्जायते । घनस्तु चतुर्विधः भवति। तत्र प्रथमप्रकारको वदति -
‘शिखामुक्त्वा विपर्यस्य तत्पदानि पुनः पठेत् । अयं घन इति प्रोक्तः।'
संहितापाठः
अोषधयः सं, समोषधय, ओषधयेः सं — वदन्ते।
अा द्य त्वावान त्मना युक्तः स्तोतृभ्यो घृष्णवियानः
ऋणोरक्षं नु चक्र्यौः ॥
किश्च सामवेदस्य स्वराङ्कनप्रकारः भिन्नरूपेण भवति । अत्रोदात्तस्योपरि —
२. २र, विशिष्टोऽयं चिह्नः ।
वेदभाष्यकाराः
गुप्तकालिकभारत वर्षे वैदिकधर्म स्य महान् अभ्युदयोऽभवत् । गुप्तसम्राट् 'परमभागवतः' इत्युपाधिना स्वात्मानमलंचकार । एवं कर्तुम् असौ आत्मानम् गौरवास्पदममन्यत । अयमेव वैदिकधर्मस्य पुनरुद्धारं कृतवान् । सप्तमे शतके आचार्यकुमारिलेन मीमांसाशास्त्रस्य भूयसी प्रतिष्ठा कृता । अस्य व्यापकप्रभावात् वेदाध्ययनं प्रति पण्डितानां प्रवृत्तिः जागरूकाऽभवत् । बौद्धकालिकभारते वेदाध्ययनं प्रति जनानाम् उपेक्षादृष्टिः अजायत । किञ्च कुमारिलेन सयुक्त्या बौद्धमत स्य सप्रमाणं खण्डनं कृत्वा वेदानां प्रामाणिकता पुनः स्थापिता। कुमारिल-शङ्करयोः समये वेदार्थावबोधनं प्रति जनानां प्रवृत्तिः पुनर्जागरूकाऽभवत् । वैदिकभाष्यकारेषु प्राचीनः भाष्यकारः स्कन्दस्वामिनः प्रादुर्भावस्य अयमेव काल इति सम्भाव्यते।
१. ऋग्वेदभाष्यकाराः
स्कन्दस्वामी ऋग्वेदे विशदं भाष्यञ्चकार। स निरुक्ते ऽपि टीकां कृतवान्। ऋग्वेदसंहिता याः सर्वप्रथमभाष्यमस्यैव सम्प्रति समुपलभ्यते। ग्रन्थकारस्य पुरातनत्वेन सह ग्रन्थस्य अप्यन्तरङ्गगुणेन इदं भाष्यं जनेषु श्लाघ्यं समादरणीयञ्च अस्ति। स्कन्दस्वामिनः जन्म गुर्जरप्रदेश स्य विद्यापीठतया राजधानीभावेन च पुरा प्रथिते 'बलभी' इत्याख्यनगरे अभवत्। अस्य पितुर्नाम भर्त्तृध्रुवः अासीत्। ऋग्वेदभाष्यस्य प्रथमाष्टकस्य अन्ते भाष्यकारेण एतस्य चर्चा स्वयं कृताऽस्ति।
४. कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयभाष्यकाराः
कुण्डिनः तैत्तिरीयसंहितायाः वृत्तिमरचयत्। पदपाठकारेण आत्रेयेण सह अयं वृत्तिकारोऽस्ति सम्बद्धः। तेनायमपि कोऽपि प्राचीनः अाचार्य एवेति प्रमाणितो भवति। एतदतिरिक्तं किमप्यन्यद् ज्ञातमेव अस्ति कुण्डिनस्य विषये। सम्भाव्यते यदयं वृत्तिकारः गुप्तकाले एव स्ववृत्तिं प्रणीतवान् इति। भवस्वामी नाम कोऽप्याचार्यः ‘तैत्तिरीयसंहितायाः भाष्यग्रन्थं प्रणीतवान्' इत्यपि सम्भाव्यते। यतो ह्यस्य भवस्वामिनः परिचयादिबोधमतस्योल्लेखः स्वकृतबौधायन-प्रयोगसार-नामकग्रन्थस्य आरम्भिकभागे केशवस्वामिना कृतः। तद्यथा - ‘भवस्वामिमतानुसारिणा मया तु उभयमप्यङ्गीकृत्य प्रयोगसारः क्रियते।।'  अनेनास्य भाष्यकारत्वं समर्थ्यते। गुहदेवो नाम कोऽपि विद्वान् तैत्तिरीयसंहितायाः भाष्यं प्रणीतवान्। आचार्यक्षुरोऽपि तैत्तिरीयसंहितायामुपरि किमपि भाष्यं प्रणीतवान्। अस्याचार्यस्य विषये सायणा चार्यस्य माधवीयधातुवृत्तौ प्रदत्तेन निर्देशेन ज्ञातो भवति। अस्मिन् निर्देशे क्षुरस्य नाम भट्टभास्कर स्य नाम्ना पूर्वमेवोल्लिखितोऽस्ति- ‘यथा त्रय एनां महिमानः सचन्ते (तै० सं० ४-३-११ ) इत्यत्र क्षुरभट्टभास्करीययोः सचन्ते समन्ते इति ॥' अतोऽयं क्षुरः भास्करभट्टस्य पूर्ववत्तीं इति सम्भाव्यते। भट्टभास्कर स्य समयनिर्धारणं वैदिकभाष्यकाराणाम् इतिहासार्थं नितान्तम् आवश्यकम अस्ति। सायणाचार्यः स्वभाष्ये भट्टभास्करमिश्रं स्मरति।
अलङ्कार-विधानम्
'अहन्नहिपवते शिश्रियाणां त्वष्टास्मै वज्रं स्वयं ततक्ष।
सौन्दर्यपरिकल्पना
'अपेजते शुरो अस्तेव शत्रून् बाधते तमो अजिरा न बोलहा।'
‘उषः प्रतीची भुवनानि विश्चोर्ध्वा तिष्ठस्य मृतस्य केतुः॥'
प्राचीनवानिज्यम्
अर्थानुबन्धः
अर्थम् अनुबध्नाति इति अर्थानुबन्धः । अर्थसंबन्धी विषयः इत्यर्थः । अर्थसंबन्धिनः विषयाश्चत्वारः अलव्धस्य अर्थत्य लाभः, लब्धस्य परिरक्षणम् रक्षितस्य विवर्धनम् वृद्धस्य तीर्थेषु प्रतिपादनं चेति । एतेषां चतुणाम् अनुक्रमः एव अर्थानुबन्धशब्देन व्यवहियते । यः अर्थानुबन्धेन अर्थम् अनुभवति स एव अर्थस्य भोजनं भवति । तत्र धर्मसंबन्धिनः पुरुषाः पुरोहितादयः कर्मसंबन्धिनश्च पुरुषाः मन्त्र्यादयः तीर्थशब्देन उच्यन्ते । अर्थस्य तीर्थेषु विनियोगानन्तरमेव खप्रयोजनमिति ज्ञातव्यम् । अतिव्ययः । अपात्रव्ययथार्थस्य सर्वथा परिहर्तव्यौ ।
अर्थगुणाः
विपदि संपदि च राज्ञः तन्त्राभ्युदय कोषयति (संश्लेषयति । सः कोशः । स च सर्वदा वर्धनीयः । अर्थशास्त्र काराः बइन् कोशवृद्धषपा यान् वदन्ति । देवस्वे धर्मादिकार्येषु परिजनेषु च उपयुज्य शिष्टं द्रव्य कोशवृद्धपायः भवति । एवमेव ब्राह्मणैः वणिरिभश्च धर्माध्विरपरिजनेभ्यः। प्रयुज्य यत् शिष्टं द्रव्यं तेनापि कोशवृद्धिः भवति । अत्यविधवा, अधिकारी, ग्रामकूटम् गणिकासः, पाषण्डी, इत्यादीनां संपदशैः कोशवधनं शकयम् ।। समृद्धपौरजानपदानां सकाशात् दानरूपेण द्रव्यं संगृह्य कोशं वर्धयितु । शक्यते । तथैव समृद्ध मन्त्रिपुरोहितादिभ्यश्च अनुनयेन लब्धं द्रव्यमपि कोशवर्धनाय योग्यं भवति । एते क्षीणकोशस्य राज्ञः कोशवृद्धपायाः ।
धनत्रैविध्यम्
शुक्रनीति सारे धनत्रैविध्यं निरूपितम् । तदनुसारेण नीचं मध्यम उत्तम चेति धनं त्रिविधं भवति । द्वादशवर्षपर्यन्तं येन भरणं साध्यं भवति तद्धने नीचसंज्ञकं भवति । षोडशवर्षपर्यन्तं यत् पर्याप्तं तद्धनं मध्यम स्मृतम् । त्रिंशद्वर्षपर्याप्तं धनम् उत्तममिति कथ्यते । एवं राष्टस्य कोशोऽपि उत्तममध्यमाधमत्वेन विभज्यते । राज्यस्य कोशमूलत्वात् कोशस्योत्तमत्वं साधनीयम् । अन्यथाऽपि धनत्रैविध्यं सूचितम् । शत्रु करदीकृत्य सञ्चित धनं श्रेष्ठम् । वैश्यवृत्तितः सम्पादितं धनं मध्यमम् । सेवया दण्डेन तीर्थ देवकरग्रहैश्च यदार्जितं तद्धनं नीचम् ।
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (ISRO)
सङ्घटनस्य कार्यं विविधस्थानेभ्यः प्रचलति । अस्य मुख्यकार्यालयः बेङ्गळूरुनगरे अस्ति । तत्र १७,००० तन्त्रज्ञाः कार्यरताः सन्ति । अस्य केन्द्राणि बेङ्गळूरुनगरे, केरलराज्यस्य तिरुवनन्तपुरनगरे, गुजरातराज्यस्य अहमदाबादमहानगरे, तमिळनाडुराज्यस्य महेन्द्रगिरौ, कर्णाटकराज्यस्य हासननगरे, आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य श्रीहरिकोटानगरे च सन्ति । अस्य सङ्घटनस्य उद्देशः तन्त्रज्ञान-संशोधनं तथा भारतदेशाय तस्य उपयोगः, तस्य अभिवर्धनं च । न केवलम् उपग्रहान् अपि तु उपग्रहवाहकान् अपि निर्माति इदं सङ्घटनम् । अस्य इदानीन्तनाध्यक्षः के. राधाकृष्णन् । अस्मिन् सङ्घटने प्रतिवर्षं प्रायः १५० प्रतिभावतां तन्त्रज्ञानां नियुक्तिः भवति ।
भारतस्य भाषाः
भाषाकुटुम्बः
नृवंशभाषिकदृष्ट्या दक्षिणजम्बुद्वीपस्य भाषाः क्षेत्रस्य जटिल-इतिहासस्य भूगोलस्य च प्रतिध्वनिं कृत्वा भाषाकुटुम्बानाम्, भाषा-फाइला-प्रकरणानाम्, एकान्तानां च जटिलपट्टिकां निर्मान्ति । भारते भाष्यमाणाः भाषाः अनेकभाषापरिवारानाम् अन्तर्गताः सन्ति, प्रमुखाः सन्ति ७८.०५% भारतीयैः भाष्यमाणाः हिन्द-आर्यभाषाः, १९.६४% भारतीयैः भाष्यमाणाः द्राविडीयभाषाः च । भारतस्य भाषाः अनेकभाषाकुटुम्बानाम् अन्तर्गताः सन्ति, येषु महत्त्वपूर्णाः सन्ति -
शास्त्रीयभाषाः
२००४ तमे वर्षे "शास्त्रीयभाषा"याः प्राचीनतायुगस्य अस्थायीमापदण्डः न्यूनातिन्यूनं १००० वर्षाणि अस्तित्वस्य इति कल्पितम् ।
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (ISRO)
भारतीय-राष्ट्रिय-उपग्रह-प्रणाली
thumb|right|500px|इन्सैट् उपग्रहाः
भारतीय-सुदूर-संवेदन-उपग्रह-प्रणाली
विश्वे विद्यमानासु सुदूर-संवेदन-उपग्रह-प्रणालीयोजनासु अन्यतमा अस्माकं IRS योजना । अस्यां योजनायां भू-प्रेक्षण-उपग्रहा(Earth Observation Satellite)णां समावेशः भवति । भू-प्रेक्षण-उपग्रहा(Earth Observation Satellite)णां योजना पृथिव्याः सर्वेक्षणार्थं भवति । अनया योजनया एव वातावरण-साङ्ख्यिकीं (Climate statistics) प्राप्तुं शक्नुमः । या साङ्ख्यिकीसामग्री प्राप्यते, तस्याः विनियोगः कृषिक्षेत्रे, जल-समुद्भवस्थानानां गवेषणे, नगरविकासकार्ये, खनिजसम्पत्तिविषये, नैसर्गिक-आपत्तिज्ञाने, निस्तरणकार्ये (rescue operations) च भवति ।
thumb|right|500px|भारतीय-सुदूर-संवेदन-उपग्रह-प्रणाल्यर्थं निर्मिताः उपग्रहाः
ओशनसैट् योजना
IRS योजनायाः भागः अस्ति एषा योजना । अनया योजनया भारतस्य सीमायां ये सागराः सन्ति तेषां निरीक्षणं, संरक्षणदृष्ट्या योजनं, समस्यानां पूर्वसूचनादानं च क्रियन्ते । १९९९ तमे वर्षे निर्मितः IRS P24 इति प्रथमः ओशनसैट् (OCEANSAT) उपग्रहः अवकाशे प्रेषितः ।
सुविधाः
= विशिष्टाः सिद्धयः =
२०१२-२०१३ संवत्सरे कृतानि कार्याणि
= सङ्घटनस्य विस्तारः =
= सङ्घटनस्य अध्यक्षाः=
वसुदेवः
वसुदेवः महाभारते, भागवते च विद्यमानं किञ्चन पात्रमस्ति । वसुदेवः श्रीकृष्णस्य पिता । thumb|200px|right|कृष्णबलरामवसुदेवानां मेलनस्य - [[राजारविवर्मः|राजारविवर्मविरचितं चित्रम्]]
रमाकान्तशुक्लः
पुरस्काराः मान्यता च
शुक्लः कतिपयाभिः साहित्यिकसंस्थाभिः कविरत्न संस्कृतराष्ट्रकविः कविशिरोमणिः हिंदीसंस्कृतसेतुः च उपाधीन् प्राप्तवान् अस्ति। तस्मै कालीदाससम्मानः संस्कृतसाहित्यसेवासम्मानः संस्कृतराष्ट्रकविः चापि उपाधयः अमिलन्। उत्तरप्रदेशसर्वकारेण राज्यपुरस्कारेण शुक्लः सम्मानितः अस्ति। दिल्लीसंस्कृत-अकादमी इत्यनया सः अखिलभारतीय-मौलिकसंस्कृत-रचनापुरस्कारः अपि प्राप्तवान्। भारतस्य राष्ट्रपतिना तस्मै २००९ तमे वर्षे संस्कृतविद्वान्-पुरस्कारः प्रदत्तः ।तदनन्तरं भारतसर्वकारेण पद्मश्रियम् २०१३ तमे वर्षे दत्तः। सः भारतीयसंस्कृतप्रचारसङ्घस्य संस्थापकः अध्यक्षः अस्ति। शुक्लः २०१८ तमे वर्षे मम जननी इत्यस्मै संस्कृते साहित्य-अकादमीपुरस्कारेण सम्मानितः।
श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम्
महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी। स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः।।
मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः।
कुतर्कोऽयं कांश्चित् मुखरयति मोहाय जगतः।। ५।।
कपालं चेतीयत्तव वरद तन्त्रोपकरणम्।।
अयत्नादापाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं।
दशास्यो यद्बाहूनभृत-रणकण्डू-परवशान्।।
जगद्द्वीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमिति।
विधेयैः क्रीडन्त्यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः।। १८।।
अतस्त्वां सम्प्रेक्ष्य क्रतुषु फलदान-प्रतिभुवं।
स्वलावण्याशंसा धृतधनुषमह्नाय तृणवत्।
अकाराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत् तीर्णविकृति।।
सुप्रीणितो भवति भूतपतिर्महेशः।। ४३।।
योगदर्शनस्य इतिहासः
योगस्य परिभाषाः
5. तस्मात् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ (भगवद्गीता 2/50)
8. कुशल चित्तैकग्गता योग। बौद्धानां मते योगः कुशलचित्तस्य एकाग्रता वर्तते।
योगप्रकाराः
4. मन्त्रयोगः – मन्त्राणां ध्वनिभिः परमतत्त्वस्य सुयोगः उत प्राप्तिः।
सीमाः
ज्ञानयोगस्य अपि स्वकीयाः सीमाः सन्ति –
(४) अति-बौद्धिकक्रिया पाचनतन्त्रं प्रतिकूलरूपेण प्रभावितं करोति, शारीरिकदुर्बलतां च वर्धयति।
वेदेषु योगः
अर्थात् वेदाः ब्रह्मवाणी अस्ति, या ऋषिभिः अभिव्यक्ता जाता। यः परब्रह्मणः साक्षात्कारं कृतवान्, स एव तस्य वाण्याः अभिव्यक्तिं कर्तुं प्रभवति। अतः ऋषयः एव वेदाभिव्यक्तिमाध्यमाः अभवन्, अधिकारिणश्च अभवन्। चत्वारः वेदाः सन्ति – ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः च । वेदाः सर्वेषां ज्ञानानां मूलं मन्यन्ते । अतः वेदेषु सर्वप्रकारस्य ज्ञान-विज्ञानम्, अस्त्र-विज्ञानम्, साहित्य-कला, शिल्प-उद्योगः, सभ्यता-संस्कृतिः, ब्रह्माण्ड-अतीन्द्रियज्ञानं च विद्यते। अत एव मीमांसकाः वेदान् कालातीत-अक्षयज्ञानस्य भण्डारं स्वीकुवन्ति। वेदानां प्रस्ताविताः विषयाः मनुष्यान् जीवनपर्यन्तं सम्यक् आचरणं व्यवहारं च उपदिशन्ति । चत्वारः पुरुषार्थाः धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षः च जीवनपद्धतिं व्यवस्थितां कुर्वन्ति। मोक्ष इति वेदानां परमं लक्ष्यम् अस्ति। अत एव उपासना, धर्मसंस्कारः, ज्ञानप्राप्तिः, ब्रह्मचर्यपालनं, सत्संगः, योगाभ्यासः इत्यादयः अपि उपस्थापिताः सन्ति। अर्थात् लौकिकजीवनात् पारलौकिकजीवनपर्यन्तं यात्रायाः महत्त्वपूर्णानि सूत्राणि वेदेषु समाहितानि सन्ति, तेषां माध्यमेन मानवजीवनस्य विभिन्नासु अवस्थासु क्रमशः स्वस्य कर्तव्यानां पालनं कुर्वन् अन्ते सर्वेभ्यः बन्धनेभ्यः मुक्तः भवितुं शक्नुयात्।
एतदतिरिक्तं एतदपि उक्तम् अस्ति यत्, वयं सदैव कल्याणकारी-शब्दान् एव कर्णैः शृण्मः, कल्याणकारीदृश्यमेव नेत्राभ्यां पश्यामः, शरीरेण तानि कर्माणि एव कुर्मः, यानि विद्वज्जनानां हिते स्यात्। अस्मिन् साधकः स्वस्य इन्द्रियाणां सम्यक् उपयोगं इच्छति। अत्र आत्मा विशेषं स्थानं प्राप्तवान् अस्ति।
रोनाल्ड् फ़िशर्
विज्ञानक्षेत्रे योगदानम्,वृत्तिजीवनम्
१९१२- १९२२  वर्षाणाम् अवान्तरम् सः “माग्सिमम् लैक्लिहुड्” इति विचारम् प्रसिद्धं कृतवान् ।सः “फिशर्स् डिस्ट्रिब्यूशन्” इति साङ्ख्यकीय पद्धतिं रचितवान् ।सः “डिसैन् आफ् एक्स्पेरिमेण्ट्स्” इति सिद्धान्तानां मार्गशोधकः अभवत् ।१९२५ तमे वर्षे “स्टाटिस्टिकल् मेतेड्स् फ़ार् रिसर्च् वर्कर्स्” इति पुस्तकं प्रकाशितवान् ।१९३३ तमे वर्षे सः युनिवर्सिटि कोलेज् लण्डने युजिनिक्स विद्यास्ताने अध्यक्षः अभवत् ।सः १९३८ तमे वर्षे फ़्राङ्क् येट्सेन सह “स्टाटिस्टिकल् टेबल्स् फ़ार् बयोलोजिकल् अग्रिकल्चरल् आण्ड् मेडिकल् वर्कर्स्” इति  पुस्तकं रचितवान् ।
सुज़ुमे
विकासः
लघुचित्रम्| 2011 तमे वर्षे तोहोकु-भूकम्पः, सागरोत्प्लवः च अस्य चलच्चित्रस्य प्रेरणा आसीत्। हयमुरि इति उत्कूलित-नौका इवाते-जनपदे ओत्सुचिनगरे गृहीते अस्मिन् विमानचित्रे परलोक-दृश्ये दृश्यमानस्य उत्कूलित-नौकायाः प्रारूपम् अभवत्। सुजुमे-चित्रस्य कथानक-विचारः तदैव कल्पितः यदा शिन्काय-माकोतौः स्वीय-पूर्वकृतीनां विषये भाषणं दातुम् आ-जापान-देशं भ्रमणे गतवान्। सः अवदत् यत्  "जापानदेशे जिचिन्-सय् इत्यस्य शिलान्यासस्य प्रथा विद्यते किन्तु शाश्वत्-पिधाने किमपि आचरणं न वर्तते।" शिन्कायेन अवलोकितं यत् जापानदेशे जन्मार्घ-न्यूनतायाः, प्रजानां वयोवर्धनस्य च कारणेन अधिकानि शून्यानि वा परित्यक्तानि वा क्षेत्राणि सन्ति। अतः सः "निर्जन-स्थानानि प्रति शोक-प्रकटनम्" इति आलक्ष्य कथां लिखितुं चिन्तितवान्। परिणामतः अनिवार्यतया एतत् चलच्चित्रं विविध-स्थानेषु भ्रमणविषये यात्राचलच्चित्रे परिणतम्।
अभिनेतृ-चयनम्
नानोका-हारा २०२२ तमस्य वर्षस्य जुलै-मासस्य ५ दिनाङ्के इवातो-सुज़ुमेः स्वररूपेण प्रकाशिता। शिन्कायेन सप्तदश-शततः अधिकानां जनानां स्वरपरीक्षायां तस्याः चयनं कृतम्। हारा शिन्कायस्य कृतीषु आसक्ता अस्ति अपिच टिप्पणीं कृतवती यद् यदा प्रथमवारं शिन्कायेन कृतम् एकं चलच्चित्रं चलच्चित्र-गृहेषु दृष्ट्वती तदा सा स्वया अनुभूतम् "अविस्मरणीयं हृदयस्पर्शिनं भावम्" संविभाजयति इति कल्पयितुं न शक्नोति स्म। २०२२ तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बर्-मासस्य ६ दिनाङ्के माट्सुमुरा-होकुतो-द्वारा मुनकत-सोतस्य भूमिका निर्वक्ष्यते इति प्रकाशितम्। सः तस्य पात्रस्य वर्णनम् एवं कृतवान् "[सः] कदापि निर्देशकस्य कामपि कृतिम् न दृष्टवान्" इति। अतः शिन्कायेन "अपूर्वश्रुतः" स्वरः माट्सुमुरः सोतस्य कृते प्रददात् यस्य यमं किञ्चित् अधरमस्ति। शिन्कायः माट्सुमुरस्य स्वरं "प्रभावशाली" इति परिज्ञात्वा "पात्रस्य मूर्तरूपम्" इति अवदत्। सुज़ुमेः सोतस्य च कृते स्वर-प्रदानं हारायाः माट्सुमुरस्य च यथाक्रमं प्रथमौ स्वराभिनय-अवसरौ स्तः।  २९ सितम्बर् दिनाङ्के फुकाट्सु-यरिः, सोमेतानि-शोतः, ईतो-सैरी, हनासि-कोतोनिः, हनाज़ावा-कना, माट्सुमोतो-हकुवो-द्वितीयः च स्वराभिनेतृगणे सम्मिलिताः भवन्ति इति प्रकाशितम्। अक्टोबर् २५ दिनाङ्के रियूनोसुकि-कामिकिः, यः भवदीय-नाम इत्यस्मिन् चित्रे ताचिबान-ताकये स्वरं दत्तवान्, सः सेरिज़ाव-तोमोयस्य भूमिकायाः कृते अभिनेतृ-गणे योजितः।
सन्दर्भाः
वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि
मुदेनूरु
रथोत्सवः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
जैनतीर्थङ्कराः
जैनतीर्थङ्कराः (जैनतीर्थंकर,Jain Tirthankar) चतुविंशतिः सन्ति । जैनधर्मे सर्वप्रथमः चतुर्विंशतिः तीर्थङ्कराः अभवन् । ततः परं अन्ये सम्प्रदायाः जाताः । प्रत्येकेषां तीर्थङ्कराणां चिह्नानि सन्ति । तीर्थङ्कराः तेषां चिह्नानाम् आधारेण ज्ञातुं शक्यन्ते ।
पद्मरागः
सौगन्धिककुरुविन्दस्फटिकेभ्यः पद्मरागो जायते । सौगन्धिकः (गन्धकः) (Sulphur) कुरुविन्दः (प्रवालः) - एतौ धातुविशेषौ । स्फटिकः-स्फटिकोपलः । सौगन्धिकसम्भूताः पद्मरागाः भ्रमरद्युतयः - उत्पलवर्णाः, जम्बूरसकान्तयः लोहितवर्णाश्च । कुरुविन्दप्रभवाः-शुक्लकृष्णव्यामिश्राः, अल्पकान्तयः, मृत्तिकादिधातुभिर्बद्धाः - अतः सकल्ङ्काः । स्फटिकसम्भूतास्तु द्युतिमन्तः, नानावर्णाः, विचित्राः, निर्मलाः ।
वर्गः:नवरत्नानि वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
4.21 चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश्च
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
भीलीभाषा
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
११ फरवरी
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
4.22 चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम्
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अधिकवाचनाय
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
माणिक्यम्
माणिक्यस्य उत्पत्तिस्थानानि चत्वारि । सिन्धुः, रोहणः, गङ्गा, सिंहलश्चेति । सिंहलं, कालपुरम्, आन्ध्रं, तुम्बरं चेति चत्वारि क्षेत्राणि अन्यैः प्रदर्शितानि ।
खान्देशीभाषा
खान्देशी अथवा अहिराणी भारतस्य महाराष्ट्रराज्ये प्रचलिता भाषा अस्ति । भीलीप्रदेशस्य मराठीप्रदेशस्य च मध्ये किलित-खान्देशप्रदेशे (धुळे, जळगाव, नन्दुरबार मण्डलेषु) भाष्यते । अस्मिन् मुख्यखान्देशी, डाङ्गरी, अहिराणी च उपभाषा सन्ति । "अहिराणी" "खण्डेशी" इति शब्दौ कदाचित् परस्परं प्रयुज्यन्ते - अहिराणी जाति-आधारित-नाम (अहिरस्य कृते), खान्देशी क्षेत्राधारित-नामरूपेण च ।
कोह्-इ-नूर् हीरकम्
कोह्-इ-नूर् (फारसीभाषायां 'प्रकाशस्य पर्वतः'; /ˌkoʊɪˈnʊər/ KOH-in-OOR),  इति वर्तनी कोहिनूर् इति अपि भवति, विश्वस्य बृहत्तमेषु कटितहीरकेषु अन्यतमः अस्ति, यस्य भारः १०५.६ कैरेट् ( २१.१२ ग्रामः)। अयं संयुक्तराज्यस्य मुकुटमणिस्य भागः अस्ति। सम्प्रति राज्ञीमातुः एलिसाबेथ् इत्यस्याः मुकुटे हीरकं स्थापितं अस्ति।
रघुनाथ मंदिरम्
२००२ तमे वर्षे अस्मिन् मन्दिरे आतङ्कवादीनां आक्रमणद्वयं दृश्यते स्म, मार्च-नवम्बर-मासेषु यदा इस्लामिक-उग्रवादिनः ग्रेनेड्-इत्यनेन, अन्धविवेकी-गोलीकाण्डेन च आक्रमणं कृतवन्तः, यस्य परिणामेण २० भक्ताः मृताः, ४० तः अधिकाः घातिताः च अभवन्
पुस्तकालय, धार्मिक विद्यालय
रघुनाथमन्दिरं कश्मीरीपरम्परायाः हिन्दु-बौद्धग्रन्थानां बृहत्तमेषु संग्रहेषु अन्यतमं शारदालिपिनां पाण्डुलिपिनां महत्त्वपूर्णं विद्वान् स्रोतः अस्ति । रघुनाथमन्दिरं अत्र स्थापितानां पाण्डुलिपिनां अङ्कीकरणस्य उपक्रमस्य प्रारम्भिकः प्रवर्तकः आसीत्, भारतस्य अन्येभ्यः भागेभ्यः प्राचीनपाण्डुलिपीनां अङ्कीकरणार्थं इगङ्गोत्री- उपक्रमस्य आरम्भं कृतवान्
आतङ्कवादी आक्रमण
२००२ तमे वर्षे मार्चमासस्य ३० दिनाङ्के प्रथमवारं आतङ्कवादीसमूहः ग्रेनेड्-इत्यनेन विपण्यक्षेत्रे आक्रमणं कृत्वा मन्दिरं प्रविश्य तत्रैव गोलीकाण्डं कृतवान् । सुरक्षाबलाः तान् परितः कृतवन्तः । चतुर्णां सुरक्षाबलानाम्, द्वौ आतङ्कवादिनः च सहितं दश जनाः मृताः, बहवः घातिताः च अभवन् । द्वितीयः आक्रमणः २००२ तमस्य वर्षस्य नवम्बर्-मासस्य २४ दिनाङ्के अभवत् यदा हिन्दुजनाः मन्दिरे पूजां कुर्वन्ति स्म; लश्कर-ए-तैबा-बम्ब-प्रहारकैः एतत् आक्रमणं कृतम्, तस्य परिणामेण १३ भक्ताः मृताः, ४० तः अधिकाः घातिताः च अभवन् ।
मुक्ता
अथ प्राण्यादिभवा मुक्ताः
अभ्रजाः मुक्ताः सप्तमाद्वायुस्कन्धात् वर्षोपलवत् कुत्रचिञ्जायन्ते । नागजाः रजतमये अवनिप्रदेशे फणस्यान्ते नीलद्युतयः यदा भवन्ति तदा अकस्मात् वर्षो भवेच्चेत् नागजाः मुक्ताः प्रादुर्भवन्तीति ज्ञायते । वेणुजाः मुक्ताः कर्पूरस्फटिकनिभाः । शशिनिभाः परिवर्तुलाः रुचिराः तेजस्विनः शङ्कजाः मुक्ताः । शास्त्रान्तरेषु यथा - कुक्कुटाण्डसमं वृत्तं निबिडं गुरु घनजं भानुसङ्काशं मौक्तिकं देवयोग्यं भवति । काम्भोजकुम्भसम्भूतं धात्रीफलसमं वर्षोपलसमं दीप्त्या पाञ्चजन्यकुलोद्भवं कपोताण्डप्रमाणम् ।
पीता-मधुरा-सिता-नीला चेति चतुर्धा भवति मौक्तिकच्छाया ।
मरकतम्
छाया
वर्गः:नवरत्नानि वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
भूकम्पः
भूकम्पस्य लक्षणानि
भूकम्पः यदा सम्भवति तदा तरङ्गाणां सरण्या भूमिः कम्पिता भवति । भूकम्पस्य केन्द्रं परितः एते तरङ्गाः प्रसरन्ति ।(आ) भूमेरन्तः वर्तमानानां शिलास्तराणां भङ्गेन जायमानात् कम्पनकेन्द्रं  गणयित्वा भूमेरुपरि भूकम्पकेन्द्रम् इति  वदन्ति ।
जातकमाला
तदीया जातकमाला क्वचित् क्वचिदतीव कर्णरसायनं पद्यमुपस्थापयति – ततश्चकम्पे सधराधरा धरा विलङ्घ्य वेलां प्रससार सागरः । जातकमालाया बौध्दसम्प्रदायग्रंथतया पालीग्रंथाधारतया च यदि क्वचित् पालीशब्दाः प्राप्यन्ते तर्हि न विस्मयस्य स्थानमिदम् । १०००तमे ख्रीष्टाब्दे जातकमालायाश्चीनभाषानुवादो जातः । ख्रीष्टसप्तमशतके भारतभुवमागतस्य चीनयात्रिण इत्सिङ्गस्य जातकमाला ज्ञाने आसीत् । अतः सप्तमशतकात्पूर्वं पञ्चमं शतकं षष्ठं वाऽस्या रचनायाः कालः प्रत्येतव्यो भवति ।
ब्रह्मयज्ञः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:पञ्चमहायज्ञाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
माल्टोभाषा
माल्टो अथवा पहाडिया/पहाड़िया, अथवा दुर्लभतया पुरातनरूपेण राजमहली इति उच्यते, पूर्वभारते मुख्यतया भाष्यमाणा उत्तरद्राविडीयभाषा अस्ति ।
एड्विन् मोसेस्
एड्विन् कार्ले मोसेस्(जननम् आगस्त् ३१, १९५५) अमेरिकादेशस्य प्रसिद्धक्रीडापटुः । आङ्लभाषायां Track and Field Athlete इति उच्यते । तस्य विशिष्टता ४०० मीटरम् सबाधधावनक्रीडायां (Hurdles) आसीत् । ओलिम्पिक्स् इति नामक सर्वश्रेष्ठविश्वक्रीडास्पर्धायां १९७६ तमे वर्षे एवं १९८४ तमे वर्षे च स्वर्णपदके प्राप्तवान्। १९७७ तमवर्षतः १९८७ तमवर्षपर्यन्तं १२२ अनुगामिसबाधधावनक्रीडास्पर्धासु विजयं प्राप्य, चतुर्वारं विश्वविक्रमाः साधितवान्। अतः यत्र सबाधधावनक्रीडा इति उल्लेकः भवति, तत्र झटिति एड्विन् मोसेस् महोदयस्य नाम जनैः स्मर्यते । वस्तुतः क्रीडाजगतः विशेषज्ञैः (एड्विन्) मोसेस् एवं सबाधधानाक्रीडा द्वौ शब्दौ पर्यायशब्दौ एव इति उच्यते । बाल्यम् शिक्षणम् विजयाश्च[सम्पादयतु] मोसेस् महोदयस्य जननम् अमेरिका (U S A) देशस्य ओहायो राज्ये डेटन् नामके नगरे १९५५ तमे वर्षे आगस्ट्मासस्य ३१ तमे दिनाङ्के अभवत्। झार्जियानगरे भौतशास्त्रम् एवम् इन्डस्ट्रियल् एञ्जिनीरिङ् पठितवान् । १९७६ तमे वर्षे मान्ट्रील् (Montreal, Canada olympics) विश्वक्रीडायां यू एस् ए दलस्य सदस्यः आसीत् । तस्यां क्रीडायां, या आसीत् तस्य प्रथमा विश्वक्रीडा, सः सबाधधावनक्रीडायां विश्वाभिलेखाः (world record) ४७.६३ क्षणेषु संसाध्य स्वर्णपदकं प्राप्तवान् । तदैव तस्य विजययात्रायाः आरम्भः । १९७६ तमवर्षतः १९८७ वर्षपर्यन्तं सः निरन्तरं विजयं प्राप्नोत् । पुरस्काराः[सम्पादयतु] क्रीडाजीवने मोसस् महोदयेन पुरस्काराः अनेके प्राप्ताः । तेषु महत्वपूर्णाः अधः दत्ताः सन्ति । १९८० वर्षस्य ट्राक् एवं फील्ड् क्रीडापटु इति । १९८१ यू एस् ए ट्राक् एवं फील्ड् जेस्सी ओवेन्स् पुरस्कारः । (पुरस्कारस्य प्रथमः प्रतिग्राही ) १९८३ ए ए यू जेम्स् सल्लिवन् पुरस्कारः स्र्वश्रेष्ठक्रीडापटुः इति । १९८४ तमे वर्षे तस्य जन्मस्थले डेटन्नगरे एकस्य मार्गस्य नाम "एड्विन् सि मोसेस् बोलेवार्ड्" इति परिवर्तितवन्तः । १९९९ तमे वर्षे ई एस् पी एन् स्पोर्ट्शदाब्दस्य ५० सर्वश्रेष्ठक्रीडापटुषु #४७ स्थानं प्राप्तवान् । २००० तमे वर्षे लारेस् विश्व क्रीडा अकेडमी (Laureus World Sports Academy,) संस्थायाः प्रथमाध्यक्षः अभवत् | २००९ तमे वर्षे बास्टन् माशासुसेट्स् विश्वविद्यालयात् (गौरव) पि हेच् डी प्राप्तवान् । वैयक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु] एड्विन् मोसेस् कश्चन शाकाहारी, मानवतावादी, शान्तिप्रतिपादकश्च । तस्य जूलियन् नामकः एकः पुत्रः अस्ति ।
इन्द्रनीलः
छाया
नीलस्य च्छाया -
परीक्षा
क्षीरमध्ये नीलं यदा क्षिप्यते तदा दुग्धं नीलतां व्रजेच्चेत् तत् इन्द्रनीलमित्युच्यते ।
वर्णाश्रमव्यवस्था
व्यवस्थायाः सफलतायै मार्गदर्शनम्
कापि व्यवस्था तदा ईप्सितं फलं दद्यात् यदा तस्याः क्रियान्वयनं सर्वैः प्रामाणिकतया एवं सर्वात्मना अनुष्ठितं स्यात् । भगवता श्रीकृष्णेन अस्मिन् सन्दर्भे उक्तम्- येन परमात्मना जगदिदं विसृष्टं तेनैव समाजकल्याणकामनया इयं व्यवस्थापि विनिर्मिता । यदि स्वस्य नियतं कर्म एकनिष्ठभावेन परिश्रमपूर्वकं च क्रियेत् तर्हि सा परमात्मनः एव पूजा इति मत्वा स स्वस्य जीवनं कृतार्थं कुर्यात् । अद्यतनेऽपि समये अयम् आदर्शः राष्ट्रस्य उन्नत्यै महान् उपकारकः स्यात् । अद्य भ्रष्टाचारबहुले एवं शैथिल्यपूर्णे वायुमण्डले न कोपि-अत्युच्च- स्थाने उपविष्टान् अधिकारिणः आरभ्य निम्नतमसेवकपर्यन्तं कोऽपि –स्वस्य नियतं कर्म प्रामाणिकतया एवं सपरिश्रमं नैव करोति । तत्र कर्मचारिणां संख्यायाः तु वृध्दिः भवति, परंतु कार्यनिष्पत्तिप्रमाणं प्रत्यहं क्षयमेति । वस्तुतः कस्याः अपि योजनायाः व्यवस्थायाः वा सफलतायाः कुञ्चिका भवति कर्मचारिणाम् अव्यभिचारिनिष्ठया कर्तव्यपालनम् । एष प्राचीनः आदर्शः अद्यापि फलदायि स्यात् । इदमपि संभवति यत् स्वस्य नियतकर्मणि कापि त्रुटिः न्यूनं वा भवेत् । परन्तु तदा एतच्चिन्तनीयं यद् अस्मिन् जगति सर्वथा निर्दोषं किमपि नैव विद्यते । यथा अग्निना साकं धूमस्य अस्तित्वम् अपरिहार्यम्, तथा केनापि कर्मणा सार्धं स्वल्पस्यापि दोषस्य उपस्थितिः अनिवार्या । अतः तं स्वल्पदोषं दुर्लक्ष्य अविचलितेन मनसा स्वकर्तव्यं निर्वर्तनीयम् । तत्रोक्तं- भगवतः मार्गदर्शनं स्पष्टं भवति – अत्र स्वधर्मशब्दस्य अर्थः स्वस्य नियतं कर्म । उपरिवर्णितायां वर्णव्यवस्थायाम् उत्तरोत्तरवर्णाधिष्ठिता नियमनव्यवस्था गोचरीभवति । सर्वप्रथमं समाजस्य सुखसमृध्दिः शिल्पोन्नतिसापेक्षा इति निश्चित्य श्रमसाध्यानां विविधानां शिल्पानाम् उन्नतिभारः शूद्राणामुपरि न्यस्तः । किन्तु शिल्पोन्नतिस्तु अर्थाश्रितविनिमयव्यवहारसापेक्षा । शिल्पद्वारा उत्पादनकार्येऽपि धनस्य् आवश्यकता अस्ति । अयं समस्तः अर्थव्यवहारः वैश्यायत्तः कृतः । एवं पर्यायेण शूद्राणां नियन्त्रणम् वैश्याधीनं कृतम् । धनस्य तु चोरादिभ्यः रक्षणम् आवश्यकं भवति । तथा धनवन्तः ऐश्वर्यमदेन प्रमत्ताः मा भूवन् इत्यतः तेषां नियमनस्य भारः क्षरियेषु निक्षिप्तः । एवं क्षत्रियाः शासनप्रमुखाः राजानः बभूवुः ।
4.24 तदसंख्येयवासनाचित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात्
व्यासभाष्यम्
कुतश्चैतत्? तदेतच्चित्तमसंख्येयाभिर्वासनाभिरेव चित्रीकृतमपि परार्थं परस्य भोगापवर्गार्थं, न स्वार्थं संहत्यकारित्वात्गृहवत। संहत्यकारिणा चित्तेन न स्वार्थेन भवितव्यम् । न सुखचित्तं सुखार्थं, न ज्ञानं ज्ञानार्थमुभयमप्येतत्परार्थम् । यश्च भोगेनापवर्गेण चार्थेनार्थवान्पुरुषः । स एव परो न परः सामान्यमात्रम् । यत्तु किञ्चित्परं सामान्यमात्रं स्वरूपेणोदाहरेद्वैनाशिकस्तत्सर्वं संहत्यकारित्वात्परार्थमेव स्यात। यस्त्वसौ परो विशेषः स न संहत्यकारी पुरुष इति ॥२४॥
१८ फरवरी
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
उपनिषत्सु योगः
आर्जवः
सरलता एव आर्जवः उच्यते। अत एव सर्वेषां समानरूपेण दर्शनम् एव सरलता उच्यते।
सिद्धान्तश्रवणम्
आनन्दरूपः परमेश्वरस्वरूपः एव आत्मा अस्ति इति सिद्धान्तस्य पौनःपुन्येन श्रवणमेव सिद्धान्तश्रवणम् अस्ति।
ध्यानम् ­
ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्लैशैर्जन्ममृत्युप्रहाणिः।
4.25 विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः
अधिकवाचनाय
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
गोमेधकम्
वर्गः:नवरत्नानि वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
विद्याकर:
सुभाषितरत्नकोशम्
अस्मिन् संग्रहे द्वौ भिन्नौ ग्रन्थौ स्तः । इस्लामिककाले बङ्गदेशे एताः पाण्डुलिप्याः नष्टाः अभवन् । १९ शताब्द्याः अन्ते एतेषु ताडपत्रेषु एकः पाण्डुलिपिः टिबेट् नगरे मठे प्राप्ता । इदानीं प्रथमग्रन्थः इति मन्यते, अत्र प्राप्ताः ताताकुदस्तावेजाः १०९० तमे दशके उत्तरार्धे संकलिताः इति कोसाम्बी इत्यस्य मतं यत् पाण्डुलिपिः विद्याकरस्य मूलमपि भवितुम् अर्हति इति अस्य द्वितीयः ग्रन्थः नेपालस्य राजगुरुस्य (राजापुरोहितस्य) पण्डितहेमराजस्य निजसङ्ग्रहे प्राप्तः । ११३० तमे वर्षे संकलितं द्वितीयं संस्करणं इति मन्यते ।पूर्वं संकलनं १९१२ तमे वर्षे एफ.डब्ल्यू. तालापत्रे केषुचित् श्लोकेषु केचन अतिरिक्ताः उद्धरणाः सन्ति । अस्य ग्रन्थस्य द्वितीयः अनुवादः १७३२ श्लोकयुक्तः डी.डी.कोसाम्बी, वी.वी.गोखले च सम्पादितः ।
कविः
सुभाषितरत्नकोशस्य अधिकांशः लेखकाः अज्ञाताः सन्ति । चिह्नितानां २७५ नामानां मध्ये केवलं एकादश नाम ७ शताब्द्याः इति दृश्यते । एवं चयनस्य विशिष्टं आधुनिकतावादी आकर्षणं वर्तते । अद्यतनशताब्द्याः प्रसिद्धाः कवयः सन्ति : राजशेखरः, मुरारी, भवभूतिः च । वल्लनः, योगेश्वरः, वासुकल्पः, मनोविनोदः, अभिनन्दः, बहवः प्रियलेखकाः, सर्वे बङ्गलाजनाः अथवा न्यूनातिन्यूनं पालराज्यस्य पूर्वीजनाः आसन्, यस्य मुख्यभागः बङ्गालः, बिहारः च आसीत् एते सर्वे लेखकाः न्यूनाधिकं विद्याकरस्य समकालीनाः पूर्ववर्ती वा आसन् । न्यूनतया उद्धृतानां लेखकानां मध्ये अनेके पालराजकुमाराः सन्ति । तेषु धर्मपालः, राज्यपालः, बुद्धकारगुप्तः, खिपकः, ज्ञानश्रीः च आसन् । यद्यपि विद्याकरः कालिदासराजशेखरस्य (कविः), भवभूति इत्यादीनां शास्त्रीयलेखकानां काव्यानि उद्धृतवान् तथापि "पूर्वीयानां वा बङ्गला-कविनां प्रति विशेषानुरागः" दर्शितवान्|
२० फरवरी
२० फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकपञ्चाशत्तमं (५१) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३१४ दिनानि अवशिष्टानि ।
4.26 तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम्
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
4.27 तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः
व्यासभाष्यम्
प्रत्ययविवेकनिम्नस्य सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रप्रवाहिनीश्चित्तस्य तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि अस्मीति वा ममेति वा जानामीति वा न जानामीति वा । कुतः ? क्षीयमानबीजेभ्यः पूर्वसंस्कारेभ्य इति ॥२७॥
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
खसखसः
खसखसः Papaveraceae - कुटुम्बस्य Papaveroideae उपकुटुम्बस्य एकः पुष्पवृक्षः अस्ति। खसखसः शाकवृक्षाः सन्ति, प्रायः तेषां रङ्गिणः पुष्पाणां कृते वर्धिताः। खसखसस्य एकः प्रजातिः Papaver somniferum इति मादकद्रव्यस्य अफीमस्य स्रोतः अस्ति यस्मिन् मॉर्फिन इत्यादीनि शक्तिशालिनः औषधीयाः अल्कलॉइड् सन्ति तथा च प्राचीनकालात् एव वेदनाशामकस्य मादकद्रव्यस्य च औषधस्य मनोरञ्जनस्य च औषधरूपेण उपयुज्यते। खाद्यबीजानि अपि उत्पादयति।
पार्श्वचिन्तनम्
उदाहरणानि
७२ जनानां चषक-स्पर्धायां विजेता निर्धारयितुं कति क्रीडाः अवश्यं क्रीडितव्याः इति प्रश्नाय जनानां बहुत्वम् ऊर्ध्वाधरचिन्तनस्य आधारे समाधानं कुर्वन्ति : क्रमस्य समये क्रीड्यमानाः क्रीडाः क्रमेण धायते तथा उत्तरकाले संयुक्ताः । पार्श्वचिन्तनं गणनेः प्रयासेन परिणामं गणयति दृष्टकोणस्य परिवर्तनं प्रयुनक्ति : यदि एकः जेता तदि ७१ पराजिताः अस्तुम् अर्हन्ति ।  सर्वाः तानि एव एकदा ततः बहवः क्रीडाः सम्यकं क्रीड्यन्ते ।  तस्मिन् स्थितियि उभे शैल्यौ समं परिणामं प्रणयति परन्तु भिन्नभिन्नरूपेण इति ।  एड्वर्ड् डी बोनो इत्येन प्रायः गोष्ठीषु तत् उदाहरणं भुक्तं यत् एकस्मिन् समाधाने न स्थातव्यम् इति  ।  अन्यम् उत्कृष्टम् उदाहरणं गौस् इत्यस्य अनुभवजन्यसूत्रम् अस्ति । नववर्षीयः कार्ल् फ़्रीड्रिख़् गौस् इत्ययम्, १ तः १०० पर्यन्तं संख्यानां योगस्य लम्बरूपेण गणनस्य स्थाने दृष्टिकोणं परिवृत्तवान् तथा संख्यायुग्मानि ५० वारं योजितानि "दृष्टवान्", प्रत्येकस्य परिणामः अभवत् कुलम् १०१ ददाति (१+ १००, २+९९, ३+९८,..., ५०+५१) ।  योगस्य गणना सरलीकृता भवति : ५०*१०१=५०५० इति ज्ञातं उपाख्यानं अस्ति । तस्य दृष्टिकोणस्य परिवर्तनस्य ऋते — संख्यायुग्मस्य समरूपता — ज्यामितीयविचारं गृहीत्वा योजनस्य सरलीकरणम् अपि कर्तुं शक्यते ।