cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मीमांसादर्शनम्
अर्थापत्तिः
कस्याप्यर्थस्य अन्यार्थं विना सिद्धौ असति तस्य सिद्धये पदार्थान्तरस्य कल्पना अर्थापत्तिर्भवति । यथा 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते, इत्यादौ भोजनाभावे पीनत्वं सिद्धं नास्ति । अत्र दिवाभोजनस्य अभावोऽस्ति, पीनत्वसिद्धये तदतिरिक्तस्य रात्रिभोजनस्य कल्पना क्रियते । इदमेवार्थापत्तिप्रमाणम् । प्रत्यक्षानुमानशब्देस्वस्यान्तर्भावोऽसम्भ्व आसीत् अतः स्वतंत्रप्रमाणरूपेणेदं स्वीकृतम् । अर्थापत्तिर्द्विविधा प्रतिपादिता-श्रुतार्थापत्तिः दृष्टार्थापत्तिश्च ।
कर्ममीमांसा
धर्मतत्त्वस्य व्याख्या मीमांसाया मुख्यो विषयः वर्तते । अत एव कस्यापि प्रयोजनविशेषस्य कृते वेदप्रतिपादितः यागादि धर्म एव कर्म कथ्यते । इष्टसाधनताया ज्ञानेनैव धर्मे प्रवृत्तिर्भवति, किन्तु प्रभाकरमते यज्ञयागादीनि अनुष्ठानानि कर्त्तव्यत्वेन विहितानि सन्ति, न तु इष्टसाधनतया । एवं कुमारिलमतात् प्रभाकरमतस्य भेदो वर्तते तथापि प्रभाकरस्य वैचारिकः पक्षः समुचितः प्रतिभाति । तदनुसारेण कर्मानुष्ठानं निष्कामकर्मणो दृष्टिकोणेनैव अनुष्ठेयम् । अनेन निष्कामेन सकामेन वा कर्मणा 'अपूर्व' पदार्थस्योत्पत्तिर्भवति । वस्तुतो वेदविहितस्य कर्मणः सम्पादनमेव मानवजीवनस्योद्देश्यमस्ति । अस्मादुत्पन्नम् अपूर्वमेव स्वर्गस्य प्रापकमस्ति । अर्थात् निष्कामधर्माचरणेन आत्मज्ञानेन च प्राणिनां सञ्चितकर्माणि नश्यन्ति । येन जननमरणयोः क्रमोऽवरुध्यते, जीवश्च शाश्वतसुखे लीनो भवति ।
मीमांसादर्शनस्य आचार्यपरम्परा
मीमांसासूत्राणां रचना महर्षिणा जैमिनिना विहिता । जैमिनेः स्थितिकालः ईस्वीपूर्व ३६० वर्षाणि स्वीक्रियते । प्रसिद्ध इतिहासविद् युधिष्ठिरमीमांसकः जैमिनेः समयः विक्रमपूर्व ३००० वर्षाणीति प्रमाणयति । मीमांसासूत्राणां रचना षोडशसु अध्यायेषु विहिता तथापि जैमिनीयमीमांसा 'द्वादशलक्षणी’ नाम्ना प्रसिद्धाऽस्ति । अवशिष्टाश्चत्वारोऽध्यायाः 'सङ्कर्षणकाण्ड’ इति नाम्ना प्रसिद्धाः वर्तन्ते । कतिपये विद्वांसो वदन्ति यदेते चत्वारोध्यायाः जैमिनेः रचना नास्ति । जैमिनिकृतसूत्राणां संख्या २६४४ मन्यते ।
अध्ययनकेन्द्राणि
श्री राजराजेश्वरी संस्कृत विद्यालयः स्वरणवल्ली http:www.swarnavalli.in || कर्नाटक ||
मेघविस्फूर्जिता
परित्रातुं साधून्खलजनविनाशं च कर्तुं ममैतद्,
देशाः
आ
आर्मीनिया - आस्ट्रिया - आस्ट्रेलिया - आयर्लैंड - आइसलैंड
द
दक्षिण कोरिया
ब
बहामास - बहरैन - बंगलादेश - बार्बाडोस - बेलारूस - बेलीज - बेनिन - बेल्जियम - बोलिविया - बास्निया - बोत्सवाना - ब्रासील - ब्रूनै - बुल्गारिया - बुर्कीना-फासो - बुरुंडी - बर्मा अद्य म्‍यन्मार - ब्रिटेन
त्रैगुण्यविषया वेदा...
अर्थः
हे पार्थ ! वेदेषु त्रिगुणात्मिकायाः प्रकृतेः विषयाः उक्ताः सन्ति । त्वं तादृश्याः गुणत्रयात्मिकायाः वशः मा भूः । सुखदुःखादिरहितो भव । सर्वदा सत्त्वगुणम् अवलम्बस्व । योगक्षेमापेक्षां मा कुरु । आत्मध्यानपरायणो भव ।
भावार्थः
एतस्य अपरः पक्षः अपि अस्ति यद्, यदि संसारे एकस्मिन् वस्तुनि, व्यक्तौ, परिस्थितौ च रागः भविष्यति, तर्हि अपरेषु वस्त्वादिषु द्वेषः भविष्यति इति सहजनियमः । तथा भूते सति भगवतः उपेक्षा भवति, यः द्वेषः एव । परन्तु साधकः परमात्मनि स्निह्यति, तदा संसारेण सह द्वेषः न भवति । प्रत्युत संसारात् स्वाभाविकीम् उपरतिं प्राप्स्यति । उपरत्युत्तरं साधकः प्रतिकूलतायाः द्वेषं न करिष्यति । सः प्रतिकूलतायै सर्वदा उदासीनः भविष्यति । उपरत्यां रागद्वेषौ सर्वथा नष्टौ भवतः । अनेन क्रमेण यदि सूक्ष्मतया चिन्तयामः, तर्हि उपरतित्वाद् मनुष्ये रागद्वेषस्य संस्काराः अपि नावशिष्यन्ते ।
'नित्यसत्त्वस्थः' – नित्यं सर्वत्र परिपूर्णस्य परमात्मनः स्थितेः भानमेव द्वन्द्वमुक्तेः उपायः अस्ति ।
भाष्यार्थः
== रामानुजभाष्यम् == एवम् अत्यन्ताल्पफलानि पुनर्जन्मप्रसवानि कर्माणि मातापितृसहस्रेभ्यः अपि वत्सलतरतया आत्मोपजीवने प्रवृत्ता वेदाः किमर्थं वदन्ति कथं वा वेदोदितानि त्याज्यतया उच्यन्ते इति अत्र आह -
कथम् इति चेत्  निर्योगक्षेमः  आत्मस्वरूपतत्प्राप्त्युपायबहिर्भूतानाम् अर्थानां योगं प्राप्तानां च क्षेमं परिपालनं परित्यज्य  आत्मवान्  भव आत्मस्वरूपान्वेषणपरो भव। अप्राप्तस्य प्राप्तिः योगः प्राप्तस्य परिरक्षणं क्षेमः। एवं वर्तमानस्य ते रजस्तमः प्रचुरता नश्यति सत्त्वं च वर्धते।
यदि त्वं पृच्छेः कथं सत्त्वगुणे स्थिरो भवानि ? इति चेद्, उपायं वदामि यद्, निर्योगक्षेमो भव इति । निर्योगक्षेमः अर्थाद्, आत्मस्वरूपस्य, तस्य प्राप्तेः उपायं च विहाय समस्तेभ्यः अर्थेभ्यः योगः (प्राप्तिः), प्राप्तार्थानां क्षेमः (संरक्षणं) इत्येतयोः त्यागं कृत्वा आत्मवान् भव इति । आत्मस्वरूपस्य अन्वेषणे तत्परः भव । एवं कृत्वा त्वं रजस्तमसोः प्राचुर्येण मुक्तो भविष्यसि । फलस्वरूपं ते सत्त्वगुणे वृद्धिर्भविष्यति । अप्राप्तस्य प्राप्तिः योगः, प्राप्तस्य रक्षा क्षेमः च ।
श्रीः अरविन्दः
टिप्पणी
वर्गः:आधुनिकगुरवः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य धार्मिकव्यक्तयः वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य क्रान्तिकारिणः वर्गः:योगगुरवः
ताजमहल
वैशिष्ट्यम्
ताजमहल् भवनं ये पश्यन्ति तेषा मनसि एतत् अलौकिकं भवन  इति भावना भवति । अतीवाकर्षकं सुन्दरं काव्यमिव सर्वजनप्रियं भवन  एतत् । मोगलचक्रवर्तिः शाहजहानः स्वप्रियपत्न्याः मुमताज़वर्यायाः स्मरणार्थं एतस्य निर्माणं कारितवान्  । क्रिस्ताब्दे १६३११६५२ पर्यन्तस्य कालावसरे  निर्मित  एतत् कलास्थानं विश्वे अद्भुत स्थानेष्वन्यतम  इति परिगण्यते । वर्णनातीतमेतत् चन्द्रिकाया  अत्यन्तं मोहकं भवति ।  “यावत् एतस्य साक्षात् दर्शनं न क्रियते तावत् तस्य वर्णनम् अपूर्णम् एव तिष्ठति । अस्य अद्भुत सौन्दर्यं  साक्षादेव द्रष्टव्यम् ” इति फर्ग्युसन् महोदयः उक्तवान् अस्ति । भवने बहिर्भागे उपयुक्ताः अमृतशिलाः सम्यक् घर्षयित्वा मसृणतायुक्ताः कृताः सन्ति । सूर्यप्रकाशे किरणानि सर्वत्र प्रतिफलन्ति । पुरतः निर्मले सरोवरजले ताजमहल् प्रतिबिम्बः  द्रृष्टुं शक्नुमः । ताजमहल् दर्शनाय ग्रीष्मकाले प्रातः ७.३० वादनतः, शीतकाले ८ वादनतः प्रवेशावकाशः अस्ति । साधारण समये अल्प  शुल्क  । ४.०० वादनानन्तरं शुल्कं महार्घं भवति। शुक्रवासरे दर्शनं निश्शुल्कम् भवति । सोमवासरे अत्र विरामः भवति ।
भेदपराण्येव खलु ब्रह्मसूत्राणि
अत्र शाङ्करभाष्यम्-‘प्रतिपाद्यन्तु शास्त्रार्थं आत्मैकत्वमेव दर्शयति शास्त्रदृष्ट्या त्वित्यादिना” इति अत्र कण्ठरवेण वामदेवदर्शनानुसारेण् अद्वैत इह प्रतिपादित इति अद्वैतसाधने इदं सूत्रं निर्वकाशप्रमाणमिति शङ्कराचार्याणां प्रतिपादनं विद्यते । तथा हि तद्वाक्यानि –
अस्मिन्नधिकरणे अभेदो नोक्त इति वामदेवदर्शनञ्च न जीवब्रह्मैक्यदर्शनमिति प्रतिपादयितुं द्वैताद्वैतभाष्यानुगुण्येन अधिकरणसार इह सङ्क्षेपेण निरुप्यते ।येन सूत्राणि द्वैतविषयकाण्येवेति स्फुटं प्रतीयात् । तत्र शाङ्करभाष्यरीत्या प्राणाधिकरणसूत्रार्थः –
न वक्तुरात्मोपदेशात् (१.१.२९)
शाङ्करभाष्यरीत्या अर्थः
‘तमिन्द्र उवाच –प्रियं मे धामोपगा वरं ते ददामि’ । स होवाच –त्वामेव जानीयामिति । तमिन्द्रं उवाच –‘प्राणो वा अहमस्मि ऋषे’ इति बृहतीसहस्रवक्तुरिन्द्रस्य प्राणतया आत्मोपदेशात् इन्द्र एवायं प्राणः न विष्णुरिति प्राप्ते सिध्दान्तितम् – न वक्तुरिति ।
शास्त्रदृष्टिर्नाम अन्तर्यामिदृष्टिः
‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति ब्रह्मणैवानुसन्धानात् नाभेदकथा किञ्च बृहदारण्योकपनिषदि ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति वाक्यानुगुण्येन यस्मात् ब्रह्मैव स्वात्मानं ब्रह्मशब्दवाच्यम् अहं पदवाच्यं च व्यजानदिति वाक्यार्थः स्वरसत एव प्रतीयते । अतोऽत्र अहं शब्दः जीवान्तर्यामिणि ब्रह्मण्येव मुख्यः । स्म्रुतिश्च अत्र प्रमाणम्- अपि च अहं मनुरभवं सूर्यश्च इत्यत्रापि विशिष्टैक्यं नोच्यत इति प्रागेव प्रतिपादितम् । अहं मन्वादिपदैश्च चिन्मात्रलक्षणायां उत्तमपुरुषपदप्रयोगानुपपत्तिः भूमिदानाद्यनुपपत्तिश्च अपरिहार्या । अतः ‘अहंनामा हरिर्नित्यम् अहेयत्वात् प्रकीर्तितः’ इति पुराणवाचनानुगुण्येन केनापि हातुमश्क्यत्वरुपप्रवृत्तिनिमित्तमवलम्ब्य विष्णुरेव अहंशब्देनाभिधीयत इति द्र्ष्टव्यम् ।
दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् (योगसूत्रम्)
* वैराग्यम् - ज्ञानस्य पराकाष्ठा एव वैराग्यम्
व्यासभाष्यम्
स्त्रियोऽन्नं पानमैश्वर्यमिति दृष्टविषये वितृष्णस्य स्वर्गवैदेह्यप्रकृतिलयत्वप्राप्तावानुश्रविकविषये वितृष्णस्य, दिव्यादिव्यविषयसम्प्रयोगेऽपि चित्तस्य विषयदोषदर्शिनः प्रसङ्ख्यान अबलादनाभोगात्मिका हेयोपादेयशून्या वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ॥१५॥
विशेषार्थः
(१) भाष्यकारः - 'चित्तस्य-अनाभोगात्मिका हेयोपादेयशून्या वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्।
तापत्रयपरीतविषयाणां दोषस्त परिभावनया तत्साक्षात्कारः प्रसंख्यानं तबलादित्यर्थः।
वशीकारसंज्ञा यदा भवति, तदा मनः, इन्द्रियाणि च स्वाधीनानि भवन्ति। अनेकप्रकारकाः चमत्काराः अपि आरभन्ते। एतावत् पर्यन्तम् ‘अपरवैराग्यं’ भवति।
विशेषव्याख्या
4) -
अस्थिपञ्जरः
मनुष्यास्थिपञ्जरे षडधिकद्विशतम् अस्थीनि सन्ति। अस्थिपञ्जरं हृदयमस्तिष्कफुप्फुसादीनि अङ्गानि रक्षति। thumb|right|225px|मनुष्यस्य अस्थिपञ्जरम्
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः ।
३२७
३२७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
कुचः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गोकाक
नगरनिर्वहणम्
अत्रत्या नगरसभा १८५३तमे वर्षे स्थापिता अस्ति । तदानीन्तनः मुम्बयीसर्वकारः एककाले पुणेनगरे तथा गोकाकनगरे पुरसभाम् आरभत। अतः कर्णाटकस्य अत्यन्तं प्राचीना पुरसभा एषा । १९९५ तमे वर्षे कर्णाटकसर्वकारः एतां पुरसभां नगरसभारूपेण पर्यवर्तयत् । नगरस्य उपविभागानां ३१ सदस्याः अस्य प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति ।
३२८
बाह्य-सूत्राणि
३२८ ३२८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
स्कन्दस्वामी
परिचयः
'बलभीविनिवासस्येतामृगर्थागमसंहतिम् ।
कालः
स्कन्दस्वामी अाचार्यस्कन्दस्वामिनः समयस्याऽपि निर्णयः पर्याप्तपर्यालोचनेन निश्चित्य वक्तुं शक्यते । परवर्त्तिषु ग्रन्थेष्वस्य नामोल्लेखेन अस्याविर्भावकालः सूचितो भवति । अयं शतपथब्राह्मण स्य विख्यातो भाष्यकारस्य हरिस्वामिनो गुरुरासीत् ॥ यतोऽस्य समयः सप्तमशतकमिति निश्चित्य वक्तुं शक्यते । यतो हि स्वयं हरिस्वामि ना उपपत्तिक्रमेण शतपथब्राह्मणस्य प्रारम्भे स्कन्दस्वामिनं निजगुरुं स्वीकृत्य स्वपरिचयञ्च दत्तम्।
वाग्देवी
अभृणः नामकः कश्चन महर्षिः बहुपूर्वं हिमालये स्थित्वा, तपः आचरितवान् । बहुवर्षाणां तपसः प्रभावेण तस्मै वाक् नान्मः पुत्र्याः जननम् अभवत् । वाक्, बाल्यदारभ्य पितुः तपश्चर्यया प्रभाविता, ब्रह्मचर्यस्य प्रामुख्यं च ज्ञातवती आसीत् । अल्पकालेन एव एषा अपारज्ञानराशिं सम्पादितवती । एतेन पिता बहुसन्तुष्टः अभवत् । किन्तु तस्यै बालिकायै प्रापञ्चिकविषये किञ्चिदपि आसक्तिः नासीत् । वास्तविकब्राह्मणकन्या इव सा स्थितवती । स्वस्य पूर्णं समयं तपश्चरणे, ज्ञानसम्पादने वा यापयति स्म ।
यावानर्थ उदपाने...
अर्थः
अल्पे जलाशये स्नानपानादिकं प्रयोजनं यत् यत् भवति तत्सर्वं सर्वत्र जलेन परिपूर्णे सरोवरे अवश्यं भवति । तथा वेदेषु प्रतिपादितानां कर्मणाम् आचरणेन यावान् आनन्दः तावान् पण्डितस्य ब्रह्मज्ञानात् अवश्यं भवति । अल्पे यत् सिद्ध्यति तदवश्यं महति सिद्ध्यत्येव इति भावः ।
शाङ्करभाष्यम्
यथा लोके कूपतडागाद्यनेकस्मिन्  उदपाने  परिच्छिन्नोदके  यावान्  यावत्परिमाणः स्नानपानादिः  अर्थः  फलं प्रयोजनं स सर्वः अर्थः  सर्वतःसंप्लुतोदके ऽपि यः अर्थः तावानेव संपद्यते तत्र अन्तर्भवतीत्यर्थः। एवं  तावान्  तावत्परिमाण एव संपद्यते  सर्वेषु वेदेषु  वेदोक्तेषु कर्मसु यः अर्थः यत्कर्मफलं सः अर्थः  ब्राह्मणस्य  संन्यासिनः परमार्थतत्त्वं  विजानतो  यः अर्थः यत् विज्ञानफलं सर्वतःसंप्लुतोदकस्थानीयं तस्मिन् तावानेव संपद्यते तत्रैवान्तर्भवतीत्यर्थः। यथा कृताय विजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेनं  सर्वं तदभिसमेति यत् किञ्चित् प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद  इति श्रुतेः।  सर्वं कर्माखिलम्  इति च वक्ष्यति। तस्मात् प्राक् ज्ञाननिष्ठाधिकारप्राप्तेः कर्मण्यधिकृतेन कूपतडागाद्यर्थस्थानीयमपि कर्म कर्तव्यम्।।
राष्ट्रकूटवंशः
साहित्यसंस्कृतिः
विदेशेषु अपि सम्पर्कम् स्थापयित्वा वाणिज्यव्यवहारं कृतवन्तः आसन् । राज्यं च समृध्दम् अकुर्वन् । हिन्दुजैनधर्माणाम् समानम् गौरवम् दत्त्वा सामाजिकशान्तिस्थापनं कृतवन्तः । शिक्षणप्रसाराय शालान् निर्मितवन्तः, कविजनान् पण्डितान् राजाश्रयम् दत्त्वा सम्मानितवन्तः । एतेषां प्रशासनकाले कन्नडसंस्कृतोभयभाषयोः अनेककृतीनाम् सृष्टिः अभवत् ।
राष्ट्रकूटाराजाः
वर्गः:कर्णाटकस्य राजवंशाः
१२९६
१२९६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
वायुदेवता
एकः देवः
वर्गः:हिन्दुदेवताः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रमणमहर्षिः
अद्वैतसिद्धान्तं, रमणमहर्षिणः बोधनं च
"
इन्द्रः
कथा
कदाचित् अनावृष्टेः कारणेण घोरक्षामः अगतः । ऋषिगणः तपस्यानिरतः असित् । तान् निश्चिन्तान् ऋषीन् दृष्ट्वा तत्र इन्द्रः प्रकटः अपृच्छत् । क्षामेऽस्मिन् अपि भवन्तः कथं जीविताः इति । ऋषयः अवदन् वृष्टिमात्रं मनुष्यजीवनस्य साधनं न । प्रकृतिः सर्वस्मिन् ऋतौ मनुष्यजीवनस्य आनुकूल्यं प्रकल्पयति । उदाहरणार्थं मरुभुवि अपि किमपि खाद्यं लभ्यते एव । तथापि अनावृष्टौ कष्टम् अवश्यं भवति । इति उक्ता ऋषिगणः पुनः तपसिमग्नः अभवत् । प्रजापतिः अवदत्.. पापरहितं जराशून्यं, मृत्युशोकादिविकाररहितम् आत्मानं यः ज्ञानोति सः सम्पूर्णं लोकं सर्वकामनाः च प्राप्नोति । प्रजापतेः उक्तिं श्रुत्वा देवताः असुराः च तं आत्मानं ज्ञातुम् उत्सुकाः अभवन् । अतः देवराजः इन्द्रः दैत्यराजः विरोचनः च ईर्ष्याभावेन हस्ते समिदः गृहीत्वा प्रजापतेः समक्षम् अगच्छताम् । द्वावपि २१वर्षाणि ब्रह्मचर्यव्रतम् अपालयताम् । पश्चात् प्रजापतिः तयोः आगमस्य कारणम् अपृच्छत् । तयोः जिज्ञासां मत्वा सजलपात्रे दृष्टुम् अवदत् । आत्मा तत्रैव अस्ति इति । द्वावपि जले स्वबिम्बम् एव दृष्ट्वा सन्तुष्टौ ततः निर्गतौ । पश्चात् प्रजापतिः अचिन्तयत् । देवः वा भवतु दानवः वा भवतु आत्मसाक्षात्कारेण विना तेषां पराभवः एव भवति । विरोचनः सन्तुष्ठभावेन असुरपुरं गत्वा एवम् अवदत् देहः एव पूजनीयः अस्ति । अस्य परिचर्यां कृत्वा एव मनुष्यः लोकद्वयं प्राप्नोति इति । देवतानां समीपगमनात् पूर्वम् इन्द्रः अचिन्तयत् जलपात्रे आभूषणसहितं रूपं दृष्टम् । सुन्दरशरीरस्य सुन्दरं रूपं, अन्धस्य अन्धरूपं यदि दृश्यते तर्हि आत्मा अजरः अमरः च कथम् अभवत् । इति शङ्कया सः पुनः प्रजापतेः निकटम् अगच्छत् । प्रजापतिः पुनः २१वर्षाणि तत्रैव तं वासयित्वा पश्चात् अवदत् यः स्वप्ने पूजितः विचरितः अस्ति सः एव आत्मा अमृतः अभयः च ब्रह्म भवति । ससंश्यः इन्द्रः पुनः २१वर्षाणि प्रजापतेः निकटं ब्रह्मचर्यं समाचर्य, पुनः पञ्चवर्षाणि अनुवर्त्य आहत्य १०१वर्षाणि ब्रह्मचर्यव्रतं प्रजापतेः साहचर्यं च कृत्वा प्रजापतिना आत्मस्वरूपं ज्ञातवान् । यथा..
नन्दादेवी-राष्ट्रियोद्यानम्
औन्नत्यस्य आधिक्यात् अत्रत्यं शीतलं वातावरणं भवति आवर्षम् । षण्मासान् यावत् अयं प्रदेशः हिमेन आवृतः भवति ।शिष्टः षाण्मासिकावधिः सुखप्रदः भवति । जूनतः आगस्ट्पर्यन्तं महती वृष्टिः भवति अत्र । एप्रिलतः अक्टोबरमासान्तः कालः प्रवासाय सुयोग्यः । इतः समीपस्थः जोशिमठप्रदेशः भोजनावासादिनिमित्तं योग्यः अस्ति ।
बीडमण्डलम्
व्यक्तिविशेषाः
मण्डलेऽस्मिन् नैकाः विभूतयः अभवन् । गणितज्ञस्य द्वितीयभास्कराचार्यस्य जन्मस्थानमिदम् इति कथ्यते । मराठवाडा-मुक्तिसङ्ग्रामस्य नेता स्वामी रामानन्दतीर्थः बीडमण्डलनिवासी आसीत् । तस्य नेतृत्वे बीडमण्डलपरिसरजनाः मराठवाडा मुक्तिसङ्ग्रामे भागम् ऊढवन्तः । सन्तकवेः दासोपन्त इत्येतस्य जन्मभूमिः अपि इयमेव ।
ए आर् राजराजवर्मा
संस्कृतमहाकाव्यम्
१ आङ्गलसाम्राज्यम्
संस्कृतव्याकरणम्
१ लघुपाणिनीयम् - प्रथमोभागः २ लघुपाणिनीयम् - द्वितीयोभागः
अलङ्कारशास्त्रम्
१ भाषाभूषणम्
३२९
३२९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
तेजः क्षमा धृतिः शौचम्...
पदच्छेदः
तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहः न अतिमानिता भवन्ति सम्पदं दैवीम् अभिजातस्य भारत ॥
अन्वयः
भारत ! दैवीं सम्पदम् अभिजातस्य अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः दानं दमः च यज्ञः च स्वाध्यायः तपः आर्जवम् अहिंसा सत्यम् अक्रोधः त्यागः शान्तिः अपैशुनम् भूतेषु दया अलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीः अचापलं तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहः नातिमानिता च भवन्ति ।
मथुराप्रसादः दीक्षितः
वीरप्रतापम्
नाटकेऽस्मिन्नेकोक्तीनां प्रयोगो बाहुल्येन प्राप्यते । भारतीयस्वातन्त्र्य -सङ्ग्रामावसरे युवकानां प्रोत्साहनार्थं भारतमातु श्च बन्धनविमुक्त्यर्थमेव अस्य रचना विहिता। भाषा कोमलकान्तपदावलिभिः संवलिता अस्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
महाभारतम्
प्रधानमन्त्रिकार्यालयः
वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१२९८
१२९८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
३३०
३३० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
मैत्रेयी
याज्ञवल्क्यगरिमा
मैत्रेयी पत्युः महत् बृहत् ज्ञातवती । याज्ञवल्क्यः इत्युक्ते सामान्यः किम् ? ब्रह्मर्षिः सः । चतुर्मुखब्रह्मणः देहात् प्राप्तजन्मा महाज्ञानी अस्ति सः । वैशम्पायनस्य भागिनेयः एषः, तस्य शिष्यान् धिक्कृत्य, गुरोः शापं प्राप्य, तेन पठितान् वेदान् वमनं कृतवान् । तदा अन्ये ऋषयः तित्तिरिपक्षिणः रूपं प्राप्य, तस्य परिग्रहणं कृतवन्तः । अनन्तरम् एषः सूर्यदेवेन शुक्लयजुर्वेदस्य परिग्रहणं कृतवान् । जनकमहाराजेन सह ब्रह्मविद्यायाः विषये वादं कृत्वा विशेषगौरवं प्राप्तवान् ।  एतद् स्वस्य तस्य च अन्तिमं मेलनम् । अतः तस्य परमानुग्रहं प्राप्तव्यम् इति तस्याः मनसि आशा आसीत् । एतेन प्रसन्नचित्तः याज्ञवल्क्यः तस्याः प्रशंसां कुर्वन्, धन्या मैत्रेयी भवती धन्या । आरम्भतः भवती मम प्रिया अस्ति । अहं भवत्यै उपदिशामि । एतस्य मननं कृत्वा विचारविमर्श्य उक्तान् हृदये धारणं करोतु संसूच्य उपदेष्टुम् आरब्धवान् । मैत्रेयी, पत्ये पत्नी पत्न्यै पतिः च किमर्थं प्रियाः इति भवती कदापि चिन्तितवती वा ? पतिः इत्येव सः पत्न्याः प्रियः न भवति । सः तस्यै आनन्दं ददाति । तस्याः कार्येषु साहाय्यं करोति । तथैव पत्नी पत्युः आत्मनः सुखं शान्तिं च ददाति । अतः पत्नी पत्युः प्रिया भवति । एतया दृष्ट्या पश्यामः चेत् सर्वे मनुष्याः, प्राणिनः च आत्मसन्तोषस्य दानेन प्रियाः भवन्ति । एतेन आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्त्रव्यो निधिध्यासितव्यः । मैत्रेयि आत्मानो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञाने नेदं सर्वं विदितं … मैत्रेयि, अतः भवती आत्मनः दर्शनस्य श्रवणस्य मननस्य निदिध्यासनस्य च अभ्यासं करोतु । तस्य श्रवणदर्शनमननानां यथार्थज्ञानेन सर्वं ज्ञातुं शक्यते । पश्चात् महर्षिः अनेकदृष्टान्तैः युक्तिभिः ब्रह्मज्ञानस्य वास्तविकार्थस्य उपदेशं कृतवान् । मैत्रेयी, एतदेव अमृतत्वम् ।  भवत्याः इच्छानुसारम् अहम् एतद् भवत्यै उपदिष्टवान् अस्मि । एवम् उपदिष्य ब्रह्मर्षिः याज्ञवल्क्यः संन्यासं प्राप्य तपसि लीनः अभवत् । एवं वास्तविकां सम्पदं, ब्रह्मज्ञानस्य मूलम् अमृतमयम् उपदेशं प्राप्य मैत्रेयी कृतार्था ब्रह्मज्ञानिनी अभवत् ।
१२९९
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
निर्वाचनम्
लॆखा निर्वाचनम् औपयारिक-निर्णयामक प्रक्रिय भवति। यः प्रजाः ऎकम् व्यक्तिम् निर्धॆश्यति। सप्तदश शतमानः तावान् पर्यन्त निर्वाचनम् क्षॆत्रॆ बहूनी परिवर्तनानि जातानि। निर्वाचनानि विधान परिषदः विधान सबायाः लॊकसबायाः तथा अन्यत्र कालक्रमॆ सर्वकारदार संघ संस्तासु अपि निर्वाचनानि सम्भवन्ति। ऎताद्रुश प्रजानन्तरॆ प्रजाप्रभुत्वॆ विश्वसन्ति तॆषु दॆशेषु निर्वाचनानि समूयितॆ कालॆ भविष्यन्ति। निर्वाचनानि भिन्न भिन्न स्तरॆषु प्रकल्पयन्तॆ यथा नगर इत्यादि। जनाः स्वमत्प्रदानॆन व्यक्तिम् थिन्वन्ति। मध्यकालॆन भारतॆ तमिल्नादु राज्यॆ ताल पत्रॆषु नामानि लिखित्व म्रुन्मय भाजनॆ स्थापितानि आसित्। एनस्य नाम कुदवॊले पद्दतिः इति ज्नात्वा पुर्वम् भारतॆ बॆङाल प्रदॆश पालक गॊपालॊ नाम राजापि निर्वाचन प्रक्रिय ट्रारेव यिता आसीत्। वॆदाकालॆपि रग्ण्यताम् यथनारथम् गणेषु निर्वाचनम् भवति।
सवदत्तीयल्लम्माविधानसभाक्षेत्रम्
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
चीनदेशे हिन्दूधर्मः
प्राचीनहिन्दूप्रभावः
वामतः|लघुत्तम|250x250पिट|अप्सरसां चित्रं, यत् चीन-देशस्य लुओयांग-प्रान्तस्य लोंगमेन-ग्रोट्टोइस् इत्यत्र अस्ति। प्राचीनचीनीधर्मस्योपरि हिन्दुधर्मस्य प्रभावस्य कानिचन उदाहरणानि सन्ति, येषु "षड्दर्शनम्" अथवा "षड्सिद्धान्तः" इत्येताभ्यां सह योगः, स्तूपः (जम्बुद्वीपे स्तूपानां शिवालयत्वेन निर्माणम् अभवत्) इत्येतयोः अपि समावेशः भवति । चीन-देशे हिन्दूधर्मः अधिकः लोकप्रियः नासीत्, तस्माद्विपरीताः मान्यताः बौद्धधर्मः, कन्फ्यूशीवादः च अधिकां लोकप्रियताम् अलभेताम्। एतादृश्यां स्थित्यां तिब्बत-प्रान्ते केचन अपवादाः अपि सन्ति।
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
04 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
न मां कर्माणि लिम्पन्ति...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य चतुर्दशः(१४) श्लोकः ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१३००
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
शिवराज सिंह चौहान
व्यक्तित्वम्
शिवराज सिंह चौहान सरलः वर्तते । सः निर्धनानां साहाय्यं करोति । सः अनुसूचितजातीनां प्रगत्यै विकासाय च कार्यरतः अस्ति । तस्य कार्येषु अनेकानि वैशिष्ट्यानि सन्ति । शिवराज सिंह चौहान एकः प्रामाणिकराजनेता, स्पष्टवक्ता च अस्ति ।
अभेरिरागः
अभेरि रागस्य प्रसिद्धशास्त्रीयसंपुटानि
एल्. शंकर महोदयेन कृतं ’ रागा अभेरि’ इति संपुटे अस्य रागस्य अतिमधुरसुन्दरं च अर्पणानि सन्ति। शंकर महोदय: इदं संपुटात् कारणात् ’ग्राम्मी’ नामनिर्देशित: आसीत्।
सम्भाषणसन्देशः
पत्रिकाधारितानि पुस्तकानि
पत्रिकायां प्रकाशितानां लेखानाम् आधारेण कतिचन पुस्तकानि संस्कृतभारत्या प्रकाशितानि । यथा भाषापकः (त्रयः भागाः, भाषाशुद्धिसम्बद्धानां लेखानां सङ्ग्रहः), आश्रमं परितः (पत्रिकायां प्रकाशिता धारावाहिनी) इत्यादयः पुस्तकरूपेण प्रकाशिताः ।
उल्लेखाः
वर्गः:संस्कृतपत्रिकाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१३०१
१३०१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् (योगसूत्रम्)
शब्दार्थः
तच्छुद्धेः -  तस्य पुरुषस्य शुद्धेः अर्थात् त्रिगुणातीतायाः निर्मलतायाः ।
कृषीवलः
वर्गः:सामाजिकवृत्तयः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् (योगसूत्रम्)
शब्दार्थः
(२) परवैराग्यम् ।
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष...
पदच्छेदः
अनपेक्षः शुचिः दक्षः उदासीनः गतव्यथः सर्वारम्भपरित्यागी यः मद्भक्तः सः मे प्रियः ॥ १६ ॥
पाटरीस एव्रा
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३०२
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
यो न हृष्यति न द्वेष्टि...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः ।
फिल जोन्स
फिल जोन्स पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |
वेङ्कटमाधवः
कालः
सिद्ध्यति ।
भाष्यम्
निरुक्तव्याकरणयोरासीत् येषां परिश्रमः ॥
नेमिनाथः
पञ्चमः, षष्ठः च भवः
पूर्वमहाविदेहस्य पद्मविजये सिंहपुर-नगरम् आसीत् । हरिनन्दी-नामकः सिंहपुरस्य राजा आसीत् । प्रियदर्शना-नामिका तस्याः पत्नी आसीत् । चित्रगतेः जीवः देवायुष्यं समाप्य प्रियदर्शनायाः पुत्रस्वरूपेण अजायत । तस्य नाम अपराजितः इति कृतम् ।
सप्तमः, अष्टमः च भवः
स्वस्य पूर्वभवानां वर्णनं श्रुत्वा शङ्खस्य मनसि वैराग्यः समुद्भूतः । राज्ञा शङ्खेन अनुजाभ्यां, यशोमत्या, बहुभिः मित्रैश्च सह दीक्षा स्वीकृता । अन्ते सः साधनां कृत्वा मोक्षं प्रापत् । अनन्तरम् अनुत्तर-अपराजित-नामके देवलोके देवः अभवत् ।
विवाहनिरसनं, दीक्षा च
सर्वे राजकन्यानां विषये विचारं कुर्वन्तः आसन् । तदैव सत्यभामा उक्तवती यत् - “मम अनुजा नेमिकुमाराय योग्या वर्तते” । श्रीकृष्णः अपि सत्यभामायाः विचारं स्वीकृतवान् । तत्कालमेव कृष्णेन उग्रसेनेन साकं तत्पुत्र्याः विषये चर्चा कृता । तदा उग्रसेनेन उक्तं यत् – “इदं मम महत्सौभाग्यम् अस्ति । मम एका पुत्री पूर्वतः एव यदुवंशे निवसति । इदानीम् अपरा कन्या नेमिकुमारस्य पत्नी भविष्यति । अतः अहम् इमं प्रस्तावं स्वीकरोमि । किन्तु मम एका इच्छा अस्ति यत् – “भवद्भिः मम राज्यम् आगत्य एव विवाहं कृत्वा कन्या नेतव्या भविष्यति” ।
ततः परं नेमिकुमारः वार्षिकीदानं कर्तुं सज्जः अभवत् । स्वर्गलोकात् लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः च तत्र समागताः । ततः परं भगवता नेमिनाथेन वार्षिकीदानं कृतम् । एकवर्षं यावत् तेन वार्षिकीदानं कृतमासीत् । वार्षिकीदाने सुवर्णमुद्रिकाः दीयन्ते स्म । नगरजनाः वा अन्ये केचन अपि दानं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति स्म । दूरनगरात् अपि बहवः जनाः आगत्य दानं स्वीकुर्वन्ति स्म ।
राज्ञः दीक्षाप्रसङ्गेन जनाः विरक्ताः अभवन् । जनाः अपि दीक्षामङ्गीकर्तुं विचारितवन्तः । यतः राज्ञः स्वभावः शान्तः, प्रभावी च आसीत् । यदा वार्षिकीदानं पूर्णमभवत्, तदा श्रावण -मासस्य शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ चित्रा -नक्षत्रे भगवान् नेमिनाथः सहस्रजनैः सह सौरिपुर-नगरस्य सहस्राम्रोद्यानं प्राप्तवान् ।
राजीमत्याः विरक्तिः
राजीमत्या रथनेमिनः प्रस्तावः अस्वीकृतः । तथापि रथनेमी बहून् प्रयासान् कृतवान् । तेन त्रस्ता राजीमती एकां युक्तिं विचारितवती । राजीमती क्षीरं भुक्त्वा रथनेमिने एकं पात्रम् आनेतुम् उक्तवती । यदा रथनेमी पात्रम् आनीतवान्, तदा राजीमत्या तस्मिन् पात्रे वमनं कृतम् । अनन्तरं तद्वमनं तया रथनेमिने भोक्तुम् उक्तम् । रथनेमी क्रुद्धः जातः । रथनेमिना उक्तं यत् – “किमर्थं भवती विडम्बयति ? किं भवती न जानाति यत् – “वमितपदार्थः अभक्ष्यः” इति । किम् अहं श्वा दृश्ये” ?
तीर्थङ्करत्वस्य भविष्यवाणी
नेमिनाथः विचरणं कृत्वा अन्यत्र गतवान् । जनाः धर्मोपासनायां लीनाः अभवन् । दीपायनर्षिः स्वस्य आयुष्यं पूर्णीकृत्य अग्निकुमार-नाम्ना देवस्वरूपेण देवलोके उद्भूतः । तेन अवधिज्ञानेन पूर्वजन्मनः वैरोद्धारः ज्ञातः । पुनः तस्य मनसि वैरोद्धारस्य भावना जागृता । तस्मिन् समये एव अग्निकुमारः (दीपायनर्षिः) द्वारिकां दग्धुं भूलोकम् आगतः । किन्तु प्रतिगृहम् उपासनां दृष्ट्वा सः द्वारिकां दग्धुम् असमर्थः । बहुवर्षाणि यावत् सः अवसरस्य प्रतीक्षां कुर्वन् आसीत् ।
एकादशवर्षाणि व्यतीतानि । अतः जनाः विचारितवन्तः यत् – “सङ्कटसमयः गतः” । इदानीं तपस्यायाः आवश्यकता नास्ति । सर्वैः जनैः तत्कालमेव तपस्या त्यक्ता । दीपायनर्षिः अवसरं प्राप्य अग्निवर्षां चकार । अग्निवर्षया द्वारिकानगरी भस्मीभूता । कृष्णबलरामाभ्यां सर्वान् रक्षितुं प्रयासाः कृताः । किन्तु तौ किमपि कर्तुम् असमर्थौ आस्ताम् । कृष्णस्य पिता वसुदेवः, माता रोहिणी, देवकी इत्येताः अपि दिवङ्गताः । अनेन प्रकारेण नेमिनाथतीर्थङ्करस्य भविष्यवाणी पूर्णा जाता ।
निर्वाणम्
नमिनाथ स्य निर्वाणानन्तरं पञ्चलक्षवर्षानन्तरं नेमिनाथस्य मोक्षः अभवत् ।
गिरीश कार्नाड
जीवनम्
गिरीशस्य प्राथमिकशिक्षणम् उत्तरकन्नडमण्डले, शिरसिग्रामे अभवत् । प्रौढशिक्षणं धारवाडस्य बासेल्-मिशन्-प्रौढशालायां, तथा पदविशिक्षणं कर्णाटकमहाविद्यालये अभवत् । अनन्तरं "रोडिस् स्कालर्शिप्" नामकं छात्रवृत्तिं प्राप्य आक्स्फर्डविश्वविद्यालये उन्नतशिक्षणं प्राप्तवान् । कार्नाडः आक्स्फर्डचर्चागोष्ठ्याः अध्यक्षरूपेण चितः प्रथमः एषियाखण्डीयः।
चलच्चित्ररङ्गम्
राष्ट्रकवेः कुवेम्पुमहोदयस्य 'कानूरू सुब्बम्म हेग्गडति' कादम्बरीम् अधारीकृत्य "कानूरू हेग्गडति" चित्रं निर्देशितवान् । एतेन चित्रेण राज्यप्रशस्तिः राष्ट्रियः पुरस्कारः च प्राप्तः । पनोरमापुरस्कारार्थम् अपि एतस्य चयनम् आसीत् ।
३३३
३३३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
नित्यानन्दः (नाट्यकारः)
मेघदूतम्
तवैवार्थं प्रियप्राणा ध्रियन्ते तव कान्तया
मेघदूतं गीतात्मकं नाटकं वर्तते । चतुर्थाङ्के देवदासीनां गीतं सनृत्यं विनिविष्टम् । मेघकृष्णस्य चरितं छायातत्त्वानुसारि प्रपञ्चितम् । अत्र अङ्कास्तु दृश्येषु विभक्ताः ।
प्रह्लादविनोदनम्
पञ्चाङ्के प्रह्लादविनोदनमिति नाटके प्रह्लाद स्य पौराणिकं चरितं विनिविष्टम् । तदनुसारं विष्णोः द्वारपालकौ जय-विजयौ बालखिल्यमुनीनां शापाद् हिरण्यकशिपु -र्हिरण्याक्षौ बभूवतुः । तयोः हिरण्यकशिपुः हरिनामसंकीर्तनावरोधकः प्रह्लादस्य स्वपुत्रस्यैव शत्रुर्बभूव, यतो हि नाम प्रह्लादो महान् हरिभक्तोऽनिशं हरिनाम जपति स्म । विविधोपायैः प्रह्लादं हन्तुम् असमर्थो हिरण्यकशिपुः सर्वत्र नारायण इति तस्य मतिं मिथ्या प्रदर्शयितुं स्फटिकस्तम्भात् भगवतः प्रकटीकरणाय आदिदेश । स्तम्भादाविर्भूतो नृसिंहो हिरण्यकशिपुं निजघान । हिरण्यकशिपुः मरणानन्तरं दिव्यदेहधरो बभूव । अत्र किरतनिया-नाट्यानुसारं कतिपयस्तोत्राणां विनिवेशो रमणीय एव ।
सम्बद्धाः लेखाः
संस्कृतम्
महाभारतम्
महाभारतस्य रचनाकालः नामकरणञ्च
महाभारतग्रन्थः त्रिभिः सवंत्सरैः विरचितं च - इदं प्रायः सर्वे भारतीया विद्वांसो मन्यन्ते यत् महाभारतं प्राग् जयनाम्ना ततो भारतनाम्ना ततः परतश्च महाभारतनाम्ना प्रसिद्धम् । सूक्ष्मेक्षिकयाऽवलोकनेन ज्ञायते यत् - महाभारतस्य प्रगते चरणत्रयं विद्यते। - प्रत्येकस्य अध्यायस्य आदौ विद्यमानः अयं प्रसिद्धः श्लोकः इदं निरूपयति । महाभारतस्य अन्ते विद्यमानेन श्लोकेन इदं प्रमाणितं भवति -
महाभारतस्य रचनाकालः
सम्प्रत्युपलभ्यमानं महाभारतं मूलमहाभारतात् परतो बहुषु शतकेषु व्यतीतेष्वेव निर्मितं स्यादतो मूलमहाभारतस्य जयाभिधानस्य वर्तमानमहाभारतात् पूर्वकालिकत्वं निश्चितम् । अत्र वर्तमानमहाभारतस्य रचनाकालसम्बन्धे विचारणीयमस्ति, तत्र – १.	ख्रीष्टैकादशशतके जातेन क्षेमेन्द्रेण कृतो भारतमञ्जरीनामा ग्रन्थः कथायां वर्तमानमहाभारतमनुहरतीति वर्तमानमहाभारतस्य एकादशशतकपूर्वकालिकत्वं सर्वथा सिद्धम् । २.	अष्टमशतकोत्तरार्धे जातः आद्यशङ्कराचार्यः महाभारतं स्त्रीभिः धर्मज्ञानाय अध्येयत्वेन आदिशन्ति, तेन महाभारतस्य ततः पूर्वकालिकत्वं सिद्धम् । ३.	अष्टमशतकोत्पन्नाः कुमारिलभट्टाः महाभारतस्य बहूनि पर्वाणि स्मरन्ति । ४.	सप्तमशतकोत्पन्ना बाणसुबन्धुप्रभृतयः कवयो महाभारतस्य अष्टादश पर्वाणि हरिवंशं च स्मरन्ति । ५.	कम्बोडियानामके भारतस्य प्राचीनोपनिवेशे षष्ठशतकसमीपे उत्कीर्णात् शिलालेखात् ज्ञायते यत् तत्रत्याय कस्मैचिन्मन्दिराय रामायणमहाभारतग्रन्थौ भारतेन प्रहितौ । तत्कथाप्रबन्धोऽपि भारतेन कृतः । ६.	यवबालिप्रभृतिषु द्वीपेषु षष्ठशतके महाभारतमवर्त्तत, ततोऽपि पूर्वं तिब्बतभाषायां महाभारतस्यानुवादो जातः । ७.	चतुर्थपञ्चमशतकलिखितेषु दानपत्रकेषु स्मृतिरूपेण महाभारतवचनानि निर्दिष्टानि दृष्टानि । ८.	४६२ स्त्रीष्टोत्की-एकत्र शिलालेखे पाराशर्यव्यासस्य लक्षश्लोकात्मकस्य महाभारतप्रणेतृत्वम् उल्लिखति । ९.	सीरियादेशभाषायाम् उपलभ्यमानस्य शान्तिपर्वाध्यायत्रयस्य साक्ष्येण हर्टलमहोदयः प्रमाणयति यत् प्रचलितं महाभारतम् ई.पू. पञ्चमशतकनिबद्धात् महाभारतात् न भिद्यते इति । १०.	 डयोन क्राइसोस्तोम (Dion Chyrsostom) महोदयस्य साक्ष्येण प्रतीयते यत् ५० ख्रीष्टाब्दकाले लक्षपद्यात्मकं महाभारतं दक्षिणपथे लब्धप्रचारमासीत् इति । ११.	ख्रिष्टप्रथमशतके स्थितेन वज्रसूचीकृत्ताश्वघोषेण हरिवंशस्थ पद्यमेकमुद्धतम् । एभिः सर्वैः समुदितैरेतत् सिद्धं यत् ख्रीष्टशतकप्रारम्भे महाभारतम् अवश्यम् अवर्तत । अपि च – (क)	पाणिनिः महाभारतं जानाति स्मेति डल्ह्मैन (Dalhmann) साक्ष्येण प्रतीयते । (ख)	ख्रीष्टपूर्वपञ्चमशतकप्रणीते आश्वलायनगृह्यसूत्रे महाभारतस्य उल्लेखो दृश्यते । (ग)	४०० ई.पू समये निर्मिते बौधायनधर्मसूत्रे महाभारतस्योल्लेखो दृश्यते । (घ)	बौधायनगृह्यसूत्रे महाभारतीयं विष्णुसहस्रनामोद्ध्रियते स्म । (ङ)	महाभारतीयशान्तिपर्वणि विष्णोर्दशावतारगणनाकालेबुद्धस्य नाम नायाति । (च)	मेगास्थनीजप्रणीते भारतवर्णने याः कथाः ता महाभारतात् एव प्राप्ताः । (छ)	ब्रह्म सर्वदेवज्येष्ठतया महाभारते प्रतिपादितः । पालिभाषासाहित्येन ज्ञायते यद् ब्रह्मणो ज्यैष्ठत्वं ख्रीष्टपूर्वपञ्चमशतकात् प्रागेव प्ररूढप्रचारमासीत् । (ज)	ज्यौतिषप्रमाणैः अपि कतिपये विद्वांसः कल्पयन्ति यत् वर्त्तमानं महाभारतम् ५०० ई.पू. समयात् प्रागेव निर्मितं न ततः परम् । अतः सर्वसमीक्षया महाभारतम् ५०० ई.पू. समयतः परतो न निर्मितं किन्तु कदाचित् पूर्वमेव निर्मितमिति प्रतीयते ।
महाभारतस्य विभागाः
अनुषङ्गतः शकुन्तलोपाख्यान –मत्स्योपाख्यान –रामोपाख्यान-शिबिकथा-सावित्रीकथा-नलोपाख्यानादीनि वर्णितानि । युद्धवर्णनमात्रं न व्यासस्य लक्ष्यमपि तु भौतिकजीवनस्यासारतां प्रकाश्य प्राणिनां मोक्षमार्गे प्रवर्त्तनमेव व्यासस्य महाभारतप्रणयने उद्देश्यमासीत्, अत एवात्र शान्तो रसः प्रधानभूतः वीरस्तु रसोऽङ्गभावं गतः ।
अधुनातने जनजीवने
संस्कृतस्य काव्यमिदम् अद्यापि जनजीवने सुविख्यातं, प्रेरणाप्रदं च तिष्ठति। दूरदर्शने 'रामायण'धारावाहिन्याः लोकप्रियताम् अनु महाभारतम् इति धारावाहिनी प्रसारिता। बी.आर.चोपडावर्येण सृष्टा इयं धारावाहिनी स्वस्य गभीराध्ययनपूर्णचित्रणात् सर्वान् आकर्षत् । दूरदर्शनयन्त्रे बहुवाहिनीभिः समृद्धे युगेऽस्मिन्नपि इयं धारावाहिनी पुनः पुनः प्रसार्यते।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाभारतम्
शृङ्गारप्रकाशः
शृङ्गारप्रकाशः (Shrungaaraprakaasha) भोजराजेन लिखितः । अलङ्कारग्रन्थेषु अतीवबृहत्तमः ग्रन्थः शृङ्गारप्रकाशः  ।  अस्मिन् शृङ्गारप्रकाशे अलङ्काराः, नाट्यांशाः सन्ति । शृङ्गारः एकः एव रसः इति ग्रन्थोऽयम् प्रतिपादयति । बहवो व्याकरणविषयाः सोदाहरणैः विशदीकृताः।
ध्वन्यालोकः
अंशाः, कर्ता च
धन्यालोकस्य हि त्रयोंऽशाः कारिका, वृत्तिः, उदाहरणानि च । केचिद्धि त्रयाणामेवानन्दवर्धनकतृकत्वं मन्यन्तेऽपरे तु कारिकाकारं वृत्तिकाराद्भिन्नमेव मन्यन्ते । विशेषतोऽभिनवगुप्तो द्वितीयपक्षसमर्थकः । उत्तरवर्तिसाहित्येषु ध्वनिकाररूपेण आनन्दवर्धन एव गृहीतो दृश्यते । यथोक्तं जह्लणसङ्कलितायां सूक्तिमुक्तावल्यां राजशेखरनाम्ना समुद्धृते पद्ये -
अशक्नुवद्भिव्याकर्तुं रीतयः सम्प्रवर्तता।।
कारिकाभागस्यास्य प्रणयनं वामनादर्वाचीनमिति मन्यते। वामनो हि जयापीडस्य मन्त्री भट्टोद्भटसमकालिकः ८१०-८८० मितवैक्रमाब्दस्थितिमान्; आनन्दवर्धनस्तु ८८०-९५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमानिति स्वल्पमेव तयोः स्थितिकालान्तरम् । रुद्रटो ऽपि ९००-९७० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमानेवमेव । लोचनकृद् अभिनवगुप्तो ऽपि १०७१ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान् । राजशेखरः च ९३०-१००० मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्तीति सर्वेषामेव हि प्रत्ययः समकालिकत्वमेव मन्यते । वामनानतरवर्ती वा तत्समकालिकोऽपि ध्वन्यालोककारिकाकारतैर्नस्त्रर्यत इति नैव विश्वसनीयतामावहति । तेन हि ध्वन्यालोकस्य कारिकावृत्तिभागयोः प्रणेताऽऽनन्दवर्धन एवेति समामनन्ति विचक्षणाः ।
आनन्दवर्धनः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:नवमशताब्द्याः कवयः
विक्रमादित्यः
नवरत्नानां चित्राणि
मध्यप्रदेशस्थितस्य उज्जैन-महानगरस्य महाकालमन्दिरस्य समीपे विक्रमादित्य-टिला-नामक स्थानम् अस्ति। तत्र विक्रमादित्यस्य सङ्ग्रहालये नवरत्नानां मूर्तयः स्थापिताः सन्ति।
सरस्वतीकण्ठाभरणम् (ग्रन्थः)
दोषाः
ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम्।
षोड्शपदगतदोषाः -
द्वे भिन्नलिङ्गवचने द्वे च न्यूनाधिकोपमे।
असहक्षोपकं चान्यदप्रासिद्धोपमं तथा।।
एवं पदानां वाक्यानां वाक्यार्थानाञ्च यः कविः।
चतुविंशतिराख्यातास्तेषु ये शब्दसंश्रयाः।
ते च यथाश्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता।।
किञ्चिदाश्रयसम्बद्धाद् धत्ते शोभामसाध्वपि ।
अलङ्काराः
ये हि शब्दमलङ्कर्तुं क्षमास्ते शब्दालङ्काराश्चतुर्विंशतिः । ते च जाति-गति-रीति-वृत्ति-छाया-मुद्रा-उक्ति-युक्ति-भणिति-गुम्फना-शय्या-पठित-यमक-श्लेष-अनुप्रास-चित्र-वाकीवाक्य-प्रहेलिका-गूढ-प्रश्न-उत्तर-आध्येय-श्रव्य-प्रेक्ष्य-अभिनीतयश्च ।
रसाः
स्वरूपमासां यो वेद स काव्यं कर्तुमर्हति।। इति।
जम्बुद्वीपः
सस्यसम्पत्तिः
भारते १४% भागः अरण्यप्रदेशः अस्ति । अरेबियादेशः मरुभूमिः अस्ति । मङ्गोलियादेशः यद्यपि मरुभूमिः तथापि तृणक्षेत्राणि विद्यन्ते । मध्य-एशिया-भागे अरण्यानि सन्ति । इण्डोचीनाप्रदेशे ५७% अरण्यं १६% तृणक्षेत्राणि सन्ति । इण्डोचीना, इण्डोनेशिया, मलेशिया, फिलिपीन्सदेशेषु नित्यहरिद्वर्णयुक्तानि, आर्द्रपर्णपातयुक्तानि, शुष्कपर्णपातयुक्तानि च अरण्यानि विद्यन्ते । वेणुः-क्रकचपत्र(teak)-रब्बर्-वृक्षाः च आधिक्येन दृश्यते । भारते गन्धद्रव्याणि, काफी-चायम्-इक्षुदण्डः-व्रीहिः-गोधूमः-दालधान्यादीनि अधिकतया उत्पद्यन्ते । बाङ्ग्लादेशे व्रीहिः महता प्रमाणेन वर्धते । मङ्गोलियादेशे गोधूमः, चीनादेशे बार्लि-चायम्-आलूकम्-व्रीहिः च, तुर्कमेनिस्थाने कझकिस्थाने च (मेक्केजोळ), रशियादेशे गोधूमः, बार्लि, ओट्स्,आलूकानि च अधिकतया वर्धन्ते ।
यन्त्रशास्त्रम्
यन्त्रशास्त्र (Engineering)
प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानखण्डनम्
प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानखण्डनस्य ग्रन्थस्य रचयिता मध्वाचार्यः भवति। मायावादखण्डनम्, उपाधिखण्डनम्, प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानखण्डनञ्च खण्डनत्रयम् इति नाम्ना प्रसिद्धानि भवन्ति। वादग्रन्थाः इत्यपि प्रसिद्धिरस्ति। त्रयोऽपि ग्रन्थाः अद्वैतमतस्य विमर्शार्थम् एव प्रवृत्ताः भवन्ति। अद्वैतमते ब्रह्मसत्यं जगन्मिथ्या इति प्रतिपादयन्ति। दृश्यत्वात्, जडत्वात्, परिच्छिनत्वात् हेतुभिः जगन्मिथ्यात्वं साधयन्ति। प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमाने असिद्धिः, विरोधः, आश्रयासिद्धिः, अप्रसिद्धविशेषणत्वम्, सिद्धसाधनता, अनेकान्तिकता, साधनवैकल्यम्, उपाधिदोशाः दर्शिताः सन्ति। यत् दृश्यते तत् मिथ्या इति यदा वदामः तर्हि ब्रह्मा अपि दृश्यते तर्हि सोऽपि मिथ्या स्यात्। ईदृश सूक्ष्म दोषान् अस्मिन् ग्रन्थे निरूपितवन्तः। समनन्तरं पक्ष, विपक्ष, दृष्टान्त, हेतु इत्यादीनां पारिभाषिकपदानां लक्षणानि निरूपितानि सन्ति। खण्डनत्रयेभ्यः ग्रन्थेभ्यः श्री जयतीर्थस्य, श्री श्रीनिवासस्य च टीका प्रसिद्धा भवति।
तत्त्वोद्योतः
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:मध्वाचार्यस्य कृतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पम्प
जीवनम्
वर्गः:कन्नडकवयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
आमेतसवृक्षः
thumb|left|220px|आमेतसवृक्षः अयम् आमेतसवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं समान्यगात्रकः वृक्षः । अस्य वृक्षस्य त्वक् अत्यन्तं कृशं तथा कृष्णवर्णीयं च । अस्य फलम् आहारत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य बीजात् तैलम् अपि सज्जीक्रियते । अयम् आमेतसवृक्षः सामान्यभूमौ सर्वत्र वर्धते एव । तत्रापि दक्षिणभारते अधिकतया दृश्यते । अस्य आमेतसफलस्य (वृक्षामलफलम्) रसे शर्करां योजयित्वा आतपे संस्थाप्य बहु दिनानि यावत् रक्षन्ति । तत् लेह्यसदृशम् अत्यन्तं रुचिकरं भवति । तत्र जलं न योजनीयम् । जलं योजितं चेत् बहूनि दिनानि यावत् रक्षणं न शक्यते ।
अनुष्का शर्मा
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:१९८८ जननम्
ये तु धर्म्यामृतमिदं...
अन्वयः
ये तु भक्ताः श्रद्दधानाः मत्परमाः यथा उक्तं इदं धर्म्यामृतं पर्युपासते ते मे अतीव प्रियाः ।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः ।
सेवुणवंशः
कर्णाटकमूलाः
ಅನೇಕ ಸೇವುಣ ರಾಜರುಗಳ ಹೆಸರು ಅಥವಾ ಬಿರುದು ಕನ್ನಡ ಮೂಲದವಾಗಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಧಡಿಯಪ್ಪ, ಭಿಲ್ಲಮ, ರಾಜುಗಿ, ವಾಸುಗಿ. ಕಲಿಯ ಬಲ್ಲಾಳ ಇತ್ಯಾದಿ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲ ರಾಜರ ಸಿಂಘಣ, ಮಲ್ಲುಗಿ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಕಲಚೂರ್ಯರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತವೆ. ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸೇವೂಣರ ಮೊದಲ ರಾಜರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ಎರಡನೆಯ ಸೇವುಣಚಂದ್ರನು, ಸೆಲ್ಲವಿದೇಗ ಎಂಬ ಕನ್ನಡ ಬಿರುದಾಂಕಿತನಾಗಿದ್ದನು.
सेवुणयादवराजपरम्परा
ಸೇವುಣ ರಾಜರುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಧನ, ಕೃಷ್ಣದೇವ, ಮಹಾದೇವ ಮತ್ತು ರಾಮದೇವ ಇವರುಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥ ರಾಜರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. [8]
हरिदासाः
हरिदासाः (Haridasa) नाम हरेः दासाः। हरिः नाम भगवान् भगवदः दास्य भावः येषु जागरितः भवति ते हरिदासाः भवन्ति । भारतस्य दक्षिणे विद्यमाने कर्णाटकराज्ये काचित् विशिष्टा परम्परा अस्ति हरिदासपरम्परा इति । दैवभक्तिं जागरयन्तः अनेन मार्गेण एव इहपरयोः आनन्दः प्रप्तुं साध्यः अनेन मार्गेणैव सायुज्यमपि प्राप्तुं शक्यते इति दर्शितवन्तः । एते भक्तिमार्गस्य प्रवर्तकाः इति एव ख्याताः । एतत् हरिदासभक्ताः अन्दोलनेन भारतस्य सांस्कृतिकेतिहासस्य श्रेष्ठं परिवर्तनम् आनीतवन्तः । ६शतककाले सन्तः योगिनः विशेषतः दक्षिणभारते संस्कारस्य प्राचीनतत्त्वस्य कलायाः च निरूपणे अधिकं सहाय्यं समाचरन् । एते हरिदासाः दक्षिणभारतस्य राज्यानि प्रशसितानां शसने अपि प्रभावं कृतवन्तः । अयं हरिदासपथः  १३-१४तमशतकेषु आन्दोलनस्य रूपम् अवाप्नोत् । तदा कर्णाटके विजयनगरसाम्राज्यस्य प्रशासनस्य ऊर्जितः कालः । अस्य आन्दोलनस्य प्रधानः उद्देशः मध्वाचार्यस्य तत्त्वशास्त्रं सामान्यजनेषु दाससाहित्यरूपेण प्रसरणम् ।  श्रीपादरायः व्यासतीर्थः पुरन्दरदासः कनकदासः इत्यादयः प्रमुखाः हिन्दुधर्मस्य तत्त्वज्ञानिनः, कवयः, विद्वासः महत्तमं पात्रम् निरवहन् । आन्दोलनमेतत् कर्णाटकराज्ये आरब्धं दक्षिणभारतस्य अन्यराज्येषु अपि विकीर्णं चेदपि क्रि.श.१२शतके बसवण्णः इत्यादिभिः आरब्धस्य वीरशैवान्दोलनस्य, क्रि.श.दशमशतकस्य तमिळुनाडुराज्यस्य आळ्वार् सताम् आन्दोलनस्य च फलम् एव । अग्रे वल्लभाचार्यः गुरुः चैतन्य मध्वाचार्यः इत्यादीनां बोधनैः प्रभाविताः जनाः । तस्य भक्ताः विश्वे सर्वत्र इस्कान्(ISKCON) हरिभक्त्यान्दोलनम् आरब्धम् । हरिदाससन्तः अधिकाः परिव्राजः गायकाः च भवन्ति स्म । इदमान्दोलनं ब्राह्मणैः एव आरब्धा चेदपि समाजस्य सर्ववर्गीयानं योगदानम् अत्र अस्ति ।. कन्नडभक्तिसाहित्यक्षेत्रे हरिदासान्दोलनस्य योगदानं तु अपरिमितम् अस्ति ।
आरम्भः
हरिदासान्दोलनस्य मूलं समीचीनतया निश्चेतुं नैव शक्यते । क्रि.श.नवमशतके अस्य आन्दोलनस्य आरम्भः इति केचन वदन्ति । किन्तु क्रि.श.त्रयोदशशतके उडुपीक्षेत्रे मध्वाचार्यस्य आश्रयेण (क्रि.श.१२२८तः क्रि.श.१३१७पर्यन्तम्) दासकूटः इति नाम्ना वैष्णवान्दोलनं कर्णाटाकराज्ये समाराभत । अस्मिन् कालखण्डे आन्दोलनमेतत् प्रबला धार्मिकी शक्तिः अभवत् । अनेन दक्षिणभारते हैन्दवभावः नवचैतन्ययुक्तः अभवत् । तदानीमेव उत्तरभारतं मुसल्मानविप्लवकारिभिः आक्रान्तम् आसीत् । हरिदासपरम्परा विजयनगरसाम्राज्येन पोषिता । व्यासतीर्थः कृष्णदेवरायस्य गुरुः इति प्रतीतिः अस्ति ।  हरिदासाः हिन्दुधर्मस्य वैष्णवभक्ताः विष्णोः अवतारस्य विठ्ठलस्य श्रीकृष्णस्य च पूजां कुर्वन्ति स्म । हरिदासानां महाराष्ट्रस्य पण्डरपुरस्य भीमानद्याः तीरस्य विठ्ठलस्य मन्दिरम्, कर्णाटकस्य हम्पीमध्ये विद्यमानः विठ्ठलस्वामिनः देवालयः अपि च आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य तिरुमलस्य श्रीनिवासदेवालयः अतिपवित्रस्थानानि भवन्ति ।
बोधकाः
हरिदासाः सामान्यतः कर्णाटकीयाः आसन् । जयतीर्थाचार्यः केवलं महाराष्ट्रस्य पण्डरपुरस्य समीपे विद्यमानस्य मङ्गळ्वेधे स्थानीयः आसीत्, अपि च श्री नरहरितीर्थः इति दासः मध्वाचार्यस्य भक्तः आन्ध्रप्रदेशस्य दासः आसीत् ।
हिन्दूपञ्चाङ्गम्
वारः
नक्षत्रम्
मेघदूतम्
मेघदूतं खण्डकाव्यमस्ति, यस्य रचयिता महाकविः कालिदासः। काव्यमिदं पूर्वमेघदूतम्, उत्तरमेघदूतम् इति खण्डद्वये विभक्तमस्ति । काव्येस्मिन् १काचित् विरह-गुरुणा पीडितस्यैकस्य यक्षस्य कथाऽस्ति । अस्य रचयितुः कालिदासस्य परिचयादिकं प्रकरणान्तरे उक्तम् ।
मेघदूतस्य काव्यशैली
प्रायः श्लोकशतकमितोऽयं ग्रन्थः किमपि अलौकिकं मादकं तत्त्वं रक्षति येन लोको ‘माघे मेघे गतं वयः’ इति साभिमानं वक्तुमुत्सहते । मेघदूते विरहशालिनो युवजनस्य मनः स्थितेस्तादृशं व्यक्तं चित्रं प्रस्तुतं तदधीयानो जनः स्वचित्रमिव प्रदर्श्यमानः कामपि आत्मविस्मृतमिव प्रतिपद्यते । इदमेव हि मेघदूतस्य वैशिष्ठ्यं यतत्र वर्णनप्रवृत्तानि पद्यान्यपि मनोगतान् विरहिजनभावानभिव्यज्जयन्ति – पद्येऽत्र सिन्दोर्दशा दूरं गच्छति, विरहिण्या दशैव पुर उपेत्य विरहिणे हृदये कामपि पीडामवतारयति, याऽध्येतृरसिकानां हृदये विप्रलम्भशृङ्गारं प्रवाहयति । कालिदासेन मेघदूते सौन्दर्यसृष्टेः पराकाष्ठा प्रकाशिता – तन्वी श्यामा शिखरिदशना पक्वबिम्बाधरोष्ठी । इति सर्वाणि विशेषतान्युपन्यस्याप्यपरितुष्यता ‘या तत्र स्याद्युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातुः’ इत्युक्त्वा प्रकर्षः प्रकटीकृतः नैतावदेव, भौगोलिकं ज्ञानं वैज्ञानिकं च ज्ञानमत्र ग्रन्थे स्थितिमित्यप्याधुनिका अभिप्रयन्ति । कालिदासेन रामायणं दृष्ट्वैव मेघदूतमुद्भावितमिति प्रागवोचाम् । वाल्मीकिना कथितोऽप्यर्थोऽनेन कथं चमत्कारिशैल्यां प्रकाशित इति निदर्श्यते – रामायणे वाल्मीकिना सीतां सन्तोषयितुं धैर्यं धारयितुञ्च – इत्युक्तम् । अयमेवार्थः कालिदासेन कथा पध्दत्योच्यते ? तद् दृश्यताम्- सफलकाव्ये हि कङ्कालाङ्ग्यपि युवतिरुपतां यातीति कथनमेतादृगुक्तिदर्शनमूलकमेवेति ।
उद्धरणानि
वर्गः:कालिदासस्य कृतयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
महालिङ्गः
उद्गातृदशाननम्
द्वितीयाङ्के रावणः कुबेरस्य सिंहासने विराजमानोऽस्ति । तृतीयाके राक्षसैः यक्षदूतो निगृहीतो रावणान्तिकं चानीतः । ततो नारदे न रावणः शिवेन सह योद्धुं प्रेरितः । दशवदनः पुष्पकविमानेन शिवं जेतुं प्रतस्थे । स तत्र गत्वा कैलासपर्वतमुत्थापयामास । शिवः पादाङ्गुष्ठबलेन पर्वतं पुनरपि स्थिरीचकार । कम्पमानपर्वते स्थिता पार्वती भयातुरा सती सत्वरमेव मानं तत्याज । तथा हि -
सम्बद्धाः लेखाः
कलियगुम्
३३५
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
अपधमनिः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
पुनर्वसुः (नक्षत्रम्)
स्वरूपम्
पुनर्वसुनक्षत्रे शान्तिकर्म, पौष्टिककर्म, यात्रा, व्रतम्, प्रतिष्ठा, राज्ञः समस्तकृत्यम्, आभूषणं, वास्तुविधानम्, वाहनम्, कृषिकर्म इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
सत्गुरु शिवाय सुब्रमुनियस्वामी
सत्गुरु शिवाय सुब्रमुनियस्वामी अमेरिका देशस्य शैव आचार्यः आसीत्। सः हवाई प्रदेशे आश्रमं स्थापितवान्।
१९०२
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
साहित्यदर्पणः
मान्यसिद्धान्ताः
वाक्यं स्यात् योग्यताङ्काक्षा सत्ति युक्तः पदोच्चयः ‎
असतः साधकत्वविमर्शः
असतः साधकत्वम्
(३)	स्फटिकलौहित्यस्याऽपि प्रतिबिम्बत्वात् । अनुभवबलेन धर्ममात्रारोपवत् धर्ममात्रप्रतिबिम्बस्याऽपि स्वीकार्यत्वात् । न च शुक्तिरजतवत् स्फटिके लौहित्यं मिथ्येति कृत्वा स्फटिके तदारोप इति वाच्यम् । अत्र रजतत्वं नेतिवत् स्फटिके लौहित्यं मिथ्येति बाधकाभावात् । अन्यथा प्रतिमुखमपि मिथ्या स्यादविशेषात् इति साधु समर्थितो जीवब्रह्मैक्यवादः ।
न चैवमनुमितिं प्रत्यपि हेतुव्याप्त्यादिज्ञानमेव कारणं न तु हेत्वादीति हेत्वादेरसत्वेऽपि ज्ञानमात्रेणानुमितिः स्यादिति चेत्, मैवम् । हेत्वाभासस्थले यथा हेत्वाद्यसत्वेन व्याप्त्यभावादनुमितेराभासत्वं तथा विश्वमिथ्यात्वानुमानेऽपि व्याप्त्याद्यभावादनुमानस्याभासत्वमेव ।
ननु केवलस्यतिप्रसङ्गित्वात् अर्थावच्छिन्नस्य हेतुत्वमभ्युपेत्यार्थस्यावच्छेदकत्वमङ्गीकरणीयम् । अवच्छेदकत्वं च व्यावर्तकत्वम् । तच्च व्यावृत्तिधीजनकत्वम् । तथा च व्यावृत्तिधीहेतुभूतस्यासतः सर्पस्य हेतुत्वं प्राप्तमेवेति चेत् ।
किञ्च विलक्षणसामग्रीजन्मनोर्ज्ञानयोर्यथा परोक्षत्वापरोक्षत्वरुपो विशेषः विषयोपाधिना विनाभ्युपगम्यते एवमपरोक्षज्ञानेऽपि कथं स्वगतो विशेषो नाङ्गीकरणीयः स च क्षीरमाधुर्यादिवदाख्यातुमशक्यो वा तदव्यवहारजननशक्तत्वरुपो वा वक्ष्यमाणरीत्या द्र्ष्टव्यः ।
किञ्च सत्यसर्पज्ञानं विषयोपाधिमनपेक्ष्यासर्पज्ञानाद् विलक्षणम् तज्जनकविलक्षणजनकजन्यत्वात् परोक्षज्ञानजनकविलक्षणजनकजन्यापरोक्षज्ञानवत् ।
सन्दर्भाः
F.N. page 1 Page -2 Page 3 Page -4
बुलढाणामण्डलम्
भौगोलिकम्
बुलढाणामण्डलस्य विस्तारः ९६४० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि अकोलामण्डलं, वाशिममण्डलम्, अमरावतीमण्डलं च, पश्चिमदिशि जळगावमण्डलम्, औरङ्गाबादमण्डलं च, उत्तरदिशि मध्यप्रदेशराज्यम्‌, दक्षिणदिशि जालनामण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले तापी, गोदावरी, पूर्णा इत्येताः मुख्याः नद्यः प्रवहन्ति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्
लोणार सरोवरविषये पुराणग्रन्थेषु 'बैरजतीर्थ' इत्यनेन नाम्ना उल्लेखोऽस्ति इति कथ्यते । प्राचीने कुन्तलप्रदेशे अयं परिसर: समाविष्ट: । मण्डलेऽस्मिन् मौर्य-सातवाहन-बहमनी-मुघल-मराठाराजानाम् आधिपत्यमासीत् । आङ्लाधिपत्यम् अपि अत्रस्थै: जनै: अनुभूतम् । बेरार-प्रान्तविभाजनं भूत्वा मण्डलमिदं स्थापितम् ।
आलङ्कारिकाः
भरतमुनिः
शिष्यपरम्पराऽनुगताः श्लोका एव अनुवंश्यशब्देनाभिधीयन्ते । ते हि नाट्यशास्त्रात्पूर्वमेव कैश्चित्तदाचार्यैः प्रणीता आसन् । ते हि प्रमाणभूतत्वेन नाट्यशास्त्रे मतसम्पुष्ट्यर्थं यथास्थानं निवेशिताः सम्भवन्ति । तेन वर्तमानकाले समुपलब्धं नाट्यशास्त्रं नैकस्य नैककालीना च कृतिः मन्यते। भरतस्य मुनिभिः सह संवादरूपेण प्रणीतत्वादपि अस्य गुम्फकस्तु भरतानन्तरवर्ती कश्चिदेवेति स्पष्टमेव । यथा च 'मनुमेकाग्रमासीनम् ' अथवा 'योगीश्वरं याज्ञवल्क्यं प्रणम्य मुनयोऽब्रवन् ' इत्यतः प्रारब्धां स्मृति जनाः तत्तदुपदिष्टमतसम्पादकत्वेन मनुस्मृति -याज्ञवल्क्यस्मृति नाम्ना व्यवहरन्ति तथैवात्रापि । एतेनैतत्पर्यवस्यति यद्भरतप्रोक्तमिदं सूत्रात्मकं शास्त्रं कोहल-शाण्डिल्य-वत्सभूतिभिः भाष्यकारिकानुवंश्यश्लोकादिभिः सङ्गृह्य संवर्ध्य सङ्गुम्फ्य च प्रचारितमिति । तदस्य साम्प्रतिकं रूपमपि विक्रमकालापूर्वमेव सुपूरितमासीत्।
कोहलः
“शेष प्रस्तारतन्त्रेण, कोहलः कथयिष्यति ।”
दण्डी
इति साक्षात्कृते देवे राज्ञो यद्राजवर्मणः।
प्रीतिप्रकाशनं तच्च प्रेय इत्यवगम्यताम्।।
उद्भटः
व्याख्यातारो भारतीये लोल्लटोद्भटशङ्कुकाः।
भट्टनायकः
अभिधाधामतां याते शब्दार्थालङ्कृती ततः॥
धनञ्जयः
काव्यशास्त्रपरम्परायां धनञ्जयस्य प्रवेशस्तत्र मौलिकचिन्तनपुनरावर्तनं द्योतयति । तस्य हि दशरूपकं यद्यपि नाट्यशास्त्रसम्बद्धं तथापि रसविवेचने मौलिकं चिन्तनं प्रस्तौति। धनञ्जयो हि विष्णुनाम्नः सुतो धनिकस्याग्रजः । स हि मुज्जसमकालिकः । मुज्जश्च भोजस्य धारानगरीशस्य पितृव्यः १०३१-१०५१ मितिवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान्। दशरूपकस्य हि धनिकस्य अवलोकाख्या वृत्तिर्लभ्यते । एतदतिरिक्तं नृसिंहभट्टस्य टीका, देवपाणेर्व्याख्या, कुरविरामस्य विवृतिः, बहुरूपमिश्रस्य टीका, वेणीधरमिश्रस्य टीका, लोकमणिदाहालस्य कलाख्या टीका समुल्लेखनीयाः । सुदर्शनस्य पाञ्चनदस्य कलाख्या विवृतिश्च प्रसिद्धा । तासु हि लोकमणिदाहालस्य कलाख्या टीका नाट्यविषये तुलनात्मकमध्ययनमपि प्रस्तुवन्ती सम्बद्धविषयस्य विश्वकोश एव मन्यते। ग्रन्थस्यास्योपजीव्यग्रन्थो भरतप्रणीतं नाट्यशास्त्रमेव किन्तु संरचनादृष्ट्याऽयं भिन्नरूपेणोपतिष्ठते । अत्र -
महिमभट्टः
भट्टनायक वद् ध्वनिविरोध्याचार्यत्वेन महिमभट्टोऽपि स्मृतः । तस्य हि व्यक्तिविवेकः प्रसिद्धः ग्रन्थः । असौ हि श्रीधैर्याख्यस्य पुत्रः श्यामलाख्यस्य शिष्यः । महिमभट्टो हि काश्मीर इति तस्य राजानकोपाधिधारित्वेन ‘प्रणम्य परां वाचम्' इति कथनेन च सिध्यति । स च कुन्तकं वक्रोक्तिकार -
दोषं व्यक्तिविवेकेऽमु कविलोकविलोचने।
व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमां परां वाचम्।। इति ।
भोजदेवः
अम्नासिषुर्दश रसान् सुधियो वयं तु शृङ्गारमेव रसनाद्रसनाम नाम।। इति ।
मम्मटः
मम्मटस्य पिता जैयटाख्यः उन्वटकैयटौ तु तस्य भ्रातराविति सुधासागरकारेण भीमसेनोतं किन्तु अन्वटस्तु आत्मानं वज्रटाख्यस्य पुत्रं मन्यते तेन स हि तस्य पितृव्यपुत्रः सम्भवति । जैयटवज्रटौ हि भ्रातरौ ययोः प्रथमस्य मम्मटकैयटावपरस्य उन्वटः पुत्रः। मम्मटस्य पुत्रो हि अल्लटः इति केषाञ्चिन्मतम् । अपरेषां मते तु भ्राताऽपि।
विश्वनाथः
साहित्यदर्पणो हि काव्यशास्त्ररत्नभूतो ग्रन्थः । अत्र हि दश परिच्छेदाः सन्ति, यत्र प्रथमे काव्यविवेकः, द्वितीये शब्दशक्तयः, तृतीये रसनिरूपणम्, चतुर्थे ध्वनिविवेकः, पञ्चमे व्यञ्जनावृत्तिनिरूपणं, षष्ठे काव्यविभागः, सप्तमे दोषप्रपञ्चः, अष्टमे गुणनिरूपणं, नवमे रीतिनिरूपणं, दशमे शब्दार्थालङ्कारविचार इति विवेच्यविषयाः ।
आशाधरः
आशाधरभट्टस्य अलारशास्त्रसम्बद्धास्त्रयो ग्रन्थाः प्रसिद्धाः कोविदानन्दः, त्रिवेणिका, अलङ्कारदीपिका च । तत्र कोविदानन्दो हि कविशिक्षाविषयकः, त्रिवेणिका तु अभिधालक्षणाव्यञ्जनेति त्रिविधशक्तिनिरूपिका । यथोक्तं -
"शक्तिं भजन्ति सरला लक्षणां चतुरा जनाः।
विश्वेश्वरः
अलङ्कारमुक्तावली अलङ्कारकौस्तुभस्यैव लघुरूपम् । यथोक्तं तस्यैव प्रस्तावनायम् -
कवीन्द्रकर्णाभरणं हि शब्दचित्रसम्बद्धो ग्रन्थः । अत्र हि चत्वारः परिच्छेदाः । अत्र हि अष्टपञ्चाशन्मिता वृत्तजातय उपवर्णिताः । विदग्धमुखमण्डनप्रारब्धा हि परम्परेवानेन संरक्षिता दृश्यते । अस्य हि ग्रन्थकृत एव स्वोपज्ञा व्याख्या लभ्यते । यथोक्तम् -
शिवदत्तः
एकञ्च पण्डितवरशिवदत्तप्रवीतं काव्यरसायनं, पूर्णचन्द्रविद्यारत्नस्य काव्यदीपिका, जग्गूवेङ्कटाचार्यस्य अलङ्कारतत्त्वकुवलयानन्दचन्द्रिकाचकोरश्च, मलयजपण्डितस्य साहित्यसारः (१२२७ वै०), राजराजस्य राजराजीयं, विश्वनाथस्य साहित्यसुधासिन्धुः, सुखललितस्य जल्पकल्पलता, मुग्धमेधाकरस्य पुञ्जराजस्य ध्वनिप्रबोधः, कृष्णसुधियः काव्यकलानिधिः, कृष्णशर्मणो मन्दारमण्डनञ्च, प्रभाकरस्य रसप्रदीपः, बलदेवविद्याभूषणस्य साहित्यकौमुदी, काव्यकौस्तुभश्च, राजशेखरस्य (१९ श. वै.) साहित्यकल्पद्रुमः, रत्नभूषणस्य काव्यकौमुदी, नरसिंहाचार्यस्य अलङ्कारेन्द्रशेखरः, रामसुब्रह्मण्यशास्त्रिणोऽलङ्कारशास्त्रविलासः, नराचार्यस्य काव्यसूत्रवृत्तिः, काव्यप्रकाशप्रयोगविधिः, अलङ्कारमाला च धर्मसुधियः साहित्यरत्नाकरः, शठकोपाचार्यस्य अलङ्कारपरिचयः, सुधीन्द्रयोगिनः अलङ्कारविकाशः, वीरनारायणस्य साहित्यचूडामणिः, श्रीकृष्णाचार्यस्य अलङ्कारमणिहारः, मुरारिदासस्य यशवन्तयशोभूषणञ्च काव्यालङ्कारसम्बद्धाः ग्रन्थाः।
महाकविकालिदासम्
विषयवस्तु
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य भीष्मशौर्यं यथा हृतम्।
ब्रह्माण्डभाण्डशतकोटविकासलीलां शक्तः स ईश्वरकुलालवरो विधातुम्।
भर्तृहरिः
नीतिशतकम्
अस्मिन् शतके विवेकः, हितचिन्तनम्, ज्ञानसाधनम्, शौर्यधैर्यविवरणम्, शान्तत्वम्, सौशील्यादिविषयेषु लिखितवान् अस्ति । इदं स्वस्य वानप्रस्थदशायां लिखितवान् स्यात् ।
सन्धिप्रकरणम्
सवर्णदीर्घसन्धिः
अ इ उ ऋ एतेषां वर्णानां सवर्णे परे द्वयोः वर्णानां स्थाने एकः सवर्णः दीर्घः आदिष्टः भवति। अयं सवर्णदीर्घसन्धिः।
गुणसन्धिः
महा + ऋषिः = महर्षिः। (आ + ऋ = अर्)
वृद्धिसन्धिः
जलस्य + ओघः = जलस्यौघः। (अ + ओ = औ)
गङ्गा + ओघः = गङ्गौघः। (आ + ओ = औ)
प्रकृतिभावः
हरी + एतौ = हरी एतौ
ष्टुत्वसन्धिः
सकारतवर्गयोः षकारटवर्गाभ्यां योगे षकारटवर्गौ स्तः।
तत् + टीका = तट्टीका
जिस् + णुः = जिष्णुः
अनुनासिकसन्धिः
षट् + मुखः = षण्मुखः
उत् + नसः = उन्नसः
ङमुडागमसन्धिः
रुदन् + इति = रुदन्निति
सकारादेशः
उदा -