cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अपर्णा
पार्वतीदेव्याः नाम। दक्षप्रजापतेः पुत्री सती=दाक्षायणी पितरि कोपात् यदा यज्ञकुण्डे पतित्वा देहत्यागं च कृत्वा पुनः पर्वतस्य अपत्यं भूत्वा पार्वतीति नाम्ना पुनर्जन्म लेभे, तदा सा सदाशिवमेव वरीतुमियेष । तदर्थं तपस्यामारभत । घोरं तपस्यन्ती क्रमेण फलाहारं शाकाहारं च त्यक्त्वा वाताहतानि वृक्षेभ्यः पतन्ति पर्णानि खादन्ती आसीत् । ततः क्रमेण तमप्याहारं परित्यजन्ती तपोमग्ना आसीदिति हेतोः, यस्याः पर्णमपि नान्नमासीत् सा "अपर्णा" इति प्रथिता । हरिवंशपुराणे मत्स्यपुराणे च इयं कथा वर्णिताऽस्ति । अस्य पर्यायपदानि अमरकोशे द्रष्टुं शक्यन्ते यथा-
संस्काराः
गर्भाधानसंस्कारः
सृष्ट्यां मानवः सर्वोत्कृष्टो मन्यते । तस्य जीवनस्य उद्देश्यम् आत्मसाक्षात्कारो वर्तते । विधिपूर्वकं संस्कृतो मानवो दिव्यज्ञानमर्जित्वा आत्मसाक्षात्कारं कर्तुं प्रभवति । मानवस्य सम्पूर्णजीवनं संस्काराणां क्षेत्रं वर्तते । संस्काराणां प्रमुखं लक्ष्यं शरीरस्य शुध्दिः पवित्रता चास्ति । एते संस्कारा वस्तुतः गर्भस्याधानादेव प्रारभन्ते । अधिकांशगृह्यसूत्राणि गर्भाधानादेव संस्काराणां प्रारम्भं निर्दिशन्ति । प्रजननमपि मानवजीवनस्य् अङ्गभूतम् । धर्मशास्त्रानुसारम् अत्र काऽप्यशुचिता नास्ति । अस्मिन् विषये मनुराह –
शौनकोऽपि प्रत्यपादयत् यत् यस्मिन् कर्मणि पुरुषेण निषिक्तो गर्भः स्त्रियां धार्यते तत् गर्भालम्भनं गर्भाधानं वेत्युच्यते –
निष्क्रमणसंस्कारः
शिशोः गृहाद् प्रथमबहिर्निगमनं निष्क्रमणमित्युच्यते । चतुर्थमासि शुभे दिने संस्कारोऽयं करणीय इति मनुनोक्तम् । शिशोःमानसिक्यभिवृध्द्यर्थं वाह्मजगत ज्ञाननिमित्तं श्रीवृध्द्यर्थञ्च संस्कारोऽयं विधीयते ।
भारतीयसेनोत्सवः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियोत्सवाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
लातूरमण्डलम्
लातूरमण्डलं (लातूर जिल्हा, latur District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति लातूर इत्येतन्नगरम् । भूकम्प(१९९३)ग्रस्तप्रदेशः एवं कुप्रसिद्धिः जाता अस्य मण्डलस्य । ऐतिहासिकदृष्ट्याऽपि इदं मण्डलं समृद्धम् । मराठावाडाविभागे अत्रैव शिक्षणसुविधानां प्राचुर्यं दृश्यते । सहकारिक्षेत्रस्य विकासः अपि अत्र जातः । व्यापारिकेन्द्रत्वेन अपि लातूरनगरस्य विस्तारः जातः । कर्णाटकराज्यम् अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि एव अस्ति अतः मण्डलेऽस्मिन् कन्नडभाषया सह तत्प्रदेशसंस्कृतेः अपि प्रभावः दृश्यते ।
लातूर भूकम्पः(१९९३)
३० सप्टेम्बर् १९९३ दिनाङ्के लातूरमण्डले भूकम्पः अभवत् । 'रिक्टर् स्केल' अनुसारं ६.३ अस्य कम्पस्य प्रमाणमासीत् परम् अत्र प्रायः मृतानां सङ्ख्या ३०,००० आसीत् । एवं कथ्यते यत् अत्र स्थापितानां गृहाणां स्थापत्यं सम्यक् नासीत्, यतो हि भूकम्पस्य कम्पनान् सोढुं तानि न अशक्नुवन् । अतः एतावती हानिः जाता । एतस्य परिणामाः लातूर, बीड, उस्मानाबाद इत्येतेषु मण्डलेषु अदृश्यन्त । सम्पूर्णे मराठवाडाविभागे अस्य भूकम्पस्य परिणामाः अनुभूताः ।
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते...
सन्धिः
बुद्धिस्तदा = बुद्धिः + तदा विसर्गसन्धिः (सकारः)
समासः
अचला - न चला - नञ्तत्पुरुषसमासः ।
चिक्कोडी
आर्थिकता
प्रधाने शर्करावलये एषः भागः अन्तर्भवति । अस्मिन् भागे जनानां प्रधानः व्यवसायः कृषिः । अस्मिन् उपमण्डले त्रयः शर्करानिर्माणागाराः सन्ति। कृष्णा, वेदगङ्गा, दूधगङ्गा नद्यः भूमेः फलवत्ततां वर्धितवत्यः सन्ति ।एषु दिनेषु जनाः कौशेयतन्तुवर्धने आसक्ताः दृश्यन्ते । चिक्कोडीनगरं परितः पर्वताः सन्ति॥ एतेषां शिखरस्य उपरि वायुप्रसरणे साहाय्यकाः वृक्षाः सन्ति इत्यतः वायुना विद्युच्छक्तेः उत्पादनम् अत्र प्रचलति ।
प्रेक्षणीयानि स्थानानि
वर्गः:कर्णाटकस्य प्रमुखनगराणि
पृथिव्याः इतिहासः
विभिन्नानाम् अभिप्रायाः
क्रैस्तमतस्य अतिपुरातने ग्रन्थे पुरातनमृत्पत्रे (old Testament) भूमिः केवलं षट्सु दिनेषु निर्मिता इति उक्तम् अस्ति । क्रि. श. १६५० तमे वर्षे आर्च बिषप् उषर् नामकः भूमेः वयः प्रायः ८००० वर्षाणि स्युः इति उक्तवान् आसीत् । १८ शतकस्य मध्यभागे कम्टे डि. बुफान् (compte.de.buffon) इत्याख्यः तदा लभ्यमानानां विवरणानाम् आधारेण भूमेः वयः ७५०० वर्षाणि स्युः इति निर्णीतवान् आसीत् । अन्यासां प्राचीनसंस्कृतीनां चिन्तकैः सह तोलयामः चेत् भारतीयानां चिन्तकानां भूमेः तथा अन्येषाम् आकाशकायानां विषये अधिकं वैज्ञानिकं ज्ञानम् आसीत् इति वक्तुं शक्यते । आधुनिकस्य विज्ञानस्य पितामहाः इति उच्यमानानां कोपर्निकस् तथा गेलिलियो इत्येतेषां कालपर्यन्तम् अपि तन्नाम १५ – १६ शतकस्य पर्यन्तम् अपि पाश्चात्याः भूमिः आनताकारिका (Flat), अन्ये सर्वे ग्रहाः भूमिं परितः भ्रमन्ति इति च चिन्तितवन्तः आसन् । किन्तु भारतीयाः प्रचीनाः चिन्तकाः भूमिः गोलाकारिकः कश्चन आकाशकायः अस्ति इति ज्ञात्वा एव भूगोलः इति नामकरणं कृतवन्तः आसन् । अण्डाकारस्य तारामण्डलं ते ब्रह्माण्डम् इति उक्तवन्तः आसन् । टेलिसोपसदृशाणाम् उपकरणानां साहाय्यं विना अपि ते बहूनां नक्षत्राणाम्, आकाशगङ्गानां च परिचयं प्राप्तवन्तः आसन् ।
दुर्गावती देवी
बाह्यानुबन्धः
http://shaheedeazam.blogspot.in/2007/10/blog-post.html
http://pittpat.blogspot.in/2011/10/freedom-fighter-durga-vati-vohra-bhabhi.html
विमुक्तिः
विषयवस्तु
सा भार्या प्रकृतिर्गुणा भगिनिका माया च तासां प्रसूः।
त्यागराजाराधनम्
श्रीत्यागराजाः क्रिस्तशके १७६७ तमे वर्षे तमीळुनाडुराज्ये तञ्जावूरुसमीपे तिरुवय्यागुग्रामे जन्म लब्धवन्तः । एतेषां पिता श्रीरामब्रह्मञ्त्नां संस्कृत पण्डितः आसीत् । पितामहः गिरिराजः अपि कविरासीत् । एते तेलगु मूलिकिनाडु वंशस्थाः आसन् बाल्ये एव त्यागराजः श्री रामभक्ताः सन्तः संस्कृत तेलगु भाषानिपुणः सङ्गीतासक्त च आसीत् । वेदशास्त्राध्ययनेन साकं सङ्गीतम् अधीतवन्तः । एतेषां सङ्गीतगुरवः शुण्ठी वेङ्कटरमणय्य महोदयः । श्रीरामकृष्णयतिभिः श्रीरामतारक मन्त्रोपदेशं प्राप्तवन्तः स्वयं गीतानि रचयन्तः सङ्गीतयोजनमपि कर्तुं प्रवृत्ताः अभवन् । विवाहानतरम् अतिकष्टेन जीवननिर्वहणं कृतवन्तः श्रीत्यागराज महोदयाः तिरुवाङ्कूरुराजस्य आस्थानविद्वत्प त्पदवीं न स्वीकृतवन्तः । श्रीनारदमहर्षिणा प्रभाविताः त्यागराजमहोदयाः स्वरार्णव इति कृतिं श्रीनारदान् प्राप्तवन्तः ।- इति प्रतीतिः अस्ति ।
वास्को ड गामा
वीक्षणीयस्थलानि
प्राचीनगोवाप्रदेशे 'भोमजीसस्'-'बेसिलिका'स्थले 'सेन्ट् फ्रान्सिस् जेवियर'-इत्यस्य शरीरं रजतकरण्डके स्थापितमस्ति । तत् स्थानं दशवर्षेषु एकवारं 'डिसेम्बर'-मासस्य तृतीयदिनाङ्कात् त्रीणि दिनानि यावत् सार्वजनिकदर्शनार्थम् उद्घाटितः भवति । 'सेन्ट् केजेटान् चर्च, सेन्ट अगस्टेन् चर्च, सेन्ट् मोनिका चर्च' इत्यादीनि अत्यन्तं सुन्दराणि सन्ति । गोवाराज्यस्य प्रवासोद्यमः अतीवोत्तमः अस्ति । सागरतटानां दर्शनं, देवालयानां दर्शनं, 'चर्च'दर्शनं, सम्पूर्णदर्शनम् इत्यादीनां दर्शनम् एकस्मिन् दिने एव कर्तुं शक्नुवन्ति प्रवासिनः । 'पालोळम्' इत्यत्र नारिकेलवाटिकानां सुन्दरं वीक्षणीयं स्थलम् अस्ति । मार्गोवा-तः सप्तत्रिंशत् कि.मी दूरे कोङ्कणधूमशकटमार्गसमीपे अतीव सुन्दरः सागरतटः अस्ति । राज्येऽस्मिन् विद्यमानानां सागरतटानां कोल्वा, अञ्जना, कल्लनगुड्ड इत्यादीनि नामानि प्रसिद्धानि सन्ति ।
अपि चेदसि पापेभ्यः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य षड्त्रिंशत्तमः(३६) श्लोकः ।
३७१
बाह्य-सूत्राणि
३७१ ३७१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कित्तूरु चेन्नम्म
जीवनम्
स्वस्याः सामर्थ्यानुसारं चेन्नम्म युद्धस्य पर्याप्तसज्जताम् अकरोत् । चेन्नम्म इत्यस्याः मन्त्रिपरिषदि द्वे मन्त्रिणौ आस्ताम् । मल्लप्प शेट्टि, वेङ्कट राव् च । तयोः वास्तविकतायाः विषये चेन्नम्म सतर्का नासीत् । तौ मन्त्रिणौ व्यक्तिगतस्वार्थस्य पूर्त्यै देशद्रोहिप्रवृत्तिं प्रारभेताम् । तयोः देशद्रोहस्य लाभेन आङ्ग्लाः कित्तूरु-राज्यस्योपरि आक्रमणम् अकुर्वन् । आक्रमणकाले राजद्वारम् उद्घाट्य एतौ राज्यप्रवेशे आङ्ग्लसैन्यस्य साहाय्यम् अकुरुताम् । तस्मिन् आक्रमणे राज्यस्य त्रिसहस्रम् अश्वाः, द्विसहस्रम् उष्ट्राः, अष्टशतं गजाः, षड्त्रिंशत् शतघ्न्यः (cannon), पञ्चसहस्रम् अग्निशस्त्रम्, अन्यानि युद्धसाधनानि लुण्ठित्वा आङ्ग्लैः पलायनं कृतम् । तैः अमूल्यरत्नानि, आभूषणानि अपि लुण्ठितानि ।
बाह्यानुबन्धाः
http://books.google.co.in/books?id=p2qFYxtq3GYC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false
http://timesofindia.indiatimes.com/city/hubli/Kittur-Rani-Chennammas-samadhi-lies-in-neglect/articleshow/17013504.cms?referral=PM
वर्गः:महिलास्वातन्त्र्ययोधाः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य व्यक्तयः
कूचिपुडी
आन्ध्रप्रदेशराज्ये कृष्णामण्डले कुचिपुडी इति ग्रामः अस्ति ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
धर्मशास्त्रम्
धर्मस्य उद्भव: विकासश्च
धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा । लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसर्पन्ति । धर्मेण पापमपनुदन्ति । धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितम् । तस्माद् धर्मं परमं वदन्ति ।
धर्मस्य गोप्ताजनीति तमभ्युत्कृष्टमेवं ।
त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एवेति द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन् । सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति।
सत्यं वद धर्मं चर।
धर्मभेदाः
का नानालक्षणविशिष्टोऽसौ धर्म आचरणदृष्ट्या बहुभिः बहुधा विभक्तः। धर्म आचरणसंहितासंज्ञार्हत्वाद् द्विधा विभज्यते। मत्स्यपुराणे३८ पराशर माधवीयादिषु श्रौतस्मार्त्तभेदेन धर्मः द्विधा विभक्तः । तत्र श्रौतधर्म: त्रिविधः । इष्टिः, पशुयागः, सोमयागश्चेति । तत्रौषधिप्रधानयागः इष्टिः । ओषधिभिः यवब्रीहि- प्रभृतिभिः पुरोडाशं निर्माय या दर्शपौर्णमासेष्टिः सम्पाद्यते सा प्रथमप्रकारक: यागः । पशुयागे प्रधानतः पशुः, सोमयागे च सोम एव समर्प्यते। पशुयागे पशोरङ्गानि वपाहृदयादीनि देवताभ्य: समर्प्यन्ते । सोमयागे च सोमलतायाः काशात् सोमरसं निष्कास्य तेनैव द्रव्येण सोमयागोऽनुष्ठीयते। यागः प्रकृति वकृतिभेदेन द्विविधः। प्रकृतियागोऽपि त्रिविधः । सर्वासामिष्टीनां प्रकृतियाग: भवति र्शपौर्णमासः। सर्वेषां पशुयागानां प्रकृतिरग्नीषोमीययागः। सर्वेषां सोमयागानां कृतिश्चाग्निष्टोमसोमयागो भवति । एतदतिरिक्ता: यागा: विकृतिसंज्ञा धारयन्ति -
उपदिष्टो धर्मः प्रतिवेदम् । स्मार्तो द्वितीयः।
स खल्वाश्रमधर्मस्तु भिक्षादण्डादिको यथा ।
स वर्णाश्रमधर्मस्तु स्यान्मौजी मेखला तथा॥
श्राद्धकर्म तपश्चैव सत्यमक्रोध एव च ।
धर्माधौ समौ भूत्वा द्विपादौ द्वापरे स्थितौ ।
धर्मस्य मुख्यपुरुषार्थत्वम्
शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यद्धि गच्छति ॥
धर्मशास्त्रस्य उत्पत्तिः विकासश्च
धर्मशास्त्रं नाम सकलशास्त्रपुरस्कृतं निखिललोकसुरक्षकं कृत्याकृत्य विवेकप्रतिपादकत्वेन नित्यनियतोपादेयं साक्षाद् वेदार्थानुमापकत्वेन वेदवत् प्रमाणभूतं तप:स्वाध्यायपूतचरित्राणां मनुगौतमवसिष्ठादीनामनवरतस्वाध्याया ध्ययनपूतकण्ठोद्गीर्णत्वेन परमपवित्रं गुणिगणसमादरणीयं सर्वजनग्रहणीय शास्त्रम् -
तत्र निरुक्तस्य३ तृतीयकाण्डे प्रतिपादित: दायभागविषय: विचारपथमागच्छति। कौशीतक्युपनिषद्यपि४ दायसम्बन्धिनौ मनूक्तश्लोकावुदाहृतौ । अत एवोपनिषत् कालेऽपि धर्मशास्त्रस्य प्रामाण्यमवर्त्तत --
अर्थतां जाम्या रिक्थप्रतिषेध उदाहरन्ति । ज्येष्ठं पुत्रिकाया इत्येके ।
राजा त्वशासन् पापस्य तदवाप्नोति किल्विषम् ।।
पञ्च वा एते महायज्ञाः शतति प्रतीयन्ते । शतति संतिष्ठते ।
धर्मशास्त्रस्य शास्त्रत्वम्
चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य ।
आश्रमव्यवस्था
वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् । कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च ॥ गार्बैर्होमैर्जातकर्म चौडमौञ्जीनिबन्धनैः । बैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानामपमृज्यते ॥ स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैस्त्रैविद्येनेज्यया सुतैः । महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः॥
व्यवहारः
स्मृत्युक्तेषु धर्मेषु व्यवहारभागः (आचारकाण्डेषु) प्रमुखः अस्ति । लौकिकालौकिकव्यवहाराः सुवर्णिताः सन्ति । राजधर्मस्य कथनं नाम व्यवहारधर्मः इत्यर्थः । मनुस्मृतौ सप्तमे एवं अष्टमे अध्याये राजधर्मः निरूपितः अस्ति । याज्ञवल्क्यस्मृतौ अपि व्यवहारधर्मः निरूपितः अस्ति । अस्मिन् व्यवहारकाण्डे प्रथमश्लोकः एवं विद्यते, व्यवहारान् नृपः पश्येत् विद्वद्भिः ब्राह्मणैः सह ।' धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभे विवर्जितः । स्मृत्यानुसारं नृपः न्यायदानं कुर्यात् । अतः न्यायनिर्णयार्थं वेदधर्मशास्त्रपारङ्गतानाम्, सत्यवादिनाम्, निष्पक्षपातिनाम्, विद्वज्जनानां च समूहः भवतिस्म । समूहे विद्यमानानां सख्यायाः विषये स्मृतिग्रन्थेषु ऐक्यमत्यं नास्ति । समूहे नृपाः, गौरवस्थकुटुम्बिनः, वृद्धवणिक्, धनिकाः च भवेयुः । नृपस्य अनुपस्थाने कश्चित् न्यायाधीशः नृपेणैव निर्दिष्टाः भवति । एवं ग्रामेषु मण्डलादिषु च निर्दिष्टाः भवन्ति । न्यायालयादिषु गणक, लेखकः, साध्यपालि इति च त्रयः अधिकार्यः आसन् । समस्यायाः निर्णयदाने प्रतिज्ञा, उत्तरम्, संशयहेतुपरामर्शः, निर्णयप्रमाणञ्च परीक्ष्य निर्णयः देयः भवतिस्म । प्रमाणं द्विविधं, मानुषम्, दैविकञ्चेति । मानुषप्रमाणस्य अभावे दैविकप्रमाणं स्वीकुर्वन्तिस्म । व्यवहारः अष्टादशेषु विभागेषु विभक्ताः । ऋणम्, दानम्, निक्षेपः, अस्वामिविक्रयः, सम्भूयसमुत्थानम्, दत्तानपाकर्म, वेतनादानम्, संविद्व्यतिक्रमः, क्रयविक्रयः, स्वामिपालविवादः, सीमाविवादः, दण्डपारुष्य, वाक्पारुष्य, स्तेय, साहसम्, स्त्रीसङ्ग्रहणम्, स्त्रीपुंधर्मः, विभागः, द्यूतसमाह्वयः इति व्यवहारस्य विभागः ।
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:धर्मशास्त्रम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
आख्यानसाहित्यम्
नीतिकथा
सामान्यतो नीतिकथा द्वयोर्भागयोविभक्ता दृश्यते, पशुपक्ष्याश्रिता मनुष्याश्रिता च । प्रथमायां हि पशुपक्षिमाध्यमेन सदाचार-राजनीति-व्यवहारादीनां ज्ञानमुपदिश्यते, द्वितीयायां मानवमाध्यमेनैव । पञ्चतन्त्रं हितोपदेशश्च प्रथमभेदस्य निदर्शनानि, पुरुषपरीक्षा च द्वितीयभेदस्य । अथैतेषां संक्षिप्तः। परिचयोऽत्रोवस्थाप्यते ।
पञ्चतन्त्रम्
पञ्चतन्त्रं हि विष्णुशर्मसङ्गृहीतं नीतिकाव्यम् । किन्तु कोऽसौ विष्णुशर्मा कश्चास्य कालः, इति सम्प्रत्यपि, नैव ज्ञातं सम्यक् । पञ्चतन्त्रे हि कथामुखं, मित्रभेदम्, मित्रप्राप्तिकं, लब्धप्रणाशं, काकोलूकीयम्, अपरीक्षितकारकञ्चेति षट् प्रकरणानि सन्ति । तेषु हि मित्रभेदादिकं तु विष्णुशर्मसङ्गृहीतं सम्भवति किन्तु कथामुखं तु न तथा प्रतिभाति । कथामुखे कथितं यद् दक्षिणदिशास्थमहिलारोप्यनगरस्य राज्ञोऽमरशक्तेः पुत्रान् श्रीनध्यापयितुं विष्णुशर्मणा ग्रन्थोऽयं प्रणीत इति । किन्तु हितोपदेशस्य प्रस्ताविकाभागे तु कथितमस्ति यद्भागीरथीतीरस्थस्य पाटलिपुत्रनगरस्य राज्ञः सुदर्शनाख्यस्य त्रीनेव पुत्रानध्यापयितुं विष्णु शर्मा ग्रन्थमिमं प्रणीतवानिति । अनेन कथनभेदेन तथैव‘तन्त्रैः पञ्चभिरेतच्चकार सुमनोहरं काव्यम्' इति कथने लिट्लकारप्रयोगेण च सिध्यति यदयं भागः केनाऽपि विष्णुशर्मपश्चातना प्रणीय संयोजितमिति । तेन हि प्रस्तावनाभागतस्त्वेतावदेव सिध्यति यदसौ ग्रन्थो विष्णुशर्माख्येन विदुषा संग्रहीत इति । न ततोऽधिकम् ।
१. तन्त्राख्यायिका - संस्करणमिदं काश्मीरेषु शारदालिप्यामुपलब्धम् । अत्र हिपञ्चतन्त्रस्य मूलरूपं सुरक्षितमस्त्यधिकमितरसंस्करणापेक्षया । अस्य प्रणयनं वैक्रमप्रथमशतके मतं समालोचकैः । अत्रापि काश्चित्कथाः संवद्धता दृश्यन्ते ।।
भोजप्रबन्धः
णतोऽस्ति । किन्तु तत्रापि लिटः प्रयोगेण तस्य सम्भावनां निराक्रियते-- 'ततस्तस्मै प्रत्यक्षरं लक्षं ददौ' इति । तेन बल्लालाख्यः कश्चित्कविरेव भवेत्, यो हि भोजकीतिमाकर्णयित्वा ग्रन्थमेतं प्रणैषीत् । स हि मल्लिनाथं स्मरति न च तदनन्तरर्वातनं, तेन मल्लिनाथपश्चात्कालवतना भाव्यमिति प्रबलस्तर्कः । स हि तानेकान् कवीन स्मरति किन्तु नैव श्रीहर्षम् । सन्त्यत्र सप्तसप्ततिमिताः प्रबन्धाः । यद्यपि ग्रन्थोऽयं वातभवनायते कालिदास मल्लिनाथञ्च एकदैव समुदाय्य तथापि कवेरस्य प्रतिभा तु तदतिरकिण्येव । अस्य हि प्रासादिकी भाषा प्रवाहशीला शैली च नितान्तमैवै प्रभावोत्पादिका । सामान्यतोऽस्य प्रणयनकाली वैक्रमषोडशशतकोत्तरार्द्धमभितौ मंतः ।
बृहत्कथामञ्जरी
काश्मीरेण हि महाकविना क्षेमेन्द्रेण १०९४ मितवैक्रमाब्दे बृहत्कथायाः सारमादाय बृहत्कथामञ्जरी प्रणीता । अत्र हि १९ अध्यायाः ७५०० सङ्ख्याकश्लोकाः सन्ति । बृहत्कथांश्लोकसङ्ग्रहापेक्षयाऽत्र काश्चिन्नवीना अपि कथाः संयोजित दश्यन्ते। ग्रेन्थोऽयं नितान्तं संक्षिप्तत्वेन दुर्बोधो लक्ष्यते । मूलग्रन्थे प्रधानपात्रत्वेन गृहीतो नरवाहनोऽत्र गौणत्वं भाजिनोऽस्ति ।
जातकमाला
विक्रमानन्तर ४०० मिताब्दमभित आर्यशुराख्येन विदुषो जातकमाला प्रणीताऽस्ति यत्र हि बोधिसत्त्वसम्बद्धाः षट्त्रिंशत्कथाः सङ्ग्रहिताः सन्ति । अस्यापि ४९१ मितवैक्रमाब्दे चीनीभाषायां रूपान्तरण सञ्जातं दृश्यते । ग्रन्थोऽयं गद्यपद्योभयात्मकः काव्यमयश्च ।
शुकसप्ततिः
अज्ञातकर्तृकप्रणयनकाले शुकसप्ततिग्रन्थे संन्ति सप्ततिसङ्ख्यकाः कथाः प्राचीनाः । दुष्कर्मपरायण स्वामिनीं ततो निरोद्धुकामः शुकः प्रतिरात्रमेकैकां कथां श्रावयति सप्ततिनिशापर्यन्तमेव । ग्रन्थमिमं हेमचन्द्रोऽपि (११४५-१२२९ वै०) जानाति । तेन ह्यस्य प्रणयनं न्यूनतममपि वैक्रमदशमशतके सम्पन्नं दृश्यते । अस्य वैक्रमचतुर्दशशतकोत्तरार्द्ध फारसीभाषायां सम्पन्नं रूपान्तरं लभ्यते । तथैव बल्लालकवेः भोजप्रबन्धोऽपि प्रसङ्गेऽस्मिन्नपि स्मरणीयः । अत्र हि भोजस्योत्कर्ष वणतमस्ति । शिवदासस्य कथार्णवे पञ्चत्रिशस्मिताः कथाः सन्ति । वीरकवेः ( १५०८ वै० ) कथाकौतुकं पद्यात्मकं पञ्चदशाध्यायेषु विभक्तमस्ति । विद्यापतिंकृता पुरुषपरीक्षा च प्रकरणेऽस्मिन्नेकोऽपरः प्रयासः । इत्थं हि भारतीयमाख्यानसाहित्यं सुनिबद्धं सुसङ्गठितञ्च दृश्यते ।
गोल्फ्-क्रीडा
१ क्रीडकास्तेषां नियमाश्च
(ग) हैण्डीकैप-प्रतियोगिता -अयमन्योऽप्येकः प्रतियोगिताप्रकारो मन्यते क्रीडकानां क्रीडासामर्थ्ये यदा भूयोऽन्तरं भवति तदा तेषु हैण्डीकैप्-आधारेण प्रतियोगिता आयोज्यन्ते । विभिन्नानां क्रीडाक्षमतावतां क्रीडकानां समानं स्तरं सम्पादयितुं विधीयमानानां ताडनानां सङ्ख्या 'हैण्डी-कैप' इति कथ्यते । क्रीडको यावानुत्तमो भवति तस्मौ तावत्येव न्यूना ताडनसंख्या (हैण्डीकैप)दीयते । श्रेष्ठानां क्रीडकानां (हैण्डीकैप) ताडनसंख्याः शून्यात्मिका भवन्ति तथा ते 'स्कैच -क्रीडकाः’ कथ्यन्ते ।
कथामुखम्
कथामुखम् (प्रस्तावना)
सः राजा कथयति – मूर्खपुत्रः जीवनपर्यन्तं कष्टाय भवति। रूपवान्, धनवान्, भाग्यवान् च अविद्वान् पुत्रः अनुत्तमः भवति। यः पुत्रः विद्वान्, भक्तिमान् च नास्ति, तेन कोऽपि लाभः न भवति। विद्वत्सभायां पितुः लज्जायाः कारणमेव भवति सः मूर्खपुत्रः। विद्वज्जनानां गणनायाः काले यस्याः पुत्रस्य गणना न भवति, सा माता तु वन्ध्या एव परिगण्यते इति।
नागपुरमण्डलम्
नागपुरमण्डलं (नागपुर जिल्हा, Nagpur District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं नागपुर इत्येतन्नगरम् | नारङ्गफलानाम् उत्पादने मण्डलमिदम् अग्रस्थाने वर्तते । भारतदेशस्य मध्यबिन्दुः(Zero Mile Indicator) अस्मिन्नेव मण्डले अस्ति । महाराष्ट्रराज्यस्य द्वितीया राजधानी अस्ति नागपुर इत्येतन्नगरम् । भारतदेशस्य स्वच्छेषु हरितेषु च मण्डलेषु द्वितीये स्थाने विराजते मण्डलमिदम् । आभारतं व्याघ्र-राजधानी इत्यपि ख्यातिः अस्य मण्डलस्य ।
जनसङ्ख्या
नागपुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ४६,५३,५७० अस्ति । अस्मिन् २३,५८,९७५ पुरुषाः, २२,६८,५९५ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे ४७० जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४७० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १४.४०% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५१ अस्ति । अत्र साक्षरता ८८.३९% अस्ति ।
कृषिः उद्यमश्च
यवनालः(ज्वारी), गोधूमः, कार्पासः, कलायः, चणकः, 'जवस', नारङ्गफलम् इत्यादीनि नागपुरमण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । नारङ्गफलानि आभारतं तु प्रसिद्धानि सन्ति एव, विदेशविक्रयणमपि भवति । वस्त्रोद्यमाः, तमाखुनालि-उत्पादनोद्यमाः, खाद्यतैलनिर्माणोद्यमाः, कर्गजोद्यमाः च प्रचलन्ति अत्र । मण्डलेऽस्मिन् जल-विद्युत्-इतरसंसाधनानां प्राचुर्यात् उद्यमानां विकासः जायमानः अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि
२ निसर्गरम्यस्थलानि -
३ इतर-वीक्षणीयस्थलानि -
औपनिधिकम्
उपनिधिः ऋणेन व्याख्यातः ।परचक्राटविकाभ्याम् दुर्गराष्र्टविलोपे वा, प्रतिरोधकैर्वा ग्रामसार्थव्रजविलोपे , चक्रयुक्ते नाशे वा ,
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:अर्थशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१३५४
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
जरामरणमोक्षाय...
पदच्छेदः
जरामरणमोक्षाय माम् आश्रित्य यतन्ति ये ते ब्रह्म तत् विदुः कृत्स्नम् अध्यात्मं कर्म च आखिलम् ॥ २९ ॥
३७२
बाह्य-सूत्राणि
३७२ ३७२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मणिपुरीनृत्यम्
इदं भारतस्य शास्त्रीयनृत्येषु अन्यतमा पद्धतिः अस्ति। मणिपुरे नृत्यम् अपि जीवनस्य अविभाज्यम् अङ्गं भवति। मणिपुरम् इति शब्दस्य अर्थः रत्नानां नगरी इति ।पूर्वम् एषः प्रदेशः गन्धर्वाणां विद्याधरादीनां वा वासभूमिः आसीत् इति श्रूयते। तत्कारणतः एव स्यात् मणिपुरीयाणां सर्वेषाम् अपि नृत्ये आसक्तिः अधिका । मणिपुरीनृत्यं मणिपुरराज्यम् इव एव परमसुन्दरम् । भरतस्य उत्तरपूर्वीयभागे पर्वतानां मध्ये स्थितस्य मणिपुरस्य सौन्दर्यं वर्णनातीतम्। मणिपुरीनृत्ये चीनादेशस्य प्रभावः स्फुटतया दृश्यते। सप्तमे क्रिस्तशके चीनादेशीयाः अत्र आक्रमणं कृत्वा वासं कृतवन्तः। स्थानीयजनाः तैः परिणीताः अपि। तत्कारणतः नूतना इन्डो-मुङ्गोलियन् जनजातिः एव निर्मिता अभवत्।
इतिहासः
एषः नृत्यप्रकारः अतिप्राचिनः। विंशतिशतकस्य पूर्वार्धे प्रसिद्धः बङ्गालीयः कविः रवीन्द्रनाथठागोरः समग्रे देशे एतस्य नृत्यप्रकारस्य जनप्रियतां कल्पितवान्।१९२० तमे वर्षे मच्चिमपुरे तेन ऐदम्प्राथम्येन एतत् नृत्यं दृष्टम्। ततः सः नितराम् आकृष्टः। तदनन्तरकाले कलाशिक्षणार्थम् एव संस्थापितस्य शान्तिनिकेतनस्य पाठ्यक्रमे मणिपुरीनृत्यप्रकारम् अपि सः योजितवान्।
कुमारव्यासजयन्ती
महाकाव्ये भक्तिभावस्य सर्वत्र उल्लासः अस्ति । कविः श्रीकृष्णस्यागमनं अद्वितीयरुपेण सन्तोषेण कृतवान् । महाकाव्ये अनुप्रासालङ्काराः यमकालङ्काराः अपूर्वाः सन्ति गदुगिनभारतं काव्यं प्राचीनमहाकाव्यपरंपरायां सम्मिलितमस्ति । पम्परन्नादिभिः यत्कृतं तत्सदृशं एतत् महाकाव्यं काव्यरसिकानाम् आनन्ददायकम् अस्ति । कोळीवाडग्रामे कुमारव्यासपरिवारजनैः जयन्तीदिनं महोत्सव इव आचर्यते । कन्नडजनाः सगौरवं श्रीकुमारव्यासस्य जयन्तीसमये कविं काव्यं च स्मरन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:जयन्त्युत्सवाः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
स्लोवाकिया
संबद्घ विषया:
वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
राजानतिलकः
एषः एकः आलङ्कारिकः विद्यते । उद्भटस्य काव्यालङ्कारसारसंग्रहस्य कृते व्याख्यानं लिखितवान् ।
३७३
बाह्य-सूत्राणि
३७३ ३७३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
भेलसंहिता
(७) कल्पस्थानम्
चौधरी चरणसिंह
प्रधानमन्त्री चरणसिंहः
१९७७ तमे वर्षे यदा काङ्ग्रेस्पक्षः अतिहीनपराजयं प्राप्नोत् तदनन्तरं जनतापक्षस्य सर्वकारः रचितः । जनतापक्षस्य मित्रपक्षेषु अन्यतमस्य भारतीयलोकदलपक्षस्य नायकः चौधरी चरणसिंहः तदा प्रधानमन्त्री भवितुम् योग्यः आसीत् । किन्तु जयप्रकाशनारायणः मोरारजी देसायीवर्यं प्रधानमन्त्रिरूपेण चितवान् । किन्तु जनतापक्षस्य आन्तरिककलहकारणतः मोरार्जी महोदयः १९७९ तमे वर्षे त्यागपत्रं दत्तवान् । श्रीमत्याः इन्दिरागान्ध्याः सूचनानुसारेण चौधरी चरणसिंहः जनतापक्षाय दत्तं सहकारं प्रतिस्वीकृत्य काङ्ग्रेस्पक्षं प्रति दत्तवान् । अतः १९७९ तमे वर्षे जुलै २८ दिनाङ्के एषः ६४ जनानां  लोकसभासदस्यानां सहयोगेन भारतस्य पञ्चमः प्रधानमन्त्री अभवत् ।
काव्यप्रकाशः
टीकाः
ग्रन्थेऽस्मिन् बहवोऽर्थबोधनपराः प्राज्ञोत्तमैर्गुम्फिता-
तद्विद्या निखिला स्फुरन्तु हृदये मे श्रीगुरोराशिषा।। इति ।
कारिकाकारः
विद्याभूषणो हि साहित्यकौमुदीकारः स्पष्टमेव काव्यप्रकाशस्य कारिकाभागस्य भरतप्रणीतत्वं वृत्तिभागस्य तु मम्मटाल्लटकर्तृत्वं कथयति । यथोक्तम् -
लक्ष्याणां हरिगुणशालिनाञ्च सत्त्वात् कुर्वन्तु प्रगुणधियो बतावधानम्।।
पार्वती
काली, दुर्गा, चामुण्डा, महिषासुरमर्दिनी इति तस्याः असौम्यानि अर्थात् उग्ररूपाणि सन्ति । एषु रूपेषु सा बहूनि आयुधानि,रुण्डमालां च धरति । अनेन रूपेण जनानां पापानि विनाशयति ।
काव्यप्रकाशः
कारिकाकारः
अपरञ्च मम्मटाचार्यप्रणीतो हि शब्दव्यापारविचारो नाम ग्रन्थः समुपलभ्यते सम्प्रति । तत्र हि सप्त कारिकाः सन्ति यासु हि प्रथमपञ्चमषष्ठसप्तमकारिकाः काव्यप्रकाशगतसम्बद्धकारिकाभिः सह नैव संवदन्ते केवलं द्वितीयतृतीयचतुर्थ एव संवदन्ते। यदि उभयोरेव ग्रन्थयोः समानग्रन्थकारकर्तृत्वं स्यात्तदा समाने हि विषये कारिकाग्रथनवैषम्यं नैव सम्भवेत् । तेन काव्यप्रकाशकारिकायाः मम्मटकर्तृत्वं नैव निर्विवादम् । असिद्धेऽपि भरतकतृत्वेऽज्ञातकर्तृकत्वं कार्यं सम्भवेत् किन्तु मम्मटकर्तृकत्वं तु चिन्त्यमेव प्रतिभाति । यच्च 'माला तु पूर्ववत्' इत्युक्तं मालोपमा तु वृत्तावेवोक्तमिति च यदुक्तं तदपि न तथा ससारं यतो हि एतावत्य एव कारिका इति तु न कुत्रापि ज्ञाता राजाज्ञा । सम्भवति वृत्तिकर्त्रा मालोपमाविवेचककारिकोपेक्षिता वा स्वयमेव कालविपाकेन प्रणष्टाऽपि स्यात् । यदि तथा सिध्यति, तर्हि तु स्पष्टमेव कारिकाभागस्यान्यकर्तृकत्वं सिध्यति । विषयेऽस्मिन् गौडीयविचक्षणानां चिन्तनं न तथा निस्सारं यथा चिन्त्यते ।
'इत्येषः मार्गों विदुषां विभिन्नोऽप्यभिन्नरूपः प्रतिभासते यत्।
अत्र माणिक्यचन्द्रः काव्यप्रकाशस्याद्यव्याख्याता यथा - 'नानाग्रन्थगतत्वेन पार्थक्येन स्थितोऽपि यदेकरूपो भाति तत्र सङ्घटना विसंस्थुलस्य बोधायैकत्र सङ्ग्रहणं हेतुः । ग्रन्थाः सर्वेऽप्यत्रान्तर्भाविता इत्यर्थः । अथ चाऽयं ग्रन्थोऽन्येन आरब्धोऽपरेण च समर्थित इति द्विखण्डोऽपि सङ्घटनावशादखण्डायते । सुघटं ह्यलक्ष्यसन्धिः स्यादित्यर्थः । इति । अर्जनवर्मदेवस्तु अमरुकस्य ‘भवतु विदितं' ••••••• इति पद्ये 'प्रकृतितरले का न पीडा गते हतजीविते' इत्यत्र 'मम्मटाल्लटाभ्यां यथोदाहृतं दोषनिर्णये' इत्युक्त्वा काव्यप्रकाशस्य समग्रस्यैव युग्मकर्तृकत्वं मन्यते। वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा...
भाष्यार्थः
प्रश्नं कर्तुं कारणं दृष्ट्वा, प्राप्तसमाधिप्रज्ञस्य पुरुषस्य लक्षणानि ज्ञातुम् अर्जुनः अवदत् –
कुरुः
कुरुः कुरुः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अणुः
thumb|350px|अणौ परस्परसंयुक्तानां परमाणूनां चित्रम् द्रव्याणाम् अत्यन्तं सूक्ष्मतमः घटकः अणुः इति निर्दिश्यते । प्रत्येकस्य वस्तुनः रासायनिकान् भौतिकान् च गुणान् अनाशयन्तः यं लघुतमं भागं प्राप्तुं शक्नुयाम सः एव अणुः । इतोऽप्यधिकं विभज्यते चेत् वस्तु विनश्यते । वस्तु यैः मूलधातुभिः निर्मितमस्ति तेषां परमाणवः मात्रम् अवशिष्यन्ते । उदाहरणाय जलबिन्दोः विभाजनेन अन्ते तदीयगुणलक्षणयुक्तं जलस्य अणुः प्राप्त्यते । तस्य विभाजनेन आम्लजनक-जलजनकयोः परमाणवः मात्रम् अवशिष्यन्ते ।
बिजापुरनगरविधानसभाक्षेत्रम्
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
नाटकमीमांसा
रुय्यकेन लिखितः ग्रन्थः नाटकमीमांसा (Naatakamimamsa)।
भूय एव महाबाहो...
अन्वयः
महाबाहो ! भूयः एव मे परमं वचः शृणु यत् अहं प्रीयमाणाय ते हितकाम्यया वक्ष्यामि ।
१३५८
१३५८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
दीपकभाई महेता
लेखनकार्यम्
२.	शिक्षण – भितरनो खजानो – 'युनेस्को' इत्यस्य 'वर्ल्ड एज्युकेशन रिपोर्ट' इत्यस्य भावनगरविश्वविद्यालयाय अनुवादं कृतम् ।
३.	रोज सवारे – स्वनिर्मितः काव्यसङ्ग्रहः
४.	पीरम बेट एक झलक – १९९४
मृत्युः
भावनगरस्य 'कृष्णकुमारसिंहजी एवन्यु' इत्यस्य गीताचोक-नामके स्थाने 'अहिच्छत्र'-संस्कारकेन्द्रे सः उपस्थितः आसीत् । २००४ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य अष्टाविंशतितमे (२८/५/२००४) दिनाङ्के तत्र आजीविकामार्गदर्शनशिबिरस्य आयोजनम् आसीत् । तस्मिन् शिबिरे दीपकः भाषणे रतः आसीत् । भाषणे रतः सः सहसा भूमौ पतितः । ततः तं रुग्णालयं प्रति सर्वे अनयन् । परन्तु तस्य प्राणस्य रक्षणं नाभूत् । एवं हृदयाघातेन तस्य मृत्युः अभवत् । जीवनस्य अन्तिमे श्वासे अपि सः अन्यस्य मार्गदर्शनं कुर्वन् आसीत् । कर्मयोगी दीपकः सर्वदा व्यक्तित्वनिर्माणकार्ये व्यस्तः भवति स्म । तदेव तस्य सुखस्रोतः आसीत् । स्वस्य जीवनं प्रति तस्य कथनमासीत् –
शची
परिचयः
ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य षडाशीतितमे सूक्ते शचीवर्णनम् अस्ति । पुत्ररत्नप्राप्त्यर्थं सा गौरीव्रतं कृतवती आसीत् । तेन व्रतेन सा जयन्त-नामकं पुत्ररत्नं प्रापत्। शाक्तमते शची विश्वजननी अस्ति । सा दैवी अस्ति । शच्याः स्वरूपे तस्याः मानवीकरणं जातम् । शक्तेः अष्टस्वरूपेषु सा अन्यतमा वर्तते। अमरकोशे सप्तमातृकासु अपि तस्याः उल्लेखः प्राप्यते । शची इन्द्राय शक्तिं प्रददाति । सा स्वयमेव अनेकासाम् ऋचां दृष्ट्रीत्वेन अस्ति ।
शच्याः अभिमानस्य नाशः
शची गर्वस्य कारणेन “कृष्णः, सत्यभामा च विष्णोः लक्ष्म्याः च स्वरूपे स्तः” इति विस्मृतवती आसीत् । अतः सत्यभामा शचेः अभिमानं नाशयितुम् ऐच्छत् ।
पारिजातवृक्षस्य सन्देशं प्राप्य शची कुपिता जाता । अतः सा कोपभवनं प्राप्तवती आसीत् । तया अन्नजलयोः अपि त्यागः कृतः । “यावत् पारिजातवृक्षः नन्दनवने पुनः नागच्छेत्, तावत् पर्यन्तम् अहं किमपि न खादिष्यामि” इति शचेः सङ्कल्पः आसीत् ।
सूत्रवेष्टनस्य कथा
यतः तस्मिन् युद्धे असुराः बलवन्तः आसन् । तेन कारणेन इन्द्रः पराजयस्य भयेन चिन्तितः आसीत् । बृहस्पतिना एका युक्तिः प्रदत्ता । अतः शच्या श्रावण मासस्य शुक्लपक्षस्य पौर्णिमा यां तिथौ विधिपूर्वकं उपवासः कृतः । तदनन्तरं ब्राह्मणानाम् उपस्थितौ स्वस्तिवाचनेन शच्या इन्द्रस्य दक्षिणहस्तस्य मणिबन्धे रक्षासूत्रं वेष्टितम् । तेन देवताः विजयिनः अभवन् ।
रक्षासूत्रस्य वेष्टनसमये निम्नलिखितश्लोकस्य उच्चारणं कृतम् आसीत् । तद्यथा –
तेन त्वामपि बध्नामि रक्षे मा चल मा चल ॥
काशिराजः
काशिराज:
रूपकसाहित्यम्
'नटनर्तकसङ्घानां गायकानां च गायताम्।
स्वर्गतवीरपुरुषाणां स्मृतौ तान् प्रति सम्मानप्रदर्शनाय समये समये सामूहिकोत्सवाः आयुज्यन्ते स्म । ते हि समाजशब्देन व्यपदिश्यन्ते स्म । तादृशे हि समाजे श्रद्धेयवीरचरितमनुक्रियते स्माभिनयकुशलैः। रामलीला कृष्णलीला चास्यैवोदाहरणेष्वन्यतमाः । तत्र हि प्राकृतिकपरिवर्तनानां मूर्तरूपेणोपस्थापनप्रवृत्तिरपि नाट्योत्पत्तौ सहायिकाऽऽसीत् । सम्भवति पुत्तलिकानृत्यस्याप्यत्र योगदानं महायॆमेवासीत् । इन्द्रध्वजोत्थानप्रभृतिमहोत्सवा अपि नाटयोत्पत्तौ सहकारिकारणानि सम्भवन्ति । वस्तुतस्तु नाट्योत्पत्तेः मनुष्यस्य स्वाभाविकी अनुकरणप्रवृत्तिरेव योनिः । भरताचार्यस्तु नाट्योत्पत्तेरन्यदेव कारणं निर्दिशतिः । तदनुसारेण हि वैवस्वतमन्वन्तरे त्रेतायुगे प्रथमे लोके सुखदुःखाभिभूतत्वेन ग्राम्यधर्म प्रवृत्ते तस्य शिक्षणाय सार्ववणिकवेदरचनार्थमिन्द्रादिभिः प्रार्थितः पितामह ऋग्वेदात्पाठ्यं सामभ्यो गीतं यजुर्वेदादभिनयं रसानाथर्वणादादाय वेदोपवेदसम्बद्धं नाट्यवेदं प्रणिनाय । ततश्च भरतमुनिस्तस्य प्रयोगाय ब्रह्मणाऽऽदिष्टः । इन्द्रध्वजमहे नान्दीपुरःसरं वेदस्यास्य प्रथमः प्रयोगः कृतः। परमेष्ठिप्रणीतोऽमृतमन्थनो नाम समवकारः नाट्यत्वेन प्रथमतोऽभिनीतः, ततश्च द्वितीयतस्त्रिपुरदाहाख्यो डिमो ब्रह्मप्रणीतः इति । यद्यपि भरतमते वास्तविकतापेक्षया पौराणिकत्वमेवाधिकं विलसति तथापि एतस्मादेतत्तु सिध्यति यदिन्द्रध्वजोत्सवायोजना हि नाट्यस्य प्रथमतः प्रेरिकेति। नाट्योत्पत्तिविषये रिजवेमहोदयस्य वीरपूजामतं कीथस्य प्राकृतिक परिवर्तनमतापेक्षया पिशेलस्य पुत्तलिकानृत्यमतापेक्षया कोनोमहोदयस्य च्छायानाटकापेक्षयाऽपि प्रशस्यतरं प्रतिभाति यतो हि तदेव मतं वस्तुतो नाट्याचार्यभरतमतेन सह संवदतेऽपि । अमृतमन्थनं त्रिपुरदाहश्च वीरपूजापरम्पराया एवं ग्रन्थविशेषौ। '
अविमारकम्
अविमारकं हि षटस्वङ्केषु विभक्तं रूपकम् । अत्र हि • काशीयुवराजस्य सौवीरराजधर्मपुत्रस्याविमारकस्य कुन्तीभोजराजकुमार्या कुरङ्गयां सह प्रेमलीलोपर्वागताऽस्ति । अत्र हि .तथा रचनाचमत्कारः प्रतिभाति । सम्भवति भासो हि स्वीयामेव व्यथामत्र प्रकटीकरोति । कृतेरस्या भासप्रणीतत्वापत्तिरपि न तथा युक्तिहीना।
अभिषेकनाटकम्
षडङ्कात्मकं हि नाटकमिदं प्रतिमानाटकस्योत्तरार्द्धम् । अत्र हि रामायणे किष्किन्धा-सुन्दरयुद्धकाण्डंगता कथा संक्षिप्योपवणिताऽस्ति । इदमेव बालिवधसंज्ञयाऽपि व्यपदिश्यते । ।
पञ्चरात्रम्
अत्र हि त्रयोऽङ्काः । अत्र हि यज्ञावसाने द्रोणो दक्षिणीरूपेण पाण्डवेभ्योऽर्द्धराज्यप्रदानं वृणुते । दुर्योधनोऽपिः यजमानः पञ्चरात्राभ्यन्तरे पाण्डवागमने तथाकरणाय प्रतिजानीते । द्रोणस्य प्रयासेन पाण्डवास्तत्रोपतिष्ठति यथाप्रतिश्रुतं हि राज्याध्यै दुर्योधनस्तेभ्यः प्रयच्छति । कथैषा महाभारतकथया सह विवदते ।
मध्यमव्यायोगः
५.अस्य कतिपयेषु विशेषतः प्रतिज्ञायौगन्धरायण-स्वप्नवासवदत्त-पञ्चरात्रोरुभङप्रतिमाख्येषु प्रारम्भिक पद्य मुद्रालङ्कारमण्डितं दृश्यते यत्र हि मुख्यमुख्यपात्राणां नामोल्लेखः कियते । यथा स्वप्नवासवदत्ते -
उदयनवेन्दुसवर्णावासवदत्ताबलौ बलस्य त्वाम् ।
७. अस्य हि नाटकेषु स्थापनाऽतिस्वल्पा प्रायः साऽपि सर्वत्र समानैव ‘आर्यमिश्रान् विज्ञापयामि' इत्याद्या । । ८. अस्य हि एकमेव पात्रमेकाधिकनाटकेषु, दृश्यते । यथा प्रतिहारिणी विजया चतुषु नाटकेषु, कञ्चुकी वादरायणः प्रतिज्ञायौगन्धरायणे दूतवाक्ये च ।।
वत्सराजचरितम्
पञ्चग्रामान ददौ तस्मै निजां भगिनिकां तथा ।।
‘सुबन्धुः किल निष्क्रान्तो बिन्दुसारस्य बन्धनात् ।
मृच्छकटिकम्
भासनाटकचक्रमादाय यथा पण्डितेषु भासप्रणीतत्वं तेषां स्याद्वा न वेति विवादस्तथैव शूद्रकस्य मृच्छकटिकमादायापि । अत्रापि विवादस्य द्वौ पक्षौ स्तः । एकः शूद्रकस्थितिकालसम्बद्धः अपरस्तस्य मृच्छकटिककृत्वसम्बद्धः। केचिच्छुद्रकं कल्पितमनुष्यं मन्यन्ते केचिदैतिहासिकं विदिशाप्रतिम्। विषयेऽस्मिन् समुद्रगुप्तः कथयति स्वीये कृष्णचरिते राजकविवर्णनप्रसंगे -
भूयः सः मृच्छकटिक नवाङ्कं व्यधात् । ।
वार्धके, मुनिवृत्त्यैव नयन् कालं वनं ययौ ॥
वस्तुरम्यं दर्शयन्ति त्रीण्यन्यानि लघूनि च ।।
यदि तथा, कालिदासः शूद्रकसभाकविसौमिल्लं स्मरति तदाश्रयभूतं शूद्रकं कथं न स्मरतीह्यपेक्षायां कथ्यते यत्कालिदासस्तत्र प्रसिद्धान् नाटककारानेव स्मरति । मृच्छकटिकं तु शूद्र कस्य चरमो कृतिरर्याद राज्यत्यागानन्तरमेव तेन प्रणीतमिदम् । सा कृतिः कालिदासस्य नैव नयनपथमागता भवेदथवा मालविकाग्निमित्रस्य रचना मृच्छकटिकरचनाया प्रागेव सञ्जाता। कथ्यते हि शूद्रकस्य स्थितिकालो विक्रमयुगारम्भात्सप्तविंशतिवर्षमितपूर्वकाल एव । तस्य च शूद्रक इति नाम यथाऽशोकस्य देवानीं प्रिय इति । यदेव प्रचलितं तदेव तेनापि धारितम् । वस्तुतस्तु तस्य नाम शिंमुक इति केषाञ्चिन्मतम् । पिशेलमहाभागो दण्डिनमस्य प्रणेतारं मन्यते तस्य काव्यादर्ने । ‘लिम्पजीव तमोङ्गानि इति पद्यस्य दर्शनात् । किन्तु तन्नैव युक्तियुक्तं प्रतिभाति यतो हि तथा सति प्रस्तावनायां शूद्रकविषयकचर्चा किंकृता सम्भवति । लेबी महाभागस्तु मृच्छकटिकं कस्याप्यन्यस्य कवेः कृति शूद्रकनाम्ना ख्यात मन्यते किन्तु स तथाकरणे कारणं तु नैव प्रस्तोतुं प्रभवति। कीथमहोदयस्तुं शूद्रकमेव 'काल्पनिकं मन्यते किन्तु एतत्सम्भवति यतैन समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते तस्योल्लेखो नैव दृष्टः स्यात् ।
प्रकामान्तस्तप्तं त्रिदशपतिशस्त्रस्य शिखिना
विक्रमोर्वशीयम्
दोषाणां प्रशमाय नः श्रुतमदो कोपेऽपि कान्तं मुखम् ।
अभिज्ञानशाकुन्तलम्
अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥
भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्वनुत्सुकिनी
तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मित्वमिन्दोः
अयोगशृङ्गारो यथा -
पुत्रीपितुरितिकर्तव्यता यथा -
'निर्गतासु न वा कस्य कालिदासस्य सूक्तिषु ।
अमृतेनेव संसिक्ताश्चन्दनेनेव चचिताः ।
चन्द्रांशुभिरिवोद्धृष्टाः कालिदासस्य सूक्तयः ।।
उभयाभिसारिका
वररुचिना कविवरेण उभयाभिसारिकासंज्ञको भाणः प्रणीतोऽस्ति । अत्र हि कुबेरदत्तनारायणदत्तयोर्जीवनं वणितमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् न्याय-साङ्ख्यसिद्धान्ताः प्रतिपादिताः सन्ति तथैव नृत्यकलावर्णनञ्च । अत्र भेासनाटकीया विषेशता लभ्यते ।
शारिपुत्रप्रकरणम्
अश्वघोषस्यापि शारिपुत्रप्रकरणं नाम रूपकं लूडर्समहोदयप्रयासेन प्राप्त मस्ति । अश्वघोषो हि कनिष्कसभासदिति तस्य स्थितिकालो वैक्रमप्रथमशतकमभितोऽनुमितः । | शारिपुत्रप्रकरणं हि नवाङ्प्रकरणम् । अत्र हि शारिपुत्रस्य मौद्गल्यायनस्य च भगवतो बुद्धस्योपदेशेन बौद्धधर्मग्रहणसम्बद्धा कथा वणताऽस्ति। अत्र यत्र तत्र बौद्धमतसम्बद्धा उपदेशाश्च समावेशिताः सन्ति। अत्र हि भरतवाक्यवर्जी सन्ति सर्वे नाट्यपक्षा व्यवहृताः । सरलया सस्कृतगिरोपनिबद्धेऽस्मिन् ग्रन्थे सन्ति काश्चिद् व्याकरणसम्बद्धाशुद्धयोऽपि । तच्च सर्वं प्राकृतप्रभावात्सञ्जातमित्यनुमीयते । एतदतिरिक्तं हि तस्य द्वे रूपकेऽपि लभ्येते किन्तु खण्डिते नामरहिते च। तत्रैकस्मिन् हि प्रबोधचन्द्रोदये इव, बुद्धिधृतिकीति-बुद्धानां पात्रत्वं दृश्यते । द्वितीये हि मृच्छकटिके इव मगधवती नाम्नीवेश्यायाः कौमुदगन्धाख्यस्य विदूषकस्य च चरितमपि चित्रितमस्ति । कवेरस्य प्राकृतप्रयोगः प्रशंसनीयो दृश्यते । अस्य प्राकृते कतिपये आर्षप्रयोगा अपि दृश्यन्ते ।।
कुन्दमाला
नृत्यं त्यजन्ति शिखिनोऽपि विलोक्य देवी तिर्यग्गता वरममी न पुनर्मनुष्याः ॥
नीतस्तावन्मकरवसतो बन्ध्यतां शैलसेतूः
देवो वह्निर्न च विगुणितः शुद्धिसाक्ष्ये नियुक्तः ।
पातक्लिष्टा इवैते दिशि दिशि गिरयो मन्दमन्दाश्चरन्ति ।
बद्धानन्दात्समन्ताल्लवणजलधयो मथ्यमाना इवासन्
सीमामुल्लङ्घ्य वेगादुदनिधिसलिलैः स्वानि वेलावनानि ।'
मुद्राराक्षसम्
स श्रीमबन्धुभृत्यश्चिरमवतु महीं पाथि:••••••••••॥'
गोसहस्रहस्त्यश्वहिरण्यानेकभूमिप्रदेन गुरुपितृमातृपूजातत्परेणात्यन्तदेवब्राह्मणभक्तेन । नैकसमरशतविजयिना स्ववंशामोदकरेण श्रीमहाराजहस्तिना स्वपुण्याप्यायनार्थं ब्राह्मणकोद्रशर्म-नागशर्म-मातृगुप्त-गङ्गाभद्रस्वामि-धनदत्त-कपिलस्वामि-अग्निशर्म-विष्णुदेव-विशाखदेव-गन्दस्वामि-परितोषशर्म-कृष्णस्वामिदेवशम्र्म रोहशम्र्म-देवशर्म-देवढियदत्तशर्म-मनोरथ-अग्निदत्त'••••'ती ''' शर्मरुद्रदत्त-विशाखदत्त::::::मौनविष्णुस्वामि पुनरपि विष्णुदेव-स्वातिगङ्गघोषा(षो)द्यान मधूकगवा:
'वामां बाहुलतां निवेश्य शिथिलं कण्ठे विवृत्तानना
आचार इत्यवहितेन मया गृहीता या वेत्रयष्टिरवरोधगृहेषु राज्ञः ।
स्तेषां वैरिभिरक्षतः कथमसौ सन्धास्यते राक्षसः ।
इत्थं वस्तुविवेकमूढमतिना म्लेच्छेन नालोचितम् ।
अभिसारिकावञ्चि( न्धि )तकम् -
इदमपि ऐतिहासिकं प्रेमाख्यानपरं रूपकम् । अत्र हि वत्सराज उदयनो वासवदत्ता पद्मावती च चित्रिताः सन्ति। रूपकंमिदं सम्प्रति नैवोपलभ्यते । केवलं भोजदेवेन सरस्वतीकण्ठाभरणे स्मृतं दृश्यते ।।
नागानन्दम्
अद्योद्यानलतामियां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवां
सम्भरेण शृङ्गारवर्णनं यथा नागानन्दे -
वेणीसंहारम्
वेणीसंहारं ह्यस्य केवला समुपलभ्यमाना कृतिः । अत्र हि षट्स्वङ्केषु महाभारतयुद्धसम्बद्धा कथा चित्रिताऽस्ति । नाटकमिदं वेणीसंहारमिति अन्वथेनाम । दुर्योधनवधानन्तरमेव केशप्रसाधनाय कृतप्रतिज्ञा दौपदी अवेणिकैव तिष्ठति । दुर्योधनशोणितशोणपाणिर्मीमो द्रौपदीकचानतंसयतीत्यस्य वेणीसंहारं नाम यथार्थम् । अत्र हि वीरो रसो मुख्यः शृङ्गारश्चाङगी । अत्र सवेऽपि नाटकसन्धयः सन्ध्यङ्गसहिताः यथायोगे समुपन्यस्ता सन्ति । तथाकरण हि युद्धप्रकरणे विलासाख्यसन्ध्यङ्गनिर्वहणाय प्रस्तुतो भानुमतीदुर्योधनप्रेमाचारो नैव रसपुष्टयै भवतीति ध्वनिकारेण पर्यालोचितम्-सन्धिसन्ध्यङ्ग-घटनं रसाभिव्यक्त्यपेक्षया । न तु केवलय शास्त्रस्थितिसम्पादनेच्छया इति । अत्र हि पात्राणामपि द्वे अवस्थे दृश्येते कविचालिता स्वतःसिद्धा च । अश्वस्थामा हि कर्णापेक्षया प्रशस्यतरः सम्पाद्यतेः कविना। तथैव दुर्योधनापेक्षया भीमस्य । रूपकमिदं गौडीरीत्या ग्रथितं यत्र ह्योजोगुणः प्राशस्त्येनाधीयते । पात्राणां स्वतन्त्रव्यक्तित्वमस्य वैशिष्ट्येष्वेकम् । अत्र हि भीमो नायको दुर्योधनः प्रतिनायकश्च किन्तु कवेः पक्षपातस्तु भीमेऽपि नैव स्पष्टं प्रतिभाति तथापि स एव वेण्याः संहारं करोतीति स एव फलस्वामी मतः । तथा हि सति नाटकमिदं सुखान्तं भवति । दुर्योधनस्य नायकत्वेऽनुमते, यथा हि केचित्तथाप्यामनन्ति नाट्यमिदं दुःखान्तं सम्पद्यते। दुर्योधनकारणेनैव नाटकवृत्तं रोचकं सर्वग्राह्यञ्च सञ्जातमस्तीति तेषामभिमतम् । कवेरस्य भाषा प्रवाहमयी सरसा ओजोगुणव्याप्ता च । तस्य तु सुरतवर्णनेऽप्योज एव प्राधान्येनोपतिष्ठते । अस्य हि वर्णनाचातुरी सर्वातिशायिनी । तत्र ओजसः स्थित्यपि प्रायोऽल्पसमासे एव दृश्यते । यथा--
‘मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद्
नामैकं यब्रवीषि क्षितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेषम् ।।
स्त्रासेनानेन लीनैर्हतकरितुरगान्तहतैरास्यते यत् ॥
इत्यादि च निकाममेव नाटकस्यास्योत्कर्षतामादधति । यच्च विलासाख्य सन्ध्यङ्गस्य युद्धमुखे सन्निवेश आनन्दवर्धनमम्मटविश्वनाथादिभिर्दोषत्व गहीतस्तत्र हि प्रत्यालोचकाः इदमप्यामनन्ति यद् दुर्योधनस्य नायक स्वीकृते तत्पतनतीव्रताद्योतकहेतुना सन्ध्यङ्गमिदं प्रासङ्गिकमेव ।।
रामाभ्युदयम्
त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मुक्ताः सखे मामपि ।
उत्तररामचरितं, महावीरचरितं, मालतीमाधवम्
‘भवभूतिजलधिनिर्गतकाव्यामृतरसकणा इव स्फुरन्ति ।
यस्य विशेष अद्यापि विकटेषु, कथानिवेशेषु ।' इति तं स्मरति ।
उत्तररामचरितम्
तत्र कविः स्वयमेव तमसामुखेन कथयति -
अम्भो यथा सलिलमेव हि तत्समस्तम् ।।
एवमेव -
भवभूतेः शिखरिणी निरर्गलतरङ्गिणी ।
यत्प्रौढत्वमुदारता च वचसां यच्चार्थतो गौरवम्।
अपरे कथयन्ति यदभिज्ञानशाकुन्तलं हि शरदः पूर्णा कौमुदी यदा उत्तररामचरितं तु ताराखचितं नीलगगनम् । आद्यं हि व्यञ्जनमप्र हविष्यान्नम् । प्रथमं वसन्तो द्वितीयं वर्षा। प्रथमं नृत्यमपरमश्रु । आद्यमुपभोगोऽपरं पूजनमेव ।
तापसवत्सराजम्
तद्वक्त्रेन्दुविलोकनेन दिवसो नीतः प्रदोषस्तथा तगोष्ठ्यैव निशाऽपि मन्मथकृतोत्साहैस्तदङ्गार्पणैः।
अनुर्धराघवम्
जानीते नितरामसी गुरुकुलक्लिष्टो मुरारिः कविः ।
महानाटकम्
अस्य हि द्वे संस्करणे लभ्यते, एक दामोदरमिश्रसङ्कलितं संबंधितञ्च संस्करणं चतुर्दशाङ्कयुक्तं महानाटकसंज्ञितं ५७९ सङ्ख्याकपद्यमण्डितमपरञ्च मधुसूदनमिश्रसङ्कलितं संवधतञ्च नवाकविभक्तं ७९१ सङ्ख्याकपच्चशोभितं हनुमन्नाटकसंज्ञितम् । तत्र दामोदरमिश्रसंस्करणे उक्तं यद्-
एष श्रीलहनूमता विरचिते श्रीमन्महानाटके, वीरश्रीयुतरामचन्द्रचरिते प्रत्युद्धते विक्रमैः ।
रूपकचतुष्कम्
अजनि जितकुलूतः कुन्तलानां कुठारो हठविहतमठश्रीः ‘श्रीमहीपालदेवः ।।
तस्य पिता महेन्द्रपालः निर्भयदेवनाम्नाऽपि ख्यातः इति "तेन च रघुबंशमुक्तामणिनार्यावर्त महाराजाधिराजेन श्रीनिर्भयनरेन्द्रनन्दनेनाराधिताः सभासदः” इति तत्रत्यकथनेन ज्ञायते । अपरञ्च, स एवं तत्रैव -
रूपकषट्कम्
धर्मः कठोरकलिकालकदथ्यमानः सत्क्षत्रियस्य शरणं किमिवानुयातः ।।
मय्यारब्धकथे सखीजनमभिप्रस्तौति वार्तान्तरं साकूतं कुरुते मुहुर्मम समस्याऽन्यस्य गंहग्रहम् ।
प्रसन्नराघवम्
रसवक्त्रग्रहाधीशवत्सरे मासि माधवे।।
स हि रुय्यकं स्मरति । तेन रुय्यकस्यापि १२१६ मितवैक्रमाब्दात्पूर्वमेव स्थितिः । अत इदं पर्यवस्यति यद् १२०६ मितवैक़माब्दो जयदेवस्थितिकालस्य पूर्व सीमा । तथैव साहित्यदर्पणे विश्वनाथो जयदेवस्य ‘कदली कदली’ इति पद्यमर्थान्तरसङ्क़मितवाच्यध्वनेरुदाहरणे प्रस्तौति । तेन हि जयदेवस्य विश्वनाथ पूर्ववतत्वं सिध्यति । विश्वनाथस्तु १३७३ मितवैक्रमाब्दे मृतमलाउद्दीनाख्यं यवनपति 'अलाउद्दीननपतौ न सन्धिर्न च विग्रहः' इति स्मरतीत्यस्य तस्य समकालिकता सिध्यति वा सद्यः पश्चात्कालवतित्वम् । अत एव विश्वनाथ हि १३८० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमान् । इदमेव जयदेवस्थितिकालस्यापरसीमा । अतो ह्यसौ कविः १२००-१२८० मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिमानिति स्पष्टमेव । एवमेव १४२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे प्रणीतायां शार्गधरपद्धतौ प्रसन्नराघवस्य सन्त्यनेकानि पद्यानि समुद्धृतानि । तथैव, १३८७ मितवैक्रमाब्दाभ्यणे स्थितिमता शिङ्गभूपालेन च रसार्णवसुधाकरे प्रसन्नराघवपद्यानि गृहीतानि दृश्यन्ते।
प्रत्यङ्कमङ्कुरितसर्वरसावतारं नव्योल्लसत्कुसुमराजिविराजिबन्धम् ।
अपि च -
दूताङ्गदम्
सुभटस्य हि एक एव ग्रन्थो लभ्यते दूताङ्गदाख्यः । ग्रन्थमिमं कविः स्वयमेव छायानाटकशब्देन जानाति । छायानाटकमिति संस्कृतनाटयपरम्परायां नवीनपदम् । छायानाटके हि पात्राणि जवनिकान्तरितान्येव संवादं प्रस्तुवन्ति । जवनिकायां तत्संवादीनि चित्राणि संलग्नानि भवन्ति । यतो हि दर्शकाः पात्राणां छायामेव पश्यन्ति । अतो हि ईदृक्प्रकृतिकं नाटकं छायानाटकमिति कथ्यते । छायात्मना पटे प्रतिबिम्बितश्चित्ररूपोऽभिनय एव छायानाटकस्य स्वरूपं व्यपदिश्यते ।
रे रे रावण रावणाः कति बहूनेतान् वयं शुश्रुम
१३५५ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमतो गोविन्दभट्टपुत्रस्य पाण्ड्यराजाश्रितस्य हस्तिमल्लस्य सन्त्यनेकानि रूपकाणि प्रसिद्धानि, येषु विक्रान्तकौरवं, मैथिलीकल्याणं, अञ्जनापवनञ्जयं, सुभद्रा, उदयनराजं, भरतराज अर्जुनराजं, मेघेश्वरञ्चेति प्रभृतीनि ज्ञातानि । कविरसौ नितान्तप्रतिभासम्पन्न आसीत् । विक्रान्तकौरवे सन्ति षडङ्काः। तत्र सोमप्रभस्य राज्ञः पुत्रस्य जयकुमारस्य अकम्पनस्य पुत्र्याः सुलोचनायाश्च परिणयप्रसङ्गो र्वाणतोऽस्ति । इदं हि रूपकं शृङ्गारवीरसारम् । वारङ्गलराजस्य रुद्रदेवस्य (१३६० वै०) एका नाटिका, ययातिचरितं नाटकञ्च प्रसिद्धग्रन्थौ । ११३६० मितवैक्रमाब्दीभ्यर्णे स्थितिमान् विद्यानाथः प्रतापरुद्रियकल्याण पञ्चाङ्कं नाटकं प्रणीतवान् । अत्र हि वर्गलस्य राज्ञः प्रतापरुद्रस्य (१३५१-३८२ वै० ) राज्यारोहणं वणितम् । ग्रन्थोऽयमस्यैव कवेः प्रतापरुद्रयशोभूषणं साहित्यशास्त्रे समावेशितमस्ति ।
विजयनगरस्य राज्ञो द्वितीयहरिहरस्य पुत्रेण विरूपाक्षेणापि उन्मत्तराघवं नामैकाङ्निाटकं प्रणीतमस्ति । अस्यापि स्थितिकाल: १३६० मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । इदं हि प्रेक्षणकनाटकमुच्यते समालोचकैः । सीताहरणजन्यशोकेन राम उन्मत्त आसीत् । लक्ष्मणो हि सीताया हर्तारं रावणमाक्राम्यति संम्पादयति च तस्य वधमपि । यदा हि लक्ष्मणो रावणं हत्वा सीतामादाय प्रत्यागतस्तदैव रामः स्वप्रकृतिमागतः । कवेरस्यैवापरं नाटकं नारायण विलासाख्यम् ।
कुवलयावली
धत्ते हेलां परिजनवचोविक्रियासु क्रियासु ।
मल्लिकामारुतम्
चन्द्रचन्द्रमणिहारमालतीगन्धसारघनसारशीतलः ।।
इति । एवमेव मल्लिकामारुते -
नासिक्यमध्या परितश्चतुर्वर्णविभूषिता।।
प्रकीर्णम्
भाणो हि धूर्तचरितो नानावस्थान्तरात्मक एकाङ्कः एकपात्रकः । इतिवृत्तं तत्रोत्पाद्यं शृङ्गारवीरौ सूच्यौ मुखनिर्वहणे सन्धी । यथा हि शूद्रकस्य पद्माप्राभृतकं, वररुचेरुभयाभिसारिका, ईश्वरदत्तस्य धूर्तविटसंवादः, श्यामिसकस्य पादताडितकं, बाणस्य मुकुटताडितकम्, वामनभट्टबाणस्य शृङ्गारभूषणम्, रामभद्रस्य शृङ्गारतिलकम्, वरदाचार्यस्य वसन्ततिलकं, शङ्करकवेः भारदातिलकम्, नल्लाकवेः शृङ्गारसर्वस्वम्, युवराजस्य रससदनभाणः, अज्ञातकर्तृको लीलामधुकरः, वत्सराजस्य कर्पूरचरितम्, कविराजस्य मुकुन्दानन्दः, रूपगोस्वामिनो दानकेलिकौमुदी, गुरुरामस्य मदनगोपालविलासः, राजचूडामणेः शृङ्गारतिलकम, घनश्यामस्य मदनसञ्जीवनञ्च ।
नान्देडमण्डलम्
भौगोलिकम्
नान्देडमण्डलस्य विस्तारः १०,४२२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि आन्ध्रप्रदेशराज्यं, पश्चिमदिशि लातूरमण्डलं, परभणीमण्डलं च, उत्तरदिशि यवतमाळमण्डलं, दक्षिणदिशि कर्णाटकराज्यम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ९५४ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले मुख्य नदी गोदावरी नदी अस्ति । मण्डलस्य उत्तर-ईशान्यभागयोः सातमाळपर्वतावलिः, मुदखेड उपशैलाः सन्ति ।
साधिभूताधिदैवं मां...
अर्थः
ये मां प्रतिभूतं प्रतिदैवं प्रतियज्ञं च वर्तमानं जानन्ति ते मानवाः समाहितमनसः मरणसमये अपि मां जानन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
30 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
न मे विदुः सुरगणाः...
पदच्छेदः
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः अहम् आदिः हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ २ ॥
अन्वयः
सुरगणाः मे प्रभवं न विदुः, महर्षयः न । अहं हि सर्वशः देवानां महर्षीणां च आदिः ।
ऐसाक् न्यूटन्
प्रारम्भिकजीवनम्
ऐसाक् न्यूटन् क्रिस्मस-दिवसे १६४२ वर्षे दिसम्बरमासस्य २५ दिनाङ्के लिंकोणशायर-प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । तस्य जननस्य त्रयात् मासात् पूर्वे तस्य पिता मरणम् अवाप्नोत् । तस्य माता पुनरपरिणयात् तत्पश्चात् सः मातामह्या सह अवासत् । सः 'दि किंग्स स्कूल, ग्रान्थम' (The King's School, Grantham) इति विद्यालये अपठत् यत्र लेटिन्-भाषा पठिता परम् गणितम् न पठितम् ।
स्विट्झर्ल्याण्ड्
वाणिज्यम्
निर्यातसेवाः निर्यातस्य १/३ भागमितं विनिमयं प्राप्नुवन्ति । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे ३.८ दशलक्षजनाः कार्यं कुर्वन्ति । अत्र निरुद्योगसमस्या अत्यन्तं न्यूना ।, निरुद्योग प्रमाणं तावत् २००० तमे वर्षे जूनमासे १.७ प्रतिशतम् आसीत् । २००४ तमे वर्षे सप्टेम्बर् मासे ३.९% अभूत् । विदेशिनागरिकाणां संख्या २००४ तमे वर्षे २२.७% आसीत् । कार्यनिरतप्रतिघण्टम् आयः २७.४४ डालर् आसीत् २००६ तमे वर्षे । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे स्वायत्तवलयस्य आर्थिकता विद्यते। पाश्चात्त्यमानदण्डस्यानुसारं न्यूनः करः विद्यते । आहत्य अभिवृद्धिशीलदेशेषु अत्यन्तं न्यूनः राजस्वसंग्रहः दृश्यते । उद्यमस्थापनं स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे सुलभं सुकरं च । उद्यमस्थापने १७८ राष्ट्रेषु स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य षोडशं स्थानम् । २००० तमे वर्षे आर्थिकसुधारणा नीतिरङ्गीकृता। ऎरोप्य् राष्ट्रसङ्घेन साकं सामरस्यं समासाधितम् । केवलं ३७ प्रतिशतं जनाः अत्र स्वकीयं गृहं प्राप्तवन्तः । युरोपराष्ट्रेषु एषा अत्यन्तं न्यूनसंख्या इति गमनीयो अंशः । उदारीकरणम् इ.यु राष्ट्रानुगुणं न्यूनम् । तथापि देशीयविक्रयणसामर्थ्यं विश्वे अत्युत्तमम् । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः ऎरोप्यमुक्तवाणिज्यसङ्घस्य (इ.एफ्,टि,ए) सदस्यराष्ट्रम् अस्ति।
जनगणना
विदेशीनागरिकाणां तथा तात्कालिकविदेशीकार्मिकाणां जनसंख्या २२% अस्ति ।एते ऎराप्यदेशात् ६०% आगताः सन्ति । इटलीदेशस्य १७.३% जर्मनीदेशीयाः १३.२%, सैबीरिया एवं माण्टेनिग्रोतः ११.५% पोर्चुगालतः ११.३% जनाः अत्र आगताः सन्ति । श्रीलङ्कादेशात् तमिळुसन्त्रस्थाः अपि अत्र दृश्यन्ते ।
नगरीकरणम्
राष्ट्रेस्मिन् ७५% जनाः नगरे बिवसन्ति । ७० वर्षेषु एव स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य ग्रामाः नगरीकृताः । २००० वर्षेषु भूप्रदेशे यानि परिवर्तनानि जातानि तदपेक्षया अधिकानि परिवर्तनानि १९३५ तमवर्षात् नगरीकरणेन जातानि सन्ति । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य नगरजनसम्मर्दः अधिकः दृश्यते । जनसम्मर्दः प्रतिकि.मी. कृते ४५० वर्तते । अत्यधिक- जनसम्मर्दयुक्तानि मेट्रोपोल्नगराणि क्रमशः ज्यूरिच्, जिनीवा लासन्ने, बसल् एवं बर्न । ज्यूरिच् एवं जिनीवा नागरिकाणाम् उन्नतजीवनस्तरः शैली च विश्वे एव प्रसिध्दः वर्तते ।
महाजनपदाः
(क्रि पू ७००-३२०)
महाजनपदाः प्राचीनभारतस्य साम्राज्यानि आसन् । षोडश जनपदाः आसन् । ते ;
१३६०
बाह्य-सूत्राणि
१३६० १३६० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
ओलम्पिक् ज्वाला
External links
वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:धावनक्रीडाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
साहित्यमीमांसा
रुय्यकेन लिखितः ग्रन्थः साहित्यमीमांसा (Saahityamimaamsa) । एषः एकः अलङ्कारग्रन्थः । एतस्मिन् ग्रन्थकर्तुः नाम न विद्यते । एतस्मिन् भागत्रयं विद्यते एतस्मिन् उद्धृतेषु ६०० श्लोकेषु १०० श्लोकाः प्राकृतभाषायां विद्यन्ते ।
उत्तरमेसिडोनिया
उत्तर मेसेडोनिया यूनान्-महाद्वीपे दक्षिण-पूर्व दिशायां देशः अस्‍ति।
यो मामजमनादिं च...
रामानुजभाष्यम्
अग्रिमे श्लोके विद्यते ।
सिन्दगीविधानसभाक्षेत्रम्
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः...
अन्वयः
तत् सर्वेन्द्रियगुणाभासम्, सर्वेन्द्रियविवर्जितम्, असक्तम्, सर्वभृत् च एव, निर्गुणम्, गुणभोक्तृच, भूतानाम् बहिः अन्तः च, अचरम्, चरम् एव च, सूक्ष्मत्वात् तत् अविज्ञेयम्, दूरस्थं च, अन्तिके 	च, भूतेषु अविभक्तंच, विभक्तम् इव स्थितम् च, भूतभर्तृ च, ग्रसिष्णु प्रभविष्णु ,ज्ञेयम् ,ज्योतिषाम् अपि ज्योति: तमसः परम् उच्यते । ज्ञानम्, ज्ञेयम्, ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ।
अर्थः
तत् ब्रह्म इन्द्रियविषयाणां शब्दादीनां प्रकाशकम्, इन्द्रियशून्यम्, विषयेषु असम्बद्धम्, सर्वेषां पदार्थानां धारकम्, गुणशून्यम्, गुणरक्षकं च वर्तते 		तत् ब्रह्म भूतानां बहिः अन्तश्च वर्तमानम् अर्थात् भूतव्यापकम्, अचलम् चलमिव भासमानम् , गूढत्वात् आयासेन बोध्यम्, दूरे वर्तमानम्, अन्तिके च वर्तमानमिव अस्ति । 	तत् ब्रह्म भूतेषु अविभक्तमपि विभक्तमिव स्थितम्, पृथिव्यादीनां भूतानां धारकम् पदार्थग्रसनशीलम्,सर्वथा समर्थम् । तत् ब्रह्म प्रकाशकानां ज्योतिषामपि प्रकाशकम्, अन्धकारम् अतीत्य वर्तमानम्, अमानित्वादिभिः ज्ञानसाधनैः अवगम्यम्, सर्वेषां हृदये वर्तमानं च ।
३७८
३७८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
३७८ ३७८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अलङ्कारमञ्जरी
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
केरळस्य सागरपूर्वजलप्रवासः
वर्गः:केरळराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः