cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
चौहानवंशः
४ अजयमेरुः
चौहानवंशस्य उत्कर्षस्य, पराभवस्य च जीवन्तसाक्षी अजयमेरुः वर्तते । यतो हि अजयराजस्य काले अजयमेरोः राजधानीत्वेन घोषणाोत्तरं पृथ्वीराजतृतीय स्य नरायनस्य द्वितीये युद्धे पराजयं यावत् अजयमेरुः चौहानवंशस्य राजधानी आसीत् । पृथ्वीराजतृतीयस्य मृत्युः अपि अजयमेरौ एवाभवत् । अजयमेरुः एव अरावल्याः विशालपर्वतमालायां स्थितः चौहानवंशस्य केन्द्रियशक्तेः विराट् स्वरूपी आसीत् । द्वादश्यां शताब्द्यां भारतीयत्वस्य रक्षणं यः कृतवान्, सः अजयमेरुः एव आसीत् । अजयमेरोः हुङ्कारेणैव गोर-गझनी-बसरा-बगदाद इत्यादयः प्रदेशाः भयभीताः भवन्ति स्म । अजयमेरौ एव विग्रहराजेन शपथं स्वीकृतम् आसीत् यत्, "अहं भारतवर्षं म्लेच्छमुक्तं (यवनमुक्तं) करिष्यामि" इति । सः अजयमेरुः अद्यापि अजमेर इति नाम्ना विद्यते ।
इतिहासः
चौहानवंशीयानां शासनकाले राजधानी शाकम्भरी स्यात् उत अजयमेरुः, परन्तु सामरिक-व्यापारिक-दृष्टिकोणेन नरायन-नगरम् अति महत्त्वपूर्णम् आसीत् । यतो हि नरायन-नगरं चौहानवंशीयानां सामरिकराजधानी आसीत् । महाराणा साँगा इत्यस्य शासनकालेऽपि (ई. १५०९-१५२८) नरायन-दुर्गस्य अभेद्यतात्वात् नरायन-नगरम् अति प्रसिद्धम् आसीत् । नवम्यां, दशम्याम्, एकादश्यां च शताब्द्यां नरायन-नगरस्य सम्पन्नता चरमे आसीत् । नरायन-नगरे आढ्यव्यापारिणः निवसन्ति स्म । अखिले नगरे वैभवस्य, सम्पन्नतायाः स्थितिः आसीत् । नरायन-नगरस्य विपुलतायाः चर्चा चतसॄषु दिक्षु व्याप्ता आसीत् ।
जैनतीर्थत्वेन नरायन
नरायन-नगरे उत्खननकाले ११०२ तमे विक्रमसंवत्सरे जैनमतानुगुणं निर्मितायाः सरस्वती देव्याः मूर्तिः प्राप्ता । सरस्वतीदेवीम् अतिरिच्य अन्याः तिस्रः मूर्तयः अपि प्राप्ताः । ताः मूर्तयः जैनमतानुसारमेव निर्मिताः सन्ति । ताः सर्वाः मूर्तयः सिंहारूढायाः वाहिनीदेव्याः सन्ति । तासु तिसॄषु मूर्तिषु एका मूर्तिः श्वेतप्रस्तरैः, अपरा कृष्णप्रस्तरैः निर्मिता ।
चौहानवंशसम्बद्धाः शिलालेखाः
९.	पट्टमहिष्याः सुहवदेव्याः मेनाल-शिलालेखः, वि.सं. १२२५ । सम्पादकः – श्रीरत्नचन्द्र अग्रवाल, निदेशकः, राजस्थानपुरातत्त्वविभागः, जयपुरम्, मरुभारती, १९६५ जनवरी, पृ. १३ ।
१२.	आंवल्दा-क्षेत्रस्य द्वौ स्तम्भशिलालेखौ । सम्पादकः – डॉ. जी एस् घई, मैसूर, एपिग्राफिया इण्डिका, भागः ३७, पृ. २७९-२८१ ।
१९.	विरुद्धविधिविध्वंसः । सम्पादकः – डॉ डी सी गांगुली, इण्डियन् हिस्टोपिकल् क्वार्टर्ली, भागः १६, पृ. ५८९-९० ।
करकरणम्
माल एवं सेवा कर : १.
मालसेवाकरस्य प्रवर्तनात् पूर्वं भारते करस्य अनेकाः प्रकाराः आसन् ।
भेदवाक्यानि नानुवादकानि
अथॆवमुच्येत ॥ अपॊरुषेयत्वेन आनाशङ्कितदोषत्वात् अभेदागमः प्रबलः दोषाशङ्काकलङ्कितत्वात् प्रत्यक्षागमे दुर्बले इति । तथात्वे भेदागमस्यापि अपॊरुषयत्वेन दोषगन्धविधुरत्वेन च प्रबलत्वात् (दुर्बलप्रत्यक्षादिप्रतिपन्न भेदप्रतिपादकत्वं अस्तु मा वा तथाऽपि) स्वभावत एव आगमस्य प्राबल्येन दुर्बलाभ्यां प्रत्यक्षानुमानाभ्यां भेदेप्रतिपन्नेऽपि मानसदोषादिना भेदे साशङ्के आगमादिना तत्प्रतिपादनात् अनुवादकत्वाभावः सिद्ध्यति । एवं च प्रत्यक्षानुमानयोः प्राबल्याङ्गीकारे तद्विरोधेन अभेदागमस्याप्रामाण्यं अपरिहारर्यम् । आगम्स्य अपॊरुषेयत्वेन प्राबल्याभ्युपगमे भेदागमस्याऽपि प्रामाण्यमप्रतिहतम् । एवं च प्रमाणान्थराप्राप्तत्वादेव भेदवाक्यानामपि नानुवादकत्वमिति वक्तुं शक्यते ।
गण्डेरबाल
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति गण्डेरबालमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गण्डेरबाल।
भ्रमरोगः
चिकित्सास्वरूपम्-
व्याधेः कारणं दोषदूष्यसम्मूर्च्छना।तस्य नाशः प्रथमतया कर्तव्यः।यदि कुपितदोषः शान्तः भवति तथा विगुणदूष्यं प्राकृतं भवति तर्हि एषः नाशः सम्भवेत्। तदर्थं चिकितस्यायां मधुररसात्मकं, मधुरविपाकात्मकं, शीतवीर्यात्मकं, स्निग्धगुरुस्थिरश्लक्ष्णमृदुगुणात्मकं द्रव्यम् आवश्यकम्।एतादृशं द्रव्यं वातमपि शमयति, मज्जानमपि पोषयति।
सुमध्वविजयः
वर्गः:संस्कृतकाव्यानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
3.17 शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्संस्करस्तत्प्रविभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम्
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अधिकवाचनाय
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
वैषयिकसप्तमी
विषयतादिसम्बन्धमूलकः आधारः वैषयिकः । अत्र संयोगः समवायो वा न भवति । अतः औपश्लेषिकाभिव्यापकातिरिक्तः सर्वः अपि आधारः वैषयिकः इति ज्ञेयम् । यथा – पठने इच्छा अस्ति । पठनविषयिणी इच्छा इत्यर्थः । अत्र पठनम् आधारः । सम्बन्धश्च विषयता, न संयोगः समवायो वा । इदं ज्ञेयम् – पक्षिणः आकाशे डयन्ते । शिष्यः गुरौ वसति । इत्यादीनि वैषयिकस्यैव उदाहरणानि । न हि अत्र संयोगः समवायो वा सम्बन्धः । अतो यत्र संयोगसमवायसम्बन्धौ न भवतः तत्र सर्वत्रापि वैषयिकः आधारः इति निश्चेतव्यम् ।
डोडा
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कुक्कुटविकासः
=33 घण्टे कुक्कुटविकासः=
33 घण्टेषु कुक्कुटस्य भरणं प्रारम्भिकं सोमाइट्‌ अवस्थां प्राप्तवान्‌ अस्ति, सह... भ्रूणस्य दीर्धतायाः सह निर्मिताः सोमिट्‌ तेत्रिकानलिका, या अन्ते मस्तिष्कं मेरुदण्डं च जनयिष्यति रज्जुः, तंत्रिकाफलकात्‌ निर्माणं प्रारभते । हदयं इदानीं प्रलतया धड़कति, पूर्णतया पैरिकार्दियल-मध्ये निरुद्धम्‌ अस्ति कर्णपट्टिकाः, नासिकापटटिकाः च निर्मीयन्ते, यै भविष्यन्ति अन्ते इद्धियाद्भानाम्‌ उत्पत्तिः भवति । " मांसपेशी-अस्थि-तन्तरस्य जन्मदाता मेसोडर्मः िशिष्टेषु प्रदेशेषु विकसितः अस्ति, यत्र पैराक्सियल-मेसोढर्मः, यः सोमाइट्‌-रूप्यकाणां निर्माणं करिष्यति, तथा च मध्यवर्ती-पार्श्- मेसोडर्मः, यः वृक्कं प्रजनन-अङ्गं च जनयिष्यति
मातङ्गिनी हाजरा
सम्बद्धाः लेखाः
भारत छोडो
बाह्यानुबन्धाः
http://purbamedinipur.gov.in/photo-gallary-NEW.htm
उपस्थितम्।
यदा विकलधर्म: स्यादधर्म:, सुपुष्टतर आत्मानं तदैव। सृजाम्यहमसाधूनां वधायावनाय सुजनानां सर्वकाले ॥
राजीवलोचनमन्दिरम्
वास्तुशिल्पः
वर्गः:छत्तीसगढराज्यस्य मन्दिराणि वर्गः:छत्तीसगढराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मेकेदाटु
कावेर्या निर्मितं शिल्पं ‘मेकेदाटु’ । एतस्य विस्मयस्य निर्माणं कथम् अभवत् इति एव रोचक: अंश: ।
वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वंशस्थच्छन्दः
लक्षणम्
यस्मिन् वृत्ते द्वादशाक्षराणि भवन्ति तथा च यत्र प्रत्येकम् अपि पादे यदि क्रमेण एकः जगणः¸ एकः तगणः पुनश्च एकः जगणः एकः रगणश्च भवति तर्हि तदेव वृत्तं वंशस्थम् उदीरितम् ।
3.18 संस्कारसाक्षत्करणात्पूर्वजातिज्ञानम्
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
तोटकम्।
स स स स।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
श्रीधरः स्वामी
वरदपुरवासः
कदाचित् ते सागरस्य सागरस्य समीपे”वरदपुरं’ ’(वरदहळ्ळि)’ क्षेत्रं गतवन्तः । परमपवित्रे, रमणीये, अस्मिन् स्थाने एकं कुटीरं निर्मीय तत्र चातुर्मास्यव्रतं आरब्धवन्तः । बहुदिनेभ्यःस्वध्येयस्य कार्यार्थं च उचितं स्वतन्त्रं स्थानं अन्विषन्तः आसन् । एतस्मिन् चातुर्मस्यसमये विजयदशम्याः शुभे मुहूर्ते धर्मध्वजं संस्थाप्य अस्य  ’श्रीधराश्रमः’ इति नामकरणम् अपि कृतवन्तः ।
माता
अभीष्टदेवपत्नी च पितुः पत्नी च कन्यका।
मातुर्माता पितुर्माता सोदरस्य प्रिया तथा।।
कौबेरी चैव कौमारी मातरः सप्त कीर्तिताः॥
इन्द्रवंशा
यति: पादान्ते।
साम्बा, जम्मू
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः मुख्यतया अलङ्कारां क्रमशः विकासं प्रदर्शयति। अनेके आलङ्कारिकाः स्वकाले विविध-मतानाम् उपस्थापनं कृत्वा अलङ्कारशास्त्रस्य विस्तारम् अकुर्वन्। तेषु प्रप्रथमः भरतमुनिः।
पुट:।
।।। ।।। ऽऽऽ ।ऽऽ
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
भरतमुनेः योगदानम्
अलङ्कारास्तु विज्ञेयाश्चत्वारो नाटकाश्रयाः ॥
उपमा
यत्किञ्चित्काव्यबन्धेषु सादृश्येनोपमीयते ।
इति भरतेनार्थालङ्कारेषुपमायाः सर्वप्रथमकथनेन तदुक्त्या श्रीमदप्पयदीक्षितेनाऽपि तां वक्तुमुपमायाः सर्वाऽलङ्कारबीजतां प्रतिपादयति--
विषानलयोश्चन्द्रचन्दनप्रभवत्वेन कविकल्पितत्यमिति स्वतःसिद्धत्वाभावात् ।।
रूपकम्
रूपनिर्वणनायुक्तं तद्रूपकमिति स्मृतम् ।।
दीपकालङ्कारः
नानाधिकरणार्थानां शब्दानां सम्प्रकीर्तितम् ।
तथा च – ‘वदन्ति वण्र्यावण्र्याणां धकं दीपकं बुधाः । तेन हि-- चमत्कारजनकवण्र्यावर्षोभयसम्बद्धत्वप्रकारकज्ञानविषयैकधर्मत्वम् दीपकत्वम् ।। यथा -
‘मदेन भाति कलभः प्रतापेन महीपतिः' ।
अयनम्
वर्गः:कालगणना वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
यमकम्
‘भुजलतां जड़तामबलाजनाः' इति रघुवंशम् । ९/४६
व्यासस्य योगदानम्
1) विष्णुपुराणम्
व्यतिरेकालङ्कारः
सर्वं तुल्यमशोक केवलमहं धात्री सशोकः कृतः ॥
उत्प्रेक्षा
लकत्वविशिष्टस्वाश्रयस्वान्यतरप्रकारकत्वाभ्यामसम्भावना च साधारणधर्मदर्शननिमित्तकनिश्चयानात्मकं ज्ञानम् यथा -
उपन्यासः (उल्लेखः)
अत्र गोपवध्वादिगृहीतृभेदादेकस्य श्रीकृष्णस्य प्रियवादीनां विविधप्रकारेणोल्लेखतादुल्लेखालङ्कारः ।
निर्दशना
यथाश्रुतमात्रेणासम्भवी वस्तु सम्बन्धो यत्रोपमां कल्पयित्वापर्यवस्यति सैका निदर्शना । दृष्टान्तकरणात्मकनिदर्शनरूपत्वात् । सा च द्विधा–अवान्तरवाक्यभेदे च तद्यथा -
अनन्वयः
पितुनियोगात् बनवासमेवं निस्तीर्य रामः प्रतिपन्नराज्यः ।
भट्टिकवेः योगदानम्
( एकविंशतिः नवीनालङ्काराः सर्वेऽष्टात्रिंशत् )
आक्षेपः
व कुटुम्बिनस्तेऽद्य न शत्रुः कश्चिदीक्ष्यते ॥
अपह्नतिः
‘कैतवापह्नतिर्व्यक्तौ व्याज्याचैनिह्नतेः पदैः ।' इति ।
व्याजस्तुतिः
‘व्याजस्तुतिमुखे निन्दास्तुतिर्वा रूढिरन्यथा ।'
तत्राद्या यथा-‘हित्वा तामुपरोधे'त्यादि । अन्त्या यथा-
उपमेयोपमा
“अथ पर्यायेण द्वयोस्तच्चेपमेयोपमा मताः ।। इत्युपमेयोपमालङ्कारः । यथा वाक्यार्थोपकारकत्वे सति उपमानतावच्छेदकधर्मविशिष्टसादृश्यत्वमुप मेयोपमात्वम् । यथा -
सहोक्तिः
चमत्कारजनकत्वे सति गुणप्रधानभावावच्छिन्नयोरर्थयो सहार्थसम्बद्धत्वं सहोक्तिश्वालङ्कारत्वम् । यद्वा-चमत्कृतिजनकत्वे सति साहित्यं सहोक्तिः । यथा-‘दिगन्तमगमत् तस्य कीतिः प्रत्यथिभिः सह ।' इति ।
ससन्देहालङ्कारः
यद्वा–ससन्देहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः।
संसृष्टिः
असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥
हेतुः
कारजनकत्वे सति कार्येण सह कारणस्य वर्णनत्वं हेत्वलङ्कारत्वम् । यथा -
लेशः
'''शुक ! पञ्जरबन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम् ॥'''
पुनरुक्तवदाभासः
‘पुनरुक्ताभासमभिन्नवस्त्विवोद्भासिभिन्नरूपदम्।
प्रतिवस्तूपमा
उपमानसन्निधाने च साम्यवाच्युच्यते बुधैर्यत्र ।
दृष्टान्तः
‘चेद बिम्बप्रतिबिम्बत्वं दृष्टान्तस्तदलङ्कृतिः।'
अनुमानम्
निलीयमानैविहगैनिमंतवद्भिश्च पङ्कजैः ।
परिसंख्या
सामान्यतः प्राप्तस्यार्थस्य कस्माच्चित् विशेषाद् व्यावृत्तिः परिसंख्या । चमत्कारजनकत्वे सति एकपदार्थप्रतिषेधपूर्वकापराधिकरणकवस्तुनियमत्वं परिसंख्यात्वम् । यथा- --
सारालङ्कारः
नभूसोऽपि महब्रह्म ततोप्याशागरीयसी ॥
अवसरः
रुद्रटस्यावसरोऽलङ्कारः उद्भटस्य द्वितीयोदात्तवरूपे वर्णितोऽस्ति ।
उभयन्यासः
उभयन्यासोऽर्थान्तरन्यासादीनामपि नालङ्कारेतरत्वमिति मन्यन्ते परवत्तिनः ।
प्रत्यनीकम्
वक्तुमुपमेयमुत्तममुपमानं तज्जिगीषया यत्र ।
साम्यम्
अथ क्रियया यस्मिन्नुपमानस्यैति साम्यमुपमेयम् ।
असङ्गतिः
‘विषं जलधरैः पीतं मूच्छिताः पथिकाङ्गना ।'
व्याघातः
दृशा दूग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः ।
अहेतुरविशेषश्च
अहेतुरविशेषादौ नालङ्कारत्वं मन्यते मम्मटभट्टाद्याचार्याः ।।
अवयवः
उत्प्रेक्षावयवादीनलङ्कारान् स्वतन्त्रालङ्कारत्वमेवास्वीकृतं रुद्रटेण ।।
चित्रालङ्कारः
काव्यवित्प्रवरैश्वित्रं खङ्गबन्धादि लक्ष्यते ।
उपमानालङ्कारः
विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः ॥'
उल्लेखः
'स्त्रीभिः कामोथिभिः स्वः कालः शत्रुभिरैक्षि सः' । द्वितीयसम्बन्धस्योदाहरणं यथा--
भावोदयः
अत्र नलं प्रति दमयन्त्याः दिनं निनीषामीत्यनेनोत्सुकतारूपभावोदयः शृङ्गाररसस्याङ्गम् ।।
भावसन्ध्यलङ्कारः
द्रागाकर्णयतश्च वीर भवतः प्रौढ़ावाडम्बरम् ॥
अत्र विरहक्लेशासहां पश्यत इत्यनेन स्वस्त्रीविषयकं प्रेम प्रौढाहवाडम्बरमाकर्णयत इत्यनेनौत्सुक्यं चेत्युभयोः प्रभुविषयकभावस्य अङ्गम् ।
भावशबलता
बहूनां भावानां पूर्वपूर्वोपमर्दानोत्पत्तिर्भावशबलता । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति अपरङ्गत्वे सति भावानां पूर्वपूर्वोपत्पत्तिमत्त्वं भावशबलतालङ्कारत्वम् । यथा -
विचित्रालङ्कारः
अत्रोन्नतिफलेच्छया नमनविषयकप्रयत्नो विपरीतः ।
मीलितम्
अत्र चरणयोः सहजारुण्येन स्वसदृशाल्लाक्षारसस्य ज्ञानं न जायते ।
वैधयम्
‘उद्दिष्टस्य प्रतिपक्षतयानुनिर्देशो वैधय॑म् ।'
निश्चयः
वेदनमिदं न सरोजनयनं नेन्दीवरे एते ।।
विकल्पाभासः
‘विकल्पितयोविकल्पाभासः ।' -तत्रैव, ५१॥
अचिन्त्यः
विषमे विरोधे वास्यान्तर्भावः कत्तुं शक्यते न च तयोरतिरिक्तं किञ्चिदत्र वैचित्र्यम् ।
अशक्यः
‘प्रतिबन्धकादेविधानासामर्थ्यमशक्यम् ।' –अ० र० ६५ कार्योत्पत्तौ प्रतिबन्धककारणानामन्येषां वा निमित्तानां वर्तमानत्वात् तस्याशक्यता निबन्धनमशक्यम् । अप्पयदीक्षिताभिमतासम्भवस्याप्येवतुल्यकक्षतैवेति ।
व्यत्यासः
‘गुणदोषयोरन्यथात्वं व्यत्यासः ।' –अ० ० ६६ :
आदरः
'त्यक्तस्वीकार आदरः । तत्रैव - ७१ हीनं मत्वा परित्यक्तस्य कस्याप्यर्थस्याधिकगुणलालसया पुनः स्वीकारनिबन्धने आदरालङ्कारो भवति । 'श्रोणीबिम्बं त्यजति तनुताम्' इत्यादावस्योदाहरणे मम्मटादयः पर्यायं ब्रूवते ।
प्रत्यूहः
‘प्राप्तस्य प्रतिबन्धः प्रत्यूहः । तत्रैव, ७३ । येन केनापि हेतुनोपस्थितस्य कार्यस्य हेत्वन्तरेण विघाते प्रत्यूहालङ्कारो भवति । व्याघातान्नातिरिक्तं चारुत्वमावहत्येषः ।।
विधिः
'असम्भाव्यहेतुफलप्रेषणं विधिः ।' –अ० ० ८२ तत्र च हेतुफलयोरसम्भाव्यतायामेकस्यापि कस्यापि फलप्रेषणे विधिः ।। (२८) नियमः-‘अन्यनिषेधार्थोऽपि विधिनियमः । -तत्रैव, ८३ तथा चान्यनिषेधार्थके विधौ व्यक्ते स्यान्नियमः । परिसंख्याविधिर्यद्यलङ्कारत्वेनाभीष्टो विदुषां तह विधिनियमौ अपि अलङ्कारपदवीमाप्तुमर्हाविति प्रशस्यः कविरत्नाकरकारः ।।
तन्त्रम्
-तत्रैव, ८७ । कस्यापि प्रयोजनस्य सिद्धये प्रयुक्तेन प्रयासेन प्रसङ्गवशात् प्रधानफलातिरिक्तान्यत्कार्योत्पत्तिनिबन्धने प्रसङ्गः ।
शृङ्खला
‘उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वानुबन्धित्वं विपर्ययो वा शृङ्खला ।' -तत्रैव, ९६
अमृतानन्दस्य योगदानम्
(१+१७३=१७४ ) अमृतानन्दयोगी स्वालङ्कारसंग्रहे ‘ऐतिह्य' नामकस्यैकस्यैवाभिनवालङ्कारस्य निरूपणं कृतवान् । एतस्य कवेः समयेऽलङ्काराणां संख्या चतुःसप्तत्यधिक शतं बभूव । नरेन्द्रप्रभसूरिमहोदयस्यालङ्कारमहोदधिनामके ग्रन्थे ते एव सप्तशब्दालङ्कारास्तथा सप्तत्यर्थालङ्काराः प्रतिपादिताः सन्ति ।।
जयदेवस्य योगदानम्
अंशुकान्तं शशी कुर्वन् अम्बरान्तमुपेत्यसौ ।।
अर्थानुप्रासः
‘उपमेयोपमानादावर्थानुप्रास इष्यते ।।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
दत्तं पात्रेषु दानं नय-निचित-धनैश्चक्रिरे शैलकल्पा-
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
विकस्वरालङ्कारः
मालिन्यमब्जश दोषावितः कवचकार्यातिशयहेतत्त्वब्जशशिनोर्मधुलिट्कलङ्कौ धत्ते मुखे तु तव दृक् तिलकाञ्जनाभम् ।
प्रौढोक्तिः
'कचाः कलिन्दजातीरतमालस्तोममेचकाः ।।
ललितालङ्कारः
प्रस्तुते धर्मणि यो वर्णनीयो वृत्तान्तस्तमवर्णयित्वा तत्रैव प्रतिबिम्बरूपस्य कस्यचित् अप्रस्तुतवृत्तान्तस्य वर्णनं ललितम् । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति प्रस्तुतधमकवर्णनीयवृत्तान्तविशिष्टाप्रस्तुतवृत्तान्तवर्णनत्वं ललितालङ्कारत्वम् । यथा -
प्रहर्षणम्
यत्नं विनोत्कण्ठितार्थसंसिद्धिः प्रहर्षणम् । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति यत्नविशिष्टार्थसिद्धिकथनत्वं प्रहर्षणत्वम् । यथा -
अवज्ञा
‘स्वल्पमेवाम्बु लभ्यते प्रस्थं प्राप्स्यामि सागरम् ।'
युक्तिः
‘त्वामालिखन्ती दृष्ट्वाऽन्यं धनुः पौष्पं करेऽलिखत् ।' इति नायकं प्रति सख्युक्तिः ।।
लोकोक्तिः
'सहस्व कतिचिन्मासानु मीलयित्वा विलोचने ।'
छेकोक्तिः
‘भुञ्जङ्ग एव जानीते भुजङ्गचरणं सखे ।'
निरुक्तिः
अत्र जनसन्तापनरूपैश्चरित्रैर्भवान् चन्द्रः दोषाणामाकरः इति जाने ।
अनुकूलः
‘अनुकूलं प्रतिकूल्यमनुकुलानुबन्धि चेत् ।' यथा-
बधान भुजपाशाभ्यां कण्ठमस्य दृढं तथा ।'
केशवमिस्य योगदानम्
‘प्रहेलिका तु सा ज्ञेया वचः संवृत्तकारि यत् ।'
किञ्च केशवमिश्रेणास्यालङ्कारत्वं स्वीकृतमेवेति । तद्यथा--
‘प्रहेलिका सकृत्प्रश्नः ।' सा च च्युताक्षरा दत्ताक्षरादिः । यथा -
वटवृक्षः
वटवृक्षः कश्चित् महावृक्षः भवति । अस्य न्यग्रोधः इत्यपि नाम अस्ति । एतत् भारतस्य राष्ट्रवृक्षः । आङ्ग्लभाषया Banyan Tree इति कथयन्ति । प्राचीनकाले अस्य वृक्षस्य अधः वनिजः (बनिया=हिन्दुवणिजः) वाणिज्यव्यवहारन् कुर्वन्ति स्म । अतः अस्य आङ्ग्लभाषया एतत् नाम आगतम् । अयं बृहत्प्रमाणे वर्धमानः वृक्षेषु अन्यतमः । जगतः अतिबृहद्वटवृक्षः कोल्कोतानगरे अस्ति । अयं वटवृक्षः भारते सर्वत्र वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः पुराणानां कालात् अपि परमपवित्रः इति परिगण्यमानः अस्ति । अश्वत्थवृक्षः इव अयं वटवृक्षः अपि पूज्यते । तथैव औषधीयसस्यत्वेन अपि परिगण्यते अयम् । वटवृक्षः अत्यन्तं विशालः वृक्षः । अस्य वृक्षस्य त्वक्, पर्णं, मूलं, फलं, रसः चापि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्य त्वचि “ट्यानिन्” नामकः रासायनिकः पदार्थः अस्ति । अस्य वटवृक्षस्य “बहुपादः” इत्यपि नाम अस्ति ।
प्रयोजननानि
छायावृक्षरूपेण मार्गाणां पर्श्वयोः आरोपयन्ति । उद्यानानां शोभावर्धनार्थं च संवर्धयन्ति । अस्य पर्णानि गजानां प्रियः आहारः । अस्य निर्यासः मूलानि च आयुर्वेदचिकित्सायाम् उपयोजयन्ति ।
पाञ्चालीरीतिः
वर्गः:काव्यरीतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पहलगांव
वाहनमार्गः
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्नियरमापकम्
वर्नियरस्य अल्पतमाङ्कस्य ज्ञानकरणम्
वर्नियराल्पतमाङ्कस्य ज्ञानकरणार्थम् उभयोर्मापिकयोः शून्ये परस्पराभिमुखोने कृत्वा लक्ष्यते यत् वर्नियरस्य कियद्भागानां दैर्घ्यं मुख्यमापिकायाः किपद्भागानां दैर्घ्येण तुल्यं अस्ति । अनेन प्रकारेण गणनाद्वारा मुख्यमापिकाया एकस्य भागस्य वर्नियरस्य च स च यद् दैर्घ्यस्य अन्तरः अर्थात् वर्नियरस्य अल्पतमाङ्कः परिज्ञायते ।
मुद्गला उपनिषत्
विषयवस्तु
चतुर्थे अध्याये उपनिषद् आत्मज्ञानसन्दर्भे गुणानाम् चर्चां कृत्वा मनुष्यस्य षट् आन्तरिकशत्रवः क्रोधः, लोभः, मोहः, अभिमानः, कामः, ईर्ष्या च इति प्रतिपादयति ।  अन्तः स्मरणस्य षट् तरङ्गाः क्षुधा, तृष्णा, शोक, तृष्णा, जरा, मृत्योः च सन्ति, यदा तु षट् लज्जा, इति पाठः, जाति, परिवारः, सामाजिकवर्गः ( वर्णः ), जीवनस्य चरणः ( आश्रम ) अनुकूलपरिस्थितिश्च ।   एतान् योगेन जित्वा, पाठं प्रतिपादयति, आत्मानं च ध्यात्वा विष्णुना सह एकत्वं च अवगत्य।
वर्नियरमापकम्
प्रदत्तस्य दैर्घ्यस्य मापनम्
यस्य वस्तुनः दैर्घ्यं वर्नियरकैलिपर्सेन मापनीयं भवति तत्तु द्वयोः पट्टिकयोर्मघ्ये तथा गृह्यते यत् ते तद्वस्तु सम्यक्तया स्पृशेताम् । अथात् यन्त्रेण वस्तुनः ग्रहणकाले तद्वस्तु नैव शिथिलं न चाप्यतिदिढं भवेत् । पुनश्च अवलोक्यते यत् वर्नियरस्य शून्यचिन्हं मापिकायाः कस्मात् चिन्हाद् अग्रे वर्त्तते । अस्य चिन्हस्य पठनात् मुख्यमापिकायाः मानं परिज्ञायते । तदनन्तरं स्वचक्षुषो युगपदेव उभयोर्मापिकयोः दक्षिणभागे निक्षिप्य परिलक्ष्यते यत् वर्नियरस्य कतमं चिन्हं याथार्थेन मुख्यमापिकायाः कस्य चिन्हस्य अभिमुखं वर्त्तते । वर्नियरस्यास्य चिन्हस्य संख्या वर्नियरस्य अल्पतमाङ्केन गुण्यते । इत्यं वर्नियरस्य मापो लभ्यते ।
प्रकाश-उत्सर्जक-डायोड्
प्रकाश-उत्सर्जक-डायोड् [सम्पादयतु]
जनयन्ति | 2140339DARSHANPREMRAJ (चर्चा) १८:०१, २७ जनवरी २०२३ (UTC)
शृङ्गाररसः
शृङ्गारप्रकाशे
thumb|200px भोजराजः स्वस्य ग्रन्थे शृङ्गारप्रकाशेशृङ्गारमात्रमेव रसः इति एवं प्रतिपादयति रसोऽभ्मानोऽहङ्कारः शृङ्गार इति गीयते । योऽर्थस्तस्यान्वयात् काव्यं कमनीयत्वमश्नुते ॥ अर्थः - आत्मगुणः अहङ्कारः आस्वाद्यः सन् रसः इति निर्देशं प्राप्नोति । अदृष्टशाली एव एव इदम् अनुभोक्तुम् अर्हति । सः भवति रसिकः । सः अभिमानबलेन रति-हास-क्रोधादीन् भावान् अनुभवति । अहङ्कारः रसिकम् अनुभवस्य शृङ्गं नाम शिखरं प्रति प्रापयति इत्यतः शृङ्गारमात्रमेव रसः इति व्युत्पत्तिवैचित्र्येण विचारशक्त्या च प्रतिपादयति । किन्तु अनेके जनाः इदं नानुमोदयन्ति ।
दूताङ्गदम्
समीक्षा
सर्वथा प्रतिमा वा प्रतिकृतिर्वा मायाकृतिर्वा पुत्तलिका वा छायापदेनाभिमता नाट्यकृताम् । अत्र पौराणिकी परम्पराऽपि सर्वथा पोषयति नः सिद्धान्तम् - सूर्य स्य तेजः सोढुमपारयन्ती सूर्यभार्या सञ्ज्ञा गृहादपससार । तया स्वप्रतिकृतिः 'छाया' गृहे नियोजिता। सूर्यश्च तां छायां संज्ञाममन्यत इति मत्स्यपुराणे वर्णितम् । अत एव दूताङ्गदस्यच्छायानाटकत्वं प्रति सर्वथाश्वासिमो साधुनामकरणमिति । अत्र हि प्रहस्तो रङ्गमञ्चमधिष्ठापयति मायामैथिलीम् -
हास्यरसः
प्रकाराः
हास्यत्रिविधं भवति।
3.20 न च तत्सालम्बनं, तस्याविषयीभूतत्वात्
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
करुणरसः
पुत्रादिवियोगमरणादिजन्मावैकल्याख्यश्चित्तवृत्तिविशेषश्शोकः इति रसगङ्गाधरे स्पष्टीकृतम्। विक्षेपार्थे, "कृ”धातौ 'उनन्’ आदेशे अच् प्रत्यये "करुण" शब्दस्योत्पत्तिः सम्भवति। ईप्सितस्य नाशोभूत्वा, अनिष्टप्राप्तेः वर्णनात् करुणरसस्य प्रादुर्भावः भवति। अस्य रसस्य वर्णनं भरतः एवं स्पष्टीकरोति।
शनैः शनैरुपरमेद्...
पदच्छेदः
शनैः शनैः उपरमेत् बुद्ध्या धृतिगृहीतया आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चित् अपि चिन्तयेत् ॥
रङ्गनाथशर्मा
वैशिष्ट्यम्
रङ्गनाथशर्माणः देशस्य पण्डितेषु अग्रमान्यः। संस्कृते, कन्नडे च एतेषां पाण्डित्यं महत् आसीत्। व्याकरणे, अलङ्कारे, वेदान्ते च कृतभूरिपरिश्रमाः। कन्नडसाहित्यपरिषदः ग्रन्थसम्पादनसमितेः अध्यक्षरूपेण अनेकेषां ग्रन्थानां प्रकाशने रङ्गनाथशर्मणां योगदानं महद् वर्तते। पञ्चमे अखिलकर्णाटकसंस्कृतसाहित्यसम्मेलनस्य च अध्यक्षाः आसन्।
वार्धक्येऽपि कार्यशीलता
९८ तमे वयसि अपि रङ्गनाथशर्माणः क्रियाशीलाः आसन्। नवतितमे वयसि अपि विद्वत्पूर्णं भाषणम् उल्लासेन कुर्वन्ति स्म।
वनस्पतिकषायम्
thumb|right|150px|वनजीरिकासस्यम् thumb|left|200px|दत्तूरसस्यम् thumb|left|200px|वनस्पतिसस्यम् thumb|right|200px|काकमाचीसस्यम्
आमेरदुर्गम्
आरम्भिकेतिहासः
लघुत्तम|200x200पिट|आम्बेर-दुर्गस्य एकं दृश्यम्, विलियम सिम्पसन, सं.१८६०, जलरङ्गः आमेरस्य स्थापना मूलरूपेण ९६७ ई॰ मध्ये राजस्थानस्य मीणा-जनेषु चन्दावंशस्य एलान-सिंह-नामकेन राज्ञा कृता आसीत्। सद्यः विद्यमानम् आमेरदुर्गं कछवाहा-वंशीयस्य मानसिंहस्य शासनकाले पुरावशेषेषु निर्मितम्। मानसिंहद्वारा निर्मितप्रासादस्य विस्तारं तस्य वंशजः जयसिंह-प्रथमः अकरोत्। आगामिषु १५० वर्षेषु कछवाहा-राजपूत-राजभिः आमेरदुर्गे अनेके परिष्काराः कृताः। ततः अन्ततः सवाई-जयसिंह-द्वितीयस्य शासनकाले १७२७ वर्षे  जयपुर -नगरे स्वराजधानी स्थानांतरिता।
कछवाह-जनैः आमेरस्य अधिग्रहणम्
मीणा-जनानां समयस्य मध्यकाले अनेकानि निर्माणानि उत ध्वंसाः अभवन्। कालान्तरे तत्स्थाने अन्यनिर्माणम् अपि आकृतिं प्रापत्। यद्यपि १६ शताब्द्याः आमेरदुर्गं निहित-प्रासादस्य परिसरः अस्ति, यस्य निर्माणं राजपूतमहाराजैः कृतम् आसीत्, तथापि पूर्णतया संरक्षितम् अस्ति।
प्रवेशद्वारः
जलेब इति अरबीभाषा याः कश्चन शब्दः। सैनिकेभ्यः सभास्थानम् इति तस्य अर्थः भवति। आमेरदुर्गस्य चतुर्षु प्रमुखेषु प्राङ्गणेषु अन्यतमः, यस्य निर्माणं सवाई जय सिंह इत्यस्य शासनकाले (१६९३-१७४३ ई॰) जातम् आसीत्। अत्रैव सेनानायकानाम् आध्यक्ष्ये महाराजस्य निजाङ्गरक्षकानां युद्धाभ्यासः भवति स्म। महाराजा रक्षकानां अभ्यासस्य निरीक्षणं करोति स्म। प्राङ्गणस्यास्य समीपे एव अश्वशाला विद्यते, यस्याः उपरि अङ्गरक्षकाणां निवासस्थानम् आसीत्।
प्रथमप्राङ्गणम्
लघुत्तम|300x300पिट|गणेशद्वारम् जलेब-प्राङ्गणात् सोपानीयमार्गेण मुख्यप्राङ्गणं प्रति गन्तुं शक्यते। अत्र प्रवेशे सति वामतः स्थितः मार्गः शिलादेवीमन्दिरं प्रति नयति। अत्र राजपूतमहाराजा १६ शताब्द्याः आरभ्य  १९८० पर्यन्तं पूजनं करोति स्म। तावत्पर्यन्तम् अत्र महिषीबलेः प्रथा आसीच्च। १९८० ई॰ तः अत्र बलिप्रथा समाप्ता। तस्य मन्दिरस्य निकटे एव शिरोमणेः वैष्णवमन्दिरम् अस्ति। एतस्य मन्दिरस्य तोरणः श्वेतरङ्गस्य संगमरमर-प्रस्तरेण निर्मितः अस्ति। तद् उभयतः गजयोः प्रतिमे स्तः।
भूमार्गः
जयपुरनगरं रेल-बस-वायु-सेवा-द्वारा देशस्य प्रमुखैः नगरैः सह संयोजितम् अस्ति। अत्र राजस्थानराज्यपथपरिवहननिगमस्य बस-यानानि दिल्ली, आगरा, अहमदाबाद, अजमेर, उदयपुर इत्यादिभ्यः नगरेभ्यः समयानुसारं साधारणे, वातानुकूलिते प्रकारे च उपलब्धानि भवन्ति। अन्यराज्यानां सर्वकारीय-परिवहन-निगमस्य बस-यानानि अपि अधिकमात्राां प्राप्यन्ते। निज-यात्रा-सञ्चालकाः अपि साधारणे, वातानुकूलिते, वॉल्वो-बस-याने च आवागमनव्यवस्थां कुर्वन्ति। नगरस्य प्रमुखं बस-स्थानकं 'सिंधी कैम्प'नामके स्थानके विद्यते। निज-वॉल्वो-बस-सेवाः नारायणसिंह-चतुष्पथ-मार्गात् आरभन्ते।
चूलिकामापिका
दैर्घ्यस्य मापनम्
यस्य वस्तुनः स्थौल्यं तद् ‘प’ इति ‘स’ इति एतयोर्मध्ये स्थाप्यते चूलिका च परिवर्त्यते । क्रिया चेयं तावत्पर्यन्तं क्रियते यावत् तद् वस्तु ‘प’ इति ‘स’ इति शिरसोर्मध्ये याथार्थेन दम्यते । सरलमापिका शीर्षमापकश्च पठ्येते यथावश्यकं शून्याङकीं त्रुटिं च संयोज्य वियोज्य वा तस्य स्थोल्यं परिज्ञायते । तन्तुनः व्यासस्य मापनकाले प्रत्येकस्मिन् स्थाने उभयोर्लम्बरूपयोः दिशोः प्रेक्षणं कर्त्तव्यम् । यतः तन्तुनः परिच्छेदः तस्मिन् स्थाने पूर्णतया वृत्ताकारो न भवेत् । एतादृशानि प्रेक्षणानि च तन्तुनः दैर्घ्यस्य पञ्चसु षट्सु वा स्थानेपु करणीयानि । सर्वेषां प्रेक्षणानां मघ्यमानग्रहणात् तन्तुनः यथार्थो व्यासः गृह्यते । तदनु तन्तुनः दैर्घ्यं सामान्यमापकेन माप्यं तस्य संहतिश्च भौतिकतुलया ज्ञातव्या । यतो धनत्वम् = संहतिः / आयतनम् । आयतनञ्च = π त्र२ दैर्घ्यं । यत्र Π = ३.१४, ‘त्र’ इति तन्तुनः त्रिज्या ‘दै’ इति च तस्य दैर्घ्यं भवति । अतएव ज्ञातासु सर्वासु-राशिपु घनत्वस्य गणना क्रियते ।
कालिका पुराण
वर्गः:पुराणपात्राणि वर्गः:पुराणशास्त्रम् ), कालीपुराणम्, सतीपुराणम् अथवा कालिकातन्त्रम् इति अपि उच्यते, हिन्दुधर्मस्य शक्तिपरम्परायां अष्टादशसु लघुपुराणेषु ( उपपुराणम् ) अन्यतमम् अस्ति |   अयं ग्रन्थः भारतस्य असम अथवा कूचबिहार क्षेत्रे रचितः इति सम्भवतः मार्कण्डेयऋषिः इति आरोपः अस्ति । ९० तः ९३ अध्यायेषु विविधरूपेण व्यवस्थितं बहुषु संस्करणेषु विद्यते । ग्रन्थस्य जीविताः संस्करणाः असामान्याः सन्ति यत् ते अचानकं आरभ्य हिन्दुधर्मस्य प्रमुखेषु लघुपुराण -विधा पौराणिकग्रन्थेषु न प्राप्यमाणस्य प्रारूपस्य अनुसरणं कुर्वन्ति  नानाविधा देव्यै पशुबलिदानानि पुराणे विस्तरेण विवृतानि सन्ति।
भट्ट-जगज्जीवनः
अभयोदयम्
इदमपि ऐतिहासिकं काव्यम् । अत्र १० सर्गाः सन्ति । अत्र जोधपुरनृपाणां मालदेवादारभ्य अभयसिंहपर्यन्तानां चरितं विस्तरेण वर्णितम् ।
काव्यकला
अलङ्कारयोजनायां स्वाभाविकता वर्तते । वर्ण्यविषयस्य मार्मिकव्यञ्जनायैव ते साधनत्वेन गृहीताः । यथा - एवं भट्टजगज्जीवनस्य उभयोः महाकाव्ययोः ऐतिहासिक-तथ्यैः सह सरसकाव्यसुषमायाः मणिकाञ्चनयोगो वर्तते ।
वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लघुशब्देन्दुशेखरः
शृङ्गवेरपुराधीशाद् रामतो लब्धजीविकः ॥ २॥
यत्त (३) उपजीव्यविरोधात् सन्धिर्न । तथा हि अनादिसञ्जाग्रहकाले 'आद् गुणः' (६।११८७) इत्यादीनामनिष्पत्त्या तदप्रवृत्तावविकृतरूपाकारादिषु गृहीताजादिपदशक्तिः पश्चादच्प्रत्याहारे ज्ञाते उपेन्द्र इवात्रापि तत्प्रवृत्तौ विरुद्ध्येत । न हि सन्धिकार्ये कृतेऽविकृतरूपश्रवणं भवति' इति ।
सिद्धान्तः
च्चारश्च द्युसदां द्विधा च गणितं प्रश्नास्तथा सोत्तराः |
ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्
ब्रह्मसूत्राणि महर्षिः बादरायणः लिखितवान् | अद्वैतवेदान्तिनां दृष्ट्या आहत्य ब्रह्मसूत्राणि पंचपंचाषदुत्तरपंचषतं (५५५) भवन्ति | शङ्करभगवत्पादाः प्रस्थानत्रयस्य भाष्यं लिखितवन्तः इति प्रसिद्धिः वर्तते । तस्मिन् प्रस्थानत्रये ब्रह्मसूत्रभाष्यम् अन्यतमम् अस्ति । एतस्य सूत्रप्रस्थानम् इत्यपि नाम वर्तते । अवशिष्टं प्रस्थानद्वयं तु क्रमशः उपनिषत्प्रस्थानं भगवद्गीताप्रस्थानम् च । शङ्करभगवत्पादाः प्रसिद्धानां ईशादिदशोपनिषदां श्वेताश्वतरोपनिषदः च भाष्यं लिखितवन्तः । एतेषां उपनिषद्भाष्याणाम् आहत्य श्रुतिप्रस्थानम् इति नाम । भगवद्गीतायाः भाष्यं यल्लिखितं तत् स्मृतिप्रस्थानम् इत्युच्यते । ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यस्य तर्कप्रस्थानम् इति अपरं नाम वर्तते । ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्ये समन्वय-विरोध-साधना-फलञ्चेति चत्वारः अध्यायाः सन्ति । प्रत्यध्यायं पुनः चत्वारः पादाः वर्तन्ते । प्रतिपादं बहूनि अधिकरणानि भवन्ति । एकस्मिन् अधिकरणे एकं वा एकाधिकानि वा सूत्राणि भवन्ति ।
बाह्यसम्पर्कः
ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यंसंवादरूपम् ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्य-प्रश्नोत्तरसङ्र्षह:
अरुण जेटली
अरुण् जेट्ली (जन्म- २८ डिसेम्बर् १९५२, देहली) भारतस्य षोडशलोकसभायाः केन्द्रियमन्त्रिपरिषदि वित्तमन्त्री प्रतिरक्षामन्त्री च अस्ति । एषः भारतीयजनतापक्षस्य सदस्यः । अरुण् जेट्ली महोदयः पूर्वमपि केन्द्रियमन्त्रित्वेन पदं अरूढवान् । अटल् बिहारी वाजपेयीसर्वकारे एषः वाणिज्योद्योगमन्त्री, विधि-न्यायमन्त्रिरूपेण च कार्यम् अकरोत् (१९९८– २००४). । भारतस्य षोडशलोकसभानिर्वाचने भारतीयजनतापक्षस्य प्रार्थिरूपेण प्रतिस्पर्धां कृत्वा पराजीतवान् । तस्य लोकसभा क्षेत्रम् अमृतसर आसीत् । अत्र विपक्षस्य काङ्ग्रेस्-पक्षस्य अमरिन्दर सिंह महोदयस्य विजयः अभूत् ।
लदाख
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
आपण
ततः यथा यथा व्यवसायाः वर्धन्ते तथा तथा नियोक्तृभ्यः अपि अधिकान् श्रमिकान् आवश्यकाः भवन्ति । बृहत्तरः व्यावसायिकः आकारः परिचालनं अधिकं जटिलं करोति तथा च कार्याणि कार्याणि च सम्पादयितुं अधिककर्मचारिणां आवश्यकता भवति ।
धात्वर्थविषये वैयाकरणप्रमाणम्।
उपोद्घातः।
दधाति विविधान् अर्थान् यः सः धातुः। निरुक्ते, प्रातिशाख्येषु बृहद्देवतायां, गॊपथब्राह्मणे, च धातुशब्दपरामर्शः वर्तते। धातव एव शब्दानां मूलस्वरूपम्, अत एव च उच्यते सर्वं नाम धातुजमाह इति। धातुशब्दनिर्वचनम्। “धीयते सर्वमस्मिन्निति धातुः”। धा धातोः “सितनिगमिमसिसच्य-विदाञ्क्रुशिभ्यस्तुन्” इति सूत्रेण तुन् प्रत्यये अनुबन्धलोपे विभक्तिकार्ये धातुशब्दः निष्पन्नः। “दधाति धारयति क्रियारूपमर्थं भ्वादिगणपाठमर्यादाञ्च” इति वा। “दधाति विविधं शब्दस्वरूपं यः, सः धातुः” इति वा धातुशब्दार्थः। नानाविधशब्दरूपाणां व्युत्पादकः यो मूलशब्दः सः एव धातुः। पाणिनिना “भूवादयॊ धातवः” इत्यनेन सूत्रेण धातुसंज्ञा निर्दिष्टा। गणपठितानां भू अदिशब्दानां क्रियावचनानां धातुसंज्ञा भवतीत्यर्थः। क्रियावाचित्वे सति गणपठितत्वं धातुत्वम् इति भूषणसारकारः। यः शब्दः क्रियां भावयति प्रतिपतृबुद्धौ उपस्थापयति स धातुसंज्ञः। सर्वे शब्दाः धातुजाः इत्यतः धात्वर्थः कः इति विषयस्य प्रामुख्यं वर्तते। वैयाकरणानां धात्वर्थविषयकविचारः अत्र वर्ण्यते।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्याकरणस्य लेखाः
गोलत्वमापिका
ततश्च यन्त्रं चतुरस्रतले स्थाप्यते चूलिकायाः सूक्ष्माग्रं च तत्तलं स्पृशेत् । चक्रपट्टिकायाः मापकस्य च् मापाः पठ्यन्ते । चतुरस्रतलस्य विभिन्नेषु तादृशीनि त्रीणि चत्वारि वा मापनानि गृहीत्वा तेषां मध्यमानानि उपलभ्यन्ते ।
भाक्राजलबन्धः
धूमशकटमार्गः
काल्का-शिम्लान्यारोगेज् धूमशकटमार्गे (९६ कि.मी) विशेषधूमशकटयानं गच्छति । प्रवासकालः अतीवमन्दः ,तन्नाम षट् घण्टात्मकः अस्ति । प्रवाससमये उभयतः अपि दृश्याणि अतीव सुन्दराणि सन्ति ।
वाहनमार्गः
चण्डीगढतः ११७ कि.मी । मनालीतः २८० कि.मी, देहलीतः ३८० कि.मी । वसत्यर्थम् आहारवसतिगृहाणि सन्ति ।
अम्बरमल्लिका
सस्यशास्त्रीयता
अयं वृक्षः बिग्नोनियेसि (Bignoniaceae) कुटुम्बे अन्तर्गच्छति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम होर्टेन्सिस् (Mllingtonia hortensis) इति
क्षेत्रफलम्
क्षेत्रफलस्य मापनरीतयः
वर्गपत्रद्वारा नियताकारकाणां वस्तूनां क्षेत्रफलोपलब्घ्यर्यं सूत्राणां सत्यापनमपि कर्तुंशक्यम् । कल्प्यं यत् आयताकारकतलोयसूत्रस्य सत्यापनं कर्त्तव्यम् । अतो वर्गपत्रे विभिन्नदैर्घ्यविस्तृतिसम्पन्नानि त्रीणि चित्राणि निर्मीयन्ते । प्रथमं पृथग्-पृतग् तेषां दैर्घ्यं विस्तारं च् परिमाप्य परस्परं तयोः संगुणनं च् कृत्वा क्षेत्रफलं ज्ञातव्यम् । तदनु क्षुद्रवर्गाणां परिगणनं कृत्वा क्षेत्रफलं ज्ञातव्यम् । उभयथा समानं फलम् उपलप्स्यते ।
कल्पशास्त्रस्य इतिहासः
अत्रायं निष्कर्षः
तेष्वेकतस्तु जीवनसरणिमधिकृत्यानेके नियमा वणितास्सन्ति । अन्यतश्च कुशाग्र शेमुषीनां प्राच्यविद्याप्रवर्तकानां धीमतां मेधाशक्तेः परिचायकाः सन्ति ।
कल्पसूत्राणां भेदास्तेषां विषयविभागश्च
आश्वलायनश्रौतसूत्रे द्वादशाध्यायाः सन्ति । इयं प्रसिद्धिवर्तते यदाश्वलायन अषिः शौनक ऋषेः शिष्य आसीत्-तथा च ऐतरेयारण्यकस्याध्यायद्वयस्य रचना गुरु-शिष्याभ्यां समवेतरूपेण कृताऽऽसीत् । शाङ्खायन-श्रौतसूत्रञ्चाष्टादशाध्यायेषु विभक्त विविध-यज्ञ-यागादीनां प्रतिपादकमस्ति ।
गृह्यसूत्राणां परिचयः
वैदिकवाङ्मये आश्वलायनगृह्यसूत्रस्य पारस्करगृह्यसूत्रस्य च यथा नितरां प्रसिद्धिवर्तते तथाऽन्येषां सूत्राणां न । तत्राश्वलायनगृह्यसूत्रस्य टीकासम्पद एव लोकप्रियतायाः विश्रुतेश्च प्रमाणं विद्यते । महनीयस्यास्य सूत्रस्य प्रमुखाष्टीकाकारा स्तेषां सारभूताः व्याख्याश्चेमाः सन्ति–जयन्तस्वामिनो विमलोदयमाला, अस्याः व्याख्यायाः कालः अष्टमशतकस्यान्तिमो भागः । ( ख ) देवस्वामिनः सुविख्यातं भाष्यम् । इमे टीकाकाराः वैदिकसाहित्ये मान्याश्चचिताश्च सन्ति । गृह्य-श्रौतसूत्रयो रुभयोरुपरि व्याख्यानमेतेषाम् । अनयोरुल्लेखः गार्ग्यनारायणेन बहुधा कृतः । (ग) नारायणः- इमे नधुनगोत्रोत्पन्नस्य दिवाकरस्यात्मजा आसन् । समयश्चैकादशः शतकः । विद्वन्मनोहारिणी प्रख्याता टीकेयं विद्यते । (घ ) हरदत्तस्य 'अनाविला' टीका विश्रुता वर्तते। अनेनैव वैयाकरणहरदत्तेन लोकविश्रुतायाः काशिकायाः 'पदमञ्जरी' नाम्नी टीका विरचिता। अत एव शाब्दिकमण्डलीषु प्रख्याता इमे सन्ति । इमे च द्रविडदेशीयाः किं वा तेषामाचारैः पूर्णाः परिचिता आसन् द्वादशे शतके ।
शुक्लगजुर्वेदस्य गृह्यसूत्रम्
पारस्कर-गृह्यसूत्रमिति नाम्ना जगति सुविख्यातमस्ति । अस्य त्रियु काण्डेषु प्रथमे काण्डे ---आवसथ्याग्नेराधानम्, विवाहकार्यम्, गर्भाधानादार भ्यान्नप्राशनं यावत् वणितमस्ति । द्वितीये काण्डे-चूडाकरणोपनयन-समावर्तन-पञ्च महायज्ञ-श्रवणाकर्म-सीता-यज्ञादीनां महत्त्वपूर्ण विवरणमस्ति । अन्तिमे तृतीयेकाण्डे च-श्राद्धकृत्यानन्तरम् अवकीणि-प्रायश्चित्तादीनां विविधविधानानां गूढं प्रतिपादन मस्ति । अस्य टीका भाष्यसम्पद एव लोकप्रियताया द्योतिकाः सन्ति । अस्य कर्कादि पञ्चभाष्यकाराणां व्याख्याः गृह्यस्यार्थगौरवं प्रतिपादयन्ति । इमे पञ्च व्याख्यातारः सन्ति-कर्क-जयराम-हरिहर-गदाधर-विश्वनाथप्रभृतयः । हरिहरस्य पद्धतिरपि यजु
कात्यायनश्राद्ध-सूत्रम्
प्रस्तुतमिदं सूत्रं श्राद्धविषयस्य वर्णनं विस्तरेण सम्पाद यति । अस्मिन् सूत्रसंवलिताः नव कण्डिकाः सन्ति । अस्योपरि तिस्रष्टीकाः विद्यो तन्ते । ताश्च यथा-कर्काचार्यस्य, गदाधरस्य, कृष्ण मिश्रस्य च श्राद्धकाशिका । हलायुधस्य व्याख्याया उल्लेखः श्राद्धकाशिकायाः प्रारम्भिके द्वितीयश्लोके प्राप्यते । कात्यायनस्य कृतित्वाद् ‘कातीयश्राद्धसूत्रमिति नाम्ना प्रख्यातमस्ति । कात्यायन राचतं शुल्वसूत्रं काश्याम् अच्युतग्रन्थमालातः प्रकाशितमस्ति । अस्मिन् सप्त कण्डिकाः त । यासु प्रथमकण्डिकायां परिभाषायाः प्रकरणमस्ति । इत्येव नहि-वेदिनिर्माणस्य चतुरस्रादिक्षेत्रस्य चित्यादीनां निरूपणञ्चाप्यत्र गृहीतमस्ति । ज्यामितेः वैदिकयुगीनं प्रतिपादनमत्यन्तं महत्त्वपूर्णमस्ति ।
पारस्करस्य टीकाकाराः
(४) आचार्यो गदाधरः- अनेन प्रबुद्धेन आचार्येण प्राचीनाचार्याणां मतान्या लोच्य स्वव्याख्यायां विस्तरेणोल्लेखः कृतः । एतादृशेष्वाचार्येषु भर्तयज्ञः, वासदेवः, गङ्गाधरः, रेणुदीक्षितः, हरिहरादयश्व मुख्याः सन्ति । हरिहरविषये मतखण्डने तत्र वाक्यमिदमस्ति यत् 'अत्र हरिहरमिश्ररबुद्ध्वैव पाण्डित्यं कृतमस्ति' । एवमेव परुष'शब्दार्थस्य व्याख्यायां विविधाचार्याणां मतमाकलितमस्ति । तद्यथा इमे 'कोऽपि बलशाली पुरुष' इति हरिहरः, जितेन्द्रिय:-भर्तयज्ञः, जामाता रणकः गङ्गाधरश्च । एष्वर्थेषु गदाधरेणान्तिमोऽर्थः स्वीकृतः ।
कृष्णयजुर्वेदीय-श्रौतसूत्राणि
( ४ ) वैखानसः,
(३) हिरण्यकेशी किंवा सत्याषाढश्रौतसूत्रम् – कृष्णयजुर्वेदस्य श्रौतसूत्रमिदं महत्त्वदृष्टया न्यूनमस्ति । अस्मिन् चतुर्विंशतिः ( २४ ) प्रश्नाः सन्ति, येषु विविध यागविधानानां वर्णनं कृतमस्ति । इदं सूत्रमापस्तम्बश्रौतसूत्रेण सह घनिष्ठसम्बन्धं स्थापयति, बहुषु स्थलेषु च तत्सूत्राणि सहसव गृह्णाति । सूत्रशैल्यां ग्रथिते सत्यपि अस्य शैली तथा तादृशी वा सुसंयता लघ्वक्षरा च नास्ति ।
भारद्वाजपतृमेधिक-सूत्राणां मुख्यो विषय:-श्राद्धस्यानेकविधानान्यनुष्ठानानि । अत्र द्वौ प्रश्नौ स्तः-ययोः क्रमेण प्रेतसंस्कारः, श्मशाननयनम्, दाहचितिः, पात्रचयः, अस्थिसञ्चयनम्, श्मशानचितिः इत्यादि विषयाः क्रमेण सूत्रेषु वर्णिता: सन्ति ।
'मयूरपर्वताच्चैव यावद् गुर्जरदेशतः ।
कृष्णयजुर्वेदीयगृह्यसूत्राणि
(९) काठकगृह्यसूत्रम्- एतदपि मानवगृह्यसूत्रेणेव साम्यं दधाति, कठशाखया च स्पष्टरूपेण स्वसम्बन्ध स्थापयति । काठकगृह्यसूत्रस्यैवापरं नाम लौगाक्षिसूत्रमस्ति । अनेनैव नाम्ना हेमाद्रिणान्यनिबन्धकारैश्चास्योद्धरणं स्व-स्वग्रन्थेषु प्रदत्तम् । अत्र द्वौ विभागौ मिलतः । भागस्यैकस्यानुसारमस्मिन् प्रारभ्यान्तं यावत् ७३ कण्डिकाः सन्ति । द्वितीये प्रकारे चास्मिन् पञ्च महत् खण्डानि अध्याया वा सन्ति । पञ्चाध्यायेषु विभागात् अस्य लोकप्रियं नाम 'गृह्य-पश्चिका' विद्यते । अस्य त्रिषु टीकाकारेषु आदित्यदर्शन: प्राचीनतमः सर्वश्रेष्ठश्वास्ति । माधवाचार्यस्यात्मजस्य ब्राह्मणबलस्य व्याख्या नेयं टीकाऽपि त्वधिकांशे पद्धतिरेवास्ति । हरिपालात्मजस्य देवपालस्य टीका भाष्यनाम्ना प्रख्याताऽस्ति । आसां तिसृणां व्याख्यानां सारांशेन सह डॉ० कैलेण्डेन लवपु रात् १९८१ वैक्रमाब्दे अतीव मनोहरं स्फीतं संस्करणं प्रकाशितम्।
सामवेदीय-कल्पसूत्राणि
आयफल्पः -- सामवेदकल्पसूत्रेष्वस्य नाम सर्वोत्कृष्ट विद्यते । महातपा मशको नाम ऋषिः अस्य रचयिता प्रख्यापितः । दीर्घकायोऽयं ग्रन्थः, यस्मिन् एकादशाध्यायाः सन्ति । आर्षेयकल्पस्य मुख्य प्रयोजनमिदमस्तीति यत् कस्मिन् यागे कस्य विशिष्टस्य साम्नो गायनं सम्पाद्यते। अयं कल्पोऽस्य विषयस्य पूर्ण परिशानं प्रववाति । एतत् सिद्धमेवास्ति यत् सोमयागस्य त्रयः प्रकारा भवन्ति---
धर्मसूत्रम्
(५) वशिष्ठ-धर्मशास्त्रम् -
( ६ ) वैखानसधर्मसूत्रम् - इदं धर्मसूत्रं वैखानस-स्मृतिसूत्रस्याष्टमो नवमो दशमश्च प्रश्नो विद्यते । एते त्रयः प्रश्ना मिलित्वा एतनिष्पन्नं कुर्वन्ति । अस्य महती विशिष्टता विद्यते आश्रयाणां वर्णानाञ्च विशदं विवेचनम् । वानप्रस्थ-संन्यास-गृहस्था श्रमाणामवान्तरभेदानामियत् विशदं वर्णनमत्रोपलब्धं भवति यदितरधर्मशास्त्रेषु प्राप्यं नास्ति । सार्ययुक्तानां जातीनां विशिष्टप्रकाराणामप्यत्र वर्णनं विद्यते । परञ्च राज्ञः कर्त्तव्यस्य, न्यायविधानस्य, श्राद्धस्यानुष्ठानादेः, धर्मशास्त्रेषु नियमतः प्राप्त विषयाणाञ्चात्र सर्वथाऽभावो विद्यते । अस्य श्लोका मनुस्मृतिप_विशेष साम्यं धार यन्ति । वैखानसगृह्यस्यापि वैशिष्टयं ध्यातव्यमस्ति । अस्य सम्पादनमांग्लभाषानु वादेन सह डॉ० कैलेण्डमहाशयेन निष्पादितम् ।
आपस्तम्बशुल्वस्य टीकाकारा:
( ख ) करविन्दस्वामी-- एभिर्महाशयः आपस्तम्बस्य सम्पूर्णे श्रौतसूत्रे स्वव्याख्या लिखिता। एषां कालनिर्धारणमधुनापर्यन्तं समुचितरूपेण नाभूत् । एतैर्नामनिर्देशं विनवार्यभटप्रथमस्य ग्रन्थस्यार्यभटीयस्य कतिपयान् निर्देशान् स्वग्रन्थेषु उल्लेखाः कृताः। यः एते निश्चितरूपेण पञ्चमशतकादर्वाचीनाः प्रतीयन्ते । एतेषां टीकायाः नाम शुल्वप्रदीपिका विद्यते। इयञ्च मूलग्रन्थग्रन्थिस्फोटनाय मर्मभेदिनी व्यास विद्यते ।
( क ) रामः रामबाजपेयो वा- इमे महानुभावा नैमिषस्य (नैमिषारण्य इति ख्यातस्य ) निवासिन आसन् । एतैरनेके ग्रन्था विरचिताः, येषु मुख्याः सन्ति-- क्रमदीपिका, कुण्डाकृतिः, शुल्ववार्तिकः, सांङ्ख्यायनगृह्यपद्धतिः, समरसारः, समरसार सङ्ग्रहः, शारदातिलकतन्त्रस्य व्याख्या, कातीयशुल्वसूत्रस्य टीका च । कुण्डाकृति इत्यस्य रचनाकाल: १५०६ वैक्रमाब्दे विद्यते। अतो रामस्याविर्भावकालः पञ्चदश शतकस्य मध्यभागः सिद्ध यति । राममहाशयाः स्वविषयस्य विज्ञाः पण्डिताः प्रतीयन्ते ।
वेदानां व्याख्यापद्धतिः
कौत्समहोदयस्य पूर्वपक्षः
६. मन्त्रेष्वेक एव पदार्थोऽनेकरूपेण अभिव्यक्तोऽस्ति। यथा - अदितिरेव समस्तजगदस्ति, अदितिरेवाऽकाशोऽस्ति, अदितिरेवान्तरिक्षोऽस्ति। निरुक्ते यथा - अथाऽपि अहुः - अदितिः सर्वमिति - ‘अदितिद्यौरदितिरन्तरिक्षम्' इति (१॥५॥१)। शिशवोऽपि जानन्ति यदाकाशेन सह पृथिव्याः सम्मेलनमसम्भवमस्ति, तथापि अदित्या सह एतयोरुभयोः समानताप्रदर्शनं कियतांशेनोपयुक्तं भवति?
७. मन्त्राणां पदस्याप्यर्थः स्पष्टरूपेण प्रतीतो न भवति - अविस्पष्टार्थाः मन्त्राः॥ यथा - अम्यक् (ऋ० १॥१६९॥३), यावृश्मिन् (ऋ० ५॥४४l८), जारयायि (ऋ० ६॥१२॥४), काणुका (ऋ० ८॥७७॥४), जर्भरी, तुफरी (ऋ० १०।१०६।।६) इत्यादिपदानामर्थः स्पष्टरूपेण प्रतीतो न भवति।
यास्काचार्यस्य पूर्वपक्षखण्डनम्
५. यज्ञानुष्ठाने परिचितमपि प्रदत्तसम्प्रेषणाव्यर्थं वक्तुं न शक्यते। यतो विशिष्टातिथेः समागमनोपरि मधुपर्कदानं सर्वविदितमस्ति; तथाऽपि लोकव्यवहारेऽपि विधिज्ञपुरुषात् वारत्रयं मधुपर्कस्य याचना भवत्येव। तद्वदेव ब्राह्मणग्रन्थस्याऽपि सम्प्रेषणा नास्ति निरर्थकेति।
परम्परायाः महत्त्वं
‘अयं मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूहोऽपि श्रुतितोऽपि तर्कतः॥
‘न ह्येषु प्रत्यक्षमस्ति अनृषेरतपसो वा॥'
बारोग् सुरङ्गमार्गः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
भजन
विहितरूपं, निर्धारितनियमं वा न विद्यमानाः भजनाः सामान्यतया गीतात्मकाः, रागात्मकरागाधारिताः च भवन्ति । भक्ति - आन्दोलने विकसितस्य सङ्गीतस्य कलानां च विधायाः अन्तर्भवति | हिन्दुधर्मस्य अपि च जैनधर्मस्य विविधपरम्परासु अयं दृश्यते | हिन्दुधर्मस्य अन्तः वैष्णवधर्मे भजनाः विशेषतया प्रचलन्ति.
काफीबीजम्
एतत् काफीसस्यं द्विविधं भवति । अराबिकं तथा रोबस्टं चेति । अराबिकवंशस्य काफीसस्यस्य वर्धनं प्रथमम् इतियोपिया मध्ये कृतम् । तथैव रोबस्टवंशस्य वर्धनम् अद्यतन-उगाण्डदेशे कृतम् । रोबस्टवंशस्य काफीबीजानि अत्यधिकप्रमाणेन "केफीन्"-अंशयुक्तानि भवन्ति । एतेषां रोबस्टवंशस्य काफीबीजानां भर्जनावसरे कश्चन विभिन्नः गन्धः अपि उत्पद्यते । अराबिकवंशस्य काफीबीजानि एव प्रसिद्धानि जनप्रियाणि च ।
बह्वीषु संस्कृतिषु अनेन काफीपेयेन प्रमुखं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । दक्षिणभारते तु गृहम् आगतेभ्यः अतिथिभ्यः काफीदानम् अतिथिसंस्कारस्य अङ्गभूतम् । कुत्रचित् काफीपेयं निषिद्धम् अपि आसीत् । १६ शतके मेक्का सदृशेषु देशेषु एतत् काफीपेयम् उत्तेजनकारकम् इति निषिद्धम् आसीत् । १७ शतके इङ्ग्लेण्ड्देशे काफीपेयं राजकीयविद्रोहिभिः केवलम् उपयुज्यते इति निषिद्धम् आसीत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पेयानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गायत्री (मन्त्रः)
गायत्री छन्दः
गायत्रीछन्दसि प्रतिपादे अष्टौ अक्षराणि सन्ति । आहत्य चतुर्विशति अक्षराणि सन्ति, अतः त्रिपदी इत्युच्यते । अस्मिन्नेव छन्दसि गायत्रीमन्त्रोऽपि विद्यते । ऋग्वेदस्य श्लोकेषु, पादशः श्लोकाः अस्मिन्नेव छन्दसि वर्तन्ते इति ऊह्यते ।
अयातुल कुरसी
सन्धर्भानि
वर्गः:इस्लाममतम् वर्गः:कुरआनस्य अध्यायाः
शुकमुनिः
शुकमुनिः वेदव्यासस्य पुत्रः आसीत्। पुराणकथानुसारं कदाचित् भगवान् शिवः पार्वतीमुद्दिश्य अमरकथां उक्तवान्। तदानीं पार्वती सुप्ता आसीत्। परन्तु वृक्षे उपविष्टः कश्चित् शुकः तां कथां शृण्वन् हूँकारं करोति स्म। एतेन क्रुद्धः शिवः त्रिशूलेन शुकं प्रहर्तुमुद्युक्तः। शुकः डयमानः वेदव्यासाश्रमं प्राप्य सूक्ष्मरूपेण वेदव्यासस्य पत्न्याः उदरं प्राविशत्। ततः द्वादश वर्षाणि शुकः गर्भे एव आसीत्। भगवता कृष्णेन बहिः मायाप्रपञ्चस्य संस्पर्शः तव न भविष्यति इति शुकः आश्वस्तः। ततः सः बहिरागतः। जन्मनः अपरस्मिन् क्षणे पित्रा सह शास्त्रसंवादम् अकरोत्। ततः पितुः अनुमतिं प्राप्य विद्यार्जनर्थं गुरुकुलम् अगात्। भागवतस्य मुख्यः निरूपकः शुकः एव। सः परीक्षितमुद्दिश्य भागवतं कथयति। शुकमुनेः पत्नी पितृदेवतानां पत्नी पीवरी। तस्त च कृष्ण, गौरप्रभः, भूरिः, देवश्रुतः इति चत्वारः पुत्राः आसन्। अन्ते च मोक्षस्य सिद्ध्यै नारदस्य उपदेशानुसारं प्राणत्यागमकरोत्।
हनुमान बेनीवाल
उल्लेख:
वर्गः:भारतीयराजनेतारः वर्गः:१९७२ जननम् वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:राजस्थानस्य व्यक्तयः
कर्णाटकस्य आदिवासिनः
आदिवासिनां दैवतानि
आदिवासिनः सामान्यतः सर्वचेतनवादिनः । किन्तु इदानीन्तनदिनेषु नगरप्रदेशस्य जनैः सह एतेषां मेलनं भवति इति कारणेन तत्रत्य धार्मिकाचरणानि अपि एतेषाम् उपरि तीव्रप्रभावं जनयन्तः सन्ति । प्राणिषु दैवत्वम् आरोपयन्तः सन्ति ।  उपयुक्ततायाः दृष्ट्या धेन्वाः मेषस्य सूर्यस्य चन्द्रस्य निम्बवृक्षस्य अश्वत्थवृक्षस्य च आराधनां कुर्वन्तः सन्ति ।  मारियम्म, एल्लम्म, सङ्कलम्म,  भवानी इत्येताः देव्यः एतेषां जीवनस्य संस्कृतीकरणेन रूपिताः सन्ति ।
ओम प्रकाश कोहली
देहलीविश्वविद्यालयात् हिन्दीविषयं स्वीकृत्य सः स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्तत् । कोहली शिक्षाविद्, राजनेता, लेखकश्च अस्ति । सः 'राष्ट्रीय सुरक्षा के मोर्चे पर', 'शिक्षा नीति', 'भक्तिकाल के संतो की सामाजिक चेतना' इत्यादीनि पुस्तकानि अलिखत् ।
ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अद्वैतवेदान्ते सत्तास्वरूपम्
वदान्तसूत्राणि । इदमेव दर्शनमाविष्करोति महाभारतस्थ गीता तस्य साधनप्रदर्शनपूर्वकम् । दर्शनस्यास्य, उपनिषत्कृत गीता-सूत्ररूपाणि श्रुति-स्मृति-युक्तिनाम्ना व्यवह्रतानि प्रस्थानानि प्रस्थानत्रयमिति प्रसिद्धानि । प्रस्थानत्रयाधिकृते लटा स्काय भाष्ये श्री शंकरेण युक्ति-तर्क सहकारेण वेदान्तवाक्यानां अद्वैतव्याख्या प्रस्तुता । श्रीशंकरस्य सर्वेष्वपि लम ग्रन्थेषु भाष्येषु च ब्रह्मसूत्रशांकरभाष्यमेव प्रधानरूपेण अद्वैतसिद्धान्त प्रतिपादकतया प्रथितमस्ति । एतदेवाद्वैतवेदान्तदर्शनरूपण प्रकाश्यते । आचार्यशंकरेण प्रस्तुताद्वैततत्व-व्याख्यान्यवेदान्ताचार्य स्वकीयैरप्रतिहततकै विस्तृता।
उद्यमशीलता
उद्यमशीलता
युवानां कृते रोजगारस्य सम्भावनाः बहु वर्धमानप्रतिस्पर्धायाः सह परिवर्तन्ते; उद्घाटनानि समानरूपेण सीमिताः सन्ति। अपि च सार्वजनिकक्षेत्रे रोजगारः अपि न्यूनः भवति, रोजगारस्य सम्भावना च दिने दिने न्यूनीभवति। अस्मिन् कुरूपे परिस्थितौ तैल-गैस-उद्योगे कार्य-आउटसोर्सिंग्-प्रवृत्तिः, श्रमस्य आकस्मिकीकरणं, देशस्य बृहत्-संस्थानां निगमानाञ्च श्रमस्य अधिकार-आकारस्य वर्धमान-घटना च योजिताः सन्ति|दुष्प्रभावरूपेण पञ्चवर्षेभ्यः अधिकं यावत् स्नातकपदवीं प्राप्त्वा प्रथमं रोजगारं प्राप्तुं न शक्तवन्तः तृतीयकस्नातकानाम् आकङ्क्षा वर्धमानाः सन्ति तथा च एमबीए, आईसीएएन, कोरेन्, मेडिसिन्, फार्मेसी इत्यादीनां व्यावसायिकयोग्यतायुक्तानां अपि न मुक्तिः भवति कुरूपप्रसङ्गात् । अन्येषां वेतनं मूंगफली भवति यदि ते भाग्यवन्तः वेतनयुक्तं कार्यं प्राप्नुवन्ति। केचन इदानीं नीचकार्यं प्राप्तुं WASC, OND इत्यादिषु निम्नयोग्यतासु पुनः पतन्ति।अद्यतन आर्थिकविगलनेन अपि स्थितिः अधिका अभवत् । फलतः केचन कम्पनयः अपेक्षितक्षमतायाः अधः कार्यं कुर्वन्ति । वित्तीयक्षेत्रे वर्तमानकाले, विशेषतः धनस्य पूंजीबाजारस्य च क्लेशाः, तदनन्तरं अर्थव्यवस्थायां, विशेषतः वास्तविकक्षेत्रे च प्रभावाः अपि च सीबीएनस्य सुधारप्रयत्नाः अतीव दृश्यमानरूपेण दृष्टिगोचराः, शिक्षाप्रदाः, चुनौतीपूर्णाः च सन्ति|तथापि, उद्यमशीलता तथा च वास्तवमेव आवश्यक उद्यमशीलताकौशलविकासस्य आवश्यकता सुझाता अस्ति यत् जनान् न केवलं रोजगारसृजकाः अपितु धननिर्मातारः कृत्वा पूर्वोक्तसमस्यानां निवारणे सहायतां कुर्वन्ति (Midea, 2004 ; Izedonmi, 2009)। लघुव्यापारसेवा (2005) इत्यस्य अनुसारं “नवीनज्ञान-आधारितसामाजिक-उद्यमानां निर्माणार्थं उद्यमशीलता-कौशलस्य स्वामित्वं सामाजिक-पर्यावरण-विषयाणां प्रभावीरूपेण सम्बोधनाय महत्त्वपूर्णम् अस्ति” इति|अस्माकं राष्ट्रं तया सह क्रीडितुं न शक्नोति। अस्माकं तृतीयकसंस्थाभिः उद्यमशीलताशिक्षायाः प्रति शीघ्रं सकारात्मकं च प्रतिक्रियां दातव्या। परन्तु स्नातकानाम् उद्यमिनः परिणतुं सामान्यव्यापारकौशलं सामान्यज्ञानं च अपर्याप्तं मन्यते (Kisby, 2004)। अतः विशिष्ट उद्यमशीलताकौशलस्य विकासस्य आवश्यकतायाः अतिप्रधानं कर्तुं न शक्यते .एतत् यतोहि उद्यमशीलता रोजगारसृजनार्थं महत्त्वपूर्णा अभवत् अतः रोजगारक्षमतायाः विशेषरूपं (Moreland, 2004)।सर्वकारः, शिक्षाशास्त्रं च अत्र आकृष्टम् अस्ति । विशेषतः विश्वविद्यालयाः स्वपाठ्यक्रमस्य पुनः परिकल्पनां कुर्वन्ति, तेषां संचालनस्य च मार्गाः पुनः परिकल्पयन्ति येन स्वछात्राणां व्यावहारिक उद्यमशीलताकौशलस्य प्रशिक्षणस्य अवसराः सृज्यन्ते। उद्यमशीलताकार्यक्रमैः वैश्विकप्रसारः आयामः च यथा गृहीतः तस्य कारणात् वोल्कमैन् (2004) इत्यनेन सूचितं यत् एतत् “21 शताब्द्यां व्यावसायिकशिक्षायाः प्रमुखः शैक्षणिकः अनुशासनः” अभवत् अहं तस्य सह सर्वथा सहमतः अस्मि।
सञ्चारः
साइबर् स्पेस् इन्टरनेट्
साइबर् स्पेस् विद्युता निर्मितः एकं स्पेस्-जगद् अस्ति । इदं जगत् वर्ल्ड् वाइड् वेबसाइट् इत्यादिभिः अन्तर्जालैः आवृतम् (spread) अस्ति । साइबर् स्पेस् प्रत्येकेषु स्थानेषु उपलब्धाः सन्ति । केषुचित् कार्यालयेषु, जलस्थासु नौकासु, वायौ वायुयानेषु च सर्वत्र वर्तते ।
वेधः
अयं भारतीयकालमानस्य लाघुबिन्दुः अस्ति । अतिलघुकालावधितः एकवर्षपर्यन्तः कालः अत्र निरूपितः ।
निमेषः
वर्गः:समयमानकानि वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
नाट्यशास्त्रम् (ग्रन्थः)
नाट्यशास्त्रम् इति एकः प्राचीनग्रन्थः द्विसहस्रवर्षेभ्यः पूर्वमेव भरताचार्येण कृतः अस्ति । तस्मिन् ग्रन्थे सः नाट्यस्वरूपं नाटकलक्षणं च सम्यक् उक्तवान् । धनञ्जयः नामकः पण्डितः 'दशरूपकम्' इति ग्रन्थं विलिख्य रूपकाणां परिचयं कारितवान् ।
अभिनयः
दृश्यकाव्यस्य अभिनेयमिति नामान्तरमिति पूर्वमुक्तम् । अभिनया रामादीनाम् अवस्थाया अनुकरणम् । स च तावत् चतुर्विधः, तथाहि - रामादौ गमनादिक्रिया वर्तते, वाक्यम्, वेषभूषणादिकं बाह्यस्वरूपम्, क्रोधहासादिः आन्तरो धर्मः । अनुकरणं च एतावतामेव नान्येषाम् । तत्र गमनादिक्रियाया अनुकरणं नटैः हस्तपादादिभिः अङ्गैः क्रियते । तस्मात् स अभिनयः ’आङ्गिकः’ । वाक्यस्य अनुकरणं वाचा क्रियते । तस्मात् स अभिनयः ’वाचिकः’ । बाह्यस्वरूपस्य अनुकरणं वेषभूषणादिना क्रियते । तस्मात् स अभिनयः ’आहार्यः’ । हासक्रोधादेः अनुकरणं मुखविकासादिना क्रियते । तस्माच्च स अभिनयः ’सात्त्विकः’ । तदेवमभिनयस्य चतुर्विधत्वम् । तत्र रामादिः अनुकार्यः, नटः अनुकर्ता, तेन च रामादेः अनुकरणमिति अंशत्रयं स्पष्ठम् ।
प्यारासिंह गिल
भारते संशोधनस्य आरम्भः
हिरोशिमा-नगरे यः अणुगोलकस्य प्रहारः अभवत्, तेन सम्पूर्णं विश्वं स्तब्धम् अभवत् । ततः एकदा पण्डितः लाहोर-नगरस्य प्रवासे आसीत् । सः डॉ. प्यारासिंहस्य प्रयोगशालाम् अपि अगच्छत् । प्रयोगशालायाः निरीक्षणानन्तरं सायङ्काले तौ चमनलाल इत्यस्य भोजनसमारम्भे अपि उपस्थितौ आस्ताम् । तत्र तयोः गभीरा, दीर्घा च चर्चा अभवत् । तस्यां चर्चायां डॉ. प्यारासिंहः पण्डितम् आश्वस्तम् अकरोत् यत्, सोवियत-सङ्घे तकनीकविकासेन, वैज्ञानिकज्ञानेन च त्रिचतुर्वर्षेषु वयमपि अणुस्फोटकनिर्माणाय सक्षमाः भविष्यामः इति ।
विवाहः
१९४२ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य सप्तदशे (१७/२/१९४२) दिनाङ्के डॉ. प्यारासिंहस्य विवाहः हुकमसिंहस्य पुत्र्या चम्बेली-आख्यया कन्यया सह अभवत् । सा इङ्गलैण्ड -देशस्य कैम्ब्रिज्-विश्वविद्यालये शिक्षणक्षेत्रस्य अध्ययनम् अकरोत् । तयोः द्वे पुत्र्यौ आस्ताम् ।
स्वातन्त्र्योत्तरं डॉ. प्यारासिंहः
१९४८ तमे वर्षे डॉ. प्यारासिंहः वॉशिंग्टन -नगरे स्थितया कोर्नेगी इत्यनया संस्थया आमन्त्रितः । सा संस्था ब्रह्माण्डकिरणस्य सौरतापीयप्रभाव-विषयस्य विशेषसमस्यायाः संशोधनं कारयितुम् इच्छति स्म । सा संस्था प्रो. एम् एस् वलार्टा, डॉ. एस् ई फोरबुश इत्येताभ्याम् अपि आमन्त्रणम् अयच्छत् । ततः १९४८ तमस्य वर्षस्य जूनमासे डॉ. प्यारासिंहः ‘कैलिफोर्निया इस्टीट्यूट् ऑफ् टैक्नोलॉजी’ इत्याख्यायां संस्थायां प्रो. आर् ए मिलिकान् इत्यस्य अशीतितमस्य जन्मदिवसावसरस्य समारोहे उपस्थितः । तस्य समारोहस्य भागत्वेन कस्याश्चित् परिसंवादशालायाः अपि आयोजनम् आसीत् । डॉ. प्यारासिंहः तस्यां परिसंवादशालायाम् अपि भागम् अवहत् ।