cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मत्स्यसाम्राज्यम्
मत्स्यदेशः उत्तरभागे कुरुदेशपर्यन्तं पृसृतः आसीत् । पश्चिमदिशि यमुनानदीपर्यन्तं पृसृतः आसीत् । पाञ्चालदेशात् पृथक् च आसीत् । अयं मत्स्यदेशः इदानीन्तनराजस्थानराज्यस्य जैपुरसम्बद्धः आसीत् । इदानीन्तन-अलवारप्रान्तस्य तथा भरतपुरस्य च कश्चनभागः मत्स्यदेशान्तर्गतः आसीत् । विराटनगरं तेषां राजधानी आसीत् । एतत् राज्यं विराटनामकेन महाराजेन संस्थापितम् इत्यस्मात् तत् नगरं विराटनगरम् इति नाम प्राप्नोत् । पालिसाहित्ये मत्स्यदेशे शूरसेनः शासनं करोति स्म इति वदति । पश्चिममत्स्यदेशः चम्बल्खातप्रदेशे पर्वतप्रदेशे च व्याप्तः आसीत् । कालान्तरे मत्स्यदेशस्य एका शाखा विजगपथप्रान्ते अपि पृसृता अभवत् । बुद्धस्य काले म्त्स्यानां राजकीयप्राबल्यं नासीत् । मत्स्यदेशं चेदीदेशं च सुजातानामकः राजा अपि शासितवान् आसीत् इति तस्मात् मत्स्यदेशः चेदिदेशस्य कश्चन भागः आसीत् इत्यपि वदन्ति ।
प्रमाणिकाछन्दः
उदाहरणम् –१ प्रियं वदेदृतं वदेद्धितं वदेन्मितं वदेत् । तपो य आचरेदिदं स सर्वदा सुखी भवेत्॥ उदाहरणम् – २ न येन वन्दितो गुरुर्न मातृदेवता तथा। मुखस्य तस्य दर्शनाद् भवेद्धि पापसञ्चय:॥
Aaryabhat
Statue of Aryabhata on the grounds of IUCAA, Pune. As there is no known information regarding his appearance, any image of Aryabhata originates from an artist's conception. Born	476 CE Patliputra in Magadha Died	550 CE Era	Gupta era Region	India Main interests	Mathematics, Astronomy Major works	Āryabhaṭīya, Arya-siddhanta Aryabhata pronunciation (help·info) (Sanskrit: आर्यभट; IAST: Āryabhaṭa) or Aryabhata I[1][2] (476–550 CE)[3][4] was the first in the line of great mathematician-astronomers from the classical age of Indian mathematics and Indian astronomy. His works include the Āryabhaṭīya (499 CE, when he was 23 years old)[5] and the Arya-siddhanta. The works of Aryabhata dealt with mainly mathematics and astronomy. He also worked on the approximation for pi.
भट्टनायकः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:आलङ्कारिकाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्
भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस् इति कश्चन राजकीयपक्षः भारते अस्ति । एषः भारतस्य प्राचीनतमः राजतन्त्रपक्षः अस्ति । क्रि.श.१८८५तमे वर्षे प्रतिष्ठापितः अयं पक्षः ब्रिटिष् प्रशासनं विरुध्य आन्दोलनकर्तृषु प्रथमः । स्वातन्त्र्योत्तरम् अधिककालं प्रशासन​सूत्रम् अस्य पक्षस्य एव आसीत् । चतुर्दशे लोकसभायां (क्रि.श.२००४-२००९) १४५स्थानेषु अस्य पक्षस्य प्रतिनिधयः विजयं प्राप्नुवन् । किन्तु तत् बहुमतं नाभवत् इतिकारणेन वामपथीयानाम् समालम्बनेन युपिए सर्वकारं रचितवन्तः ।
उपनिषद्
सङ्ख्या
'सर्वोपनिषदां मध्ये सारमष्टोत्तरं शतम्' इत्येतत् मुक्तिकोपनिषद्वा क्येन उपनिषदष्टोत्तरशततोऽप्यधिकाः अासन् इति ज्ञायते। प्राप्तासु अष्टोत्तरशतसंख्याकासु उपनिषत्सु प्रायेण द्वादश उपनिषदः प्राचीनत्वाद् विशदतया च विषयस्य प्रतिपादकत्वाद् अतितरां प्रामाणिकाः मताः भवन्ति । तत्र १० उपनिषदः ऋग्वेद सम्बद्धाः, १९ उपनिषदः शुक्लयजुर्वेद सम्बद्धाः, ३२ कृष्णयजुर्वेद सम्बद्धाः, १६ सामवेद सम्बद्धाः, ३१ अथर्ववेद सम्बद्धाः । वेदान्ताचार्या एतासु उपनिषत्सु कतिचनोपनिषदः स्वमतानुसारिण्यया व्याख्यया भूषितवन्तः । तासु दशोपनिषदः प्रसिद्धाः।
विषयवस्तु
उपनिषत्सु अद्वैतविशिष्टाद्वैतश्रुतीनां सद्भावो भाति । अाचार्यैः स्वसिद्धान्तप्रतिष्ठापिकाः श्रुतयः प्रधानत्वेन स्वीकृताः, अन्यासां श्रुतीनां गौणत्वञ्च तैरुपपादितम्। शङ्करः स्वभाष्येण अद्वैतं, श्रीरामानुजाचार्या नुगा विशिष्टाद्वैतं तत्र प्रतिपादयन्ति । वस्तुतः उपनिषत्सु दर्शनानां सर्वेषामपि बीजानि निहितानि सन्ति । न केवलम् आस्तिकदर्शनानामपि तु नास्तिकदर्शनानामपि मूलसिद्धान्ताः समुपलभ्यन्ते ।
कर्मगतिः
आात्मानं द्रष्टुं किंवा ब्रह्म ज्ञातुं जीवस्य कर्त्तव्यमिदं यत्, सः कायं वाचं मानसञ्च संयच्छेत् । किञ्च ब्रह्मणः साक्षात्काराय सत्यस्य आचरणं, न कस्याऽपि वस्तुनः अपहरणं, ब्रह्मचर्यस्य रक्षणम्, इन्द्रियाणां निग्रहणं, हिंसायाः परित्यजनम्, मातृ-पितृदेवातिथिगुरुजनानाम् अभ्यर्चनं, निन्दनीयकर्मपरिवर्त्तनं, सांसारिकेषु विषयेषु विरजनम्, अन्तःकरणस्य परिक्षालनमेतानि कर्माण्यतितरामपेक्ष्यन्ते ।
देशकालनिमित्तातीतत्वात् तद् भवति सर्वथैव विचित्रम् । प्रमाणातीतत्वात् तदप्रमेयमस्ति किञ्च चैतन्यात्मकत्वात् स्वयमेव विषयि । कठोपनिषत्तन्महीयस्कतायामाह-
उक्तं हि सिद्धान्तं तैत्तिरीयोपनिषल्ललितशब्दावलिना व्याख्याति —
कठोपनिषद्
'न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम्।
प्रश्नोपनिषद्
(३) प्राणानामुत्पत्तिः, शरीरेषु तेषामागमनमुपक्रमणञ्च इत्यादिविषयकानां प्रश्नाः
माण्डूक्योपनिषद्
उपनिषद् इयम् आकारे स्वल्पकायिकाऽस्ति, सिद्धान्ते विशालाऽस्ति । अस्यां केवलं द्वादशखण्डानि किंवा वाक्यानि च सन्ति, यस्मिन् चतुष्पादात्मनः अतीव मार्मिकं रहस्यमयञ्च विवेचनमस्ति । ओंकारस्य मार्मिकव्याख्याकरणस्य श्रेयः इमाम् एव उपनिषदमस्ति । अोंकारे तिस्रो मात्रा भवन्ति, तथा चतुर्थोऽंशः ‘अमात्र' एव भवति । चैतन्यस्य तदनुरूपेणैव चतस्रः अवस्था भवन्ति - जागर्या, स्वप्न:, सुषुप्तिस्तथा चैतन्यस्य अव्यवहार्यतुरीया दशा । आसामाधिपत्यधारणकर्त्ता आत्माऽपि क्रमशः चतुर्धा भवति — वैश्वानरः, तैजसः, प्राज्ञस्तथा प्रपञ्चोपशमरूपी शिवः, येषु अन्तिम एव चैतन्यात्मनो विशुद्धरूपमस्ति । अस्योपरि गौडपादाचार्यः माण्डूक्यकारिकाख्यां व्याख्यां लिलेख । कारिकेयं मायावादिनः अद्वैतवेदान्तस्य पूर्णप्रतिष्ठा मन्यते।
छान्दोग्योपनिषत्
सामवेदीयोपनिषदियं प्रौढा, प्रामाणिका, प्रमेयबहुला चाऽस्ति। अस्यामष्टाध्यायाः किंवा प्रपाठकाः सन्ति । अस्य ग्रन्थस्य अन्तिमाः त्रयोऽध्याया अाध्यात्मिकज्ञानदृष्ट्या महत्त्वपूर्णाः मन्यन्ते। प्रारम्भिकाऽध्यायेषु अनेकविधानाम् ओङ्कारस्य साम्नः च गूढस्वरूपस्य विवेचनमस्ति । द्वितीयाध्यायस्य अन्ते ‘शौव' उद्गीथोऽस्ति, यः केवलं भौतिकस्वार्थपूर्त्यर्थं यागानुष्ठानस्य सामगायनस्य कतृृणामुपरि मार्मिकव्यङ्गयं करोति। तृतीयाध्याये सूर्य स्य देवमधुनः रूपे उपासनाऽस्ति । गायत्री वर्णनम्, घोराङ्गिरसद्वारेण देवकीसुतं श्रीकृष्णमाध्यात्मिकशिक्षाप्रदानम्, अन्ते सूर्यप्रादुर्भावस्य सुष्ठु विवेचनमस्ति । अस्य अध्यायस्य प्रसिद्धोऽयं सिद्धान्तः ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म' अद्वैतवादस्य विजयघोषोऽस्ति । चतुर्थाध्याये रैक्व स्य दार्शनिकतत्त्व-विवेचनं, सत्यकाम-जाबालस्तथा तस्य मातुः कथा, सत्यकामजाबालेनोपकोशलं ब्रह्मज्ञानस्य प्राप्तिः विवेचिता अस्ति ।
कौषीतक्युपनिषद्
एता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः । प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः। स एव प्राण एव प्रज्ञात्मानन्तोऽजरोऽमृतो न साधुना कर्मणा भूयान् भवति नो एवासाधुना कनीयान्॥
१३८५
बाह्य-सूत्राणि
१३८५ १३८५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
माणवकछन्दः
माणवकम्
कर्नूलुमण्डलम्
कर्नूलुमण्डलम् (Kurnool district) दक्षिणभारतदेशस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं कर्नूल् नगरम्।
भौगोलिकम्
वन्यमृगसम्पदा, पावनतीर्थैः, बृहदरण्यैः च इदं मण्डलं विराजते । नल्लमल, एर्रमल इत्यादिपर्वतश्रेण्यः प्रकृतिशोभां वर्धयन्ति । १९.२% भूभागे अटवीप्रान्तं व्यापृतम् । मण्डलेस्मिन् नागपूर्,बेङ्गलूर् सप्तसंख्याख्यः राजमार्गः ९३ कि.मी. विस्तृतः वर्तते । गुन्तकल्, सिकिन्दराबाद्,हुब्लि,गुण्टूरु,मद्रास्,मुम्बई प्रदेशान् प्रति रेल्मार्गाः सन्ति । अस्य मण्डलस्य ,प्राक्दिशि प्रकाशं मण्डलं, पश्चिमायां कर्णाटकराज्यम्, उत्तरे महबूब् नगरमण्डलम्, दक्षिणे च अनन्तपुरम्,कडपा च सीमायां विराजन्ते ।
नारीछन्दः
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
भारतस्य राष्ट्रियप्राणी
वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियद्योतकानि
१३८६
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
व्यासरायः
कृतयः
कन्नडे अनेकानि कीर्तनानि, भजनानि च लिखितवान् । इयं दासपरम्परां श्रीपादराजस्य अनन्तरं प्रवर्धयितवान् व्यासरायः एव । एतावत् व्यासरायरचितानि ११९कीर्तनानि लभ्यानि । अस्यां उगाभोगाः अपि अन्तर्गच्छन्ति । अङ्कितप्रधानपद्धतिः अनेन एव आरब्धा । श्रीकृष्ण इति अस्य पद्यान्तस्य अङ्कितम् । काश्चनकृतयः ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:भक्तिगीतरचयितारः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
राधाकृष्णन् जयन्ती
राजनैतिकक्षेत्रे प्रवेशः
१९५२ तमे वर्षे शिक्षक: एषः ऐदम्प्राथम्येन भारतस्य उपराष्ठ्रपतित्वेन नियुक्त:। राधाकृष्णन् राज्यसभायां संस्कृतश्लोकानाम् उद्धरणेन संसत्सदस्यान् आत्माभिमुखान् कर्तुं समर्थः भवति स्म। राधाकृष्णन्-महाभागस्य अपारसेवां परिगणय्य भारतसर्वकार: १९५४ तमे वर्षे प्रतिष्ठितं भारतरत्नोपाधिं तस्मै प्रदाय तं सभाजयामास। अस्मिन् एव सन्दर्भे अमेरिकादेशे राधाकृष्णम् उद्दिश्य लिखितस्य ”फिलासफि आफ् डा सर्वपल्ली राधाकृष्णन्”इति पुस्तकस्य विमोचनमभवत् । डा राजेन्द्रप्रसादस्य पश्चात् १९६२ तमे वर्षे भारतस्य द्वितीयराष्ठ्रपतित्वेन चित: राधाकृष्णन् स्वाधिकारावधौ देशस्य सर्वविधोन्नत्यै श्रमं व्यदधात् । अन्ताराष्ट्रियस्तरे अपि भारतस्य सम्बन्धं संवर्धयन् देशस्य आन्तरिककलहविषये अधिकं व्यवधानम् अयच्छन् 'देशस्य प्रगते: प्रवर्तकः' आसीत् इत्यत्र नास्ति सन्दॆहः। भारतीयशिक्षणक्षेत्राय सार्थकपरिधिंप्रदानेन शिक्षाक्षेत्रे तत्त्वज्ञाने देशस्य अभिवृद्ध्यर्थम् आत्मानं पूर्णतया समर्पयत् सः। भारतीयानां सवेर्षां चित्ते सर्वदा स्थानम् अवाप्नुवत्। एषः महान् शिक्षणतज्ञः अपि आसीत्। अत: एतस्य जन्मदिनं प्रतिवर्षं सप्टम्बरमासस्य पञ्चमे दिनाङ्के शिक्षकाणां दिनम् इति आचर्यते ।
रामः
श्रीरामचन्द्रः भगवतः नारायणस्य दशसु अवतारेषु सप्तमः । सूर्यवंशसमुत्पन्नोऽयं दशरथस्य पुत्रः । भगवान् नारायणः त्रेतायुगे श्रीरामचन्द्ररूपेण अवतारं गृहीतवान् । रामायणकथानायकः श्रीरामः । सः अवतारपुरुषः इति रामायणे चित्रितः | श्रीरामः अयोध्याधिपस्य दशरथस्य अत्यन्तं प्रीतिपात्रः ज्येष्ठपुत्रः । अयोध्याप्रजाभ्यः अपि अत्यन्तं प्रीतिपात्रः श्रीरामः । एषः सद्गुणानां साकाररुपः (मूर्तरुपः)आसीत्। दशरथस्य तिसृषु पत्नीषु अन्यतमा कैकेयी दशरथेन दत्तेन वरद्वारा रामं वनं प्रेषयति । रामोऽपि राज्याभिषेकं विहाय वनगमनाय सिद्धः भवति । यदा वनवासे भवति तदैव राक्षसं रावणं मारयति ।
पितृवाक्यपरिपालनम्
मन्थरायाः दुष्प्रेरणया कैकेयी पुरा दशरथेन दत्तस्य वरस्य दुरुपयोगमकरोत् । श्रीरामस्य वनगमनाय भरतस्य राज्याभिषेकाय च आग्रहं कृतवती । रामः सन्तोषेण वनं गन्तुम् उद्युक्तः । दशरथः तस्य प्रतिरोधमकरोत् । परं श्रीरामः पित्रा दत्तस्य वचनस्य भङगः न स्यादिति हेतोः चतुर्दशवर्षाणां वनवासार्थं वनं गतवान् । सीता लक्ष्मणश्च तम् अनुसृतवन्तौ । जगति एतादृशमुदाहरणं नैव दृश्यते यत् भ्राता भ्रातुः कृते वनं गतः। एषा वार्ता भरतेन गृहं प्रत्यागते सति श्रुता, तदा सः रामं प्रत्यानेतुमुद्यतः बभूव । भरतेन बहू आग्रहः रामाय कृतः, परं वचनपरिपालकः आज्ञाधारकश्च श्रीरामः भरतस्य वचनं न स्वीकरोति । तदा भरतः रामस्य पादुकां गृहीत्वा एव प्रत्यागच्छति । रामः परिवारजनानां प्रत्यागमनकारणात् ततः दूरं गतः ।
शतरूपा
जीविका
शतरूपा अतीव लज्जावती बालिका असीत् । अग्रे जगति स्त्रीः नाम कथं भूयात् इति दर्शितवती आदर्शा नारी एषा । शतरूपा स्वेच्छानुसारं यत्किमपि रूपं धर्तुं शक्नोति स्म । मनोः प्रथमसन्दर्शनावसरे तस्य दृष्टेः गोपयितुं शतधा रूपाणि धृतवती । तथापि सः स्वयम्भूमनुः शतरूपेषु अपि ताम् अभिज्ञातवान् । सा तत् रूपं धरति तेनैव रूपेण मनुः तां सन्दृष्टवान् । एवं सा शतशः रुपाणि प्राप्तवती इति तस्याः शातरूपा इति नाम । सा यस्य यस्य प्राणिनः रूपं धृतवती तस्य तस्य सन्तानमपि लोकाय अर्पितवती । स्वसन्तानेषु प्राणिषु दायां प्रीतिं च दर्शयन्ती इयं मानवस्त्रीः पशवः कथं दृष्टव्याः इत्यपि बोधितवती ।
कुटुम्बः
स्वायम्भुवमनुः शतरूपा च दम्पत्योः पुत्रौ तिस्रः पुत्र्यः अभवन् । पुत्रयोः नामनि उत्तानपादः प्रियव्रतः च । पित्रीणां नामानि आकूतिः, प्रसूतिः देवहूति च इति । अस्य उत्तनपादस्य पुत्रः एव प्रसिद्धः भक्तबालः ध्रुवः ।                                                                                                मनोः द्वितीयः पुत्रः प्रियव्रतः एतत् भूमण्डलं सप्त खण्डरुपेण विभज्य उत्तमां प्रशासनव्यवस्थाम् अकल्पयत् । पुत्रिषु प्रथमा आकूतिः रुचिप्रजापतिं पतिम् अभजत । द्वितीया पुत्री प्रसूतिः दक्षप्रजापतिम् ऊढवती । स्वायम्भुमन्वन्तरस्य अयं दक्षः पत्न्या प्रसूत्या २४पुत्रीरत्नानि प्राप्य अग्रे ऋषिसन्तानार्थमपि कारणिकः अभवत् । मनोः तृतीयां पुत्रीं देवहूतिं कर्दममहर्षिः परिणीतवान् । अनयोः धर्मदाम्पत्यफलस्वरूपेण देवहूत्याः गर्भात् साङ्ख्याशास्त्रस्य प्रणेता भगवत्स्वरूपी कपिलमहर्षिः अवतीर्णः । स्वपुत्रिभिः पतिगृहे कथं वर्तनीयम् इति शातरूपा सम्यक् उपदिष्टवती । भर्तृगृहे कर्तव्यपालनम्, नियमानुसरणम्, कार्यनिष्ठा इत्यादयः नीतिसंहिताः बोधितवती । स्वायम्भुमनुः बहुकालं स्वराज्यं धर्मेमार्गेण परिपालितवान् । भगवतः नियमानुसारं शास्त्रोक्तरीत्या राज्यं प्रशासितुं शतरूपा स्वपतेः सर्वविधसहाय्यं कृतवती । अनेकवर्षाणि राज्यं प्रशासति तस्मिन् वैराग्योदयः नाभवत् । एतत् दृष्ट्वा पत्नी शतरूपा पतिं जागरितवती । तदनन्तरं स्वपुत्रम् उत्तानपादं आग्रहपूर्वकं सिंहासने उपावेश्य शतरूपया सह वानप्रस्थं स्वीकृत्य अरण्यम् अगच्छत् । स्वायम्भुमनुः पत्न्या सह सहस्राधिकवर्षाणि उग्रं तपः आचरन् भगवतः दर्शनं प्राप्तवान् । तस्य भगवतः मनोहरं रूपं लीलामोहनकृपाकटाक्षं मणिमयाभूषणं च दृष्ट्वा आत्मानं कृतार्थम् अमन्यत । आनन्दतुन्दिलौ तौ दम्पती तस्य परमात्मनः चरणं संस्पृश्य अनमताम् । तयोः मस्तके स्पृशन् भगवान् वरं वरयताम् इति अवदत् । तदा मनुः. हे प्राणदातः भवतः दर्शनमात्रेणैव अस्माकम् सर्वाभिलाषाः सम्पूरिताः किन्तु हृदयस्य कोणे काचिदेका आशा अस्ति भवतः समानं कञ्चन पुत्रम् अनुगृह्णातु इति प्रार्थयत् । मत्सदृशपुत्रं कुतः अन्विष्य आनयामि अतः अहमेव तव पुत्रत्वेन जनिष्यामि इत्यवदत् । भवत्याः इष्टानुसारं वरं वरय इति भगवान् शतरूपाम् अवदत् । तदा साध्वी सा मम पत्युः अपेक्षा एव मम अतीव प्रिया तथापि कञ्चन अन्यं वरं प्रार्थये। यथाहं पत्या सह पतिव्रताजीवनं यापितवती तथैव भविष्यति काले लोकस्य सर्वाः पतिव्रतानार्यः सुखजीवनं यापयन्तु, बुद्धिमतिषु स्त्रीषु सर्वकालेषु सद्विवेकः तिष्ठतु, तासां भवति उत्तमा भक्तिः भवतु एवं भवान् अनुगृह्णातु इति वरम् अयाचत् । तदा भगवान् तथास्तु मातः इति उक्त्वा तां मातृरूपेण स्वीकृत्य अन्तर्धानमगच्छत् । माता स्वार्थं विहाय परार्थे जीवन्ती कथं जीवनस्य सार्थक्यं पश्येत् इति शातरूपा स्वजीवनम् एव दृष्टन्तीकृतवती । इयं महापतिव्रता शातरूपा भूमण्डलस्य जनानाम् एवम् आदर्शप्राया अभवत् । अलौकिकश्रद्धाभक्तितपोभिः भगवन्तम् एव पुत्ररूपेण प्राप्तवती । भगवतः आज्ञानुसारं कञित्कालम् एतौ दम्पती ऎन्द्रलोके अवसताम् । कालक्रमेण स्वायम्भुमनुः अयोध्यायाः दशरथचक्रवर्ती अभवत् । शतरूपा तस्य पत्न्याः कौसल्यायाः रुपेण आगता परमात्मरूपिणं श्रीरामम् असूत । एवं शतरूपा लोकमाङ्गल्यार्थम् अविरता परिश्रान्ता जगतः प्रथमा महिलेति प्रथिता । मातुः वात्सल्यस्य पत्युः कर्तव्यस्य प्रतीका अभवत् ।
तनुमध्याछन्दः
उदाहरणानि
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ज्ञानम्
वर्गः:हिन्दुचिन्तनानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वालपाराईसो
लघुत्तम
द्युतिशक्तिः
समतलदर्पणे प्रतिबिम्बम्
अन्यौ द्वौ दर्पणौ स्तः निम्नदर्पणः (तृतीयचित्रम्) (concave mirror) पीनदर्पणः (convex mirror) च इति । तत्रापि प्रतिफलननियमादयः अनुवर्तन्ते ।(तृतीयचित्रम्) किन्तु तयोः प्रतिबिम्बं विविधाकारकाः भवन्ति । निम्नदर्पणे वस्तुनः दूरमनुसृत्य प्रतिबिम्बस्य गात्रं सङ्कुचितं बृंहित्तं वा भवति । तस्मिन् सत्यप्रतिबिम्बं (real image). प्रादुर्भूयते । यदा वस्तु दर्पणस्य अतिसमीपं वर्तते, तदा प्रतिबिम्बं मिथ्या भवति । पीनदर्पणे तु सदा सङ्कुचितं मिथ्याप्रतिबिम्बम् उद्भवति । वाहनस्य पृष्ठदृश्यवीक्षणे ( rear view mirrors) अस्य महान् उपयोगः अस्ति ।
द्युतिकिरणानां वेगः
वर्गः:भौतिकविज्ञानम् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सुशीला दीदी
अग्निगोलकस्य यन्त्रशाला
एकदा अग्निगोलकसम्बद्धानां वस्तूनम् आनयनकाले सुखदेवस्य उपरि आङ्ग्लाधिकारिणां मनसि शङ्का समुद्भूता । आङ्ग्लानाम् आचरणेन तेषां मनसि जातायाः शङ्कायाः विषये सुखदेवः अजानत् । अतः सः यन्त्रशालाम् अगत्वा सुशीलाभगिन्याः गृहम् अगच्छत् । अर्धरात्रौ आङ्ग्लाः सुशीलाभगिन्यै गृहस्य द्वारम् उद्घाटयितुम् आदेशम् अयच्छन् । द्वारोद्घाटनात् प्राक् सुशीलाभगिनी अग्निगोलकसम्बद्धानि वस्तूनि नीत्वा सुखदेवम् अलिन्दमार्गेण (via terrace) पलायनं कर्तुम् अवदत् । तस्य पलायनानन्तरं सुशीलाभगिनी गृहद्वारस्य समीपं स्थित्वा क्रोधेन अवदत्, “कः धूर्तः अर्धरात्रौ महिलानां गृहे प्रवेशम् इच्छति ?” इति । विनम्रस्वरेण एकः अधिकारी अवदत्, “एतस्मिन् गृहे अग्निगोलकस्य सामग्री अस्ति इति शङ्का अस्ति । अतः वयं गृहस्य परीक्षणं (check) कर्तुम् इच्छामः” इति । विज्ञप्तिं (विनतिं) श्रुत्वा सुशीलाभगिनी उदतरत्, “अधुना अर्धरात्रौ यदि भवन्तः गृहप्रवेशं कर्तुम् इच्छन्ति, तर्हि प्रतिवेशिजनैः सह भवन्तः गृहप्रवेशं कर्तुं शक्नुवन्ति । अतः प्रतिवेशिनः नीत्वा आगच्छन्तु” इति । एवं करणेन द्वारोद्घाटने विलम्बः भवति । तेन सुखदेवः गृहात् अधिकाधिकं दूरं गन्तुं शक्नोति इति सुशीलाभगिन्याः उद्देशः आसीत् । सा स्वयोजनायां सफला अपि अभवत् । आङ्ग्लाः गृहे किमपि न प्रापन् । परन्तु अनया घटनया सुशीलायाः गृहम् आङ्ग्लानां दृष्टिपथि आगतम् । अतः सा दुर्गया सह लाहोर-नगरं त्यक्त्वा देहली-महानगरम् अगच्छत् ।
सङ्गीतम्
thumb|400px|भारतीयसङ्गितस्य रागाः right
काञ्चनकुञ्चिकम्
कथवस्तु
वपुषा त्वमहो मनोहरस्तनया में नवयौवनान्विता।
एकदा वंशानिनादमुपश्रुत्य नायिकायाः रागमयी वृत्तिरुल्लास । तस्याः सखी कुन्दकलिका स्नेहमसृणे वार्तालापे तामपृच्छत् - कस्माद् भवती कविवरमेव वररूपेणेच्छति ? तदा नायिका अब्रवीत् बाल्यात् प्रभृत्येव मम मानसे स्वप्न एष सञ्चितो यदहं कवेः पत्नी भविष्यामि । तयोर्वार्तालापमध्य एव पूर्णचन्द्रः कुन्दकलिकायाः पितुः पत्रं विद्युत्प्रभानामतः समागतं समार्पयत्। तत्र लिखितमासीत् - यदाहं पञ्जाब प्रदेशात समागतः, तदा रामपुरे मम विश्वम्भरनामा प्रतिवेशी कुन्दकलिकां स्वपुत्रायायाचत । तस्य प्रशान्ताभिधानस्तनयः “बहूबाजारे” चिकित्सकः सन् स्वगृह एव निवसति । यदि सोऽप्यनुमतिं ददाति, तर्हि तस्मै एवं कुन्दकलिका देयास्ति ।
सखा मे सुकुमाराख्यस्त्वदनुध्यानतत्परः।
वैश्विकस्थितिसूचकपद्धतिः
वैश्विकस्थितिसूचकस्य मूलसिद्धान्ताः
150px|right|thumb| उपग्रहाणां द्वारा सङ्केतसङ्ग्रहणम् वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाः प्रतिग्राहियन्त्राणि उपग्रहैः प्रसार्यमाणाः सङ्केतान् गृह्णन्ति । एताः सङ्केताः उपग्रहात् प्रतिग्राहियन्त्राणि प्राप्तुं कियान् कालः स्वीकृतः इत्येतस्याः गणनायाः आधारेण स्वीयं स्थानम् ऊहन्ते । सङ्केताः विद्युन्मानतरङ्गरूपेण विद्यन्ते । एतेषां तरङ्गाणां वेगः पूर्वज्ञातः विद्यते इत्यतः गणना भवति निर्दुष्टा । त्रिषु आयामेषु स्वस्य स्थानं निर्णेतुं त्रिभिः उपग्रहैः प्रसारितान् सङ्केतान् अपि च तस्य निर्णयस्य निर्दुष्टतायै अपेक्षितायाः समकालीनतायाः (Time Synchronisation) प्राप्त्यै च चतुर्थोपग्रहस्य सङ्केतान् उपयुङ्क्ते । त्रिभिः उपग्रहैः प्राप्तान् सङ्केतान् उपयुज्य क्रियमाणः स्थाननिर्णयः त्रिकोणीकरणम् (Triangulation) इति कुत्रचित् उल्लिख्यते चेदपि तस्य निर्देशाय   (Trilateration) इत्येषः शब्दः एव समीचीनः इति तत्तज्ञानाम् अभिप्रायः ।
पुण्डरीक
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
अहीनगुः
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पारिपात्र
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दाडिमवृक्षः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य दाडिमस्य प्रयोजनानि
१.	अस्य दाडिमस्य पक्वानि मधुराणि फलानि दाहं (पिपासां) निवारयन्ति ।
५.	अस्य दाडिमस्य सेवनेन ज्वरः, निश्शक्तिः, मूत्रविकाराः च अपगच्छन्ति ।
जनसङ्ख्यास्फोटः
जनसंख्यस्फोटस्य कारणानि -
बार्बाडोस
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अमेरिकादेशः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मारिषस्
बाह्यशृङ्खला
वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:सार्क् राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गुलजारीलाल नन्दा
तात्कालिकप्रधानमन्त्रित्वम्
१९७२ तमे वर्षे राजकीयनिवृत्तिं स्वीकृतवान् । अनन्तरं भाटकगृहे वासं कृतवान् किन्तु भाटकं दातुम् अपि तस्य समीपे धनं न आसीत् । तस्य आदायस्य मूलं किमपि न आसीत् । मित्राणाम् आग्रहेण स्वातन्त्र्ययोद्धानां निवृत्तिवेतननिमित्तम् आवेदनपत्रं दत्त्वा मासे त्रिशतरूप्यकाणि स्वीकरोति स्म । श्रेष्ठः गान्धिवादी एषः तात्कालिकप्रधानमन्त्रिरूपेण कार्यं निरूढवान् । तात्कालिकमन्त्री चेदपि तस्य निष्ठा श्रद्धा अपूर्वा आसीत् । १९६४तमवर्षस्य मे मासस्य१७ दिनाङ्कतः षोडशदिनानि (नेहरू मरणानन्तरं)यावत् तथा १९६६तमवर्षस्य जनवरीमासस्य ११ दिनाङ्कतः चतुर्दशदिनानि यावत् नन्दः प्रधानमन्त्री आसीत् ।
अमरनाथः
गुहावर्णनम्
अमरनाथस्य गुहा षष्ठिः पादं (foot) यावत् लम्बमाना, त्रिंशत् पादं यावत् विस्तीर्णा, पञ्चदश पादं यावत् उत्तुङ्गा अस्ति । देश-विदेशयोः पुरातत्ववेत्तारः स्वमतं दातुम् असमर्थाः जाताः यत्, एषा गुहा प्रकृतेः अद्भुतकृतिः उत मानवस्य उत्तमकला इति । भक्तानां विश्वासः अस्ति यत्, समुद्रतटात् १२,७५६ पादं यावत् उत्तुङ्गा एषा गुहा शिव-प्रकृत्योः कृतिः अस्तीति । कारणं गुहायाः विषये शिव-शक्योः पौराणिकी कथा वर्तते । गुहां परितः हिमयुक्ताः पर्वताः सन्ति । परन्तु गुहा यस्य पर्वतस्य भागः अस्ति, तस्मिन् पर्वते हिमः न भवति इति तु कश्चन विशेष एव । अमरनाथगुहायाः पूर्वे स्थितस्य पर्वतस्याकारः गजाकारः अस्ति । अतः तस्य पर्वतस्य नाम 'हातीमान'-पर्वतः । गुहायाः उत्तरे स्थितस्य पर्वतस्य नाम नागापर्वतः इति । तस्य पर्वतस्योपरि सर्वदा हिमः दरीदृश्यते । पूर्वं गुहागमनाय योग्यः मार्गः नासीत्, सम्प्रति तु गुहां प्राप्तुं सुपथः अस्ति । तं पथम् उभयतः आरम्बणम् (Railing) अपि अस्ति ।
बाह्यानुबन्धः
http://www.jktourism.org/amarnath-cave
हेमचन्द्राचार्यः
बाल्यम्
चाङ्गदेवः बाल्याकालादेव जैनमन्दिरं गच्छति स्म । उपाश्रयं गत्वा धर्मकथाञ्च शृणोति स्म । एकदा चाङ्गदेवः मित्रैः सह क्रीडितुम् अगच्छत् । नियमानुसारं सर्वाणि मित्राणि जैनमन्दिरे दर्शनं कृत्वा उपाश्रयं प्रति अगच्छन् । उपाश्रयं गच्छन्तः “प्राक् धर्मकथां शृण्मः अनन्तरं क्रीडामः” इति सर्वे निश्चितवन्तः । उपाश्रयं प्राप्य गुरुं च प्रणम्य बालकाः धर्मकथायाः क्रीडायां क्रीडारताः अभूवन् । तस्यां क्रीडायाम् एकः व्याख्याता, अन्ये च श्रावकाः अभूवन् । तत्र चाङ्गदेवः व्याख्यातृपदम् आलङ्करोत् । तदा देवचन्द्रसूरिनामकः महात्मा तत्र समागतः । चाङ्गदेवं प्रवचनस्य पीठे आरूढं दृष्ट्वा सः अपि आश्चर्यचकितः अभवत् । महात्मा चाङ्देवस्य ललाटं दृष्ट्वा अयं बालकः महापुरुषः भविष्यति इति अकथयत्, श्रावकान् तस्य पित्रोः विषये अपृच्छत् च । ततः परम् “अयं बालकः धर्मकार्याय जातः अस्ति । अतः एनं मह्यं ददातु” इति महात्मा पितृभ्याम् अयाचत । माता पाहिणी स्वस्याः अहोभाग्यं मत्वा सोत्साहं स्वपुत्रं महात्मने अयच्छत् ।
उदयनसिद्धराजयोः मृत्यृः
एकस्मिन् युद्धे उदयनस्य मृत्युः अभवत् । तदनन्तरं तस्य पुत्रौ वाग्भट्टः आम्रभट्टश्च मन्त्रीत्वेन चितौ । तौ अपि सिद्धराजस्य प्रीतिपात्रौ अभवताम् । तौ अन्येषां मन्त्रिणां, प्रजानां च प्रीतिपात्रौ अभवताम् । उदयनस्य मृत्योः अल्पीयसि काले 1143 तमे वर्षे सिद्धराजस्य मृत्युः अभवत् ।
कुमारपालस्य प्रतिज्ञा
एकदा राजा स्वस्य शाश्वतकीर्त्यै स्वेन किं करणीयम् इति हेमचन्द्राचार्यम् अपृच्छत् । तदा आचार्यः देवपट्ट-नगरस्य ध्वस्तस्य मन्दिर स्य पुनर्निर्माणं कर्तुम् असूचयत् । यदा राजा मन्दिरस्य पुनर्निर्माणं कर्तुम् प्रतिज्ञाम् अकरोत् तदा आचार्यः मन्दिरस्य पुनर्निर्माणपर्यन्तं, शिखरे ध्वजारोपणपर्यन्तं मद्यमांसयोः त्यागं कर्तुं कुमारपालम् आदिशत् । गुरोः आज्ञया कुमारपालः प्रजानामुपस्थितौ प्रतिज्ञाम् अकरोत् । मन्दिरस्य जिर्णोद्धारकार्यं झटिति समाप्तं भवेत् तथा कार्यं कर्तुं सः कर्मकरान् असूचयत् । वर्षद्वयान्ते जीर्णोद्धारकार्यं समाप्तम् । कलशस्थापनं, ध्वजारोपणं च अभवत् । तदा राजा नियमस्य विषये आचार्यम् अपृच्छत् । सोमनाथमन्दिर स्य यात्रान्ते नियमोद्यापनाय हेमचन्द्राचार्येण कुमारपालः सूचितः ।
कुमारपालहेमचन्द्रयोः सोमनाथयात्रा
भवबीजाङ्कुरजनना, रागाद्याः श्रयमुपागता यस्य । ब्रह्मा वा विष्णुर्वा, हरोजिनौ वा नमस्तस्मै ।। यत्र तत्र समये यथा तथा, योऽसि सोऽस्यभिधया यया तया । वीतदोषकलुषः स चेत् भवान्, एक एव भगवान् ! नमोऽस्तु ते ।।
ओडिशाराज्यम्
इतिहासः
कड़ी=https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%|दाएं|अंगूठा|66x66पिक्सेल|कलहण्डिजनपदस्य प्राचीनचित्राणि प्राचीनकालाद् आरभ्य ओड़िशाराज्ये गिरिजनाः आसन् । महाभारतस्य कालादारभ्य सवोरा / शबरजनाः अत्र वसन्ति स्म इति उल्लेखः प्राप्यते । अद्यत्वे अपि तेषां सङ्ख्या आधिक्येन दृश्यते तस्मिन् राज्ये । अधिकांशाः गिरिजनाः हिन्दुजीवनपद्धतिं सम्प्रदायाचरणादिकम् एव पालयन्ति ।
ई. स ७९७ तमे वर्षे ययातिद्वितीयेन महाशिवगुप्तेन ओड़िशाराज्यं शासितम् । तेन विशालसाम्राज्यं स्थापितम् आसीत् । चतुर्दशशताब्दीतः ई. स. १५९२ तमवर्षं यावत् विभिन्नमुस्लिमशासकैः अस्मिन् राज्ये शासनं कृतम् आसीत् । ई. स. १५९२ तमे वर्षे मुगल-शासकेन अकबर-राज्ञा ओड़िशाराज्यं स्वस्य राज्ये विलीनं कृतम् । मुगल-शासनानन्तरम् ओड़िशाराज्ये मराठा-शासकैः स्वस्य आधिपत्यं स्थापितम् । ई. स. १५१४ तमे वर्षे पुर्तगाली-जनाः ओड़िशाराज्यं प्राप्तवन्तः । तदनन्तरम् ई. स. तमे वर्षे डच्-जनाः समागतवन्तः । अन्ते ब्रिटिश्-जनाः आगतवन्तः । ई. स. १७५७ तमस्य वर्षस्य प्लासी-युद्धस्यानन्तरं वङ्‌गराज्यस्य केषुचित् क्षेत्रेषु आङ्ग्लैः स्वस्याधिकारः स्थापितः आसीत् । ई. स. १८०३ तमे वर्षे सम्पूर्णे ओड़िशाराज्ये आङ्ग्लानाम् आधिपत्यम् अभवत् । भारतस्वातन्त्र्यान्दोलने अपि ओड़िशायाः महत्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । आन्दोलने ओड़िशा-राज्यस्य नैकैः क्रान्तिकारिभिः स्वस्य योगदानं प्रदत्तम् आसीत् । “सुभाषचन्द्रबोसः”, “गोपबन्धुदासः”, “हरे कृष्ण महताब”, “जगबन्धु बख्शी” इत्यादयः क्रान्तिकारिणः ओड़िशाराज्येन सह सम्बद्धाः आसन् । ई. स. १९३६ तमे वर्षे ओड़िशाराज्यं भारतस्य स्वतन्त्रराज्यत्वेन उद्घोषितम् । ई. स. १९४९ तमे वर्षे ओड़िशाराज्यस्य विभिन्नक्षेत्राणि पुनः ओड़िशाराज्ये विलीनानि कृतानि ।
महानगराणि
ओड़िशाराज्ये पञ्च महानगराणि सन्ति । भुवनेश्वर-नगरं, राउरकेला-नगरं, कटक-नगरं, सम्बलपुर-नगरं, ब्रह्मपुर-नगरं च ।
कोणार्क
कोणार्क-मठः अपि प्रसिद्धपयटनस्थलम् अस्ति । नगरेऽस्मिन् चन्द्रभागा-समुद्रतटम् अस्ति । भारतीयपुरातत्त्वविभागस्य एकः सङ्ग्रहालयः अपि अस्मिन् नगरे स्थितः अस्ति । अयं सङ्ग्रहालयः आकर्षणस्य केन्द्रम् अस्ति । अस्मिन् सङ्ग्रहालये सूर्यमन्दिरात् प्राप्तानाम् अवशेषाणां सङ्ग्रहः अस्ति । अस्मिन् नगरे बहवः उत्सवाः आचर्यन्ते । तेषु कोणार्कनृत्योत्सवः प्रमुखः अस्ति । दिसम्बर-मासस्य प्रथमदिनाङ्कतः पञ्चमदिनाङ्कपर्यन्तम् (१-५ दिसम्बर) अयम् उत्सवः आचर्यते । अयमुत्सवः भारतस्य प्रमुखेषु नृत्योत्सवेषु अन्यतमः अस्ति । नगरेऽस्मिन् शिल्पोत्सवः अपि भवति । प्रतिवर्षं फरवरी-मासे चन्द्रभागा-उत्सवः आयोज्यते । जनाः इमम् उत्सवं सोत्साहेन आचरन्ति । शीतर्तौ अस्य नगरस्य वातावरणं सानुकूलं भवति । अक्टूबर-मासतः मार्च-मासपर्यन्तं जनाः कोणार्क-नगरस्य भ्रमणं कर्तुं गच्छन्ति ।
चान्दीपुरम्
चान्दीपुर-नगरम् ओड़िशा-राज्यस्य बालेश्वर-मण्डले स्थितम् अस्ति । नगरमिदं समुद्रतटे स्थितम् अस्ति । जनाः जलक्रीडायै चान्दीपुर-नगरं गच्छन्ति । अत्र शरव्यायाः (Missile) परिक्षणस्य केन्द्रम् अपि स्थितम् अस्ति । अस्मिन् केन्द्रे अग्निशरव्या, पृथ्वीशरव्या, आकाशशरव्या, शार्यशरव्या च अस्ति । अनुमतिं प्राप्य एव इदं केन्द्रं प्रवेष्टुं शक्यते । अस्य स्थलस्य समीपे अपि बहूनि पर्यटनस्थलानि सन्ति । नीलगिरी-पर्वताः, पञ्चलिङ्गेश्वरः, चिरकोरा-गोपीनाथमन्दिरम् इत्यादीनि अस्य नगरस्य प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । अस्य नगरस्य समीपे वन्यजीवाभयारण्यम् अपि अस्ति । शीतर्तौ अस्य नगरस्य वातावरणं शान्तं भवति । अक्टूबर-मासतः फरवरी—मासपर्यन्तं चान्दीपुर-नगरस्य पर्यटनाय गच्छन्ति ।
कालाहाण्डी
कालाहाण्डी-नगरं भारतस्य ओड़िशा-राज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति । नगरमिदम् उत्तेयी-तेलनद्योः तटे स्थितम् अस्ति । कालाहाण्डी-नगरे द्वादशशताब्द्याः वास्तुकलायाः प्राचीनमन्दिराणि सन्ति । कालाहाण्डी-मण्डले बहवःजलप्रपातः तडागाः, पर्वताः च सन्ति । पाषाणयुगस्य, लौहयुगस्य च पुरातात्त्विकप्रमाणानि प्राप्तानि । कालाहाण्डी-नगरे कालाहाण्डी-उत्सवः प्रतिवर्षम् आचर्यते । अयमुत्सवः विश्वस्मिन् प्रसिद्धः वर्तते । अस्य उत्सवस्य कला, संस्कृतिः, सङ्गीतं, हस्तकला च सम्पूर्णे विश्वस्मिन् प्रसिद्धम् अस्ति । अस्य नगरस्य समीपे बहूनि ऐतिहासिकानि पर्यटनस्थलानि सन्ति । समीपे गुडाहाण्डी-पर्वतस्य घासु प्राचीनचित्रकला दृश्यते । “राबनदढ” नामकः जलप्रपातः अपि वर्तते । अयं जलप्रपातः अत्यन्तं सुन्दरः वर्तते । मोहनगिरी-नगरे एकं प्राचीनं शिव-मन्दिरं विद्यते । “लाल बहादुर शास्त्री” नामकं क्रीडाङ्गणम् अपि अस्ति । अस्मिन् क्रीडाङ्गणे बहवः क्रीडाः आयोज्यन्ते । वर्षर्तौ अस्य नगरस्य वातावरणं सुखदं भवति । जनाः वर्षर्तौ अस्य नगरस्य भ्रमणं कर्तुं गच्छन्ति । अस्मिन् नगरे जनाः सुखेन भ्रमन्ति ।
प्राची उपत्यका
“प्राची-उपत्यका” ओड़िशा-राज्यस्य प्रमुखेषु वीक्षणीयस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । स्थलमिदं भुवनेश्वर-नगरात् ६१ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं पर्यटनस्थलं प्राचीनद्याः तटे विराजते । सप्तमशताब्दीतः पञ्चदशशताब्दीपर्यन्ताभिः शतादीभिः सम्बद्धानि स्मारकाणि प्राप्यन्ते । स्थलमिदं पुरातात्त्विकस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । इदं स्थलम् ऐतिहासिकदृष्ट्या जनेषु लोकप्रियम् अस्ति । अस्य स्थलस्य समीपे छहट-नामकं स्थलम् अस्ति । “छहट” प्राची-उपत्यकायाः सुन्दरस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । इदं स्थलं प्राचीललित-नद्योः सङ्गमे स्थितम् अस्ति । अस्मिन् स्थले भगवतः विष्णोः प्रतिमा स्थापिता अस्ति । स्थलमिदं रामायणमहाभारताभ्यां सह सम्बद्धम् अस्ति । यतः रामायणमहाभारतकालीनानि बहूनि प्राचीनमन्दिराणि प्राची-उपत्यकायां स्थितानि सन्ति । अम्रेश्वर-स्थले भगवतः शिवस्य मन्दिरं स्थितम् अस्ति । इदं मन्दिरं रामायणकालसम्बद्धम् अस्ति । शोभनेश्वर-मन्दिरं, पीढ-मन्दिरं, चामुण्डादेवी-मन्दिरं, ग्रामेश्वर-मन्दिरम् इत्यादीनि प्रमुखाणि प्राचीनानि मन्दिराणि सन्ति । समीपे मणिकर्णिकातीर्थं स्थितम् अस्ति । सरस्वतीप्राचीनद्योः सङ्गमः वर्तते । जनाः प्रत्यमावास्यं तिथौ मणिकर्णिकातीर्थस्य पवित्रजले स्नातुं तत्र गच्छन्ति । शीतर्तौ अस्य स्थलस्य वातावरणं सौम्यं सुखदं च भवति अतः अक्टूबर-मासतः मार्च-मासपर्यन्तं जनाः प्राची-उपत्यकां गच्छन्ति ।
आचार्यत्रयम्
" "
सातारामण्डलम्
जनसङ्ख्या
सातारामण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ३०,०३,७४१ अस्ति । अस्मिन् १५,१०,८४२ पुरुषाः, १४,९२,८९९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी.मिते क्षेत्रे २८७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. २८७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ६.९३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९८८ अस्ति । अत्र साक्षरता ८२.८७% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले एकादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि
मार्ताण्ड वर्मा (आख्यायिका)
मलयाळभाषायां दक्षिणभारते च प्रकाशितः प्रथमः ऐतिहासिकः आख्यायिका उक्तः ग्रन्थः लेखकेन १८९१ तमे वर्षे स्वप्रकाशितः अभवत्। यद्यपि प्रथमसंस्करणस्य अनुकूलाः मिश्रिताः च समीक्षाः प्राप्ताः तथापि पुस्तकविक्रयेण बहु राजस्वं न प्राप्तम्, परन्तु १९११ तमे वर्षे प्रकाशितस्य संशोधितसंस्करणस्य महती सफलता अभवत्, तस्य विक्रयः सुष्ठु अभवत्। १९३३ तमे वर्षे निर्मित चलच्चित्ररूपान्तरणं मार्ताण्ड वर्मा इत्यं उक्तग्रन्थस्य तत्कालीनप्रकाशकैः सह विवादव्यवहारः जातः इति कारणतः अयं आख्यायिका मलयाळम्साहित्यक्षेत्रे प्रथमप्रतिलिपिधर्मस्य उल्लङ्घनस्य विषयः अभवत्। अस्य ग्रन्थस्य आङ्ग्लभाषायां, तमिऴभाषायां, हिन्दीभाषायां च अनुवादः कृतः अस्ति तथा च नाटक, रेडियो, दूरदर्शन, चित्रकथा इत्यादिषु अन्यविधासु अपि च संक्षिप्तसंस्करणेषु च अनेकवारं रूपान्तरणं कृतम् अस्ति।
उक्ताख्यायिकायां वर्णिता तिरुवितांकूरस्य ऐतिहासिककथा लेखकस्य परवर्ती ग्रन्थेषु धर्मराजा-रामराजाबहादुरयोः निरन्तरं वर्तते। उक्तग्रन्थसहिताः, एते त्रयः आख्यायिकाः मलयाळम्साहित्ये सी.वी.युटॆ चरित्राख्यायककळ् (सीवेः ऐतिहासिकाख्यायिकाः), सी.वी.युटॆ नोवल्त्रयम् (सीवेः आख्यायिकात्रीणि) इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति। मार्ताण्ड वर्मा मलयाळम्साहित्यस्य कृतिषु अन्यतमं मन्यते, यत् केरळ-तमिऴनाडु-देशयोः विश्वविद्यालययाः पाठ्यक्रमेषु अपि च केरळराज्यशिक्षासंशोधनप्रशिक्षणसमित्याः पाठ्यक्रमे अपि अन्तर्भवति।
१३९२
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
बेगूसरायमण्डलम्
वर्गः:बिहारराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
औरङ्गाबादमण्डलम्
thumb|right|300px|बीबी का मक्बरा right|300px|देवगिरी कोटः thumb|right|200px|वेरूळचित्रगृहासु एकं मन्दिरम् thumb|right|200px|लयनेषु किञ्चन भित्तिचित्रम् thumb|right|300px|प्रसिद्धा-येवलापैठणी-शाटिकायाः निर्माणकार्यम् । thumb|right|200px|वेरुळ-कैलासमन्दिरम्
उपमण्डलानि
८. गङ्गापुर
विद्याभूषणः (सङ्गीतकारः)
जननम्
कर्नाटकस्य दक्षिणकन्नडमण्डले जन्म प्राप्तवान् । विद्याभूषणस्य पिता गोविन्दाचार्यः। मातुः नाम मन्दाकिनियम्मा । एषः ’दासवरेण्य पुरन्दरदासर रचनेगळु' (knः ದಾಸವರೇಣ್ಯ ಪುರಂದರ ದಾಸರ ರಚನೆಗಳು) (दासवरेण्यपुरन्दरदासेन रचितानि गीतानि)’ पुस्तकेन आकृष्टः तथैव हरिदाससाहित्ये अपि ।
कपालकुण्डला
कथावस्तु
त्वयि जगदखिलं वसति सलीलं
भुवनगतास्त्वन्मायामुग्धाः।
चन्द्रशेखर कम्बार
वृत्तिजीवनम्
युवा चन्द्रशेखर कम्बारः धारवडस्य कविस्मेलने पद्मेकं वाचितवान् । कम्बारस्य पद्यम् अन्यषामपेक्षया भिन्नम् आसीत् । तदा तत्र आध्यक्ष्यपीठे विराजमानः कश्चित् कविवर्यः अयसः कर्मकरः कव्यं करोति इति कुवचनम् अवदत् । कम्बारः अस्य वचनानि गभीरतया परिगणय्य काव्यकषौ परिश्रमं कर्तुम् आरब्धवान् । जानपदीयं सौन्दार्यं स्वस्य लेखनेषु आत्मसात्कृतः कम्बारः विविधमुखप्रतिभानां सङ्गमः । कविः, नाटकरचयिता, सङ्गीतनिदेशकः, चलच्चित्रनिदेशकः, अध्यापकः, जानपदज्ञः, प्रशासकः च भूत्वा देशसेवां कुर्वन् तिष्ठति । बेङ्गळूरुविश्वविद्यालये अनेकवर्षाणि उपन्यासकवृत्तिं कृत्वा तदनन्तरं हम्पीप्रदेशे कन्नडविश्वविद्यालयस्य कुलपतिः इति सेवां स्म्पूर्य निवृत्तः सन् इदानीं बेङ्गळूरुमहानगरे बनशङ्करीविस्तरणे विश्रान्तं जीवने अस्ति । स्वस्य वृत्तिजीवने न केवलं वेतनस्य कार्यं न कुर्वन् जनपदनृत्यानां, गीतानां, नाटकानां च विषयान् सङ्गृह्य स्वलेखेषु उपयुक्तवान् । उत्तरकर्णाटके तत्रापि बेळगाविमण्डलस्य, धारवाडमण्डलस्य च विशिष्टां भाषां स्वसाहितकृतिषु विशेषतया उपयुक्तवान् । वरकवेः द.रा.बेन्द्रेमहोदयस्य असन्तरं तादृशभाषायाः प्रयोगः अनेनैव कृतः । कम्बरमहोदयः स्वरचितानां कथाग्रन्थानां चलच्चित्राणि अकरोत् । करिमायि, सङ्गीता, काडुकुदुरे इत्यादीनि तत्र स्मरणीयानि । स्वस्य चलच्चित्रस्य स्वयं सङ्गीतस्वरसंयोजनमपि कृतवान् इति विशेषः । काडुकुदुरे चलच्चित्रस्य शीर्षिकगीतस्य गायकस्य शिवमोग्ग सुब्बण्ण इत्यनेन राष्ट्रपतिफलकमपि प्राप्तम् । जीके मास्तरर प्रणयपसङ्गः इति कथाग्रन्थं दूरदर्शनचलच्चित्ररूपेण निर्मितवान् । दशाधिकानि साक्ष्यचित्राणि अपि निर्मितवान् कम्बारः उत्तमः नाटककारः अपि । जानपदशैल्याः पद्यरचनायां गाने च सिद्धहस्तः ।
आमलकम् (आहारपदार्थः)
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य आमलकस्य स्वभावः
इति चरकेन उल्लिखितम् अस्ति । तन्नाम आमलकस्य रसायनस्य विधिवत् सेवनेन न केवलं दीर्घायुः प्राप्यते अपि तु देवर्षिसमाना पदवी, क्षयरहितं ब्रह्मज्ञानं चापि प्राप्यते ।
पुरन्दरदासः
पीठिका
पुरन्दरदासः (Purandara Dasa) श्रेष्ठः कीर्तनकारः । भारतदेशस्य महाराष्ट्रराज्यस्य पुणे (पुण्यपत्तनम्) जनपदस्य पुरन्दरदुर्गे पुरन्दरदासः क्रि.श १४८० तमे वर्षे जन्म प्राप्तवान् । एतस्य पितुः नाम "वरदप्पः", मातुः नाम "लक्ष्मम्मा" इति । एतस्य पिता बहु धनिकः आसीत् । पुरन्दरदासस्य पुर्वाश्रमस्य नाम "श्रीनिवासनायकः" अथवा "शीनप्पनायकः" इति । एतस्य पत्न्याः नाम "सरस्वतीयम्म" । एतयोः चत्वारः पुत्राः आसन् वरदप्पः, गुरप्पः, अभिनवप्पः, मध्वपतिः चेति । हरिदासपरम्परयां समागताः गीताकाराः एते । पुरन्दरदासः दासपरम्परायाम् अग्रगण्यः । नारदस्य अवतारः एषः इति जनाः विश्वसन्ति । कर्णाटकसङ्गीतस्य पितामहः इति अस्य ख्यातिः । एषः कथं पुरन्दरदासः अभवत् इति एका लघुकथा अस्ति । एतस्य पत्नी सरस्वतम्म उत्तमा सात्विका, उदारमनाः सद्गुणी च आसीत् । पाण्डुरङ्गः(श्रीहरिः) निर्धनब्राह्मणस्य वेषं दृत्वा षण्मासान् यावत् शीनप्पनायकं 'दानं करोतु’ इति याचनां कृत्वा अन्ते जामिताम् अनुभूय सरस्वतियम्मायाः समीपं गतवान् । तदा सा करुणया स्वनासाभरणं दत्तवती । एतस्य नासाभरणस्य कारणतः शीनप्पनायकस्य मनसि वैराग्यम् आगत्य सः पुरन्दरदासः अभवत् इति कथा श्रूयते । पुरन्दरदासः व्यासरायस्य शिष्यः आसीत् । भक्तिरसेन पूरितानि अनुभवगीतानि रचितवान् । कर्णाटके सर्वत्र एतानि गीतानि गीत्वा भक्तिपथं प्रसारयितुं कारणीभूतः अभवत् । एतस्य गीतेषु पुरन्दरदासः इति अङ्कितम् अस्ति । पुरन्दरदासः शलिवाहनशके १४८६ तमे वर्षे रक्ताक्षिसंवत्सरे पुष्यमासस्य अमावास्या दिने स्वस्य ८४ तमे वर्षे दिवङ्गतः । अनेन सह दासपद्धतेः  अन्ये च प्रमुखाः  कनकदासः जगन्नाथदासः विजयदासः कमलेशविठलः इत्यादयः गीसङ्गीतैः लोके भक्तिमार्गं समदर्शयन् । पुरन्दरदासस्य सर्वेषां कीर्तनानाम् अने पुरन्दरविठल इति अङ्कितं दृश्यते । पुरन्दरदासस्य १०००कीर्तनानि अद्यापि उपलभ्यानि सन्ति । अस्य सर्वाणि कीर्तनानि कन्नाडजानां कृते भक्तिमार्गप्रचोदकानि सन्ति । कर्णाटकसङ्गीतविदुषाम् अतिप्रियः दासवरेण्यः । ५लक्षाधिकपद्यानि लिखामि इति पुरन्दरदासस्य सङ्कल्पः आसीत् । किन्तु ४,७५०००पद्यानि विरचय्य स्वावतारं समापितवान् । तस्य पुत्रः२५०००पद्यानि विरचय्य तस्य आशयं समापितवान्  इति पण्डितानाम् अभिप्रायः अस्ति ।
शीघ्र
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कटुः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आयुर्वेदः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मच्चित्ता मद्गतप्राणा...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
09 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भारतीयवित्तमन्त्रालयः
वर्गः:भारतस्य सर्वकारः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
गाटफ्रीड् लैबनिट्ज्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:१६४६ जननम् वर्गः:१७१६ मरणम्
प्रसुश्रुतः
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
यततो ह्यपि कौन्तेय...
पदच्छेदः
यततः, हि, अपि, कौन्तेय, पुरुषस्य, विपश्चितः । इन्द्रियाणि, प्रमाथीनि, हरन्ति, प्रसभम्, मनः ॥
शाङ्करभाष्यम्
यततः  प्रयत्नं कुर्वतः  अपि हि  यस्मात्  कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः  मेधाविनः अपि इति व्यवहितेन संबन्धः।  इन्द्रियाणि प्रमाथीनि  प्रमथनशीलानि विषयाभिमुखं हि पुरुषं विक्षोभयन्ति आकुलीकुर्वन्ति आकुलीकृत्य च  हरन्ति प्रसभं  प्रसह्य प्रकाशमेव पश्यतो विवेकविज्ञानयुक्तं मनः ।।
अधिकवाचनाय
60 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कनिमोझी
कनिमोऴि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
करुणानिधिः
आधाराः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोसलः
thumb|200px|right|१६ जनपदान् दर्शयत् मानचित्रम्
मधुमतीछन्दः
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 7
मधु यदि ननगा:।
जमैका
इतिहासः
१६६५ तमे वर्षे इङ्ग्लेण्डदेशः शासनं कृतवन्तः । अस्य शासनकाले जमैका इति नामकरणम् अभवत् । १९६२ तमे वर्षे अगस्ट् मासस्य ६ दिनाङ्के इङ्ग्लेण्डदेशस्य शासनात् स्वातंत्र्यं प्राप्तम् । अस्य देशस्य सर्वकारस्य मुख्याधिकारी तथा प्रधानमंत्री च पोर्टिया सिम्प्सन् वर्तते ।
सङ्गीतम्
यद्यपि जमैकादेशः लघुदेशः वर्तते तथापि जमैका संस्कृतिः दृढः वर्तते । सङ्गीतप्रकारेषु रेगे(reggae), स्का(ska), मेण्टो(mento), राक्स्टेडी(rocksteady), डब्(dub), तथा च इदानीं नृत्यसभागृहः, रग्गा(ragga) इत्यादि बहु प्रसिद्धञ्च वर्तते । अन्ताराष्ट्रिय सुप्रसिद्धगायकाः जमैकादेशे जन्मप्राप्तवन्तः । ते, न्यू योर्क् नगरे सुप्रसिद्धः हिप्-हाप् सङ्गीतार्थं जमैकदेशीयान् जनान् एव स्वीकुर्वन्ति ।
अनार्कली
कथावस्तु
नादिरा मदिरा नूनं मादिनी मनसो मम।
नवमेऽङ्के सलीमः कारागारादनार्कलीं गृहीत्वा तया सह पलायनस्य योजनां रात्रौ कार्यान्वितां कर्तुं समीहते । तदर्थं स तस्याः समीपं गत्वा तामाश्वासयति – एषोऽहं त्वां रक्षामि । मम मित्राणि सन्ति । शीघ्रं च दूरं पलायितुं साधनानि सन्ति प्रस्तुतानि | अनार्कली बोधयामास - कथङ्कारम् एतादृशे संशये भवानात्मानं निक्षिपति | सा रघुवंशमहाकाव्यस्य पंक्तिमिव अब्रवीत् -
यथा वज्रकठोरेण नृपेण कुसुमायितम्।।
किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि।
बृहत्क्षय
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
कषायः
कषायः आयुर्वेद शास्त्रे षड्रसेषु एकः।
सिन्धुदुर्गमण्डलम्
भौगोलिकम्
सिन्धुदुर्गमण्डलस्य विस्तारः ५,२०७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि अरबी समुद्रः, उत्तरदिशि रायगडमण्डलं, दक्षिणदिशि गोवाराज्यं, कर्णाटकराज्यं च अस्ति । अत्र प्रवहन्त्यः मुख्यनद्यः शास्त्री, बोर, मुचकुन्दी, काजळी, सावित्री, वासिष्ठी च सन्ति । अस्मिन् मण्डले ३२८७ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले इतोऽपि बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
त्रिपुरसुन्दरी (त्रिपुरा)
वैशिष्ट्यम्
१६ शतकस्य एतं लघुदेवालयं मतबारिदेवालयः इति वदन्ति स्म । ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः दक्षिणः पादः पतितः इति विश्वासः । अत्रत्यपीठं कूर्माकारेण अस्ति इत्यतः कूर्मपीठम् इत्यपि प्रसिद्धम् । अत्रत्या देवी त्रिपुरसुन्दरी, त्रिपुरभैरवी, ललिताम्बा इत्यादिभिः नामभिः, अत्रत्यशिवः त्रिपुरेशनाम्ना च पूज्यते । देव्याः विग्रहः पञ्चपादपरिमितोन्नतः। एतेन सह द्विपादपरिमितोन्नतः लघुविग्रहः अपि अस्ति । एतां देवीं लघुमाता इति निर्दिशन्ति । मन्दिरस्य पृष्ठभागे लघुसरोवरम् अस्ति । तस्य कल्याणसागरः इति नाम । अस्मिन् सरोवरे असङ्ख्याकाः मीनाः कूर्माः च सन्ति । नैसर्गिकरूपेण मृतस्य मीनस्य कूर्मस्य वा विध्युक्तरीत्या अन्त्यसंस्कारः क्रियते ।
यमुनानदी
इतरे विषयाः
विश्वे अत्यन्तकलुषितनदीषु यमुना अन्यतमा । एतस्य मालिन्यस्य प्रमुखं कारणं देहलीनगरस्य त्याज्यवस्तूनि । यमुनायाः शुद्धीकरणार्थं कृताः अनेके प्रयत्नाः विफलाः सन्ति । सत्लज्-यमुना नद्योः योजनार्थं कश्चन नौकामार्गः निर्माणघट्टे अस्ति । यदा एतत् कार्यम् सम्पत्स्यते तदा भारतस्य पूर्वभागतः पश्चिमभागपर्यन्तं नौकायानसम्पर्कः शक्यः । कृष्यर्थं प्रथमा कुल्या १८३० तमे वर्षे निर्मिता ।सहारनपुर- मुझफ़रपुर- मेरठमण्डलानां कृते एषा पूर्वभागस्य कुल्या जलं कल्पयति । पश्चिमभागस्य कुल्या अम्बाला- कर्नाल- हिस्सार-देहलीप्रदेशानां कृषेः आधारभूता अस्ति । पूर्वम् एषा कुल्या १३५६ तमे वर्षे फ़िरोजशाह्-३ सुल्तानेन निर्मिता आसीत् । १५६८ तमे वर्षे  अकबरः जीर्णोद्धारं कारितवान् । स्वस्य जन्मस्थानात् कलिन्दशिखरात् ८६०मैल् यावत् प्रवह्य गङ्गया मिलितवती एषा कलिन्दकन्या। अग्रे बाणगङ्गा - चम्बल्- बेत्वा नद्यः यमुनया मिलन्ति । यमुनायाः जलं कदाचित् मन्दनीलं पुनः कदाचित् कृष्णवर्णीयं भवति।
लवणः
लवणः आयुर्वेदशास्त्रे षड्रसेषु अन्यतमः । रुचिवाचकः अपि ।
कृष्णयजुर्वेदः
मैत्रायणीसंहिता
मैत्रायणीसंहिता कृष्णयजुर्वेदस्य अन्यतमा संहिता। इयं संहिता गद्य-पद्यात्मिकाऽस्ति । अस्यां संहितायां चत्वारः काण्डाः सन्ति ।
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य...
पदच्छेदः
यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य वर्तते कामकारतः न सः सिद्धिम् अवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥
अन्वयः
यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य कामकारतः वर्तते सः सिद्धिं न अवाप्नोति, न सुखम्, न परां गतिम् ।
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते...
अन्वयः
तस्मात् कार्याकार्यव्यवस्थितौ ते शास्त्रं प्रमाणम् । शास्त्रविधानोक्तंकर्म ज्ञात्वा इह कर्तुम् अर्हसि ।
कनकदासः
नलचरित्रम्
नलचरित्रं रामधन्यचरित्रं च भामिनीषट्पदी इति कन्नडछन्दसि रचितम् स्तः । एते नित्यनूतनशैल्या निरूपिते अद्भुतकल्पनाविलासस्य द्वे काव्ये । महाभारतस्य कथायाः प्रेरणारूपा उज्ज्वला आर्येतरा प्रेमकथा एव नलदमयन्त्योः कथा । त्रयोदशेशतके रचितस्य संस्कृतभाषाया नलचम्पू काव्यापेक्षया हृदयस्पर्शि चित्रणम् अस्य कनकदासस्य नलचरित्रकाव्ये अस्ति । आश्लीलताम् अतिरिच्य शृङ्गाररसविलासितम् एतत् काव्यम् अद्यापि कन्नडसारस्वतलोके अतीव जनप्रियम् अस्ति । नलः हंसदौत्येन स्वप्रेम निवेदनम्, तयोः अमोदप्रमोदाः तदनन्तरस्य सङ्कटकालः पुनर्मिलनम् इत्यादीनि कथादृश्यानि चिरनूतनानि सन्ति । करुणरसप्राधान्यस्य नलचरित्रस्य कानिचन पद्यानि यथा... मोहनतरङ्गिण्यां शृङ्गारः अतिप्रखरः यस्य विषये चिन्तनं मथनं अन्यैः सह न शक्यते । आम्लाम्रमिव वितीर्य खादितुं न साध्यम् । किन्तु नलचरित्रे तु प्रौढशृङ्गारः मल्लिकासुमम् इव सर्वैः सह सम्भाजनमर्हति ।
तानि सर्वाणि संयम्य...
भावार्थः
कर्मयोगी साधकः सर्वाणीन्द्रियाणि वशीकृत्य मत्परायणो भूत्वा तिष्ठेत् । यतः यस्येन्द्रियाणि वशीभूतानि सन्ति, तस्य बुद्धिः प्रतिष्ठिता भवति । 'तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः' – बलपूर्वकं मनः हरन्ति यानि इन्द्रियाणि सन्ति, तानि सर्वाणि वशीकृत्य अर्थात् तानि कदापि विषयेषु रमणं कृत्वा साधकं विचलितं न कुर्युः, साधकः मयि (परमात्मनि) परायणः भवेत् । अस्य तात्पर्यं भवति यत्, यदा साधकः इन्द्रियनिग्रहं करोति, तदा तस्मिन् मदः सञ्जायते यत्, अहं जितेन्द्रियः इति । सः मदः साधकस्योन्नतिं स्थगयित्वा तं भगवतः विमुखं करोति । अतः इन्द्रियसंयमिना साधकेन उन्मत्तेन न भवितव्यम् । यः इन्द्रियनिग्रहो जातः अस्ति, सः ईश्वरकृपया अभवत् इति मन्तव्यम् । एवं भगवति परायणः साधकः सिद्धः भवति ।
शाङ्करभाष्यम्
तानि सर्वाणि संयम्य  संयमनं वशीकरणं कृत्वा  युक्तः  समाहितः सन्  आसीत मत्परः  अहं वासुदेवः सर्वप्रत्यगात्मा परो यस्य सः मत्परः न अन्योऽहं तस्मात् इति आसीत इत्यर्थः। एवमासीनस्य यतेः  वशे हि यस्य इन्द्रियाणि  वर्तन्ते अभ्यासबलात्  तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता।।
सामवेदः
सामविभागः
( ३ ) नि होता सत्सि बर्हिषि ओम् (प्रतिहारः)। (अस्य प्रतिहारस्याऽपि द्वौ भेदौ स्तः।)
(1) हिङ्कारः,
(३) आदिः,
(४) उद्गीथः,
उपरि निर्दिष्टस्य पञ्चविधसामस्य एव अवान्तरभेदकरणेन एतेषां सप्तविधसामानाम् उत्पत्तिर्भवति।
ऋक्-सामयोः सम्बन्धस्य मीमांसा
सामवेदस्य गानप्रचुरता प्रथिता, ऋच एव गीयन्ते, सामवेदे १८७५ मन्त्राः सन्ति, तेषु ७५ मन्त्राः ईदृशाः ये ऋग्वेदे न प्राप्यन्ते, शेषाः सर्वेऽप्युभयवेदसाधारणाः । सामवेदागतमन्त्राणां ससस्वराः, यतस्ते गीयन्ते, ऋग्वेदे पुनस्तेषामेव मन्त्राणां त्रय एव स्वराः, मुख्यत एतावान् एव उभयवेदसाधारणानां साममन्त्राणामृग्वेदमन्त्रेभ्यो भेदोऽस्ति ।
सामवेदीयब्राह्मणानि
(१) प्रौढब्राह्मणम् (ताण्ड्यपञ्चविंशब्राह्मणम्),
श्रौतयागग्रन्थाः
(३) अनुपदसूत्रम् - ग्रन्थोऽयं दशप्रपाठकेषु विभक्तोऽस्ति । पञ्चविंशब्राह्मणस्यायं संक्षिप्ता व्याख्याऽस्ति (अप्रकाशितम् ) ।।
(८) सामसप्तलक्षणम् - अस्मिन् पद्यबद्धलघुकायिके ग्रन्थे सामसम्बन्धिज्ञातव्यतथ्यानां सङ्कलनमस्ति ( प्रकाशितम् ) ।
सामवेदविमर्शः
यज्ञेषु औद्गातृगणस्य चतुर्णामृत्विजां कार्यकलापेषु क्वापि भिन्नता क्वचिच्च सहकारिताऽपि भवति । अस्य विधानं श्रौतसूत्रेण अवगन्तुं शक्यते । साम्नां यज्ञेषु क्वचित् केवलं प्रस्तोत्रे क्वचिच्चोद्गात्रे गानविधानमस्ति । क्वचिच्च प्रस्ताव-उद्गीथ-प्रतीहार-उपद्रव-निधनरूपैः गानस्य पञ्चविभागं कृत्वा विभिन्नांशाय ऋत्विग्भिः उच्चारण्यविधिरस्ति ।
बिहार विधानसभा
बिहार विधानसभा भारतीय राज्य बिहार राज्यस्य निम्नसदनं अस्ति । सम्प्रति बिहारे १७ वीं विधानसभां प्रचलति, यस्य सदस्यानां अधिकतमं संख्या २४३ अस्ति ।
१३९९
१३९९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
एक्वाडोर
External link
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
दन्तिलगोरम्भकथा
अधिकवाचनाय
वर्गः:मित्रभेदस्य कथाः
अत्तिमब्बा
अत्तिमब्बा दशमशताब्द्यां चालुक्यचक्रवर्तीतैल्पे पुरस्कृतं श्रेष्ठं स्त्रीरत्नम् इति प्रसिद्धं 'दानचिन्तामणि' आसीत्। अट्टिमब्बा तैलचक्रस्य शासनं कुर्वतः महादण्डनायकस्य माल्याः पुत्री आसीत्। चालुक्यसाम्राज्यस्य सेनापतिः पुन्नमय्या, तस्याः श्वशुरः 'दल्लपः', सचिवश्रेष्ठः, तस्याः पतिः नागदेवः, सुभात्चुदामणि इति अपि प्रसिद्धः। सेनापतिः अन्निगदेवस्य पुत्रः आसीत्। एवं वीरकुले जातः अट्टिमब्बः कन्नडसाहित्यक्षेत्रे महतीं सेवां कृतवान्। कर्नाटकस्य वास्तुकला-साहित्य-संस्कृतेः विकासाय अतिम्बा-महोदयस्य उपहारः अच्युतः अस्ति। अपि च राजनैतिक-धार्मिक-ऐतिहासिकक्षेत्रेषु तस्य कार्यं अद्वितीयम् अस्ति।
माहेश्वरसूत्राणि
चतुर्दश माहेश्वरसूत्राणि
इति माहेश्वराणि सूत्राणि।
सम्पूर्णकान्तियात्रा
वर्गः:बिहारराज्यम् वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अफ्रीका
आफ़्रिका-महाद्वीप: यूरोपभूभागस्य दक्षिणे स्थित: कश्चन महाद्वीप:। तत्र विद्यमानाः देशा: -
शङ्कराभरणम् (रागः)
जन्यरागा:
अस्य रागस्य बहव: जन्यरागा: सन्ति । तेषु रागेषु मुख्यरागा: सन्ति - अटानाराग:, बेगडाराग:, बिलहरि, नीलाम्बरी, केदारम् बेहाग् च ।
तक्रम्
भूलोकस्य अमृतम् इति प्रसिद्धम् अस्ति तक्रम् । एतत् तक्रम् आङ्ग्लभाषायां Butter milk इति उच्यते । इदम् अपि आहारपदार्थः न सस्यजन्यः अपि तु प्राणिजन्यः । तथापि इदम् अमृतसमानम् इति उच्यते । देवलोके सुखार्थं देवैः यथा अमृतं पीयते तथा भूलोके तक्रम् इति उक्तवन्तः सन्ति अस्माकं पूर्वजाः ।
शङ्करशङ्करम्
शङ्करशङ्करस्य प्रथमः प्रयोगः प्राच्यवाण्याः १९६५ ईसवीयस्य द्वाविंशत्तमे प्रतिष्ठादिवसे विहितः । इदं तावद्रमाया द्वितीयं नाटकम् । कवयित्र्याः प्रथमं नाटकं यतीन्द्र-यतीन्द्रमस्ति । भारतीयदूतावासस्य समाश्रयेणास्याभिनयः संवृत्तः । अस्य प्रेक्षकेषु नेपालनरेशो महाराज महेन्द्रः सपरिवारो विराजते स्म । महाराजेनास्य सर्वेऽभिनेतारः पुरस्कृताः।
कथावस्तु
शिवगुरुर्महादेवे प्रत्यक्षे पुत्रस्योत्पत्तेर्वरमयाचत । शिवः सर्वज्ञं, किन्त्वल्पायुषं पुत्रं तस्मै प्राददात् । शङ्करस्य कृपया समुपलब्धस्य पुत्रस्याभिधानं शङ्कर इति कृतम्। अष्टवर्षीयः शङ्कर उपनीतो ब्रह्मचारिवेषमवाप्तवान् । एकस्मिन् दिने केरलनृपती राजशेखरस्तस्य दर्शनायागतः । भवन्तः श्रेष्ठाः संन्यासिनः सन्तीति तेनाभिहितम् । एकं हस्तिनम्, बहवश्च स्वर्णमुद्रास्तस्मै समर्पितवान् । शङ्करस्तत्सर्वं नास्पृशत् । राजा तस्मादुपदेशं गृहीत्वा गतः । तदानीमेव तस्य जननी तत्रागता । तया कथितम् अष्टमे वर्षे तव मृत्युयोगो वर्तते । एतस्मादेव भयात् तव समीपमागतास्मि । शङ्करेण कथितम् - भवती मां संन्यासायादिशतु । संन्यासी मृत्युभयाद्विमुक्तो भवति । जनन्या कथितम् - अहं विधवास्मि । नास्ति कोऽपि ममाश्रयः। अथ शङ्करो मातुराज्ञया स्नातुं गतः । तत्र नद्यां तं ग्राहो जग्राह । स मातरमाह्वयामास । कोऽपि शङ्करं मोचयितुं न शशाक । ततस्तेन कथितम्भवतीं संन्यासस्यानुमतिं प्रददातु, एतेन मम मोक्षो भवितुमर्हति । कृपणा सती माता तथा स्वीचकार । शङ्करो ग्राहान् मुक्तः । अथ पुनरपि जननी तं न परित्यजति स्म । अन्ततः समयपूर्वकं स मुक्तो यत् स्मरणसमकालमेव समागन्तव्यं भवता । शङ्करः प्रव्रज्यां गृहीतवान् ।
संन्यासिनस्ते शङ्करं वीक्ष्याश्चर्यचकिता आसन् यदयं बालसंन्यासी अतिदूरमध्वानं पद्भ्यां समागतः । शङ्करस्तान् समादधौ यद् भगवता सह मेलनकामि प्रेमैव तत्र कारणम्" इति। शङ्करस्य मनोनीता आचार्यागोविन्दपादाः चिराय समाधिलीना आसन् । अनेके संन्यासिनस्तेषां तस्याः स्थितेः समाप्तिं कामयमाना अवर्तन्त । अन्धकारावृतायां गुरुगुहायां शङ्करो दीपमादाय प्रविष्टवान । तत्र तांस्तुष्टाव। अथ तैः पृष्ट आत्मपरिचयं ददौ -
अष्टमे दृश्ये शंकरः कुमारिलेन समं शास्त्रार्थमैच्छत् ? कुमारिलः तुषानले आत्मदाहं चिकीर्षुरासीत्। स शङ्करं हृष्यन्तं विलोक्य तस्य प्रसन्नतायाः कारणमपृच्छत् । शङ्करेणोक्तं —अद्याहं तव बलिं दास्यामि | वेदान्तयज्ञाय भवान् सर्वोत्तमो बलिः । कुमारिलोऽब्रवीत् - अहं तु पापद्वयं प्रायश्चित्ताय चितारोहणं करोमि । मीमांसामधीय निरीश्वरवादिता मम प्रथमं पापं, बौद्धगुरुधर्मपालवधाय प्रेरणा द्वितीयं पापम् । कुमारिलो बौद्धविहारे धर्मपालाचार्यादधीतवान् । धर्मपालो वेदं निनिन्द । एतत् सर्वं कुमारिलस्य कृतेऽसह्यमासीत् । तस्य प्रतिवादेनाप्रसन्न आचार्यस्तमुच्चप्रासादान्नीचैः पातयामास परन्तु कुमारिलोऽक्षत आसीत् । ततो धर्मपालस्तेन सह शास्त्रार्थमकरोत् । अथ शास्त्रार्थे पराजितः तुषानल आत्मदाहं चकार इत्यखिलं वृत्तान्तं निवेद्य कुमारिलेनोक्तम् - मम शिष्येण मण्डनेन शास्त्रार्थोऽनुष्ठीयताम् । तस्य पराजयो मम पराजयो भवेत् । एतदनन्तरं कुमारिलः तुषानले दग्धः। माहिष्मत्याम् अष्टादशदिवसानि मण्डनेन शास्त्रार्थोऽभूत् । यदा शङ्करस्य पराजयो नाभूत्तदा मण्डनः स्वपत्न्या उभयभारत्याः सहायतां गृहीतवान् । साब्रवीत् - अहं मण्डनस्यार्धाङ्गिणी वर्ते । ममापि पराजयान्मम पत्युः पराजयो भविष्यति । अथ पुनः शास्त्रार्थायोजनं बभूव । उभयभारती आत्मनः पक्षं शिथिलमवलोक्य कामशास्त्रीयं प्रश्नं शङ्करमपृच्छत् । शङ्करेणोक्तं - ब्रह्मचारित्वात्तदुत्तरं दातुं न शक्नोमि । मासावधियताम् । तदनन्तरं तदुत्तरमपि दास्यामि।
मिथकशास्त्रम्
अन्‍याः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शाकल्यः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:ऋषयः वर्गः:पदकर्तारः ऋषयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:भाषानुबन्धः योजनीयः
शर्करा
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः शर्करायाः स्वभावः
वर्गः:रूपान्तरितधान्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सेनापतिः
सेनापतिः सानासु उच्चस्थरस्य पदवी अस्ति। सेनापति युद्धकालायाम् निपुणः अस्ति।
१४०२
बाह्य-सूत्राणि
१४०२ १४०२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
४१०
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
कालिदासजयन्ती
कालिदासः प्रकृतिप्रियः इति तु तस्य काव्य दर्शनेन ज्ञातं भवति । महाभारते स्थितं शकुन्तलोपाख्यानम् आधरीकृत्य अभिज्ञानशाकुन्तलं नाटकं रचितवान् । महाभारते विषयः सुवर्णशिला इवासीत् । तं विषयं सुन्दरम् आभरणमिव कालिदासः नाटकं कृतवान् । ‘पुराणमित्येव न साधुसर्वम् ’ इति वदन् कालिदासः अपूर्व रचनायां प्रतिभावान् आसीत् । मालविकाग्निमित्र नाटके नृत्यगीतादीनां विवरणं दत्तवान् । अभिज्ञान शाकुन्तल नाटके सहजजीवनदर्शनं कारितवान् कण्वाश्रमवर्णनम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । कालिदासमहाकविं भारतीय ‘षेक्स्पियर्’ इति कथयन्ति । नाट्यविषये कालिदासः‘नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनम्’ इति उक्तवान् । शकुन्तलायाः पतिगृहप्रेषणसमये अतीव सहजतया सुन्दरं वर्णनं कृतवान् ।