cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
चन्दौलीमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अनुव्याख्यानम्
व्याख्यानानि
‎
वामदेवसंस्कृतमहाविद्यालयः
विभागाः
४. वेदविभाग:।
सहपाठ्यक्रमक्रियाकलापः
१. वेदाध्ययनस्वरपाठ:
५. संस्कृतसम्भाषणम्
६. व्याख्यानानि
२१ अगस्त
२१ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकत्रयस्त्रिंशत्तमं (२३३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकचतुस्त्रिंशत्तमं (२३४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १३२ दिनानि अवशिष्टानि ।
होसकोटेप्रदेशस्य अण्डाकारकशिलाः
वस्तुतः कृष्णवर्णस्य डयोरैट् शिलायाम् एषा विरला रचना दृश्यते । आम्फिबोल्, प्लेजियोक्लेस् फेल्ड् स्पार् खनिजाः पर्यायरूपेण कृष्ण – श्वेतवर्णयोः कङ्कणे इव एकस्य अन्तः एकम् इव दृश्यते ।
एतं वैशिष्ट्यं प्रथमवारं भारतीयभूसर्वेक्षणसंस्थायाः भूविज्ञानी श्री एस्. वि. श्रीकण्ठय्यः इतिवृत्तं कृतवान् अस्ति ।
सिन्धीभाषाः
सिन्धीभाषाः (सिन्धी बो॒ली) सिन्धी, तस्य समीपस्थाः ताः हिन्द-आर्यभाषाः च सन्ति । तेषु परम्परागतरूपेण गुजराती इति मन्यन्ते केचन प्रजातयः सन्ति –
२४ अगस्त
२४ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकषट्त्रिंशत्तमं (२३६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकसप्तत्रिंशत्तमं (२३७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १२९ दिनानि अवशिष्टानि ।
अर्थः
अर्थकामयोः धर्मद्वारा नियन्त्रणं भारतीयानां वैशिष्ट्यम्
चतुर्षु पुरुषार्थेषु अर्थकामौ एव मानवमात्रस्य कृते महत्त्वं भजेते । सुखावाप्तये दुः खपरिहाराय च प्रयतितव्यम् इति भवति मनुष्यस्य स्वाभाविकी प्रवृत्तिः । न तत्र कस्यापि आदेशस्य उपदेशस्य वा आवश्यकता । येन केन प्रकारेण सुखं प्राप्तव्यम् इत्यर्थं स अहर्निशं संघर्षरतः तिष्ठति । किन्तु तस्य एभिः प्रयासैः तस्य वास्तविकं कल्याणं भवेत् तथा अन्येषां कोऽपि उपद्रवः मा भूत् इत्यर्थं केचन विधिनिषेधाः विहिताः सन्ति शासनेन । परन्तु प्रायः एतत् दृष्टिपथम् आयाति यत् केवलं शासनानुशासनं विधिनियमानां पालने तथा तेषां अङ्गानां दण्डविधानेन निवारणे प्रेरयितुं न अलं भवति । यदि शासनसंस्थायाः स्वतन्त्रा कापि व्यवस्था सर्वेषां प्रवृत्तिनियन्त्रणं कृत्वा सदाचरणे प्रेरयेत् तदा एव समाजोन्नतिः घटेत । भारतीयैः शास्त्रकारैः मनुजस्य प्रवृत्तिम् इमां सम्यक्तया अभ्यस्य एव धर्मतत्त्वस्य आविष्कारः कृतः । सुखप्राप्तये प्रवृत्ताय मानवाय तैः अर्थकामयोः सेवनं सहर्षम् अनुमतम् । केवलं तौ धर्मस्य नियन्त्रणे तथा धर्ममोक्षयोः मध्यवर्तिरुपेण स्थापयित्वा उभयोः संरक्षणे न्यस्तौ । द्वयोः कूलयोः मध्यगामिनी काचित् नदी सर्वेषां सुखाय कल्पते । परन्तु जलप्रलये यदा सा कूलयोः विध्वंसं कृत्वा प्रवृध्दवेगा प्रवहति तदा सर्वेषां नाशस्य एव कारणं भवति । पाश्चात्त्यविचारसरण्यां भारतीयधर्मसदृशं नियमनार्थं किमपि तत्त्वं न विद्यते ।ईसाईसम्प्रदाये (religion) नियमनकारकं भवति उपासनापध्दतेः कर्मकाण्डम् लौकिकजीवने न तेषां कोऽपि हस्यक्षेपः । यद्यपि नैतिकमूल्यानाम् उपदेशः तत्रापि अस्ति, तथापि तस्य क्रियान्वयनार्थं कस्याः अपि प्रक्रियायाः अभावात् न तस्य कोऽपि प्रभावः जनानां जीवनयापनविधौ दृश्यते । तस्मात् तत्र अर्थकामयोः अनिर्बन्धं सेवनं प्रचलति । परिणामतः ऎहिकविभवे आकण्ठं निमग्नाः अपि आपाततः सुखिनः दृश्यमानाः पाश्चात्त्याः मानसिकशान्तिं समाधानं च न प्राप्नुवन्ति । यदि भारतीयानां जीवनम् आधुनिकतैलरथेन (मोटर् कार) सह उपमितं स्यात् तर्हि तत्र दिङ्नियामकं यन्त्रं (स्टिअरिंग व्हील) भवति मोक्षः यः अन्तिमलक्ष्यम् उद्दिश्य मार्गदर्शनं करोति । गतिवर्धकयन्त्रं (अक्सिलरेटर्) भवति अर्थकामयोः युग्मम् । एवं गतिरोधकं (ब्रेक्स) यन्त्रं भवति धर्मः । यदा वाहनस्य परीक्षणं क्रियते तदा यन्त्रज्ञः न गतिवर्धकम् अपि तु गतिरोधकं यन्त्रं निरीक्षते । यतः यदा गत्यवरोधः अभीष्टः तदा यदि गतिरोधकं यन्त्रं यथावत् कार्यं न निर्वहेत् तर्हि न केवलं चालकम् अपि तु अन्यान् बहून् अपि क्षतिग्रस्तान् कुर्यात् । गतिरोधकं यन्त्रं यदा कार्यप्रवणं भवति तदा गतिवर्धकयन्त्रात् पदम् अपनेतव्यं भवति । यदि धर्मः अनुसर्तव्यः चेत् अर्थकामयोः आकर्षणं मन्दीकर्तव्यं स्यात् । अर्थकामयोः संयमः नाम दर्मः । मोक्षः मार्गभ्रष्टतां वारयति धर्मश्च गर्तपतनात् संरक्षति ।
एरिक्सन-महोदयस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तः
एरिक्सनस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तः प्रसिद्धः अस्ति । यथा मास्लो इत्यस्य मानवतावादी व्यक्तित्वसिद्धान्तः, क्रेडस्य मनोविश्लेषणात्मकसिद्धान्तः, एडलरस्य व्यक्तिगतमनोविज्ञानस्य सिद्धान्तः, चुङ्गस्य विश्लेषणात्मकसिद्धान्तः इत्यादयः। अधुना एरिकसनस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तं ज्ञातव्यं अवगन्तुं च आवश्यकम् । एरिकसनस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य नामकरणं व्यक्तित्वस्य मनोसामाजिकसिद्धान्तः इति अभवत्, यस्मिन् एरिकसनः व्यक्तित्वस्य विकासस्य संगठनस्य च व्याख्यानार्थं समाजस्य व्यक्तिस्य च भूमिकां स्वीकृतवान् व्यक्तित्वस्य एषः मनोसामाजिकसिद्धान्तः कः ? तस्य मूलभूताः प्रत्ययाः काः सन्ति ? अस्य सिद्धान्तस्य अनुसारं व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य विकासः कथं भवति ? अस्य विकासस्य प्रभावं के कारकाः कुर्वन्ति ? इत्यादि
एरिक्सन-महोदयस्य व्यक्तित्वस्य मनोसामाजिकसिद्धान्तः
एरिक् एरिप्सन (१९०२) अहङ्कारमनोवैज्ञानिकरूपेण मनोविज्ञानक्षेत्रे प्रसिद्धः अस्ति । तस्य प्रस्तावितः व्यक्तित्वसिद्धान्तः अपि क्रेड् इत्यस्य मनोविश्लेषणात्मकसिद्धान्तेन बहुधा प्रभावितः अस्ति तथापि सः स्वस्य सिद्धान्ते एतादृशानां केषाञ्चन कारकानाम् अपि महत्त्वं दत्तवान्, येषां चर्चा क्रेड् इत्यनेन न कृता यथा एरिकसनः मानवव्यक्तित्वस्य विकासे सामाजिकानां ऐतिहासिककारकाणां च भूमिकां अपि स्वीकृतवान् अस्ति । अत एव तस्य सिद्धान्तः व्यक्तित्वस्य मनोसामाजिकसिद्धान्तः इति प्रसिद्धः ।
मानवस्वभावविषये पूर्वधारणा
ग. परिवर्तनशीलता
2. इरिप्सनः स्वस्य सिद्धान्ते मानवस्वभावस्य अन्येषां केषाञ्चन पक्षानाम् यथा वस्तुनिष्ठता, सक्रियता, नियतवादः, ज्ञानक्षमता, विषमस्थिरता इत्यादीनां महत्त्वं न्यूनं दत्तवान् अस्ति
मनोसामाजिक-अहंकारविकासस्य चरणानां लक्षणानि
2. एरिकसनस्य मतं यत् प्रत्येकं मनोसामाजिकसंक्रमणे सकारात्मकं (सकारात्मकं) नकारात्मकं (नकारात्मकं) च तत्त्वौ वर्तन्ते । जैविकपरिपक्वतायाः, प्रत्येकस्मिन् चरणे नवीनसामाजिकमागधानां च कारणात् द्वन्द्वः भवितुं स्वाभाविकः अतः व्यक्तित्वस्य विकासः अवरुद्धः भवति तथा च व्यक्तित्वसम्बद्धाः बहवः विकाराः उत्पद्यन्ते।
पञ्जाबीभाषाः उपभाषाः च
"महापञ्जाबी" इत्यस्य प्राकारेषु अनेकाः लक्षणाः समानाः सन्ति, यथा तनावयुक्तेषु अक्षरेषु प्राकृतद्विव्यञ्जनानां संरक्षणम् । तथापि ते एकस्य भाषासमूहस्य भागः भवन्ति वा इति विषये असहमतिः वर्तते, केचन प्रस्ताविताः वर्गीकरणाः तान् सर्वान् हिन्द-आर्यस्य वायव्याञ्चलस्य अन्तः स्थापयन्ति, अन्ये तु एतत् केवलं पश्चिमप्रकाराणां कृते एव आरक्षन्ति, पूर्वीयान् च मध्यभागे नियुक्तयन्ति हिन्दीभाषायाः पार्श्वे ।
२७ अगस्त
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अयोध्यामण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गोण्डामण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति गोण्डामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गोण्डानगरम् ।
९ सितम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१७ सितम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कुन्दाद्रिः
इतिहासः
अस्मिन् पर्वते कुन्दस्वामी तपः आचरितवान् इति प्रतीतिः । अतः अस्य गिरेः कुन्दाद्रिः इति नाम आगतम् । कन्नडभाषया 'कुन्द'नाम दुर्गः इति अर्थः । अत्र आवृतः पर्वतः दुर्ग इव अस्ति इति कारणेन कुन्दाद्रिः इति नाम आगतम् इति स्थलीयाः वदन्ति ।
वसतिः
कुन्दाद्रेः मस्तके मन्दिरे जलादीनां व्यवस्थाः सन्ति । समीपस्थे तीर्थहळ्ळिग्रामे अथवा आगुम्बेग्रामे उषितुमर्हन्ति ।
छत्रपतिशाहूजिमहाराजनगरमण्डलम्
उपमण्डलानि
अत्र ५ उपमण्डलानि सन्ति । १६ डेवलप्मेण्त् ब्लाक्स् । १७ आरक्षकस्थानानि, ४०१ लेखपालस्थानानि च सन्ति । उपमण्डलानि-
व्यक्तित्वस्य अध्ययनम्
व्यक्तित्वसिद्धान्तः
3. तुन्दिलप्रकारः (पाइक्निक प्रकार)
शेल्डनस्य व्यक्तित्ववर्गीकरणं (शेल्डनस्य व्यक्तित्ववर्गीकरणम्) मनोवैज्ञानिकाः क्रेत्स्मेरस्य व्यक्तित्ववर्गीकरणं आंशिकरूपेण सम्यक्, आंशिकरूपेण च गलतं च पश्यन्ति स्म। अनेकेषु शोध-अध्ययनेषु तस्य वर्गीकरणं सत्यं न जातम्, तेन कृते व्यक्तित्ववर्गीकरणे सर्वेषां व्यक्तिनां वर्गीकरणं कर्तुं न शक्यते ।
1. स्थूलशरीरं वा गोलाकारं वा आत्मीयशिरः (Endomorphic or Viscerotonic)
G. व. अल्पोर्टस्य व्यक्तित्वस्य व्यक्तित्वस्य सिद्धान्तः
1. मूलभूतगुणाः (Cordinal traits) - एते गुणाः प्रायः सर्वेषु व्यक्तिषु दृश्यन्ते। तेषां अर्थः ऐतिहासिकपात्राणाम् आधारेण अपि ज्ञातुं शक्यते । एते मनुष्यस्य व्यक्तित्वस्य मूलगुणाः सन्ति । एतैः विनयगुणैः मनुष्यः स्वजीवनं व्यवस्थितं करोति । एतादृशानां गुणानाम् उदाहरणानि सन्ति बलं, उपलब्धयः, परेषां कृते त्यागः च ।
एतादृशानां गुणानाम् उदाहरणानि सामाजिकदृष्टिकोणाः, चिन्ता, सामाजिकाचाराः, परम्पराः, मूल्यानि इत्यादयः सन्ति ।
मनोविश्लेषणसिद्धान्तः (Psycho-dynamic or Psycho-analytic theory of personality)
1. जीवनमूलवृत्तिः (Eros Instinct)
फ्रायडस्य मतं यत् एते तत्त्वानि व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य संरचनायां महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति ।
2. अवचेतनस्तर
अनेकानि कर्माणि अचेतनचित्तेन क्रियन्ते। एतानि कार्याणि अचेतनचित्तद्वारा शरीरद्वारा केवलं अचेतनचित्ते निहितानाम् अतृप्तकामानां, इच्छानां च तृप्त्यर्थं क्रियन्ते । असन्तुष्टाः कामाः, भावनाः, विचाराः, अचेतनचित्तस्य इच्छाः च स्वप्नद्वारा पूर्यन्ते । यदा चेतनचित्तं निद्रायां सुप्तं भवति तदा अचेतनचित्ते दमिताः कामाः सक्रियाः भवन्ति, ते स्वनवलोकं निर्माय स्वप्नद्वारा आत्मनः तृप्तिं कुर्वन्ति ।
4. कामेच्छायाः प्रत्ययः (कामस्य अवधारणा)
फ्रायड् इत्यनेन मनुष्ये प्रचलितं लिंगशक्तिं कामेच्छा इति उक्तम्। तस्य मते मूलतः व्यक्तिस्य कामुकतायाः (Sexuality) इत्यनेन सह सम्बद्धम् अस्ति । फ्रायडस्य मते कामेच्छा इति व्यक्तिस्य यौनसम्बन्धस्य गतिशीलप्रवृत्तिः । कार्यसम्बद्धैः मूलप्रवृत्तिभिः सह अस्य गहनः सम्बन्धः अस्ति ।
मास्लो इत्यस्य मानवतावादी सिद्धान्तः ( Humanistic theory of personality)
5. संज्ञानात्मक आवश्यकताएँ (संज्ञानात्मक आवश्यकताएँ)
6. सौन्दर्य आवश्यकताएँ (सौंदर्य आवश्यकताएँ)
7. आत्मसातीकरण या आत्म-वास्तविकीकरण (Self-actualization)
6. सौन्दर्य-आवश्यकता (सौन्दर्य-आवश्यकता)
यदा कस्यचित् व्यक्तिस्य उपर्युक्तषट्पदानां आवश्यकताः पूर्णाः भवन्ति तदा तस्मिन् आत्मसिद्धेः आवश्यकता उत्पद्यते। एतादृशस्य आवश्यकतायाः परिभाषां कुर्वन् मास्लो इत्यनेन उक्तं यत् आत्म-वास्तविकीकरणस्य अथवा आत्म-वास्तविकीकरणस्य लक्षणं व्यक्तिस्य सर्वोत्तम-इच्छाम् अभिव्यञ्जयति । एषा आवश्यकता तस्य प्राप्तानां विशिष्टगुणानां लक्षणानां च कारणेन भवति । एषा कामना मनुष्यः यत् भवितुम् इच्छति तत् करोति । एतेन कामना मनुष्यः स्वस्य उन्नतिं कर्तुं प्रयतते । अस्मिन् आवश्यकतायां व्यक्तिः स्वस्य सार्थकं उद्देश्यं निर्माय तत् प्राप्तुं प्रयतते, स्वस्य सामर्थ्यस्य मूल्याङ्कनं करोति ।
8. पारमार्थिकतायाः अथवा आध्यात्मिकतायाः आवश्यकता (Transcendence Needs)
मास्लो इत्यस्य मते यदा कस्यचित् व्यक्तिस्य आत्मसिद्धेः आवश्यकता पूर्णा भवति तदा तस्मिन् आध्यात्मिक आवश्यकता उत्पद्यते। सः प्रकृतेः अतीव समीपं भवितुं इच्छति। सः दिव्यस्य साक्षी भवितुम् इच्छति, प्रकृतेः रहस्यं ज्ञातुम् इच्छति। सः समाधिस्थः भवितुम् इच्छति। सः परमशान्तिं प्राप्तुं प्रयतते। एतस्याः आवश्यकतायाः प्राप्तौ पूर्वलिखिताः सर्वे आवश्यकताः गौणाः भवन्ति । अस्मिन् परिस्थितौ व्यक्तिः स्वस्य चैतन्यस्तरं विस्तारयितुम् इच्छति, जगतः अथवा जगतः रहस्यं ज्ञातुम् इच्छति । एवं प्रकारेण व्यक्तिस्य व्यवहारं व्यक्तित्वं च अवगन्तुं मास्लो इत्यनेन उपर्युक्तानि आवश्यकतानां अष्टपदानि कथितानि । प्रत्येकस्य पदस्य वा सोपानस्य वा आवश्यकतां पूरयित्वा परस्य पदस्य आवश्यकतां प्राप्नोति । एषः एव तस्य व्यक्तित्वविकासस्य क्रमः अपि अस्ति । मास्लो इत्यस्य मते प्रत्येकस्य सीढ्याः वा सोपानस्य वा आवश्यकताः सहजाः सन्ति, न तु शिक्षिताः । एते व्यक्तिस्य पारिवारिकमूल्यानां सांस्कृतिकमूल्यानां च अनुसारं प्रकटिताः भवन्ति । एतेषां आवश्यकतानां दमनं, तेषां अपूर्णता वा तेषां कुण्ठनं वा व्यक्तिस्य व्यवहारे असामान्यतां जनयति । यथा - यदा प्रेमस्य आवश्यकताः कुण्ठिताः भवन्ति तदा कस्यचित् व्यक्तिस्य आक्रामकः, यौनविकृतः च व्यवहारः विकसितः भवति ।
२२ सितम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
न्यायविवरणम्
अस्य ग्रन्थस्य रचयिता मध्वाचार्यः भवति। अनुव्याख्य़ानस्य युक्तिमालाभागस्य विवरणात्मकः ग्रन्थः भवति। युक्ताया युक्तिमालायाः प्रोक्तायास्तत्र चात्मना। व्यक्तं चक्रे विवरणं कवीद्रैरेष दुष्करम्॥ इति सुमध्वविजये वर्णितमस्ति। अस्य ग्रन्थस्य त्रयाणां पादानां व्याख्यानं श्रीजयतीर्थः कृतवानस्ति। अवशिष्ठस्य भागस्य व्याख्य़ानं श्रीरघूत्तमतीर्थः कृतवान् अस्ति। अस्य व्याख्यानस्य नाम भावभोधः इति। अस्य पुनः "ताम्रपर्णी आनन्दतीर्थाचार्यस्य" व्याख्यानं विद्यते। न्यायविवरणं ब्रह्मसूत्राणां प्रतिपादस्य प्रत्यधिकरणस्य च पूर्वपक्षसिद्धान्तयोः न्यायान् स्पष्टतया नीरूपितः ग्रन्थः भवति। न्यायविवरणस्य आद्यन्तश्लोकयोः ब्रह्मसूत्राणां गरिमा अर्थगाम्भीर्यञ्च विशिष्टतया निरूपितं दृश्यते। तद्यथा, आदि- कृत्वा भाष्यानुभाष्येऽहमपि वेददार्थसत्पतेः। कृष्णस्य सूत्रानुव्याख्यासन्न्यायविवृतिं स्फुटम्॥ करोमि मन्दबुद्धीनां बुधानां चोपकारिकाम्। प्रीत्यै तस्यैव देवस्य तत्प्रसादपुरःसरः॥ अन्त्य- इत्यनन्तमहान्यय मीमांसापारवारिधेः। उत्तारणात्यन्याशक्त्यैव व्याकुलीकृतचेतसाम्॥ मन्दानामुपकाराय महतां चोच्छ्रितात्मनाम्। तद्विशेषपरिज्ञानप्रदीप्तार्काभचेतसाम्॥ विशेषगाढे मनसि नितरामुपकारकः। न्यायप्लवो मयाऽकारि संक्षेपात् प्रमिताक्षरैः॥ विस्तारोऽप्ययमेव स्यात् तद्विशेषातिवेदिनाम्। व्याख्यानुव्याख्ययोरेव विस्तारो यदुदीरितः।। अनल्पचेतसां पुंसामलं विज्ञानसिद्धये। तन्न्यायोद्धरणे शक्ता अपि ह्येतेन सुस्थिरम्॥ न्यायानुगं मनः कुर्युरिति सङ्ग्रहलालसाः। को नामाशेषविनिद्योरुसागरोन्मथनोद्धृतम्॥ साक्षाद्विद्याधिराजेन न्यायामृतमनुत्तमम्। अशेषतोऽधिगच्छेत वन्द्यो वृन्दारकोऽपि सन्॥ एवं सुदुर्लभेऽप्यद्धामहान्यायपरामृते। केचनाधिक्रियन्तेऽत्र तत्प्रसादानुरञ्जिताः॥ ब्रह्माद्या अमृते यद्वत् सागरोन्मथनोद्धृते। अहं तु तत्प्रसादैकमहास्पदबलोद्धतः॥ न्यायमृतार्णवमिममवगाह्य विभज्य च। संक्षेपविस्तराभ्यां च चकार व्याकृतिं कृतिम्॥ तत्प्रसादमृते कस्य शक्तिः संसारसागरे। मग्नस्य चेतनस्य स्यात् तत्कृतानुकृतौ क्वचित्॥ नित्यानन्दामृतस्यन्दितत्कटाक्षैधितस्य तु। कानुशक्तिर्भवेन्नैव ततः कोऽत्रातिविस्मयः॥ विद्याविद्ये सुखं दुःखमशक्तिः शक्तिरेवच। उत्पत्तिस्थितिनाशाश्च विशेषाश्च परेऽखिलाः॥ चेतनाचेतनस्यास्य समस्तस्य यदिच्छया। स मम स्वकृतेनैव प्रीयतां पुरुषोत्तमः॥ एतेषु श्लोकेषु पूर्वोक्तविशया स्पष्टाः भविष्यन्ति। महत्वपूर्णाः विषयाः लभ्यन्ते। यथा अनुव्याख्यानं भाष्यस्य विवरणात्मकः ग्रन्थः, तद्वत् न्यायविवरणम् अनुव्याख्यानस्य विवरणात्मकः ग्रन्थः भवति।
गौतमबुद्धनगरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति गौतमबुद्धनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नोयडानगरम् ।
कवळागुहाः
आकळगुहा
अन्या काचित् गुहा ‘आकळगविनामिका’ अस्ति ।  अत्र प्रवेष्टव्यं  चेत् भूमितः ३ मीटर् उन्नतमितायाः निश्रेण्याः आवश्यकता अस्ति  ।  एकवारम् एकः एव अन्तः गन्तुं शक्नोति ।  अस्य लघुमुखेन त्रीणि, चत्वारि मीटर् यावत् चङ्क्रमणेन अन्तः गच्छति चेत् गुहायाः अन्तः बृहत् प्राङ्गणं दृश्यते ।  उपरि पश्यामः चेत् धेनोः ऊधः इव दृश्यमानः गुहायाः  छदितः पतिताः सुधाशिलायाः शिलासमूहाः सन्ति ।  अतः एतस्या: ‘आकळगवि’ इति नाम आगतम् अस्ति । (प्रादेशिकभाषया 'आकळु' नाम गौः)
२७ सितम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३० सितम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
हरदोयीमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति हरदोयीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हरदोयीनगरम् ।
महामायानगरमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
३ अक्तूबर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
४ अक्तूबर
४ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकसप्तसप्ततितमं (२७७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकाष्टासप्ततितमं (२७८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ८८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
६ अक्तूबर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
११ अक्तूबर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१३ अक्तूबर
१३ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकषडशीतितमं (२८६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकसप्ताशीतितमं (२८७) दिनम् एतत् ।एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ७९ दिनानि अवशिष्टानि ।
चिन्ता
चिन्ता का अर्थ परिभाषा च
चिन्ता वस्तुतः किम् ? चिन्ता वस्तुतः दुःखदः भावात्मका अवस्था अस्ति। यस्मात् कारणात् व्यक्तिः केनचित् प्रकारेण अज्ञातभयेन पीडितः भवति, चञ्चलः, दुःखितः च तिष्ठति । चिन्ता वस्तुतः भविष्ये आगमिष्यमाणा वा घटितुं वा कस्यापि भयंकरसमस्यायाः विषये व्यक्तिं प्रति चेतावनीसंकेतः भवति । अस्माकं प्रत्येकं दैनन्दिनजीवने भिन्नभिन्नरूपेण चिन्ताम् अनुभवति । केचन जनाः लघुसमस्यां अपि अतीव तनावपूर्णरीत्या गृहीत्वा अतीव चिन्तिताः भवन्ति । यदा केचन जनाः जीवनस्य कठिनतमानि परिस्थितयः अपि सहजतया गृहीत्वा शान्ततया, विवेकपूर्णतया च समस्यानां समाधानं कुर्वन्ति। वस्तुतः चिन्ता स्वस्य दृष्टिकोणस्य उपरि निर्भरं भवति।
परिभाषा
2.स्थितिगतचिन्ता
अवसादस्य लक्षणं
अवसादस्य लक्षणं निम्नलिखितबिन्दुनान्तर्गतं व्याख्यातुं शक्यते
चिन्ता अवसादस्य च कारणानि
1. जैविक कारक
व्यवहारकारकाः
अवसादस्य कारणानि-
चिन्ता-अवसादयोः योग-प्रबन्धनम्
पद्मासन
वज्राकासन
अत्यधिक मिर्च-मसालेदार पदार्थ खाने से परहेज
शत्कर्म-
शित्क्रम
टिप्पणी-
प्राणायाम -
सकारात्मक विचार आदि पुस्तकों का पठन-श्रवण।
पाशायीभाषाः
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
कानपुरनगरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति कानपुरनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कानपुरम् ।
२२ अक्तूबर
२२ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकपञ्चनवतितमं (२९५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकषण्णवतितमं (२९६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ७० दिनानि अवशिष्टानि ।
योगाय स्थानविचारः
मठिकायै देशविचारः
हठयोगिना एकान्ते, सुराज्ये, धार्मिके-देशे, सुभिक्षे, निरुपद्रवे, मठिकामध्ये, धनुःप्रमाणपर्यन्तं, शिला-अग्नि-जल वर्जिते (स्थाने) स्थातव्यम्।
अत्र 'सुराज्ये', 'धार्मिके', 'सुभिक्षे', 'निरुपद्रवे' इत्येतेतानि विशेषणानि 'देश'-शब्दाय प्रयुक्तानि सन्ति। योगः कश्चन अतीव गहनः, दुष्प्राप्यः च विषयः वर्तते। एतस्य अभ्यासे व्यर्थप्रयासाः साक्षात् साधनां बाधयन्ति। यतः प्रतिपलं योगी योगविषयकं चिन्तनं करोति उत शरीरेण क्रियां करोति। रात्रौ स्वप्नकाले अपि योगसिद्धान्तम् एव सः अवगन्तुं प्रयतते। सप्तदिनेषु चतुर्विंशतिः होराः यावत् यदि एतदेव कार्यं करणीयम् अस्ति, तर्हि तत्र पूर्णतया ध्यानं दातव्यं भवति। तत्र यदि अप्राकृतिकवातावरणत्वात् योगाय अननुकूलं वातावरणं भवति, यदि अधार्मिकाणां जनानां कारणेन विक्षेपः भवति, यदि पराधिनस्य साधकस्य कृते भीक्षा अनुपलब्धा भवति, यदि समाजे, देशे, प्रदेशे च सर्वदा बाह्येभ्यः उत आभ्यान्तरेभ्यः आततायिभ्यः भयः भवति, तर्हि साधना अतीव दुष्करा भवति। अत एव योगिनः साधनास्थानम् अपि अतीव विचिन्त्य चितं स्थानम् आवश्यकम्।
मठिकायाः परितः
यदि उक्तं वर्णनं ध्यानेन पठामः, तर्हि बोधः भवति यत्, अत्र मठिकायाः वर्णनेन सह मठिकां परितः स्थितस्य भागस्य अपि महत्त्वं वर्णितम् अस्ति इति। यतः बोधः भवति यत्, मठिकां परितः स्थिता भूमिः अपि विचिन्तनीयः विषयः वर्तते इति। सा भूमिः एव मठत्वेन स्वीकर्तुं शक्यते। अर्थात्, योग्यदेशे, मठमध्ये च काचित् मठिका रचनीया भवति। परन्तु उक्तवर्णनानुसारं यदि काचित् मठिका नास्ति, तर्हि अपि साधकः स्वानुकूले स्थाने साधनां कर्तुं प्रभवति। उक्तमठिकायाः अभावे सः योगाभ्यासाय अयोग्यः न सिद्ध्यति। उक्तमठिकायां यदि साधकः साधनां करोति, तर्हि तस्य प्रयासः अतीव अल्पः भवति। स्वानुकूले वातावरणे सः अधिकं समयं योगसाधनायां नियोजितुं शक्नोति।
२४ अक्तूबर
२४ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकसप्तनवतितमं (२९७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकाष्टानवतितमं (२९८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ६८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२७ अक्तूबर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मराठी-कोङ्कणीभाषाः
मराठी-कोङ्कणीभाषाः (मराठी कोङ्कणी भाषासमूह) मुख्यभूमिदक्षिणहिन्दभाषाः सन्ति, भारतस्य महाराष्ट्रे कोङ्कणक्षेत्रे च भाष्यन्ते ।
७ नवम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
योगस्य बाधकतत्त्वानि
प्रजल्पः
योगी कदाचित् धनोपार्जनस्य विषये अधिकां चर्चां न कुर्यात्, यतः सः तत्कार्यं कर्तुम् एव न इच्छति। अतः एतादृश्यां स्थित्यां तस्य प्रजल्पः अतीव अल्पः भवति। परन्तु योगी बहुधा योगक्रियायाः अभ्यासं त्यक्त्वा काल्पनिक-सिद्धेः चर्चायां स्वस्य सर्वां शक्तिं योजयति। सः योगक्रियायाः अभ्यासं त्यक्त्वा केवलं तस्याः विषये चर्चायाम् एव समयं यापयति, अनेन तस्य प्रजल्पः योगाभ्यासे बाधकः सिद्ध्यति। बहुधा सत्यासत्ययोः एकस्य चयनं सरलं भवति, परन्तु सत्ययोः एकस्य चयनम् अतीव कठिनं भवति। अतः योगी सर्वान् विषयान् त्यक्त्वा गुरूपदिष्टमार्गेण केवलं योगाभ्यासे स्वशक्तेः उपयोगं कुर्यात्।
जनसङ्गः
"एकान्ते योगाभ्यासः करणीयः" इति पूर्वमेव उक्तम् अस्ति। अतः जनसङ्गः तु सर्वथा योगसाधनायां बाधकः भवति। परन्तु कीदृशानां जनानां सङ्गः न करणीयः इति चिन्तने सति बोधः भवति यत्, ये जनाः साधकं योगमार्गात् भ्रष्टं कुर्वन्ति, ते जनाः साधकेन अवगणनीयाः। योगाभ्यासकाले समविचारयुक्तैः, योगसाधना-सहायकैः च सह एव सम्पर्कः करणीयः भवति। सम्मेलनेषु, उत्सवेषु, सभासु च एकत्रितैः जनैः सह सम्पर्केण विविधाः अनावश्यकाः विषयाः कर्णपटले आपतन्ति। तत्र एव साधकस्य शक्तेः व्ययः भवति। ततोऽधिकं यत्किमपि तेन त्यक्तम् अस्ति, तस्य स्मारणेन साधकः योगसाधनायां ध्यानं दातुम् अपि न शक्नुयात्। अत एव अतीव महत्त्वपूर्णानां योगसाधकानां सम्पर्कः एव करणीयः भवति।
लौल्यम्
तत्राऽनन्तविलासस्य लोलस्य स्वस्य चेतसः।
बलात्कामपिशाचेन विवशः परिभूयते॥३॥
तद्रूपं प्रतिलुम्पन्ति दुष्टास्तेनैव ये मुने!॥५॥
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणम्
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणं त्रिषु भागेषु विभक्तं वर्तते। प्रथमे श्लोके ईश्वरवन्दनात्मकं मङ्गलाचरणं वर्तते। २ तः ९ पर्यन्तं गुरुवन्दनात्मकं मङ्गलाचरणं वर्तते। ततः १०, ११ उभौ श्लोकौ हठयोगस्य कृत्याकृत्यं प्रदर्श्य ग्रन्थोद्देश्यम्, उपयोगितां च वर्णयतः।
१२ नवम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणम्
अथ हठयोगस्य कृत्याकृत्यानि
अशेषतापतप्तानां (कृते) हठः समाश्रयमठः (विद्यते) । (तथा च) अशेषयोगयुक्तानां (कृते) हठः आधारकमठः (विद्यते) ।
अर्थात्, सर्वप्रकारकेभ्यः दुःखेभ्यः पीडितजनेभ्यः हठयोगः आश्रयरूपः मठः वर्तते। सर्वप्रकारस्य योगाभ्यासिभ्यः हठयोगः आधारभूतः कच्छपः वर्तते।  पौराणिक-आख्यानम् अस्ति यत्, मेरुपर्वतः, यस्योपयोगः देवताभिः, असुरैः च समुद्रमन्थनस्य मथनीत्वेन स्वीकृतः, कश्चन कच्छपः  आधारः आसीत्, यः साक्षात् विष्णोः अवतारत्वेन परिगण्यते। एवं हठयोगः सर्वेषां योगक्रियाकलापानाम् आधारः अस्ति, सर्वेषां योगिनां च आधारभूतः वर्तते।
मैनपुरीमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति मैनपुरीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मैनपुरीनगरम् ।
२० नवम्बर
२० नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकचतुर्विंशतितमं (३२४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकपञ्चविंशतितमं (३२५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ४१ दिनानि अवशिष्टानि ।
उन्नावमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३ नवम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२१ नवम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२३ नवम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
शामलीमण्डलम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२९ नवम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३० नवम्बर
३० नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकचतुस्त्रिंशत्तमं (३३४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकपञ्चत्रिंशत्तमं (३३५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३१ दिनानि अवशिष्टानि ।
रामपुरमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
५ दिसम्बर
५ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकनवत्रिंशत्तमं (३३९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकचत्वारिंशत्तमं (३४०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २६ दिनानि अवशिष्टानि ।
सोनभद्रमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हठप्रदीपिका
अङ्गीकृतान्यासनानि कथ्यन्ते कानिचिन्मया ।।
हठप्रदीपिकायाः परिमाणः
'गोरक्षसिद्धान्तसंग्रहे (पृष्ठ ३८) एकत्र हठप्रदीपिकायाः विषये सङ्केतः प्राप्यते यत्, एतस्य दश उपदेशाः सन्ति इति। परन्तु एतावता एतस्य मातृकाग्रन्थस्य पञ्च उपदेशेभ्यः अधिकस्य किमपि संस्करणं न प्राप्तम् स्ति। कैवल्यधाम-संस्थायाः हठप्रदीपिकायाः प्रकाशने ४०९ श्लोकाः सन्ति। "कविकाव्यकालकल्पना”याम् एतस्य ग्रन्थस्य श्लोकसङ्ख्या ५०० विद्यते। “इण्डिया आफिस, लन्दन” इत्यस्य मातृकाग्रन्थे ४०१ श्लोकाः सन्ति। आक्सफोर्ड-सूच्याः २३३ पृष्ठस्य अन्तर्गततया ५६६ नं. इत्यस्य मातृकाग्रन्थे केवलं ३३१ श्लोकाः विद्यन्ते। एवं हठप्रदीपिकायाः श्लोकेषु भेदः प्रकाशनानुसारं दरीदृश्यते।
मातृकाग्रन्थाः
9) सार्वजनिकवाचनालयः, नासिकः।  एषः मातृकाग्रन्थः पञ्च उपदेशात्मकः अस्ति। एतस्य समयशकं १६२८ वर्तते।
मुद्रिताः ग्रन्थाः
4) श्री वासुदेव महाशंकर जोशी द्वारा गुजरातीभाषायां टीकया सह मूलग्रन्थः, प्रकाशक-सस्तु साहित्यवर्धक कार्यालय, अहमदाबाद १९६३ ।
विषयवस्तु
एवं प्रकारेण वक्तुं शक्यते यत्, योगिक-प्रक्रियाणाम् अखण्डक्रमः तेभ्यः यौगिक-अभ्यासेभ्यः आरभते, यासु शारीरिक-क्रियाः प्रधानाः भवन्ति। ततश्च ताः यौगिक-स्थितौ परिणताः भवन्ति, यत्र आध्यात्मिक-अनुभवानां विशिष्टं स्थानं भवति। अत एव स्वात्मारामः हठयोगं सोपानत्वेन सङ्केतयति।
हठ-राज-योगयोः अभेदः
सदा सिद्धासनाभ्यासाद्योगी निष्पत्तिमाप्नुयात् ।
आसनं कुम्भकं चित्रं मुद्राख्यं करणं तथा ।
योगस्य बाधकतत्त्वानि
योगस्य बाधकत्त्वानि इत्युक्ते योगसाधनाकाले कानिचन बाधकतत्त्वानि अपि भवन्ति, यानि प्रत्यक्षाप्रत्यक्षतया योगसाधानायां बाधाः उत्पादयन्ति। तेभ्योऽपि साधकः सावधानः भवेत् इति धिया योगस्य बाधकतत्त्वानां विषये चिन्तनं भवति।
१० दिसम्बर
१० दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकचतुश्चत्वारिंशत्तमं४४) (३४४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकपञ्चचत्वारिंशत्तमं (३४५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २१ दिनानि अवशिष्टानि ।
सीतापुरमण्डलम्
लोकसभाक्षेत्राणि
तत्र लोकसभात्रयं वर्तते।
११ दिसम्बर
११ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकपञ्चचत्वारिंशत्तमं (३४५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकषट्चत्वारिंशत्तमं (३४६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २० दिनानि अवशिष्टानि ।
सीतापुरमण्डलम्
भाषाः
हिन्दी
१९ दिसम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पक्षता
सन्दिग्धसाध्यवान् पक्षः इति अण्णम्भट्टस्य ग्रन्थः । अस्य वाक्यस्य अर्थस्तु साध्यप्रकारक-सन्देहविशेष्यत्वम् इति । उदाहरणं तावत् - पर्वतः वह्निमान् न वा इत्याकारक पर्वते (पक्षे) साध्यप्रकारकसन्देहः । तद्विशेष्यत्वं पर्वते इति समन्वयः ।
नवीनन्यायदृष्ट्या
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
२० दिसम्बर
२० दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकचतुःपञ्चाशत्तमं (३५४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकपञ्चपञ्चाशत्तमं (३५५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ११ दिनानि अवशिष्टानि ।
नदी
बाह्यतन्तूनि
वर्गः:जलाशयाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२७ दिसम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२८ दिसम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
स्वात्मारामः
स्वात्मारामस्य अद्वैतवादः
यद्यपि स्वात्मारामः स्वस्य ग्रन्थे स्पष्टतया कस्यापि विशिष्टदार्शनिकविचारस्य निरूपणं नाकरोत्, तथाऽपि हठप्रदीपिकायां कानिचन वक्तव्यानि सन्ति, यानि तस्य दार्शिनिक-पक्षम् अपि प्रकटयन्ति। उक्तञ्च -
स्वात्मारामस्य प्रमादाः
हठं विना राजयोगो राजयोगं विना हठः।
राजयोगमजानन्तः केवलं हठकर्मिणः ।
स्वात्मारामस्य हठयोग-विषयक-ग्रन्थे खेचरी, शाम्भवी च मुद्रा, नादानुसन्धानं, समाधिः च विस्तारेण वर्ण्यते। अनेन स्पष्टं भवति यत्, सः हठयोगं, राजयोगं च भिन्नानुशासनत्वेन न स्वीकरोति इति। सः यौगिक-अभ्यासाय निम्नलिखितं क्रमं प्रदत्त्वान् । आसन, प्राणायाम, मुद्रा, नादानुसन्धानं च।
विचित्रः क्वणको देहेऽनाहतः श्रूयते ध्वनिः ।।४.७०।।
मध्ये मर्दलशोत्था घण्टाकाहलजास्तथा।।४.८५।।
अनाहतस्य शब्दस्य ध्वनिर्य उपलभ्यते ।
बहरैच्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बहरैचमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बहरैचनगरम् ।
मई
मई-मासः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य पञ्चमः मासः वर्तते ।
वर्गः:आङ्ग्लमासाः वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जून
वर्गः:आङ्ग्लमासाः वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बरेली
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वीतिः विदूनः
वर्गः:लेतुवा वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बस्ति, उत्तरप्रदेशः
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बस्तिमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बस्ति ।
जगद्गुरुयोगिराजकमलनयनाचार्यः
बाह्यानुवन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
चन्दौली
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति चन्दौलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति चन्दौलीनगरम् ।
गौरीगञ्ज
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बेञ्जामिन् फ्रॅङ्कलिन्
वर्गः:अन्यदेशीयराजनेतारः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अन्ताराष्ट्रीययोगदिवसः
सम्बद्धाः लेखाः
नरेन्द्र मोदी
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://in.reuters.com/article/2014/12/11/un-yoga-idINKBN0JP23020141211
thumb|right|300px|योगासनस्य आन्तरिकस्वरूपम्
इतिहासः
बान की मून इत्ययं संयुक्तराष्ट्रमहासभायाः अष्टमः अध्यक्षः अवदत्, "अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः योगस्य पवित्रलाभान् प्रति जनान् कर्क्ष्यति (आकर्षितं करिष्यति) । योगः अस्मभ्यम् असङ्क्रमितेभ्यः रोगेभ्यः रक्षणं दातुं शक्नोति । सामुदायिकैकरूपतायाः व्यापकप्रयासत्वेन योगः सर्वान् योजयित्वा परस्परम् आदरभावं जनयिष्यति च" इति । ततः स्ववचनस्य पुष्टतायै सः अवदत्, "योगः एका क्रिया अस्ति, यया विकासाय, शान्त्यै च योगदानं भवितुम् अर्हति । जनाः योगमाध्यमेन अन्येषां समस्यानां निवारणं कृत्वा तेषां जीवनम् उद्विग्नतामुक्तं (Stress free) कर्तुं शक्नुवन्ति" इति ।
आर् के लक्ष्मण्
सम्बद्धाः लेखाः
द टाईम्स ऑफ इण्डिया
जन्म, बाल्यञ्च
१९२१ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासस्य चतुर्विंशतितमे (२४/१०/१९२१) दिनाङ्के भारतस्य कर्णाटकराज्यस्य मैसूर-महानगरे श्रीलक्ष्मणस्य जन्म अभवत् । तस्य पिता विद्यालयस्य सञ्चालकः आसीत् । तस्य षड्पुत्राः आसन् । तेषु षड्षु श्रीलक्ष्मणः षष्ठः आसीत् । श्रीलक्ष्मणस्य अग्रजः आर. के. नारायणन् प्रसिद्धः उपन्यासकारः, केरलविश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः च ।
रोगग्रस्तः श्रीलक्ष्मणः
श्रीलक्ष्मणस्य कृते श्रीनरेन्द्रस्य श्रद्धाञ्जलिः -
चन्द्रप्रकाश द्विवेदी
रचनाः
४.	पिञ्जर (२००३)
२.	मृत्युञ्जय