cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
हठयोगः
मुद्रा
देहे स्थिरीकृतां प्राणशक्तिं निर्दिष्टस्थलेषु विनिवेश्य ततः च्युतः यथा न स्यात् तथा कीलनम् उद्दिष्टानाम् अग्रिमक्रियाणां निमित्तं तस्य उपयोगश्च मुद्रा इति निर्दिश्यते । शाम्भवी मुद्रा, खेचरी मुद्रा, वज्रोळी, अमरोळी इत्यादीः मुद्राः विव्रीतवान् अस्ति आदिनाथः । पुण्यशाली, आत्मसंयमी शिष्यः योग्यगुरोः मार्गदर्शनेन एतासां सदुपयोगं कृत्वा धन्यतां प्राप्तुम् अर्हेत् । एतासु महत्त्वपूर्णा अस्ति शक्तिचालिनी मुद्रा । अस्माकं शरीरस्य मेरुदण्डे नाडीजालानां मध्ये अतिसूक्ष्माणि षट् चक्राणि सन्ति । अधः विद्यमाने मूलाधारचक्रे कुण्डलिनीनामिका काचित् सुप्ता शक्तिः निगूहिता अस्ति । हठयोगी शक्तिचालिनीनामकेन विशेषाभ्यासेन सुप्तशक्तिं जागरयति । सुषुम्नाद्वारा शक्तिम् उत्सञ्चारयति । तस्मात् देहस्य अन्तः अद्भुताः सूक्ष्माः क्रियाः प्रचलन्ति । ततः अलौकिकाः दिव्यानुभवाः शक्तयश्च तेन प्राप्यन्ते ।
भारतीयसंस्कृतेः मूलतत्त्वानि
सत्याहिंसादिगुणैः श्रेष्ठा विश्वबन्धुत्वशिक्षिका । विश्वशान्ति सुखधात्री भारतीया हि संस्कृतिः ॥
राजसर्षपः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य राजसर्षपस्य स्वभावः
thumb|200px|right|राजसर्षपधान्यम् अयं राजसर्षपः उष्णः, कटुः च ।
अक्षौहिणी
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाभारतम् वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
स्कौट् तथा गैड् संस्था
भारते बालचमूः
दया कर हमारी आत्मा में शुद्धाता देना
विद्धशालभञ्जिका
कथावस्तु
मेनां वर्णयिता स्मरो यदि भवेद् वैदग्ध्यमभ्यस्यति।।
तर्कसङ्ग्रहः
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:न्यायदर्शनम् वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ज्ञानं कर्म च कर्ता च...
अर्थः
ज्ञानं कर्म कर्ता च सत्त्वादिगुणभेदात् त्रिप्रकारः इति साङ्ख्यशास्त्रे प्रतिपादितम् । तदेव यथावत् निरूपयामि, शृणु ।
बठिण्डामण्डलम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति पञ्जाब् । अस्य राज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति भटिण्डामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति भटिण्डा।
राजयोगः
चित्तम्
२ निश्चयात्मिका बुद्धिः (Intellect)
३ पूर्वतनान् अनुभवान् आवश्यकतायां सत्यां बहिरानयति स्मृतिः (Memory)
५ इदं मम इति सम्बन्धं कल्पयन् अहङ्कारः (Ego-sense)
एतैः सर्वैः युक्तः अन्तःकरणः एव चित्तम् ।
विपर्ययवृत्तिः
प्रत्यक्ष-अनुमान-शब्द-प्रमाणैः प्राप्यमानं यथार्थज्ञानम् । वस्तु यथा अस्ति तत् तथा अजानन् अन्यथा अवगमनमेव विपर्ययवृत्तिः ।
क्लैपेदमण्डलम्
क्षेत्राणि
मण्डलं तैः क्षेत्रैः संहितम्।
कौनमण्डलम्
क्षेत्राणि
अपि कौनो नगरम्।
एब्राहम मैस्लो-महोदयस्य व्यक्तित्वमानवतावादि-सिद्धान्तः
व्यक्तित्वसिद्धान्तः
एवं प्रकारेण व्यक्तित्वस्य सम्पूर्णाध्ययनार्थं बहवः सिद्धान्ताः प्रस्ताविताः । एतेभ्यः सिद्धान्तेभ्यः चत्वारः सिद्धान्ताः संक्षेपेण वर्णयिष्यन्ते ।
3. टण्डिल प्रकार (पाइक्निक प्रकार)
शेल्डन् इत्यनेन वर्णितस्य मस्तिष्कप्रधानव्यक्तित्वस्य व्यक्तिस्य लक्षणं संक्षेपेण अधः प्रस्तुतं क्रियते-
आल्पोर्ट् गुणानाम् विषये कानिचन विशेषाणि वस्तूनि अवदत् - 1. प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य जीवने विनयगुणाः आवश्यकाः सन्ति। 2. विनयगुणाः न दृश्यन्ते किन्तु मनोदैहिकसृष्टिः एव। 3. ते प्रत्यक्षतया द्रष्टुं न शक्यन्ते किन्तु व्यवहारस्य निरन्तरतायाः अनुमानं कर्तुं शक्यन्ते। 4. मानवव्यवहारशैल्यां या निरन्तरता लभ्यते सा विनयगुणाधारिता भवति। 5. विनयगुणाः सर्वथा स्वतन्त्राः न भवन्ति। ये गुणाः पुरुषस्य व्यक्तित्वे लभ्यन्ते ते परस्परं सम्बन्धिनो भवन्ति । 6. विनयगुणानां परिमाणं भिन्न-भिन्न-व्यक्तिषु भिन्नं भवति ।
3. गौण लक्षण (Secondary traits) - अस्मिन् प्रकारे गुणेषु विशिष्टाभ्यासाः, जीवनशैल्याः, आहारस्य आदतयः, मनोवृत्तिः, प्राधान्यानि इत्यादयः आगच्छन्ति। आल्पोर्ट् इत्यस्य मते एतेषां विनयगुणानां आधारेण प्रायः अन्येभ्यः जनाभ्यः पृथक् तादात्म्यं धारयति ।
2. इदम, अहम तथा परहम् की अवधारणा
2. अवचेतनस्तर (Sub-conscious Level)
एषः चैतन्यस्तरस्य सः भागः यः चेतनायाः चेतनस्तरस्य अचेतनस्तरस्य च मध्ये सेतुरूपेण कार्यं करोति। एतत् प्रायः उपलब्धस्मृतिः (उपलब्धस्मृतिः) इति उच्यते । चैतन्यकेन्द्रस्य समीपे यः स्तरः निवसति सः एव। अवचेतनस्य तु अनुभवाः चैतन्यकेन्द्रात् पराः सन्ति। अवचेतनस्य अनुभवाः सहजतया चैतन्यस्तरं प्रति आनेतुं शक्यन्ते । अस्य अनुभवाः सर्वदा चेतनायां आगन्तुं प्रयतन्ते स्म ।
फ्रायडः मूलप्रवृत्तिं मनः ऊर्जायाः स्रोतः इति मन्यते। मूलभूतवृत्तीनां व्याख्यानं कुर्वन् फ्रायड् इत्यनेन स्पष्टीकृतं यत् idm इत्यस्य आवश्यकतानां परिणामेण उत्पद्यमानानां तनावानां मूले ये बलाः प्राप्यन्ते ते मूलभूताः वृत्तिः इति उच्यन्ते फ्रायडस्य मते मूलभूतवृत्तिः द्वयोः भागयोः विभक्तुं शक्यते—
मास्लो इत्यस्य मानवतावादी सिद्धान्तः ( Humanistic theory of personality)
मास्लो इत्यादयः मानववादिनः मन्यन्ते यत् अन्ये सिद्धान्ताः मनोवैज्ञानिकैः मानवव्यवहारस्य अध्ययने एतादृशं किमपि पक्षं न वर्णयन्ति। कृतं, यत् पूर्णतया स्वस्थस्य मानवस्य कार्याणि, जीवनशैल्याः, लक्ष्याणि च वर्णयितुं शक्नोति। मानसिकस्वास्थ्यस्य अध्ययनं विना व्यक्तिस्य मानसिकदुर्बलतायाः अध्ययनं व्यर्थम् इति मास्लो इत्यस्य मतम् आसीत् । मास्लो (१९७०) इत्यनेन उक्तं यत् केवलं असामान्यस्य, अविकसितस्य, विकलाङ्गस्य, अस्वस्थस्य च अध्ययनेन 'विकलाङ्ग'-मनोविज्ञानस्य जन्म भवति सः मनोवैज्ञानिकरूपेण स्वस्थानाम् आत्मसाक्षात्कृतानां च व्यक्तिनां अध्ययने अधिकं बलं दत्तवान् । अतः मानवतावादी मनोविज्ञाने 'आत्मपूर्तिः' मानवजीवनस्य मूल्यं मन्यते । अस्याः विश्वासस्य आधारेण मास्लो इत्यनेन मानवप्रेरणायाः पदानुक्रमसिद्धान्तः प्रस्तावितः ।
दोषपूर्णप्रेरणा तथा वृद्धिप्रेरणा (Deficient Motivation and Growth Motivation)
मास्लो इत्यनेन प्रेरणायाः क्रमिकपदं मुख्यतया द्वयोः भागयोः विभक्तम् अस्ति। एतौ भागौ दोषपूर्णप्रेरणा (Deficient Motives or 'D' Motives) तथा वृद्धिप्रेरणा (Growth motives) इति । वृद्धि-ड्राइव्-इत्येतत् मास्लो-द्वारा मेटा-नीड्स अथवा सम्भाव्य-ड्राइव् (Meta Needs or Being or B. Needs) इति परिभाषितम् अस्ति । शारीरिक-जैविक-आवश्यकता इत्यादिषु दोषपूर्णप्रेरणासु, येषु क्षुधा, तृष्णा, यौनसम्बन्धः च मुख्या आवश्यकताः भवन्ति । तथैव सुरक्षा-आवश्यकतानां पूर्तिः तथा सम्बद्धतायाः प्रेम-आवश्यकतानां च पूर्तिः आवश्यकी भवति।वृद्धिप्रेरणाः (वृद्धिप्रेरणाः), यस्य मास्लोवः मेटा-आवश्यकता वा सम्भाव्यप्रेरणा (मेटा आवश्यकताः वा भवितुं वा 'B' आवश्यकताः) इति आह्वयति स्म यथा परिभाषितम् in, व्यक्तिस्य उद्देश्यं भवति यत् सः स्वस्य अनुभवान् वर्धयितुं शक्नोति येन सः जीवने आनन्दं प्राप्तुं शक्नोति। यद्यपि एताः प्रेरणानि दोषपूर्णप्रेरणानां संशोधनं न कुर्वन्ति तथापि ते अस्मान् वास्तविकहर्षस्य परिचयं कुर्वन्ति । पर-प्रेरिताः जनाः सत्यं, न्यायं, सौन्दर्यं, सिद्धि, प्रकृतेः समीपस्थं, सद्भावं च भक्ताः भवन्ति। ते प्रशंसा, प्रतिष्ठा, आर्थिकसुरक्षा, वर्चस्वं, पौरुषं च न तु न्यायं, सत्यं, सद्भावं इत्यादीन् आकांक्षन्ति। व्यक्तिगतस्वार्थविहीनाः सत्याः सद्गुणाः ।
प्रथमसूत्रे पाठभेदः
तारस्वरुपप्रकाशानुरोधेन चन्द्रिकावाक्यार्थविमर्शः
इत्थं चायमोङ्कारः सूत्रकृताऽभिप्रायविशेषेण प्रयुक्तः । अभिप्रायस्त्वित्थम्-‘स्रवति’ इत्या द्यर्थवादानुसारेणावश्यं पठनीय ओङ्कारोऽयमेव भवन् प्रथमसूत्रेणैकवाक्यतामापन्नः अदृष्टमात्रनिर्वाहको वा भवतु, प्रथमसूत्रान्वितस्वार्थबोधनद्वारा प्रथमसूत्रसाध्यविषयसिद्ध्यादौ अभ्युच्चययुक्तिसूचको वा भवत्वित्याकारकसमूहालम्बनरुपः यथा धूमेन वा आलोकेन वा वन्ह्यनुमितिर्जायतामित्याकारकः । अभिप्रायश्चेच्छारुपः ।
भारतस्य शैवमन्दिराणि
ओं नमः शिवाय । भक्तवत्सलः शिवः भाक्तानां प्रार्थनां श्रुत्वा क्षिप्रं वरं प्रसादयति इति भारते बहूनां विश्वासः । भारतस्य जनसङ्ख्यायाम् अधिकाः जनाः शैवभक्ताः सन्ति । अतः देशेऽस्मिन् शिवमन्दिराणि अधिकानि सन्ति । तेषु कानिचनमन्दिराणां परिचयः अत्र क्रियते ।
बुद्धेः प्रकृतेः परिभाषाः, सिद्धान्तश्च
परिभाषा
"बुद्धिः विवेकस्य चयनस्य च शक्तिः अस्ति।" स्टर्न् इत्यस्य मते 'बुद्धिः नूतनपरिस्थित्या सह समायोजनस्य क्षमता अस्ति।'
बुद्धिः सत्प्रतिक्रियां कर्तुं क्षमता अस्ति, नूतनपरिस्थितिषु भावात्मकरूपेण व्यवहारं कर्तुं क्षमता च प्रदर्शिता भवति।” अत्र थोर्ण्डाइक् इत्यनेन समायोजनं क्षमता इति गृहीतम् । थॉमसनस्य मते "बुद्धिः आनुवंशिकत्वेन प्राप्तानां विविधगुणानां योगः" इति ।
उपर्युक्तपरिभाषाभ्यः स्पष्टं भवति यत् सर्वेषां मनोवैज्ञानिकानां बुद्धिः भिन्नभिन्नरूपेण अवगतवती अस्ति। एतासां परिभाषाणां आधारं मत्वा डॉ. भार्गवः बुद्धिः एवं परिभाषितवान् यत्, “बुद्धिः सामान्य-मानसिक-जन्म-क्षमतानां समन्वयः, यस्य साहाय्येन मनुष्यः स्वस्य प्रत्येकस्मिन् कार्ये सफलतां प्राप्तुं अवसरं प्राप्नोति । विशेषतया व्यक्तिस्य नवीनतमपरिस्थितौ समायोजनं निर्वाहयितुं कार्यात्मकं भवति । अनुभवानां विश्लेषणेन आवश्यकतानां योजनायाः पुनर्गठनस्य च सम्बन्धः अस्ति । अतः अस्माकं दैनन्दिनव्यावहारिकजीवने अपि सामर्थ्यस्य विशेषं महत्त्वम् अस्ति ।
थर्स्टनस्य समूहकारकाः बुद्धिसिद्धान्तः
2. विशेषमानसिकक्षमता
बुद्धि भागफल-I.Q.
बुद्धिः मानसिकवयसः वास्तविकवयसः च अनुपातेन निर्धारितः भवति तथा च सः संख्यायां प्रस्तुतः भवति। बुद्धिमापनप्रक्रियायां प्रथमं बिनेट् इत्यनेन मानसिकवयसः विचारः प्रस्तुतः । मानसिकं वयः व्यक्तिस्य विकासस्य अभिव्यक्तिः भवति या तस्य कर्मभिः ज्ञातुं शक्यते ये तस्य वयसि विशेषे अपेक्षिताः सन्ति । एवं प्रकारेण मनुष्यस्य मानसिकवयसः इति वयं यस्मिन् वयसि प्रश्नानाम् समस्यानां वा समाधानं करोति तत् वयसः अभिप्रेतम् । अर्थात् मनुष्यः यावन्तः आयुःस्तरीयाः प्रश्नाः समस्याः वा समाधानं करोति तावत् तस्य मानसिकं वयः अधिका भविष्यति । यथा - अष्टवर्षीयः बालकः दशवर्षस्य आयुःस्तरस्य प्रश्नान् समस्यान् च समाधानं कर्तुं शक्नोति, तदा तस्य मानसिकं वयः दशवर्षं गण्यते। यदि अष्टवर्षीयः बालकः स्वस्य वयःस्तरस्य प्रश्नान् समस्यान् च समाधानं कर्तुं न शक्नोति तथा च सः केवलं षड्वर्षाणां आयुः स्तरस्य प्रश्नान् समस्यान् च समाधानं करोति तर्हि तस्य मानसिक आयुः षड् वर्षाणि इति गण्यते। बुद्धिपरीक्षाभिः ज्ञायते मनुष्यस्य एतत् मानसिकं वयः । भौतिकवयो अर्थात् मनुष्यस्य वास्तविकं वयः अर्थात् तस्य जन्मतिथितः वर्तमानकालपर्यन्तं वयः । बाल्यकालात् किशोरावस्थापर्यन्तं बुद्धिवृद्धिः भवति, अतः एतावता यावत् बुद्धिः स्थिरा न तिष्ठति, परन्तु पश्चात् बुद्धिः स्थिरा भवति तदा एकः अवस्था आगच्छति। बुद्धि-अङ्कः निम्नलिखित-सूत्रेण प्राप्तुं शक्यते : बुद्धि-अङ्कं प्राप्तुं प्रथमं बुद्धिपरीक्षाद्वारा मानसिक-वयोः निर्धारणं भवति ततः व्यक्तिस्य वास्तविक-वयोः तस्मिन् विभक्तं भवति तथा च संख्या गोलरूपेण भवति ।अस्य अनुपातस्य कृते १०० गुणितं भवति यथा - बालस्य मानसिक आयुः १४ वर्षाणि शारीरिकवयः १० वर्षाणि च, तदा तस्य बुद्धिमान्—
यदा मानसं वयः वास्तविकवयसः अधिकः भवति तदा व्यक्तिः महती बुद्धिमान् मन्यते । यदा मानसिकवयसः वास्तविकस्य समं भवति तदा सः व्यक्तिः मध्यमबुद्धिः इति मन्यते यदा च मानसिकवयसः वास्तविकवयसः न्यूनः भवति तदा सः व्यक्तिः मन्दबुद्धिः इति मन्यते बुद्धेः आधारेण व्यक्तिनां वर्गीकरणं भिन्न-भिन्न-वर्गेषु कर्तुं शक्यते । अधोलिखिते सारणीयां बुद्धि-आधारेण जनानां वर्गीकरणं क्रियते : सारणी १ : बुद्धि-आधारेण जनानां वर्गीकरणम् ।
उर्दू
उर्दू (اُردُو) एका हिन्द-आर्यभाषा अस्ति, दक्षिणजम्बुद्वीपे मुख्यतया भाष्यते । पाकिस्थानस्य राष्ट्रियभाषा लोकभाषा च अस्ति । भारतदेशे उर्दू इति अष्टम-अनुसूचीभाषा अस्ति, अनेकेषु भारतीयराज्येषु अपि अस्य आधिकारिकस्थितिः अस्ति ।
हिन्दीभाषा उर्दुभाषा च
भाषाकोविदाः हिन्दी उर्दूभाषा च समाना इति मन्यन्ते । हिन्दीभाषा देवनागरीलिप्या लिख्यते । अस्याः शब्दाः अधिकतया संस्कृतशब्दाः एव । उर्दूभाषा अरबीलिप्या लिख्यते । फारसी-अरबीभाषयोः प्रभावः अस्याः उपरि अधिकतया विद्यते । व्याकरणदृष्ट्या हिन्दी-उर्दुभाषयोः शतप्रतिशतं समानता विद्यते । उर्दूभाषायाः केचन विशेषध्वनयः अरबी-फारसीसम्बद्धाः । अतः उर्दुभाषा हिन्दीभाषायाः काचित् विशेषशैली इति चिन्तयितुं शक्या ।
बसवराज राजगुरु
अध्यापनम्
बसवराजराजगुरुः स्वस्य गुरवे पञ्चाक्षरी गवायीवर्याय दत्तवचनानुसारं सङ्गीतविद्यां निर्वञ्चनया अनेकेभ्यः छात्रेभ्यः दत्तवान् । ईदानीन्तने काले प्रसिद्धाः सङ्गीतज्ञाः हासणगि गनपति भट्टः, परमेश्वर हेगडे, शान्ताराम हेगडे, नचिकेत शर्मा इत्यादयः राजगुरोः साक्षात् शिष्याः एव ।
बालकृष्णदीक्षितः
कविपरिचयः
बालकृष्णदीक्षितः (Balakrishna Dixit) जोधपुरनरेशस्य अजितसिंहस्य सभापण्डितः आसीत् । अजितसिंहस्य शासनकालः १७०७ तः १७२४ क्रिस्ताब्दपर्यन्तम् । अतोऽस्य कवेः स्थितिकालः अष्टादशशतकस्य पूर्वार्धभागो निश्चीयते ।
सुहृन्मित्रार्युदासीनम्...
अर्थः
सुहृत् मित्रम्, शत्रुः, मध्यस्थः, द्वेष्यः, बन्धुः, साधवः, पापिनः च इत्येतेषु सर्वेषु अपि यः रागद्वेषशून्यः भवति सः योगारूढेषु उत्तमः । (सुहृत् स्वभावेनैव उपकर्ता, मित्रम् स्नेहेन उपकर्ता, अरिः स्वभावेन अपकर्ता, उदासीनः विवदमानयोः उभयोरपि तिरस्कारकः, मध्यस्थः विवदमानयोः उभयोरपि हिताकाङ्क्षी, द्वेष्यः कारणविशेषेण अपकर्ता, बन्धुः सम्बन्धेन उपकर्ता)
शाङ्करभाष्यम्
किंच-सुहृदित्यादिश्लोकार्धमेकपदम्। सुहृदिति प्रत्यपकारमनपेक्ष्योपकर्ता। मित्रं स्नेहवान्। अरिः शत्रुः। उदासीनो न कस्यचित्पक्षं भजते। मध्यस्थो यो विरुद्धयोरुभयोर्हितैषी।द्वेष्य आत्मनोऽप्रियः। बन्धुः संबन्धित्येतेषु साधुषु शास्रानुवर्तिष्वपि च पापेषु प्रतिषिद्धकारिषु सर्वेष्वेतेषु समबुद्धिः कः किंकर्मेत्यव्यापृतबुद्धिरित्यर्थः।विशिष्यते विमुच्यत इति वा पाठान्तरम्। योगारूढानां सर्वेषामयमुत्तम इत्यर्थः। विशिष्यते। 'विमुच्यते' इति वा पाठान्तरम्। योगारूढानां सर्वेषामयमुत्तम इत्यर्थः।।9।।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
अभ्युपगमवादेन तत्त्वनिर्णयटीकाविरोधपरिहारः
अथवा अन्यथापि परिहारः शक्यते कर्तुम् । तत्त्वनिर्णयटीका तु वर्णानां, वर्णसमुदायात्मकक्रमस्य च जन्यत्ववादिनां नैय्यायिकानां खण्डनपुरस्सरं वेदापौरुषेयत्वं प्रसाधयितुं प्रवृत्ता । अतः तत्त्वनिर्णयटीकायाम् ‘अस्तु वा क्र्मस्य कृतकत्वमिति’ कृतकत्वमभ्युपगम्यापि वेदापौरुषेयत्वसाधनस्य सम्भवेन, ‘भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधिः’ इति न्यायेन तार्किकाणाम् अस्माकमनिष्टापादनं न शक्यते कर्तुमिति तार्किकविचारपध्दतौ दोषाविष्कारार्थमेव ‘न वयं वेदस्य कूटस्थनित्यत्वं ब्रूमः’ इति वाक्यं प्रवृत्तम् । एवं च तत्त्वनिर्णयटीकायाः क्रमस्य कृतकत्वेऽपि वेदापौरुषेयत्वं सेत्स्यति इति साधन एव भरसद्भावेन कूटस्थनित्यत्वनिराकरणे नैर्भर्याभावात् । तत्त्वसङ्ख्यानटीकागतम् उपलक्षणपदं जहल्लक्षणापरमिति वदतामाशयः
टीप्पणी
वर्गः:संस्कृतलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ध्रुवः
परिवारः
ध्रुवः शिंशुमारस्य पुत्रीं भ्रमिं परिणीतवान्। तस्यां कल्पः वत्सरः इति पुत्रौ जातौ। इलायाम् उत्कलः धन्यायां शिष्टः शम्भौ भव्यः च उत्पन्नः। आहत्य ध्रुवस्य दश पुत्राः आसन् ।
योगी युञ्जीत सततम्...
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
10 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
शौलिमण्डलम्
क्षेत्राणि
अपि शौल्यै नगरम्।
विल्ञुमण्डलम्
क्षेत्राणि
अपि विल्ञुर् नगरम्।
नगरानि
वर्गः:लेतुवा वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्रतिमानाटकम्
प्रतिमायां भासस्य प्रतिभा
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:भासस्य कृतयः
दैनन्दिनजीवने मनोविज्ञानस्य उपयोगः
दैनन्दिनजीवने मनोविज्ञानस्य उपयोगः
हिन्दुस्थानीभाषा
भाषायाः पूर्वजाः हिन्दुई, हिन्दवी, ज़बान्-ए हिन्द् (अनु. 'भारतस्य भाषा'), ज़बान्-ए हिन्दुस्तान् (अनु. 'हिन्दुस्थानस्य भाषा'), हिन्दुस्तान् की बोली (अनु. 'हिन्दुस्थानस्य भाषा'), रेख्ता, हिन्दी च इति ज्ञायन्ते स्म ।
वाचस्पत्यम्
रचनाकालः
परन्तु कोषस्यास्य मुद्रणां दृष्टवतां पाठकानां कश्चनोद्वेगः पदं निदधाति हृदये । अत्रत्यानि मुद्राक्षराणि (Fonts) सर्वथा कुरुपाणि पठनानर्हाणि च । ग्रन्थस्य पठनमेव कदाचिदनल्पं श्रममपेक्षते । तारानाथस्तु कोल्कत्तानगरे स्वसमये समुपलब्धानामेवाक्षराणामुपयोगं कृतवानस्ति । शब्दकल्पद्रुमस्य मुद्रणा वाचस्पत्यस्य मुद्रणाया वरम् । केवलं व्यापारार्थं द्युतिविन्यासेन (Photo offset) वाचस्पत्यं भूयो भूयो मुद्रापयन्तः प्रकाशका यदि सुन्दरैर्लघुतमैश्चाक्षरविन्यासैरस्य मुद्रणाम् एकस्मिन्नेव संपुटे निर्वर्त्य प्रकाशयेयुः इत्यं भूतलक्षणां सब्दुद्धिं प्रदर्शयिष्यद्भयस्तेभ्यः समस्ताऽपि सांस्कृती जगती ऋणिनी भविष्यति ।
पटियालामण्डलम्
भारते किञ्चनराज्यम् अस्ति पञ्जाब् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति पटियाळामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पटियाळा नगरम्।
स्वच्छभारताभियानम्
व्ययः
अस्य अभियानस्य सफलतायै, क्रियान्वयाय च भारतसर्वकारेण ₹ ६२,००० कोटिरूप्यकाणां व्ययस्य अनुमानं कृतम् अस्ति। तस्य धनराशेः विभाजनं द्वयोः आयामयोः कल्पितम् अस्ति। १. केन्द्रसर्वकारः २. राज्यसर्वकारः उत नगरपालिका। उभयोः क्रमेण ७५%, २५% च व्ययविभाजनं कल्पितम् अस्ति। एषा योजना सामान्यराज्येभ्यः अस्ति। उत्तर-पूर्वीय-राज्येभ्यः, विशेषराज्येभ्यश्च केन्द्रसर्वकारः ९०%, राज्यसर्वकारः १०% च धनराशिं योजयिष्यतः इति योजना ।
अभियानस्य प्रारूपम्
स्वच्छभारताभियानं तु भारतीयानां कृते उद्घोषितम् अभियानं वर्तते। अतः केवलं राजनैतिकक्षेत्रीयाः, सर्वकारस्य जनाः, कर्मकराः च अभियानेऽस्मिन् कार्यं कुर्युः इति अयोग्यं मन्यते । एवं हि भारतवर्षम् अत्यन्तं विशालं वर्तते, सर्वकारस्य साधनानि न्यूनानि भवन्ति अभियानाय। अतः सर्वकारेण, सामाजिकसंस्थाभिः, नागरिकैः च मिलित्वा कृतः प्रयासः एव भारतं स्वच्छं कर्तुं शक्नोति। सः प्रयासः कीदृशः भवेत् चेत्,
१. 	अनावृत्ते स्थले (on open place) शौचसमस्यायाः निराकरणम्।
३.	 To Eradicate manual scavenging
७.	 स्वच्छताकार्यस्य परिकल्पनायै, क्रियान्वयाय, व्यवस्थायै च क्षेत्रीयनगरनिगमविभागः बलवान् करणीयः।
अभियानस्य आन्तरिकयोजनाः
४. 	नागरिकाणां जागरूकतायै सूचनादानं, प्रशिक्षणदानं, सम्प्रेषणवृद्धिः च करणीया।
विद्यालयेभ्यः स्वच्छभारताभियानम्
३.	 पाठ्यक्रमेषु स्वच्छविद्यालयस्य अभ्यासः
७. 	पाकशालायाः स्वच्छतायै मार्गदर्शनं, व्यवस्था च
अभियानविषये नरेन्द्र मोदी-महोदयस्य चिन्तनम्
भारतीयाः स्वच्छभारताभियानं जनान्दोलनत्वेन परिणामयेयुः। जनाः दृढनिश्चयं कुर्युः यत्, अहम् अस्वच्छतां न करिष्यामि तथा च अस्वच्छतां कर्तुम् अन्यम् अवसरम् अपि न दास्यामि ।
विश्वस्वास्थ्यसङ्घटनस्य अन्वेषणानुसारं भारतगणराज्ये अस्वच्छतायाः कारणेन प्रत्येकस्याः व्यक्तेः कृते ६५०० रूप्यकाणि व्यर्थानि भवन्ति। स्वच्छभारताभियानस्य साफल्येन निर्धनव्यक्तीनां धनरक्षणं भविष्यति। अतः देशवासिनः प्रतिवर्षं शतं (१००) घण्टाः श्रमदानं कुर्युः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
https://www.youtube.com/watch?v=gfv2RiXoV5A&index=2&list=PLKD9IRjNEpXtEOmhS9gCzTA1qIxPCu9IW
स्वचलिता: स्थिरकरा:
सर्वकारकृतव्ययम्
स्वचलितस्थिरकराणाम् अन्यं उदाहरणं सर्वकारकृतम् अतिक्रमणं विशेषरूपे जनकल्याणार्थं कृतम् अतिक्रमणं यथा निरुद्योगतोपकारम् | विस्तारयत्यां अर्थव्यवस्थायां कार्मिका: सरलतया उद्योगं प्राप्यन्ति अत: सर्वकारदत्तं निरुद्योगतोपकारं स्वीकर्तुं अवश्यकता न वर्तते | अनेन सर्वकारकृतव्ययम् अधिकं नासीत् येन समग्रनियोग: स्थिरो भवति | विपरीते यदा आर्थिकस्थिति: निराशाकारिणी अस्ति तदा कार्मिका: उद्योगं प्राप्तुं वैषम्यम् अनुभवन्ति | एतदर्थं तै: सर्वकारदत्ता: निरुद्योगतोपकारा: अधिकमात्रे स्वीकृता: | एतेन सर्वकारकृतव्ययं अधिकं भवति प्रतितं समग्रनियोग: उत्तेजित: भवति | लघुचित्रम्|सर्वकारदत्तं निरुद्योगतोपकारं प्राप्तुम् जना: प्रतीक्षा कुर्वन्ति ईदृशा: अंतर्गता: स्थिरकारका: पर्यालोचिताभि: प्रशसनप्रेशिताभि: अर्थनीतिभि: अतितरं यावत् प्रथम: तत्क्षणमेव प्रचलिता: भवन्ति द्वितियास्तु विलम्बेन संचालयन्त: भवन्ति | स्वचलितस्थिरकरा: अर्थशास्त्रतज्ञा: उत्तमं मन्यन्ते |
विश्वकर्मा
परिवारः
विश्वकर्मणः पिता प्रभासवसुः। माता बृहस्पतेः स्वसा ब्रह्मवादिनी । अस्य त्वष्टा इत्यपि नामान्तरं विद्यते। प्रह्लादस्य पुत्रीं विरोचनां परिणीय विश्वरूपाचार्यनामकं पुत्रं प्राप। विश्वरूपाचार्यस्य एव त्रिशिराः इति नामान्तरम्। संज्ञादेवी विश्वकर्मणः पुत्री। एषा एव सूर्यं परिणीय अश्विनिकुमारौ पुत्ररूपेण प्राप्तवती ।
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः ।
सङ्गरूरमण्डलम्
वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अ
नानार्थाः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वाक्तत्त्वम्
भर्त्तृहरिमते वाक् त्रिविधा । यथा –पश्यन्ती, मध्यमा, वैखरी चेति । पश्यन्ती वागेव जगदुत्पादयति । सैव पराशब्देनाप्युच्यते, सैव च शब्दब्रह्म । सा च त्रिकालाबाध्यत्वरुपा नित्या । इदं शब्दब्रह्म वेदान्तवेदयब्रह्मतः अभिन्नम् । यद्यपि वाक्यपदीये पश्यन्ती-मध्यमा –वैखरीणां विवेचनं प्रतिपदोक्तं प्राप्यते, तथापि अत्रातीतविपर्यासः केवलामनुपश्यति इत्यत्र केवलापदप्रयोगेण परावाचः संकेतः प्राप्यते । अथवा सूक्ष्मपश्यन्तीरुपेण शब्दब्रह्मणः निर्देशः कृतः स्यात् । पश्यन्त्येव सूक्ष्मत्वेन परावाक्, पश्यन्तीमतिक्रान्ता तदभिन्नरुपा वा सेति विचारस्तु व्यर्थ एव । सगुणनिर्गुणादिभेदेन परापराभेदेन वा द्विविधतया र्वार्णतस्यापि ब्रह्मणः यथा एकत्वं न विरुद्ध्यते, तथा एकैव प्रत्यवर्शिनी वाक् गुणभूमिमतीत्य कदाचित् पश्यन्तीति कदाचिच्च परेति संज्ञयोपवर्ण्यते । अतः प्राचीनवैयाकरणैः पश्यन्त्येव परेति स्वीकृतमासीत् ।
मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रम्
अत्रापि दर्शनीयम्
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आ
नानार्थाः
"आ" प्रगृह्यं स्मृतौ वाक्येऽनुकम्पायां समुच्चये - मेदिनि
पश्यन्तीवाक्
वर्गः:भाषाविज्ञानम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
चित्रकाव्यम् (ग्रन्थः)
चित्रोत्तरम्
कया सुधांशुराभाति ? केषु भाति च कालिमा ? औदार्यं श्लाघ्यते कस्य ? कयो: कङ्कणधारणम् ? (1.50) ‘कया’ इति पदे मध्ये ‘ल’कार: योजनीय: । कलया खलु चन्द्र: शोभते ? ‘केषु’ इत्यत्र ‘शे’ योजनीयम् । केशेषु कृष्णवर्णता शोभते । ‘कस्य’ इत्यत्र ‘र्ण’ योजनीयम् । कर्णस्य खलु औदार्यं श्लाघ्यते ? ‘कयो:’ इत्यत्र ‘र’ योजनीयम् । करयो: भवति कङ्कणधारणम् । एवं प्रश्नवाचकशब्दे कस्यचित् वर्णस्य योजनात् उत्तरं प्राप्यते ।
कृष्णसर्पबन्ध:
ग्रन्थकार: रमणीयतया चित्ररचने अपि समर्थ: । बन्धानां चित्राणि प्राय: तेनैव रचितानि । सङ्गणकद्वारा तानि यथावत् मुद्रितानि सन्ति पुस्तकेऽस्मिन् । एतत् चित्रकाव्यस्य स्थूलं स्वरूपम् । चित्रकाव्यस्य समग्रस्य अवगमनं न सुलभसाध्यम् । अधिकं भाषाज्ञानम्, विशेषावधानं च अपेक्षते एतस्य अवगमनार्थम् । क्वचित् (शास्त्रप्रमेयादिषु) शास्त्रविषय: एव निरूप्यते । तत्र तु शास्त्र-ज्ञानमन्तरा अर्थावगम: सर्वथा अशक्य:। प्रतिभावान् पण्डित: कवि: एव एतादृशं काव्यं रचयितुं शक्नुयात् । रामभद्राचार्य: एतत् काव्यं विरचयन् स्वस्य पाण्डित्यं प्रतिभाशालितां च निरूपितवान्  अस्ति । एतस्य सम्पादनेन प्रकाशनेन च सम्पत्वर्य: संस्कृतलोकस्य महान्तम् उपकारं कृतवान् अस्ति । संस्कृतक्षेत्रं ग्रन्थरत्नेन विभूषितम् अभवत् एतेन । ग्रन्थे तत्र तत्र दृश्यमानानि प्रश्नचिह्नानि, नक्षत्रचिह्नानि, व्याख्यानराहित्यं (300-400) च ग्रन्थस्यास्य परिष्कारसापेक्षतां निरूपयति, तथापि यत् एतावत् कृतं तत् निश्चयेन महाश्रमसाध्यम् एव । अत: निश्चयेन अभिनन्दनम् अर्हन्ति प्रकाशकादय: सर्वेऽपि ।
श्यामाशास्त्री (कर्णाटकसङ्गीतम्)
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतगायकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विषयः वर्धनीयः
लृ
नानार्थाः
वर्गः:वर्णमाला
फतेहगढसाहिब-नगरम्
वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
एनी बेसन्ट्
एनी बेसन्ट् (Annie Besant, एनी बेसन्ट्) होम् रूल्-आन्दोलनस्य प्रणेता आसीत् । भारतसेवायै देशत्यागं कृत्वा उष्णप्रदेशे भारते निवस्य भारताय अदम्ययोगदानं दत्तं तया । सङ्घटनसामर्थ्येन स्वतन्त्रायै प्रयासं करोतु इति परामर्शं सा एव भारतीयनेतृभ्यः अयच्छत् । स्वराज-आन्दोलने अपि तस्याः महत्त्वपूर्णं योगदानम् आसीत् ।
भारतीयराजनीतौ प्रवेशः
१८७८ तमे वर्षे एनी बेसन्ट् प्रप्रथमवारं भारतीयराजनीतिविषये स्वविचारान् विश्वसम्मुखम् अवदत् । सा लोर्ड् लिटन् इत्यस्य प्रतिक्रियावादिनीतिविषये एकं लेखम् अलिखत् । तस्मिन् लेखे सा आङ्ग्लसर्वकारस्य नीतेः विरोधम् अकरोत् । तेन भारतीयानां मनसि एनी बेसन्टे इत्येनां प्रति आदरभावः उद्भूतः । समयान्तरे सा 'थियोसोफिकल् सोसायटि' इत्याख्यायाः संस्थायाः कृते अपि कार्यं प्रारभत । अमेरिका-ऑस्ट्रेलिया-न्यूजीलैण्ड इत्यादिदेशानां प्रवासं कृत्वा सा १८९३ तमे वर्षे विश्वधर्मपरिषदि भागम् अवहत् । भारतीयानां प्रवचनेन प्रभाविता सा भारतीयसंस्कृत्याः विषये अधिकं ज्ञातुं भारतम् अगच्छत् । १९०१ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासस्य षोडशे (१६/११/१९०१) दिनाङ्के तया भारते स्थायिनिवासस्य निर्णयः स्वीकृतः । वाराणसी-महानगरं तस्याः कार्यक्षेत्रम् आसीत् । सांस्कृतिक-आन्दोलने सक्रिया सा बहूनि महत्त्वपूर्णानि कार्याणि अकरोत् ।
कृतयः
२. आत्मकथा - १८९३
४. कर्म (थियोसॉफिकल् मेन्युअल् IV) - १८९५ - कर्मव्यवस्थायाः सुन्दररीत्या उपस्थापनम् ।
१३. रिलिजस् प्रॉब्लम् इन् इण्डिया - १९०२ - प्रसिद्धा साहित्यिककृतिः । कालान्तरे एतस्य पुस्तकस्य चत्वारः भागाः अभवन् - इज़्लाम्, जैनिज़म्, सिक्खिज़म्, थियसफि ।
१९. फॉर् इण्डियाज़् अप्लिफ्ट् - १९१४
२१. न्यू इण्डिया - १९१५ - तदानीन्तनस्य मद्रास(चेन्नई)-प्रसिडेन्सि इत्यस्य दैनिकसमाचारपत्रम् ।
सम्बद्धाः लेखाः
स्वराज आन्दोलमनम्
मध्यमावती (रागः)
मध्यमावती रागः कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः । वेङ्कटमखेः मेलकर्तृरागव्यवस्थायाः अनुगुणम् अयं रागः खरहरप्रियारागस्य  जन्यरागः अस्ति।  मेलकर्तृरागव्यवस्थायाम् ।
जलन्धर
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति...
पदच्छेदः
नात्यश्नतः तु योगः अस्ति न च एकान्तम् अनश्नतः न च अतिस्वप्नशीलस्य जाग्रतः न एव च अर्जुन ॥
अन्वयः
अर्जुन ! अत्यश्नतः तु योगः न अस्ति । एकान्तम् अनश्नतः च न । अतिस्वप्नशीलस्य च न । जाग्रतः च न एव ।
मनसा, पञ्जाब्
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति मनसामण्डलम्, भारतम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मनसानगरम् ।
अलङ्काराणां वर्गीकरणम्
(१) वक्रोक्तिः किम्वाऽतिशयोक्ति-वर्गः
अतो हि वस्तुनः स्वभावकथने यद्यलङ्कारस्य बीजरूपमियमतिशयोक्तिर्न भवति तदा तत्रालङ्कारत्वमपि न भवति । 'गतोऽस्तमर्कः •••••वात्तमेना प्रचक्षते ।[2]
( २ ) अतिशयोक्तिवर्गस्तथा स्वभावोक्तिवर्गश्च
अनेन प्रकारेण भामहस्यानुकृतिं कुर्वन्नप्यमुना पदार्थस्य नानावस्थानां स्वाभाविक-यथार्थकथनेऽपि चमत्कृतिः, स्वीकृत्यालङ्काराणां द्वितीयः स्वभावोक्ति-वर्गोऽपि स्वीकृतः---
( क ) वास्तववर्गः
पुष्टार्थमविपरीतं निरूपममनतिशय-श्लेषम् ।।
६. पर्यायः,
(ख ) औपम्यवर्गः
१६. दष्टान्तः,
( ग ) अतिशयवर्गः
२. विशेषः,
८. विषमः,
९. असंगतिः,
(घ ) श्लेषवर्गः
२. विरोधश्लेषः,
( क ) सादृश्यवर्गः
( २ ) अभेदप्रधानमूलकसादृश्यवर्गे–रूपकम्, परिणामः, ससन्देहः, भ्रान्तिमान्, उल्लेखः, अपह्नुतिः, उत्प्रेक्षा, अतिशयोक्तिश्चाष्टावलङ्काराः सन्ति ।
मोगा (पञ्जाबराज्यम्)
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अलङ्काराणां वर्गीकरणम्
२. सादृश्यम्
(ङ) लोकव्यवहारवर्गः - लोकव्यवहारवर्गे ते एव पूर्वोक्ताः प्रतीप-प्रत्यनीक-मीलितादयोऽलङ्काराः । सन्ति ।
(छ) अपनववर्गः - रुय्यकस्य गूढार्थप्रतीतिवर्ग एव विद्यानाथस्यापह्नववर्गोऽस्ति । अतोऽस्मिन् वर्गे ते एव सूक्ष्म, व्याजोक्त्यादयः अलङ्काराः सन्ति ।
(६) रसवदादिवर्गः
रसवदादिवर्गे रसवत्-प्रेय-ऊर्जस्वि-समाहित-भावोदय-भावशान्ति-भावसन्धिभावशबलतादयः अलङ्काराः सन्ति नवेति विचारणीयविषयाः । अलङ्कारसम्प्रदायस्य भामह-दण्डिप्रभृतयः आचार्याः मुख्यरसस्थले रसवत्, मुख्यभावस्थले प्रेयः, दण्डिनः मतानुसारे अहङ्कारस्य प्रदर्शने ऊर्जस्वि, एवमुद्भटस्य मते रसाभासः अथवा भावाभासस्थले ऊर्जस्वि तथा भावशान्तिस्थले समाहित अलङ्काराः मन्यन्ते । ध्वनिसम्प्रदायस्यानन्दवर्धन -मम्मटादीनामाचार्याणां मतानुसारेण--
यत्र काव्ये स्वभिन्नत्वे वस्त्वलङ्काररसादिरूपे व्यङ्गचे प्रधाने सति रसादयो अचमत्कारितयाङ्गम् तस्मिन् काव्ये रमादिरर्थात् रसवत्, प्रेयः ऊर्जस्वि, समहितम्, भावोदयम्, भावशान्तिः, भावसन्धिः, भावशबलत्वम् अलङ्कारो "ति । यत्र रसभावादि ध्वन्यमानोऽस्ति तत्र रसादीनामङ्गित्वे स्वयमेवाभारत्वात् कुतोऽलङ्कारतेति । इत्थञ्च|
तरन तारन साहिब
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति तरन् तारन् मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति तरन् तारन् साहिब् नगरम् ।
युक्ताहारविहारस्य...
पदच्छेदः
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु युक्तस्वप्नावबोधस्य योगः भवति दुःखहा ॥
अन्वयः
युक्ताहारविहारस्य कर्मसु युक्तचेष्टस्य युक्तस्वप्नावबोधस्य योगः दुःखहा भवति ।
सङ्गरूर
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तृणबदरफलरसः
फलरसस्य निर्माणम्
अस्य तृणबदरफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् तृणबदरफलं प्रक्षाल्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । अनन्तरं बीजं पृथक् करणीयम् । तदनन्तरं फलखण्डेषु शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं वा दुग्धं वा योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते ।
सतीश धवन
अध्ययनम्
धवनः लाहोरनगरस्थात् (अद्यतन पाकिस्ताने) पञ्जाब विश्वविद्यालयात् स्नातकपदवीं प्राप्तवान्। तत्र सः भौतिकशास्त्रे स्नातकशिक्षां गणितशास्त्रे स्नातकोत्तरशिक्षां च अधीतवान्। पश्चात् सः १९४३ तमे वर्षे अमेर्रिकादेशमगच्छत्। मिनीयापोलिस् इत्यतः मिनेसोटा महाविद्यालयात् सः यान्त्रिकविद्यायां स्नातकपदवीं प्राप्नोत्। १९४८ तमे वर्षे सः अन्तरिक्षयन्त्रविद्यायां स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्नोत् केलिफोर्निया इन्स्टिट्युट् आफ् टेक्नोलोजी इत्यतः। अपि च ततः एरोनाटिकल इञ्जिनीयर्स् डिग्री प्राप्नोत्। गणितशास्त्रे अन्तरिक्षयन्त्रशास्त्रे च आचार्यपदवीद्वयम् प्राप्तवान् १९५१ वर्षे। तस्य निर्देष्टा आचार्यः हॅन्स् लीप्मॉन्।
अन्तरिक्षसंशोधनसाहायम्
धवनः ग्रामायशिक्षायां सुदूरसंवेदने उपग्रहसञ्चारे च संशोधनमकरोत्। तस्य प्रयत्नैः प्रभूताः भारतीय-राष्ट्रीय-उपग्रह-योजना (INSAT), भारतीय-सुदूर-संवेदन-योजना (IRS) ध्रुवीय-उपग्रह-प्रमोचनयानम् (PSLV) च। अनेन अन्तरिक्षानुसन्धानं क्रियमाणेषु देशेषु भारतस्य अपि उच्चतरं स्थानं अभवत्।
श्रीमुक्तसर साहिब
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति मुक्तसरमण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति श्रीमुक्तसर साहिब् नगरम् ।
मोलेतै
मोलेतै नामा ॰मलम्॰ शब्दाज्जातम्।
भोजेश्वरमन्दिरम्
निर्माणस्य परित्यागः
मन्दिरनिर्माणस्य स्थापत्ययोजनायाः विवरणं भण्डारभागस्य निकटस्थेषु प्रस्तरेषु उत्कीर्णम् अस्ति। (चित्रित)  एतस्याः योजनायाः ज्ञातं भवति यत्, अत्र बृहन्मन्दिरपरिसरस्य निर्माणयोजना आसीत्, यस्मिन् अनेकानि मन्दिराणि परिकल्पितानि। परिकल्पनानुसारं मन्दिरपरिसरं यदि पूर्णम् अभविष्यत्, तर्हि भारतस्य बृहत्तमेषु मन्दिरपरिसरेषु अन्तरभविष्यत्।
पृथुः
पृथुः पुराणकालीनेषु चक्रवर्तिषु आद्यः। वैनः इति अस्य नामान्तरम्। पृथ्वी इति नाम पृथोः कारणादेव आगतम् ।
उल्लेखाः
वर्गः:प्राचीनराजाः
कल्पः
क्षुद्रकल्पसूत्रम्
चतुराम्नाय-षट्सूत्री-पारगेन हरेर्मुदे'॥ ७ ॥
उद्धरणम्
वर्गः:वेदाङ्गानि वर्गः:कल्पाः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ऊ
वर्णमालायां षष्ठः वर्णः अस्ति । एषः दीर्घः स्वरः अस्ति । अस्य उच्चारणस्थानम् ओष्ठौ स्तः । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति ।
वेत्रः
वेत्रः (कन्नडेन बॆत्त ಬೆತ್ತ) एको वृक्षारुहा वनलता विशेषः।
विल्ञुः
thumb|280px|विल्ञुर् नक्तौ
कॉन्स्टांज़्
कॉन्स्टांज़् नगरम् द्वाभ्यां विश्वविद्यालयाभ्याम् एवं प्रायशः अशीतिसहस्रैः निवासिभिः युक्तम् तथापि कॉन्स्टांज़्सरोवरस्य पाश्चात्यतटे स्विट्जर्लण्ड्सीमायाम् जर्मनीदेशस्य पट्टनम् अस्ति। नगरे प्रसिद्धः कॉन्स्टांज़् विश्वविद्यालयः अस्ति। शतद्वादशतः परम् कथोलिककार्यालयः अपि आसीत्।
इतिहासः
यस्मात् स्विस्राज्यस्य सीमापार्श्वस्थम् नगरम् कॉन्स्टांज़् अस्ति तस्मात् द्वितीयविश्वयुद्धे नगरस्य द्वंसं नाभवत्। यस्मात् रात्रिकाले नगरस्य दीपान् न निर्वापयति स्म तस्मात् मित्रदेशस्य युद्धविमानानि प्रलब्धव्यानि इदं नगरम् स्विसदेशस्य अस्ति इति। युद्धानन्तरम् दक्षिणबाडेन् राज्यस्य भागम् अभवत्, तत् पश्चात् बाडेन्वुर्टेम्बर्ग् राज्यस्य भागम् अभवत्।
यातायातम्
कॉन्स्टांज़् रेलावस्तानम् उत्तरराइन्नदीरेलविभागेन चलितम्। पश्चिमे सिङ्गेन्नगरमस्ति यस्य अवस्तानतः जर्मनिदेशस्य समस्तप्रदेशपर्यन्तम् रेलप्रयाणम् सम्भवम्। दक्षिणदिशि वैन्फ़्ल्डेनवस्तानतः स्विट्जर्लेन्ड्देशस्य समस्तप्रदेशपर्यन्तम् रेलप्रयाणम् सम्भवम्। नेदिष्ठम् विमानाश्रयम् फ़्रीड्रिक्षाफ़न्नगरे स्थितः। सरोवरे नौकाः अपि चलन्ति।
नवांशहर-नगरम्
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति शहीदभगतसिङ्गनगरमण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नवान् शहर ।
हास्यचूडामणिः
कथावस्तु
इति तौ मठमधिगतौ। मठान्तरे ज्ञानराशिं पुरुषद्वयेन विवदमानं दृष्ट्वा मुद्गरकस्तमध्यापयन्तं प्राजानात् । प्रतीक्षमाणौ तौ श्रुतवन्तौ
शिष्यः - ज्ञानराशे, न कण्ठगतमेवापितुं तदुदरमधितिष्ठतीदानीम्।
ज्ञानराशिः – कि मां नामग्राहं ब्रवीषि?
शिष्यः - किं भवतो नामग्रहणमपि पातकम ?
'''शिष्यः - तत् किमिति पर्वतानां नाम गृह्यते? ते तु गुरुतमाः।'''
समीक्षा
कण्ठः कोकिलयोषितां नव-कहू-शब्दाग्निना दह्यते।
धिङ् मृत्योरसमर्थतां स्मरशरैर्वद्धापि जीवाम्यहम्।।
भवानीदेवी (सीताकुण्डम्)
वैशिष्ट्यम्
वर्गः:शक्तिपीठानि वर्गः:बाङ्ग्लादेशस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नल्गोण्डामण्डलम्
कृषिः वाणिज्यं च
कार्पासः, मरीचिकाः, कलायः, इत्यादीनां विरलतया सेद्यं क्रियते । मण्डलं पारिश्रामिकक्षेत्रे प्रकृतं न प्रवर्तते । सिमेण्ट् कर्मागाराणि, दोण्डपाडु, वाडपल्ली, केहपल्लीप्रान्तेषु वर्तन्ते । पोयम्पल्ली हस्तकलाशाटिकाः प्रसिध्दाः ।
आगमडम्बरम्
आगमडम्बरं षण्मतनाटकमपि निगद्यते । एतस्य रचयिता जयन्तः वर्तते। एतद्द्वारेण जयन्तो जयन्त इव चार्वाकेषु बौद्धेषु जैनेषु मीमांसकेषु शैव -नैयायिकेषु पञ्चरात्रागमेषु हीनतरशैवेषु नीलाम्बरजैनेषु च चञ्चुप्रहारान् कृत्वा तान् निरावरणांश्चकार । अभिनयोचितं संघटनमिदं रङ्गमञ्चमवतारयितुं जयन्तशिष्याः सूत्रधारं निवेदितवन्त इति प्रस्तावनातोऽवधार्यते । १९६४ ई० वर्षे डा० राघवन्-महोदयो मद्रासनाट्यसंघेनैनत् प्रयोजितवान्।
परिवारः, कालश्च
राजा शङ्करवर्मा ८८३ ख्रीष्टाब्दतः ९०२ पर्यन्तं राजासीदिति जयन्तभट्टस्य प्रतिभोन्मेषकालो नवम्याः शताब्द्याः परभाग एव निश्चीयते। नाट्केऽत्र स्वानुभूतमेव स्नातकस्य स्वरूपमुपस्थापितम् -
कथावस्तु
शममयमिव दृश्यते जगन्नियमवतीय चकास्ति मेदिनी।
स रुद्रः स ब्रह्मा स हरिरपरो वापि पुरुषः
समीक्षा
किलाप्रमाणेऽप्यस्मिन्नागमे विषयसुखपराङ्मुखमनसां समाधिभावनाभ्याससक्तानां यथातथाकल्पितप्राणवृत्तीनां किमेवंविधैरनुपशान्तजनोचितैर्भोगसाधनविभवैः '' इति ।
यवाग्रजः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः यवान्याः स्वभावः
1 पेट में कृमि (पेट के कीड़े) होने पर ::- *अजवाइन के लगभग आधा ग्राम चूर्ण में इसी के बराबर मात्रा में कालानमक मिलाकर सोते समय गर्म पानी से बच्चों को देना चाहिए। इससे बच्चों के पेट के कीड़े मर जाते हैं। कृमिरोग में पत्तों का 5 मिलीलीटर अजवाइन का रस भी लाभकारी है। “2 गठिया (जोड़ों का दर्द) : :- *जोड़ों के दर्द में पीड़ित स्थानों पर अजवाइन के तेल की मालिश करने से राहत मिलेगी। 3 मिट्टी या कोयला खाने की आदत : :- एक चम्मच अजवाइन का चूर्ण रात में सोते समय नियमित रूप से 3 हफ्ते तक खिलाएं। इससे बच्चों की मिट्टी खाने की आदत छूट जाती है। 4 पेट में दर्द ::- एक ग्राम काला नमक और 2 ग्राम अजवाइन गर्म पानी के साथ सेवन कराएं। 5 स्त्री रोगों में : :- प्रसूता (जो स्त्री बच्चे को जन्म दे चुकी हो) को 1 चम्मच अजवाइन और 2 चम्मच गुड़ मिलाकर दिन में 3 बार खिलाने से कमर का दर्द दूर हो जाता है और गर्भाशय की शुद्धि होती है। साथ ही साथ भूख लगती है व शारीरिक शक्ति में वृद्धि होती है तथा मासिक धर्म की अनेक परेशानियां इसी प्रयोग से दूर हो जाती हैं। नोट : प्रसूति (डिलीवरी) के पश्चात योनिमार्ग में अजवाइन की पोटली रखने से गर्भाशय में जीवाणुओं का प्रवेश नहीं हो पाता और जो जीवाणु प्रवेश कर जाते हैं वे नष्ट हो जाते है। जीवाणुओं को नष्ट करने के लिए योनिमार्ग से अजवाइन का धुंआ भी दिया जाता है तथा अजवाइन का तेल सूजन पर लगाया जाता है। “6 खांसी : :- *एक चम्मच अजवाइन को अच्छी तरह चबाकर गर्म पानी का सेवन करने से लाभ होता है। 7 बिस्तर में पेशाब करना ::- सोने से पूर्व 1 ग्राम अजवाइन का चूर्ण कुछ दिनों तक नियमित रूप से खिलाएं। “8 बहुमू़त्र (बार-बार पेशाब आना) ::- *2 ग्राम अजवाइन को 2 ग्राम गुड़ के साथ कूट-पीसकर, 4 गोली बना लें, 3-3 घंटे के अंतर से 1-1 गोली पानी से लें। इससे बहुमूत्र रोग दूर होता है। 9 मुंहासे ::- 2 चम्मच अजवाइन को 4 चम्मच दही में पीसकर रात में सोते समय पूरे चेहरे पर मलकर लगाएं और सुबह गर्म पानी से साफ कर लें। “10 दांत दर्द ::- *पीड़ित दांत पर अजवाइन का तेल लगाएं। 1 घंटे बाद गर्म पानी में 1-1 चम्मच पिसी अजवाइन और नमक मिलाकर कुल्ला करने से लाभ मिलता है।>
खानिजः
ऑलिवीन्
शैलेषु क्लोराइट्, कैलसाइट्, मैग्नेटाइट्, हेमेटाइट्, बॉक्साइट्, बैराइट् इत्यादयः खानिजाः अतिरिक्तशैलेषु प्राप्यन्ते ।
बॉक्साइट्
झारखण्ड-राज्ये, ओडिशा-राज्ये, छत्तीसगढ-राज्ये, मध्यप्रदेश-राज्ये, गुजरात-राज्ये, महाराष्ट्र-राज्ये, तमिळनाडु-राज्ये च अयं खानिजः प्राप्यते ।
वार्तकीरसः
अस्य वार्तकीरसस्य निर्माणम्
अस्य वार्तकीरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् वार्तकीं प्रक्षाल्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । अनन्तरं बीजानि पृथक् करणीयानि । तदनन्तरं तेषु खण्डेषु शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं योजनीयम् । यदि लघु खण्डानां पेषणं न जातं तर्हि शोधनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः मरीचस्य च चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते ।
ॠ
नानार्थाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वार्तकीरसः
अस्य वार्तकीरसस्य निर्माणम्
‎
खानिजः
लवणम्
सागरेभ्यः तडागेभ्यः, शैलेभ्यः च लवणं प्राप्यते । भारत-देशः लवणोत्पादने अग्रणीः वर्तते । भारतदेशः लवणस्य उत्पादकः निर्यातकः च अस्ति ।
विपर्ययो
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:हिन्दुधर्मः वर्गः:योगदर्शनम्
चित्तूरु-नगरम्
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पालङ्करसः
अस्य पालङ्करसस्य निर्माणम्
वर्गः:पेयानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हिमांशु पण्ड्या
अनुभवः
2020 - सद्यः
गुजरातविश्वविद्यालयः 2017 - 2020
कुलपतिः, वनस्पतिविज्ञानस्य, जैवसूचनाविज्ञानस्य, जलवायोः परिवर्तनस्य, प्रभावस्य च प्रबन्धनस्य विभागस्य प्रोफेसर च।
गुजरातविश्वविद्यालयः 2012 - 2017
पुनरीक्षकः
14) बोर्ड ऑफ स्टडीज, बॉटनी बोर्ड, भावनगरविश्वविद्यालयः, भावनगरम्, भारतम्
सन्दर्भाः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:राष्ट्रपतिपुरस्कारभाजः
गुण्टूरु-नगरम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति आन्ध्रप्रदेशः । अस्य राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति गुण्टूरुमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गुण्टूरुनगरम् । अत्रत्याः मरीचिकाः समग्रे भारते कटुतायै प्रसिद्धाः सन्ति ।
मरुद्रुमः
अस्य कुटुम्बः फ्याबेसी इति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अकेसिया फ़र्नेसिआन वैल्ड । अरिमेडा, विटः इति अस्य वृक्षस्य नामान्तरम् अस्ति । अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा... आङ्ग्लम् - क्यासिया, स्पाञ्ज् ट्री । Indian lyabarnum, Golden power. कन्नडम् - करिजालि, कस्तुरि जालि, सण्णजालि  । ಕರಿಜಾಲಿ, ಕಸ್ತೂರಿಜಾಲಿ, ಸಣ್ಣಜಾಲಿ। हिन्दी - गुड् बबूल्, विलायति, कैकर । तमिळु - कडिवेल्, वेदुमुल् । கடிவேல், வேதுமுல் । तेलुगु - कस्तूरितुम्म, मुरिकितुम्म । కస్తూరితుమ్మ, మురికితుమ్మ। मराठि - गुबबुल, कंक्रि,येरिबबुल् । मलयाळम् - पिवेलम् । പിവേലമ്।
उपयोगाः
मरुद्रुमस्य वल्कलानि दन्तक्षयस्य रक्तसम्बद्धरोगाणां क्षतानां च उपशमनार्थं उपययोजयन्ति । किसलयाः गोनेरिया इति रोगोपशमनार्थं प्रयोजनकारिणः भवन्ति । अस्य वल्कलस्य कषायं कुष्टरोगस्य अन्यचर्मरोगाणां निवारणार्थं प्रयोजयन्ति । वल्कलचूर्णम् आस्तमारोगं नियन्त्रयति । पुष्पाणाम् उपयोगेन केसि इति सुगन्धरसम् उत्पादयन्ति । वृक्षनिर्यासः चर्मोद्यमेषु मधुराणि निर्मातुं च उपयुज्यते । किसलयस्य पाकशालासु उपयोगः भवति ।
अरुजावृक्षः
उपयोगाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ऋत्विजः
ब्रह्मा तु यज्ञनिरीक्षकः, कृताकृतावेक्षणकर्मा, स हि सर्वविधमन्त्रज्ञस्तदपेक्षितो मन्त्रराशिः अथर्ववेद इति कथ्यते ।
कटलमेकलम्
विद्वज्जनानां विनयानुवर्ती धात्री-पवित्रीकरणः कवीन्द्रः।।
अनेन प्रहसनेन कृती शङ्खधर आचारभ्रष्टाननावृतस्वरूपान् व्यधात्। कविश्चायं नासामान्यं कमपि गुणं भजते, किन्तु अर्हतायाः विश्वासमालम्ब्याह -
कथावस्तु
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च।
अयमुपसर्पति मन्दश्चन्दनवनपावन: पवनः।।
मानसिक-उद्वेगः
परिभाषा
-उद्वेगस्य परिभाषाणां वा प्रमुखविशेषतानां विश्लेषणं -
2. -उद्वेगस्य भवितुं बहवः कारणानि भवितुम् अर्हन्ति । अतः बहुआयामी प्रक्रिया अस्ति।
-उद्वेगस्य कारणानि
7. स्वार्थस्य अहङ्कारस्य च भावः वर्तमानकाले जनानां मध्ये वर्धमानस्य स्वार्थस्य अहङ्कारस्य च भावः अपि -उद्वेगस्य जननं कृतवान् अस्ति ।
यदा कस्यचित् व्यक्तिस्य आत्मनः अर्थात् तस्य अस्तित्वस्य आदरः नास्ति तथा च विश्वासस्य अभावः भवति तदा सः -उद्वेगग्रस्तः भवति। अतः स्पष्टं भवति यत् -उद्वेगस्य बहवः कारणानि सन्ति।
-उद्वेगस्य लक्षणम्
(क) शारीरिक लक्षण –
7. आत्मनः दुर्बलः इति मन्तव्यम् ।
9. समायोजनस्य अभावः इत्यादि। एवं स्पष्टं भवति यत् नकारात्मकरूपेण -उद्वेगस्य ग्रहणेन शरीरस्य मनस्य च दुर्गतिः भवति, चिन्ता, अवसादः च अन्ये बहवः गम्भीराः मनोदैहिकरोगाः च उत्पद्यन्ते
योगे -उद्वेगस्य समाधानम्
3. सकारात्मकदृष्टिकोणः -उद्वेगस्य निवारणाय अस्माभिः घटनाः सकारात्मकरूपेण ग्रहीतुं आदतिः कर्तव्या, यतः यत्किमपि कार्यं वा घटना वा केवलं ईश्वरस्य इच्छायाः आधारेण एव भवति। परन्तु तत्सहकालं अस्माभिः अपि स्वकर्तव्यं यथासमये एव कर्तव्यम्।
8. प्राणायाम —
9. धरणस्य अभ्यासः -
वित्तीय प्रबन्धन
उपरि “कार्याणि” इति विभागे वयं वित्तीयप्रबन्धनस्य केचन उदाहरणानि आच्छादितवन्तः । अधुना, ते सर्वे कथं मिलित्वा कार्यं कुर्वन्ति इति आच्छादयामः :
जीतेन्द्र वाघाणी
व्यक्तिगतं जीवनं
जीतेन्द्र-महोदयः 2002 वर्षस्य गुजरात-राज्यस्य विधानसभा-निर्वाचने भावनगर -नगरस्य दक्षिणीविधानसभाक्षेत्रस्य वरिष्ठ-कांग्रेस-नेतुः शक्तिसिंह गोहिल-महोदयस्य विरुद्धं निर्वाचने भागं स्वीकृत्य राजनैतिक-जीवनस्य आरम्भम् अकरोत्। परन्तु, सः 7,000 तः अधिक-मतानाम् अन्तरेण पराजितः जातः। जीतेन्द्र-महोदयः 2012 तमे वर्षे भावनगरस्य (पश्चिम)-विधानसभा-क्षेत्रात् निर्वाचने भागम् अवहत्। एतस्मिन् वर्षे सः सफलः जातः। विशेषरूपेण सः सम्पूर्ण-सौराष्ट्रसौराष्ट्रक्षेत्रे सर्वाधिक-अन्तरेण विजयं प्राप्तवान्। 2017 तमवर्षे सः गुजरात-निर्वाचने कांग्रेस-दलस्य दिलीप सिंह गोहिल इत्यस्य विरुद्धं भावनगरपश्चिमक्षेत्रात्  भागम् अवहत्। पुनः सः  भावनगर-पश्चिम-क्षेत्रात् 4,000 मतैः विजयं प्राप्तवान्।
भाजप-दलस्य पूर्वप्रदेशाध्यक्षः विजय रूपाणी आसीत्, सः गुजरातराज्यस्य मुख्यमंत्रित्वेन नियुक्तः जातः, अतः अगस्त 2013 तमे जीतेन्द्र-महोदयः भाजप-दलस्य गुजरात-प्रदेश-अध्यक्षत्वेन नियुक्तः जातः।
बुद्धेः मापनम्
बुद्धिपरीक्षा का अर्थ [@(Meaning of Intelligence Test)
12.5 बुद्धि भागफल (I.Q.)
बुद्धिपरीक्षायाः प्रकाराः बुद्धिपरीक्षायाः प्रकाराः
1- मौखिकबुद्धिपरीक्षा तथा 2. अमौखिकबुद्धिपरीक्षा (Non
(B) समूह अमौखिक बुद्धि परीक्षण समूह अमौखिक बुद्धि परीक्षण
इस प्रकार के परीक्षणों में, शब्दाः भाषा च न प्रयुक्ताः अथवा
केचन भारतीयाः अनुकूलिताः बुद्धिपरीक्षाः
1. मौखिकपरीक्षा [@(मौखिकबुद्धिपरीक्षा)
अस्मिन् परीक्षणे ६-६ वस्तूनि १० प्रकाराः सन्ति अर्थात् कुलम् ६० वस्तूनि। एते पदाः तार्किकचयनं, संख्याश्रृङ्खला, द्विघात, उपमा, सर्वोत्तमम् उत्तरं, सूचना, उलझितवाक्यं, व्यर्थता, अनुमानं, गणितीयतर्कं च सम्बद्धाः सन्ति
सुमुखी
नजजलगैर्गदिता सुमुखी। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.३३
दोधकम्।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११
ऽ।। ऽ।। ऽ।। ऽऽ
उदाहरणम्-
व्यय लेखाशास्त्र
व्ययलेखाकरणं "समुच्चयरूपेण विस्तरेण च निर्माणवस्तूनाम् व्ययस्य अभिलेखनार्थं प्रतिवेदनार्थं च प्रक्रियाणां व्यवस्थितसमूहः इति परिभाषितः अस्ति मानकव्ययेन सह।" प्रबन्धकीयलेखाशास्त्रस्य उपसमूहः इति मन्यते, तस्य अन्त्यलक्ष्यं प्रबन्धनं सल्लाहं दातुं भवति यत् व्ययदक्षतायाः क्षमतायाश्च आधारेण व्यावसायिकप्रथानां प्रक्रियाणां च अनुकूलनं कथं करणीयम् इति। व्ययलेखा विस्तृतव्ययसूचनाः प्रदाति यत् प्रबन्धनस्य वर्तमानसञ्चालनस्य नियन्त्रणार्थं भविष्यस्य योजनां च कर्तुं आवश्यकम् अस्ति । व्ययलेखासूचनायाः उपयोगः वित्तीयलेखाशास्त्रे अपि सामान्यतया भवति, परन्तु तस्याः प्राथमिकं कार्यं प्रबन्धकानां निर्णयनिर्माणस्य सुविधायै उपयोगः भवति ।
करीमनगरम्
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
माधवः (सामसंहिताभाष्यकारः)
भाष्यम्
सामवेदस्योभयोः खण्डयोः — छन्दार्चिक-उत्तरार्चिकयोः उपरि भाष्यं निरमात् । छन्दार्चिकभाष्यस्य नाम ‘छन्दसिकाविवरणम्' तथा उत्तरार्चिकभाष्यस्य नाम 'उत्तरविवरणम्' अस्ति । अद्यावधि भाष्यमिदममुद्रितावस्थायामेवास्ति । किञ्चास्य भाष्यस्य अन्वेष्टा सत्यव्रतसामश्रयीमहोदयः सर्वप्रथमस्वकीयसायणभाष्यसंस्करणे अस्यापि भाष्यस्य किमप्यंशस्य 'टिप्पणी'-रूपेण सन्निवेशः कृतवान्।
लवङ्गम्
वेदनाहारकः
शूलं वा वेदनां व लवङ्गम् अनुक्षणं निवारयति । अतः दन्तवेदना, कण्ठवेदना,पृष्ठवेदना, सिरापरिवर्तनं (Sprain) इत्यादिषु इदं परिणामकारि विद्यते ।
तानसेनः
तानसेः अथवा मियां तानसेनः वा रामतनु पाण्डेयः हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य महान् ज्ञानी । अकबरस्य आस्थानस्य नवरत्नेषु अन्यतमः इत्यपि प्रथितः । सङ्गीतविदुषः तानसेनस्य ग्वालियर् नगरस्य विषये वचनमेकम् अस्ति । अत्र बाला क्रन्दन्ति चेत् रागः श्रूयते, शिलाखण्डः लुण्ठति चेत् तालः श्रूयते इति । अनेन नगरेण प्राचीनकालात् अद्यपर्यन्तं नैके लकाविदः लोकाय अर्पिताः । सङ्गीतसूर्यः तानसेनः एतेषु सर्वेषु अग्रगण्यः भावति ।
शिक्षादीक्षा
ग्वालियर्तः ४५कि.मी. दूरे बेहट इति ग्रामे श्री मकरन्द पाण्डेयः इत्यस्य पुत्ररूपेण अस्य जन्म अभवत् । तत्कालीनप्रसिद्धस्य फकीरस्य महम्मद गौस इत्यस्य वरदप्रसादेन अस्य जन्म अभवत् इति वदन्ति । मकरन्द पाण्डेयस्य अनेकापत्यानि अभवन् क्तिन्तु सर्वेषामपि अकालमृत्युः अभवत् । निराशः शोकार्तः च मकरन्द पाण्डेयः सूफीसतः महम्मद गौसस्य सन्निधौ गतः । अस्य कृपया क्रि.श. १४८६तमे वर्षे तन्ना अथवा तनसुख माम त्रिलोचनस्य जन्म अभवत् । यः अग्रे तानसेनः इति नान्मा प्रसिद्धः अभवत् । तानसेनस्य आरम्भिककाले ग्वालियर् प्रदेशे राज्ञः मनसिंहतोमरस्य प्रशानम् आसीत् । अस्य प्रोत्साहनेन ग्वालियर् राज्यं सङ्गीतकलानां प्रसिद्धं केन्द्रम् आसीत् । अत्र वैजूबावरा कर्णः, मेहमूदः इत्यादयः सङ्गीताचार्याः गायकाः च आसन् । एतेषां सहयोगेन राजा मानसिंहः सङ्गीतस्य ध्रुपदगायनस्य आविष्कारं प्रचारं च कृतवन् । तनसेनस्य सङ्गीतशिक्षा अपि एतमिन् एव वातावरणे अभवत् । नामसिंहराजस्य मरणानन्तरं विक्रमाजितः राजा अभवत् । एतस्मात् वैरिराजेन अधिकारः आक्षिप्तः । अतः सङ्गीतज्ञां गणः विकीर्णः अभवत् । तदा तानसेनः अपि वृन्दावनं गत्व स्वामिनः हरिदासस्य सकाशात् सङ्गीतस्य उच्चशिक्षां प्राप्तवान् । सङ्गीतशिक्षायां यदा पारङ्गतः अभवत् तदा तानसेनः शेरशाह सूरी इत्यस्य पुत्रस्य दौलत खानस्य आश्रये अवसत् । पश्चत् बान्धवगडस्य राज्ञः रामचन्द्रस्य सभायां गायकः इति नियोजिततः । अकबरस्य आस्थनविद्वत्सु अपि च मुगलकालीनेषु सङ्गीतज्ञेषु तानसेनः परमप्रसिद्धः अभवत् । तानसेनस्य साहित्यलोकस्य इतिहासे अवश्यम् उल्लेखनीयः । एषः अकबरस्य नवरत्नेषु अन्यतमः आसीत् । कदाचित् अकबरः अस्य गुरोः सङ्गीतं शुश्रूषु अभवत् । किन्तु अस्य गुरुः हरिदासः तत्र आगन्तुं नैव शक्नोति स्म । अतः अकबरः एव निधिवनं गतवान् । तत्र हरिदासः कानिचनकृष्णगीतानि श्रावितवान् । अनेन अकबरः बहुधा प्रभावितः प्रत्यागत्य तानसेनम् एकान्ते आहूय 'भवान् भवतः गुरोः सदृशः नास्ति ' इति अवदत् । तदा तानसेनः अवदत् महाराज वयं सर्वे राज्यस्य प्रभूनां कृते गायायमः किन्तु अस्मद्गुरुः ब्रह्माडस्य प्रभोः कृते गायति अयमेव व्यत्सासः इति ।
शालिनी
शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गोऽब्धिलोकै:। – केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.३५ ऽऽऽ ऽऽ। ऽऽ। ऽऽ
यति: चतुर्भि: सप्तभि: च।
भीखाइजी कामा
भारतस्वतन्त्रतायां योगदानं विवाहश्च
१८८५ तमे वर्षे ‘भारतीय-राष्ट्रिय-कोङ्ग्रेस’-पक्षस्य यदा स्थापना अभवत्, तदा भीखायीजी चतुर्विंशति(२४)वर्षीया आसीत् । देशसेवायै रतेन अनेन पक्षेन सह मिलित्वा सा भारतस्वतन्त्रतायै युद्धं प्रारभत । भारतीयमहिलानां सङ्गटनं तस्याः सर्वप्रथमं दायित्वम् आसीत् । ग्रामं ग्रामम् अटन्ती देशस्वतन्त्रतायै स्वयोगदानाय सा महिलाः निवेदयति स्म । सभा-पदयात्रा-प्रवचनमाध्यमेन सा स्वकार्यं बहुपरिश्रमेण करोति स्म । परन्तु तस्याः पित्रे भीखायीजी इत्यस्याः देशसेवायाः कार्यं न रोचते स्म । सः आङ्ग्लजनेभ्यः भयभीतः आसीत् । तस्य पुत्र्याः देशस्वतन्त्रतायाः कार्येण आङ्ग्लाः तस्मात् रुष्टाः न भवेयुः इति तस्य चिन्तनम् आसन् । अतः आङ्ग्लविरोधं त्यजतु इति सः पौनःपुन्येन स्वपुत्रीम् अबोधयत् । परन्तु देशसेवायै दृढमना भीखायीजी सर्वदा पितुः अयोग्यायाः आज्ञायाः उल्लङ्घनं करोति स्म । ततः पिता अन्तिमशस्त्रत्वेन भीखायीजी इत्यस्याः विवाहस्य आयोजनम् अकरोत्, येन तस्याः विचाराणां दमनं भवेत् । गृहस्थायाः दायित्वे आपतिते सति सा अन्यानि कार्याणि न करिष्यति इति तस्य चिन्तनम् आसीत् । अतः तस्याः विवाहः रुस्तम कामा नामकेन युवकेन सह अकारयत् सः । रुस्तम आङ्ग्लनिष्ठः, पाश्चात्यसंस्कृत्याः अनुगामी च आसीत् । तस्य दृष्ट्या आङ्ग्लाः सर्वश्रेष्ठजनाः, सर्वश्रेष्ठशासकाश्च आसन् । परन्तु भीखायीजी इत्यस्याः दृष्ट्याम् आङ्ग्लाः पाखण्डिनः, शोषकाश्च आसन् । अतः तयोः गृहस्थजीवनं कलहपीडितम् अभवत् । परन्तु सा देशसेवायाः स्वभगीरथं कार्यं नात्यजत् ।
पराशर भट्टर्
दर्शनशास्त्र
सः स्वशिष्याय नान्जियार् इत्यस्मै दश उपदेशान् अर्पितवान् इति कथ्यते ।
कर्नूलु-नगरम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति आन्ध्रप्रदेशः । अस्य राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति कर्नूलुमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कर्नूलु नगरम् । अस्मिन् एव मण्डले प्रसिद्धं श्रीशैलक्षेत्रम् अस्ति ।
शाकम्भर्याः लावणजलाशयः
ऋषित्र्यम्बकेश्वरः, वासुदेवकथानकश्च
गुप्तचरस्य वचनं श्रुत्वा राज्ञः मनसि रोमाञ्चः समुदभवत् । द्वितीये दिने राजा तस्य साधोः दर्शनाय तस्य कुटिरम् अगच्छत् । आश्रमपरिसरे अश्वानां ध्वनिं श्रुत्वा साधुः कुटिरात् बहिः निर्गतः । तस्मिन्नेव काले राजा तत्र प्राप्तः । साधोः दर्शनं कृत्वा राजा साष्टाङ्गनमस्कारेण सह साधोः पूजाम् अकरोत् । राज्ञः शिष्टतां दृष्ट्वा अम्बिकेश्वरः अपि प्रसन्नः अभवत् । अतः सः राज्ञे वरं दातुम् उद्युक्तः अभवत् । राजा अवदत्, हे ऋषिश्रेष्ठ ! मम पार्श्वे सर्वम् अस्ति । अहं तु केवलम् अम्बिकादेव्याः साक्षाद्दर्शनं कर्तुम् इच्छामि इति । राज्ञः याच्ञां श्रुत्वा ऋषिः प्रसन्नः अभवत् । सः अवदत्, अम्बिकेश्वर्षेः आशीर्वादं प्राप्तुम् अनेके लालायिताः भवन्ति । कोऽपि पुत्रं, कोऽपि धनं कोऽपि शत्रुविनाशम् अपि अयाचत् । परन्तु अद्य एषा विचक्षणा घटना एव अस्ति यत्, भवान् अम्बिकादेव्याः साक्षाद्दर्शनस्य कामनां करोति इति । किञ्चित् मौनं साधयित्वा ऋषिः अवदत्, हे राजन् ! भवतः मनोरथः पूर्णः भविष्यति । ततः ऋषिः शाकम्भरीदेव्याः अवतरणस्य पौराणिककथां राजानम् अश्रावयत् ।
शाकम्भरीदेव्याः अवतरणकथा
प्राचीनकाले दुर्गम-नामकः कश्चन दैत्यः आसीत् । तस्य अत्याचारेण जनाः त्रस्ताः आसन् । त्रिषु लोकेषु तस्य भयं व्याप्तम् आसीत् । वैदिककार्याणि, अनुष्ठानानि, धार्मिककार्याणि च कोऽपि न करोति स्म । यतो हि सर्वत्र हिंसायाः, असुरक्षितायाः च वातावरणम् आसीत् । राक्षसस्य अत्याचारेण सह जनाः अन्यसमस्यया अपि पीडिताः आसन् । बहुभ्यः वर्षेभ्यः अकालः आसीत् । वर्षायाः अभावेन अन्नादीनाम् अभावः, पुशूनां मृत्युः, बालकानाम् आर्तनादः च चतसॄषु दिक्षु व्याप्तः आसीत् । तस्मात् दैत्यात् मोचयितुं शाकम्भरीदेव्याः अवतरणम् अभवत् ।
घ्
नानार्थाः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भ्रमरविलसिता
ऽऽऽ ऽ।। ।।। ।ऽ
म भ न ल ग।
क्रेडिट् कार्ड्
क्रेडिट् कार्ड् इत्यस्य बृहत्तमः लाभः अस्ति यत् तस्य क्रेडिट् प्राप्तुं सुलभम् अस्ति ।