cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अलङ्कारशास्त्रस्य इतिहासः
काव्यशास्त्रम्
वस्तुतस्तु,  'काव्यशास्त्रमिति व्यपदेशे वाच्योपकारकतया काव्याङ्गपक्षनिक्षिप्तं मन्थमानैः रसगुणाऽलङ्कारादिका एव काव्ये प्रधानम्'  इति सिद्धान्तितम् । अतस्तदानीं ‘प्राधान्येन व्यपदेशाः भवन्ति' इति न्यायेन ‘काव्यशास्त्रम् इति व्यपदेशः सप्रमाण एवाऽसीत् । आनन्दवर्द्धनाचार्यैः स्वप्रणीतध्वन्यालोके ध्वन्यमानस्य एवार्थस्य प्रधाने संस्थापितेऽपि तत्प्रबन्धस्य प्राचीनव्यपदेशप्रणाल्यनुसारेण काव्यशास्त्रनाम्नैव व्यपदेशः प्रचरति स्म ।
साहित्यशास्त्रम्
अन्यदपि -
क्रियाविधिः, क्रियाकल्पश्च
‘अभ्यासप्रयोज्यांश्च चातुःषष्ठिकान् योगान् कन्या रहस्येकाकिन्यभ्यसेत् ।'
विशेषम्
१. ध्वनेः पूर्वयुगम् वैदिकयुगात् अष्टमशताब्दिपर्यन्तम् ।
भारतस्य राज्यानि
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:भारतस्य राज्यानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मुर्रा महिषः
स्वरूपम्‌
तेषां प्रायः ह्रस्वाः, कठिनवक्राः च शृङ्गाः भवन्ति । वृषभाणां भारः 550 kg परिमितः भवति तथा गावः 450 kg परितः. दुग्धस्य औसतं उत्पादनं 2,200 भवति ३१० दिवसेषु स्तनपानकाले ।
नितम्बं विस्तृतं, अग्रपृष्ठं च पतति।
मत्स्यावतारः
मत्स्यावतारः भगवतः विष्णोः दशावतारेषु अन्यतमः विद्यते । पालनकर्तारूपेण विष्णुः मन्यते । अतः ब्रह्माण्डस्य रक्षायै विविधावतारान् धरति । श्रीमद्भगवद्गीतायां श्रीकृष्णेनापि उक्तम् – यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् । परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृतां धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ।। इति यदा ब्रह्माण्डमिदं संकटे आपतति तदैव भगवान् विष्णुः अवतरति विभिन्नावतारेण । एवमेव ब्रह्माण्डस्य आवधिकविघटनप्रलयात् प्राक् प्रजापतिब्रह्मणः मुखात् यदा वेदज्ञानं निस्सृतं तदा हयग्रीवासुरः तच्चोरयित्वा अगिलत्, तदा भगवान् विष्णुः मत्स्यरूपेण अवतीर्य राज्ञः सत्यव्रतमनोः सकाशे लघुमत्स्यरूपेण प्रकटितः ।
संस्कृतसाहित्यशास्त्रम्
भूगर्भशास्त्रम्
भूमिः एव भ्रमति इति, सौरमण्डलम् अपि पराशक्तिं केन्द्रीकृत्य भ्रमति इति च अस्मात्पूर्वजैः सिद्धान्तितम् । कालिदासस्य काले भूशास्त्रविज्ञानं कथम् आसीत् इति मेघदूतस्य पठनात् स्फुटं भवति ।
रसतन्त्रम्
रसतन्त्रविषये संस्कृतग्रन्थाः बहवः सन्ति । वाग्भटस्य रससमुच्चयः एतेषु प्राधान्यम् आवहति शिल्परत्नं, विष्णुधर्मोत्तरं, मानससारः, मानसोल्लासः, रससंहिता इत्यादयाः रसतन्त्रस्य विविधविषयान् प्रतिपादयन्ति । स्फटिकं, काचः(लेन्स्), वर्णः, सुधा(सिमेण्ट्),निर्यासः, सुगन्धवस्तूनि, कागदं, लोहाः विशिष्टमृत्पात्राणि इत्यदीनां पदार्थानां  निर्माणं, रसप्रक्रिया च एतेषु ग्रन्थेषु निरूपिताः सन्ति । अत्र अनेकविधानि आम्लानि (acids) क्षाराणि(bases ) च उल्लिखितानि । एतेषाम् उपयोगेन कृत्रिमपदार्थानां निर्माणाय अपेक्षिता साङकेतिकविद्या अपि तेषु प्रतिपादिता ।
अरण्यकाण्डम्
अरण्यकाण्डस्य कथा
इमं वार्तां ज्ञातवान् रावणः रामस्य वधां कर्तुं निश्चितवान् । राक्षसं मारीचं स्वर्णमृगरूपेण गत्वा सीताम् आकर्ष्टुम् आदिष्टवान् । स्वर्णमृगात् नितराम् आकृष्टा सीता तं वशीकर्तुं रामं प्रैरयत् । इदं राक्षसानां माया इति जानन् अपि रामः, सीतायाः अपेक्षां निराकर्तुम् अशक्नुवन् सीतां लक्ष्मणाधीनां कृत्वा मृगस्य ग्रहणाय अगच्छत् । किञ्चित् समयानन्तरं 'हा सीता' 'हा लक्ष्मण' इति आक्रन्दनं श्रुतम् । तस्य श्रवणात् भीता सीता रामस्य रक्षणाय लक्ष्मणं 'भवान् गच्छतु' इति अवदत् । सीताम् एकाकिनीं त्यक्त्वा गन्तुं निराकुर्वन्तम् अपि लक्ष्मणम् अनुरोधपूर्वकं प्रैषयत् । गमनात् पूर्वं लक्ष्मणः रेखां विलिख्य इतः बहिः अपरिचितानां मेलनाय न गन्तव्यम् इति संसूच्य एव गच्छति । तस्य बहिर्गमनानन्तरं रावणः संन्यासीवेषं धृत्वा भिक्षाय सीतायाः समीपम् आगच्छति । तेषां कुयोजनाम् अजानती सीता तस्मै भिक्षाम् अयच्छत् । तदा रावणः ताम् अपहृत्य अगच्छत् ।
अरण्यकाण्डस्य केचन नीतिश्लोकाः
२ नानुतिष्ठन्ति कार्याणि भयेषु न बिभेति च । क्षिप्रं राज्याच्च्युतो दीनस्तृणैस्तुल्यो भविष्यति ॥
वर्गः:रामायणस्य काण्डानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कुटीरोद्योगः
कुटीरोग्योगः (Cottage Industry) नाम सः उद्योगः यः गृहाधारितः भवति न तु कार्यागाराधारितः । गृहे एव तिष्ठन्तः जनाः वस्तूनां निर्माणं, सेवासौलभ्यानि वा कल्पयन्ति । अत्र निर्मितानि वस्तूनि, सेवाः च विशिष्टानि भवन्ति । किन्तु कुटीरोद्योगम् आश्रितवद्भिः कार्यागाराधारितैः उद्यमैः सह स्पर्धाकरणं भवति अति दुष्करम् ।
कुटीरोद्योगस्य महत्त्वम्
अस्मिन् जगति त्रिविधाः मानवाः सन्ति। प्रथमप्रकारकाः जनाः अभीष्टवस्तूनि प्राप्तुं प्रयत्नं कुर्वन्ति लभन्ते च। द्वितीयप्रकारकाः जनाः अपि प्रयत्नं कुर्वन्ति किन्तु विघ्नैः प्रतिहताः मध्ये एव प्रयत्नं त्यजन्ति। अन्ये तु अस्मिन् विषये विघ्नभयेन यत्नमपि न आरभन्ते। एषु प्रथमप्रकारकाः जनाः उद्योगिनः कथ्यन्ते। ते जनाः स्व-उद्योगेन असम्भवान्यपि कार्याणि सम्पादयति। यथा हि-
घनत्वम् (भौतविज्ञानम्)
विधिद्वये घनत्वापेक्कघनत्वयोः सम्बन्धः
स० ग० स० इति विधो जलस्य घनत्वम् = १ ग्रामः प्रति घन से ० मी०
आपेक्षिकघनत्वस्य कूपी
उपकरणमिदं २५ अथावा ५० च० से० मी० आयतनकम् शीशकमयं बोतलं भवति यस्मिन् घृष्टशीशकमयोऽवरोधकः संयुज्यते । अवरोधके सुषिरमेकं भवति येन बोटलंसम्यक्तया ऊर्ध्वभागपर्यन्तं पदार्थेन पूर्यते । बोतलञ्चेदं द्रवाणां, प्र्ष्टचूर्णानां अथवा क्षुद्रघनपदार्थानां आपेक्षिकघनत्वस्य परिक्ज्ञानार्थं प्रयुज्यते ।
आपेक्षिकघनत्वायेन बोतलेन द्रवाणां आपेक्षिकघनत्वस्योपलब्धिः  - प्रथमन्तु रिक्तंबोतलं तौल्यते । तदनु तस्मिन् उपरिभागपर्यन्तं द्रवं पूरयित्वा तत्तौल्यते ।  अन्ते च, बोतलं संशोध्य पूर्णतया जलेन आपूर्यतत् तौल्यते । द्वितीयाद् भागद् प्रथमं भारं उनीकृत्य द्वस्य भरः तृतीयाञ्च भाराद् प्रतमं भारं उनीकृत्य स्मानायतनिकस्य जलस्य भार उप्लभ्यते । तेन आपेक्षिकं घनत्वम् उपलब्धुं शक्यते । कल्पनीयं यतः  --केवलस्य आपेक्षिकघनत्वीयबोतल्स्य भारः = भ१ ग्रामः  । द्रवपूर्णबोतलस्य भारः = भ२ ग्रामः जलपुर्णबोतलस्य भारः = भ३ ग्रामः तर्हि द्रवस्य आपेक्षिकं घनत्वम् = भ२-भ१ / भ३ – भ१
लवणेन च अपसारितस्य स्पिरिटस्य भारः    = ४० + ५५.७५ -  ८२.६५  =  १२.८ ग्रामाः
अतः लवणस्य आ० घ०				 =  २.५  इत्युत्तरः
यूनलिका हेयरोपकरणञ्च
कल्प्यं यत् स्पिरिटस्य जलस्य च वनत्वयोः तुलना करणिया । तर्हि ’र’ इति बीकरे द्पिरिटं ’य’ इति बीकरे च जलं ग्राह्यम् ।उभौ बीकरौ नलिकयोरधोभागे इत्यं स्वप्येते यत् नलिकामुखे द्रवौ पर्याप्तरूपेण अन्तर्निविष्टे स्याताम् । यतः यदा द्रवौ ऊर्ध्वम् आकृष्येते तदा द्रवयोः तले नलिकामुखतोऽधः न गच्छेताम् ततश्च ’न’ इति नलिकां मुखेन संगृह्य वायुः ऊर्ध्वम् आकृष्यते । लक्ष्यं च द्रवौ कियन्मात्रम् ऊर्ध्वं गतौ । अवदानीयं यत् अधिकाकर्षणात् द्रवअवुभौ मिलिष्यतः । यदा उच्छ्रितिः पर्याप्ता भवति तदा रबरनालिका’क’ इति क्लिपेन अवरुष्यते । आवश्यकं यत् ’क’ इति क्लिपं वायुरोधकं भवेत् अन्यथा द्रवतले अधः गमिष्यतः । वायुशम्पीडनं तुल्यरूपं कत्तु द्रव्मेकं निस्सर्य अन्यंव निधाय ’य’ ’र’ च इत्युभयोःबीकरयोः द्रवतले तुल्यरूपे करणीये । ततश्च बीकरतलात् स्पिरिटस्य जलस्य च उच्छ्रिति मापनीय्ये । जलस्योच्छ्रितिः ’उ१ ’ इति ’ऊ२ इति स्पिरिटस्य उच्छ्रित्या । ततः स्पिरिटस्य आपेक्षिकं घनत्वम् उपलभ्यते ।
उदाहरणम्-
अथवा  ६.६ + ०.८य = २य
अथवा  १.२ य  = ६.६
कोटिचन्नयौ
अधिकपठनार्थम्
ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯ, ಪಂಜೆ ಮಂಗೇಶರಾಯರು, ಬಾಲಸಾಹಿತ್ಯಮಂಡಲ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಕೋಡಿಯಾಲಬೈಲು ಮಂಗಳೂರು
याणम्
याणगमनमार्गे उभयतः वनसौन्दर्यम् अपूर्वम् अस्ति । एकः निर्झरः भैरवेश्वरशिखरप्रदेशात् निस्सरति । भैरवेश्वरशिखरम् १२० मीटर्-मितोन्नतम् अस्ति । समीपे अनेकानि शिखराणि सन्ति । शिलापि अनेकखनिजयुक्ता अस्ति । वायु-जल-उष्णतादिभिः निर्मितं शिलाशिखरम् अतीवसुन्दरं स्वयमलङ्कृतम् अस्ति । शिखरस्य अधोभागे प्रवेशः साध्यः अस्ति । शिलासु जलं निस्सरत् दृश्यते । अत्र स्थितासु शिलासु अयः म्याङ्गनीस् सिलिकान् मिश्रितमिवास्ति । भयङ्करचण्डमारुतैः वर्षधाराभिः अतीवोष्णवातावरणेन च अबाधितं शिखरम् एतत् सर्वेषाम् अपूर्वम् आनन्दम् जनयति । एतानि सुन्दराणि शिखराणि सूर्यस्य किरणैः रजतशिखराणि इव प्रकाशन्ते । एकं शिखरं भैरवेश्वरशिखरनाम्ना अन्यत् मोहिनीशिखरनाम्ना च निर्दिशन्ति । मोहिन्याः रूपं धृत्वा विष्णुः भस्मासुरस्य संहारम् अत्रैव कृतवान् इति विश्वासः अत्र जनजनितः अस्ति । एतानि सूक्ष्मसुन्दरशिखराणि वैज्ञानिकानां भूगर्भशास्त्रज्ञानां परिसरप्रेमिणाम् इतिहासविशेषज्ञानां च संशोधने महत्वपूर्णानि सन्ति । शिखरेषु पार्वतीशिखरम् भैखेश्वरशिखरम् सहयराजशिखरम् च अतीवोन्नतानि । इतराणि ६२ लघुशिखराणि सन्ति । ४३ तीर्थधाराः अत्र सततं स्रवन्ति । शिवरात्रिमहोत्सवः अत्र विशिष्टः अस्ति । शिला सन्धिषु मधुमक्षिकाः कपोताः जतुकाः वसन्ति । मार्गः सुलभः नास्ति । सुन्दरपरिसरे भैरवेश्वर मन्दिरम् अस्ति । स्वकीयम् वाहनम् अत्रोपयोगि भवति । अत्र शिखरद्वयमपि सुधाशिलया रूपितमस्ति । जेडिमृत्तिकया प्रतिमाः कृताः इव अत्र सुधाशिलया बाणरूपिरचनाः प्रकृत्या निर्मिताः सन्ति ।
वक्रोक्तिसम्प्रदायः
दण्डिनः सूत्रमादाय एव वामनः अग्रे वृद्धिं प्राप्नोति इति केचति् वदन्ति। प्रायो भामहादर्वाचीनाः सर्वे अपि आलङ्कारिकाः वक्रोक्तिं समाद्रियन्ते।
मतसमीक्षा
यद्यपि रसानां प्रेय-ऊर्जस्विन्नलङ्कारयोर्मध्येऽन्तर्भावं दर्शितवान् तथापि तेषां प्राधान्यमदत्वाऽपि नितान्तगौणत्वमपि नाङ्गीकृतवान् ।
केचनपद्यभागाः गद्यप्रायाः दृश्यन्त इति, केचनगद्यभागाः पद्यभागाननुकुर्वन्तीति च विमर्शकाः वदन्ति । ततश्च तस्मिन् पद्यभागे पद्यत्वसम्पादकः कश्चनधर्मो विलुप्तः इति ज्ञायते । तथाऽपरस्मिन् पद्यतया परिदृश्यमाने गद्यभागे पद्यत्वसम्पादकः कोपि धर्माः विद्योतत इति चावश्यमङ्गीकर्तव्यम् । कः सः धर्मः ? स किं केवलं शब्दाश्रितः ? उत भावाश्रितः ? आहोस्विदुभयाश्रितः ? यदि सः भावाश्रितस्तदा भावानां व्यक्तीकरणे साधारणपध्दतेरतिरिक्ता गद्यपद्यतारतम्यस्य, अथवा कवितावैशिष्ट्यस्य निरुपिका कापि विलक्षणासरणिरस्तीति विज्ञायते । क्रिस्तोरनन्तरं दशमशतके संजातः कुन्तकः तां विलक्षणां सरणिं वक्रोक्तिरिति निश्चित्य, वक्रोक्तिः काव्यजीवितमिति समुद्घोषयत् ।
कटिः
कटिः अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । कटिः आङ्ग्लभाषायां Waist इति उच्यते ।
दन्तशठफलम्
एतत् दन्तशठफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् दन्तशठफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं दन्तशठफलम् आङ्ग्लभाषायां ॥॥॥ इति उच्यते । एतत् दन्तशठफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । दन्तशठफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते ।
कूष्माण्डम्
वर्गः:शाकानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सरला ठकराल
जन्म
ई. स. १९१४ तमे वर्षे देहली -महानगरे सरलायाः जन्म अभवत् । सा आर्यसमाज स्य अनुयायिनी आसीत् ।
व्यक्तित्वम्
यदा तस्याः मृत्युः अभवत्, तदा तस्याः आयुः नवतिवर्षम् (९०) आसीत् । नवतिवर्षे प्राप्ते सति अपि सा स्वकार्यं स्वयमेव करोति स्म । मध्याह्ने अपि किमपि कार्यं कुर्वती आसीत् । सा समयव्यर्थम् अपि न करोति स्म ।
शिक्षणम्
विवाहानन्तरं पी. डी. शर्मा इत्याख्येन तस्यां संस्थायां सरलायाः प्रवेशः कारितः आसीत् । सः तां विमानचालिकां भावयितुं निश्चितवान् । श्वसुरालये अपि सर्वैः जनैः तस्य निर्णयस्य समर्थनं कृतम् आसीत् । श्वसुरेण स्वयमेव संस्थायां सरलायाः प्रवेशः कारितः ।
जीवनम्
तया चित्रकलाक्षेत्रे ख्यातिः अर्जिता । यत्र चित्रवीथीकाः भवन्ति स्म, तत्र सा स्वस्याः चित्राणां प्रदर्शनीं स्थापयति स्म ।
समानतावादः
समानतावादालोचनम्
वर्गः:समाजशास्त्रम्
शिशुपालवधम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:संस्कृतपद्यकाव्यानि वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:षष्ठशताब्द्याः कृतयः
नागरङ्गफलम्
‎
अरविन्दाश्रमः
वर्गः:पुदुच्चेरीकेन्द्रशासितप्रदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विश्व-संस्कृत-सम्मेलनम् (पञ्चदशम्)
बाह्यतन्तूनि
वर्गः:संस्कृतसम्मेलनानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
काकमाचीफलम्
‎
धर्मरायस्वामिदेवालयः
सन्दर्भाः
४. एम् आर् दीप्ति (21 April 2009) " करगोत्सवे महिलाशक्तिः ". बेङ्गलूरु दर्पण. मूलतः 23 July 2011 प्राप्तम्. 15 February 2020 पुनः सम्पादितमस्ति ।
आश्रमव्यवस्था
वानप्रस्थाश्रमे सपत्नीकेनेश्वराराधनं, संयमपालनं, योगादिकर्मसु प्रवृत्तिरित्येवं वैराग्यप्राप्तिः । संन्यासाश्रमे वैराग्यभावबलात् भौतिकविषयान् परित्यज्य योगाभ्यासरतः सन् परमपुरुषार्थं मोक्षम् आसाधयेत् इति मनीषिभिः इयम् आश्रमव्यवस्थोद्दिष्टा । तदुक्तं महाभारते -
आर्थिकवैश्वीकरणं
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:अर्थशास्त्रम्
दुष्टः स्वप्नं न पश्यति
लघु-उपन्यासाः
"दुष्टः _____ स्वप्नं न पश्यति" इति व्याक्ये रिक्तस्थाने पूरयित्वा प्रत्येकं पर्वणः शीर्षकं निर्मितम्।
अन्न चाण्डि
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:महिला-लेखाभियानम् २०१५
इन्दुलाल याज्ञिक
महात्मनः टीकाकारः, कारणानि च
१९३१ तमे वर्षे भारते स्वतन्त्रतायाः वायुः प्रचलति स्म । तदानीं याज्ञिकः बर्लिन् -नगरे स्थित्वा तत्रत्येभ्यः हिन्दि-जनेभ्यः महात्मनः नीतीनां बोधं प्रदाय नीतीनां प्रचारं च अकरोत् । किन्तु गान्धी-इर्वीन् प्रतिबन्धेन खिन्नः सः महात्मनः टीकाकारः अभवत् । तदर्थं तेन कोग्रेस्-पक्ष स्य प्रमुखं सरदार पटेल् महोदयाय कारणानि अपि दर्शितानि । तानि यथा-
एभिः कारणैः याज्ञिकः सत्याग्रहे आत्मानम् अनियोज्य देशस्य सेवां कर्तुं विदेशं गतः । सः स्वस्य प्रश्नानाम् उत्तराणि अन्येषां देशानां राजकीयेन अभ्यासेन प्राप्स्यति इति मन्यते स्म । अतः १९३० तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य १६ तमे दिनाङ्के सः लण्डन् -नगरं गतवान् । तत्र मई-मासस्य प्रथमे दिनाङ्के विश्वश्रमिकदिनस्य उत्सवः आसीत् । तस्मिन् दिवसे लण्डन् -नगरे श्रमिकाणां प्रदर्शनानि आसन् । तेषु प्रदर्शनेषु ये भागं गृहीतवन्तः ते सर्वे लण्डन -नगरस्य "हाइड्-पार्क" इति स्थले सभायाम् एकत्रिताः अभूवन् । तत्र “मे दिन ज़िदाबाद” “कामदार एकता ज़िदाबाद” दुनियाके मज़दूर एक हो इत्यादीनि सूत्राणि अवदन् । तदनन्तरं ते "जागो जगना क्षुधार्त", "जागो दुर्बळ अशक्त" इति अगायन् । लण्डन् -नगरस्य जनानाम् इमानि कार्यक्रमाणि द्रष्ट्वा सः बहुप्रभावितः अभवत् ।
परावर्तनम् (भौतविज्ञानम्)
पूर्णान्तरिकं परावर्तनम्(Total Internal Reflection)
यदि चेद् L अ म च इति शनैश्शनैः वर्ध्यते तर्हि L न म य इत्यपि वर्द्धते । यदा आपतनकोणः ब म च इत्यनेन तुल्यो भवेत् तर्हि अपवर्तनकोणः न म र इत्यनेन तुल्यः स्यात् । इत्थमेव यदि आपतनकोणः भूयोपि वद्धर्यते तर्हि आपतितकिरणस्य `स म’ इत्येतादृशी एकावस्या उपस्थास्यति यर्हि वायौ आगमनान्तरं अपवर्तितः किरणः माध्यमद्वस्य पृथक्कारिणं तलं संस्पृशन्नेव निर्गमिष्यति, अर्थात् न म ख इत्यपवर्तनकोणः एकसमकोणतुल्यो भविष्यति । यदि चेद् भूयोऽपि वर्ध्यते अर्थात् आपतितकिरणः `द म’ इति दिशि आगच्छेत् तर्हि अपवर्तितः किरणः वायौ निर्गमनस्थाने शीशके एव `म व’ इति दिशि प्रत्यावर्तनं करिष्यति इदानीञ्च अनेन परावर्तननियमाः परिपाल्यन्ते । एतादृशं परावर्तनं पूर्णान्तरिकं परावर्तनमित्यभिधीयते । सथनमाध्यमस्य स आपतनकोणः यस्य सङ्गत्यपवर्तनकोणः एकसमकोण तुल्यो भवति स क्रान्तिकः कोण (Critical angle) इत्यभिधीयते ।
क्रान्तिकः कोणः = L स म च = क्रा
पूर्णपरावर्तकः प्रिज्मः (Totally Reflecting Prism)
यदा प्रकाशस्य समातरकिरणाः कस्यचिद् समद्विबाहुसमकोणप्रज्मस्य समकोणनिर्वर्तकतले लम्बरूपाः स्युः तर्हि ते कर्णतलाद् पूर्णंपरावर्तिताः भवन्ति यथा चित्र प्रदर्शिताः । इमे किरणाः कर्णे ४५० इत्यंशकम् आपतनकोणम् निर्वर्तयन्ति शीशकाच्च समीरार्थं प्रायशः ४२० इत्यंशकः क्रान्तिकः कोणोऽस्ति अतएव पूर्णं परावर्तिताः भूत्वा समकोणनिर्वर्तकाद् द्वितीयाद् तलात् बहिः निर्गच्छति ।
हीरकस्य भास्वरत्वम्
हीरकस्य बहूनां बहुमुल्यप्रस्तराणाञ्च अपवर्तनाङ्का अधिकास्सन्ति अतएव तेषां क्रान्तिककोणाः अल्पाः भवन्ति । यदा बाह्यः प्रकाशः कस्मिंश्चिद् छिन्ने हीरके माणिक्ये वा निप्पतति त्रहि स तस्य पारं गन्तुं न शक्नोति अपितु तस्य तलेभ्य वार्ंवारं पूर्णपरावर्तितो भव्ति । अस्मादेव कारणात् इमे प्रस्तराः अतिभास्वराः प्रतीयन्ते । हीरकस्य अपवर्तनाङ्क २.४७ इत्यस्ति तस्य क्रान्तिककोणश्च = २३० ५३ इति ।
भारतीयदार्शनिकाः
जरन्नैयायिकः श्रीजयन्तभट्टः
श्रीजयन्तभट्टः महतीं ख्यातिं गतो न्यायशास्त्रे लोकोत्तरविशिष्टपाण्डित्य परिपूर्णो महान् विद्वानासीत् । गङ्गेशप्रभृतयोऽपि महान्तो विद्वांसः श्रीजयन्त भट्ट 'जरन्नैयायिक' शब्देनोच्चारयन्ति स्म ।
श्रीजयन्तभट्टस्य महा विदुषो विषयेऽयमप्यस्ति समुल्लेखनीयो विषयः यत् अस्य 'न्यायमञ्जरी' ग्रन्थस्य लेखनात्मकं कायं महाबन्धनभूते प्रभूते स्थानेऽयं
श्रीवर्धमानोपाध्यायः
यद्यपि अयञ्च श्रीवर्धमानोपाध्यायो नासीत् स्वीयपितृसमो बुद्धिमान् प्रतिभावांश्च । तथापि तत्रेदमवश्यमेवाऽस्ति वक्तव्यं यत्-स्वल्पे एव वयसि मिथिलायामाचार्यप्रवर-श्रीगङ्गेशोपाध्यायस्याऽनन्तरं बहवो विद्वांसो लेखका श्वाऽभूवन् ।
परन्तु तत्र नूतनशैल्या विशेषतो द्वावेव विद्वांसावभूताम् । ययोरेकः श्रीगङ्गशोपाध्यायस्य पुत्रः श्रीवर्धमानोपाध्यायः, अपरश्च श्रीपक्षधरमिश्रः ।
श्रीवासुदेवसार्वभौमः
मभिन्नैव, भेदराहित्यावच्छिन्नत्वात् । वै० सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन ।
श्रीरघुनाथशिरोमणिः
'को भवानेकलोचनः' इत्यस्याऽन्यदप्युत्तरं दत्तवान् श्रीरघुनाथशिरोमणिः -
श्रीगङ्गेशोपाध्यायानन्तरं तार्किकनिष्ठमहत्त्वावच्छिन्नत्वेन प्रसिद्धि लभ मानो नैयायिकशिरोमणिः खल्वयमेव श्रीरघुनाथशिरोमणिरभूदिति स्वयमेव विदाङ्कुर्वन्तु न्यायाम्भोधिभूता: प्रभूता विद्वांसः ।
श्रीजगदीशतर्कालङ्कारः
९. जागदीशी-केवलान्वयीग्रन्थः ।
श्रीमथुरानाथतर्कवागीशः
तावति काले विदुषामयं विद्वत्तामयोऽयं शास्त्रीयसङ्घर्षः प्रवाहद्वये प्रचलित आसीत् । अस्य चास्ति बलवत्तरं प्रमाणं यथा-पञ्चलक्षणी-ग्रन्थस्य द्वितीय लक्षणे 'प्रतियोगिसमानाधिकरणत्व, प्रतियोगिव्यधिकरणत्व, विरुद्धधर्माध्यास स्तत्रैवाऽधिकरणभेदेनाऽभावभेदाऽभ्युपगमो न तु सर्वत्र' सिद्धान्तमिममाश्रि त्यैव 'साध्यवद्भिन्नसाध्याभाववदवृत्तित्वम्' इत्यस्मिन् · व्याप्तिद्वितीयलक्षणे द्वितीयसाध्यपदस्याऽसम्भववारणाय सार्थक्यं श्रीतर्कवागीशेन दत्तं श्रीगदा धरोऽपि तथैव स्वीकृतवान् । परन्तु जगदीशस्तन्निराकृतवान् ।
तर्कवागीशेन लिखिता ग्रन्थाः
५. किरणावलिप्रकाश रहस्यम् ।
'तत्त्वचिन्तामणि'-ग्रन्थस्योपरि जायमाना 'माथुरी' चतुर्णामेव खण्डानां प्रकाशिता जातेति नाविदितमस्ति केषामपि न्यायशास्त्रविदुषाम् ।
श्रीगदाधरभट्टाचार्यः
अनेन पद्यात्मकेन श्लोकेन श्रीगदाधरभट्टाचार्यविनिर्मिताः सन्ति वादान्ताः चतु षष्टि ( ६४ ) संख्याकाः ग्रन्था इति । 'काव्यप्रकाश'-ग्रन्थे रहस्य मप्यस्ति श्रीगदाधरलिखितो ग्रन्थ इति ।
श्रीअन्नम्भट्टः
एतान् सप्त पदार्थानधिकृत्यैव सर्गो जायते नान्यथेति खलु 'अन्नम्भट्टो' ब्रूते । तत्त्वतो विचार्यमाणे सृष्टौ सप्तपदार्थातिरिक्तो नैकोऽपि पदार्थः समनु भूयते । सप्तपदार्थाश्च प्रानिरूपिता अस्माभिः । तत्र द्रव्यं नवविधम्-पृथिव्य प्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसीति । तेषां समुदितं लक्षणं द्रव्यत्वजाति मत्त्वम् । गुणसमानाधिकरणसाक्षात् सत्ताव्याप्यजातिमत्त्वं वा । गुणाश्च सन्ति चतुविशतिसंख्याकाः । ते च यथा-'रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-संख्या-परिमाण पृथक्त्व-संयोग-विभाग-परत्वापरत्व-बुद्धि-सुख-दुःखेच्छा-द्वेष-प्रयत्नाश्च एवं गुरुत्व-द्रवत्व-स्नेह-संस्कार-अदृष्ट-शब्दाश्चेत्येवं रूपाः चतुर्विंशतिगुणा विज्ञेयाः । लक्षणञ्चैतेषां गुणत्वजातिमत्त्वम् ।
केचन दार्शनिका दशविधकर्माणि स्वीकुर्वन्ति । तत्र-भ्रमणम्-रेचनम्-स्य न्दनम्-ऊर्ध्वज्वलनम्-तिर्यग्गमनञ्चेति पञ्च ततोऽधिकानि अतिरिक्तानि च कर्माणि सन्ति ।
श्रीविश्वनाथपञ्चाननः
अपि चाऽयं महानिबन्धभूतो ग्रन्थः नानाविध-'दिनकरी-राम रुद्री-प्रभा मञ्जूषा'-लवपुरनिवासिश्रीनृसिंहदेवशास्त्रिविरचितज्ञानाविषयिणी टीका मुकुन्द शर्मविनिर्मित-'अभिनवप्रभा'-सहितस्तथा तत्तत् टिप्पण्या चापि विभूषितः, एवं मया श्रीज्वालाप्रसादगौडेनापि विरचित-कृष्णा-विलासिनी'-संस्कृत-हिन्दी टीकाभ्यां तथा प्राचीन-नवीननैयायिकेतिहासेन सनाथीकृतस्तथा 'गौतमद्वयी' नामिकया भूमिकया भूषितोऽयं कारिकानिरूपितं यत् साहित्यं तादृशसाहित्या वच्छिन्नो न्यायसिद्धान्तमुक्तावलीनामकोऽयं ग्रन्थः समस्तशास्त्राध्येतृणामुपकारं विदधात्वित्येतदर्थं जगन्नाथोऽनाथनाथो भगवान् विश्वनाथो प्रवृत्तिमार्गगामिना मया शशिबालागौडेन भूयो भूयः सम्प्रार्थ्यते ।
आत्मनः कोशेभ्यः अतिरिक्तत्वनिरूपणम्
<b>नमः श्रीशङ्करानन्दगुरुपादाम्बुजन्मने। सविलासमहामोहग्राहग्रासैककर्मणे॥ </b>
कथमात्मा पञ्चकोशेभ्यः भिन्नः इति आकाङ्क्षायाम् एषः अनुमानप्रकारः समुपपद्यते। “यद् व्यावर्तमानेष्वनुवर्तते तत् तेभ्यो भिन्नम्” इति एषः शास्त्रप्रसिद्धः नियमः। तथा हि, “आत्मा पञ्चकोशव्यतिरिक्तः, व्यावर्तमानपञ्चकोशेष्वनुवर्तमानत्वात्, यथा मणिगणेभ्यः सूत्रम्”। एषः हेतुः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां साध्यते।
- वासुदेवः आहितानलः
अष्टमठाः
अष्ट मठाः (Ashta Mathas)भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य उडुपीनगरे विद्यन्ते । मध्वाचार्यः एतेषाम् अष्टानां मठानां संस्थापनम् अकरोत् ।
पर्यायः
आरम्भे अष्टानां मठानां पीठाधिपतयः अपि कृष्णमठे एव मिलित्वा वसन्तः परस्परं चर्चां कृत्वा धार्मिकाणि कार्याणि निर्वहन्ति स्म । प्रतिमठं मासद्वये एकवारं कृष्णस्य पूजायाः दायित्वं निर्वहति स्म । मध्वाचार्यस्य काले आरब्धा एषा पर्यायपद्धतिः वादिराजाचार्यस्य कालपर्यन्तम् अपि तथैव प्राचलत् । वादिराजाचार्यः पर्यायस्य अवधिं मासद्वयतः वर्षद्वयम् इति व्यस्तारयत् । अनेन क्रमेण पर्यायेतराणां मठानां स्वामिभिः दीर्घः प्रवासः वा, तीर्थयात्रा वा कर्तुम् अवसरः प्राप्तः । तदनन्तरं वादिराजाचार्याः उडुपीनगरस्य रथवीथौ अष्टानां मठानां निर्माणम् अकारयत् । तदारभ्य पर्यायस्य आरम्भकार्यक्रमः महता वैभवेन आरब्धः ।
हालक्कि-ओक्कलिगजनाङ्गः
हालक्किजनाङ्गस्य शरीररचना
एतेषां शरीरवर्णः अपि दुग्धस्य (हालु) तण्डुलस्य (अक्कि) च वर्णयोः मिश्रणसदृशः इत्यनेन एते अन्येभ्यः सञ्चारिजनेभ्यः भिन्नाः सन्ति इति सूचयितुम् एतान् ‘हालक्कि ओक्कलु’ इति आह्वयन्ति ।
हालक्किजनाङ्गस्य सामाजिकी व्यवस्था
हालक्कि-ओक्क्लिगजनेषु ४१ बळि सन्ति इति विविधाः विद्वांसाः निर्दिष्टवन्तः सन्ति ।    स्वेषां बळि निमित्तम् एते वृक्षस्य, सस्यस्य, लतायाः, प्राणिनां च नामानि स्थापितवन्तः सन्ति ।  एते मांसाहारिणः चेदपि स्वेषां बळिनामसूचकस्य  प्राणिनः मांसं न खादन्ति, न मारयन्ति च  ।  एतेषु भिन्नगोत्राणां मध्ये विवाहसम्बन्धः भवति ।  विवाहे ब्राह्मणपुरोहितं न आह्वयन्ति ।  ग्रामस्य प्रमुखस्य नेतृत्वे कार्यक्रमः चलति । प्रत्येकं कोप्प नाम कश्चन ग्रामः । तत्र ग्रामप्रमुखः, बुधवन्त, कोलकार इति अधिकारिणः भवन्ति ।  कोप्पस्य सम्बद्धविचाराणां चर्चा अत्र चलति ।   अनेकानि कोपाणि मिलित्वा ‘सीमे’ भवति ।  हालक्कि=ओक्कलिगानाम् एतादृशानां सप्ताष्ट सीमे सन्ति ।  सीमायाः सभां ‘सीमाकूट’ इति वदन्ति ।  समाजस्य नीतिनियमान् ये उल्लङ्घयन्ति “सीमाकूट” तेषां बहिष्कारं करोति ।  बहिष्काराय ‘जातिकट्टु’ इति वदन्ति ।
अपवर्तनम् (भौतविज्ञानम्)
सघनमाध्यमः (denser medium)
= ज्या L घ ख ल/ ज्या L घ क ल
अपवर्तनाङ्कः = क ल / ख ल = जलस्य वास्तविकं गभीरत्वम्/ जलस्य आभासिकं गभीरत्वम्
कति पयमाध्यमानां समान्तरेभ्यः फलकेभ्यः प्रकाशस्यापवर्तनम्
कल्प्यं यत् कश्चिद् किरणः वायुतः चलित्वा जलस्य काचस्य च समान्तराभ्यां फलकाभ्यां निर्गत्य पुनः वायौ एव निष्क्राम्यति । १६.८ इति चित्रे प्रदर्शितम् । यदि चेद् प्रथमे माध्यमे `अ१’ इति आपतनकोणः द्वितीये माध्यमे`व१’ इत्यपवर्तनकोणः तृतीये माध्यमे `व२’ इति पुनश्च वायौ `व३’ इति स्यात् तर्हि ।
'''तथा च१ µ १ = ज्या व२/ज्या अ१
१/१.३३* १.५०= १५०/१३३=१.१२ प्रायेण
प्लासीयुद्धम्
पीठिका
ब्रीटीष् जनानां ईस्ट् इण्डिया समवयाः बङ्गाळस्य नवाबः अपि च तस्य फ्रेञ्च अनुयायी एतेषां प्लासी (प्लासी इति पदं बङ्गालीभाषायाः पलाशी इति कस्यचित् पुष्पस्य नाम्ना प्राप्तम्) स्थाने प्रचलिते निर्णायके युद्धे ब्रिटिष् जनाः विजयं प्राप्य अग्रे १९०वर्षाणि भारतं।भारतम् प्रशासितवन्तः । क्रि.श. १७५७तमवर्षसय जून् २३तमे दिने पश्चिमबङ्गालस्य भागीरथीनद्याः तटे विद्यमाने प्लासी इति स्थाने युद्धम् अभवत् । बङ्गालस्य अन्तिस्य स्वतन्त्रनवाबस्य सिराजुद्दौलस्य ब्रिटीष् साम्राज्यस्य ईस्ट् इण्डियासमवायस्य मध्ये घोरं युद्धं प्रावर्तत । अस्मिन् एव काले यूरोप् देशे सप्तवषाणि ब्रिटिष् प्रेञ्च् मध्ये युद्धं प्राचलत् । ब्रिटिष् जनैः विद्यमानवैरस्य कारणेन फ्रेञ्चजनाः भारतस्य प्लासीयुद्धे सहायरूपेण लघुसैन्यं प्रेषितवन्तः । सिराजुद्दौलस्य सैन्यं ब्रिटिष् सैन्यस्य अपेक्षया बलवत् आसीत् । परभवस्य शङ्कायां विद्यमानाः ब्रिटिष् अधिकारिणः सिराजुद्दौलस्य पदच्युतसेनापतिना मीर्जाफर् इत्यनेन सह जनद्वयं स्वपक्षे आकृष्टवन्तः ।  भ्रष्टः मीर्जाफर् सैन्यं रणक्षेत्रे आनीतवान् किन्तु युद्धे भागवहनस्य प्रयत्नमेव न कृतवान् । अतः सिराजुद्दौलस्य सैन्यं पराजयम् अवप्नोत् । आत्मरक्षणार्थं रहसि प्रच्छन्नं सिराजुद्दौलं बिटिश् जनाः अन्विष्य अमारयन् । अस्य पराजयस्य परिणामात् बङ्गालः पूर्णतया ब्रिटिष् हस्तगतः । मीर्जाफर् ब्रिटिष् अधिकारिणां गुलामः भूत्वा नवाबः अभवत् । ब्रिटिष् साम्राज्य भारते प्रतिष्ठापनस्य निर्णायकघटनासु प्लासीयुद्धम् अपि प्रधानम्। बङ्गालराज्यस्य कोशः धनकनकैः समृद्धम् आसीत् । आहारधान्यानि यथेष्टम् आसन् । एतानि सर्वाणि उपयुज्य ब्रिटिष् जनाः स्वस्य सैन्यबलं गणनीयप्रमाणेन समवर्धयन् । अनेन ते भारते सुदृढं रूढमूलाः अभवन् । दशवर्षानन्तरं सम्भूतं  बक्सार्युद्धम् ईस्ट् इण्डिया समवायं इतोऽपि बलवत् अकरोत् ।
संवृद्धः फ्रेञ्चप्रभावः
फ्रेञ्च गवर्नर जनरल् जोसेफ् फ्राङ्कोयि डूप्ले इत्यस्य अनधिकृतानुमत्या नवाबस्य आस्थाने फ्रेञ्च् जनानां प्रभावः संवर्धितः । बङ्गालराज्ये फेञ्च् जनानां वाणिज्यव्यवहारः अपि अधिकः अभवत् । फ्रेञ्च् अधिकारिणः नवाबस्य अधिकप्रमाणस्य शस्त्रात्राणि निर्वोढुं स्वसैनिकान् ऋणरूपेण प्रायच्छन् ।
अहमद् शहा अब्दालि
सिराजुद्दौलस्य उभयतः सङ्कटः आगतः । ब्रिटिष् जनानाम् ईस्ट् इण्डियासमवायः एकत्र अन्यत्र तस्य पश्चिमसीमायाम् अफघनस्य अहमद् शहा अब्दालि इत्यस्य सैन्येन अक्रमणम् कृतम् । अब्दालि सैन्यं क्रि.श.१७५६तमे वर्षे देहलीम् आक्रम्य अलुण्ठत् । सिराजुद्दौलः स्वसैन्यस्य बृहद्भागं स्वप्रियमित्रस्य अपि च प्रोत्साहकस्य पाट्नायाः दिवानस्य रामनारायणस्य नेतृत्वे अब्दालि सैन्येन सह योद्धुं प्रेषितवान् ।
ईस्ट् इण्डिया समवायनीतिः
ब्रिटिष् समवायस्य पूर्वनिर्धारः आसीत् यत् राज्यस्य नायकत्वपरिवर्तनं स्वहिताय आवश्यकम् । क्रि.श.१७५२तमवर्षात् पूर्वमेव राबर्ट् ओर्मे इति कश्चित् राबर्ट् क्लैव् इत्यस्य लिखिते पत्रे सिराजुद्दौलस्य पितामहस्य पदच्युतिः समवायस्य अभिवृद्ध्यर्थे आवश्यकी इति लिखितवान् । क्रि.श.१७५६तमे वर्षे अलिवर्दि खानस्य अकालमृत्योः अनन्तरं तस्य उत्तराधिकारीत्वेन सिरजुद्दौलस्य नाम आसीत् । अयं अलिवर्दि खनस्य दत्तकपुत्रः अपि आसीत् । एतन्मध्ये अन्याः काश्चन घटनाः अमभवन् । अवकाशवादिनः ब्रिटिष् जनाः सिराजुद्दौलं विरुद्ध्य अलिवर्दि खनस्य पुत्रीं घसेटि बेगम् इत्येनां प्रेरेपितवन्तः ।
कृष्णस्वामी कस्तूरिरङ्गन्
प्रमुख-योगदानानि
डॉ. कस्तूरीरङ्गः २००३ तमे वर्षे अगस्ट्मासस्य २७ दिनाङ्के स्वस्य कार्यकालस्य समाप्तेः पूर्वं ९ वर्षाणाम् अपेक्षया अधिककालपर्यन्तं इसरो-सङ्घस्य अध्यक्षः, अन्तरिक्ष-आयोगस्य, अन्तरिक्ष-विभागे भारत-सर्वकारस्य सचिवत्वेन भारतीय-अन्तरिक्ष-कार्यक्रमस्य निर्देशनस्य उत्तरदायी च आसीत् । पूर्वं सः इसरो-उपग्रहकेन्द्रस्य निदेशकः आसीत् । आधुनिकयुगस्य अन्तरिक्षयानम्, भारतीयराष्ट्रीयोपग्रहः (INSAT-2) भारतीयदूरसंवेदनोपग्रहाः (IRS-1A तथा 1B) इत्यादीनां वैज्ञानिकोपग्रहानां विकासस्य निरीक्षणं कृतवान् । सः भारतस्य प्रथमयोः प्रयोगात्मकयोः पृथिवीनिरीक्षण-उपग्रहयोः भास्कर-प्रथम-द्वितीययोः परियोजना-निदेशकः आसीत् ।
नागदामिनी
प्रयोजनानि
अस्य काष्टानि केवलं दाहनवस्तुरुपेण उपयोज्यते नतु दारुकर्मार्थम् अर्हति । अस्य फलानि शाकानि इव उपयुज्यन्ते ।
सहकारिता-आन्दोलनम्
सहकारितान्दोलनस्य उद्भवो विकासश्च
‘संघे शक्तिः कलौ युगे' इति । सामाजिकेषु राजनीतिकषु विश्वसम्बद्धेषु च सर्वत्रैव अनुमोदितुं व्यवहर्तुं च शक्यते । समन्वयभावनाम् अन्तरेण, सहयोगभावाद् ऋते च संघर्षबहुले जगति न सम्भवा साध्यसिद्धि:! एतस्य आन्दोलनस्य आर्थिकक्षेत्रे सहकारितान्दोलनरूपेण उद्भवः 19-तमशताब्द्या जर्मनी-डेनमार्कदेशयोः अभूत्। शर्मण्यदेशे शुल्जन्डेलिज-नामा, डेनमार्कदेशे च रेफिसन-नामां दीन-शोषित-पतितानां श्रमिकाणां कृषकाणां च स्थितपरिवर्तनव्रतम् आस्थाय सहकारितान्दोलनं प्रारब्धवन्तौ। शुल्जः शर्मण्यदेशनगरेषु रेफिसनश्च डेनमार्क-ग्रामीण-क्षेत्रेषु सहकारिसमितीः संस्थापितवन्तौ। भारते ग्रामसहकारिसमिति-संस्थापनं रेफिसन् सिद्धान्तम्। अनुसृत्य, नगर-सहकारिसमिति-संस्थापनं च शुल्ज-सिद्धान्तमूलकम्। भारतवर्षे सहकारितान्दोलनस्य उद्भव: 1904 ईसवीयेऽभूत्। तदानीं वैदेशिकशासनत्वाद् एतस्य उद्देश्यं न तथा आर्थिकोत्थानम् आसीत्, यथा आर्थिकोन्नतिव्यपदेशेन । जनानां शोषणम् तदा सहकारिसमितीनाम् उद्देश्यम् आसीद्-अल्पकुसीदपूर्वकं कृषकेभ्य ऋणदानम्। 1906 ईसवीये सहकारि-समितीनां संख्या 843, 1911 ईसवीये च तासां संख्या 8177 आसीत् । आसां समितीनां निधिश्च कोटित्रयाधिकम् अभूत्। 1912 ईसवीये सहकारिताविधानं निर्मितम्। तदनुसारं केन्द्रीय-सहकारि-वित्तकोषस्य संस्थापनम् अभूत् । सहकारिसमितीन कृते क्रयविक्रयौ, जीवन-बीमा-कार्यम्, भवननिर्माणम्, उत्पादनव्यवस्था, उद्योगाश्च वैधरूपेण उद्घोषितानि। 1915 ईसवीये प्रान्तीयसहकारि-बैंकानां स्थापनाऽभूत् । एवं विविधकार्य-व्यवस्थापनार्थम् अर्थप्राप्तौ सहकारि-समितीन कृते सौविध्यमभूत्। 1919 ईसवीये मैकलागनसमितिविवरणम् आश्रित्य सहकारिता प्रान्तीयशासनान्तर्गतम् अभूत्। 1945 ईसवीये सहकारि-समितीनां संख्या पादोनद्विलक्षपरिमिताऽभूत्। -
स्वातन्त्र्योत्तरं विकासः
पञ्चवर्षीययोजनासु अपि सहकारिता प्राधान्यम् अलभत । योजना-आयोगः मार्च 1950 ईसवीये भारतीयसंविधानानुसारम् आयोजितोऽभूत्। भारतस्य सर्वाङ्गीणसमुन्नतिर्येन पञ्चवर्षीय-योजना (Five-year Plans) प्रारब्धा। समासतो चतुर्थपञ्चवर्षीययोजनायाः । वैशिष्ट्यम् अत्र प्रस्तोतुं प्राभवत्- -
रीतिसम्प्रदायः
अलङ्कारसम्प्रदाया पेक्षया चैतत्सम्प्रदायस्यालोचनादृष्टिः सूक्ष्मातिगहना च प्रतीता भवति । भामहादयो हि रसमलङ्कारं मत्वा तं काव्यस्य बहिरङ्गसाधनमेव स्वीकृतवन्तः, किन्तु वामनेन तु कान्तिगुणान्तर्गतं ( ‘दीप्तिरसत्वं कान्तिः' ) रसं मत्वा काव्ये रसस्य महत्ता समधिका वर्त्तते इत्यत्र विशेषाग्रहो दर्शितः । ध्वनिश्च वक्रोक्तावेवान्तर्भावितः। झत्थञ्च वामनेन कार्यद्वयं सम्पादितम्
रुद्रटेनाग्निपुराणान्तर्गतव्याख्यानुरुपमेव वैदर्भीगौडीपाञ्चालीलाटी चेति चतस्त्रे रीतयः स्वीकृताः । राजशेखरश्च वामनानुरुपमेव तिस्रो र्तयः स्वीचकार । भोजराजेन षड्रीतय मम्मटेन रीतेः स्थाने उपनागरिका परुषा कोमलेति तिस्त्रो वृत्तयः स्वीकृताः ।
एभिर्वाक्यैः स्पष्टमेव परिलक्ष्यते यत् वामनीयरीति सिध्दान्तः प्रारम्भिकावस्थायामेव शैथिल्यम्भजत् । यदि वामनस्यानुयायिनः केचन आसन् त्तेऽपि मम्मटभट्टस्य प्राक्तना एवुयदा मम्मटेन वामनस्वीकृत-सिध्दान्तः समालोचित स्तदाऽस्य रीतिसिध्दान्तो लुप्रुप्राय एवासीत् । यतस्तदनन्तरं न कोऽपि विद्वान् दृष्टिपथमवतरति यः सिध्दान्तम्नमङ्गीकृत्य किञ्चिदवर्णयेत् । मन्ये हिन्दी साहित्ये रीतिकालीन कवयः रीतिसम्प्रदायं स्वीकृत्यैव सर्वमपि स्वकीयं साहित्यं निर्मितवन्तः, परं संस्कृत साहित्ये त्रयोदशशता द्यनन्तरं न ह्यस्य सिध्दान्तस्य सत्कारः सञ्जातः । न घ केनापि आलङ्कारिकेन काव्यस्यात्मा रीतिरङ्गीकृता । अपितु केवलं शरीर्सघटनात्मकं तत्वमेवेतत्स्वीकृतम् । यद्यपीयं रीतिपरम्परा बहुकालं यावत्प्रचलिताऽभूत परन्न तथा यथा वामनेनाङ्गीकृताऽऽसीत् । साहित्यदर्पणकारेण “ वाक्यं रसात्मकं काव्यमिति कथयता रीतेः खण्डनं कृतम् । तेन च शब्दार्थै तावच्छरीरं रस आत्मा, गुणा शौर्यादयः अलङ्काराः कुण्डलादिवद्दोषाः काणत्व – खञ्जत्वादिवत्, रीतिरवसंस्थानविशेषवत् एवं स्वीकृतम् ।
मानवस्य पाचनतन्त्रम्
क्षुद्रान्त्रे पाचनम्
अस्मिन् स्रावरूपेण द्वौ एन्जाइमौ प्रोटीनस्य पचनाय गच्छतः। एकं एण्टेरोकाइनेज् यत् ट्रिप्सिनोजेन् ट्रिप्सिन् मध्ये परिवर्तयति अपरं एरिप्सिन् यत् अर्धपच्यप्रोटीनस्य पूर्णपाचनानन्तरं अन्तिमोत्पादस्य अमीनो अम्लरूपेण परिवर्तयति अत्र मेदःपचकः एन्जाइमः लाइपेजः अपि अस्ति, मेदः अपि पच्यते । कार्बोहाइड्रेट् पचयन्तः बहवः एन्जाइमाः अस्मिन् दृश्यन्ते । ये कार्बोहाइड्रेट् ग्लूकोजरूपेण परिवर्तयन्ति।
वीरप्प मोयिलि
कार्कळ उपमण्डलस्य मूडुबिदरेसमीपे मार्पाडिग्रामे तम्मय्य पूवम्मदम्पत्योः पुण्यसन्तानरूपेण क्रि.श.१९४०तमे वर्षे जनवरिमासस्य १२दिने जातः वीरप्प मोयिलि । देवाडिग इति अधस्थवर्गे जातस्य अस्य नारायणः वासु देवाडिगः च अस्य अग्रजौ । दारिद्र्यात् दुःखेन परिशोचितस्य तस्य बाल्ये कदाचित् भोजनकाले गृहस्वामी आगत्य गृहात् बहिः प्रेषितवान् । तदारभ्य अन्यायस्य परिशोषणस्य च विरुद्धं वीरप्पस्य मनसि क्रान्तिकारिकभावना प्रतिष्ठिता । दीनानां दुर्बलानां परिशोचितानाम् अश्रूणि मार्जयितुं बद्धसङ्कल्पः अभवत् । अस्य बाल्ये आर्थिकसङ्कष्टकारणात् शालां गन्तुं कष्टम् अभवत् । किन्तु शिक्षाप्राप्तये तस्य महती आसक्तिः आसीत् । यथा कथञ्चित् प्रौढशालापर्यन्तं स्वग्रामे एव पठित्वा मङ्गळूरुपत्तनस्य सर्वकारीयमहाविद्यालये अर्थशाशात्रविषये पदवीशिक्षां समापितवान् । जीवविमानिगमे कञ्चित्कालं करणिकः अभवत् । पुनः परिश्रमेण विद्याभ्यासम् अनुवर्तयन् अधुनिकन्यायाशात्रम् अधीतवान् । कार्कळपत्तने न्यायवादिनः वृत्तिम् आरब्धवान् । अल्पेनैव कालेन स्ववृत्तौ यशः प्राप्तवान् । उच्चवर्गैः परिशोषितस्य आलम्बनं कर्तुं प्रायतत । दीनानां निश्शुल्कं न्यायवादं कृतवान् । महाविद्यालयदिनेषु परिचितां कन्यां प्रेमाम् एव परिणीतवान् । कवयित्री सा वीरप्पमोयिलिमहोदयस्य उत्साहवर्धिनी अभवत् । मोयिलिमहोदयस्य कौटुम्बिकं जीवनम् आदर्शदाम्पत्यस्य उदाहरणम् । तिस्रः पुत्र्यः एकः पुत्रः च तस्य दाम्पत्यस्य सुफलानि । वीरप्पमहोदयः भूधारकानां श्रमिकवर्गाणां न्यायप्राप्तये प्रयतमानः निष्ठावान् न्यायवादी इति प्रसिद्धः अभवत् । समाजे तिरस्कृतजनानां प्रकाशं प्रदर्शयितुं “किसान् सभा” इति सङ्घटनम् अस्थापयत् । सा सभा इदानीमपि शिक्षाप्रसारः, कृषकजागृतिः, जनजागरणान्दोलनम्, चिन्तनगोष्ठयः, इत्यादीन् कार्यकमान् सञ्चालयन्ती अस्ति । सर्वदा सङ्घर्षमनोभावस्य मोयिलिमहोदयस्य जीवने अनिकानि सङ्कटानि आपतितानि । सञ्चारापघातव्यजेन तं मारयितुं वैरिणः प्रायतन्त ।
कोंडगांव, रत्नागिरीमण्डलं
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
माहेमण्डलम्
भारतस्य कश्चन केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति पाण्डीचेरी अथवा पुदुचेरी । अत्र चत्वारि अस्ंयुक्तमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति माहेमण्डलम् । भौगोलिकतया केरलभूभागे एतत् मण्डलं विद्यते । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति माहे ।
शाल्मलिः
प्रयोजनानि
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः
गृहस्थाश्रमः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गृहस्थाश्रमः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वानप्रस्थाश्रमः
वानप्रस्थाश्रमस्य कर्तव्यानि
निःश्रेयसाधिगमस्यायमाश्रमो द्वारभूतो विद्यते । गृहस्थाश्रमे गृहस्थेषु नैसर्गिकानां क्रोधाभिमानेर्ष्या-तृष्णा-परपीडनादि दोषाणां त्यागः समुत्पद्यते । ये ज्ञानयुक्ताः वानप्रस्थाः स्वाश्रमविहितं तपः कर्म, हिरण्यगर्भादिविषयाविद्याः सेवन्ते । वानप्रस्थः गृहात् वनाश्रमं प्राप्य श्रामणकाग्निकुण्डे विशेषहोमं च करोति । रात्रौ न अश्नाति । जितेन्द्रियस्सन् उत्तरोत्तरे अधिकं तपस्संयोगं च साधयति । दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यं नक्षत्रेष्टिम् आग्रयणेष्टिं च वनौषिधिभिः यजनं करोति । अयं नित्यस्वाध्यायी सन् होमसम्भारान् सम्भरति ।
ब्रह्मचर्याश्रमः
ब्रह्मचर्याश्रमे संस्काराः
चतुर्विधेष्वाश्रमेषु-ब्रह्मचर्याश्रमः आद्यः । सोऽयमाश्रमो मानवजीवनस्याधारोऽस्ति । भारतीयसस्कृत्या वर्णव्यवस्थानुगुणमाश्रमधर्माः प्रतिपादिताः । तान् धर्मान् प्राप्तुमाश्रमप्रवेशोऽपेक्षते । धर्मसूत्रग्नन्थैः स्मृतिग्नन्थैश्च प्रतिपादितेषु षोडशसंस्कारेषु उपनयनं, वेदारम्भः, समावर्तनाख्यास्त्रयः संस्काराः आश्रमेऽस्मिन् अन्तर्भूताः सन्ति । तत्र बाल्यावस्थानन्तरभाविनि अभिनववयस्समारम्भे द्वितीयजन्मापादकत्वेन वेदाध्ययनाङ्गत्वेन सङ्कल्पितश्च, अयमुपनयनसंस्कार एव सर्वप्रधानम् । उपनयनस्य पार्यन्तिकं प्रयोजनं वेदाध्ययनाधिकारसिद्धिः ।
ब्रह्मचारिणः कर्तव्यानि
मनसा-वाचा-कर्मणा च प्राणै: धनैरपि आचार्यस्यप्रीणनम्, गुरो: समानं तद् दारदारकेषु आदरश्चेत्यिमानि ब्रह्मचर्यस्य द्वितीयकर्त्तव्यम् ।
एवमाश्रमेऽस्मिन् वेदाध्ययनाय गुरुकुलं प्रविष्ट: शिष्य: स्वायुष: चतुर्भागं ब्रह्मचारी भूत्वा धर्मार्थवबुध्यमान: गुरुशुश्रूषणं कुर्यादिति महाभारते व्यासोपदेश: -
ब्रह्मचर्यस्य महत्त्वम्
ब्रह्मणः स्वरूपे विचरणमर्थात् ब्रह्मणः स्वरूपस्य मननम् एव ब्रह्मचर्य शब्दस्यार्थः । यस्य मनो नित्यं सच्चिदानन्द रूपे ब्रह्मणि विचरति स एव ‘ब्रह्मचारी’ अस्ति ।
अलङ्कारसम्प्रदायः
अत्रेदं विचार्यते-रसाद्यलङ्कारमध्ये आलङ्कारिकाः केषां प्राधान्यं स्वीकुर्वन्ति । तत्र भामहो रसवत्प्रेय-ऊर्जस्वि-समाहिताभिधचतुर्षु अलङ्कारेषु मध्य एव रसभावानां समग्रविषयानन्तः भावयति । रसवदलङ्कारेण दण्ड्याचार्योऽपि पूर्णपरिचितो प्रतिभाति । इत्थञ्चालङ्कारिकाचार्या रसतत्त्वं सम्यग्रूपेणीवजानन्ति किन्तु, सत्यप्येवमेकं प्राधान्यमलङ्कारस्यैवेति समुद्घोषयति । ये च ध्वनिवादिनः आचार्याः प्रतीयमानमर्थमेव महत्त्वरूपमङ्गीकुर्वन्ति तेषां मतादप्यालङ्कारिकाः पूर्णपरिचिताः सन्ति, ते हि प्रतीयमानार्थं समासोक्त्याक्षेपायलारेष्वेवान्तर्भावयन्ति । अलङ्काराणां विशिष्टानुशीलनेन व्याख्याकरणेन च वक्रोक्तेः ध्वनेः कल्पना प्रादुर्भूता । अलङ्कारमतस्य चैतत् शास्त्रेतिहासे महती विशेषता विद्यते ।
मकरन्द दवे
मकरन्दस्य (મકરન્દ દવે, makarand dave )वंशजाः राजकोट मण्डलस्य गोंडल -ग्रामे निवासं करोन्ति स्म । तस्य नाम मावजी दवे इति आसीत् । सः धार्मिकवृत्तियुतः, सहजानन्द स्वामिनः भक्तश्च आसीत् । श्रीजीमहाराजः तत्र आगत्य सत्संङ्गं कारयति स्म । सा च भक्तिः तस्य कुटुम्बस्य प्रत्येकस्मिन् जने आसीत् । इमां परम्परां वजेशङ्कर दवे अन्वसरत् । तस्य मनः बाल्यादेव भगवतः भक्तौ रतम् आसीत् । ततः परं सः प्रतिदिनं गोंडल -ग्रामस्य स्वामिनारायणमन्दिरं गच्छति स्म । तस्य  वयः विवाह योग्यम् अभवत् अतः वजीबा इति नामिकया कन्यया सह तस्य विवाहः अभवत् । संसारव्यवहारयोः परायणस्सन्नपि  तस्य भक्तिः अखण्डा आसीत् ।
भक्तिः
धार्मिकवृत्तियुतस्य पित्रोः स्वामिनारायण स्य भक्तिः अनेन जन्मना एव प्राप्ता इति । सः "रामकृष्णकथामृत" इति एकं पुस्तकम् अपठत् अतः स्वामिनारायणरामकृष्णयोः प्रभावः अस्योपरि आसीत् । बाल्यादेव तस्मै भक्तिः, ध्यानं च बहुरोचते स्म । तस्य गृहस्य समीपे एका वनिता आसीत् । तस्याः अधः उपविश्य अयं ध्यानं करोति स्म इति । इत्थं तस्य पालनं मुक्तरीत्या अभवत् इति ।
जीवनमन्त्रः, मकरन्दः नाम्नः इतिहासः च
हे महाराज ! त्वम् इच्छसि तदेव भविष्यति इति तस्य मातुः जीवनमन्त्रः आसीत् । स एव जीवनमन्त्रः बाबु इत्यनेन प्राप्तः । तस्य मूलनाम महाशङ्कर इति आसीत् । तथापि जनाः तं बाबु इति नाम्ना एव आह्वयन्ति स्म । किन्तु मकरन्दस्य भगिन्याः दयाबेन इत्यस्याः विवाहः अभवत्, तस्य नाम अपि बाबु इति आसीत् । अन्ते जामाता बाबु इत्यस्मात् मकरन्दः इति नाम अददात् । तस्मात् दिनात् सः मकरन्दः इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत् ।
पाश्चात्यचिन्तकानां पठनम्
मकरन्देन वार्ता याः, काव्येभ्यः, रामकृष्णकथामृतात्, हिमालय प्रवासात् च वाचनस्य प्रारम्भः कृतः। मकरन्दः शनैः शनैः विश्वस्य लेखकानां कवीनां च विषये पठितुम् आरभत इति । सः आग्लभाषा यां प्रभुत्वं प्राप्य सो्न्दर्यस्य कविशैलीम् अपठत् । ळोकसमुदायं जीवमानं कुर्यात् तादृशं हार्डी  नाम्नः लेखकस्य पुस्तकानि  अपि अपठत् इति । ततः परं  रुथ बेनेडिक्ट्, अब्राहम् मेस्लो, डो.विक्टर् फ्रेकल्,मार्टिन् ब्यूबर्, आर्नोल्ड टॉयन्बी,एरिक् फ्रॉम्, कार्लयुग् आदीनां पाश्चात्यचिन्तकानां विषयेऽपि सः अपठत् ।
पितुः मरणम्
अन्तिमे काले तस्य पितुः श्वासरोगः आसीत् । अन्तिमेषु चतुर्मासेषु जीवनस्य श्रेष्ठम् आनन्दम् अनुभवामि इति सः कथयति स्म । दुःखस्य पीडायाः च विषये सः न वदति स्म । मकरन्दःः दवे पितरम् अन्तिमा इच्छा का इति अपृच्छत् । पिता साधुधर्मजीवनदास इत्येतं मेलितुम् इच्छामि इति अवदत् । मकरन्दःः दवे साधु धर्मजीवनदास इत्येतं कथम् अन्विषामि इति व्यचारयत् । किन्तु ईश्वरस्य प्रेरणाद्वारा सः स्वयमेव आगतः । तव पितुः मां स्मरति । अतः आगतः अस्मि इति सः मकरन्दम् अकथयत् । तदनन्तरं सः वजेशङ्कर इत्येतं रोग स्य विषये अपृच्छत् । अश्वः रुग्णः अस्ति तत्र अश्वारूढस्य कः दोषः । तादृशेन भक्तेन चिदानन्दरूपः "शिवोऽहं  शिवोऽहम्" इति वदन् देहत्यागः कृतः ।
साहित्ययात्रा
१९५२ तमे वर्षे 'जयभेर' इति काव्य सङ्ग्रहः प्रकटितः अभवत् । तदनन्तरं १९५५ तमे वर्षे 'જ઼બૂક વિજ઼ળી' इति नामकः बालकाव्यसङ्ग्रहः प्रकटितः अभवत् इति ।  बालेभ्यो रुचिकराणि  काव्यानि तेन रचितानि । तत् सर्वं सः स्वस्य भगिन्याः पुत्रीम् अनुलक्ष्य लिखति स्म । अतः बालेभ्यो रुचिकरं भवति स्म । 	उदाहरणम्- 	પાટી ને પેન લઈ ટમી ચાલી સ્કૂલે,
देशभक्तः
कविः, अध्येता, चिन्तकः मकरन्दः दवे देशभक्तः अपि आसीत् । भारतं स्वतन्त्रम् अभवत् ततः परं मदरन्द दवे राष्ट्र स्य शीलस्य सदाचारस्य च रक्षणार्थं प्रयत्नानि अकरोत् । स्वतन्त्रतायाः परं देशे भ्रष्टाचारः ,जनानं हत्यादिप्रवृत्तीः च दृष्ट्वा सः अगायत्- જે પરાયાને અમે દઈ માર કાઢ્યા વેગથી એ શુ આ સંહાર કાજે, કૈ હજારો કંઠના ભયઘોર હાહકાર કાજે ?? स्वतन्त्रता प्राप्ता तथापि अस्य सङ्घर्षः प्रचलति स्म । ऋजुः, सोम्यः मकरन्दः दवे अन्यायम् असत्यं कदापि न सहते स्म । पापं, अन्यायं,पाखण्डं च प्रति क्रुध्यति स्म । सः केवलं राजनेतृभ्यः, व्यापारिभ्यः रोषं न दर्शयति स्म । अपि तु सः पाखण्डिगुरुभ्यः लोभयुतेभ्यः शिष्येभ्योऽपि क्रुध्यति स्म ।
मकरन्दः दवे इत्यस्य अन्याः रचनाः
मकरन्दस्य प्रथमस्य तरणा इत्यस्य काव्यसङ्ग्रहस्य प्रकाशनसमये प्रकाशकः बाबूभाई  मकरन्दस्य  काव्येषु विविधता, नवीनता ,सत्यता च दृश्यते । एभिर्गुणैः मकरन्दस्य गुजराती कवीषु अलौकिकं स्थानम् अस्ति इति च अवदत् । तस्य इमे शब्दाः सत्याः अभूवन् । बालकाव्यैः स्वस्य काव्ययात्रायाः प्रारम्भं कृत्वा सः સોનેટ, ગજલ, મુક્તકો, ભજન, અપદ્યાગદ્ય,પદ,રાસ, હાલરડા  आदी सर्वं रचयित्वा प्रसिद्धः अभवत् ।
मानवशरीसस्य ज्ञानेन्द्रियाणि
इन्द्रियाङ्ग
तंत्रिकातन्तुः विशिष्टसंवेदीअङ्गैः सह सम्बद्धाः भवन्ति । विशिष्टेषु इन्द्रियाङ्गेषु तंत्रिकातन्तुनां समाप्तेः पूर्वं ते स्वस्य न्यूरोलेमा, मायलिनम् आवरणं च बलिदानं कुर्वन्ति । प्रत्येकस्य इन्द्रियस्य अन्त्यभागः केनचित् प्रकारेण निर्मितः भवति, यः अन्त्यङ्गः इति कथ्यते, एते अङ्गाः इन्द्रियाणां विशेषाः भागाः भवन्ति । प्रत्येकं इन्द्रियाङ्गसम्बद्धाः बहवः उपांगाः सन्ति, ये उत्तेजकान् अङ्गेभ्यः प्रसारयन्ति । किन्तु, वास्तविकं उत्तेजनं अङ्गे एव भवति ततः मस्तिष्कं प्राप्नोति, यत्र तस्य विश्लेषणं भवति तथा च विशिष्टसंज्ञायाः (Special Sense) ज्ञानं प्राप्यते।
रसगुल्यः जिह्वा वा
जिह्वाया वा जिह्वाया वा मुख्यं कार्यं वस्तुनः स्वादनं कृत्वा तस्य रसं ज्ञातुं यतः तस्मिन् रसग्राहकाः सन्ति। मृदुतालु, टॉन्सिल, एपिग्लोटिस् इत्यादिषु श्लेष्मपर्दे अपि केचन रसग्राहकाः वर्तन्ते ।
बाह्य कर्ण
1. प्रघना वा वेस्टिबुले
मूत्रपिण्डः, पुटः, अर्धवृत्ताकाराः च नहराः, त्रयः अपि शरीरस्य समतां स्थापयितुं चिन्तिताः सन्ति न तु श्रवणकार्यस्य विषये।घोंसस्य शंख इव दृश्यते। मध्ये स्थितं शङ्कुअस्थिक्षं परितः द्वित्रिचतुर्थांशं (२२)वारं कुण्डलितं भवति, यत् मोडियोलस् इति कथ्यते । अधमचक्रं बृहत्तमं ऊर्ध्वं च लघुतमम् । कोक्लीया-नली छिद्रस्य अण्डाकारस्य (fenestra rotunda) खिडकीपर्यन्तं विस्तृता भवति । अस्थिकर्णिकायाः अन्तः झिल्लीयुक्तकर्णिकायाः समानप्रमाणस्य नलिकां भवति । एतयोः नलिकयोः मध्ये पेरिलिम्फ द्रवः पूरितः भवति ।
स्काला वेस्टिबुला वेस्टिबुल इत्यनेन सह सम्बद्धं भवति तथा च स्केला टिम्पानी वृत्ताकारस्य छिद्रजालकस्य अन्ते भवति तथा च स्कैला मीडिया अन्ययोः नाडीयोः मध्ये अवशिष्यते तथा च अन्तःलिम्फद्रवेण पूरितं भवति स्काला वेस्टिबुला, स्केला टिम्पानी च पेरिलिम्फेन पूरिताः भवन्ति । एते त्रयः नलिकाः समानान्तरेण व्यवस्थिताः भवन्ति, अस्थि-अक्षस्तम्भस्य (Modiolus) परितः कुण्डलं कृत्वा ऊर्ध्वं आरोहन्ति । सर्पिल-अङ्गः स्केला-माध्यमेषु अपि वर्तते यत् कोक्लीयर-नलिकां अपि उच्यते, यत् कोर्टि-अङ्गम् इति कथ्यते ।
कर्णस्य तंत्रिकाः - कर्णस्य आपूर्तिः अष्टमी (VIII) कपाल-तंत्रिका (Vestibulocochlear nerve) द्वारा भवति । शाखाद्वये विभज्यते । एकः वेस्टिबुलं गच्छति अपरः कोक्लीयाम्। वेस्टिबुलं गच्छन् शाखा वेस्टिबुलर तंत्रिका इति उच्यते । शरीरस्य समतोलस्य निर्वाहप्रक्रियायाः सम्बन्धी अस्ति । उत्तेजितः सन् मस्तिष्ककोशं प्रति आवेगान् प्रसारयति ।
दृष्टिः वा नेत्रे
मध्यनाडीस्तर - एषः नेत्रगोलकस्य मध्यस्तरः, यस्मिन् बहवः रक्तवाहिकाः अवशिष्यन्ते । अस्मिन् कोरोइड् अथवा कोरोइड्, सिलिअरी शरीरं वा सिलिअरी शरीरं वा उपतारं वा परितारिका वा भवति ।
नेत्रगोलकस्य तृतीयः बृहत्तमः च गुहा काचकक्षः इति कथ्यते, यः नेत्रगोलकस्य प्रायः ८० प्रतिशतं भागं गृह्णाति । एतत् लेन्सस्य पृष्ठतः सम्पूर्णं स्थानं पूरयति । अयं कक्षः विट्रियस-हास्य-नामकेन वर्णहीनेन पारदर्शकेन जेली-सदृशेन पदार्थेन पूरितः भवति, यत् वस्तुतः संयोजक-उपस्थानां परिवर्तनम् अस्ति । बाह्यचापेन नेत्रगोलकस्य उद्भवं निवारयितुं अस्य कार्यं भवति । कोलेजनस्य, हाइलूरोनिक अम्लस्य च अतिरिक्तं अन्ये घटकाः नेत्रबिन्दुसदृशाः सन्ति । काचद्रवः सिलिअरीशरीरेण उत्पद्यते । एतत् चक्षुषः, रेटिना च पोषणं प्रयच्छति ।
अश्रुग्रन्थिः - प्रत्येकस्य नेत्रस्य उपरितनपक्ष्मस्य अधः पार्श्वकन्थसस्य उपरि स्थिताः । यस्य स्रावः नेत्रगोलकं आर्द्रं करोति। प्रत्येकं अश्रुग्रन्थिः बादामरूपी भवति, अग्रअस्थिस्य 'कक्षाफलकस्य' अवसादे स्थिता भवति । स्रावात्मक उपकलाकोशिकाभिः निर्मितं भवति । एतेभ्यः ग्रन्थिभ्यः बहवः नलिकाः निर्गच्छन्ति ये नेत्रपटलस्य उपरिभागे उद्घाटिताः भवन्ति । एतेषु ग्रन्थिषु अश्रुपाताः उत्पद्यन्ते, ये अश्रुनालिकाभिः ढक्कनानां अधः आगच्छन्ति, नेत्रगोलकस्य अग्रभागस्य उपरि प्रसारितस्य च अनन्तरं प्रत्येकस्य नेत्रस्य मध्यभागं प्रति गच्छन्ति यत्र ते अश्रुपातिकौ द्वौ प्रविशन्ति।प्रविशति। उभौ सूक्ष्मनलिकां एकस्मात् उपरि एकस्मात् अधः च गच्छतः अत्र स्थितस्य मांसस्य लघु रक्तस्य उदग्रं यत् 'Lacrimal sac' इति प्रविशति अश्रुपुटः नासिकास्क्रीमनालिकायाः विस्तारितः भागः भवति । नासिका-अश्रु-नली नासिका-गुहायाः अस्थि-भित्तिं अधः लङ्घ्य नासिकायां अधम-मार्गे उद्घाट्यते, यस्मात् माध्यमेन अश्रुपाताः नासिकाम् आगच्छन्ति
1. अश्रुभिः नेत्राणि स्नेहितं आर्द्रं च भवति, येन पलकाः सुचारुतया गन्तुं शक्नुवन्ति ।
कुणकेश्वरम्
कुणकेश्वरम् (मराठी: कुणकेश्वर, हिन्दी: कुणकेश्वर, आङ्ग्ल: kunkeshwar) इति ग्रामं महाराष्ट्रराज्यस्य सिंधुदुर्गमण्डलस्य देवगडोपमण्डलस्य ग्राममस्ति | एतत् ग्रामं अरबी समुद्रः तीरे विकसितमस्ति । २०११ तमस्य वर्षस्य जनगणतेः अनुसारं कुणकेश्वरस्य जनसङ्ख्या १,८२९ । अत्रत्या मुख्यभाषा मराठी । अस्य ग्रामस्य समीपे देवगड, विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सावंतवाडी, वेंगुर्ला इत्यादीनि मनोहराणि स्थानानि सन्ति ।
प्रकरणम् (रूपकम्)
लक्षणम्
अत्र कथावस्तु कल्पितं लौकिकं च भवति । नायकः क्वचित् ब्राह्मणो भवति, यथा - मृच्छकटिके चारुदत्तः । क्वचित् अमात्यो भवति, यथा - मालतीमाधवे माधवः । क्वचित्तु वणिक् भवति, यथा - पुष्पभूषिते अशोकदत्तः । स च नायकः धीरशान्तो भवतीति शृङ्गारोऽत्र प्रधानः । धर्मार्थकामेषु अन्यतमः पुरुषार्थोऽत्र प्रधानो भवति, उक्तमेतद्दर्पणे -
जिह्वा
इयं जिह्वा अपि शरीरस्य किञ्चित् अङ्गम् अस्ति । इयं जिह्वा मुखस्य अन्तः भवति । एषा जिह्वा आङ्ग्लभाषायां tongue इति उच्यते । एषा जिह्वा इन्द्रियेषु अन्यतमा अस्ति । एषा रसनेन्द्रियम् अस्ति । वयं जिह्वया एव आहाराणां रुचिम् आस्वादयितुं शक्नुमः ।
श्रीपाद दामोदर सातवळेकर
प्रतिष्ठा
स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे रूसदेशे सूर्यमूले (जापान्) च वैश्विकधार्मिकसम्मेलनेषु (वर्ल्ड् रिलिजन्स् कोन्फ्रेन्स्) अपि सः आमन्त्रितः अभवत् ।
सर्पगन्धः
प्रयोजनानि
सर्पगन्धासस्यस्य मूले रिसर्पिन् (reserpine) इति सस्यक्षारः अस्ति । आयुर्वेदचिकित्साक्रमे अस्य उपयोगः अधिकः । विशेषतः सर्पदशनस्य औषधरुपेण उपयुज्यते ।
बङ्गालविभजनम्
क्रि.श.१९०५तमे वर्षे वैस्राय्, गवर्नर् जनरल् लार्ड् कर्जन् च (१८९९-१९०५) वङ्गदेशस्य इत्युक्ते बङ्गालप्रन्तस्य प्रशासनात्मक्मिकायाः सौकर्यर्थे द्विधाविभागः भवेत् इति आदिष्टवन्तौ । कारणं तु बृहत्प्रदेशस्य वङ्गदेशस्य जनसङ्ख्या अधिका आसीत् । बङ्गालस्य हिन्दुपण्डितानां प्रभावः राष्ट्रस्य प्रान्तीयस्य च राजकीये तेषां प्राबल्यम् आसीत् । अतः ब्रिटिष् सर्वकरेण समग्रः बङ्गालः वङ्गः भङ्गः च इति द्विधा विभक्तः । अस्सामस्य पूर्वबङ्गालस्य च डाका राजधानी, पश्चिमबङ्गालस्य कल्कत्ता (आधुनिका कोल्कता) राजधानी अभवताम् । अविचार्य वङ्गभङ्गस्य कारणेण बङ्गालीयाः कोपाविष्टाः । आङ्ग्लसर्वकारः भारतीयानाम् अनुमतिं न अभिप्रायमपि न आपृच्छत् । एतत् आङ्ग्लानां विभजनं प्रशासनम् इति तन्त्रानुगुणमेवास्ति इति ज्ञात्वा जनाः आन्दोलनम् प्रारभन्त । पत्रिकाः विरुध्य लेखान् प्रकाशितवत्यः । ततदन्तरं भारतीयकाङ्ग्रेस् स्वदेशीयम् आक्रोशं आरभ्य ब्रिटिष् पदार्थानां निर्बन्धम् अघोषयत् ।  तस्मिन् कालखण्डे रवीन्द्रनाथ ठगोर् महोदयः स्वरचितं गीतं (पुनीतमेतत् वङ्गभूमिः वङ्गजलम्... इत्यर्थे) गायन् जनानां हस्ते राक्षां बन्धयन् नायकः भूत्वा समचरत् । तस्मिन् दिने वङ्गस्य कस्यचिदपि गृहे जुल्लिका न ज्वालिता । भारतीयकाङ्ग्रेस् पक्षस्य नेतृत्वे आरब्धा ब्रिटिश् उत्पादनस्य बहिष्कारान्दोलनं सपलम् अभवत् । एतत् प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य अनन्तरं सम्भूतम् अतिबृहत् विरोध्यान्दोलनम् । अनेन आङ्ग्लविरोधस्य सर्वशक्तीः एकपदे एव आङ्ग्लेषु प्रयुक्तमिव अभवत् । काश्चन विस्फोटकस्य घाटनाः अभवन् । मुस्लिमानां कश्चिन्नियोगः वैसराय् लार्ड् मिण्टो (क्रि.श.१९०५ - १०) इत्येनं दृष्ट्वा अग्रे सम्भाव्यमानस्य सांविधानिकप्रगतेः विषये मुसल्मानजनानां विशेशानुकूल्यं प्रकल्पयितुं प्रार्थनाम् अकुर्वन् ।
स्मृति इरानी
बाल्यं शिक्षणञ्च
स्मृतिः देहलीनगरे पञ्जाबी-बेङ्गालीपृष्ठभूमियुते कुटुम्बे अजायत । तिसृषु पुत्रीषु सा ज्येष्ठा । रूपदर्शिनीरूपेण रङ्गप्रवेशतः पूर्वं सा मेक् डोनाल्ड्-उपाहारगृहे परिचारिकारूपेण कार्यम् अकरोत् ।
राजनीतिक्षेत्रम्
२००३ तमे वर्षे स्मृतिः भारतीयजनतापक्षं प्रविष्टवती । २००४ तमे वर्षे सा महाराष्ट्रस्य युवसङ्घस्य उपाध्यक्षा जाता । २००४ तमे वर्षे जाते १४ भारतीयलोकसभानिर्वाचने देहल्याः चान्द्नी चौकप्रदेशतः कपिल् सैबल्-विरुद्धं स्पर्धितवती सा पराजयं प्राप्नोत् । सा भारतीयजनतापक्षस्य केन्द्रसमितेः निर्वाहकसदस्यारूपेण सा योजिता । २००४ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासे स्मृतिः घोषितवती यत् 'लोकसभानिर्वाचने भारतीयजनतापक्षस्य पराजयाय (तदानीन्तनः) गुजरातमुख्यमन्त्री नरेन्द्र मोदी एव कारण । अतः सः त्यागपत्रं यावत् दद्यात् तावत् मया आमरणोपवासः करिष्यते' इति । भवत्या विरुद्धं कठिनक्रमः स्वीकरणीयः भवति इति अग्रे यदा पक्षस्य केन्द्रनायकैः सूचिता तदा सा स्वनिर्णयात् प्रतिगतवती । २००९ तमस्य वर्षस्य मेमासे नवदेहल्याः लोकसभानिर्वाचने विजय गोयलस्य परं प्रचारकरणावसरे तया राजधान्यां महिलानां सुरक्षाविषये आग्रहः प्रदर्शितः । अत्याचारिभ्यः कठिनं दण्डनं देयमिति असूचयत् । २०१० तमे वर्षे स्मृतिः भारतीयजनतापक्षस्य राष्ट्रियकार्यदर्शिरूपेण नियुक्ता । जून्-मासस्य २४ तमे दिनाङ्के सा पक्षस्य महिलाविभागस्य अखिलभारतीयकार्यदर्शित्वेन नियुक्ता । २०११ तमस्य वर्षस्य आगस्ट्-मासे गुजरातराज्यात् राज्यसभासदस्यरूपेण शपथं स्व्यकरोत् । २०१४ तमस्य वर्षस्य लोकसभानिर्वाचने सा उत्तरप्रदेशस्य अमेथिक्षेत्रतः राहुल गान्धेः विरुद्धं स्पर्धितवती । तया ३००७४८ मतानि प्राप्तानि, विजयी राहुल गान्धिः ४०६५८१ मतानि प्राप्नोत् । तेन पराजितानां मतानां विषये पूर्वतननिर्वाचनस्य अपेक्षया उत्तमा प्रगतिः दर्शिता । अस्मिन् निर्वाचने जयस्य सीमा १०७९२३ मतानि गतनिर्वाचने ३७०१९४ मतानि आसन् ।  २०१४ तमस्य वर्षस्य  मेमासस्य २६ तमे दिनाङ्के प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदिना सा मानवसंसाधनमन्त्रित्वेन नियुक्ता ।  मन्त्रिपरिषदि ३८ वर्षीया इयमेव अल्पवयस्का वर्तते ।
उपेन्द्रवज्राछन्दः
लक्षणम्
छन्दोमञ्जरीकारस्तु उपेन्द्रवज्रा प्रथमे लघौ सा इति उपेन्द्रवज्रायाः लक्षणं वदति। तात्पर्यन्तु उभयोरपि लक्षणयोः समानं वर्तते।
उदाहरणम्
अर्थस्तु स्पष्टः एव अस्ति खलु।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
भाणः (रूपकम्)
कल्पितकथावस्तुसंयुतेऽत्र प्रायेण भारती वृत्तिः दृश्यते । अत एव संस्कृतस्य बाहुल्यम् । भारती वृत्तिर्नाम संस्कृतबहुलं भाषणम्, तदुक्तम् - भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः । तदभावे कैशिकी वृत्तिः । कैशिकी नाम सुन्दरनेपथ्यवान् स्त्रीप्रधानः नृत्यगीतयुक्तः सुविलासः कामोपपभोगादिरूपो व्यापारः । मुखं प्रतिमुखं चेति केवलं सन्धिद्वयमत्र सम्भवति । गेयपदं स्थितपाठ्यम् इत्यादीनि लास्यस्य दशापि अङ्गान्यत्र भवितुमर्हन्ति, तदुक्तं दर्पणे - अस्योदाहरणम् ’लीलामधुकरः’ ।
समवकारः (रूपकम्)
अत्र प्रसिद्धं तादृशं कथावस्तु भवति येद्देवासुरसम्बन्धि । विमर्शं विना अन्ये मुखादयः चत्वारोऽपि सन्धयो भवन्ति । अङ्काश्च त्रय एव । तत्र प्रथमे अङ्के मुखं प्रतिमुखं चेति सन्धिद्वयं सम्भवति । द्वितीये गर्भः । तृतीये निर्वहणम् ।
संन्यासाश्रमः
संसारे विदुषामात्मलोकावबोधादेव पारिव्राज्यं सिध्यति । ‘प्रजामकामयमाना व्युत्तिष्ठन्तीति पारिव्राज्यम्’ ।
रससम्प्रदायः
कालिदास स्य रघुवंशे; ध्वनिकारस्य ध्वन्यालोके, भवभूतेः उत्तररामचरिते ऽपि क्रौञ्चवधस्योपलम्भात् वाल्मीकीय-रामायणस्य 'शोकः श्लोकत्वमागतः' इति तु सम्यगेव । तथा सति आदिकाव्यस्योदयः करुणरस एव सञ्जात इत्यत्र न मनागपि सन्देहलेशः । वस्तुतस्तु रसपरम्परायाः प्राचीनतायां न काऽपि विप्रतिपत्तिः । स्वयं भरतेनैव नाट्यशास्त्रस्य षष्ठाध्याये-
एतन्मत सारांशः
( ३ ) नटेनायं स्थायीभावस्तिष्ठति किन्तु, रूपसमानतायां विद्यमानत्वेन नटे एतस्यारोपो भवति।