cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कालिदासः
कालिदास:
प्राच्यपरम्परायां हि षडधिका विक्रमादित्य यत्रैकः संज्ञीत्वरे उपाधिधारिणस्तथैव ततोऽप्यधिकाः कालिदासा यत्रैको हि संज्ञीत्वपरे उपाधिधारिणस्थैव ततोऽप्यधिकाः कालिदासा यत्रैको हि संज्ञी अपरे तूपाधिधारिणः। समुद्रगप्तस्य सभाकविर्हरिषेणो हि 'कालिदास' इत्युपाधिना ख्यात आसीत् । तथैव भोजस्य सभाकविः परिमलोऽपि । अकबरसभायामपि कश्चित् कालिदासोपाधिधारी कविरासीत् । काव्यमालायां निर्णयसागरमुद्रणालयप्रकाशितायाः प्रथमे गुच्छके श्यामलादण्डकस्य पादसूच्यां (अष्टमे पृष्ठे) दुर्गाप्रसादः कथयति -
कालिदासस्य जीवनदर्शनम्
कालिदासो हि परम्परासमर्थको भारतीय आसीद्,यो हि सनातने धर्मे मनागपि परिवर्तनं वोपेक्षणं नैव सहते। तेनैव सोऽभिज्ञानशाकुन्तलस्य मङ्गलाचरणपद्ये बौद्धसम्मतनिरीश्वरवादनिरासाय 'प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनूभिः' इति कथयति । स हि त्रयीसम्मतं चातुर्वर्ण्य चातुराश्रम्यञ्चेत्थं समर्थयति - शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम्। वार्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम्।। मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये। गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम्।। न हि सति कुलधुर्ये सूर्यवंश्या गृहाय ।
कालः
आशास्यनीतिविगमप्रभृति प्रजानां सम्पत्स्यते न खलु गोप्तरि माग्निमित्रे। इति।
१९. 'मालवानां गणस्थित्या याते शतचतुष्टये।
शृङ्गेण च स्पर्शनिमीलिताक्षीं मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः।।
भूयः स मृच्छकटिकं नवाङ्के नाटकं व्यधात्।।
मालविकाग्निमित्रम्
मालविकाग्निमित्रं हि नाटकं पञ्चस्वषु विभक्तम् । अत्र हि धीरललितप्रकृतिकोऽग्निमित्रो नायकस्तत्प्रकृतिका च मालविका नायिका । नायको हि शुङ्गवंश्यो नृपो नायिका च विदर्भराजकन्या । वृत्तमैतिहासिकस्वरूपम् अग्निमित्रेण सह प्रतिश्रुतसम्बन्धो हि वैदर्भराजपितृव्यपुत्रो हि माधवसेनः सोदरया मालविकया सह विदिशां प्रस्थितो वैदर्भस्य यज्ञसेनस्यान्तपालेनावस्कन्द्य गृहीतः । ग्रहणविप्लवे विनष्टा मालविका अग्निमित्रान्तपालेन वीरसेनेने शिल्पाधिकारे योग्येति मत्वा महादेव्या धारिण्या उपायनं प्रेषिता । ताञ्च दृष्ट्वा नायकस्तदुत्सुकर्मना भवति । विदूषकस्य प्रोद्योगेन तयोरन्ते परिणयः सम्पद्यते । गृहीतस्य वैदर्भस्य राज्यमपि यज्ञसेनमाधवसेनयोऋ द्वैराज्यरूपेण व्यवस्थाप्यते । सामान्यमिदं वस्तु कालिदासलेखनीं प्राप्य तया ग्रथिता भवति येन नाटकमिदमनन्तरवर्तिनां श्रीहर्षादीनामपि उपजीव्यं भवति । अत्र हि सर्वत्र वैदर्भी रीतिः प्रसादश्च गुणः । गणदासहरदत्तयोः विवादप्रसङ्गो नाटकं रञ्जयति विशेषेण । स्त्रीप्रधानमिदं नीटकं नाटिकाप्रकृतिकम्।
अभिज्ञानशाकुन्तलम्
नाटकमिदं सर्वोत्कृष्टकृतिषु अन्यतमम् इति सम्मतम् । उच्यते हि काव्येषु नाटकं रम्यं तत्रापि अभिज्ञानशाकुन्तलं रम्यतमम् । शाकुन्तलेऽपि चतुर्थोऽस्तत्राऽपि श्लोकचतुष्टयं तु विशिष्टतमं मतम् ।
मेघदूतम्
गीतिकाव्यपरस्परायां श्रेष्ठत्वेन सम्मतमिदं खण्डकाव्यं पूर्वोत्तरभागविभक्तम् । अत्र हि अष्टादशाधिकशतं पद्यानि मल्लिनाथटीकायां दृश्यन्ते । स्वामिनो वर्षभोग्येन शापेन स्वदेशं विहाय रामगिरिमधिवसन् कश्चिद्यक्षः प्रावृण्मुखे प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितावलम्बनार्थी स्वकुशलमयमुदान्तं प्रियायै प्रेषयितुमिच्छन् तन्निमित्तमुदगुच्चलितं बलाहकं प्रार्थयते निदशति च मार्गं रामगिरितः आरभ्यालकापर्यन्तम् । तदनुसारेण रामगिरितः आम्रकूटस्ततश्च नर्मदा ततो वेत्रवती ततश्च विदिशा ततश्च वामेन विशाला तदनु कुरुक्षेत्रं ततः कनखलं ततः कैलाशस्तदनु मानसं ततोऽलकेति गन्तव्यमार्गः । ततश्च अलकायां गृहपरिचयानन्तरं सन्देशकथनं ग्रथितमस्ति । सन्देशश्च नितान्त एव मार्मिकः। यथा -
समालोचकाः ह्यत्र वाल्मीकीयरामायणस्य वर्षावर्णनस्य हनुमतो दौत्यस्य च प्रभावं पश्यन्ति । काव्यस्याय वैदर्भी रीतिः कवेरपूर्ववर्णननिपुणता प्रस्फुटन्ती पदे पदे प्रतिभा च काव्यमिदं सर्वोत्कृष्टकोटौ स्थापयन्ति । एतच्च पश्चादनेकेषां दूतकाव्यानामुपजीव्यमप्यभूत् । यथा हि विक्रमस्य नेमिदूतं, वादिचन्द्रस्य पवनदूतं, व्रजनाथस्य मनोदूतं, अज्ञातकतृकमिन्दुदूतं, वेङ्कटनाथस्य हंससन्देशश्च दूतकाव्यपरम्परायामुल्लेख्याः ग्रन्थाः ।
कुमारसम्भवम्
अत्र हि जगद्गुरोः सुरतवर्णनमशिष्टं मन्यमानाः केचिदालोचकास्तन्निन्दन्ति । अपरे तु काव्ये न तद्दोषायेति तत्स्वीकुर्वन्ति । कुमारसम्भवनाम्ना ख्यापितो ग्रन्थः पार्वतीपरमेश्वर-सुरतलीलावर्णनात्समाप्नोतीति न शोभनस्तर्कः मन्यते। सोऽवश्यमेव कविना पूरितः स्यात् यतः कुमारसम्भवानन्तरं रघुवंशस्यापि प्रणयनं सम्पन्नं दृश्यते ।
रघुवंशम्
निर्वापितः कनककुम्भमुखोज्झितेन वंशाभिषेकविधिना शिशिरेण गर्भः ॥
सन्दर्भः
कालिदासः वर्गः:प्रथमशताब्द्याः कवयः *
१८६१
१८६१ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य पञ्चमः (५) श्लोकः ।
साबरकाठामण्डलम्
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं साबरकाठामण्डलस्य जनसङ्ख्या २४,२७,३४६ अस्ति । अत्र १२,४४,४९१ पुरुषाः ११,८२,८५५ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३२८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३२८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १६.५६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५० अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.६०% अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
एस् आर् बोम्मायी
राजकीयजीवनम्
पोर्चुगीसैः आक्रान्तस्य गोमान्तकप्रदेशस्य (गोवा) विमोचनार्थं बोम्मायीमहोदयः गोवास्वातन्त्र्यसभां संस्थाप्य तस्य कार्यदर्शी अभवत् । तस्य राज्यस्य स्वातत्र्यप्राप्तये आन्दोलनं कुर्वाणः बहुवारं कारागृहवासमनुभूतवान् । क्रि.श.१९६०तमे वर्षे कर्णाटकविश्वविद्यालयस्य सेनेट् सदस्यः अभवत् । ततः पञ्चवर्षेषु उत्तमं प्रशासनानुभवं प्राप्तवान् । धारवाडस्य कोताम्ब्रिन्यायमहाविद्यालयस्य अध्यक्षः अभवत् । ८ वर्षाणि हुब्बळ्ळीधारवाड सेण्ट्रल् को आपरेटिव् होल्सेल् स्टोर्स् संस्थायाः मुख्यः अभवत् । क्रि.श.१९६७तमे वर्षे सार्वजनिकसम्पर्ककार्यक्रमम् आरभ्य जनप्रियः राजतन्त्रज्ञः अभवत् । तस्मिन् एव वर्षे कर्णाटकविधासभायाः निर्वाचने लोकसेवकसङ्घस्य अभ्यर्थिरूपेण कुन्दगल्क्षेत्रतः स्पर्धितवान् । तत्र विजयम् अपि प्राप्तवान् । एवम् अस्य राजकीयजीवनस्य शुभारम्भः अभवत् । क्रि.श. १९६९तमे वर्षे काङ्ग्रेसपक्षं प्रविष्टवान् । क्रि.श.१९७२तमे वर्षे पञ्चायतिमतक्षेत्रात् विजयं प्राप्य विधानपरिषदं प्रविष्टवान् ।  क्रि.श.१९७६-७७वषावधौ प्रतिपक्षनायकः भूत्वा प्रसिद्धः नायकः अभवत् । क्रि.श.१९७७तमे वर्षे यदा जनतापक्षः स्थापितः तदा तस्य अध्यक्षत्वेन नियुक्तः । क्रि.श.१९८३तमे वर्षे प्रवृत्ते निर्वाचने जनतापक्षस्य नेता बोम्मायीमहोदयः एव अभवत् । जनतापक्षेन कङ्ग्रेस् पक्षः प्रथमवारं पराजितः । तेन अधिकारसूत्रम् अपि गृहीतम् । बोम्मायीमहोदयस्य त्यागभावनया रामकृष्णहेगडेमहोदयः मुख्यमन्त्री अभवत् ।
क्रि.श.१९८४तमे वर्षे प्रचलिते लोकसभानिर्वाचने जनतापक्षः पराजितः । तदा रामकृष्णहेगडेमहोदयः त्यागपत्रं दत्त्वा विधानसभां विसर्जितवान् । कर्णाटके क्रि.श.१९८५तमे वर्षे प्रचलिते निर्वाचने जनतापक्षेन बहुमतः सम्पादितः । रामकृष्णहेगडेमहोदयः मुख्यमन्त्री अभवत् । क्रि.श.१९८८तमे वर्षे हेगडेमहोदयस्य सर्वकारः प्रजाभिः बहुविधैः आक्षिप्तः । दूरभाषाचौर्यश्रवणस्य महाक्षेपेन तस्य अधिकारः एव बाधितः अभवत् । तदा राजकीयज्येष्ठं बोम्मायीमहोदयं मुख्यमन्त्रिस्थाने प्रतिष्ठापितवन्तः । पक्षस्य अन्तःकलहात् सर्वकारसञ्चालनम् कष्टकरम् अभवत् । रामकृष्णहेगडेदेवेगौडयोः मध्ये विद्यमानेन मनस्तापकारणेन शासकाः द्विधा विभक्ताः तेन पक्षोऽपि विभाजितः । बोम्मायिमहोदयस्य नेतृत्वे जनतादलम् इति पक्षः उत्पन्नः । नूतनपक्षस्य केन्द्रीयः अध्यक्षः वी पी सिंहमहोदयः अभवत् । देवेगौडादयः मूलजनतापक्षे एव न्यवसन् । देवेगौडः प्रोत्साहं प्रतिस्वीकृतवान् इति सर्वकारः पतितः । केन्द्रे विश्वनाथ प्रताप सिंहः प्रधानी अभवत् । बोम्मायिमहोदयः पक्षस्य सङ्घटनार्थं राष्ट्रियः अध्यक्षः अभवत् । क्रि.श.१९८९तमे वर्षे बोम्मयिपक्षः देवगौडपक्षः च उभावपि पराजितौ । कालान्तरे अजितसिंहः, रामकृष्णहेगडे, एस्.आर्.बोम्मायि, देवेगौडा सर्वे एकस्मिन् एव पक्षे सम्मिलिताः । देवेगौडः जनतदलपक्षस्य राज्याध्यक्षः भूत्वा देशसञ्चारं कृतवान् । ओडिश्शासर्वकारेण बोम्मायिमहोदयः राज्यसभासदस्यरूपेण चितः । तदारभ्य बोम्मायिमहोदयः बहुवारं राज्यसभासदस्यः अभवत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः
१२०७
बाह्य-सूत्राणि
१२०७ १२०७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
नेपालदेशस्य भूगोलम्
नेपालदेशस्य भूगोलः बहुषु रूपगुणेषु युक्तः वर्तते। नेपालदेश एशिया महाद्वीपस्य मध्यक्षेत्रे अवस्थितस्य हिमालयपर्वतस्य दक्षिणभागे अवस्थितो वर्तते।तस्मिन् देशान्तरगते उच्चहिमशैलनिम्नपर्वतगंगामैदानक्षेत्राणी सन्ति ।
स्रग्धराछन्दः
स्रग्धरा।
हिरण्णय्यः
कन्नडवृत्तिनाटकरङ्गस्य प्रमुखेषु श्री.के.हिरण्णय्यमहोदयः (K. Hirannayya) अन्यतमः । हिरण्णय्यमहोदयस्य १९०५ तमे वर्षे बेङ्गळूरुनगरे जन्म अभवत्। तस्य पिता श्री अनन्तरामय्यः, माता श्रीमती लक्ष्मीदेवम्मा । सः स्वस्य सप्तमकक्ष्यायाः विद्याभ्यासानन्तरं नाटकरङ्गं  प्रविष्टवान् । नाटकरङ्गे कायेन,वाचा,मनसा कलासेवां कृत्वा कृतार्थः अभवत् । श्रीहिरण्णय्यः विशिष्टः हास्यनटः सः समाजस्य न्यूनतानां विवरणं कर्तुं विशिष्टं व्यङ्ग्यपूर्णं सम्भाषणं करोति स्म । कौशलपूर्वकसम्भाषणे, सहास्यं कथनशैल्यां च निस्सीमः । तस्य स्वारस्यपूर्णं सम्भाषणं श्रुत्वा जनाः स्मारं स्मारं हसन्ति स्म । देवदासी नामकं सामाजिकनाटकं हिरण्णय्येन रचितेषु नाटकेषु प्रथमम् । विरलेषु सामाजिकनाटकेषु अन्यतमं देवदासी नाटकं क्रान्तीकारि अभवत् । अस्मिन् नाटके हिरण्णय्यमहोदयस्य नाजूकरायस्य पात्रम् अस्ति । तस्य विनोदवाचालपूर्णसम्भाषणं श्रुत्वा यः कदापि न हसति तादृशः अपि हसति स्म। तस्य प्रसिद्ध्यर्थं नाजूकय्यस्य पात्रं कारणीभूतम् अभवत् इति तु सत्यम् । मित्रैः सः‘ हिरण्णययमित्रमण्डली ’ इति वृत्तिनाटकसंस्थां स्थापितवान् । तस्य संस्था यशस्विनी अभवत् । १९४१ तमे वर्षे मित्राणां साहाय्येन 'वाणी’इति कन्नडचलनचित्रं निर्माय तत्र अभिनयं कृतवान् । श्री.के. हिरण्णययमहोदयस्य अनेके अभिमानिनः आसन् । ते 'कल्चर्ड कमेडियन्’ बिरुदं दत्त्वा सम्मनितवन्तः अपि । बहुमुखप्रतिभावन्वितः अद्भुतकलाकारः श्रीयुतहिरण्णययमहोदयः १९५३ तमे वर्षे द्विवङ्गतः तदा तस्य वयः ४८ आसीत् । श्री हिरण्णय्यमहोदयस्य एकमात्रं पुत्रः श्री नरसिंहमूर्तिः । अद्यावधि नाटकरङ्गे पितुः अपेक्षया सुप्रसिद्धः हास्यब्रह्मा, नटरत्नाकरः मास्टर् हिरण्णय्यः एव नरसिंहमूर्तिः । पित्रार्जितां नाटकसंस्थां नरसिंहमूर्तिमहोदयः एव इदानीं चालयति ।
वर्गः:कन्नडलेखकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
संन्यासस्तु महाबाहो...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य षष्टः(६) श्लोकः ।
अश्वललितम् = अद्रितनया
नजभजभा जभौ लघुगुरू बुधैस्तु गदितेतमद्रितनया।
शुभाशुभफलैरेवं...
अन्वयः
एवं शुभाशुभफलैः कर्मबन्धनैः मोक्ष्यसे । सन्न्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तः माम् उपैष्यसि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
28 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पेन्‍सिल्‍वेनिया
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अमेरिकादेशः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
डोवर्, डेलावेर्
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१९५
१९५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
विश्वविद्यालयानां घोषवाक्यम्
वर्गः:संस्कृतविश्वविद्यालयाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
समोऽहं सर्वभूतेषु...
अन्वयः
अहं सर्वभूतेषु समः । द्वेष्यः मे न अस्ति, प्रियः न । ये तु मां भक्त्या भजन्ति ते मयि अहं तेषु च अपि ।
तन्वी
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 24
उत्सीदेयुरिमे लोका...
अर्थः
यदि अहं कर्म न आचरेयं तर्हि भुवनानि नाशं प्राप्नुयुः । किञ्च अहमेव सरस्य कारणम्, प्रजानाशकश्च भवेयम् ।
भावार्थः
'उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम्' – पूर्वं भगवान् कर्मसु असावधानतायाः हानिम् अवदत् । अहं कर्तव्यकर्मणः त्यागं करोमि इति तु असम्भवमेव इति भावम् उदितुमेव भगवान् अत्र 'चेत्' इत्यस्य पदस्य प्रयोगम् अकरोत् । मनुष्यस्य अकर्मण्यतायाम् अपि आसक्ति न स्याद् इति स्वस्य उदाहरणेन अत्र उपस्थापयति । यदि अहं स्वकर्तव्यस्य पालनं न कुर्याम्, तर्हि सर्वेऽपि मत्मार्गानुगामिनः मनुष्याः निष्टाः भविष्यन्ति । किञ्च स्वकर्तव्यस्य त्यागे कृते सति मनुष्येषु तामसगुणाः समुद्भवन्ति । तेन तेषाम् अधोगतिः भवति ।
भट्टिकाव्यम्
अत्र तिङन्तानि लुङि प्रयुक्तानि । इत उत्तरं चतुर्थे पद्ये लिट्‌ दृश्यते (जज्वाल लोकस्थितये स राजा) । पदे पदे व्याकरणविशेषाः सर्वत्र दृश्यन्ते । विबुधसख इत्यत्र राजाहस्सखिभ्यष्ट्यू, परन्तप इत्यत्र द्विषत्परयोस्तापे खचि ह्रस्वः इत्यादि । प्रथमसर्गस्यान्यदेकं पद्यं विलोक्यताम्‌
षष्ठः सर्गः
रामोऽपि मारीचं हत्वाऽऽगमनसमये बहुभिःशकुनैः सीतायाः अनिष्टमाशङ्कितवान् । अस्मिन्नेवाऽन्तरे स तत्र समायातात् लक्ष्मणात् यथावद्वृत्तान्तम् उपलभ्य भृशं विह्वलः पर्णशालायां यदा रामः सीतां नाऽवालोकयत्तदा उन्मत्तप्रायो भूत्वा यत्र तत्र पर्यट्य भृशं विललाप । स सीतावियोगेन अतीवाऽऽकुलोऽत्यर्थमश्रूणि विमुञ्चन्नपि स्वीयनित्यकर्माऽनुष्ठानं नाऽमुञ्चत् । रामः सीतायाः अन्वेषणाऽर्थं लक्ष्मणेन सह पर्वतसमीपमगमत्तत्र शोणितं, पतितं कवचं, साऽश्वं चूर्णतं रथं, छिन्नपक्षं गृधं च विलोक्य नानाविध-कल्पनां कृत्वा अतीव मुमोह, तं सीताहन्तारमुत्प्रेक्षमाणः तं हन्तुमभ्यधावत च ।
स च गृध्रो जटायू रामं सकलमपि वृत्तातं श्रावयित्वा उपरतः । दाशरथी जटायुषो दाहोदकदानानि कर्मणि कृत्वा शोकाऽऽकुलावभूताम् । ततः कबन्धाऽऽख्येन दीर्घबाहुना राक्षसा गृहीतौ तौ खड्गाभ्यां तद्व्यापादनमकार्ष्टाम् । स च राक्षसो दिव्यरूपः समजनि । तदा रामेण पृष्टः सः ‘अहं श्रीनामकस्याऽसुरस्य पुत्रोऽस्मि । मुनेः शापात् ईदृशः संवृत्तः' इति स्ववृत्तान्तमभिधाय ‘सीता रावणेन लङ्कायां नीता । ऋष्यमूके स्वाऽग्रजेन भ्रात्रा बलीयसा वालिना भृशं निपीडितः सुग्रीवो नाम वानरराजोऽस्ति । तेन सहान्योन्योपकारस्य साधयित्री मैत्री भवता कार्या । तत्साहाय्येनैव भवतो निखिलमपि अभीष्टं सेत्स्यति' इति कथनोत्तरं भास्करप्रभः स राक्षसस्तमामन्त्र्य दिवमगात्।
ततो राघवौ अलिपिकाऽदिभिः पक्षिभिः शोभितं पम्पासरो व्यालोकयताम् । रामस्तत्र रमणीयपदार्थनिश्चयदर्शनेन सञ्जातया सीतास्मृत्याऽतिवेलं शोकाकुलो भूत्वा परिदेवयामसि।
योगयुक्तो विशुद्धात्मा...
पदच्छेदः
योगयुक्तः विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन् अपि न लिप्यते ॥ ६ ॥
स्वामी कल्याणदासः
वर्गः:भारतीय-समाजपरिवर्तकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भुजङ्गविजृम्भितम्। (भुजङ्गविलसितम्।)
उदाहरणम् -
पृथिव्याः वायुमण्डलम्
thumb|Limb view, of the Earth's atmosphere. Colours roughly denote the layers of the atmosphere. वायुः प्रणीनां प्राणस्याधारः वर्तते । मनुष्यः सामान्यतः प्रतिदिनं २२००० बारं श्वंसग्रहणं कृत्वा १६ की.ग्रा. आक्सिजन नामक- वायोः उपयोगं करोति । वायुमण्डले आक्सिजन – वायोः भण्डारं वर्त्तते । सामान्यरुपेण वैज्ञानिकाः वायुमण्डलस्य पञ्चधा विभागं कुर्वन्ति । यतोहि प्रायः पृथिव्यां १०,००० किलोमीटरं यावत् वायुमण्डलं वर्त्तते । परमुच्चता क्रमेण विभिन्नेषु स्तरेषु अस्य रचना विभिन्ना वर्त्तते ।
मध्यमण्डलम्
पृथ्वीतः ८०-९० की.मी. पर्यन्तं समताप –मण्डलस्योपरि इदं मण्डलम्स्ति + अस्मिन्नेव मण्डले सूर्यकिरणस्य ऊर्जायाः ओजोन इत्यनेन सह संघर्षः भवति ।
अरुणा आसफ अलि
पुरस्काराः
ई. स. १९६४ तमे वर्षे अरुणायै सर्वकारेण ”लेनिन-शान्तिपुरस्कारः” प्रदत्तः आसीत् । ई. स. १९९१ तमे वर्षे अरुणा “जवाहरलालनेहरू-अन्ताराष्ट्रियसद्भावनापुरस्कारं” प्राप्तवती । ई. स. १९९२ तमे वर्षे सा पद्मविभूषणप्रशस्तिना सम्मानिता । तस्मिन्नैव वर्षे अरुणया राष्ट्रियैकतायै “इन्दिरागान्धि-पुरस्कारः” अपि प्राप्तः ।
मृत्युः
ई. स. १९९६ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य २९ तमे (२९ जुलाई १९९६) दिनाङ्के अरुणायाः मृत्युः अभवत् । अवसानसमये सः सप्ताशीतिवर्षदेशीया आसीत् ।
पाणिनिः
संस्कृतभाषायाः प्राचीनाः वैयाकरणाः नामभिः स्तूयन्ते यथा-
स्वतः पूर्वान् वैयाकरणान् पाणिनिः स्वस्य "अष्टाध्यायी" इत्येतस्मिन् ग्रन्थे अन्यान्यव्याकरणप्रक्रियानिरूपणसूत्रेषु स्मरति, यथा- "ऋतो भारद्वाजस्य"७/२/६३. "लोपः शाकल्यस्य"८/३/१९. "त्रिप्रभृतिषु शाकटायनस्य"८/४/५०. "वा सुप्यापिशलेः"६/१/९२. इत्यादि ।
नामान्तराणि
तादशस्य महामुनेः परिचयः सम्यक्तया नैवोपलभ्यत इति सुमहत्कष्ट” दटमं । स हि पाणिन-पाणिनि-पणिपुत्र-दाक्षीपुत्र-शालङ्किशालातुरीय-आहिका दैरपि अभिधीयते। यथाऽऽह त्रिकाण्डशेषे पुरुषोत्तमः - पाणिनिस्त्वाहिको दाक्षीपुत्रः शालङ्किपाणिनौ । शालोतरीयः - यथा च वैजयन्तीकोशे - ‘शालातुरीयको दाक्षीपुत्रः पाणिनिराहिकः । पाणिनीयशिक्षाया याजुषपाठे - दाक्षीपुत्रः पाणिनेयो येनेदं व्याहृतं भुवि । यथा च यशस्तिलकचम्पूग्रन्थे - "पाणिपुत्र इव पदप्रयोगेषु”। तत्र पाणिनः ‘पणिन्' शब्दात् अणि गाथिविदपिकेशिगणिपणूिनश्च' इति । प्रकृत्या सिध्यति । अर्थश्चास्य पणिनः अपत्यमिति । पाणिनिस्तु पणिनोऽपत्य‘मिति पणिन् शब्दाद् बाह्वादियश्च इतीर् । केचित् पणिनोऽपत्य पाणिनस्तस्यापत्य युवेति पाणिनिरिति । अत्र प्रथममेव मतं समीचीन दश्यते । किञ्च प्रकरणेषु पाणिनः पाणिनिश्चोभावेण गोत्ररूपेण स्मृतौ स्तः । यदि द्वितीयमतमवलम्व्यते तदा पाणिन इत्यस्मान्निष्पन्नस्य पाणिनिशब्दस्य गोत्ररूपेण नैवोल्लेखः स्यात् ।
कमलनयनरामानुजमाध्यमिकविद्यालयः
वर्गः:संस्कृतविद्यापीठानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पाणिनिः
स्थितिकालः
यथा च पाणिनेः जन्मकर्मभूमिविषयेऽस्माकमज्ञता विद्यते तथैव तत्काल' विषयेऽपि । पाणिनिः कदाऽभूदिति विषयमवलम्ब्य सन्त्यनेके ग्रन्थाः प्रणीताः | किन्तु नैकत्रापि विदुषां संवादिता तद्विषये । महाभारतयुद्धकालात् ( कलेरारम्भादेकपञ्चाशद्वर्षपूर्वम् ) आरभ्य विक्रमपूर्वप्रथमशतकपर्यन्तं पाणिनेः कालोऽनुमितः पौर्वात्यपाश्चात्यविचक्षणैः । तेऽपि स्वमतसमर्थकाय वाह्यमाभ्यन्तरञ्च । साक्ष्य प्रस्तुवन्ति । तेषु हि युधिष्ठिरमहाभागो विक्रमार्गादेकोनत्रिशच्छतमितवर्षपूर्वं सत्यव्रतः २३५० वर्षपूर्वं, गोल्डस्टुकरः ६५० वर्षपूर्व, बेलबेलकरश्च ६५०' वर्षपूर्वं, भाण्डारकरश्न ६५० वर्षपूर्वं, वासुदेवशरणः ४५० वर्षांपूर्वी मैक्डोनलः ४५० वर्ष पूर्वं, मैक्समूलरः ३०० वर्षपूर्वं, वेवरः २५० विक्रमपूर्वं, कीथश्च २५० विक्रमपूर्वं पाणिनिकालमामनन्ति । कतिपयेऽन्ये मौनमाश्रयन्ते, इतरेऽनिर्वाच्यमपि मन्यन्ते । वयन्तु ज्ञानतोऽज्ञानतो वा कथासरित्सागरमेवानुसृत्य पाणिन नन्दसमकालिकमेव मन्यमानाः विष्णुपुराण-श्रीमद्भागवतप्रभृतिग्रेन्थोदितनन्दाभिषेककालमाकलय्य भगवन्तं पाणिनि श्रीमन्नुपविक्रमाकद द्विसहस्रवर्ष पूर्वभवं मन्यामहे । तत्र प्रथभं युधिष्ठिरभीमांसकमतं सङ्क्षेपतः प्रस्तूयते । युधिष्ठिरो हि महाभागः स्वमतपुष्टये सुबहनि अन्तःसाक्ष्ये समाधृतानि प्रमाणानि प्रस्तौति येषां समग्र विवेचनं तु लघुकायेऽस्मिन् ग्रन्थे न सम्भवति । केवलं तेषां सारमेवोपस्थाप्यतेऽत्र ।
३. बुद्धकालिकमख़लीशब्दस्य संस्कृतरूपं. मस्करिशब्दः पाणिनिना मस्करमस्करिणौवेंजुपरिव्राजकयोः इति सूत्रे साधितत्वात् स् हि बुद्धानन्तरवर्तीति यदुक्त तदपि निराधारमेव । तत्र द्वे तथ्ये विवेचनीये प्रथमं तु मङ्खलीशब्दस्य संस्कृतरूपं मस्करी इति चिन्तनमेव भ्रान्तिमूलकं, अपरञ्च मङ्खलीशब्दस्य बौद्धद्यौतकत्वमपि निरर्थकमेव । मस्करस्तु मस्क ( गतौ ) धातोररच्प्रत्यये सिध्यति तस्यार्थश्च वेणुः मस्करी. तद्वान् परिव्राजको दण्डिसन्यासी । मङ्खलीशब्दस्तु ‘मङि' पदस्यापभ्रंश एव ।।
चरमे हि शौनकस्य पाणिनिपूर्ववर्तित्वं तु प्रसिद्धमेव । महाभारतयुद्धा नन्तरं बहुकालपर्यन्तमेव भारतीयसंस्कृतिः कुष्ठितेव सञ्जाता । तदा दीर्घसत्राणी प्रवृत्तिः स्वाभाविक्येव भवति । संस्कृतभाषाया भाषितभाषात्वं जनसामान्यव्यवहारलपितत्वञ्च नन्दकालपर्यन्तमप्यासीदेव । पालिप्राकृतयोरवस्थितिरपि । वैदिककालादेवाऽऽसीदेव । तेनास्मद्विचारे तु पाणिनेः स्थितिकालो नन्दसमये । एव समीचीनो यः श्रीमन्नृपविक्रमाकद द्विसहस्रवर्षपूर्वमासीत् । पाणिनिह सिंहेन निहत इति पञ्चतन्त्रोद्धृतपद्याज्ज्ञायते । तत्रोक्त--
छन्दोज्ञाननिधि जधानी मकरोबेलातटे पिङ्गल-
प्रातिशाख्यपाणिनीयाष्टाध्याय्योः पौर्वापर्यम्
४. शौनकीयप्रातिशाख्यस्य कारिकापद्धतिः पाणिनीयसूत्रपट प्राचीना दृश्यते । यत्रापि सूत्रपद्धतिरवलम्बिता तत्रापि तेषु पनि न्यूनतरैव वैज्ञानिकता । यथा शौनकीयं ‘समानाक्षरे संस्थाने दीर्घमेकमुमे स्त्र इति सूत्र पाणिनना ‘अकः सवर्ण दीर्घः' इत्थनेनैव साधितम् । ॐ दये एकारमकारः स्वरोदयः' इत्थेतत् ‘आद्गुणः' इत्येतेनैव ।
पाणिनीयव्याकरणसंहितायाः वैशिष्टयम्
जयादित्यो हि कथयति - महती सूक्ष्मेक्षिका वर्तते सूत्रकारस्य ( ४।२।७४ ) । अङ्गनन्दन ( इङ्गलैण्ड ) वास्तव्यो मोनिथर विलियम्स महाशयः कथयति संस्कृतव्याकरणं हि तन्मानवमस्तिष्कप्रतिभाया अद्भूततममुत्पादनं यन्न कोऽपि देशोऽद्यावधि प्रस्तोतुमशकत् । शार्मण्यदेशोद्भवो मोक्षमूलर उद्घोषयति- भारतीयार्याणां व्याकरणान्वययोग्यतो जगति कस्या अपि जातेः व्याकरणं साहित्यापेक्षया समुन्नततरमस्ति ।'
कोलबुकमहोदयः कथयति -
पाणिनीयशब्दानुशासनस्य पूर्ववर्तशब्दानुशासनग्रन्थैः सह सम्बन्धः
पाणिनिः भगवान् किं पूर्वशास्त्राण्येव संक्षिप्य स्वसंहितामरचयदथवा स्वानुभवेनैव सूत्राणि प्रणिनायेति बिषये पण्डेिता विवदन्ते । केचित्पाणिनीयँ व्याकरणं तत्पूर्ववतव्याकरणग्रन्थानां सारसङ्क्षेपं मन्यन्तेऽपरे तु मौलिको । कुतिम् । प्रकरणेऽस्मिन् वयं तद्विषये संक्षेपेण विचायामः । पतञ्जलिः महाभाष्यकारः पाणिनीयसंहितां मौलिक स्वानुभवनिष्प। न्नाञ्च मन्यते । स हि कथयति -
जयादित्यश्च-‘महती सूक्ष्मेक्षिकां वर्तते सूत्रकारस्य' इति कथनेन तदेव समर्थयति। पाणिनीयशिक्षागतं निम्नाङ्कितं पद्यमपि तदेव समर्थयति-
पाणिनिस्मृताचार्याः
न कस्याऽप्यसम्मतिस्तत्र सर्वेषां' इति पदं, तत्रापि शरावतीदक्षिणपूर्ववत-,. प्रदेशस्थानां कृते ‘प्राचां इति पदं, तदुत्तरर्वातप्रदेशस्थानां कृते ‘उदीचां । इति 'पदं व्यवहृतमस्ति । ‘आदाचार्याणां, यजुष्वेकेषाम्, हलि सर्वेषाम्, प्राचां इफः तद्धितः, ‘उदीचामिञ्, अड् गायँगालवयोः, नोदात्तस्वरितोदयमगार्यकाश्यपगालवानाम्' इति । अनेनेदमपि तथ्यं पुर आयति यत्पाणिनिकाले संस्कृतं हि प्रतिप्रदेश, किचिद्भिन्नस्वरूपमासीत् । एकस्यैव शब्दस्य प्रदेशानुसार स्वरूपं भिद्यतेस्म । अर्यकशब्दस्य स्त्रियामौदींच्येषु आर्यका भवति अन्यत्र आर्यिका । तथैव हरिणस्यापत्येऽर्थे औदीच्येषु हारिषेणिर्भवति अन्यत्र हारषेण्य इति । एवञ्च आम्रगुप्त शब्दस्यापत्येऽर्थे आम्रगुप्तायनिरन्यंत्र आम्रगुप्त एव । तत्समये प्राच्यौदीच्यसीमा शरावती विभजतेस्म । सा हि नदी उत्तरपूर्वाभिमुखी । तस्या दक्षिणपूर्वस्यां व्यवस्थितां देशः प्राग्देशः उत्तरपरस्यामुदग्देशः । तौ शरावती विभजते । उक्त यथा-
तत्र आचार्याणामित्युल्लेखः आदाचार्याणां, दीर्घादाचार्याणां इति द्वयोः सूत्रयोर्वर्तते । तत्र आचार्याणां मते आद्वा भवति । यथा खट्वाका पक्षे इत् खट्विंका, पक्षे अदेव खद्वका । एवमेव दीर्घात्परस्य न द्वित्वमाचार्याणां मते । यथा दात्रम् । पाणिनिमते द्विरेव तेन दात्त्रम् । एवञ्च औदीच्यमतप्रकाशकानि षट् सूत्राणि सन्ति । तानिचेत्थम् उदीचां माङो व्यतिहारे, व्यतिहारेऽर्थे माङः दत्वास्यादुदीचामाचार्याणां मते ।
उदीचां वृद्धादगोत्रात् - अगोत्राद् वृद्धादपत्ये फिन् स्यादुदीचा मतेन । यथा आम्रगुप्तस्यापत्यमाम्रगुप्तायनिः । अन्यत्र तु इमेव तेन आम्र
आपिशलिः
आगमोऽनुपधातेन विकारश्नोपमर्दनात् ।
भाषावृत्तिव्याख्यायां सृष्टिधरः - तथा चापिशलिः -
भारद्वाजः
अष्टाध्याय्यामेव ‘कृकणपर्णाद्भारद्वाजे' इति सूत्रं भारद्वाजस्योल्लेखः । तत्र भारद्वाजशब्दोऽपि देशवचन एव न गोत्रशब्द इति काशिकायामुक्तम् । तस्य हि व्याकरणसम्बद्धमतं तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये मैत्रायणीयप्रातिशाख्ये च समृद्धतं दृश्यते । आद्ये यथा । ‘अनुस्वारेऽण्विति भारद्वाजः । तत्रैव आख्यातानि भारद्वाजदृष्टानीति मतानि । महाभाष्ये भारद्वाजीयवातिकान्यपि स्मर्यन्ते । यदि तेषां पाणिनीयसूत्रानुगतत्वं सिध्यति तदा भारद्वाजस्य पाणिनिपरर्वांतत्वं सिध्यति, सूत्रे एव तस्य पाठान्तस्य पाणिनिपूर्ववतत्वमपि सिद्धमेव । तेन सूत्रस्मृतो भारद्वाजोऽन्य एव वृत्तिकारतद्भिन्नोऽन्य एवेत्यनुमीयते । एतदतिरिक्त भारद्वाज-अर्थशास्त्रे आयुबँदै च ग्रन्थकृत्त्वेन स्मृतस्तस्य मतानि च तत्रतत्रोधृतानि दृश्यन्ते । युधिष्ठिरमहाभागस्तं चक्रवर्मणसमसामयिक मन्यते । वयन्तु तमेव प्रणमामः प्रमाणाभावात् ।
शाकटायनः
नाम च धातुजमाह निरुक्त व्याकरणे शकटस्यं च तोकम्। चतुरध्याय्यां चतुर्थाध्याये कौत्सीयपाठे उक्त -
नानाथर्णवसङ्क्षेपे केशवाचार्यः शाकटायनमादिशाब्दिकत्वेन स्मरति । यथा -
शाकटायनो हि अनेकैश्च धातुभिरेकमभिधानमनुविहितवान् एकेन चैकमिति दुर्गाचार्यः । स हि सत्यशब्दस्य सिद्धिं ‘इण' (गतौ) तथा ‘अस' (भुवि) धात्वोनिदिशति । यथाऽऽह स्कन्द -
स्फोटायनः
स्फोटायनस्य व्युत्पत्तिर्यथा : हरदत्तेन पदमञ्जय निर्दिष्टा स्फोटोऽयनं ।। परायणं यस्य स स्फोटायनः स्फोटप्रतिपादनपरो वैयाकरणाचार्यः । ये त्वौकारं. पठन्ति ते नडादिषु अंश्वादिषु वा पाठ मेन्यन्ते । केचित्तमौदुम्बरायणमपरें तु, कक्षीवानिति संजितमपि । कक्षीवच्छंब्दो हि पाणिनेः, सूत्रानुसारेण नियत्नासिध्यति ।
नितीन गडकरी
वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:भारतीयराजनेतृसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतीयवायुसेना
सीमाविवादः अथवा वयुसेनायाः परिवर्तनम् (सा.श.१९६२-१९७१)
भारतीय वायुसेना में शामिल किया गया पहला लढाकू विमान।]] 1962 में भारत व चीन में स्तथी युद्ध स्तर तक जा पहुंची जब चीन ने अपनी सैन्य टुकडियां भारत के सिमावर्ती इलाकों में दाखिल कर दी। भारत-चीन युद्ध के दौरान भारत के सैन्य योजनाकार वायुसेना तैनात करने और प्रभावी ढंग से इस्तेमाल में असफल रहे जिसका खामियाज़ा भारत को चीन के हातों कईं जगह मुश्किल का सामना करना पडा, खास तौर पर जम्मू-कश्मिर में।
वायुसेनायाः पदस्थानानि
वायुसेना के कमीशन अफसरों के निम्नलिखित पद है :
वायुसेनायां प्रशिक्षणसुविधा
२. लड़ाकू विमान ( Fighter Aircraft) - स्पिटफायर (Spitfire), टेंपीट (Tempeet), वैंपायर, तूफानी (Toophani), हंटर (Hunter) तथा नैट (Gnat)।
६. अतिरिक्त विमान - हेलिकॉप्टर (Helicopter), ऑस्टर, तथा कानपुर-१ (Kanpur-1)।
विमानस्य उत्पादनम् (Aircraft Production)
भारत सरकार ने बंगलोर स्थित हिंदुस्तान एअरक्रैप्ट फैक्टरी (Hindustan Aircraft Factory) में विमानों का निर्माण आरंभ किया है। द्वितीय विश्वयुद्ध के दौरान मित्र राष्ट्रों की अत्यधिक व्यस्त वायुसेना के विमानों के ओवरहाल (overhaul) के लिए इस फैक्टरी की स्थापना हुई थी। कुछ ही वर्षों के बाद १९४० ई. में यह कारखाना गैरसरकारी लिमिटेड कंपनी में परिवर्तित हो गया था और इसका नाम हिंदुस्तान एअरक्राप्ट लिमिटेड (Hindustan Aircraft Ltd) पड़ा। १९४५ ई. यह कारखाना पूर्णत: सरकारी प्रबंध में आ गया। भारत के स्वतंत्र होने के बाद इस कारखाने में विमानों का निर्माण प्रारंभ हुआ। इसका नाम हिंदुस्तान ऐयरोनॉटिक्स लिमिटेड (Hindustan Aeronautics Ltd.) रखा गया। इस कारखाने में प्रथम भारतीय प्रशिक्षण विमान एच. टी-२ (H. T-2) भारतीय इंजीनियरों द्वारा बनाया गया। वैंपायर जेट लड़ाकू विमान तथा नैट विमान लाइसेंस के अंतर्गत यहाँ बनाए गए। गत दस वर्षों में पुष्पक एवं कृषक विमानों तथा मारुत नामक भारतीय पराध्वनिक (supersonic) विमान एच. एफ-२४ (H. F-24) का निर्माण इस कारखाने में हुआ है। लाइसेंस के अंतर्गत बने ब्रिस्टल आरफीयस (Bristoi Orpheus) तथा रोल्स रॉयस डार्ट (Rolls Royce Dart) इंजन और भारतीय अभिकल्प के जेट ऐरो (jet aero) अंजन इस कारखाने के अन्य उत्पादन है। इस कारखाने में भारतीय विमानों की मरम्मत तथा ओवरहाल के अतिरिक्त विदेशी ग्राहकों, जैसे साउदी अरब, अफगानिस्तान, श्रीलंका, बर्मा के विमानों की मरम्मत एवं ओवरहाल होता है।
विश्वेश्वरी (राजमण्ड्री)
वैशिष्ट्यम्
वर्गः:शक्तिपीठानि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अपि चेत्सुदुराचारो...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
30 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नार्थ केरोलैना
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति.
शिखरिणीछन्दः
लक्षणम्
रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला ग: शिखरिणी। केदारभट्टकृत- त्तरत्नाकर:३. ९०
अर्थः
यदा अहम् अत्यल्पज्ञः आसम्, तदा मदेन उन्मत्तः गजः इव अहङ्कारेण अहमेव सर्वज्ञः इत्यविचारयम् ।
किन्तु विद्वत्सङ्गमात् यदा किञ्चित् किञ्चित् अवगतम्, तदा ज्ञातं यद् अहं तु मूर्खः अस्मीति ।
चेङ्गलराय रेड्डी
कर्णाटकस्य प्रथमः मुख्यमन्त्री
क्रि.श.१९४७तमे वर्षे अक्टोबर् मासस्य २९तमे दिने स्वतत्रभारतस्य मैसूरुराज्यस्य प्रथमं मुख्यमन्त्रिपदम् अलङ्कृतवान् । क्रि.श.१९५०तमे काले निर्मितस्य भारतीयसंविधानानुगुणं मैसूरुराज्यं ’बि’वर्गस्य राज्यम् इति निर्णितम् । राज्यपालः राज्यस्य प्रमुखः अभवत् । क्रि.श.१९५०तमे वर्षे काङ्ग्रेस् सदस्याः नूतनसर्वकारे सचिवाः अभवन् । १००विधासभासदस्यैः, ४०विधानपरिषदः सदस्यैः च युक्ता राज्यप्रशासनस्य विधानसभा संरूपिता अभवत् । चङ्गलरायरेड्डिमहोदयस्य मुख्यमन्त्रिपदस्य सचिवसमूहेन राज्ये विक्रयणकरः निष्कासितः । चित्रदुर्ग –कोलार- तुमकूरु-मण्डलेषु सुरापानं निषिद्धम् । क्रि.श.१९५१तमे वर्षे भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा जवाहरलालनेहरुमहोदयेन सार्वजनिकसञ्चारनिगमस्य रचना, सञ्चारमार्गस्य राष्ट्रीकरणम्, शरावतीनद्या जलविद्युदुत्पादनं, बेङ्गळूरुमहानगरपालिका-अभिवृद्धिसमितिनां रचना, पुरसभाशासनं, तुङ्गभद्राजलानयनयोजनानि, परिश्रमोद्योगिनां सुरक्षाशासनरचना, इत्यादीनां कार्याणाम् आरम्भस्य नान्दीशिलान्यासः च कृतः । कालान्तरे केङ्गलहनूमन्तय्यमहोदयस्य अधिकारवधौ एतानि सर्वाणि कार्याणि सम्पूरितानि । राज्यसर्वकारे साङ्ख्यिकः विभागः अस्तित्वम् अवाप्नोत् । स्वयत्तसंस्थानाम् अयव्ययादिगणनस्य परिशीलनार्थं गणनविभागः आरब्धः । एवम् अस्य अवधौ नानाविधानि प्रगतिशीलकार्याणि समारब्धानि । एतवतीं प्रसिद्धिं प्राप्तवान् अपि अग्रे प्रचालिते विधानसभा निर्वाचने भागं न स्वीकृतवान् । राज्यसभायाः सदस्यत्वेन चितः । कालान्तरे  जवाहरलालनेहरुमहोदयस्य केन्द्रसचिवसम्पुटे उत्पदनासचिवः अभवत् । अस्य अवधौ एव भीलायी, रूर्केला,दुर्गापुरम् इत्यादिषु स्थानेषु अयोद्यमस्य यन्त्रशालाः आरब्धाः। आधुनिकतन्त्रज्ञानं प्राप्तुम् इङ्ग्लेण्ड, जर्मनी, रषिया, देशान् सन्दर्शितवान् । राञ्चीनगरस्य हेवि इञ्जनिरिङ्ग् यन्त्रागारः, भोपालस्य हेवि एलेक्ट्रिकल्, बेङ्गळुरुनगरस्य एच् एम् टी यन्त्रशालाः अस्य काले एव प्रतिष्ठापिताः । क्रि.श.१९५७तमे रेड्डिमहोदयः लोकसभानिर्वाचने चितः वसतिविभागस्य सचिवः च अभवत् । क्रि.श.१९६०तमे वर्षे वाणिज्ययन्त्रोद्यमस्य सचिवः अभवत् । कि.श.१९६२रमे वर्षे पुनः लोकसभानिर्वाचने चितः काङ्ग्रेस् पक्षस्य उपनायकः अभवत् । अग्रिमे कालखण्डे क्रि.श.१९६४तः १९७१पर्यन्तं मध्यप्रदेशराज्यस्य राज्यपालपदवीम् अलङ्कृतवान् । कर्णाटकस्य अतिविरलः राजतन्त्रज्ञः चेङ्गलरायरेड्डिमहोदयः विश्रन्तजीवनं बेङ्गळूरुनगरे व्यतीतवान् । एषः महाजनः क्रि.श.१९७६तमवर्षस्य फेब्रवरि २७तमे दिने कीर्तिशेषः अभवत् । राज्यकाङ्ग्रेस् पक्षः महानायकहीनः अभवत् ।
कुन्थुनाथः
राजत्यागः, दीक्षा च
कुन्थुनाथः वार्षिकीदानं कर्तुं सज्जः अभवत् । स्वर्गलोकात् लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः च तत्र समागताः । इन्द्रैः, देवैः च वार्षिकीदानस्य व्यवस्था कृता । ततः परं भगवता कुन्थुनाथेन वार्षिकीदानम् आरब्धम् । एकवर्षं यावत् तेन वार्षिकीदानं कृतमासीत् । वार्षिकीदाने सः सुवर्णमुद्रिकानां दानं कुर्वन् आसीत् । नगरजनाः वा अन्ये केचन अपि दानं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति स्म । दूरनगरात् अपि बहवः जनाः आगत्य दानं स्वीकुर्वन्ति स्म ।
नैव किञ्चित्करोमीति...
अर्थः
विषयस्य ऐक्यत्वात् अग्रिमश्लोके एव दत्तं वर्तते । श्लोकसङ्ख्या ५।९ द्रष्टव्या ।
१९९
बाह्य-सूत्राणि
१९९ १९९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मदनलाल ढीङ्गरा
कर्जन्-हत्याकाण्डः
पादोनैकादशवादने मदनलालः पुनः “मिस् बैक्” इत्यख्यां मिलितवान् । तस्मिन् समये बहुवारं तौ वार्तालापं कृतवन्तौ । वार्तालापे मदनलालेन स्वस्त विद्याभ्यासस्य, परीक्षायाः च विषये चर्चा कृता । “कर्जन् वायली”, “लेडी वायली” च सर्वेषु कार्यक्रमेषु समागच्छतः स्म । किन्तु तस्मिन् दिवसे “मुम्बई मिल् ऑनर्स् एसोसिएशन्” अस्याः समितेः अध्यक्षः “फजुलभाई करीमभाई इब्राहिम” इत्याख्यः लण्डन्-नगरं प्राप्तवान् आसीत् । सः अनुजेन सह केभ्यश्चित् दिवसेभ्यः लण्डन्-नगरं प्राप्तवान् आसीत् । तस्मिन् दिवसे “फजुलभाई करीमभाई इब्राहिम” इत्याख्यस्य रात्रिभोजनं “कर्जन् वायली” इत्याख्येन सह आसीत् । भोजनं समाप्य “कर्जन् वायली” पत्न्या, “फजुलभाई करीमभाई इब्राहिम” इत्याख्येन, भारतीयातिथिभिः च सह सभागृहं प्राप्तवान् । “कर्जन् वायली”, “लेडी वायली” इत्येतौ अतिथीः मिलन्तौ आस्ताम् । “कर्जन् वायली” इत्याख्यं द्रष्ट्वा मदनलालस्य रक्तसञ्चारः तीव्रगत्या सञ्चरन् आसीत् । अतिथयः गृहं गच्छन्तः आसन् । “कर्जन् वायली” अपि गृहं गन्तुं तत्परः अभवत् । अवसरं प्राप्य मदनलालेन “कर्जन् वायली” इत्याख्यस्योपरि अग्निगोलिकाः चालिताः । अग्निगोलिकाभिः “कर्जन् वायली” इत्याख्यः हतः । मदनलालेन आत्मरक्षणार्थं अन्ययोः द्वयोः अपि गोलिकाः चालिताः । समीपे स्थितैः अङ्गरक्षकैः मदनलालः निबद्धः । अग्रिमे दिवसे मदनलालः न्यायालयम् आनीतः । मदनलालस्योपरि जनत्रयस्य हत्यायाः आक्षेपः आसीत् । न्यायालये मदनलालेन स्वस्य वक्तव्यं प्रदत्तम् । किन्तु तस्य वक्तव्यं कोऽपि स्पष्टतया ज्ञातुम् असमर्थाः नासन् । सर्वेषु चर्चा जायमाना आसीत् । इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य विभिन्नसमाचारपत्रेषु हत्यायाः कारणानां मन्तव्यानि दृश्यन्ते । सर्वे जनाः हत्यायाः मूलकारणं ज्ञातुम् उत्सुकाः आसन् । किन्तु मदनलालस्य वस्त्रकोषात् एकम् पत्रं प्राप्तम् आसीत् । तस्मिन् पत्रे मदनलालस्य वक्तव्यं लिखितम् आसीत् यत् – “मदनलालेन आङ्ग्लसर्वकारस्य नीतिनां विरोधाय, भारतस्य स्वतन्त्रतायै च कार्यम् इदं सम्पादितम् । किन्तु इङ्ग्लैण्ड-सर्वकारः प्रभावितः मा भवेत् इति विचिन्त्य इङ्ग्लैण्ड्-सर्वकारेण तद्वक्तव्यं रहसि स्थापितम् । तेन जनाः सत्यतायाः अज्ञाताः आसन् ।
“मदनलालस्य कार्यस्य जनाः अनुसरणं मा कुर्युः” इति विचिन्त्य सर्वकारः अयम् अभियोगः शीघ्रं समाप्तकर्तुम् इच्छति स्म । अतः सर्वकारेण न्यायालयीयानि कार्याणि समाप्य अस्याभियोगस्य समापनस्य प्रयासाः कृताः । अस्मिन् अभियोगे दशसाक्षिभिः स्वस्य वक्तव्यानि प्रदत्तानि । साक्षिणां वक्तव्यानुसारं मदनलालस्य चरित्रोपरि त्रयः आक्षेपाः प्रस्थापिताः । तैः आक्षेपैः तस्य चरित्रं प्रभावितम् अभवत् । साक्षिणां वक्तव्यानुसारं यत् – “अस्याः घटनायाः अन्ते मदनलालेन आत्महत्यायाः प्रयासः कृतः ।घटनायाः प्राग् तेन भाङ्गसेवनं कृतम् आसीत् । सः क्रान्तिकारिणां कार्यकर्ता आसीत्” इति त्रयः आक्षेपाः आसन् । तेषु दशसाक्षिषु “मनमोहन सिन्हा” इत्याख्यः अपि अन्यतमः आसीत् । दशसाक्षिषु मनमोहनः एकाकी एव भारतीयविद्यार्थी आसीत् । तेन एव स्वस्य वक्तव्ये उक्तं यत् – मदनलालेन आत्महत्यायाः प्रयासः कृतः आसीत् । मनमोहनेन न्यायालये उक्तं यत् – “घटनायाः पूर्वे परे वा कोऽपि कलहः न जातः । मया मदनलालः बाह्वोः बद्धः आसीत् । मदनलालेन मयि अग्न्यस्त्रस्य लक्ष्यं साधितम् । अनन्तरं तेन अग्न्यस्त्रं परिवर्त्य आत्मानं हन्तु मस्तिष्के स्थापितम् । तेन एकं वारं गोलिका चालिता । किन्तु अग्न्यस्त्रं रिक्तम् आसीत् । अतः गोलिकायाः चालने सति अपि किमपि न अभवत् । अनन्तरं मया मदनलालः अधः पातितः” इति ।
मृत्युदण्डः
“चार्ल्स् रौलेस्टोन्” इत्याख्यस्य वक्तव्यम् – “अहं गोलिकानां ध्वनिः न श्रुतवान् । तेन मतिपूर्वं एकस्मिन् भारतीयसज्जने गोलिका चालिता । तदा अहं तस्य परिचयं पृष्टवान् । सः उक्तवान् यत् - “ढीङ्गरा, लैडबरी रोड” इति । मया अस्य अपराधस्य कारणम् अपि पृष्टं किन्तु तेन धैर्यपूर्वकम् उक्त यत् – “अहं रक्षकेभ्यः एव अस्योत्तरं ददामि ।
“फ्रैण्डरिक् निकोलस्” इत्याख्यस्य वक्तवयम् - “आवाहितः अहम् एकादशवादने “इपीरियल् इन्स्टीत्यूट्” इत्यस्याः संस्थायाः जहाँगीर्-सभागारं प्राप्तवान् । तत्र बहुभिः जनैः मदनलालः निबद्धमानः आसीत् । अनन्तरं मया सः परासेधितः (Arrest) । मया तस्य कोषाः परीक्षिताः । तस्मात् कोषात् अपरम् अग्न्यस्त्रं, चुरिका च प्राप्ता” इति ।
“ऐलबर्ट् ड्रेपर्” इत्याख्यस्य वक्तव्यम् – “जुलाई-मासस्य २ दिनाङ्के वेस्ट्मिंस्टर्-रक्षकन्यायालये सः उपस्थितः आसीत् । तदा तेन न्यायधीशः उक्तः यत् - “अहं “लालकाका” इत्याख्यं न जानामि स्म । अहं तं स्वेच्छया न मारितवान् । किन्तु यदा मम समीपमागतवान्, तदैव आत्मरक्षायै मया गोलिका चालिता” इति ।
मृत्युः
ई. स. १९०९ तमवर्षस्य अगस्त-मासस्य १४ दिनाङ्के (१४ अगस्त १९०९) शनिवासरे गृहमन्त्रालयात् पैण्टाविला-कारागारं प्रति गृहमन्त्रिणा निर्णयपत्रं प्रेषितम् । तस्मिन् पत्रे लिखितम् आसीत् यत् – “मन्त्रणानन्तरं “कर्जन् वायली”, “क्वासजी लालकाका” इत्येतयोः हत्यायाः दोषीं मत्वा न्यायालयेन मदनलालाय मृत्युदण्डः निर्णीतः । अतः ई. स. १९०९ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य १७ दिनाङ्के (१७ अगस्त १९०९) प्रातः नववादने मृत्युदण्डः भविष्यति” इति निश्चितम् । मृत्युदण्डपर्यन्तं मदनलालस्य स्वभावः शान्तः, संयमी च एव आसीत् । सः कदापि विचलितः न जातः । मृत्युदण्डप्राप्तेभ्यः बन्दिभ्यः सर्वाणि सौकर्याणि दीयन्ते । किन्तु मदनलालस्य जातिः, देशः, वर्गः, पदवी च तेभ्यः बन्दिभ्यः उन्नता आसीत् । अतः सर्वकाराय तस्य इच्छानां पूर्तिः शक्या नासीत् । मदनलालः मित्रबान्धवान् मेलितुं शक्नोति स्म । किन्तु सः काञ्चन मुख्यान् जनान् एव मिलितवान् । कारागारे सः स्वस्य समयं पुस्तकालस्यस्य पत्रिकाः पठित्वा एव यापयति स्म । मदनलालः अन्तिमेषु दिवसेषु “एम् एस् मास्टरजी” इत्याख्यम् अध्यापकं मेलितुम् ऐच्छत् । अस्मिन् सन्दर्भे “एम् एस् मास्टरजी” इत्याख्येन मेलितुम् आवेदनपत्रं सर्वकाराय लिखितम् । किन्तु मदनलालस्य इयं लघ्वीच्छा अपि सर्वकारेण अस्वीकृता । मदनलालस्य अन्तिमेच्छा आसीत् यत् – “मृत्योः अनन्तरं तस्य देहस्य अग्निसंस्कारः भवेत् । किन्तु तस्य अन्तिमेच्छा अपि विधिशास्त्रानुसारं निरस्तीकृता । ब्रिटिश्-सर्वकारानुसारं मृत्युदण्डप्राप्तस्य अपराधिनः देहः कारागारे एव निखनेत् (Bury/दफनाना) इति नियमः अस्ति । मदनलालस्य कैश्चित् मित्रैः मदनलालस्य शवः सर्वकारात् प्राप्तुं बहवः प्रयासाः कृताः । किन्तु सर्वे प्रयासाः निष्फलाः अभवन् । तस्य मित्राणि व्ययम् अपि दातुं सज्जानि आसन् । तथापि सर्वकारेण तेषां प्रस्तावः अस्वीकृतः ।
मदनलालस्य वक्तव्यम्
“अहं स्वीकरोमि यत् तस्मिन् दिवसे मया मतिपूर्वं कस्यचित् आङ्ग्लस्य हत्या कृता । अहं केवलं अमानवीयव्यवहारस्य विद्रोहं कुर्वन् आसम् । अमानवीयव्यवहारेण बहवः भारतीयाः देशात् बहिर्निष्कासिताः । तेभ्यः भारतीयेभ्यः मृत्युदण्डः अपि दीयते । अतः अस्य कार्यस्य पूर्णतायै कस्यापि परामर्शः न स्वीकृतः । अहं आत्मनः प्रेरितः भूत्वा स्वदेशाय कर्त्तव्यं मत्वा इदं कार्यं कृतवान् । यदि कोऽपि सर्वकारः शस्त्राणां साहाय्येन कस्यचित् देशस्य इच्छाविरुद्धम् आधिपत्यं स्थापयितुं कार्यं करोति, तदा तस्य देशस्य जनाः स्वातन्त्र्यं प्राप्तुं युद्धम् अवश्यं करिष्यन्ति । अतः एव मया इदं कार्यं कृतम् । मम देशस्य पारतन्त्र्यं मम भगवतः अपमानं वर्तते । मम मुख्योद्देश्यं “स्वातन्त्र्यम्” इति । स्वदेशस्य सेवा एव रामस्य, कृष्णस्य च सेवा अस्ति । मम समीपे मातृभूमये दातुं किमपि नास्ति केवलं मम रुधिरः एव अस्ति । अतः अहं तस्यै मे रुधिरं ददामि” । भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरम् अपि अस्य युद्धस्य समाप्तिर्न भविष्यति । यावज्जगत् तावत् आङ्ग्लहिन्दुजनेषु इदं युद्धं चलिष्यति । यावद् अस्माकं देशः स्वातन्त्र्यं न प्राप्नुयात्, तावत्पर्यन्तं भगवान् कृष्णः अस्मान् प्रेरयिष्यति । युद्धे मरणेन स्वर्गप्राप्तिः, विजयेन च स्वातन्त्र्यं च प्राप्स्यन्ति । अहं भगवन्तं निवेदयामि यत् – “यावत् भारतमाता स्वातन्त्र्यं न प्राप्नुयात्, तावत्पर्यन्तं मम पौनःपुन्येन जन्म भवेत् । यावत् लक्ष्यमिदं पूर्णं न भवेत् तावत् पर्यन्तम् अस्यां भूमौ मम जन्म भवेत्” इति वन्देमातरम् ।
स्प्रिंग्फील्ड्
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
यक्षगानम्
ताळमद्दळे
यक्षगानस्य अन्यैक प्रभेदः ताळमद्दळे । बयलाटस्य तुलनया एतद् भिन्नं वर्तते । अत्र वेषभूषणम्, नृत्यम्, भावाभिनयाः च न दृश्यन्ते । हिम्मेळे गानं सम्भाषणम् एव दृश्यते । बयलाटे इव अत्रापि एकः प्रसङ्गः स्वीक्रियते । भागवताः गानरूपेण कथां कथयन्ति । अत्र पात्रधारिणां स्थाने अर्थधारिणः वर्तन्ते । अर्थधारिणः गानस्य कथाभागं सम्भाषणरूपेण परिचर्चां कुर्वन्ति । बयलाट एवं तालमद्दळे उभयोर्मध्ये सम्भाषणे एव भेदः । बयलाटे नृत्यस्य एव प्राधान्यम् । सम्भाषणं वर्तते चेदपि तद् गीते विद्यमानः कथासारांशः एव भवति । अधिकसम्भाषणाय अत्र कालावकशो नास्ति । तथापि बयलाटे सम्भाषणस्य सिद्धता पूर्वमेव भवति । परन्तु ताळमद्दळे मद्ये सम्भषणस्य परिचर्चायाः एव प्रामुख्यता भवति । गानस्य कथाभागविषये एवमेव सम्भाषणं कर्तव्यम् इति निर्बन्धो नास्ति । गायकः गीतरूपेण पीठिकां ददाति । तदनन्तरं कथविषयमधिकृत्य अर्थधारिणः परिचर्चां कुर्वन्ति । परिचर्चा सन्दर्भानुसारेण प्रसङ्गात् प्रसङ्गेषु भिन्ना अपि भवितुं शक्यते । अत्र परिचर्चा एव जीवः ।
प्रमुखयक्षगानमेळाः(गणाः/मण्डल्यः)
श्री दुर्गापरमेश्वरी दशावतार यक्षगान मण्डली, श्री इडगुञ्जि महागणपति यक्षगानमण्डलि केरेमने, सालिग्राम मेळ, पेर्डुरु मेळ, कोडदकुळि मेळ, धर्मस्थळ मेळ ।
एकतामूर्तिः
निर्माणम्
२०१० तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य सप्तमे दिनाङ्के एकतामूर्तिनिर्माणस्य घोषणा जाता आसीत् । निर्माणं च २०१८ अक्तूबर मध्ये समाप्तम्। आधारसहितमूर्तेः औन्नत्यम् आहत्य २४० मी. विद्यते। उपप्रकल्पैः सह एकतामूर्तिप्रकल्पस्य विस्तारः आहत्य १९,५०० च.कि.मी. अस्ति । तत्र १८२ मी. उन्नता एकतामूर्तिः, ५८ मी. उन्नतः मूर्त्याधारः च अस्ति। एतत् सम्पूर्णं निर्माणं सारलोहेन (with steel) क्लृप्तं (prepared) विद्यते । जलरक्षकेण वज्रचूर्णेन (reinforced cement concrete) एकतामूर्तेः, एकतामूर्त्याधारस्य च निर्माणम् अभवत् । सम्पूर्णस्य निर्माणस्य आवेष्टनं (coating) कांस्य(bronze)धातुना अभवत्। एकतामूर्तेः सहनिर्मातारौ सम्पूर्णप्रकल्पस्य पर्यवेक्षकत्वेन (supervisors) दायित्वं वहिष्यतः । तौ Michel Graves and Associates, Meinhardt Group स्तः । एकतामूर्तेः सम्पूर्णः प्रकल्पः ५६ मासानन्तरं समाप्तिं प्रापयिष्यति । उपप्रकल्पैः सह सम्पूर्णस्य एकतामूर्तिप्रकल्पस्य समाप्त्यर्थं १२५५ सप्ताहाः अर्थात् चतुर्विंशतिः (२४) वर्षाणि भविष्यन्ति । परन्तु उपप्रकल्पैः विना एकतामूर्तिनिर्माणस्य कालः पञ्चवर्षं यावत् अनुमानितः सर्वकारेण । सम्पूर्णप्रकल्पस्य मानितराशिः २०६३ कोटिरूप्यकाणि सन्ति । लोहपुरुषविचारान् अनुसृत्य जनसाहाय्येनैव एकतामूर्तिप्रकल्पाय धनसङ्ग्रहः भविष्यति । प्रकल्पाय गुजरातराज्यस्य सर्वकारेण २०१२-१३ वर्षे १०० कोटिरूप्यकं मानधनं प्रदत्तमस्ति ।
चणकपिष्टम्
दृश्यताम्
अधिकविवरणार्थं चणकः इति पृष्ठं द्रष्टव्यम् ।
वामनः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आलङ्कारिकाः वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
२०२
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
मुष्टिकाताडनक्रीडा
कालान्तरेण विश्वक्रीडोत्सवेषु पंकेशम् -नाम्नी निर्दयतापूर्णा मुष्टिका युद्दकला प्रारब्धा । सत्यामपि क्रूरतायां यूनानवासिनोऽस्यामतीवानुरज्यन्ति स्म । तत् एव रोमदेशेऽपीयं विस्तृता । तदनन्तरं क्रमशोऽस्यां कानिचिद् विशिष्टानि परिअर्तनान्यभवन् । अद्यापि प्रतियोगितारो हस्तयोश्चर्म-प्रच्छदान-ये चर्मणा कोमलतारहितेन वस्त्रेण च निर्मिआस्तूलपूरिताश्च् पंचिंग-बेग नाम्ना ख्याता सन्ति -तान्, धारयन्ति । इमे कीलिका रहिता भवन्ति ।
डङ्कपुरम्
'सेवर्धन'नामके कूपे द्वाराकाधीशविग्रहः
'गुग्गुली'ब्राह्मणाः द्वारकाधीशं द्वारकां पुनरागम्यताम् इति न्यवेदयन् । परन्तु श्रीकृष्णः उवाच- "भो ब्राह्मणाः! भवन्तः षड्मासपश्चाद् द्वारकायाः 'सेवर्धन'नामके कूपे द्वितीयं विग्रहं प्राप्स्यन्ति । तस्य विग्रहस्य पूजां कुर्वन्तु" इति । परन्तु अधीराः 'गुग्गुली'ब्राह्मणाः षड्मासात् पूर्वमेव भगवतः विग्रहम् अन्वेष्य द्वारकां नीतवन्तः । तेन विग्रहस्य आकारः लघु अस्ति इति भक्ताः कथयन्ति ।
मुख्योत्सवाः
१. कार्तिकमासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिपदा - अन्नकूटोत्सवः, गोवर्धनपूजा २. कार्तिकमास्य शुक्लपक्षस्य एकादशी - तुलसीविवाहः ३. माघमास्य कृष्णपक्षस्य पञ्चमी - श्रीरणछाडरायस्य प्राणप्रतिष्ठापनोत्सवः ४. फाल्गुनमास्य शुक्लपक्षस्य पूर्णिमा - होलीका (एतस्मिन् दिने लक्षशः भक्ताः पदयात्राद्वारा तत्र गच्छन्ति ।) ५. श्रावणमास्य कृष्णपक्षस्य अष्टमी - जन्माष्टमी
बाह्यानुबन्धः
http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/dakor.htm
ईरोडमण्डलम्
कृषिः वाणिज्यं च
कृषिः ईरोडुमण्डलस्य जनानां प्रमुखा जीविका । तण्डुलः, कलायः, कदली, कार्पासः, हरिद्रा, नारिकेलः, इक्षुखण्डः इत्येतानि मुख्यानि कृष्युत्पन्नानि । ईरोडुनगरं, हरिद्रानगरम् इत्येव विख्यातम् अस्ति । अत्र अत्यधिकप्रमाणस्य हरिद्रा रुह्यते । पाके उपस्करत्वेन, वस्त्रेषु वर्णकारकत्वेन च हरिद्रा उपयुज्यते ।
गोबिचेट्टिपाळैयं श्वेतकौशेय-कदली-नारिकेलोत्पादने प्रसिद्धम् । भारतदेशस्य प्रथमं स्वयञ्चालितं कौशेयतन्तूत्पादनकेन्द्रं गोबिचेट्टिपाळैये अस्ति । ईरोडुनगरं भारतस्य वैद्युतसीवनकेन्द्रम् इत्यपि ख्यातम् । अत्र वैद्युतसीवनेन निर्मितानां कार्पासशाटिका, शयनवस्त्र, वस्त्रकट, प्रोञ्छ, कटिवस्त्रादीनां विपणयः सन्ति ।
चन्द्रः
सामान्यतः चान्द्रमानः नाम अमावास्यतः अमावास्यपर्यन्तं विद्यमानः २९.५३०५८८७ सौरदिनानि इत्यर्थः । अयं कालः नक्षत्रमासात् अधिका वर्तते । चन्द्रस्य परिभ्रमणावसरे सूर्यः अपि सञ्चरति इत्यतः प्रथमामावास्यातः द्वितीयामावास्याप्राप्तिः विलम्बायते ।
कक्षागुणाः
thumb|300px|चन्द्रग्रहणसमस्य चित्रम्
उद्भवः भूवैज्ञानिकविकसनञ्च
समकालिक-उद्भववादानुसारं सूर्यं  परितः यथा ग्रहाः उद्भूताः, तथा भूमिं परितः चन्द्रः उद्भूतः । किन्तु चन्द्रस्य उपरि अयसः न्यूनताकारणतः एषः वादः सर्वैः नाङ्गीक्रियते । किन्तु ‘बृहत् सङ्घट्टनसिद्धान्तं  सर्वे सामान्यतया अङ्गीकुर्वन्ति । मङ्गलग्रहसदृशः आकाशकायः भूमिं घट्टयति, (‘थीय’ अथवा ‘आर्फयस्’ इति तस्य नाम) अनेन घट्टनसमये उद्भूतपदार्थानां  सम्मेलनेन चन्द्रः निर्मितः इति अस्य सिद्धान्तस्य आशयः । तथापि चन्द्रस्य निर्माणे आवश्यकाः पदार्थाः कस्मात् अनुपातात् भूम्याः, एवं बाह्य-आकाशकायात् (‘आर्फियस्’ कायात्) आगताः इति सन्देहः विद्यते एव । चन्द्रस्य निर्माणं  ४५२.७+- १ कोटि वर्षात् पूर्वं जातम् । सौरमण्डलस्य उद्भवात् ३-५ कोटि वर्षेभ्यः अनन्तरं इति परिगणयन्ति ।
चन्द्रस्य शिलापाकसागरः
महासङ्घट्टनात्, तदनन्तरतनसञ्चयनात् अपारशक्तिः  आविर्भूता अभवत्। । एतादृशबहु-उष्णशक्तेः कारणात् चन्द्रस्य बहुभागः द्रवरुपेण  आसीत् इति चिन्तयन्ति। द्रवस्यास्य बाह्यभागः  ‘चन्द्रस्य शिलापाकसागरः’ इति कथ्यते । अस्य गभीरता ५०० कि.मी परिमिता सती चन्द्रस्य केन्द्रपर्यन्तम् आसीत् इति ऊहा अस्ति  ।
ग्रहणम्
सूर्यः भूमिः एवं चन्द्रः यदा एकस्याम् एव सरलरेखायां वर्तन्ते तदा ग्रहणं सम्भवति । अमावास्यायां  चन्द्रः सूर्यस्य एवं भूमेः मध्ये आगच्छति तदा सूर्यग्रहणं सम्भवति। पूर्णिमायाः दिने यदा भूमिः सूर्यचन्द्रयोः मध्ये आगच्छति तदा चन्द्रग्रहणं सम्भवति । सर्वासु पूर्णिमासु अमावास्यासु ग्रहणानि न सम्भवन्ति । पूर्णग्रहणम् एवं कङ्कग्रहणमिति द्विविधे ग्रहणे पश्यामः । पूर्णग्रहणे चन्द्रः सूर्यं सम्पूर्णतया अच्छादयति । इतः परं ६० कोटिवर्षानन्तरं (सूर्यस्य कोनव्यासः न व्यक्रियते येत् ) चन्द्रः सूर्यं सम्पूर्णततया आच्छादयितुं न शक्नोति तदा केवलं कङ्कणग्रहणानि एव सम्भवन्ति । कोट्यन्तरवर्षेभ्यः पूर्वं केवलं पूर्णग्रहणानि एव आसन्।
अर्णोराज चौहान
विजयावलिः
== तुरुष्कविजयम् ==
सिन्धु-सरस्वती-हरितानक-कुश-वारन-अभियानम्
चौहानप्रशस्तेः चतुर्दश्यां (१४) पङ्क्तौ सिन्धुसरस्वत्यभियानस्य, सप्तदश्यां (१७) पङ्क्तौ हरितानकाभियानस्य वर्णनं प्राप्यते । बिजौलिया-शिलालेखस्य सप्तदशात् (१७) श्लोकात् कुश-वारन-अभियानस्य वर्णनम् आरभते । तुर्काणां गर्वगञ्जनं कृत्वा अवन्ति-नगर्याः महद्भागं स्वायत्तीकृत्य पीलू-प्रदेशम् उपसृत्य च अर्णोराजस्य सेना अग्रे अगच्छत् ।
कुमारपालात् पराजितः
१२०० विक्रमसंवत्सरे यदा सिद्धराजस्य मृत्युः अभवत्, तदा उत्तराधिकारस्य कृते युद्धम् आरब्धम् । हेमचन्द्र सूरि तथा अन्यजैनमतानुयायिनः भीमदेवस्य (प्रथमः) वंशजस्य कुमारपाल स्य पक्षधराः आसन् । एवं जैनपक्षः शक्तिशाली असिद्ध्यत् । येन केन प्रकारेण हेमचन्द्र सूरि इत्यस्य शिष्यः कुमारपालः गुजरातराज्यस्य सत्तां प्राप्तुं सफलः अभवत् । तथापि गुजरातराज्यस्य प्रदेशेषु शान्तेः अभावः आसीत् । यतो हि मालवा-प्रदेशस्य बल्लाल-आख्यः राजा चाहड इत्यस्य पक्षधरः आसीत् । अपरत्र चहाड इत्येषः येन केन प्रकारेण अजयमेरू-नगरं प्राप्तवान् । अर्णोराजः चहाड इत्यस्मै साहाय्यं कर्तुं वचनबद्धः अभवत् । एवं कुमारपालेन सह अर्णोराजस्य युद्धस्य पृष्ठभूमिका सिद्धा अभवत् ।
तस्मिन् युद्धे अर्णोराजस्य यः पराजयः अभवत्, तेन अर्णोराजस्य अत्यन्तं मानहानिः अभवत् । अर्णोराजेन सन्धित्वेन स्वपुत्र्याः जल्हणायाः विवाहः कुमारपालेन सह कारितः । अर्णोराजस्य, बल्लाल इत्यस्य च पराजयस्य वर्णनं वडनगरप्रशस्त्यां (१२०८ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य आश्विनमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ उत्कीर्णा प्रशस्तिः) प्राप्यते । चितौड-शिलालेखे (१२०७) अपि अर्णोराजस्य पराजयस्य वर्णनं प्राप्यते । अर्णोराजस्य मृत्योः अनन्तरं विग्रहराजः (चतुर्थः) कुमारपालेन सह युद्धम् अकरोत् । सः कुमारपालं पराज्य स्वपितुः अपमानस्य वैरोद्धारम् अकरोत् ।
अट्लाण्टिक्-महासागरः
अट्लाण्टिक्-महासागरः पृथिव्याः द्वितीयः वृहत्तमः महासागरः । अस्य आयतनम् अस्ति १०६.४ मिलियन् वर्गकिलोमीटर् (४१.१ मिलियन् वर्गमैल्) । अयं महासागरः पृथिव्याः एक-पञ्चमांशस्थलं यावत् व्यापृतः अस्ति । अट्लाण्टिक्-महासागरस्य पश्चिमदिशि उत्तर अमेरिका तथा दक्षिण अमेरिका अस्ति । पूर्वदिशि यूरोप् तथा अफ्रिका वर्तते ।
कायेन मनसा बुद्ध्या...
शाङ्करभाष्यम्
केवलं सत्त्वशुद्धिमात्रफलमेव तस्य कर्मणः स्यात्, यस्मात्-कायेन देहेन मनसा बुद्धया च केवलैर्ममत्ववर्दितैरपीश्वरायैव कर्म करोमि न मम फलायेति ममत्वबुद्धिशून्यैरीन्द्रियैरपि।केवलशब्दः कायादिभिरपि प्रत्येकं संबध्यते सर्वव्यापारेषु ममतावर्जनाय, योगिनः कर्मिणः कर्म कुर्वन्ति संङ्ग त्यक्त्वा फलविषयमात्मशुद्धये। सत्त्वशुद्धय इत्यर्थः।तस्मात्तत्रैव तवाधिकार इति कुरु कर्मैव ।।11।।
व्याकरणम्
महत्त्वम्
यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥'
अाचार्यवररुचिः व्याकरणशास्त्रस्य महनीयतां गायन् यदा तदध्ययनप्रयोजनानि पञ्च प्रतिपादयति, तदा महर्षिः पतञ्जलिः तदध्ययनप्रयोजनानि त्रयोदश ब्रूते। तेन हि व्याकरणशास्त्रं नितरां प्राचीनं शास्त्रमस्ति। न हि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः। वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्।
व्याकरणाध्यनस्य आवश्यकता
संशयराहित्यनिमित्तेनाऽपि व्याकरणमध्येयमस्ति। याज्ञिकाः पठन्ति 'स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेते'ति तस्यां सन्देहोऽयमस्ति - स्थूला चासौ पृषती च स्थूलपृषतीति कथनमभिप्रेतं किं वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषतीकथनमिष्टम् ? अवैयाकरणस्तां न स्वरतोऽध्यवसति। यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो बहुव्रीहिः। अथान्तोदातत्त्वं ततस्तत्पुरुष इति।
अध्ययनं तदेव लाभप्रदं भवति यदर्थाभिधारणपूर्वकं विधीयते। अर्थावधारणायाः कृते व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितं जायते। यदध्ययनं विनाऽर्थावबोधं कृतं जायते, तदध्ययनं सदैवाध्येतारं दुनोति। तदध्ययनं तु तदर्थं भाररूपमेव जायते। मया यत्किमपि पठितं तन्न जाने किं पठितमिति विचार्य सखिन्नमना जायते। अतस्तस्मात् स जुगुप्सते। कथनस्य प्रयोजनमिदमेव यद् यत् किमपि पठनीयं जनेन तद्बोधपूर्वकं पठनीयम्। बोधपूर्वकं पठनं तदैव सम्भवं भवितुं मर्हति, यदा व्याकरणस्य ज्ञानं स्यात्। इत्थं हि विद्वान् पतञ्जलिव्याकरणस्य महत्त्वं विदधानोऽग्रे पुनराह - मानवेन शब्दप्रयोगे प्रवीणेन भवितव्यम्। कः शब्दः केन प्रकारेण प्रयोक्तव्यः इत्येतद् यो जानाति, सः स्वीयेनैकेनाऽपि शब्देन नैजं प्रभावं जनताया मानसे समुपस्थापयितुं शक्नोति। जनतां स तां दिशां नेतुमर्हति यां दिशं प्रति तस्या अावर्जनं तस्येष्टं भवति।
शब्दज्ञ एव समुदाचारस्य विधिं प्रयोक्तुमर्हति। अस्य कथनस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्, समुदाचारे किं वा सामाजिकव्यवहारे शब्दस्य पदस्य च उच्चारणं केन विधिना कार्यमित्यपि कोऽपि शब्दज्ञ एव साधु वेत्ति यतः स एव यथाऽवसरे हस्व-दीर्घप्लुतोच्चारणस्य महत्त्वं जानाति, तेन व्याकरणाध्ययनस्य प्रयोजनं सुस्पष्टमेवेति।
प्रयोजनम्
व्याकरणशास्त्रं तु नितरां प्राचीनशास्त्रमस्ति। वैदिकमन्त्रेषूपलभ्यमानास्तत्तत्पदविषयिण्यो व्युत्पत्तय अपि उपर्यभिहितमभिधानं परिपुष्णन्ति -
व्याकरणस्याविर्भावः
अस्येत्थमाशयो व्याखातः। चत्वारि शृङ्गा इति नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपाताः, त्रयः पादा इति त्रीणि वचनानि त्रयः पुरुषाश्च, द्वे शीर्षे इति सुबन्ततिङ्गन्तरूपे, सप्तसहस्तास इति सप्त विभक्तयः त्रिधा बद्ध इति कृदन्त-तद्धितान्त-समासान्तत्वेन नियमितः रोरवीति सर्वानतिशेते, महान् देवः इति दैवी वाक्, मर्त्यान् आ विवेशेति।
एवमेव वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य महेश्वरः सदाशिवोऽक्षरसमाम्नायनिर्देशपूर्वक व्याकरणमुपदिष्टवान् । पाणिन्यादयो हि तस्य व्याख्यातारः । व्याकरणप्रवर्तने । इन्द्रमहेश्वरयोः कतरः प्रथम इत्यपेक्षायां सारस्वतभाष्ये उक्त यत्--
व्याकरणस्य भेदाः
प्रातिशाख्यादिग्रन्थेषु स्मृतानां एकोनषष्टिसङ्ख्याकानामाचार्याणां संप्रमाणा सूचियुधिष्ठिरमहोदयेन प्रस्तुताऽस्ति येषु कतिपये पाणिनिना स्मृता विस्मृता उपेक्षिताचाचार्याः सन्ति । पाणिनिनाऽनुल्लिखिताः किन्तुं तत्पूर्ववर्तन आचार्याः । महेश्वर-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-भरद्वाज-भागुरि - पौष्करसादि - चारायण-काशकृत्स्नवैयाघ्रपद्यमाध्यन्दिनि-रौढि-शौनकि-गौतम-व्याडि‘प्रभृतयः प्राणिनेरष्टाध्याथ्यां स्मृता आचार्या आपिशलि-काश्यप-गाग्र्यगालव-चाक्रवर्मण-भारद्वाज-शाकटायनशाकल्य-सेनक-स्फोटायनाः पाणिन्यनन्तरर्वातनः आचार्यास्तु कातन्त्रव्याकरणकारः । सम्भवतः शर्ववर्मा एव चान्द्रव्याकरणकारश्चन्द्रगोभी, क्षेपणकः, जैनेन्द्रव्याकरणकारो देवनन्दी, वामनः पाल्यकीतिः, भोजदेवः, शिवस्वामी, बुद्धिसागरः, भद्रश्वरसूरिः, वर्धमानः, हेमन्द्रः, मलयगिरिः, कुमदीश्वरः अनु-. अतिस्वरूपः, बोपदेवः, पद्मनाभंश्च । एषां विषये आगामिप्रकरणे. सक्षेपेण चर्चा क्रियते । लौकिकव्याकरणं प्रथमतस्तु द्विधा विभक्तं सच्छान्दस लौकिकमात्रञ्च । तत्र सच्छान्दसं पाणिनीयं लौकिकमात्र कातन्त्रादि इति तु पूर्वमेवोक्तम् । लौकिकव्याकरणस्य वहवो भेदा आचार्यैः स्मर्यन्ते । सम्प्रत्यपि अष्टादशाधिका व्याकरणपरम्परा प्रवर्तिता दृश्यते। तेष्वपि प्राधान्येन अष्टौ वा नवैव गृहीताः । सन्ति शेषास्तु तत्सम्बद्धा एव । तत्राष्टौ व्याकरणानि यथा -
ओरेगन्
लघुत्तम| संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति।
अम्बाजी (आरासुर)
सम्पर्कः
बनासकाठामण्डलस्य पालनपुरतः ६५ की.मी. दूरे अस्ति । मौण्ट् अबुतः ४५.की.मी, मौण्ट् अबुमार्गतः २०.की.मी दूरे गुजरात-राजास्थानसीमायाम् अस्ति ।