cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
रससम्प्रदायः
श्रीशङ्कुकस्य अनुमितिवादः
अभिनवभारत्यामेव श्रीशङ्कुकस्यापि मतोल्लेखो वर्तते । अनुमितिवादनाम्ना भरतसूत्रस्य व्याख्या चैतस्य प्रसिद्धा । अयञ्च नैयायिकः सन् विभावादिसाधनेषु रसरूपसाध्येषु च अनुमाप्यानुमापकभावं कल्पयतीति । यथा पर्वते धूमं दृष्ट्वा ‘पर्वतोऽयं वह्निमान्' यतो धूमवान् एतत्परामर्शद्वारा पर्वते वह्निस्थितेरनुमितिरिति तथैव नटे रामादिवदनुभावादिकं दृष्ट्वा सामाजिकास्तत्र रसस्थितिमनुमिन्वन्ति । एवञ्च रसोऽनुमेयोऽनुमितिगम्यो वेति श्रीशङ्कुको मनुते । अथ चैतदतिरिक्तां ‘चित्रतुरगादिन्यायस्य कल्पनां करोति । एतत्कल्पनानुसारेण नटो न वास्तविको दुष्यन्तः, किन्तु चित्रे लिखिताश्ववत् दुष्यन्तः । कल्पनामेनां दशरूपक कारोऽपि स्वीकरोति । सहृदये सामाजिके वा रसस्य स्थितिः तथैव स्वीकरोति श्रीशङ्कुको यथा - अश्वस्य चित्रं दृष्ट्वाऽनुभवो भवति। श्रीशङ्कुक एवं हि सर्वप्रथमं लोल्लटस्योत्पत्तिवादं सहृदयेषु रसानुभवाभावसिद्धान्तं खण्डितवान् । एवञ्चैतन्मते सामाजिकेऽपि रसानुभवो भवतीति पूर्वस्माद्विशेषः ।
मतसारांशः
भट्टनायकस्येयमेव विशेषता यदेतेन स्वमनस्येवं चिन्तितं दुःखेन कथं सुखमिति ? नायकादिविभावेषु सामाजिकानाम् आनन्दावाप्त्यर्थम् अभिधादिव्यापारत्रयमङ्गीकृतम् । तत्र भावकत्वद्वारा निजपरादिभेदं दूरीकृत्य तद्भागस्य पूर्तिर्भवति । एतन्मतानुसारेण काव्यनाटकादौ विभावादयोऽभिधाद्वारा बोधगम्या भवन्ति। तदनन्तरं विभावादयो भावकत्वद्वारा निजपरबन्धनाद्विमुच्यार्थात् साधारणीकृताः सन्तः सहृदयोपभोगयोग्या भवन्ति ।
तुङ्गानदी
एषा नदी स्वस्य माधुर्यार्थं प्रसिद्धा। तत्र एका सूक्तिः अस्ति “ तुङ्गा पानं गङ्गा स्नानम् “ इति। अर्थात्  अस्माभिः तुङ्गायाः जलं पातव्यम्, गङ्गायां स्नातव्यम् इति। गजनूरुमध्ये अस्याः जलबन्धः वर्तते। संयुक्तनद्याः  तुङ्गभद्रायाः होसपेटेमध्ये एकः जलबन्धः अस्ति।
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म....
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
13 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अविसेन्न
अयम् अविसेन्न कश्चन प्रसिद्धः वैद्यः । सः अरेब्बीदेशीयः । सः क्रि श १००० तमे वर्षे वैद्यकीयं विश्वकोशं प्राकटयत् । तस्मिन् कोशे सः मेनिन्जैटिस् (मस्तिष्करोगः), टिटेनस् इत्यादीनां रोगाणां विवरणं कृतवान् अस्ति ।
हर्बल्
वर्गः:पुस्तकानि वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वैदिकी संस्कृतिः
'''या वर्णाश्रमधर्मसारहृदया कामार्थमोक्षप्रदा,
अस्मदीयाः पूर्वजाः सूर्य-चन्द्र-व्योम-भूमिप्रभृतीनां । तत्त्वानां ज्ञानं सम्यक्तया निदधति स्म। संस्कृतिः तु मानव-सत्व-विकासस्य सा प्रक्रिया भवति, यया कश्चिज्जनः स्वकीयं जीवनोद्देश्यम् । अधिगच्छति।
नद्यः
'इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमं सचता परुष्णया॥
ऋग्वेदीययुगे एकस्य विपुलसागरस्य अस्तित्वं ज्ञातं भवति, यस्मिन् सागरे दृषद्वत्या सह सरस्वती-विपाश्-शुतुद्रीप्रभृतय नद्यः न्यपतन् ।
चर्कृत्यं शंस्यं भूरिवारं अस्मम्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥'
बौद्धदर्शनस्य मतानि
बौद्धचतुष्टयान्तर्गतं माध्यमिकतम्
अत एवाऽस्य माध्यमिकमतस्य यत्र कुत्रापि शून्यवादीयं निराकरणं समनु भूयते तत् केवलं शून्यत्वेनाऽभावं मन्यमानैरेव दार्शनिकैस्तथाविधं निराकरणं विधीयते, इयमेव चास्ति वस्तुस्थितिः । वस्तुस्थितिमाश्रित्य खलु शून्यवादो नहि कदापि कथमपि निराकर्तुं शक्यते । माध्यमिकमतेऽस्य चराचरात्मकस्य जगतोऽस्यैव शून्यवादस्य विवर्ततयोपलभ्यमानत्वेन मिथ्यात्वं सत्ताशून्यत्वञ्च प्रमीयते । यथा वेदान्तिनां नये जगतो ब्रह्मविवर्तभूतत्वेन मिथ्यात्वं स्वयमस्ति त्वविहीनत्वञ्च सिद्धयति । यथा वा रज्जौ भासमानस्य सर्पस्य रज्जुविवर्तत्वेन तस्यापि मिथ्यात्वं सत्ताशून्यत्वञ्च सुस्पष्टमेव । तथैव शून्यवादी माध्यमिकोऽपि जगतो मिथ्यात्वं सत्ताशून्यत्वं च वदति, शून्यस्यैव च विवर्तभूतं प्रभूतं याव ज्जगदिदं भासमानं भवतीति माध्यमिको ब्रूते इति विज्ञेयम् । उक्तञ्च -
वानित्यहमपि श्रीशशिबालागौड़स्तदीयपरम्पराक्रमानुसारतो मन्ये ।।
नैतावन्मात्रमेव पर्याप्तं बहवो जना वेदान्ताचार्यप्रभृतिपरीक्षां समुत्तीर्णता गता अपि अर्थपदलोलुपाश्च ते धर्म मतिमददाना अश्रद्दधानाश्च ते संस्कृत विश्वविद्यालये वेदान्ताध्यापनलक्षणलक्षितमनित्यं कृत्यं समाप्ति नयन्तः खलु धर्मपरिवर्तनतां गताः श्रूयन्ते, समनुभूयन्ते च बौद्ध दर्शनकक्षाऽध्यापनपदमधि कृत्य तत्रैव इतः कियत्पूर्वकालावच्छेदेन सन्तिष्ठमानाः सन्त इतीदानी सेवा निवृत्तास्ते व्यावहारिकं सुखं समनुभवन्ति ।
योगाचारमतम्
नीलपीतादिभिश्चित्रर्बुद्धयाकारैरिहान्तरैः ।
'अर्थन घटयत्येनां नहि मुक्त्वाऽर्थरूपताम् ।
सौत्रान्तिकमतम्
उत्तरम्-विज्ञानस्य चास्ति प्रत्यक्षसत्ता, बाह्यजगतश्चास्ति अनुमेयसत्ता इति । सौत्रान्तिकाः खलु बाह्यार्थस्य घट-पटादेरनुमेयत्वं वदन्ति । तेषामयमाशयः यत्-यादृशक्षणावच्छेदेनापि केनचित् पदार्थेन सममस्माकमिन्द्रियाणां सम्बन्धो जायते तादृशक्षणाव्यवहितोत्तरद्वितीयक्षणस्तस्य पदार्थस्य प्राथमिको क्षणो गण्यते स चेन्द्रियसम्बद्धः पदार्थस्तस्मिन्नेव प्रथमक्षणे क्षणिकत्वात् समु त्पद्य पुनस्ततो द्वितीयक्षणे स्वास्तित्वं समापयति, अर्थात् तद् द्वितीयक्षणे स्वस जातीयं समुत्पाद्य स्वयं स्वास्तित्वं समाप्ति नयति । अत एव स्वाऽव्यवहितोत्तर क्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वरूपं क्षणिकत्वं सर्वेषु पदार्थेषु घट-पटादिषु सङ्घटते ।
तुल्यवित्तिवेद्यतया क्षणधर्मवान् क्षणिक इत्यपि वक्तुं शक्यते । यथा-दण्ड धर्मवान् दण्डी दण्डिको वेत्यलं पल्लवितेन ।
वैभाषिकमतम्
सौत्रान्तिकेन प्रत्यक्ष ग्राह्योऽर्थो न बहिर्मतः ॥
विभाषया दिव्यन्ति चरन्ति वेति वैभाषिकाः । आहोस्वित् विभाषां वदन्ति ( कथयन्ति ) इति वैभाषिका इत्यपि तुल्यवित्तिवेद्यन्यायेन सर्वथा व्याहर्तुं शक्यते ।
अस्मिन् वैभाषिकनये केवलं ज्ञानस्य ज्ञानविषयीभूतानाञ्च बाह्यपदार्थानां सत्यत्वम्, प्रत्यक्षत्वम्, क्षणभङ्गुरत्वञ्च स्वीकृतमस्ति ।
तथा चोक्तम् -
'मुख्यो माध्यमिको विवर्तमखिलं शून्यस्य मेने जगत् ।
इदमत्राऽवधेयमस्ति यद वैभाषिका अपि सौत्रान्तिकवदेव बाह्याथघट टादीनां सत्तां स्वीकुर्वन्ति । परन्तु एतावांस्तु विशेषः यत् सौत्रान्तिका बाह्यार्थघट-पटादीनामनुमेयत्वं मन्यन्ते । वैभाषिकाश्च पुनः प्रत्यक्षविषयता स्वीकुर्वन्ति बाह्य घट-पटादिपदार्थानाम् । ..
आत्मनः पारमार्थिकत्वखण्डनम्
गगनाम्भोजवत् सर्वमन्यथा युगपद्भवेत् ॥
श्रीअश्वघोषः
इदमत्रावधेयमस्ति यद् अश्वघोषोऽपि पूर्व वैदिकधर्मावलम्बी ब्राह्मणत्व जात्यवच्छिन्नश्च सन् 'साकेते' 'साकेतम्' वा स्वीयं निवासस्थानं विदधानः खलु बौद्धधर्मावलम्बी संवृत्तः । अयञ्च महानुभावो महानेव दार्शनिकः सन् महाकविरप्यासीदित्यत्र सौन्दरनन्द-बुद्धचरितप्रभृतिग्रन्था एव सन्ति प्रमाणम् । तत्र महाकविः श्रीअश्वघोषः खलु बौद्ध मतावलम्बनानन्तरमद्वैतं ब्रह्मेत्येक परमार्थतत्त्वं प्रस्फोरितवान् । तथाहि
किञ्चिन्नास्तीति सम्पश्यन्नाकिञ्चन्य इति स्मृतः ॥
इति बुद्धचरितनामकमहाकाव्य घटकीभूतैरेभिश्चतुभिः श्लोकात्मकैः पद्यैः श्रीअश्वघोषस्य महाकवित्व-महादार्शनिकत्वोभयधर्मावच्छिन्नत्वं सूचितं भवतीति
एवमयं श्रीअश्वघोषो बौद्धधर्मावलम्बी सन् महायानमार्गीयधर्मोपदेष्टा ऽप्यासीत् ।
नागार्जुनः
१. 'माध्यमिककारिका' अथवा 'माध्यमिकसूत्रम्',
२. 'अष्टसाहस्रिका',
श्रीधर्मकोतिः
उपायाभ्यास एवाऽयं तादाच्छासनं मतम् ॥ -तत्रैव, १।१७६ ।
वस्तुधर्मा दयोत्पत्तिर्न सा सत्त्वानुरोधिनी ॥ -तत्रैव ।
महायानविचारः
एवंविधा एव महात्मानो महान्तस्तान्त्रिका मिथिलायामपि मिलन्ति स्म । अधुना मिलन्ति न बेति नाऽहं शशिबालागौडो जाने ।
३. 'गण्डव्यूहम्',
एते च प्रसिद्धि गता ग्रन्था महायानस्य मया शशिबालागौडेनोपर्युक्ता दर्शिताः । इतोऽतिरिक्ता अपि सन्ति ग्रन्था ये च समयाभावात् लेखविस्तरभयाच्च नैव प्रदर्श्यन्ते, प्रदर्शयितुं वा नैव शक्यन्ते इति ।
छायाग्राहिका
आच्छादिका (Shutter)
बृहच्छाअयाग्राहिकासु लेन्ससम्मुखे आच्छादिकैका भवति लघुच्छाया ग्राहिकासु एका तिरस्करिणी भवति (Shutter) इति नाम्नामिधीयते । १/१० इत्यतः १/१९ इति सैकेण्डं यावद अस्य अपावरणात् तावत्कालपर्यन्तमेव प्रकाशो फोटोपटले फिल्मे वा प्रतिफलति रासायनिकी क्रिया च प्रवर्तते ।
जङ्गमदूरभाषयन्त्रम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ओ मुर आपुनार देख
रचनाकालम्
एतः अंश: आनुष्ठानिक संस्करणे नास्ति।
राजकीय स्वीकृति
२०१३ वर्षे एक: विवादः उद्भूतः। भारतस्य सूचनायाम् अधिकारं अधिनियमस्य अंतर्गत एकं उत्तरे ओ मुर आपुनार देख असमस्य राज्यगीतं नास्ति इति उक्तम्। तत्पश्चात २०१३ वस्षे विधिवतरूपे एतः गीतम् असमस्य राज्यगीतम् अभवत्।
बंगाली भाषा
ओगो जोन्मोभूमि ओगो मा ओसोमी देखि तोमार कुखति एकबार मेटेनि आमार आशा৷৷ ( অনুবাদ: বিভূৰঞ্জন চৌধুৰী)
मापुपेत्य पुनर्जन्म..
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
13 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जयन्त भट्ट
दार्शनिक कृतियाँ
जयन्तः न्यायमञ्जरीयां उल्लेखं करोति यत् सः राज्ञः वने निरुद्धः सन् एतत् ग्रन्थं लिखितवान् । अयं ग्रन्थः स्वतन्त्रः ग्रन्थः इति कारणेन अद्वितीयः अस्ति, न तु पूर्वग्रन्थस्य भाष्यम् ।
अगस्त्यगोत्रम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:हिन्दुपरम्परा
भुजङ्गप्रयातच्छन्दः
उदाहरणम्
उदाहरणम् -
काव्यात्मविमर्शः
अर्थों गिरामपिहितः पिहितश्च शश्वत् सौभाग्यमेति मरहट्टवधूकुचाभः ॥
वाच्यस्याङ्गतया वाऽपि नास्यासौ गोचरो ध्वनेः ।।
अत्र व्यङ्गयस्य स्फुटतायां चमत्कारातिशयकारित्वेन प्रधानतायां च । ध्वनिः, अन्यथा गुणीभूतव्यङ्गय मेवेति ।
पञ्जाबप्रदेशः, पाकिस्थानम्
पञ्जाबक्षेत्रं प्राचीनकालात् एव निवसति । २६०० ईपू कालस्य सिन्धुसभ्यता सर्वप्रथमं हडप्पा-नगरे आविष्कृता । संस्कृतमहाकाव्ये महाभारते पञ्जाबस्य वैशिष्ट्यं दृश्यते । अत्र वर्तते तक्षशिला यत् बहुभिः प्राचीनतमं विश्वविद्यालयं मन्यते तस्य स्थलम् ।
शाम्भवी
[वर्गः: पार्वती देव्याः रूपः]] वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सरदार पटेल स्मारकभवनम्
उद्धरणम्
वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
भारते निर्मीयन्ताम्
उद्देश्यानि
१.	आर्थिकवृद्धिः
वासकसस्यम्
इतरभाषाभिः अस्य वासकसस्यस्य नामानि
इदं वासकसस्यम् आङ्ग्लभाषयाAdatod Vasaka इति उच्यते । सस्यकुले इदं Acanthaceae कुले अन्तर्भवति । हिन्दीभाषया “आडूसा” इति, तेलुगुभाषया “अडसारम्” इति, तमिळ्भाषया “आडदोडायि” इति, मलयाळभाषया “अड्डलसा” इति, कन्नडभाषया “आडुसोगे” इति च उच्यते । मलयालम् - आटलोटकम् (Atalotakam, ആടലോടകം) हिन्दी : आडोसा, अरुशा, रस, बन्सा (Adosa, Arusha, Rasa, Bansa) बङ्गाली : आदुल्सा, बकश (Adulsa, Bakash) गुजराती : आडुल्सो, आडुर्स्पी, बान्सा (Adulso, Aduraspee, Bansa, અરડૂસી) कन्नड़ : आडुसोगे (Adusogae, ಆಡುಸೋಗೆ) मराठी : Adulsa, Adusa (अडुळसा) फ़ारसी : बन्सा (Bansa) पञ्जाबी : भेक्कर् (Bhekkar) तमिळु : अधतोड Adhatoda तेलुगु : - अड्डसरम् (Addasaram, అడ్డసరం)
उत्तानपादासनम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:योगासनानि
हनुमानप्रसाद पोद्दार
कोंग्रेस-पक्षस्य त्यागः धर्मप्रचारकार्यारम्भः
बङ्गाल प्रदेशात् बहिष्कृतः हनुमानप्रसादः १९१८ तमे वर्षे कारागारात् विमुक्तः । एतादृश्यां स्थितौ सः स्वस्य पूर्वजानां स्थाने राजस्थाने न्यवसत् । कतिचित् दिनानि यापयित्वा ततः मुम्बई -नगरम् अगच्छत् । तत्र कोंग्रेस-पक्ष स्य प्रत्येकं कार्यक्रमेषु उपस्थितः अभवत् । कोंग्रेस-पक्ष स्य नेतृभिः सह विचारभेदवशात् हनुमानप्रसादः कोंग्रेस-पक्षमपि अत्यजत् । आध्यात्मिकतायाः, साधनायाः, धर्म प्रचारस्य च कार्यम् आरभत ।
हनुमानप्रसादः गीता प्रेस प्रकाशने विश्वासिकः
जयदयाल गोएन्का वेस्ट बङ्गाल सोसैटि रेजिस्ट्रेशन एक्ट इत्यत्र गोविन्दभवन -नामिकायाः संस्थायाः पञ्जीकरणम् अकारयत् । संस्थायाः माध्यमेन गीतावितरणस्य कार्यम् अचालयत् । कोलकाता -नगरस्य वणिक-नामकात् प्रकाशनात् पञ्चसहस्रप्रत्तीः अमुद्रापयत् । किन्तु तेषु मुद्रणदोषाः आसन् । अतः जयदयाल गोएन्का इत्ययं स्वप्रकाशनस्य उद्घाटने प्रेरणां प्रापत् । १९२३ तमे वर्षे गोविन्दभवन-कार्यालयेन 'गीता प्रेस गोरखपुर' इत्यस्य प्रकाशनस्य स्थापना कृता । तदानीं हनुमानप्रसादः कोंग्रेस-पक्ष स्य दायित्वं त्यक्त्वा गीता प्रेस इत्यस्मिन् प्रकाशने सम्मिलितः । जयदयाल गोएन्का इत्येतेन 'गीता प्रेस' इत्यस्य विश्वासिक(trustee)पदं हनुमानप्रसादाय प्रदत्तम् । पत्रिकाणां प्रकाशने सम्पूर्णा स्वतन्त्रता अपि प्रदत्ता ।
दुर्गाप्रसादस्य साहाय्यकरः
एकदा सङ्कीर्तन-सामयिकस्य तन्त्रिणा दुर्गाप्रसादेन चिन्तया स्वसामयिकस्य ग्राहकसङ्ख्यायाम् आधिक्यं भवेत्तादृक् मन्त्रं ददातु इति उक्तम् । हनुमानप्रसादः उक्तवान् यद् – “भवान् मद्वद् सङ्कीर्तने चित्राणि मुद्रयतु । तदर्थं चित्राणि निःशुल्कं ददामि” इति । इत्थं सङ्कीर्तन-सामयिकस्य ग्राहकसङ्ख्यायाम् आधिक्यम् अभवत् । दुर्गाप्रसादेन पुनः अन्यः उपायः पृष्टः । हनुमानप्रसादः कल्याणाङ्कस्य ग्राहकाणाम् आवलिं प्रेषितवान् । तेषु १२०० ग्राहकाणां नाम्नाम् उपरि चिह्नं कृत्वा तेभ्यः सङ्कीर्तनस्य प्रेषणेन अष्टशताधिकाः (८००) जनाः ग्राहकाः भविष्यन्ति इति अकथयत् । किन्तु इत्थं १२०० तः १२०० जनाः लब्धाः ।
निवृत्तिः
समाजे सर्वत्र भ्रष्टाचारं दृष्ट्वा हनुमानप्रसादः खिन्नः भवति स्म । अतः एकान्तस्थलं प्राप्य साधनां कर्तुं व्यचारयत् । शरीरस्य निर्बलतावशात् निवृत्तः भवितुं व्यचारयत् । अन्ते गोविन्दभवन ट्रस्ट इत्यस्मिन् स्वविचारान् प्रस्तूय १९६९ तमे वर्षे निवृत्तः अभवत् ।
त्रिकोणासनम्
योगासनेषु अन्यतमम् आसनमस्ति त्रिकोनासनम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:योगासनानि
पृथ्वीछन्दः
लक्षणम्
।ऽ। ।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ ।ऽऽ ।ऽ  ज स ज स य ल ग।
अघनाशिनी
इतिहासे
अघनाशिनीसमीपस्थस्य दुर्गस्य नाम राजमुण्ड्रुज आसीत्। तत् कृष्णवर्णीयशिलानिर्मितं लघुचतुष्कोणं दुर्गम् आसीत्। एकस्मिन् समये हैदर-अली इत्यनेन व्याप्तम्, तदनन्तरं ईस्ट् इण्डिया-कम्पनी इत्यनेन तस्य अधिग्रहणं कृतम्।
जानुवातः सन्धिवातश्च
सन्धिवातरोगिभ्यः खाद्यसूची
प्रकृतरोगिभिः उपयोग्यनुपयोगिखाद्यानां च विषये अवश्यं ज्ञातव्यम् ।
फ्रेञ्चभाषा
युरोपभूखण्डे कश्चन देशः अस्ति फ्रान्स् । फ्रान्सदेशे जनाः फ्रेञ्चभाषया व्यवहरन्ति । भारते फ्रेञ्चजनानाम् अधीने केचन भूभागाः आसन् । अतः तत्रत्याः जनाः एतया भाषया व्यवहरन्ति । विशिष्य पाण्डीचेरीकेन्द्रशासितप्रदेशे एतया भाषया व्यवहारः दृश्यते ।
पाणिनीया शिक्षा
विषयनिरूपणम्
वर्णाः कथं प्रयोक्तव्याः इति निर्दिशन् अयं ग्रन्थकारः वदति, यथा- व्याघ्री यथा हरेत्पुत्रान् दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान् प्रयोजयेत् ॥ इति ।
कर्ता कः ?
व्याकरणशास्त्रे शिक्षायाः स्थानं प्रतिपादयन् वदति यत् शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥ इति । एतस्य पुस्तकस्य पठनानन्तरं भासते यत् पाणिनिरेव ग्रन्थमेनं रचितवान् स्यादिति । किन्तु अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यथा इति अत्रैव सूचितत्वात् पाणिनेः अर्वाचीनः कोऽपि वैय्याकरणः ग्रन्थमेनं चकार इति निर्णेतुं शक्यते ।
मूलपाठनिदर्शनानि
अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यथा । शास्त्रानुपूर्वं तद्विद्यात् यथोक्तं लोकवेदयोः ॥१॥ प्रसिद्धमपि शब्दार्थमविज्ञातमबुद्धिभिः । पुनर्व्यक्तीकरिष्यामि वाच उच्चारणे विधिम् ॥२॥  त्रिषष्टिश्चतुष्षष्टिर्वा वर्णाः शम्भुमते मताः । प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयम्भुवा ॥३॥  स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः । यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमाः स्मृताः ॥४॥  अनुस्वारो विसर्गश्च कपौ चापि परिश्रितौ । दुस्पृष्टश्चेति विज्ञेयो लृकारः प्लुत एव च ॥५॥
हेमावती
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
उज्ज्वला
।।। ।।। ऽ।। ऽ।ऽ
वामनपुराणम्
त्रिविक्रमस्य महात्म्यमधिकृत्य चतुर्मुखः। त्रिवर्गमभ्यधात्तच्च वामनं परिकीर्तितम्॥
अन्तर्विषयाः
वामनपुराणे विभिन्नावताराणां कथाः सन्ति। विशिष्य वामनावतारस्य कथाः विद्यन्ते। शिवमाहात्म्यम्, शिवतीर्थम्, शिवशिवाविवाहः, गणेशस्य उत्पत्तिः, कार्तिकेयादीनाम्विशेषतः विष्णोः नैके कथाः विद्यन्ते। अस्मिन् पुराणे १०,००० सहस्रश्लोकाः सन्ति। अस्मिन् पुराणे ९२ अध्यायाः सन्ति। वामनपुराणं द्विदाविभक्तम् अस्ति। उत्तरार्दम्, पूर्वार्दम् इति। उत्तरभागस्य बृहद्वामन इति नामान्तरं भवति। अस्मिन् चतस्रः संहिताः सन्ति।
महात्मा पुनितः
जन्म, परिवारश्च
१९०८ तमस्य वर्षस्य मई-मासस्य १९ तमे दिनाङ्के सौराष्ट्र -प्रान्तस्य धन्धुका -ग्रामे तस्य जन्म अभवत् । तस्य मूल नाम बालकृष्ण आसीत् किन्तु सर्वे तं सीयावर इति नाम्ना एव जानन्ति । तस्य पितुः नाम भाईशङ्कर भाई भट्ट आसीत् । मातुः नाम ललिताबेन आसीत् ।
भीमा
भीमातीरस्य प्रसिध्दानि यात्रास्थलानि
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लिपिशास्त्रम्
प्राचीनलिपिवैभवम्
प्रायः क्रिस्तोः पूर्वं षष्ठ- पञ्चमशताब्दाभ्यां प्रागेव उपयुज्यमाना लिपिरियम् इदानीमुपलब्धासु लिपिषु प्राचीनतमा विद्यते । प्राचीनावशेषेषु अशोककालीनानि शिलाशासनानि प्रामुख्यं वहन्ति, ब्राह्मीलिप्या निबध्दत्वात् । ब्रह्मणा सृष्टा इयं लिपिः इति नः श्रध्दा । उक्तञ्च – रेखात्मिका इयं लिपिः तदनन्तरकालीनमिपीनां उत्पादिका आसीत् । प्रायः लेखकानां, लेखनसामग्रीणां च विभिन्नतायाः हेतोः, ब्राह्मीलिपितः अनेकाः लिपयः सम्भूताः । एवं यदा विभिन्नाः लिपयः समभूवन् तदा क्रमेण ब्राह्मीलिपिः विस्मृता । क्रिस्तोः अनन्तरं चतुर्दशे शतमाने फिरोज् षा तुगलख्, विशिष्टम् अशोककालीनं शासनस्तम्भद्वयं देहलीनगरं प्रति आनायितवान् । भारतीयान् पण्डितान् अन्यांश्च विदुषः तच्छासनं पठितुमसूचयत् । किन्तु न कोऽप्यपारयत् ब्राह्मीलिप्या निबध्दं शासनं पठितुम् । तदनन्तरकाले क्रिस्तोः अनन्तरं षोडशे शतमाने तच्छासनं पाठितुम् अक्बरोऽपि प्रयत्नमकरोत् । किन्तु सोऽपि निष्फलो जातः । क्रिस्तोः अनन्तरं १७८४ तमे वर्षे सर् विलियं जोन्स् महाशयः भारतीयसंस्कृतेः अध्ययनार्थं रायल् एषियाटिक् सोसैटि इत्याखां संस्थां प्रतिष्ठाप्य संस्थाद्वारा भारतीयलिपीनां, शासनानां, नाणकानां विविधभारतीयग्रन्थानां च अध्ययने प्रावर्तत । एतत्कारणात् अनेके विद्वांसः भारतीयेतिहासाध्ययने आसक्ताः अभूवन् । जेम्स् प्रिन्सेप् इत्याख्यः प्रथमवारं त्रिस्तोः अनन्तरं १८३६ तमे वर्षे बहुशोधनं कृत्वा ब्राह्मीलिप्याः सर्वानपि वर्णान् अपठत् । तदनन्तरं भारतीयलिपिशास्त्राध्ययने बहवः विद्वांसः आसक्ताः शोधनम् आरेभिरे । अक्षराणां विन्यासादिकं सूक्ष्मतया अवलोक्य इदानीन्तनभारतीयलिपीनां मूलस्रोतः ब्राह्मीलिपिः एव इति विद्वांसः निश्चितवन्तः । दक्षिणभारते विद्यमानाः लिपयः कन्नड, तेलगु, नन्दिनागरी, मलयालम्, तिगळारी, ग्रन्थलिपिः सिंहली इत्याद्याः लिपयः गुप्तकालीनब्राह्मीलिप्या सम्बन्धं वहन्ति । उत्तरभारते उपलभ्यमानाः शारदा, नेवारी, भोटिलिपिः, टाकरी, मैथिली, देवनागरी इत्याद्याः अपि शुङ्गकालीनब्राह्म्या, कुशानकालीनब्राह्म्या सह सम्बन्धं वहन्ति । एतासु लिपिषु काश्चन इदानीमपि उपयुज्यन्ते, काश्चन लिपयः इदानीं नैव उपयुज्यन्ते । किन्तु एताः सर्वाः अपि पूर्वम् उपज्यन्ते स्म इति पाण्डुपत्राणां (Manuscript) अवलोकनेन ज्ञायते ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
संवादकौमुदी
संवादकौमुदी साप्ताहिकी पत्रिका आसीत् । अस्याः प्रथमप्रकाशनं १८२१ तमे क्रैस्तवीये वर्षे (१२२८ तमे बङ्गाब्दे) । डिसेम्बर् मासस्य चतुर्थे दिनाङ्के अस्या शुभारम्भः आसीत् । अस्याः पत्रिकायाः सम्पादकः आसीत् ताराचांद् दत्त तथा भवानीचरण बन्द्योपाध्यायः ।
चन्दनम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
२.	ज्वरबाधायाम् अस्य श्रीगन्धस्य उद्घर्षणं कृत्वा ललाटस्य उपरि लेपनेन शरीरस्य औष्ण्यम् अपगच्छति ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
पूर्णिमा
पूर्णिमा एका मासिकी बाङ्गला पत्रिका आसीत् । अस्याः प्रवर्तकः आसीत् कविः बिहारीलाल चक्रवर्ती । प्रथमप्रकाशनञ्च आसीत् १८५९ तमे क्रैस्ताब्दे । अस्याः वैशिष्ट्यमासीत् यत् प्रतिपूर्णिमातिथौ प्रकाशनं भवति स्म ।
चन्दनम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
५.	चर्मणि पिटकानां वा व्रणानां वा कालकाः सन्ति चेत् श्रीगन्धम् उद्घर्ष्य लेपयन्ति ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
विनोदिनी
এটি একটি মাসিক পত্রিকা। প্রথম প্রকাশ ১২৮২ বঙ্গাব্দ (১৮৭৫ খৃস্টাব্দ)। প্রতিষ্ঠাতা সম্পাদক ভুবনমোহিনী দেবী অর্থাৎ নবীনচন্দ্র মুখোপাধ্যায়।
चन्दनम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
७.	अस्य श्रीगन्धस्य तैलं पिटकान्, ज्वलनं चापि निवारयति ।
१२.	श्रीगन्धस्य चूर्णं, तेनैव प्रमाणेन तण्डुलानां क्षालनजलं, खण्डशर्करां, मधु च योजयित्वा कषायं निर्मातुं शक्यते ।
विकिरणीयप्रदूषणम्
विकरणीयप्रदूषणम् नाम आङ्ग्लभाषायां Radiation Pollution इत्य्च्यते । विकरणीयप्रदूषणस्य विभिन्नानि कारणानि सन्ति । प्रकाशरश्र्मिः पृथ्वीतः परिवर्त्य विकरणीकृता भवति । प्रकाशरश्र्मिः यदा पृथिव्याःसंयोगे आगच्छति तदैव विकरणीकरणं भवति । कदाचित् आकाशे एव आकाशीयविक्रणीकरणं भवति । रेडियोधर्मीपदार्थानामुपयोगेन जातं विकरणीकरणम् । विशेषतः आण्विकशक्तौ आधारितं तापगृहं (वृद्युत्तापगृहम्)अपरं प्रतिष्ठानं वा । आण्विक –अस्त्राणां प्रयोगेण जातं विकरणीकरणम् । (X-Ray) एक्सरे यन्त्रस्य प्रयोगेण जातं विकरणीकरणम् । क्यान्सरचिकित्सायै विहितरेडियो – येरेपि यन्त्रस्य प्रयोगेण जातं विक्रणीकरणम् । शरीरस्य कस्यचिद् भागस्य ज्वलनेनापि भवति । प्रदूषणमिदं अतीव भयप्रदं हानिकरञ्च भवति । अस्य प्रभावः तत्काले भविष्येऽपि भवितुमर्हति । अस्य न केऽपि संरक्षणोपायाः सन्ति । प्रदूषणात्परं वैज्ञानिकाः न किमपि कर्तुमर्हन्ति । यथा सम्भवं एक्सरे यन्त्रस्य प्रयोगः न करणीयः । रेडियो थेरेपि चिकित्सायाः प्रयोगः अत्यावश्यके सत्येव करणीयः ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
परिचय
অবিভক্ত ভারতে কলকাতা থেকে প্রকাশিত সাহিত্য পত্রিকা। সম্পাদকঃ কবি-সাহিত্যিক সুধীন্দ্রনাথ দত্ত।
कुटजाद्रिः
कुटजाद्रिः (Kodachadri) (१३४३ मीटर्मितोन्नतं समुद्रतलात्) दक्षिणभारतस्य पश्चिमघट्टेषु (कर्णाटकस्य शिवमोग्गमण्डलम्) गहनारण्ये विद्यमानः पर्वतः ।
हेलियोदर स्तम्भः
अभिलेकनानि
त्रीणि अमृतपदानि अनुष्ठितानि स्वर्गं नयन्ति। ते धर्मः दानम् अप्रमादम् च सन्ति।
सन्दर्भः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि
Presently, the Union Territory of Andaman and Nicobar Islands comprises 3 districts: image_ Andaman and Nicobar Islands in India (disputed hatched).svg
ओष्ठः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मानवशरीरस्य तन्त्रिकातन्त्रम्
2. पेराक् अथवा निर्वाहक तंत्रिका [(Motor or Efferent nerves) - एतादृशाः तंत्रिकाः मस्तिष्के, मेरुदण्डे, स्वायत्तगण्डिकायां च [(Autonomic ganglia) उत्पद्यन्ते एताः तंत्रिकाः मस्तिष्कं मेरुदण्डं च प्रति आवेगं वहन्ति । एते द्विविधाः-
वागुस (वागुस)
अस्य प्राथमिकसंवेदी न्यूरॉन्सस्य कोशिकाः कपालगुहायां स्थिते विशाले त्रिजन्तुनालिका (Trigeminal ganglion) इत्यस्मिन् स्थिताः भवन्ति । यतः सः त्रयः प्रमुखाः शाखाः विभजति, एताः नेत्ररोगः, मेक्सिलरी, मेन्डिबुलर च तंत्रिकाः सन्ति । नेत्र-तंत्रिका (नेत्र-तंत्रिका) इन्द्रिय-तन्तुभिः निर्मितं भवति, ये कक्ष-गुहा (कक्ष-गुहा) च नेत्र-स्तरात् उपरि त्वचां च आपूर्तिं कुर्वन्ति ।
2. १२ युग्मानि वक्षःस्थल-तंत्रिकाः (Thoracic nerves) ।
तंत्रिकामूलम्
पश्च रमुस् शिरः, कण्ठस्य, कूर्पस्य च पृष्ठभागस्य त्वचां मांसपेशिनां च आपूर्तिं करोति, पूर्वशाखाः [(Anterior rami) ये तुल्यकालिकरूपेण दीर्घाः सन्ति, ते कण्ठस्य, कण्ठस्य, अङ्गस्य च त्वचां मांसपेशिनां च आपूर्तिं करोति।अग्रभागस्य आपूर्तिं करोति पार्श्वभागाः च । पूर्वशाखाः अन्यमेरुदण्डस्य तंत्रिकानां शाखाभिः सह मिलित्वा बृहत्जालं वा जालम् (Plexus) निर्मान्ति । कशेरुकस्य प्रत्येकं पार्श्वे वक्षःस्थलप्रदेशं विहाय मिश्रिततंत्रिकाणाम् ५ विशालाः जालपुटाः निर्मीयन्ते । एतानि तानि-.
4. सक्रल प्लेक्सस (Sacral plexus ) ।
कोणसन्धिस्य पुरतः गत्वा ततः हस्तं अङ्गुष्ठं, प्रथमाङ्गुलीद्वयस्य अग्रे तृतीयाङ्गुलीयाः पार्श्वार्धं च प्राप्य अग्रभुजस्य पूर्ववर्ती-फ्लेक्सर-स्नायुषु आपूर्तिं करोति ।स्नायु-त्वक् च आपूर्तिं करोति अस्य कोणस्य उपरि शाखाः न भवन्ति । Ulnar nerve (Ulnar nerve) - सा ब्रेकियल धमनीयाः मध्यभागे स्थित्वा उपरितनबाहुतः अधः अवतरति, ह्युमरस अस्थिस्य मध्यभागस्य पृष्ठभागेन अग्रभुजस्य उल्ना अस्थिपर्यन्तं गच्छति मांसपेशिनां आपूर्तिं करोति। ततः हस्ततलस्य मांसपेशिनां तथा सम्पूर्णस्य लघुअङ्गुली (Little finger) तृतीयाङ्गुलस्य मध्यार्धस्य च आपूर्तिं कर्तुं अधः गच्छति।
ओरु तंत्रिका ( ऊरु तंत्रिका) - एषा विशाला तंत्रिका अस्ति, या ऊरुधमनीया सह अङ्गुष्ठस्नायुबन्धस्य पृष्ठतः ऊरुं प्रविशति । चर्मस्नायुशाखासु विभज्य ऊरुस्य अग्रभागस्य विस्तारकस्नायुषु त्वचां च आपूर्तिं करोति । अस्य Saphenous nerve (Saphenous nerve) इत्यस्य एकः शाखा पादस्य, नूपुरस्य, पादस्य च मध्यभागस्य आपूर्तिं करोति । Obturator nerve (Obturator nerve ) - ऊरुस्य मध्यभागस्य अपहरणस्नायुषु तेषां उपरि त्वचां च आपूर्तिं करोति । जानुतः एव उपरि समाप्तं भवति (Knee joint) ।
किन्तु गर्भाशयस्य, गर्भाशयस्य च प्रदेशेषु केवलं द्वौ वा त्रयः वा गन्ग्लियाः सन्ति। पूर्वमहाधमनीगंग्लिया महाधमनी ( महाधमनी ) तस्य मुख्यशाखानां समीपे समूहेषु स्थिताः भवन्ति, येषां नामकरणं धमनीनां शाखानुसारं भवति, मुख्याः सिलिअक् (Coeliac), श्रेष्ठमेसेन्टेरिकः, अवरमेसेन्टेरिकः च भवन्ति गङ्गलिया ।
नारदपुराणम्
'''शृणु विप्र ! प्रवक्ष्यामि पुराणं नारदीयकम्।''' पञ्चविंशतिसाहस्रं बृहत्कल्पकथाश्रयम्॥ इति।
वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)
इदं वन्यपशु-आरक्षणक्षेत्रं प्राचीनकाले नेपालदेशस्य राज्ञः कूलस्य आखेटक्षेत्ररूपेण शाही हन्टिङ रिजर्भ इति नाम्ना परिचितमासीत् । सम्वत् १९६९ वर्षे अस्य क्षेत्रस्य आरक्षणम् अनया रीत्या कृतम् । १९७१ तमे वर्षे तच्छेत्रं शाही-शुक्लाफाँट-वन्यपशु-आरक्षणकेन्द्रम् इति  (Royal Sukla Phanta Wildlife Reserve) नाम्ना  विधिवत् स्थापितम् ।
निकोबारमण्डलम्
इतिहासः
२००६ तमवर्षस्य आगष्टमासस्य १८ दिनाङ्के अभवत् ।
समाजविज्ञानम्
समाजविज्ञानं नाम मानवसमाजस्य तथा तस्य व्यवहारस्य च अध्ययनम् । इदं समाजविज्ञानम् अपि प्रमुखतया द्विधा विभज्यते –
उष्ट्रासनम्
उष्ट्रासनम्योगासनस्य एकम् आसनमस्ति । thumb
कूर्मासनम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:योगासनानि
संस्कृतवर्णमाला
स्वराः
अ, इ, उ, ऋ, लृ, ए, ऐ, ओ, औ - इत्येते नव स्वराः । तेषु अ, इ, उ, ऋ - स्वराणां दीर्घरूपाणि सन्ति - आ, ई, ऊ, ॠ । अतः स्वराः त्रयोदश । अ, इ, उ, ऋ, लृ - एते पञ्च ह्रस्वस्वराः । अन्ये दीर्घस्वराः। एतेषु ए, ऐ, ओ, औ - एते संयुक्तस्वराः सन्ध्य्क्षराणि इति वा निर्दिश्यन्ते । स्वराणाम् उच्चारणाय स्वीक्रियमाणं कालमितिम् अनुसृत्य स्वराः ह्रस्वः, दीर्घः, प्लुतः इति त्रिधा विभक्ताः सन्ति । येषां स्वराणाम् उच्चारणाय एकमात्रकालः भवति ते ह्रस्वाः स्वराः । उदा - अ, इ
अवर्गीयव्यञ्जनानि
प्रत्येकस्य वर्गस्य पञ्चमं व्यञ्जनं (ङ् ञ् ण् न् म्) अनुनासिकम् इति उच्यते । कण्ठादिस्थानं नासिका - इत्येतेषां साहाय्येन अनुनासिकाणाम् उच्चारणं भवति ।
अनुस्वारः, विसर्गः च
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
लालबाग-उद्यानस्य पेनिन्सुलार् नैस् शिला
यदा एषा शिला रूपिता तदा पश्चिमघट्टस्य वा, विन्ध्यपर्वतस्य वा, हिमालयपर्वतस्य वा इतोऽपि सृष्टि: एव न जाता आसीत् । आदिमजीविनां चिह्नानि अपि न आसन् ।
विकिरणपटुखनिजानाम् अध्ययनेन एतासां शिलानां वय: सामान्यत: २५० कोट्यधिकानि वर्षाणि इति निर्धारितमस्ति ।
भ्रूः
अयं भ्रूः अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् । एषः भ्रूः विभिन्नानाम् आकारकाणां भवति । अयं भ्रूः आङ्ग्लभाषायां Eyebrow इति उच्यते । अयं भ्रूः नेत्रललाटयोः मध्ये विद्यमानम् अङ्गम् ।
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पर्यावरण-संरक्षणम्
विद्यालयेभ्यः
महाविद्यालयानां भूमिका –गृहात्परं बालकेभ्यः पर्यावरण ज्ञानस्य कौशलस्य, मूल्यस्य, अभिवृत्तेश्च शिक्षा विद्यालयेषु महाविद्यालयेषु एव प्रदीयते अत्राध्यापकाः छात्रेभ्यः सर्वविध-ज्ञानं प्रदाय पर्यावरणं प्रति रुच्युत्पादनं कुर्वन्ति । परमेतदर्थमावश्यकमस्ति यत् ते अध्यापकाः पर्यावरणस्य, प्रदूषणस्य, प्रदूषणनियन्त्रणस्य च विषये पण्डिताः स्युः । अस्याः शिक्षायाः उपयोगः ते सर्वासु उपलब्धेषु परिस्थितिषु कुर्युः । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरुपेण च इदं ज्ञानं प्रयच्छेयुः । यदि अध्यापकाः कुशलिनः सन्ति, योग्याः सन्ति, प्रबुद्धाः सन्ति, पर्यावरणवेत्तारः सन्ति, प्रबोधकाः सन्ति तर्हि पर्यावरण संरक्षणे विद्यालयस्य भूमिका वर्धिता भविष्यति ।
भारतीयसमाजविज्ञानसंशोधनमण्डली
भारतीयसमाजविज्ञानसंशोधनमण्डली (Indian Council of Social Science Research) काचित् शोधसंस्था भवति । अस्याः अरम्भः १९६९ तमे वर्षे अभवत् । अस्याः उद्देशः समाजिकविज्ञानस्य अध्ययनार्थं विशेषप्रोत्साहः । एषा मण्डली २७ संस्थानां मध्ये सम्बन्धं स्थापयति । तासु  एताः प्रमुखाः सन्ति । एकैकस्य विषये ज्ञातुं तत्तत्संस्थायाः जालस्थानं पश्यन्तु । http://www.icssr.org/
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:भारतस्य शैक्षणिकसंस्थाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पटोलः
‎
वीथी (रूपकम्)
२. अवलगितम्
यत्र किञ्चिकार्यार्थं क्रियमाणेन यत्नेन तत्कार्यस्येव रूपकारम्भरूपकार्यान्तरस्यापि सिद्धिर्भवति तदवलगितमिति अस्यार्थः । उदाहरणं चास्य अभिज्ञानशाकुन्तले दृश्यते, यथा - तत्र वसन्तमासमधिकृत्य नट्या कृतं गानं प्रशंसन् सूत्रधारः एवं कथयति - अत्र अतिवेगशालिना हरिणेन आकृष्ठचित्तो दुष्यन्त इवेति कथनात् तस्य प्रवेशेन नाटकस्य आरम्भ इति विज्ञायते । एवमत्र गीतप्रशंसारूपे एकस्मिन् कायेर् कृतेन यत्नेन दुष्यन्तप्रवेशेन नाटकारम्भो भविष्यतीति कार्यान्तरमपि सूचितम् ।
११. असत्प्रलापः
इदम् एकादशमङ्गम् । अस्य च लक्षणं तावदिदम् - असत्प्रलापो यद्वाक्यमसम्बद्धं तथोत्तरम् । अगृह्णतोऽपि मूर्खस्य पुरो यच्च हितं वचः ॥ असम्बद्धं वाक्यम् असम्बद्धम् उत्तरम् उपदेशमशृण्वतः मूर्खस्य पुरतः हितं वचनं च असत्प्रलाप इत्यर्थः । तत्र असम्बद्धं वाक्यं प्रभावतीपरिणये वर्तते । तत्र प्रभावतिविरहसन्तप्तः प्रद्युम्नः तामेव चिन्तयन् भ्रमति । तदा च तत्र किञ्चित् चूतसस्यं दृष्टिपथमायाति । तत्पश्यन् इयमेव मम प्रेयसी प्रभावतीति मनसि विचिन्तयन् एवं कथयति, यथा -- प्रद्युम्नः - [सहकारवल्लीमवलोक्य सानन्दम्] अये! कथमिहैव! अलिकुलमञ्जुलकेशी परिमलबहला रसावहा तन्वी । किसलयपेशलपाणिः कोकिलकलभाषिणी प्रियतमा मे । अत्र चूतसस्यम् अचेतनमिति हेतोः तत् प्रति वचनमेतत् न सङ्गच्छते । तस्मादिदम् असम्बद्धं वाक्यं भवति । असम्बद्धं उत्तरं यथा विक्रमोर्वशीये - तत्र हि उर्वशीविरहपीडितो विक्रमः उन्मत्तः सन् सर्वत्र तामेव अन्विष्यति । तदानीं किात् पर्वतो दृश्यते । तं प्रति मम प्रेयसी उर्वशी कुत्रेति पृच्छति । तस्य ध्वनिः प्रतिफलितः प्रत्यायाति, तच्च वाक्यं यथा - '''सर्वक्षितिभृतां नाथ! दृष्ठा सर्वाङ्गसुन्दरी ।''' रामा रम्या वनान्तेऽस्मिन् मया विरहिता त्वया ॥
इदं च विक्रमदृष्ट्या पर्वतस्य उत्तरम् । पर्वतााचेतन इति हेतोः वाक्येनानेन यदुत्तरं तदसम्बद्धं भवति । एवं मृच्छकटिके शकारस्य वचनेऽपि इदं स्वयं ज्ञातव्यम् । मूर्खं प्रति हितं वचनं यथा वेणीसंहारे दुर्योधनं प्रति गान्धार्या वचनेषु ।
१२. व्याहारः
इदं द्वादशमङ्गम् । अस्य लक्षणं तावदिदम् - व्याहारो यत्परस्याथेर् हास्यक्षोभकरं वचः । येन क्षणमुद्वेगो भवति पर्यन्ते हासा तादृशं वचनं व्याहार इत्यर्थः । अस्योदाहरणं मालविकाग्निमित्रे वर्तते, यथा - तत्र राजा मालविकायमनुरक्तः तां स्वच्छन्दं द्रष्ठुमिच्छति । तदर्थं तत्सुहृत् गौतमः हरदत्तगणदासयोः कलहमुत्पाद्य तच्छिष्ययोः नाट्यस्पर्धामायोजयन् मालविकाया दर्शनं व्यवस्थापयति । प्रथमं गणदासशिष्याया मालविकाया नाट्यं भवति तत इरावत्या हरदत्तशिष्यायाः । मालविका सम्यक् नाट्यं कृत्वा निर्गन्तुमिच्छति । तदा तर्शनानुवृत्तिं सम्पादयितुमिच्छन् गौतमः तां तत्रैव क्षणमवस्थापयितुं प्रवर्तते, यथा - विदूषकः - भोदि! चिट्ठ । किं वि विसमरिदो कमभेदो [भवति! तिष्ठ, किमपि वो विस्मृतः क्रमभेदः] गणदासः - वत्से! स्थीयताम् । उपदेशविशुद्धा गमिष्यसि । [ [इत्युपक्रम्य] गणदासः - [विदूषकं विलोक्य] गौतम! वदेदानीं यत्ते मनसि वर्तते । विदूषकः - पुढमोपदेसदंशणे पुढमं बह्मणस्स पूआ कादव्वा । सा णं वो विसुमरिदो [प्रथमोपदेशदर्शने ब्राह्मणस्य पूजा कर्तव्या । सा तु ननु वो विस्मृता] [मालविका मन्दहासं करोति] [इत्यन्तं यावत्] अत्र क्रमभेदो लक्षितः इत्युक्त्या प्रथममुद्वेगः पाात् ’ब्राह्मणस्य पूजा न कृता’ इत्युक्त्या हास इति स्पष्ठमिदं वचनं हासक्षोभकरम् ।
वायुसंरक्षणम्
संरक्षणोपायाः
महानसगृहात् धूम्रनिस्काषणाय धूम्रनिस्काषणाय धूर्मनलिका स्यात् । निर्धूमचुल्लिकायाः प्रयोगः भोजनपाचने करणीयः । स्वच्छ-सुरक्षित-ईन्धनानां प्रयोगः करणीयः । जैविक-इन्धनानाम् उपयोगः करणीयः । वाहनानां यन्त्रेषु नियमितरुपेणावधानं दातव्यम् । इन्धनानां ट्यूनिङ्ग् नियमितरुपेण च करणीयम्, अनेन प्रदूषणं न्यूनं भवति । वाहनेषु शीशारहितानामीन्धनानामुपयोगः करणीयः । अधिकाधिकः स्वार्वजनिक-वाहनस्योपयोगः करणीयः ।	द्विचक्रिकायाः (साइकेल) उपयोगः प्रोत्साहनीयः । कार्यालयस्य प्रारम्भिकस्तरे एव प्रदूषणनियन्त्रक-संयन्त्रस्यापि स्थापनं करणीयम् । यन्त्रागारेषु स्थापितं प्रदूषकनियन्त्रकसंयन्त्रं प्रचलति न वा इत्यवधेयम् ।विषयुक्त-प्रदूषकानामुद्योगानां निर्माणम् आवासीयक्षेत्रेभ्यः दूरं भवेत् । उद्योगानां धूम्रनलिकायाः ऊर्ध्दता अधिकास्यात्, येन वायुमण्डलं प्रदूषणरहितं स्यात् । जनसंख्यावृध्दिः अवरोधनीयः । अधिकाधिकं वृक्ष-संवर्धनं भवेत् । येन इङ्गालाम्लस्य दुष्परिणामः अवरुध्दः भविष्यति । जीवाश्म- इन्धनस्योपयोगः न्यूनः एव करणीयः । येन Co2 इत्यस्य निर्माणमेव न्यूनं भविष्यति ।
जलियान्वालाबाग नरहत्या
thumb|250px|right|त्यागबलिदानस्य शिलास्मारकम्जलियन्वालाबाग् हत्याकण्डः अथवा अमृतसरस्य हत्याकाण्डम् इति किञ्चित्त् दुष्कार्यं ब्रिटिष् अधिकारिभिः कृतम् । इयं घटना भारतीयेतिहासस्य पुटेषु ब्रिटिश् प्रशासनकालस्य कश्चित्  महान् कलङ्कः । अमृतसरस्य जलियान् वालाबाग् इति उद्याने क्रि.श.१९१९तमे वर्षे एप्रिल् १३दिने ब्रिटिष् सैन्येन भारतीयसेनायाः पुरुषाः महिलाः च गोलिकाघातेन मारिताः । अधिकृतमूलानुसारं मृतानां सङ्ख्या ३७९ । किन्तु स्वायत्तमूलानुसारं सहस्राधिकाहः घातिताः । सहस्राधिकाः व्रणिताः अपि ।
प्रतीकारः
मार्च् १३दिने क्रि.श.१९४०तमे वर्षे सिख्खमतीयानां प्रतीकारक्रान्तिः आरब्धाः । हत्याकाण्डस्य साक्षाद्दर्शी व्रणितः उधाम सिंहः इति जनः मैकेल् ओ ड्वैर् इत्येनं लण्डन् नगरस्य क्याकस्टल् हाल् इति स्थाने हननं कृतवान् । मैकेल् ओ ड्वौर् इति जनः अस्य हत्याकण्डस्य सूत्रधारः इति वदन्ति । अस्य कृत्यस्य विषये निन्दा अपि श्रुता, अनुपमा प्रशंसा अपि श्रुता ।
खरोष्ठीलिपिः
संख्याः
Thumb|450px|खरोष्ठी लिपेर्निदर्शनम्
चण्डीदासः
रामप्रतापोदयम्
अस्मिन् महाकव्ये ९ सर्गाः सन्ति । अत्रापि रामकथा भड्ग्यन्तरेण वर्णिता । रामायणमनुसरताऽपि कविना मौलिकवर्णनशक्त्या नवातायाः समावेशः कृतः अस्ति ।
३ जनवरी
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जनवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
शुकः
शुकानां लक्षणानि
शुकाः शक्तियुक्तवक्रचञ्चूमन्तः भवन्ति ।, साक्षात् स्तिथिः, बलयुतौ पादौ च भवतः । अधिकतया शुकाः हरिताः भवन्ति । कतिचन वंशीयाः इतरैः प्रकाशमानवर्णैः युक्ताःसन्ति चेत् अन्ये केचन मिश्रवर्णीयाः भवन्ति ।शिरसः उपरि पिच्छानां किरीटं भवति । अधिकतया शुकाः आजीवनम् एकेन एव उत्सङ्गिना सह जीवन्ति।
4.1 जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
अधिकवाचनाय
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
[
पटना
पटना बिहारराज्यस्‍य राजधानी अस्ति । पाटलीपुत्रं पुरातनभारतस्य किञ्चन नगरम् आसीत्। एतत् नगरम् अजातशत्रुणा स्थापितम्। तदनन्तरं पाटलीपुत्रं मगधमहाजनपदस्य राजधानी अभवत्। द्वौ बौद्धसङ्घौ अत्रैव अभवताम् । महाराजस्य अशोकस्य शासनकाले पाटलीपुत्रं भूमौ वरिष्ठं नगरम् आसीत्। यवनराजदूतः मेगास्तनीस् अस्य सौन्दर्यं वर्णितवान् अस्ति । द्वादशशतके मुसल्मान् आक्रमकाराः एतत् नगरं नाशितवन्तः। अस्य अवशेषाः इदानीन्तनपटनानगरस्य अधः सन्ति । बिहारराज्यस्य महानगरमेतत् राज्यस्य राजधानी अस्ति । अस्य पाटलीपुत्रम् इति नाम आसीत् गङ्गानद्याः तीरे ८ कि.मी दीर्घप्रदेशे व्याप्तं नगरमेतत् । पूर्वदिशि प्राचीनपाटनानगरस्य भागः अस्ति । पश्चिमदिशि नवपटनानगरमस्ति । अत्रैव प्राशासनिकभवनानि सन्ति । मुख्यकार्यालयस्य पुरतः हुतात्मास्मारकं निर्मितम् अस्ति । गोलघर् धान्यसङ्ग्रहालयः क्रिस्ताब्दे १७७० तमे वर्षे निर्मितः। लार्ड् हेस्टिङ्ग महोदयेन रुपितं विचित्राकारकं भवनम् एतत् । एतत् २५ मीटर् उन्नतमस्ति । अस्य शिखरप्रदेशतः पाटनानगरस्य म्यूसीयं, गुरुद्वारं, सिक्खानां हरमन्दिरं,  पाटनादेवीमन्दिरं सरदार-आश्रमः च द्रष्टुं  शक्यते । खुदाभक्षप्राचीनवाचनालयः कुम्राहारप्राचीनपाटलीपुत्रम् (६ कि.मी) दूरे स्तः । कुम्राहार अशेकचक्रवर्तेः राजधानी आसीत् । क्रिस्तपूर्वतॄतीयशतके चन्द्रगुप्तमौर्यस्य बिन्दुसारस्य च राजधानी अत्र आसीत् । अत्र एकं सभाभवनमासीत् । इदानीं केवलं स्तम्भाः सन्ति । आनन्दविहारनामकं बौद्धमठम् अत्र आसीत् । पाटनासमीपे दर्शनीयानि स्थानानि वैशाली राजगिर नलन्दा इत्यादीनि ।
धूमशकटमार्गः
पूर्वविभागे देहली-पाटना, कोलकाता-पाटना धूमशकटमार्गौ स्तः । पाटना बृहन्निस्थानमस्ति ।
सीतारामभट्टः
काव्यशैली
अलङ्कारयोजना रसानुकूला । अलङ्कारप्रयोगे कविः महतीं सफलतां लब्धवान् । उपमारूपकोत्प्रेक्षादयः अस्य प्रिया अलङ्कारा । एवमेव थथावसरं छन्दसां रुचिरः प्रयोगः कृतः । प्रकृतिचित्रणं रमणीयम् अलङ्कृतञ्चास्ति ।
वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नालन्दानगरम्
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
आम्ब्रोस् पारे
अयम् आम्ब्रोस् पारे (Ambroise Paré ) शस्त्रविद्यानिपुणः । सः १५५० तमे वर्षे शस्त्रविद्यायाः तन्त्राणि विवृणोत् । तस्मात् एव कारणात् सः "आधुनिक्याः शस्त्रविद्यायाः जनकः" इति प्रसिद्धः अभवत् । सः १५१० वर्षे जन्म प्राप्नोत् । सः फ्रान्स्-देशीयः । बहूनां राज्ञां शस्त्रचिकित्सां कृतवान् आसीत् । सः बहूनि शस्त्रक्रियायाः उपकरणानि अपि मनिर्मितवान् । अयम् आम्ब्रोस् पारे १५९० तमे वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य २० दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
अर्कावती
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वैशाली
मार्गः
पाटनातः ४४ कि.मी
७ जनवरी
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जनवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
स्वामी हीरादासः
काव्यकला
वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लाल्बाग्
बेङ्गळूरुनगरस्य हृदयभागे स्थितं ‘रक्तोद्यानं’ लालबाग् क्रिस्ताब्दे १७६० तमे वर्षे निर्मितम् अभवत् । एतत् नगरस्य किरीटमिव अस्ति । अत्यन्तं सुन्दरं विहारस्थानम् इति इदानीमपि प्रसिद्धम् अस्ति । १६ हेक्टर् विस्तीर्णे प्रदेशे अस्ति । मैसूरु हुलि(मैसूरु व्याघ्रः) इति ख्यातः प्रशासकः टिप्पु सुल्तान् अपि देशविदेशेषु विशिष्टान् वृक्षान् सस्यानि च आदाय फलपुष्पसस्यानि संवर्धितवान् । टिप्पुसुल्तानस्य मरणानन्तरं लालबाग् उद्यानवनम् आङ्गलानाम् अधीनम् अभवत् । आदौ मैसूरुराजवंशीयानां मनोरञ्जनस्थानम् एतत् इदानीं सर्वजनानाम् उद्यानवनमिति ख्यातमस्ति । आङ्गलाधिकारिषु विशिष्य जान् क्यामरान्, गुस्टाफ् क्रुम्बिगल् इत्येतौ विशिष्टसेवां अभिवृद्धिं च कृतवन्तौ । एच्.जवरायः डा एच्.मरिगौडर इत्यादयः अधिकारिणः लालबाग् वाटिकायाः सम्यगभिवृद्धिं कृतवन्तः । एतेषां प्रयत्नेन इदानीं लालबाग् ९६ हेक्टरप्रदेशे व्याप्तम् अस्ति।
4.2 जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात्
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
4.4 निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात्
अधिकवाचनाय
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
प्रयोगाः
प्रथमः अंशः
कः पठति ?
बालः पुस्तकं पठति ।
विशेषः - विकसति एधते इत्यादिक्रियापदानि यदा वयम् उच्चारयामः अपि च किं विकसति किम् एधते इत्यादीन् प्रश्नान् कुर्मः तदा पुष्पं विकसति सस्यं फलं वा वर्धते इति उत्तरं प्राप्यते अतः एतादृशाः अपि धातवः सकर्मकाः स्युः इति काचित् जिज्ञासा समुदेति ।
१-	क्रियापदम् उच्चार्य कर्तृपदस्य जिज्ञासा करणीया । २-	अधुना कम्, काम्, किम् इति प्रश्नः करणीयः । ३-	 अत्र कम्, काम्, किम् इति द्वितीयान्तानि पदानि सन्ति इत्यपि अवधेयम् । यथा – किं पठति ?
एतेन क्रमेण यदि वयं चलामः तर्हि अवश्यम् एव अस्माकं जिज्ञासा शान्ता भविष्यति। वयं तत्र किं कृतवन्तः इति स्मरन्ति वा ? अहं वदामि - तत्र वयं क्रियापदम् उच्चार्य साक्षात् प्रश्नं कृतवन्तः अतः दोषः जातः । अपि च तत्र किम् इति पदं प्रथमान्तम् आसीत् । प्रश्नस्तु द्वितीयान्तेन भवति । अत्र फलितार्थः - अत्र वक्तुं शक्यते कर्तृपदसहितं क्रियापदम् उच्चार्य प्रश्नः करणीयः । उत्तरं प्राप्यते चेत् सकर्मकः, न प्राप्यते चेत् अकर्मकः इति । कर्मपदस्य अर्हता अस्ति चेत् सकर्मकः न तु केवलं कर्मणा सहितः एव सकर्मकः। यथा बालः पठति इत्यत्र कर्म न दृश्यते तथापि सकर्मकत्वं तु भवत्येव ।
द्वितीयः अंशः
कदाचित् उपसर्गकारणेन अपि कदाचित् सकर्मकाः धातवः अकर्मकाः भवन्ति तथैव अकर्मकाः अपि धातवः कदाचित् सकर्मकाः भवन्ति । यथा – विष्णुः वैकुण्ठम् अधितिष्ठति । ष्ठा गतिनिवृत्तौ इति धातुः वस्तुतः अकर्मकः अस्ति परम् अत्र उपसर्गकारणेन सकर्मकत्वम् आगतम् । एवमेव सङ्गच्छन्ते बालाः [ सम्मिलिताः भवन्ति ] । गम् इति धातुः वस्तुतः सकर्मकः परम् अत्र उपसर्गकारणेन अकर्मकत्वम् आगतम् ।
कृष्णा
भारतदेशे तृतीया बृहत् नदी। दक्षिणभारते, आन्ध्रप्रदेशे च द्वितीया बृहत् नदी अस्ति कृष्णानदी। आन्ध्रप्रदेशे जनाः कृष्णवेणी नाम्ना एतां नदीम् आह्वयन्ति । पश्चिमदिशि महाराष्टस्य महाबळेश्वरस्यम् उत्तरदिशि महादेवपर्वतश्रेण्यां समुद्रस्तरतः १३३७ मीटरमितोन्नते स्थाने लघुधारारूपेण जन्म प्राप्नोति। कृष्णानदी अनेकाभिः उपनदिभिः मिलित्वा महाराष्ट्रे, कर्णाटके, आन्ध्रप्रदेशे च भूमिं ससश्यामलां कृत्वा १,४०० किलोमीटरमितं प्रयाणं कृत्वा आन्ध्रप्रदेशस्य हंसलदीविक्षेत्रे बङ्गालोपसागरेण मिलति।
प्रयाणम्
कृष्णानदी २९ उपनदीभिः मिलति। महाबळेश्वरस्य समीपे उगमानन्तरं १३५किलोमीटरदूरे कोयिनानद्या मिलति। अनन्तरं वारणा पञ्चगङ्गादुधगङ्गा]]नदीभिः मिलति। महाराष्टराज्ये एषा नदी ३०६ किलोमीटर् यावत् प्रवह्य बेळगावीमण्डलस्य ऐनापुरप्रदेशे कर्णाटकराज्यं प्रविशति। कृष्णानदी उगमस्थानतः ५०० किलोमीटरदूरे कर्णाटकराज्ये घटप्रभा मलप्रभानदीभ्यां सह मिलति। आन्ध्रप्रदेशे प्रवेशतः पूर्वं भीमानद्या मिलति। कर्णाटकराज्ये ४८२ किलोमीटरदूरं प्रवह्य रायचूरुमण्डलस्य देवसूगूरुग्रामतः आन्ध्रप्रदेशस्य महबूबनगरमण्डलस्य तङ्गटिक्षेत्रे आन्ध्रप्रदेशं प्रविशति । ततः कर्नूलुसमीपे  तुङ्गभद्रानद्या मिलति। ततः श्रीशैलस्य समीपे  नागार्जुनसागरम् इत्यत्र कश्चन बृहत् जलबन्धः निर्मितः अस्ति । विजयवाडासमीपे ब्रिटीषकाले प्रकाशं ब्यारेज् नामकः सेतुः निर्मितः अस्ति । विजयवाडाक्षेत्रे कृष्णानदी ११८८ मीटर् दैर्घ्यवती भूत्वा विराटरूपं दर्शयति। ततः हंसलदीवि समीपे बङ्गालोपसागरेण मिलति। उपनदीभिः सह मेलनानन्तरं कृष्णानद्याः  समग्रपरिवहनस्य प्रदेशः NaN चतुरस्रकि.मी यावत् भवति । अत्र परिवहनस्य प्रमाणं प्रतिराज्यम् एवम् अस्ति ।
९ जनवरी
९ जनवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य नवम (९) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३५६ दिनानि अवशिष्टानि ।
4.5 प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम्
व्यासभाष्यम्
बहूनां चित्तानां कथमेकचित्ताभिप्रायपुरःसा प्रवृत्तिरिति सर्वचित्तानां प्रयोजकं चित्तमेकं निर्मिमीते, ततः प्रवृत्तिभेदः ॥५॥
हान्स् लिप्पर्शे
thumb|right|200px
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रङ्गस्वामी कश्यपः
अध्ययनम्
कश्यपवर्यः भारतीयविज्ञानमन्दिरे पदवीं प्राप्य अमेरिकादेशस्थस्य हार्वर्ड् विश्वविद्यालये स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्तवान् । १९६६ तमे वर्षे हार्वर्ड् विश्वविद्यालयतः विद्यावारिधिपदवीमपि प्रापत् ।
4.6 तत्र ध्यानजमनाशयम्
अधिकवाचनाय
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
भारतीय उपमहाद्वीपः
अन्यभाषा
'भारत-उपमहाद्वीपः' कदाचित् 'भारतमहाद्वीपः' इति अपि कथ्यते । फारसीभाषायां 'बरर्-ए-सघीर-ए-हिन्द ' अथवा केवलं 'बर-ए-सघीर' (برصغیر ) इति उच्यते – अस्मिन् 'ग' अक्षरस्य उच्चारणं लक्षयन्तु यतः अबिन्दुयुक्तस्य 'ग' इत्यस्य सदृशम् अस्ति '. किञ्चित् भिन्नम् । आङ्ग्लभाषायां 'भारतीय उपमहाद्वीपः' इति कथ्यते ।
भौतिक भूगोल
उपमहाद्वीपे प्रायः भारतं, पाकिस्थानं, बाङ्गलादेशः च सन्ति, प्रायः नेपालः, भूटानः, श्रीलङ्का च सन्ति, कदाचित् अफगानिस्थानः, मालदीवः च सन्ति । अस्मिन् प्रदेशे अक्साई चिन् इति विवादास्पदः प्रदेशः अपि अस्ति, यः ब्रिटानीयराजस्य रियासतराज्यस्य जम्मू-कश्मीरस्य भागः आसीत्, परन्तु सम्प्रति चीनस्य झिञ्जियाङ्ग् स्वायत्तप्रदेशस्य भागः अस्ति यदा दक्षिण एशियायाः सन्दर्भे भारतीय-उपमहाद्वीपस्य उपयोगः भवति तदा कदाचित् श्रीलङ्का-मालाद्वीप-देशयोः बहिष्कारः भवति, यदा तु नेपाल-तिब्बत-देशयोः समावेशः भवितुं शक्नोति वा न वा इति प्रकरणस्य आधारेण ।
मानवशरीरस्य ग्रन्थयः
पूर्ववर्ती पिट्यूटरी (पूर्वपिट्यूटरी या एडेनोहाइपोफिसिस)
अग्रमस्तिष्कं निम्नलिखितसप्त हार्मोन उत्पादयति वृद्धि हार्मोन (वृद्धि हार्मोन GH) या सोमाटोट्रोपिक हार्मोन (सोमाटोट्रोपिक हार्मोन) अयं हार्मोनः शरीरस्य कस्यापि विशिष्टस्य लक्ष्यस्य अङ्गस्य प्रभावस्य स्थाने शरीरस्य सर्वान् अङ्गान् प्रभावितं करोति ये भागवृद्धौ सम्बद्धाः सन्ति । इदं वृद्धेः गतिं वर्धयति, परिपक्वतायाः स्थितिः स्थापिता ततः परं वृद्धिं च निर्वाहयति। एतेन शरीरस्य वृद्धिः विशेषतः दीर्घास्थीनां वृद्धिः नियन्त्रिता भवति । इदं प्रोटीन आधारितं पेप्टोइड् हार्मोनम् अस्ति। मनुष्यादिषु पशूनां वृद्धिं, कोशिकाप्रजननं, पुनर्जन्मं च उत्तेजयति । बालेषु किशोरेषु च ऊर्ध्वतां वर्धयितुं अतिरिक्तं वृद्धिहार्मोनस्य शरीरे अन्ये बहवः प्रभावाः अपि भवन्ति – कैल्शियमस्य धारणं वर्धयति तथा अस्थि खनिजीकरणं वर्धयति, सुदृढं च करोति। मेदः अपघटनं प्रवर्धयति। प्रोटीन संश्लेषणं वर्धयति। मस्तिष्कं विहाय सर्वेषां आन्तरिक-अङ्गानाम् विकासाय प्रोत्साहयति। यकृते ग्लूकोजस्य सञ्चयं न्यूनीकरोति। यकृते ग्लाइकोजनस्य उत्पादनं प्रवर्धयति। अग्नाशयद्वीपानां परिपालने कार्ये च सहायकं भवति। रोगप्रतिरोधकशक्तिं उत्तेजयति। वृद्धिहार्मोनस्य अभावस्य प्रभावः बालकेषु वृद्धिविफलता, अल्पकदः च (लघुसंरचना) वृद्धिहार्मोनस्य अभावस्य मुख्यलक्षणं भवति ।
कूप उत्तेजक हार्मोन (कूप उत्तेजक हार्मोन FSH)
स्त्रीपुरुषयोः कृते भवति। एषः हार्मोनः स्त्रियाः अण्डस्य उत्पादनं, पुरुषेषु शुक्राणुनिर्माणं च उत्तेजयति ।
अधिवृक्कः / अधिवृक्कग्रंथयः (Adrenal Glands)
1. एपीनेफ्रीन (Epinephrine)
अधिवृक्क-मज्जा (अधिवृक्क मज्जा)
हृदयतः हृदयस्य उत्पादनं (Cardiac output) वर्धयन्। कङ्कालस्नायुषु रक्तं प्रदातुं शक्नुवन्तः धमनयः (धमनी) विस्तारयित्वा तेषु क्लान्ततायाः दरं न्यूनीकरोति। श्वासनलिकां विस्तारयित्वा श्वसनस्य गतिं वर्धयन् (श्वसनस्य गतिः)। पाचनतन्त्रस्य स्निग्धस्नायुसंकोचनं निवारयन्, शिथिलतां जनयति। चयापचय दर (चयापचय दर) वृद्धि। यकृत् (यकृत्) मध्ये स्थितं ग्लाइकोजन (ग्लाइकोजेन) तथा मांसपेशीं (मांसपेशी) ग्लूकोज (ग्लूकोज) तथा लैक्टिक अम्ल ( क्षीरम्लम्) मांसपेशीषु अम्लम्) स्तरं वर्धयितुं । नोराड्रेनालिन (नोराड्रेनालिन) या नोरेपिनेफ्रिन (नोरेपिनेफ्रिन) की क्रिया। परिधीय नाडीं संकुचितं कृत्वा रक्तचापं (रक्तचाप) वर्धयन्। लिपिड चयापचय वर्धन। वसा ऊतक (वसाम्ल) मुक्त वसा अम्ल (मुक्त वसा अम्ल) मुक्त करना पड़ता है।
बहिर्स्रावी ग्रन्थि (बहिर्ग्रन्थि)
बहिः ग्रन्थिः (Exocrine gland) यतः एषा पाचनग्रन्थिः (Digestive gland) कार्यं करोति यतोहि पाचन एन्जाइमाः क्षारीयखनिजाः च एकस्मिन् पात्रे स्राविताः भवन्ति, यत् क्षुद्रान्त्रं प्राप्नोति। बहिर्स्रावीकोशिका कोशिकानां समूहं निर्मान्ति, येषां नाम Acini ( Acini) इति । एते द्राक्षागुच्छाः इव दृश्यन्ते, ते क्षुद्रान्त्रे पाचन एन्जाइम्स् स्रावयन्ति। अग्नाशयः प्रतिदिनं प्रायः १.५ लीटरं पाचनरसं उत्पादयति । अग्नाशये पुच्छतः शिखरपर्यन्तं गच्छन्तीनां लघुनाडीनां परितः बहिःस्रावी (acinus) कोशिकानां समूहेषु तिष्ठन्ति । प्रत्येकं 'acinus' (acinus ) एकं केन्द्रीयं लुमेन भवति यत् मुख्य अग्नाशयनलिकां (मुख्य अग्नाशयनलिकां वा विर्सङ्गस्य नलिकां ) इत्यनेन सह सम्बद्धं भवति । पाचन एन्जाइम्स् ग्रहणीस्य अवरोहणभागं प्रति वहति । सहायक अग्नाशयनली (सहायक अग्नाशयनली अथवा सैन्टोरिनी इत्यस्य नली) मुख्यनलिकायाः ​​उपरि प्रायः एकइञ्च् उपरि, ग्रहणीयां अल्पमात्रायां अग्नाशयस्य एन्जाइमानां निष्कासनं करोति मुख्या अग्नाशयनली स्वस्य सामग्रीं प्रत्यक्षतया ग्रहणीयां न निष्कासयति, अपितु तस्य स्थाने सामान्यपित्तनलिकां संयोजयति अन्ते च ग्रहणीभित्तिप्रवेशात् पूर्वमेव यकृत्-अग्नाशय-अम्पुला अथवा अम्पुला इति नलिकां सम्मिलितं करोति ।(Hepatopancreatic ampulla or ampulla or Vater ) इति । Acinar (exocrine) कोशिकाः स्वच्छं क्षारीयं द्रवम् उत्पादयन्ति स्रावयन्ति च, यत् अग्नाशयस्य रसः (अग्नाशयस्य रसः) इति कथ्यते । अस्मिन् जलं लवणं च भवति ये प्रोटीन्, कार्बोहाइड्रेट्, मेदः च अन्तिमपाचनं कुर्वन्ति ।
2. अमीलेज (अमिलेज) इदं बहुपर्णं (स्टार्च) एकपर्णिकां डिसैकराइडं च विशेषतः माल्टोजं परिवर्तयति, ये लार-एमाइलेज-द्वारा अप्रभाविताः भवन्ति । यदा माल्टेज एन्जाइमः माल्टोजस्य उपरि कार्यं करोति तदा तत् ग्लूकोजरूपेण परिणमति ।
गोनाड / प्रजननग्रन्थिः (गोनाड)
à वृषणहार्मोनाः तेषां कार्याणि च वृषणस्य अन्तःस्रावी भागः (वृषण) कोशिकासमूहेन निर्मितः भवति, येषां नाम अन्तरालकोशिका (अन्तरालकोशिका) इति उच्यते एताः कोशिका: वृषणस्य वृषणनलिकानां मध्ये स्थितेषु संयोजक ऊतकयोः (संयोजक ऊतकाः) दृश्यन्ते । एतेभ्यः अन्तरालकोशिकाभ्यः पुरुषलिंगहार्मोनाः टेस्टोस्टेरोन् (टेस्टोस्टेरोन्) तथा एण्ड्रोस्टेरोन् (एण्ड्रोस्टेरोन्) स्राविताः भवन्ति ये गौणयौनवर्णानां (द्वितीयकयौनवर्णाः) इत्यस्य उत्तरदायी भवन्ति तेषां वर्णनं यथा - टेस्टोस्टेरोन् (Testosterone) । द्वितीयक लिंग अङ्ग (द्वितीयक लिंग अङ्ग) जैसे एपिडिडाइमिस (एपिडिडाइमिस), पोस्ट्रेट ग्रंथि (पोस्ट्रेट ग्रंथि), वीर्यपुटिका (सेमिनल पुटिका) इत्येतयोः वृद्धिं विकासं च नियन्त्रयति द्वितीयकमैथुनलक्षणानां विकासाय उत्तरदायी भवति (द्वितीययौनपात्राः) यथा दाढी, श्मश्रुः, स्वरस्य भारः, विस्तृतस्कन्धाः, ऊर्ध्वता इत्यादयः। संभोगः उत्तेजनस्य उत्तरदायी भवति ।
शुक्राणुः (शुक्राणु) परिपक्वतायाः उत्तरदायी भवति । एण्ड्रोस्टेरोन (एण्ड्रोस्टेरोन)। इदं गौणलिंगलक्षणं प्रेरयितुं साहाय्यं करोति, परन्तु टेस्टोस्टेरोन् इत्यस्मात् न्यूनप्रभावी भवति। à अण्डकोष (अण्डकोष) । स्त्रीणां अण्डकोषग्रन्थिद्वयं भवति, येषु अण्डकोषः (अण्डकोषः) स्त्रीहार्मोनः (हार्मोन) च उत्पाद्यते स्रावः च भवति । एते बादामरूपाः लघुभूरेण वर्णाः सन्ति, ये गर्भाशयस्य उभयतः अधोदरस्य गर्भाशयस्य पृष्ठतः अधः च भवन्ति प्रत्येकं अण्डाशयः विस्तृतस्नायुबन्धस्य उपरितनपृष्ठे अण्डकोषजननद्वारा अथवा मेसोवेरियमद्वारा संलग्नः भवति । मेसोवेरियमस्य सीमायां स्थूलीकरणं अण्डकोषस्नायुबन्धः इति उच्यते, यः अण्डकोषात् गर्भाशयपर्यन्तं विस्तृतः भवति । नाडयः, धमनयः, लसिकावाहिकाः, तंत्रिकाः च मेसोवेरियम-मध्ये वर्तन्ते, ये अण्डमार्गस्य (Hylum) छिद्रेण आगच्छन्ति गच्छन्ति च । अण्डकोषग्रन्थिः श्रोणिस्य पार्श्वभित्तिभ्यः लम्बनस्नायुबन्धेन लम्बन्ते ।
जकारियस् जान्सन्
(कालः - १५८० - १६३८)
मानवशरीरस्य ग्रन्थयः
गोनाड / प्रजननग्रन्थिः (गोनाड)
अण्डाशयस्य आस्तरणस्य अनन्तरं कूपस्य आस्तरणं कुर्वन्ति कोशिका: अन्तः वर्धन्ते, ततः कोर्पस ल्यूटियम (corpus luteum) अथवा पीतशरीर (पीतशरीर) इति परिणमन्ति यदि कोर्पस ल्युटियमस्य निर्माणानन्तरं १४ दिवसेषु निषेचनं न भवति तर्हि तस्य विघटनं (नष्टम्) भवति । तस्य च स्थाने तन्तुयुक्तस्य ऊतकस्य शरीरं निर्मीयते, यत् corpus albicans (corpus albicans) इति उच्यते । प्रायः एतस्य अनन्तरं तत्क्षणमेव मासिकधर्मः भवति । यदि निषेचनं भवति तर्हि गर्भावस्थायाः प्रथमेषु २ तः ३ मासेषु कोर्पस् ल्युटियमः सक्रियः भवति । तदनन्तरं विघट्य नालरूपं गृह्णाति । à अण्डकोषस्य हार्मोनाः तेषां कार्याणि च वृषणवत् अण्डकोषस्य अन्तःस्रावीभागात् त्रयः हार्मोनाः स्राविताः भवन्ति, येषां वर्णनं यथा भवति - क. एस्ट्रोजेन् (एस्ट्रोजेन्) एषः स्टेरॉयड् हार्मोनानाम् एकः समूहः अस्ति । अण्डाशयस्य पूर्वं विकासात्मककूपस्य Theca interna (Theca interna) इत्यनेन अण्डाशयस्य अनन्तरं Theca lutein कोशिकाद्वारा च स्रावः भवति । गर्भिणीषु च नालेन स्राव्यते ।
4.7 कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधमितरेषाम्
व्यासभाष्यम्
यतः— चतुष्पदी खल्वियं कर्मजातिः—कृष्णा शुक्लकृष्णा, शुक्लाशुकाकृष्णा चेति । तत्र कृष्णा दुरात्मनाम् । शुक्लकृष्णा बहिःसाधनसाध्या, तत्र परपीडानुग्रहद्वारेणैव कर्माशयप्रचयः । शुक्ला तपःस्वाध्यायध्यानवताम् । सा हि केवले मनस्यायत्तत्वाद्बहिःसाधनाधीना न परान्पीडयित्वा भवति । अशुक्लाकृष्णा संन्यासिनां क्षीणक्लेशानां चरमदेहानामिति । तत्राशुक्लं योगिन एव फलसंन्यासादकृष्णं चानुपादानात। इतरेषां तु भूतानां पूर्वमेव त्रिविधमिति ॥७॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
कथासाहित्यम्
‎
4.7 कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधमितरेषाम्
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
4.8 ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम्
व्यासभाष्यम्
तत इति त्रिविधात्कर्मणः । तद्विपाकानुगुणानामेवेति । यज्जातीयस्य कर्मणो यो विपाकस्तस्यानुगुणा या वासनाः कर्मविपाकमनुशेरते, तासामेवाभिव्यक्तिः । न हि दैवं कर्म विपच्यमानं नारकतिर्यङ्मनुष्यवासनाभिव्यक्तिनिमित्तं भवति । किन्तु दैवानुगुणा एवास्य वासना व्यज्यते । नारकतिर्यङ्मनुष्येषु चैवं समानश्चर्चः ॥८॥