cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
हिन्दुमहासागरः
अस्य पूर्वदिशि इण्डोचीना, सुन्दद्वीपाः आस्ट्रेलिया च वर्तते । पश्चिमदिशि आफ्रिका, उत्तरदिशि अरेबियन्-पेनिन्सुला, भारतीयोपखण्डश्च विद्यते । दक्षिणे दक्षिणमहासागरेण आवृत्तः । भारतीयोपखण्डस्य कारणतः अस्य नाम हिन्दुमहासागरः (इण्डियन् ओषन् इति वा) इति जातम् । विश्वसागरस्य घटकरूपः अयम् अट्लाण्टिक्-महासागरात् ९००पूर्वे, मेरिडीयन्-पेसिफिक्-महासागरात् १४६० ५५’, पूर्वमेरिडियन्-द्वारा पृथक्कृतः अस्ति । हिन्दुमहासागरस्य उत्तरविस्तारः पर्षियन्-गल्फ्तः ३०० उत्तरदिशि विद्यते । आफ्रिका-आस्ट्रेलिया-दक्षिणान्तयोः मध्ये अस्य सागरस्य विस्तारः १०,०० कि मीटर्मितः । अस्य विस्तारः ७२,५५६,००० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः (२८.३५ दशलक्षचतुरस्रमैल्मितः) । अस्य सागरस्य घनफलं २९२,१२१,००० घनकिलोमीटर्मितम् (७०,०८६,००० चतुरस्रमैल्स्मितम्) ।
१८६५
१८६५ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
प्रातिशाख्यम्
'शिक्षाछन्दोव्याकरणः सामान्येनोक्तलक्षणम् ।
अत्रेदं तात्पर्यमस्ति यत्-शिक्षा, छन्द. व्याकरणञ्च सामान्यनियमानां वर्णनं करोति । त एव नियमास्तद्वैदिकी-शाखायां कथं सन्त्येतदेव प्रतिपादनं प्रातिशाख्यस्य मुख्यं प्रयोजनमस्ति ।
तैत्तिरीयं प्रातिशाख्यम्
तैत्तिरीय( शाखया )संहितया सम्बद्धमिदं प्रातिशाख्यं प्रश्नद्वये खण्डद्वये विभक्तमस्ति । प्रत्येकस्मिन् प्रश्ने द्वादश अध्यायाः सन्ति । इत्थं सूत्रात्मकोऽयं ग्रन्थ चतुर्विंशत्यध्यायेषु विभक्तोऽस्ति । विषयाणां प्रतिपादनं सुव्यवस्थितं प्रामाणिकञ्च विद्यते।
(क) पुष्पसूत्रम
हरदत्तरभिताया: सामवेदीयसर्वानुक्रमण्या: आधारमाधृत्य पुष्पसूत्रस्य फुल्ल सूत्रस्य वा रचयिता सूत्रकारो वररुचिः । अस्य पुष्पसूत्रस्योपरि उपाध्यायस्याजात शत्रो मकस्य कस्यापि ग्रन्थकारस्य व्याख्या उपलभ्यते ।
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा...
अधिकवाचनाय
वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अमरकोशः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:संस्कृतकोषाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हार्स्ले हिल्स्
वाहनमार्गः
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य गिरिधामानि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
घृश्णेश्वरः
द्वादश ज्योतिर्लिङ्गानाम् आवल्यां घुश्मेश्वरः द्वादशं ज्योतिर्लिङ्गम् अस्ति । एतत् क्षेत्रं महाराष्ट्रराज्ये अस्ति । सुप्रसिद्धात् एल्लोरातः अर्धमैल् दूरे अस्ति घुश्मेश्वरक्षेत्रम् । अस्मात् क्षेत्रात् अनतिदूरे धारेश्वरनामकं शिवलिङ्गम् अस्ति । अत्रैव एकनाथमहाराजस्य गुरोः श्रीजनार्दनमहाराजस्य स्मारकम् अपि अस्ति । घृष्णेश्वर-देवगिरिदुर्गयोः मध्ये सहस्रलिङ्गपातालेश्वरमन्दिरं, सूर्येश्वरमन्दिरं, सूर्यकुण्ड-शिवकुण्डनामकौ द्वौ सरोवरौ च सन्ति ।
२०७
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
पुराणम्
इति पुराणं पञ्चलक्षणयुक्तं स्यादिति प्रतिपादितम् । तत्र प्रतिसर्गो नाम ब्रह्मादीनां सृष्टिः । वंशो नाम देवाऽसुरादिविभेदोत्पत्तिः । कालक्रमेण पुराणेष्वपि इतिहासेष्विव बह्व्यः कथाः प्रविष्टाः । ततश्च पुराणेतिहासौ प्रायस्तुल्यलक्षणलक्षितौ दृश्येते । पुराणानां धार्मिकदृष्ट्या महत्वमधिकम् । वेदविहितानां धर्माणां सरलसुबोधभाषायां वर्णनायैव पुराणानि विरचितानि – यदा वेदार्थ: लोकानां बुद्धौ नारोढुं प्रवृत्तस्तदा वेदार्थस्य विवरणरूपेण दृष्टान्तेतिहासाद्यलङ्कारसहितानि पुराणानि विरचितानीति केचन अभिप्रयन्ति । परन्तु वेदेभ्य: पूर्वमेव ब्रह्ममुखान्निस्सृतानीति साम्प्रदायिकास्तिकानामभिप्राय:। तस्मादेव तन्नाम अन्वर्थकञ्च । समाजस्य तात्कालिकस्वरुपबोधनायापि पुराणानां महानुपयोगः पुराणेषु प्राचीनभारतस्येतिहासो निहितः । पुराणोक्तानामितिवृत्तानां प्रामाणिकत्वं शिलालेखादिभिरपि कर्त्तुमारब्धम्, अतो विदेशीया अपि विद्वांसः पुराणे धृतादराः प्रतिभान्ति । इतिहासा यदि राज्ञां वृत्तं प्राधान्येन बोधयन्ति तदा पुराणानि राज्ञां वृत्तैः सह ऋषीणामपि वृत्तं बोधयन्तीति परमोपयोगित्वं पुराणानाम् । पुराणानि भौगोलिकसामग्रीमपि प्रस्तुवन्ति । काशीखण्डे काशीपुर्यास्तादृशं विस्तृतं वर्णनं विद्यते येन तस्या मानचित्रमिव पुरत उपतिष्ठते । अन्येष्वपि पुराणेषु तेषां तेषां तीर्थानां तादृशं स्पष्टं वर्णनमुपलभ्यते, येन तत्परिचये सौकर्यमाधीयते । पुराणेषु अतिशयोक्तिपूर्णा शैली समादृता येन लोकास्तानि अविश्वसनीयानि काल्पनिकानि च प्रतियन्ति स्म । तत्र बोद्धव्यमिदं यत् त्रिधा वर्णनं क्रियते –वस्तुतत्त्वकथारुपेण, रुपकद्वारा, अतिशयोक्तिद्वारा च । वस्तुतत्त्वकथा वैज्ञानिकानाम, ते हि वस्तु यथावद् वर्णयन्ति, न किमपि रञ्जनं तत्राचरन्ति । रुपकद्वारा वस्तुकथनप्रणाली वेदेषु व्यवह्रियते, तत्र हि उषः सुन्दरी कृता, वृत्रश्च राजाकृतः । अतिशयोक्तिप्रणाली पुराणेष्वादृता । अस्यां प्रणाल्यां वर्णिता अर्था यथामति विविच्य ग्रहीतव्या भवन्ति । पुराणानां तुलनात्मकमध्ययनं तदन्तस्तले प्रवेशनं च यदि क्रियेत तदा तत्रत्य इतिहासभागः सामाजिकवर्णनारहस्यं च स्पष्टमवभासेत इति विदुषां विचारः । वेदा:--प्रभुसम्मिता:(राजशासनवत्)। उदा-सत्यान्न प्रमदितव्यम्। कुशलान्न प्रमदितव्यम्। स्वाध्यायान्न प्रमदितव्यम्।....अन्नं न निन्द्यात्। तद्व्रतम्। पुराणेतिहासादय:--मित्रसम्मिता:(मित्रसलहारूपेण)। काव्यादय:--कान्तासम्मिता:(भार्येवाभिरमयन्ति बोधयन्त:)
पुराणानां नामानि तत्प्रमाणं च
पुराणानां संख्याविषये मतभेदो नास्ति, सर्ववादिसिध्दं तेषामष्टादशत्वम् । श्लोकोऽयं पुराणानां नामानि संगृह्णाति । अ – अग्निपुराणम् – १२ ना – नारदपुराणम् – १३ प – पद्मपुराणम् 	- १४ लि – लिङ्गपुराणम् – १५ ग – गरुडपुराणम् – १६ कू - कूर्मपुराणम् – १७ स्क – स्कन्दपुराणम् -१८ एतत्पुराणातिरिक्तानि अष्टादशोपपुराणान्यप्याख्यायन्ते इत्यादयः सन्ति ।एवं एतदन्ये शताधिकपुराणानि सन्ति। संस्कृतस्य धार्मिकसाहित्ये प्रमुखपात्रं वहति पुराणसाहित्यम् । पुराणम् इत्यस्य प्रमुखतया अर्थद्वयं दृश्यते । “उद्वेल्लन्ति पुराणरोहिणतरुस्कन्धेषु कुम्भीनसाः” उ.रा. २-२९ । “पुराणमित्येव न साधु सर्वम्” माल. १-२
येरकौड
मार्गः
कोडैधूमशकटनिस्थानतः ८० कि.मी.
न कर्तृत्वं न कर्माणि...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य चतुर्दशः (१४) श्लोकः ।
अर्थः
परमात्मा लोकस्य कर्तृत्वं न उत्पादयति । कर्माणि अपि न सृजति । कर्मफलसंयोगमपि न जनयति । अविद्यालक्षणा प्रकृतिः प्रवर्तते ।
२०९
२०९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
केङ्गल् हनुमन्तय्य
जीवनम्
क्रि.श.१९२१तमे वर्षे तस्य विद्यार्थिजीवने एव हनूमन्तरायः खादिवस्त्रं धर्तुम् आरब्धवान् । केङ्गल् हनूमन्तय्यस्य सकाले बेङ्गळूरुनगरस्य पुट्टम्मया सह विवाहः अपि सम्पन्नः । सः सुदाम्पत्यफलरूपेण विजयलक्ष्मी वसन्तलक्ष्मी चेति द्वे पुत्र्यौ प्रप्तवान् । बाल्ये दारिद्र्यम् अनुभूतम् इति कारणेन धनसम्पादनार्थं मनः कृतवान् । अतः न्यायवादिनः वृत्तिम् आरब्धवान् । किन्तु धनलोभात् असत्यमार्गेण गन्तुम् नेच्छति स्म । अल्पेनैव कालेन सः प्रसिद्धः न्यायवादी अभवत् । अतः कालेन धनिकः अपि संवृत्तः । यदा सः स्ववृत्तिं निर्वहन् आसीत् तदा एव राजद्रोहस्य अपवादः आगतः । सर्वकारः आक्षेपानुगुणं चिन्तयितुं न्यायालयम् असूचयत् । न्यायाधीशः  तं दण्डशुल्कं पूरयितुम् आदिशत् । किन्तु शुल्कं दातुं धनम् एव नासीत् । सः कालान्तरे बेङ्गळूरुमण्डलस्य हरिजनसेवासङ्गस्य कार्यदर्शी अभवत् । हिन्दीप्रचारसभायाः अध्यक्षः अभवत् ।
मैसूरुसंस्थानस्य प्रसिद्धः नेता के.सि.चेङ्गलरायरेड्डी न्यायवादिवृत्तिं परित्यज्य राजनीतिमागत्य स्वातन्त्र्यप्राप्तये अन्दोलनम् प्रवेष्टुम् आहूतवान् । देशे सर्वत्र गान्धिमहात्मनः नेतृत्वे स्वातन्त्रसङ्ग्रामः आरब्धः आसीत् । सङ्ग्रामे भागं वोडुं महात्मागान्धिनः अह्वानं पुरस्कृत्य सङ्ग्रामे सम्मिलितवान् । कालक्रमेण राजकीयक्षेत्रम् अपि प्रविष्टवान् । क्रि.श १९३६तमे वर्षे बेङ्गळूरुमण्डलस्य काङ्ग्रेस् अध्यक्षः भूत्वा दशवार्षाणि कार्यं निरवहत् । क्रि.श. १९३७तमे काले मण्ड्यमण्डलस्य शिवपुरे स्वातन्त्र्यप्राप्तये ध्वजसत्याग्रहः अभवत् । हनूमन्तय्यमहोदयेन निषेधाज्ञा उल्लङ्घ्य राष्ट्रध्वजं धृत्वा यात्रा कृता इति कारणेन सर्वकारेण बद्धः अभवत् । मासत्रयं कारावारवासं दत्त्वा पञ्चशतरूप्यकाणां दण्डशुल्कः अपि स्वीकृतः ।  एषः केङ्गलमहोदयस्य प्रथमः कारागारवासः । कारगृहतः बहिरागतः सर्वविधत्यागार्थं सिद्धः अभवत् । अस्य लक्ष्यं तु एकम् एव आङ्ग्लेयानां कूटतन्त्रस्य विरुद्धं प्रतिप्रहारः दातव्यः भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तिः च इति। यत्र यत्र अवकाशः प्राप्तः तत्र तत्र सर्वत्र आङ्ग्लानां विरुद्धं कठोरं भाषणं कृत्वा जनेषु स्वातन्त्र्यप्राप्तिविषये उत्साहं जनयति स्म ।
फाल्गुनदी
फल्गुनद्याः समलकालीनमनदौ ललिजानमहने वर्षाकाले जलप्रवाहाधिकाय अस्मिनैव समये पाश्वस्तभूपृष्टं प्लावितं भवति| गयायफाल्गुनद्याय्यां तीरे चन्द्रपूजनमानुष्ठीयन्ते| एषा अति पवित्रानदी, अत्र तीतर्थीपरिदर्शनाय परमं पवित्रक्षेत्ररुपे प्रसिद्धा, अत्र पूर्वपुरुषाणां पितृमातृतर्पणाभ्याम् फ्लागुनदी प्रसिद्धा| एषा पुरणस्यांशविशेषः, फाल्गुःसाक्षात्बिष्ण्वोः मूर्तिः, एषः पूर्वे दुग्धेन प्रवहति स्म| हिन्दुधर्मैवं विश्बासो अस्ति मरणातनन्तरं "पूणरपि मरणं पूणरपि जननीजठरे शयनं" अतः तद् मोचनाय आत्मना पिण्डदानं करणीयं, तदा एतद् चक्रातवहिभुता भवति,अतः पिण्डदानं कार्यं वहुप्राचीनकालात् परमपरा प्रचलति स्म, प्रचलिस्यति|पञचदश्यायं पिण्डदनस्य शुभोकालः भवति| हिन्दुमासे पूर्णकन्द्रोदयानन्तरं १५दिनानि प्रतिपक्षः नाम्ना परिचितः| ऐतिहासिकप्रसिद्धस्थानं पयगवम्बरतीरम्, अत्र हिन्दवः मूण्डाभूत्वा नूतनवस्त्रपरिधृत्वा पिण्डदानं कुर्वन्ति, एतद् पवित्रक्षेत्रं स्नानाय पूनाय च| इदं कार्यं विष्णुपदमन्दिरेण परिचलयति| अत्र यायकः गलैपण्डः नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति| पिण्डदानाय हिन्दवः आगताः भवन्ति| रामायणे गोयाफाल्गू द्वे नगरे उल्लेख्यः वर्तेते| सीता फाल्गुनद्यां अभिशापः दत्तवती, तेन कारनेन फाल्गुनद्याः जलोशून्यमभवत्, इदानीं तद् स्थानं सिकता पूर्णा विस्तृता क्षेत्रम्| इत्तिहसानुसारे रामस्यानुपस्थित्यां सीता दशरथाय पिण्डदानं कृतवती|
वेदाविनाशिनं नित्यं...
शाङ्करभाष्यम्
तत्र केचित्पण्डितंमन्या वदन्ति जन्मादिषड्भावविक्रियारहितः अविक्रियः अकर्ता एकः अहमात्मा इति न कस्यचित् ज्ञानम् उत्पद्यते यस्मिन् सति सर्वकर्मसंन्यासः उपदिश्यते इति। तन्न न जायते इत्यादिशास्त्रोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गात्। यथा च शास्त्रोपदेशसामर्थ्यात् धर्माधर्मास्तित्वविज्ञानं कर्तुश्च देहान्तरसंबन्धविज्ञानमुत्पद्यते तथा शास्त्रात् तस्यैव आत्मनः अविक्रियत्वाकर्तृत्वैकत्वादिविज्ञानं कस्मात् नोत्पद्यते इति प्रष्टव्याः ते। करणागोचरत्वात् इति चेत् न मनसैवानुद्रष्टव्यम् इति श्रुतेः। शास्त्राचार्योपदेशशमदमादिसंस्कृतं मनः आत्मदर्शने करणम्। तथा च तदधिगमाय अनुमाने आगमे च सति ज्ञानं नोत्पद्यत इति साहसमात्रमेतत्। ज्ञानं च उत्पद्यमानं तद्विपरीतमज्ञानम् अवश्यं बाधते इत्यभ्युपगन्तव्यम्। तच्च अज्ञानं दर्शितम् हन्ता अहम् हतः अस्मि इति उभौ तौ न विजानीतः इति। अत्र च आत्मनः हननक्रियायाः कर्तृत्वं कर्मत्वं हेतुकर्तृत्वं च अज्ञानकृतं दर्शितम्। तच्च सर्वक्रियास्वपि समानं कर्तृत्वादेः अविद्याकृतत्वम् अविक्रियत्वात् आत्मनः। विक्रियावान् हि कर्ता आत्मनः कर्मभूतमन्यं प्रयोजयति कुरु इति। तदेतत् अविशेषेण विदुषः सर्वक्रियासु कर्तृत्वं हेतुकर्तृत्वं च प्रतिषेधति भगवान्वासुदेवः विदुषः कर्माधिकाराभावप्रदर्शनार्थम् वेदाविनाशिनं৷৷. कथं स पुरुषः इत्यादिना। क्व पुनः विदुषः अधिकार इति एतदुक्तं पूर्वमेव ज्ञानयोगेन सांख्यानाम् इति। तथा च सर्वकर्मसंन्यासं वक्ष्यति सर्वकर्माणि मनसा इत्यादिना।।
भाष्यार्थः
पूर्वोक्तश्लोकानुसारं शरीरी अविनाशी, नित्यः, अजः, अव्ययश्च इति यः जानाति, सः आत्मतत्त्वज्ञाता पुरुषः कथं, कञ्च घातयति ? तथा च कं मारयति ? अत्राभिप्रायः अस्ति यत्, सः न कमपि घातयति, न मारयति च । अत्र 'किं', 'कथम्' इत्येते पदे आक्षेपबोधके स्तः । यतो हि प्रश्नार्थेऽत्र तयोः प्रयोगः असम्भवः । अर्थात् आत्मा न कमपि मारयितुं, घातयितुं वा शक्नोति इति वक्तुमेव अत्र 'किं', 'कथम्' इत्येतयोः पदयोः उपयोगः कृतः ।
उ. – पूर्वमेव उक्तम् अस्ति यत्, आत्मनः निर्विकारिता एव सम्पूर्णकर्मणाम् अभावाय मुख्यहेतुः अस्ति इति ।
उ. – अयोग्यम् । यतो हि तथा मन्यमाने सति 'नव द्वारयुते शरीररूपिणि पुरे आत्मा निवसति' इति विशेषणम् अनुपयुक्तं सिद्ध्यति । किञ्च यः सर्वकर्म सन्न्यस्य मृतः, तस्य कर्तृत्वेन, कारकत्वेन च शरीरे अवस्थितिः असम्भवा एव ।
पू. – 'शरीरे कर्माणि संस्थाप्य तथा सम्बन्धः अस्ति' इति पूर्वस्माद् वाक्याद् स्वीकुर्मः । परन्तु 'शरीरे निवसति' एतादृशं सम्बन्धं न स्वीकर्मः चेत् ?
डियेगो माराडोना
डियेगो अर्मान्दो माराडोना एकः पादकन्दुकक्रीडालुः ।
भीमशङ्करः
द्वादश ज्योतिर्लिङ्गानाम् आवल्यां षष्ठं ज्योतिर्लिङ्गम् अस्ति भीमशङ्करः । भारतस्य अनेकेषु स्थानेषु अस्य ज्योतिर्लिङ्गस्य मन्दिराणि सन्ति । सह्याद्रेः उपरि समुद्रस्तरतः ३,४०० पादोन्नते स्थाने भीमानद्याः उद्भवस्थाने अस्ति प्रसिद्धं भीमशङ्करमन्दिरम् । भीमानद्याः तीरे शिवमन्दिरद्वयम् अस्ति । एकं प्राचीनम्, अपरं च अर्वाचीनम् । अर्वाचीनं मन्दिरं प्रसिद्धः राजनीतिज्ञः नानाफड्नवीसः निरमापयत् । मन्दिरद्वयमपि कृष्णशिलया निर्मितम् अस्ति । प्राचीनमन्दिरे भीमशङ्करस्य पञ्चमुखीविग्रहः, महान् नन्दिविग्रहः च अस्ति । अत्र महाशिवरात्रिः महता वैभवेन आचर्यते ।
thumb|300px|right|महाराष्ट्रे डाकिन्यां विद्यमानं भीमश्ङ्करमन्दिरम् एतत्क्षेत्रसम्बद्धा काचित् कथा एवं श्रूयते यत् – त्रिपुरासुरसंहारेण श्रान्तः परमेश्वरः विश्रान्त्यर्थम् अत्र आगतवान् । तदा तत्र सूर्यवंशीयः औधस्य राजा भीमकः शिवम् उद्दिश्य तपः आचरन् आसीत् । मृगयां मग्नः राजा भीमकः अज्ञानेन द्वौ ऋषी व्रणितौ अकरोत् । तस्य प्रायश्चित्तप्राप्त्यर्थं सः तपः आचरन् आसीत् । तदा तत्र आगतः शिवः तस्य अपेक्षाम् अपूरयत् । तदारभ्य भीमशङ्करनाम्ना शिवः तत्र अवसत् । त्रिपुरासुरस्य संहारावसरे शिवः स्वेदयुक्तः जातः आसीत् । भीमकस्य प्रार्थनानुसारं शिवस्य स्वेदः एव नदीरूपेण प्रावहत् । सा एव भीमानदी । भीमकस्य प्रार्थनाकारणतः स्वेदः नदीरूपं प्राप्नोत् इति कारणात् एषा नदी "भीमरथी” इत्यपि उच्यते । अस्मिन् क्षेत्रे नानाफड्नवीसेन निर्मितं पुषकरणीद्वयम् अस्ति ।
काञ्चिपुरमण्डलम्
इतिहासः
क्रिस्तीयदशमशतकतः त्रयोदशशतकपर्यन्तं चोळानां प्रशासनम् आसीत् । ततः सप्तदशशतकपर्यन्तं विजयनगरसाम्राज्यस्य भागः आसीत् । काञ्चिपुरं तमिऴुदेशे प्रसिद्धम् अध्ययनकेन्द्रम् आसीत् । तथैव हिन्दूनां, बौद्धानां जैनानां च पवित्रम् इदं स्थलम् । ‘पुष्पेषु जाती नगरेषु काञ्चि नारीषु रम्भा श्रमिणां गृहस्थः । ’ (वामनपुराणम् १२.५०) इति काञ्चिपुरं श्रेष्ठनगरत्वेन प्रशस्यते । काञ्चिपुरस्य राजसु अन्यतमः महेन्द्रवर्मा -१ प्रकाण्डपण्डितः, सङ्गीतज्ञः, नाटककर्ता च आसीत् । युवान् ष्वाङ्ग् नामकः चीनादेशस्य प्रवासी क्रिस्तीये सप्तमशतके काञ्चिपुरम् आगतः । अस्य नगरस्य परिधिः ६ किलोमीटर् आसीत् इति सः वदति । अत्रत्याः जनाः वीर्येण, धर्मतत्परतया, न्यायप्रियतया, अध्ययनपरतया च प्रसिद्धाः आसन् इति सः वदति । बुद्धः इदं पत्तनं प्रति आगतः आसीत् इत्यपि सः वदति ।
कृषिः वाणिज्यं च
कौशेयशाटिकानां वयनं काञ्जिपुरपत्तनस्य जनानां प्रमुखेषु उद्यमेषु अन्यतमम् । अतः इदं पत्तनं ’कौशेयपत्तनम्’ इति विख्यातम् । ४०० वर्षेभ्यः अपि देशस्य अत्युत्तमकौशेयशाटिकाः अत्र उत्पाद्यन्ते, अत्यन्तं जनप्रियाः च सन्ति । दक्षिणभारते कोऽपि विवाहः काञ्चिपुरशाटिकाः विना न प्रचलति इति प्रसिद्धिः अस्ति ।
मामल्लपुरम् (महाबलिपुरम्)
काञ्जिपुरस्य प्रमुखप्रवासिस्थानम् इदं पल्लवराजानां प्रशासने अभिवृद्धिं प्रापत् । चेन्नैनगरतः ६० किलोमीटर् दूरे अस्ति । द्राविडदेवालयनिर्माणशैल्याः उत्तमम् उदाहरणम् इदम् । अत्र बहवः शिलादेवालयाः सन्ति । युनेस्को द्वारा विश्वपरम्परास्थानम् इति अभिज्ञातम् अस्ति मामल्लपुरम् ।
२१२
२१२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
शान्ता
‎
झारखण्डराज्यम्
जमशेदपुरम्
अस्मिन् नगरे (हजारीबागतः ११८ कि.मी) अयसः उद्यमः टाटामहोदयेन स्थापितः अस्ति। एतत् नगरं भारतस्य पिट्सबर्गनाम्ना निर्दिश्यते । राञ्चीप्रदेशे देवगढ्, रावणेश्वरशिवस्य मन्दिरं, राजरप्पदेवालयः, परासनाथपर्वते विद्यामानाः २४ तीर्थङ्कराणां देवालयाः, वैद्यनाथधाम, बोरामदेवालयः च दर्शनीयाः सन्ति । राञ्चीसमीपे जगन्नाथपुरीनामकं क्षेत्रम् अस्ति । पुरी इव अत्रापि रथयात्रा भवति । झारखण्डराज्यं प्रकृतिप्रियाणां साहसिकानां च अतीव प्रियं भवति । अत्र यात्रिकाणां शान्तिः सौन्दर्यम् आनन्दः च अवश्यं लभ्यते इति जनाः वदन्ति । राञ्ची नगरे वसति भोजनादिव्यवस्था कर्तु शक्यते । झारखण्डप्रवासोद्यमनिगमः प्रवासव्यवस्थां करोति ।
झारखण्डः - पृथक् राज्यम्
झारखण्डराज्यं २००० तमे वर्षे नवम्बर्मासस्य १५ दिनाङ्के सक्रियं जातम् । ततः पूर्वं पञ्चाशदधिकवर्षाणि एतन्निमित्तं जनानाम् आन्दोलनं सञ्जातम् । इदं भारतस्य २८ तमं राज्यम् । सर्वकारः तस्मिन् प्रदेशे विद्यमानानाम् आदिवासिनाम् अन्येषां च सामाजिक-आर्थिकस्थितीनां समानरीत्या संवर्धयितुम् अशक्तः जातः इत्यतः एव वनवासिनाम् एव पृथक्प्रदेशः करणीयः अभवत् । १९९१ तमस्य वर्षस्य जनगणतेः अनुसारम् अस्य राज्यस्य जनसङ्ख्या २,००,००,००० । एषु २८% वनवासिनः, १२% अनुसूचितजातिजनाः च विद्यन्ते । झारखण्डराज्ये २४ मण्डलानि, २१२ विभागाः, ३२,६२० ग्रामाः च विद्यन्ते । एतेषु ४५% ग्रामेषु विद्युद्व्यवस्था विद्यते । ८,४८४ ग्रामाणां मार्गसम्पर्कः विद्यते । देशे धातुसम्पदः उत्पादकेषु राज्येषु झारखण्डराज्यं द्वितीयस्थाने विद्यते (छत्तीसगढराज्यं प्रथमम्) । अयः(Iron), अङ्गारः, ताम्रम्(copper), अभ्रकम्(mica), स्फोदिजः(bauxite), कौकिलेयः(graphite), कर्करः(limestone), युरेनियम् इत्यादयः धातवः अत्र उपलभ्यन्ते । झारखण्डराज्यं स्वस्य अरण्यसम्पदः निमित्तमपि प्रसिद्धं वर्तते ।
जनसङ्ख्याशास्त्रम्
झारखण्डराज्यस्य जनसङ्ख्या ३,२९,६०,००० - पुरुषाः - १,६९,३०,००० महिलाः - १,६०,३०,००० । लिङ्गानुपातः ९४७ महिलाः : १००० पुरुषाः । जनसङ्ख्यायां २८% वनवासिनः, १२% अनुसूचितावल्यां विद्यमानाः, ६०% अन्ये च । राज्यस्य जनसङ्ख्यानिबिडता अस्ति - चतरस्रकिलोमीटर्मितायां भूमौ ४१३ जनाः । इयं परिवर्तते - गुम्लामण्डले चतरस्रकिलोमीटर्मितायां भूमौ १४८ जनाः (कनिष्ठम्) धान्बाद्मण्डले चतरस्रकिलोमीटर्मितायां भूमौ ११६७ जनाः । जनगणनाविवरणं दर्शयति यत् क्रमशः राज्ये वनवासिनां सङ्ख्या न्यूना जायमाना अस्ति, वनवासिभिन्नानां सङ्ख्या वर्धमाना अस्ति इति । वनवासिनां जननप्रमाणस्य अल्पता, मरणप्रमाणस्य आधिक्यम्, अन्येषाम् अत्र आप्रवासः, इतः वनवासिनां देशान्तराधिवासनम्, औद्योगिकीकरणस्य दुष्परिणामाः, नगरीकरण्म् इत्यादयः अस्य हेतवः । वनवासिनः वदन्ति यत् विवरणमिदं न युक्तम्, वयमेव अधिकसङ्ख्याकाः स्मः इति । स्वातन्त्रप्राप्तेः अनन्तरं देशस्य प्रगत्यर्थं कृतायाः योजनायाः द्वारा एव झारखण्डराज्यस्य जनसङ्ख्यायां महत् परिवर्तनं दृष्टमित्येषः विपर्यासः एव । १९५१ तमात् वर्षात् केन्द्रजल-आयोगेन ९० मुख्याः जलबन्धाः, ४०० सामान्यजलबन्धाः, ११,८७८ लघुबन्धाः च निर्मिताः । ७९ मुख्यानि औद्योगिककेन्द्राणि कार्यागाराश्च निर्मिताः । एताभिः निर्माणयोजनाभिः औपचरिक-आर्थिकतावलम्बिनां लाभः जातः । किन्तु अनौपचारिक-आर्थिकतावलम्बिनां प्राकृतिकसम्पत्त्यैकावलम्बिनां वनवासिनां जीविकायै महती विपत्तिः आपतिता । ३० लक्षजनाः एतासां योजनानां कारणतः स्थानान्तरिताः अभवन् । तेषु ९०% जनाः आसन् वनवासिनः ।
जातिप्रजातयः
वनवासिषु अधिकांशाः जगदात्मवादस्य सर्णामतस्य अनुयायिनः । इदं मतं हिन्दु-क्रैस्त-यवनमतभिन्नं किञ्चन मतम् । मुण्डरिभाषायां 'सर्णा'इत्यस्य अर्थः 'पवित्रा वनिका' इति । 'सिङ्ग बोङ्ग'नामके विशेषचैतन्ये एतेषां विशेषश्रद्धा । इदं जगत् असङ्ख्यानां विविधविधानां चैतन्यजीविनां वासस्थानम् इति तेषां विश्वासः । एते तैः चेतनैः सह समीपसाङ्गत्येन एव सर्वम् आचरन्ति । सर्णा इति कथ्यमानस्य 'साल् ट्री' (इज्जलवृक्षस्य) अधः एव धार्मिकविधीन् आचरन्ति यत्र 'बोङ्ग' प्रत्यक्षः भवति इति विश्वस्यते । वनवासिनां पुराणकथानुसारं सर्णामतस्य उगमः एवं जातः - कदाचित् मृगयार्थं वनं प्रति गताः वनवासिनः वृक्षस्य अधः विश्रामसुखम् अनुभवन्तः चर्चाम् आरब्धवन्तः - 'अस्माकं सृष्टिकर्ता रक्षकः कः ?' इति । सूर्यः वा ? वायुः वा ? मेघः वा ? अन्ते तैः निर्णीतं यत् बाणं प्रमुञ्चामः, तस्य लक्ष्यीभूतं यद् भवति स एव देवस्य निवासः इति । तथैव आकाशं प्रति तैः बाणः प्रमुक्तः । सः इज्जलवृक्षस्य अधः अपतत् । ततः ते इज्जलवनिकायां सिङ्गबोङ्गस्य आराधनाम् आरब्धवन्तः । 'साल्ट्री'तः निष्पन्नम् इत्यतः 'सर्णा' इति नाम । एवं सर्णामतम् अस्तित्वं प्राप्नोत् । तस्मिन् 'नैके' 'कुडम् नैके' इति कथ्यमानाः अर्चकाः सहार्चकाः च भवन्ति सर्वेषु सन्थाल्ग्रामेषु । 'पहानाः' भवन्ति मुण्डाग्रामेषु । बहवः हिन्दवः विश्वसन्ति यत् इदमपि हिन्दुधर्मे साम्यं भजते यतः हिन्दुधर्मे अपि वृक्षस्य पूजा प्रचलति इति । अपि च तैः आचर्यमाणः 'कर्म'पर्व कर्म-एकादश्यां (भाद्रपदशुक्ल-एकादशी), 'सर्हुल्'पर्व चैत्रशुक्लतृतीयायां भवति सर्वदा हिन्दुपञ्चागानुसारम् । किन्तु वनवासिषु अधिकांशाः इदम् अर्थहीनं मन्यन्ते यतः तेषु हिन्दुवर्णव्यवस्था (ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शू्द्रादि) न विद्यते । केचन आदिवासिनः आग्रहम् अकुर्वन् यत् भारतस्य जनगणनायां तेषां धर्मः पार्थक्येन उल्लेखनीयः इति । २०११ तमस्य वर्षस्य जनवरिमासस्य १-२ दिनाङ्कयोः अखिलभारतीय-आदिवासिसम्मेलनम् आयोजितम् आसीत् पश्चिमवङ्गे असन्सोल्मण्डलस्थे बर्नपुरे । अस्मिन् ७५० प्रतिनिधयः भागम् अवहन् । तैः कृतस्य मतदानस्य विवरणम् एवमस्ति - सारि धोरोम् - ६३२, सर्णा - ५१, खेर्वालिस्म् - १४, अन्ये धर्माः - ३ । झारखण्डे ३२ वनवासिगणाः सन्ति । ते असुर्, बैगा, बञ्जार, बथुडि, बेडिया, बिञ्जिया, बिर्होर्, बिर्जिय, खेरो, चिक्-बारिक्, गोन्द्, गोरैट्, हो, कार्मलि, खरिय, खार्वार्, खोन्द्, किसान्, कोरा, कोर्वा, लोह्रा, माह्लि, माल्-पहारिय, मुण्ड, ओरान्, पर्हाय, सन्ताल्, सौरिय-पहारिय, सवर्, भुम्जि, कोल्, कान्वार् च । झारखण्डराज्यस्य केषुचित् मण्डलेषु वनवासिनः एव अधिकसङ्ख्याकाः ।
भाषाः
राज्यभाषा हिन्दी चेदपि जनाः बहुभिः भाषाभिः व्यवहरन्ति याः गणत्रये योजयितुं शक्याः - मुण्डाभाषाः - सन्ताली, मुन्दरि, हो, खरिय, भूम्जिभाषा च । इण्डो-आर्यन्-भाषाः - बङ्गाली, ओरिया, कोसली, मैथिली, नागपुरी, सद्रि, खोर्थ, कुर्मलि, पञ्चपरगणियभाषा च । द्रविडियन्भाषाः - ओरान् (कुरुख्), कोर्वा, पहारिय (माल्टो)भाषा च । सेन्तालि, मुण्डरि, हो भाषाः च सहोदर्यः इति कथयितुं शक्यं यतः ८०%-९०% तासां व्याकरणं समानम् अस्ति ।
संस्कृतिः
वनवासिबहुलराज्यम् इत्यतः अत्रत्यजीवने संस्कृतौ च प्रकृतेः कृते प्रथमं प्राशस्त्यम् । पवित्रवृक्षाणां शाखाः आनीय धार्मिकविधिपूर्वकं प्राङ्गणेषु आरोप्यन्ते । भक्ताः एताः वृक्षशाखाः सम्बद्धाः देवताः च पूजयन्ति । कर्मपूजा, जिटियपूजा, सर्हुल् - इत्यादयः प्रचलन्ति अत्र । पश्चिमवङ्गस्य प्रतिवेशिराज्यम् इत्यतः दुर्गापूजा कालीपूजा च भक्त्या अमितोत्साहेन च आचर्यते । पौषमेला, तुसुमेला च मकरसङ्क्रान्त्यवसरे आचर्यते । सालङ्कृताः जनपददेवताः जनैः नीयन्ते । अयं कृष्युत्सवः इव । तुसु इत्येतद् जनानां विश्वासरूपः उत्सवः, कस्याश्चित् वनवासिलघुबालिकायाः विषयकः देवतासम्बद्धः न । नूतनफलोदयकाले वैभवेन आचर्यते । सर्वे वनवासिनः अस्मिन् पर्वणि आनन्देन भागं वहन्ति ।
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय...
रामानुजभाष्यम्
यद्यपि नित्यानाम् आत्मनां शरीरविश्लेषमात्रं क्रियते तथापि रमणीयभोगसाधनेषु शरीरेषु नश्यत्सु तद्वियोगरूपं शोकनिमित्तिम् अस्ति एव इति अत आह।
लेपाक्षी
चित्रशाला
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अभिषेकनाटकम्
अभिषेकनाटकस्य कर्ता महाकविः भासः । भासः त्रयोदशनाटकानि रचितवान् ।
भासस्य देशः न निश्चितः । परं तस्य नाटकानि दृष्ट्वा एषः दक्षिणदेशीयः इति ज्ञायते ।
शाहरूख खान
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेतारः‎
सोमेश्वर चौहान
कोङ्कणविजयम्
सत्तायाः विस्ताराय यदा कुमारपालः शिलाहारवंशीयस्य मल्लिकार्जुनस्य उपरि आक्रमणं कर्तुं स्वसेनां प्रैषयत्, तदा सोमेश्वरः वयस्कः आसीत् इति इतिहासविदां मतम् अस्ति । पृथ्वीराजमहाकाव्ये उल्लेखः प्राप्यते यत्, सोमेश्वरः युद्धक्षेत्रे मल्लिकार्जुनस्य वधम् अकरोत् इति । मल्लिकार्जुनस्य द्वौ राजकीयाभिलेखौ क्रमेण चिरलूणतः, विसन-तः च प्राप्तौ । ताभ्यां लेखाभ्यां ज्ञायते यत्, मल्लिकार्जुनः कुमारपालस्य समकालीनः आसीत् । तथा च कुमारपालस्य सैन्याभियाने मल्लिकार्जुनः हतः ।
दिलीपस्य (ए. आर्. रहमान) प्रशस्तिपुरस्काराणाम् आवली
भारतीयचलच्चित्रसङ्गीतज्ञस्य ए. आर्. रहमान इत्यास्य प्राप्तानां नामाङ्कितानां च प्रशस्तिपुरस्काराणाम् आवली अस्मिन् पुटे समलङ्कृता अस्ति ।
सोमेश्वर चौहान
सम्बद्धाः लेखाः
चौहानवंशः
नार्थ डेकोटा
नार्थ डेकोटा संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति. राजधानी - फार्गो
अल्बानी, न्यू यार्क्
अल्बनी संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य न्यू यार्क् राज्यस्य राजधानी अस्‍ति।
अयोवा
सम्‍बद्ध विषया:
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि...
भावार्थः
पृथ्वी -जल -तेजो -वायु -आकाशाः महाभूताः । भगवान् एतेषु केवलं चतुर्णाम् एव उल्लेखम् अकरोत् । अत्र आकाशस्य तु न कापि चर्चा अस्ति । अस्य कारणम् अस्ति यत्, आकाशे काऽपि क्रिया न सम्भवति । क्रियायाः (विकृतेः) शक्तिः तु आकाशं विहाय अन्येषु महाभूतेषु एव अस्ति । आकाशं तु तेभ्यः सर्वेभ्यः केवलम् आवकाशं यच्छति । आकाशादेव अन्ये चत्वारः महाभूताः समुत्पन्नाः । परन्तु ते स्वस्य कारणभूते आकाशे विकारं जनयितुं न पारयन्ति । अर्थात् पृथ्वी आकाशं भेत्तुं, जलम् आकाशं क्लिन्दितुम्, अग्निः आकाशं दाहयितुं, वायुः आकाशं शोषयितुं च न शक्नोति । यदि एते चत्वारः महाभूताः स्वकारणभूतम् आकाशम्, आकाशस्य कारणभूतं महत्तत्त्वं, महत्तत्त्वस्य कारणभूतं प्रकृतिं च प्रभावयितुं न शक्नुवन्ति, तर्हि प्रकृतेः अपि परस्य शरीरिणः उपरि प्रभावं जनयितुं तु कथं शक्येरन् ? एतैः गुणधर्मैः युक्तं निर्गुणतत्त्वपर्यन्तं प्राप्तिः तु कथं प्रभवेत् ? तन्न सम्भवम् ।
सीतापुरम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शक्तिविशिष्टाद्वैतवेदान्तः
शक्तिविशिष्टाद्वैतपदनिर्वचनम्
वीरशैवदर्षनेषु ग्रन्थेषु अस्य दर्शनस्य नामानि उक्तानि सन्ति, तानि,
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:शक्तिविशिष्टाद्वैतवेदान्तः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
२१६
बाह्य-सूत्राणि
२१६ २१६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
जानकी अम्माल्
बाल्यम्
जानकी अम्माल् १८९७ इति वर्षे केरळप्रदेशस्य टेल्लिचेरीनगरे तिय्यकुले जनिमलभत । तस्याः पिता देवान् बहादुर एडवलथ् कक्कट कृष्णन् उपन्यायाधीशः आसीत् मद्रास प्रेसिडेन्सी इत्यस्य । तस्याः षड् भ्रातारः पञ्च भगिन्याः च । तस्याः परिवारे पुत्रीणाम् उच्चशिक्षणस्य ललितकलानाम् अध्ययनस्य च अनुमतिः आसीत् । सा उद्भिद्विद्यां पठितुम् इषटवती ।  चेन्नैनगरं गत्वा सा क्वीन् मेरी विद्यालयतः स्नातकोपाधिं प्राप्तवती । प्रेसिडेन्सी विद्यालयतः सा उद्भिद्विद्यायां आनर्सोपाधिं प्राप्तवती ।  तत्त्समये तस्याः कौशिकानुवंशिकशास्त्रे रुचिः अजायत ।
चालुक्यवंशः
वास्तुशिल्पवैभवम्
बळ्ळारी, धारवाडः, हैदराबादकर्णाटकम्, इत्यादिप्रदेशेषु दृश्यमानानि चलुक्यशैलीभवनानि चालुक्यानां पूर्वार्धशैल्याः होय्सळानां शैल्याः च निदर्शनानि । दक्षिणभारते तत्रापि कर्णाटाके निर्मितै मन्दिरैः द्वादशशतकस्य कल्याणिचालुक्यानां वास्तुशिल्पम् अत्युच्चस्थितिम् अवाप्नोत् । कल्याणीचालुक्यानां वास्तुशिल्पस्य अपरं वैशिष्ट्यं नाम बहुसोपानानां पुष्करनिर्माणम् । गदगमण्डलस्य लक्कुण्डिप्रदेशस्य काशीविश्वेश्वरदेवालयः, दावणगेरेमण्डलस्य कुरुवत्तिप्रदेशस्य मल्लिकार्जुनदेवालयः, कोप्पळमण्डलस्य महादेवमन्दिरम्,च चालुक्यानाम् उत्तरार्धवास्तुशिल्पशैल्याः उत्कृष्टोदाहरणानि । तत्रापि महादेवमन्दिरं बृहदाकारेण सूक्ष्मक्षदनेन भारतस्य शिल्पस्य अत्युत्तमम् उदाहरणम् । भित्तीनां, स्तम्भानां, गोपुरस्य च क्षदनानि चालुक्यानाम् अत्युन्नतस्तरस्य कलाभिरुचेः संस्कृतेः निदर्शनानि । क्रि.श. १११२तमकालस्य शिलाभिलेकः कश्चित् देवायलयः षष्टविक्रमादित्यस्य निर्माणम् इति सूचयति । एषः देवालयानाम् एव चक्रवर्ती इति वर्णयति । होय्सळराजाः प्रसिद्धं शिल्पिनं जकणाचारी इत्येनं यदा बेलूरुदेवालयस्य निर्माणं कर्तुम् आदिशन् सः एतस्य महादेवमन्दिरस्य दर्शनं कृत्वा प्रेरणाम् आप्नोत् इति ऐतिह्यः अस्ति । कल्याणिचालुक्यानां वास्तुशिल्पकलायां सूक्ष्मक्षदनस्य सुन्दरस्तमानां सोपानपुष्कराणां कार्ये विशेष लक्ष्यं दत्तम् इव भाति । कल्याणीचालुक्याः कर्णाटकस्य धारवाडमण्डले, गदगमण्डले, हावेरीमण्डले च पञ्चाषदधिकान् देवालयन् निर्मितवन्तः । बादामी, ऐहोळे इत्यदिषु प्रदेशेषु अपि यल्लम्मस्य मल्लिकार्जुनस्य च देवालयान् प्रतिष्टापयन् । गदगस्य वास्तुशिल्पशैली इत्येव प्रथिता काचित् नूतना शैली तस्मिन् एव काले आविष्कृता । एषा दक्षिणस्य द्राविडशैल्याः उत्तरस्य नागरशैल्याः च मिश्ररूपम् इति वदन्ति ।
मयूराक्षि नदी
उपप्लव: तेषां निरोधश्च
पषश्चिमबङाल् राज्ये विद्यमना:बहवो नद्यः तसां उपप्लवावसरे महान्विद्वस: स्रृष्टा:। तासु इयं मयूराक्षिनदी अपि अन्तर्भवति।  वार्षिकवर्षपातः ७६५त: १,६०७ मिल्लिमीटर् भवति तत्र समान्य वर्षपात: १,२००मि.मी भवति [जून्- सेप्टेम्बेर्  प्रावृट्काल:]। अस्या: नद्या: चारित्रिकोपप्प्लवोपि यल्.यस्.यस्.ओ.माल्ली  बेङ्गाल्राज्यवार्तापत्रिकया अभिलिखितः।  ओ.मल्ली पत्रिकया "१७८७ वर्षे मयूराक्ष्या: महानुपद्रव: जात: येन वृक्षणां,जन्तूनां,जनपदानां सस्यभूमेश्च् महान् विध्वम्स: समभवत् । तथा च लिखितं १८०६ वर्षे मयूराक्षि एवम् अजय नद्योः अत्यधिक जलोपप्ल्व कारणात् बहवो ग्रामा: विनष्ठा: ।  १९०२ वर्षे मयूराक्षि ब्राम्हि नद्यो: जलोपप्लवकारणात्: क्षितितले ४ त: ६ मीटर् यावत् विघात: सम्जात:।
१९६० त:
प्राय: १९६०त: २०००पर्यन्तं [केवलम् ५ वर्षाणि एव ] जलोपप्लवनिर्मुक्ता इति  परिगणितम् । उपप्लवकाले केवलम् ५०० च् योजनानि प्रान्त: एव विप्लुत: । १९७८ वर्षे समागते महोप्प्लवे पश्चिम बङ्गप्रान्तः  क्रमश:  १९९८,१९९९,२००० वर्षेषु बाधित: । १९७८ तमे वर्षे भागीरत्या:पश्चिमतीरप्रान्तं परितः[पग्ला बस्लोइ त:अजय् पर्यन्तम्] ७२ होरात्मकः घोरः,निरन्तरवर्षपात: समभवत् । येन बेङ्गाल् राज्ये विद्यमानःनदियाजनपद:,मर्स्षीबाद् जनपद: तथैव उत्तरप्रान्ता:अधिक जलोपप्लव कारणेन,बहुकालं यावत् जले एव निमग्ना: आसन्। यद्यपि शैलसेतूनां निर्माणम् अभवत् ते केवलं प्रजानां समाश्वासाय एव आसन् ।  प्रधान शैल सेतव: मयूराक्षि, द्वारका, ब्राह्मनि,एवम् अजय् नद्य:।
व्यवसायः एवं पौरशक्तिः
मस्सोन्जोर् सेतुद्वारा २,४००स्क्वैर्.योजनानि भूभाग: व्यवसायार्थमुपयुज्यते।  तत्र ४००,००० टन् परिमितमं आहारम् उत्पाद्यते । तथैव २,००० कि.वाट्स् विद्युच्च् सम्पाद्यते। मयूराक्ष्या: वामदक्षिणभागयो:कुल्यॉ स्त:। दक्षिण भागस्थ कुल्याः विस्तीर्णम् २०.५४ कि.मी,वामभाग कुल्ली तु निर्मीयमाना वर्तते।
हवाई
लघुत्तम|
दर्शनः
दर्शन तूगुदीपः - कन्नडचलच्चित्रक्षेत्रे जनप्रियनायकः विद्यते । कन्नडभाषायाः ख्यातः अभिनेतुः तूगुदूप श्रीनिवासस्य पुत्रः वर्तते । इतः प्राक् एषः धारावाहिन्याम् अभिनेता आसीत् । मेजेस्टिक् एतस्य प्रथमनायकचित्रम् ।
मातृकाग्रन्थः
सन्दर्भाः
वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
सभ्यता
सामान्यतः एकस्यां सभ्यतायां एकम् मतम् अस्ति हि मतं सभ्यतायाः गुणेषु प्रधानम् अस्ति। मतम् जनेषु सङ्घटितेषु स्थापयति।
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं...
अर्थः
गुडाकेश ! इदानीम् एकत्रैव वर्तमानं स्थावरजमात्मकं समग्रमपि भुवनं पश्य । अन्यदपि यत् यत् द्रष्टुमिच्छसि तत्सर्वं ममास्मिन् शरीरे पश्य ।
अरविन्द गौड
अरविन्द गौडः भारतीयरङ्गनिर्देशः विद्यते । सामाजिक-राजनैतिकादीन् सामयिकविषयान् अधिकृत्य सर्जनात्मकनिर्देशने अयं प्रसिद्धः । अस्य नाटकस्य वस्तु भवति - साम्प्रदायिकता, जातिवादः, सामन्तवादः, अपराधाः, अन्याय्यम्, हिंसा, सामाजिकभेदभावः, नक्सल्वादः.... इत्यादयः । अरविन्दगौडः कश्चन अभिनयप्रशिक्षकः, सामाजिककार्यकर्ता, उत्तमः कथाकथयिता च वर्तते ।
सुन्दरलाल बहुगुणा
""
पशुपक्षियुद्धक्रीडा
१ सिंहयुद्धक्रीडा
इयं क्रीडा ‘यिजीन सैण्डो’ नामकेन-यस्याभिधानं ‘फ्रेडरिक विलियम्स युजीन सैण्डो’ अस्ति -वर्तमानयुगे विहिता । १८६७ तमे ई० वर्षे शार्मण्यदेशे समुत्पन्ने नानेन-अमेरिकायां भीषणेन सिंहेन सह युद्धप्रदर्शनम् आचरितम् अभूत् । सिंहस्य ह्स्तयोः चर्मणः प्रच्छदौ मुखे च दृढां जालिकां बदध्वा ५३० पौण्डमितेन सिंहेन युद्धमिदम् अक्रियत । भारते तु बालः भरतः बाल्ये एव सिंहेन सह क्रीडति स्म इति प्रसिद्धमेव ।
मुनिसुव्रतः
जन्म, परिवारश्च
गर्भकालस्य समाप्त्यनन्तरं भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य पीडारहितं जन्म अभवत् । भगवतः जन्मसमये सम्पूर्णे जगति शान्तवातावरणम् आसीत् । राजा सुमित्रः सम्पूर्णे राज्ये पुत्रोत्सवस्य घोषणां चकार ।
मायामाळगौळ (रागः)
प्रसिद्धानि कीर्तनानि
वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतस्य रागाः
बि एम् डब्ल्यू सिक्स् सीरीज्
टिप्पणी
वर्गः:वाहनानि वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
न तु मां शक्यसे द्रष्टुम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।
मञ्जीरा नदी
मञ्जीरा इति गोदावर्याः उपनदी भवति। महाराष्ट्रे माञ्जरा, माञ्ज्रा इति नाम्ना व्यवहरन्ति। इयं नदी महाराष्ट्र-कर्णटक-तेलङ्गाण राज्येभ्यः प्रवहति। महाराष्ट्र राज्ये बीढ् जिल्लायां पटोडा तालुकायां बालघाट् पर्वतश्रेण्याः उत्तरशिखरेषु ८२३ मीटर उपरि जन्म प्राप्य, गोदावर्यां मिलति। अस्यां नद्यां परिवारिक प्रान्तः ३०८४४ किलोमिटर अस्ति।
मञ्जीरा नदी सादरणतया पूर्वदिशा, आग्नेयात् महाराष्ट्रे उस्मानाबाद्, कर्णाटकप्रदेशस्य बीदर तथा तेलङ्गाणराज्यस्य मेदकजिल्लातः ५१२किलोमाटर् प्रवत्य, सङ्गारेड्ड्या दिशीं परीवर्त्य उत्तरदिशां प्रविशति। दिशेऽस्मिन् पुनश्च ७५ किलोमाटर प्रवहत्य निजामाबाद् जिल्लयां प्रवहति। १०२ किलोमीटर अधस्तात् महाराष्ट्रतेलङ्गाण राज्ययोः सीमा इव भवति। नदी जन्मस्थानात् आरभ्यः गोदावर्या मेलनपर्यन्त ७२४ किलोमीटर् प्रवहति। ८२३ मीटर् उपरितः ३२३ मीटर अधगच्छति। मञ्जीरानद्या प्रधान उपनदयः तिर्ना नदि, घर्नी, देवान् नदि, तवर्णा, कारञ्ज नदि, हलयि, लेण्डि एवं मनर्नदि।
सहायकनदीः- इयं मंजैरानदी उख्यनदीत्वेन गण्यते| या मूलबीडजिल्लायाः गोखदीग्रामस्य समीपे वर्तते| इयं नदी भिन्ननद्या साकं बालघाटपठारप्रदेशे बहति| तेरना, तावरजा एवं घर्नी इत्यादि मंजिरानदेः उपनदीत्वेन परिगण्यन्ते| एवं अनाद, तेरु एवं लांडी इत्यादि उत्तर्भागे बहन्ति| तेरनानदी: एषा नदी मजिंरायाः मुख्य-उपनदीत्वेन परिगण्यते| या औसातालुकायाः दक्षिणिसीमायां वबहति| कईियाद: इयं नदी नबीडजिल्लयाः धर्मपुर्यां सोत्पत्ति जाता| एवं अह्मदपुररतालुकस्य मध्यमस्थाने नांदेडजिल्लायां बहति| लन्दी: इयं नदी उद्गम-उग्गीरतालुकायाम् अवस्थितः| अहम्दपुरतालुकायाः माध्यमस्थले बहति यत् नांदेडजिल्लायाः तिरुनद्या सह मिलति| घर्नी: नद्यः उद्गमः वाडवलप्रदेशस्य निकटे अवस्थितः एवं चकुरतालुकायाः मध्यमस्थलात् बहति| तावरजा: लावतुरतालुकायाः निकटस्थ स्थले तावराजस्त उद्गमः एवं लातुर-औसयोः सीमास्थले शिवानीनद्यामपि मांजरानदी अवस्थिता अस्ति|
बाबा आमटे
जन्म, शिक्षणं, कार्यपृष्ठभूमि: च
बाबा आमटेवर्यस्य जन्म 'डिसेम्बर्' मासस्य २६ दिनाङ्के १९१४ तमे वर्षे वर्धामण्डलस्य हिङ्गणघाटग्रामे अभवत् । तस्य जन्म धनिक(जहागिरदार)गृहे अभवत् । सः विधिविषयकं शिक्षणं प्राप्तवान् । सः कलारसिकः आसीत् । सः यौवनकाले आङ्ग्लचलच्चित्रसमीक्षणम् (critique) कृत्वा आङ्ग्लमासिकपत्रिकासु लिखति स्म । नागपुरविद्यापीठे तस्य शिक्षणम् जातम् । वर्धामण्डले वरोरानगरे तेन अधिवक्तृरूपेण कार्यं कृतम् । परम् अधिवक्तृकार्ये तस्य रुचिः नष्टा अभवत् । सः कृषकाणां एकत्रीकरणार्थं यत्तवान् । तेन स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागः गृहीतः । तदर्थं तस्य कारावासोऽपि सोढव्यः आसीत् । वर्धा इत्यस्मिन्नगरे स्थिते गान्धि आश्रमे अपि तस्य वास्तव्यम् आसीत् । म.गान्धि-टागोर-विनोबा भावे-सानेगुरुजीमहोदयाः आमटेवर्यस्य आदर्शाः आसन् । १९४६ तमे वर्षे साधना इत्येतन्नाम्नया कन्यया सह आमटेवर्यस्य विवाहः जातः । सा अपि स्वकुलस्य धनिकतां परित्यज्य आमटेमहोदयेन सह सामाजिककार्ये भागं गृहीतवती ।
आनन्दवन
आनन्दवनस्य योजनाः - आनन्दवने बहवः जनाः निवसन्ति - केचन रुग्णाः, केचन कार्यकर्तारः । आमटेवर्यस्य कल्पना आसीत् – कुटुम्बरूपेण कार्यं करणीयं जनैः । अस्याः कल्पनायाः बहुयोजनाः उद्भूताः । यथा -
कार्यप्रणालिः(Spectrom of Work)
-	आरोग्यव्यवस्थाः - कुष्ठरुग्णालयः, नेत्ररुग्णालयः, सामान्यरुग्णालयः(O.P.D.), रक्तदानशिबिराणि च । -	कुष्ठरुग्णानां पुनरावासव्यवस्था -	शारीरिकक्षतिग्रस्तेभ्यः (for physically challenged) निम्नलिखिताः योजनाः सन्ति -
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य...
पदच्छेदः
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य ये अपि स्युः पापयोनयः स्त्रियः वैश्याः तथा शूद्राः ते अपि यान्ति परां गतिम् ॥ ३२ ॥
मीराबाई
पायो जी म्हें तो राम रतन धन पायो
- मीराबाई
सम्बद्धाः लेखाः
श्रीकृष्णः
अग्निः
सर्वान्तर्यामी अग्निः
अग्नेः विश्वरूपं साक्षात्कृतवन्तः ऋषयः एनं बहुधा स्तुतवन्तः । आविश्वम् अग्निना धृतं रक्षितं च वर्तते । उदक-दारु-प्राणि-पक्षि-जन-इत्यादिषु स्थावरजङ्गमात्मकेषु सकलपदार्थेषु अपि अग्निः विद्यते । जठराग्नौ सः सर्वेषु तिष्ठति इति गीतायाम् उल्लिखितमस्ति । (ref – ’अहं वैश्वानरो भूत्वा पचाम्यन्नं चतुर्विधम्’) अग्नेः सर्वान्तर्यामित्वम् अधो निर्दिष्टः मन्त्रः स्पष्टं निरूपयति – गर्भो यो अपां गर्भो वनानां गर्भश्च स्थातां गर्भश्च स्थातां गर्भशर्चथाम् । अद्रौचिदस्मा अन्तर्दुरोणे विशां न विश्वो अमृतः स्वाधीः ॥ (१-७०-४) ’अग्निः जले विद्यते अपांनपात् संज्ञकरूपेण, अरण्यवृक्षेषु विद्यते दावाग्निरूपेण, काष्ठादिषु स्थावरेषु अपि विद्यते, सञ्चारशीलेषु प्राणिषु जनेषु च जाठराग्निरूपेण विद्यते, अद्रौ विद्यमानस्य अग्नेः हविःप्रदानं कुर्वन्ति । अयम् अमरः, शोभनकर्मयुक्तः । सज्जनः राजा प्रजाः यथा रक्षति तथा अयम् अस्माकं रक्षकः अस्ति ।’ अस्मिन् विषये विविधेषु सूक्तेषु उल्लेखः कृतः अस्ति –
खण्डकाव्यानि
व्याख्या
खण्डकाव्यं महाकाव्यस्यैकदेशानुवर्ति भवति । महाकाव्ये एकस्य वा एकाधिकानां नायकस्य नायकानां समग्रमेव जीवनं चित्रितं भवति काव्यसम्बद्धम् । खण्डकाव्ये तु तस्यैकदेश एव चित्रितो भवति । तेन खण्डकाव्यं वस्तुतो लघुकाव्यमेव । यत्र महाकाव्ये जीवनस्य समग्रतायाः प्रसारस्तत्र खण्डकाव्ये जीवनस्यैकस्यैव पक्षस्य तन्मयता भवति । तेन खण्डकाव्यमाकारेण प्रकारेण च, महाकाव्याल्लघुतरं तु भवत्येव, अपि च महाकाव्ये जीवनस्यैकाधिकमपि पक्षं प्रस्तोतुं शक्यते खण्डकाव्ये तु एक एव पक्ष उन्नीयते । अतो विस्तृतकलेवरान्महाकाव्याल्लघुकलेवरं खण्डकाव्यं सशक्ततरं प्रभावितरञ्च भवति । खण्डकाव्येऽत एव महाकाव्यापेक्षया समधिकमेव लालित्यं माधुर्यञ्च भवति ।
सुभाषितकाव्यानि
सातवाहनस्य गाथासप्तशती, अज्ञातसङ्ग्रहीतृकः कवीन्द्रवचनसमुच्चयः, सोमेश्वरस्य अभिलषितार्थचिन्तामणिः, गोवर्धनस्य आर्यासप्तशती, श्रीधरदासस्य सदुक्तिकर्णामृतं, जल्हणस्य सूक्तिमुक्तावली, कलिङ्गरायसूर्यस्य सूक्तिरत्नहारः, सायणस्य सुभाषितसुधानिधिः, शार्ङ्गधरस्य (१४२० वै०) शार्ङ्गधरपद्धतिः, सकलकीर्तेः सुभाषितावली, पोतयार्यस्य प्रसङ्गरत्नावलिः, श्रीधरस्य सुभाषितावलिः, वल्लभदेवस्य सुभाषितावलिः, रूपगोस्वामिनः पद्यावलिः, पेड्डभट्टस्य सूक्तिवारिधिः, हरिकवेः सुभाषितहारावलिः, शम्भुकवर्बुधभूषणं, वाटलिकस्य भारतीयसूक्तिसंग्रहः, हरिभास्करस्य पद्यामृततरङ्गिणी, शिवदत्तस्य सुभाषितरत्नभाण्डागारश्च।
दूतकाव्यानि
यदि चोत्कण्ठया यत्तदुन्मत्त इव भासते।
मेघदूतम्
धूमज्योतिः सलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः, सन्देशार्थाः क्व पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः। इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाचे, कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु।। २ ।।
अस्रैस्तावन्मुहुरुपचितैर्दृष्टिरालप्यते मे
तेन विद्वांसः तु मेघदूतस्य बीजमपि कालिदासे एव पश्यन्ति । सः अन्योक्त्या स्वस्यैव भावातिरेकमुद्गिरति इत्यपि मन्यन्ते। इदमपि सम्भवति यत्स काव्यप्रणयनकाले कुन्तलेष्वासीत् । यतो हि -
शूद्रकस्त्वग्निमित्रो वा हालः स्याच्छालिवाहनः।।
पश्चाद्वर्तिसाहित्ये मेघदूतस्य प्रभावः स्पष्टमेव लक्ष्यते । एतदनुकृत्य बहवो हि काव्यग्रन्थाः प्रणीताः । तदनुकरणमपि द्विविधं दृश्यते रूपानुकरणं भावानुकरणञ्च । रूपानुकरणे मेघदूतगतपद्यानामेकां वा एकाधिकां पङ्क्तिं गृहीत्वाऽवशिष्टभागः स्वकीयपद्येन पूर्यते । जिनसेनस्य पार्श्वाभ्युदयः, विक्रमकवेर्नेमिदूतञ्चास्योदाहरणम् । भावानुकरणे भावमात्रमनुक्रियते न तु शब्दावल्यपि । पवनदूतप्रभृतयोऽस्योदाहरणानि ।
घटकप्रकाव्यम्
कवेरस्यैतिह्यं न मनागपि ज्ञातम् । एतावदेवोच्यते तद्विषये यत्स विक्रमादित्यस्य नवरत्नेष्वेक आसीत् । ग्रन्थस्यास्य सन्त्यष्टाधिकाष्टीका यासु महामाहेश्वराभिनवगुप्तप्रणीताप्येका कुलकवृत्तिसंज्ञिता। कथ्यते यत्स हि काव्यमिदं कालिदासप्रणीतमेव मन्यते । निभाल्यतामस्य यमकच्छटा -
ऋतुसंहारम्
व्याचष्टे कालिदासीयं काव्यत्रयमनाकुलम्।।
शृङ्गारतिलकम्
झटिति प्रविश गेहे मा बहिस्तिष्ठ कान्ते ग्रहणसमयबेला वर्तते शीतरस्मेः।
इयं व्याधायते बाला भ्रूरस्याः कार्मुकायते।
काव्येऽस्मिन् त्रयोविंशत्पद्यानि लभ्यन्ते सम्प्रति । पण्डितेषु कृतिरियं कालिदासस्यैवेति प्रसिद्धिः, किन्तु न किमपि तत्र प्रमाणम् तथापि अत्रत्या प्रसादगुणसम्पन्नता स्वाभाविकी चोक्तिश्च तथा समर्थयत्यपि । कालिदासस्येतरस्य वाऽपि किं न स्यात्कृतिरियं प्रसादमनोहरा कस्यचिदपि रससिद्धस्यैव कवेरेव।
सूर्यशतकम्
प्रणामान्तो मानस्त्यजसि न तथापि क्रुधमहो
भारतीयदर्शनशास्त्रम्
१) वेदम्मन्यमानं दर्शनं षड्धा विभक्तं भवति - २) वेदविरोधिदर्शनं त्रिप्रकारकं भवति -
खण्डकाव्यानि
शिवमहिम्नः स्तोत्रम्
मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथनबुद्धिवसिता ।।"
गद्यत्रयम्
रामानुजप्रणीते गद्यये शरणागति-वैकुण्ठ-श्रीरङ्गाख्यानि श्रीणि गावे सन्ति । अस्य हि कालः १०७२-११८२ मितर्वक्रमाब्दान्तराले । ।
पञ्चस्तवः
श्रीवत्सास्य पञ्चस्तवः उत्कृष्टतमः स्तुतिकाव्येषु गण्यते । अब हिं श्री-अतिमानुष-वरदराज-सुन्दरबाहु-वैकुण्ठस्तवाः सन्ति ।।
भारतीयदर्शनशास्त्रम्
लक्षणम्
भारतीयदर्शनशास्त्रस्य प्रवृत्तेर्मूलकारणं मोक्षोऽस्ति । मोक्षरूपिणो लक्ष्यस्य प्राप्तये दार्शनिकैर्विविधाः सिद्धान्ता उपस्थापिताः । सिद्धान्तभेदेऽपि साध्यभेदो नास्ति । इदमेव भारतीयचिन्तने निगूढं रहस्यम् अस्ति । भारतवर्षस्य भौगोलिकस्थितेः प्राकृतिकसम्प्रदायाश्च महनीययोगदानेन भारतीयमनीषिणां प्रज्ञाजीवनस्य कठोरसंघर्षेभ्यो मुक्ता सति अध्यात्मोन्मुखी सञ्जाता । लौकिकजीवनस्य भौतिकसुखसाधनानाञ्च अनित्यताया बोधेन अत्रत्या ऋषयोऽन्तर्मुखिनो भूत्वा ब्रह्मण्डस्याधारभूतां नित्यां शक्तिं साक्षात्कृतवन्तः । अत एवोच्यते “साक्षात्कृतधर्माणः ऋषयो बभूवुः” इति ।
खण्डकाव्यानि
नीत्युपदेशकाव्यानि
नीतिपरकाव्यं हि अनुभवसिद्धतथ्ये समाधृतं भवति । सामान्यतः तानि आचारसम्बद्धविषयं वर्णयन्ति । तथैवोपदेशात्मककाव्यानि उपदेशपराणि । किन्त्वेतयोर्मार्ग विभेदोन सुकरो यतो हि एकस्मिन्नपरस्य सन्निवेशोऽपरिहार्यः ।
। गीतिकाव्यमिव नीतिकाव्यमपि बहुविधम् । एषामधिकांश भागः पद्यम यत्र कुत्र गद्यमयश्च । एकस्माच्छ्लोकादारभ्य बहूनां श्लोकानामपि तत्र संस्थितिः ।। | वेदेषु ब्राह्मणग्रन्थेषुपनिषत्सु पुराणेषु रामायणे महाभारते च सन्त्येता। दृशानि काव्यानि सङ्ग्रहीभूय स्थितानि । ऋग्वेद उपदिशति
चाणक्यशतकम्
चाणक्यशतकं हि चाणक्यनाम्ना विदुषा प्रणीतत्वेन ख्यातेऽस्मिन्नीतिकाव्ये सन्ति ३४० मिताः श्लोकाः । अत्र हि सामान्येन आचारविषयकपक्षस्य समावेशः । यथाऽनुमीयते ग्रन्थस्यास्य सङ्ग्रहीता कश्चिदपर एवं कविने तु। चाणक्यः । सैव स्थितिः राजनीतिसमुच्चयस्य वृद्धचाणकस्य च ।।
नीतिद्विषष्टिका
इमां काञ्चनपीठस्थ समेत्य कवयो भवि। आर्या सुन्दरपाण्ड्यस्य स्नापयन्ति वधुमिव ।।
(६६० वै० ) छन्दोविचिते सुन्दरपाण्ड्यस्य एका पङ्क्तिमुद्धरति ।
एवमेव कुमारिलः शङ्कराचार्यश्च ।।
भारतीयदर्शनशास्त्रम्
लक्षणम्
उक्तोल्लेखानुसारेण षट् आस्तिकदर्शनानि सन्ति –(१) सांख्यदर्शनम् (२) योगदर्शनम् (३) न्यायदर्शनम् (४) वैशेषिकदर्शनम् (५) मीमांसादर्शनम् (६) वेदान्तदर्शनम् च । नास्तिकदर्शनानि मुख्यतः त्रीणि वर्तन्ते –(१) चार्वाकदर्शनं (२) जैनदर्शनं (३) बौद्धदर्शनं च । एतानि प्राचीनदर्शनानि सन्ति । आधुनिककालेऽपि भारतीय –दार्शनिक-चिन्तनस्य धारा सततं प्रवहमाना दृश्यते । वर्तमाने गान्धिदर्शनं अरविन्ददर्शनम् चापि उल्लेखनीयमस्ति । एतेषां समेषां नास्तिक-आस्तिक- दर्शनानां विवेचनमग्रे विस्तरेण विधास्यते ।
खण्डकाव्यानि
नीतिशतकम्, वैराग्यशतकम्
मही रम्या शय्या विपुलमुपधानं भुजलता वितानं चाकाशं ब्यजनमनुकूलोऽयमनिलः । शरच्चन्द्रो दीपो विरतिवनितासङ्गमुदितः
मोहमुद्गरः
शङ्कराचार्यस्य कृतित्वेन ख्यातं काव्यमिदं सांसारिकविषयं त्यक्त्वा मायाजालच्छेदनाय मार्गमुपदिशति । सन्त्यन्येऽपि शङ्कराचार्यकृतित्वेन सम्मता ग्रन्था यत्र हि दार्शनिको भावः स्पष्टमेव व्यज्यते ।
दृष्टान्तशतकम्
कुसुमदेवाऽऽख्येन विदुषा (१५०० वैक्रमाब्दपूर्वम् ) दृष्टान्तशतकं प्रण। तम् । अत्र हि जीवनसाफल्यायावश्यका आदर्शाः सदृष्टान्तं निरूपित। वल्लभदेवः (१५५५ वै० ) ग्रन्थमिमं स्मरति ।।
मल्लटशतकम्
'रज्ज्वा दिशः प्रवितता सलिलं विषेण
अन्यापदेशशतकम्
नीलकण्ठदीक्षितेन प्रणीतं हि अन्योक्तिशतकमेतद्विधकाव्येषु नितान्तमुत्कृष्टतमम् । एतद्धि कवेः प्रतिभायाः निदर्शनमेव ।।
‘ददाति माता दुहिताऽऽददाति ।। इत्येतस्यार्थः कुम्भान्निःसृतं जलं कमण्डलौ पततीति ।
कषायचूर्णम्
‎
प्रकृतेः क्रियमाणानि...
अन्वयः
अहङ्कारविमूढात्मा प्रकृतेः गुणैः सर्वशः क्रियमाणानि कर्माणि कर्ता अहम् इति मन्यते ।
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
33 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जीरिकाचूर्णम्
वर्गः:चूर्णानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा...
अन्वयः
बाह्यस्पर्शेषु असक्तात्मा आत्मनि यत् सुखं विन्दति सः ब्रह्मयोगयुक्तात्मा अक्षयं सुखम् अश्नुते ।
श्लेषालङ्कारः
उच्चरद् उद्गच्छद् भूरि कीलालं शोणितं यस्य स: वाहिनीपति: सेनापति: शुशुभे इति प्राकरणिकार्थ: ।
अखो
जीवनस्य प्रारम्भे सः सुवर्णकारस्य उधोगं स्वीकृतवान । ततः तस्य, धर्मभगिन्या कृतेन अविश्वासेन संसारमोहः व्यपगतः । सः एकस्य गुरोः शरणं गतः । परन्तु यदा सः ज्ञातवान् यत् गुरुरपि धूर्तः अस्ति ! ततः तस्य परिज्ञानं जातं यत् समाजे सर्वत्र धूर्तता, असत्यञ्च वर्तते ।
छप्पाकाव्यम्
वश्वरूप-अङ्गम् स्वभाव-अङ्गम् ज्ञानि-अङ्गम् जीवेश्वर-अङ्गम् आत्मभक्ष-अङ्गम् वेषविचार-अङ्गम् जीव-अङ्गम् वेर-अङ्गम् वेद-अङ्गम् अज्ञान-अङ्गम् मुक्ति-अङ्गम् आत्म-अङ्गम् प्रख्याताः कृतयः पञ्चीकरणम् असेगीता चित्तविचारसंवादः गुरुशिष्यसंवादः अनुभविन्दुः ब्रह्मलीला कैवल्यगीता सन्तप्रिय अखाना छप्पा अखाना पद अखाजीना सोरठा
२२३
बाह्य-सूत्राणि
२२३ २२३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चार्ल्सटन्
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
चीनदेशीयः विशालप्राचीरः
चीनेशीयः विशालप्राचीरः मृत्तिकया, पाषाणैः च निर्मितः कश्चन दुर्गव्यूहात्मकः प्राचीरः वर्तते, यः चीन-देशस्य विभिन्नैः शासकैः आक्रान्तॄणां रक्षायै क्रैस्ताब्दात् पूर्वकालीनात् पञ्चम्याः शताब्द्याः आरभ्य क्रिस्ताब्दस्य षोडशशताब्दीं यावत् निर्मितः। प्राचीरस्यास्य विशलतायाः अनुमानम् अंशेनानेन भवितुम् अर्हति यत्, एषः प्राचीरः अन्तरिक्षात् अपि परिलक्षितः भवति। एषः प्राचीरः ६,४०० किलोमीटर-परिमिते (१०,००० ली, चीनी-लम्बता-मापन-मानकम्) क्षेत्रे विस्तृतः अस्ति। एतस्य विस्तारः पूर्वदिशि शानहाइगुआन-तः पश्चिमदिशि लोप नुर-पर्यन्तम् अस्ति। आहत्य लम्बता कदाचित् ६७०० कि॰मी॰ (४१६० मील) अस्ति। यद्पि पुरातत्वस्य सर्वेक्षणविभागस्य वर्तमान-सर्वेक्षणानुसारं समग्रः महाप्राचीरः, स्वस्य सर्वाभिः शाखाभिः सह 8851.8 km पर्यन्तं विस्तृतः अस्ति।  'मिंग'-वंशस्य सुरक्षायै दशलक्षतः अधिकाः सैनिकाः नियुक्ताः आसन्। अनुमन्यते यत्, एतस्य महाप्राचीरस्य निर्माण-परियोजनायां कदाचित् २० तः ३० लक्षजनानां परिश्रमः वर्तते इति।
गङ्गासती
‎गङ्गासत्याः जन्म भावनगरमण्डलस्य पालीताणा उपमण्डलात् ३५ कि.मी. अन्तरे स्थिते राजपराग्रामे १८४६ तमे वर्षे बभूव । तस्याः पितुः नाम 'श्रीभाईजीभाई जेसाजी सरबैया' आसीत् । मातुः नाम 'रूपाळीबा' आसीत् । गङ्गासत्याः विवाहः 'कहळसङ्ग कालुभा-गोहिल' इत्यनेन सह १८६४ तमे वर्षे अभूत् । तत्कालीनं राजपूतपरम्परानुसारं गङ्गासत्या सह 'पानबाई' नामाख्या कन्या सेविकारूपेण प्रेषिता आसीत् । 'पानबाई' गङ्गासत्याः सेविकैव नापितु आत्मपथस्य सहगामिनी अपि आसीत् । द्वे धर्मपरायणे वयसा तु समाने एव आस्ताम् । गङ्गायां सर्वाः नद्यः गङ्गारूपमेव धरन्ते, तथैव 'पानबाई' अपि गङ्गासतीमया अभूत् ।
विकसितं पुष्पं परितः मधुमक्षिकाः इव ते परितः अनेकेषां सन्यासिनां, भक्तानां, गृहस्थानां, जिज्ञासूनां, दीनानां च वृन्दं समुद्भवति स्म । ते तेषां मार्गदर्शनं कुर्वन्त्यौ आस्ताम् । गार्हस्थ्यजीवनम् अध्यात्मजीवनञ्च द्वयोः सङ्गतिः संन्यासपरम्परायाः विशिष्टं लक्षणं वर्तते । अस्याः संन्यासपरम्परामाध्यमेन आसन-प्राणायाम-मुद्रा-नाडीशुद्धिक्रियादियोगैः ते ब्रह्माण्डस्य रहस्यानि ज्ञापितवत्यौ । गङ्गासती स्वरज्ञा अपि आसीत् । तस्याः मतमासीत् यत् स्वरसाधना आत्मज्ञानमार्गे मुख्या अस्ति । 	श्रुयते यत् गङ्गासती प्रतिदिनम् एकं भक्तिगीतं रचयति स्म । तत् गीतं 'पानबाई' इतीमाम् आत्मपथगमिनीं श्रावयति स्म । गङ्गासती 'पानबाई' इतीमाम् उद्दिश्य गायति स्म । अतः गीतेषु पूर्वगीतस्य वार्ता वा विषयोऽपि दृश्यते । गङ्गासती 'पानबाई' इतीमां क्रमशः अध्यात्ममार्गं प्रदर्शयति स्म।
ये हि संस्पर्शजा भोगाः...
अर्थः
कौन्तेय ! विषयजन्याः सर्वेऽपि भोगाः परिमिताः दुःखजनकाश्च भवन्ति । तस्मात् विद्वान् तेषु 	भोगेषु न रमते ।
दिव्यमाल्याम्बरधरं...
पदच्छेदः
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥
मिसूरी
टिप्पणी
वर्गः:अमेरिकादेशः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दण्डी
दण्डी कविः आलङ्कारिक श्च। दशकुमारचरितं, काव्यादर्शः, अवन्तिसुन्दरीकथा च अस्य प्रसिद्धाः ग्रन्थाः। आहत्य अस्य सप्त रचनाः सन्ति। एषः काञ्जीवासी आसीत्।
रचनाः
राजवर्माणं स्वाश्रयदातृत्वेन स्मरति । ऐतिहासिकैः खलु राजवर्मा इति ७४७-७८२ मितवैक्रमाब्दान्तराले काञ्चीं शासत्पल्लवराजो नरसिंहूवर्मा गृह्यते । सति तथा, दण्डिनोऽपि तत्सभाकवित्वेन वा तत्समकालिकत्वेन ७३०-८०० मितवैक्रमाब्दकालः स्थितिकालत्वेन मन्यते ।
दशकुमारचरितम्
दशकुमारचरितं दण्डिनः प्रथितं गद्यकाव्यम् । अस्य पूर्वपीठिका, दशकुमारचरितं, उत्तरपीठिका चेति त्रयो भागाः । तत्रापि केचित्तु भाषागतभङ्गीमुद्दिश्य केवलं चरितभागमेव दण्डिप्रणीतं मन्यन्ते । तदनुसारेण यथा चरितभागस्य कमनीयपदा प्रसादगुणगुम्फिता मधुरमधुरा च भाषा न तथा पूर्वोत्तरपीठिकयोरिति । किन्तु कथनमतन्न युक्तियुक्तं सर्वेभ्यः। भाषाभङ्गी विषयानुबन्धिनी कवेस्तात्कालिकमनोवृत्यनुगा च । तेन एक एव कविरपि विविधभाषाभङ्गीमनुतिष्ठतीति नाश्चर्यं विषयाद्यनुसारेण ।
आर्यभटीयम्
बीजगणितम्
सः वर्गाणां घनानां पङ्क्तीनां सम्पर्कान् अगणयत्।
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम्...
भावार्थः
अत्र चतुर्विंश-पश्चविंश-षट्विंशेषु श्लोकेषु अच्छेद्यः, अदाह्यः, अक्लेद्यः, अशोष्यः, अचलः, अव्यक्तः, अचिन्त्यः, अविकार्यः इति अष्टैः विशेषणैः देहिनः निषेधात्मकं वर्णनम् अस्ति । तथा च नित्यः, सर्वगतः, स्थाणुः, सनातनः इत्येतैः चतुर्भिः विशेषणैः सकारात्मकं वर्णनं प्राप्यते । परन्तु वास्तव्येन एतादृशं वर्णनम् अपि असम्भवम् । तस्य आत्मनः वाणीविषयाभात् । येन वाण्यादयः प्रकाशिताः भवन्ति, तेन देही कथं प्रकाशितः भवेत् ? अतः एतस्य देहिनः अनुभवः एव तस्य वास्तविकं वर्णनम् उच्यते । 'तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि' – अतः देहिनः विषये अच्छेद्यादि अङ्गीकृत्य तथा अनुभव, ततः शोकः न जायते ।
२२५
२२५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
तापी-गैस-परियोजना
परियोजना
पाकिस्थाने तुर्कमेनिस्थानस्य राजदूतः मोवलामोव इत्येषः इस्लामाबाद-महानगरे जाते कस्मिंश्चित् समारोहे घोषणां कृतवान् यत्, दीर्घसमयात् निलम्बिता एषा परियोजना १३ दिसंबर २०१५ दिनाङ्के तुर्कमेनिस्थानात् आरप्स्यते।  तत्कालिनः भारतस्य उपराष्ट्रपतिः हामिद अंसारी इत्येषः उक्तवान् यत्, तापी-परियोजना भारतस्य स्वप्नमस्ति, यत् पूर्णं भविष्यति इति। तुर्कमेनिस्थाने १३ दिसंबर २०१५ दिनाङ्के शिलान्यासः अभवत्। एषा परियोजना २०१९ पर्यन्तं पूर्णा भवेत् इति लक्ष्यमस्ति। तापी-गैस-परियोजनायाः आहत्य लम्बता कदाचित् १८१४ कि.मी अस्ति। पाकिस्थाने एतस्याः परियोजनायाः कार्यम् आरब्धम् अस्ति। http://www.jagran.com/news/world-tapi-gas-pipeline-feed-route-survey-work-begins-in-pakistan-15624999.html
तारा
वर्गः:खगोलविज्ञानम् वर्गः:खगोलविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२२६
बाह्य-सूत्राणि
२२६ २२६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
शून्यम् (सङ्ख्या)
शून्यस्य प्राधान्यम्
सङ्ख्यानां मध्यबिन्दुः शून्यम् । शून्यस्य दक्षिणभागे धनात्मकसङ्ख्याः अनन्ताः वामे ऋणात्मकाः सङ्ख्याः अनन्ताः । (एवम् अनन्तस्य कल्पनापि भारतीयदर्शनस्य विषयः) शून्यं धनात्मकपि न ऋणात्मकपि न । अस्माकं गणनस्य आरम्भबिन्दुः शून्यम् एव । पूर्णाङ्कानां गणने शुन्यस्य उपयोगाय निर्दिष्टः नियमः अस्ति । अथवा एतत् शून्यस्य वैशिष्ट्यम् इत्यपि वक्तुं शक्यते । सङ्कलने शून्यं येनकेनापि पूर्णाङ्केन सह योजयति अथवा व्यवकलितं चेत् पूर्णाङ्कः एव तिष्ठति । यं कमपि पूर्णाङ्कं श्यून्येन गुणयति चेत् फलं शून्यं भवति । येन केनापि पूर्णाङ्केन शून्यं भाजयति चेत् भागलब्धं शून्यमेव भवति । किन्तु शून्येय यं कमपि पूर्णाङ्कं भाजयितुं न शक्येते । यतः तस्य भागलब्धिः अनन्ता भवति । शून्यम् तु लघुतमः अनृणात्मकः पूर्णाङ्कः । शून्यं स्थानधरणमैल्ययुतं भवति (place holding value) उदाहरणार्थं १०५इति सङ्ख्यायां दशकस्थानं यदा रिक्तं भवति तदा तस्य लेखनं कथम् ? १५इति लिखामः चेत् तस्य मौल्यमेव भिन्नं भवति । अत्र मध्ये स्थितस्य शून्यस्य मौल्यं ज्ञायते कञ्चित् सङ्ख्यां पूर्णाङ्ककरणावसरे शून्यस्य स्थानं महत् भवति । उदाहरणार्थं ८७६३इति सङ्ख्यां समीपस्थ्पूर्णाङ्कम् आनयनावसरे ८७६० शून्यमेव आश्रीयते । बीजगणितस्य विकासे शून्यस्य उपयोगः अतीव महत्त्वयुतं भवति । मानवस्य इतिहासे सङ्ख्या एकतः गणनं सामान्यम् आसीत् । किन्तु अनेकमापनक्रमेषु शून्यम् आरम्भिकबिन्दुः भवति । केल्विन् उष्णतामापनयन्त्रे शून्यं कनिष्ठतमः मापनबिन्दुः । सेल्सियस् मापके शून्यं घनीभवनस्य बिन्दुः । टेट्रान्यूट्रोनियम् इति सैद्धान्तिकमूलवस्तुनः शून्यम् अणुसङ्ख्या इति अभिज्ञातम् । चतुर्णां न्यूट्रान्समूहः एकं मूलवस्तु इति सिद्धान्तः । नाम एतस्मि मूलवस्तुनि कोऽपि प्रोटान् नैव भवति । अस्य केन्द्रे कश्चिदपि विद्युदावेशः न भवति । शून्ये  महत् निक्षिप्तम् ।
चेन्नई अन्ताराष्ट्रियविमानस्थलम्
संचरना
चेन्नई अन्ताराष्ट्रियविमानस्थले टर्मिनलत्रयं वर्तते। मीनमबाक्कम् इत्यस्मिन् स्थाने स्थितपुरातनटर्मिनल् इत्यस्य प्रयोगः कार्गो इत्यस्य कृते प्रयुज्यते। तिरूसूलनामके नगरे निर्मितटार्मिनल् इत्यस्य प्रयोगः यात्रिसंचालनार्थम् उपयुज्यते। यात्रीटर्मिनल्परिसरे गृहसंबन्धः किञ्च अंताराष्ट्रियटर्मिनल् वर्तते। यत्र एकसंयोजकभवनेन उभयोः संयोजनं भवति। तत्र एकः प्रशासनिकः कार्यालयः किञ्च एकः भोजनालयः वर्तते। अयं परिसरः एका अखण्डसंरचना भवति। परन्तु अस्य निर्माणं वर्धमानरूपेण जातम्।
जिम्नास्टिक्स्
जिम्नास्टिक्स् (Gymnastics) एका प्रसिद्धा दैहिकक्रीडा वर्तते । thumb|right|200px|जिम्नास्टिक्स्क्रीडा शैली thumb|right|200px|जिम्नास्टिक्स्क्रीडा शैली जिम्नास्टिक्स्-क्रीडा विभिन्नव्यायामशैली समूहः वर्तते । अस्मिन् व्यायामे निरुपकरणाः सोपकरणाः वा क्रियाः भवन्ति । प्राचीनकालात् एव नटाः कार्मणिकाः (बाजीगर) च ईदृशं व्यायामं प्रदर्शयन्ति । इमे व्यायामाः १-समूहशः २-व्यक्तिशः च क्रियन्ते किञ्च भूतले तथा साधन-विशेषसाहचर्येण भूतलात् ऊर्ध्वभागेऽपि सम्पाद्यन्ते । पुरुषाः महिलाः च उभावपि व्यायामम् इमं कुर्वन्ति । आङ्गिकं सन्तुलनं समतोलनं वलनं दोलनं च अस्मिन् विशिष्य साधनीयं भवति ।