cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः
इतिहासः
चतुराधिकद्विसहस्र(२००४)तमस्य वर्षस्य नवम्बर -मासस्य चतुर्थे (०४-११-२००४) दिनाङ्के गुजरातसर्वकार द्वारा अस्य विश्वविद्यालस्य स्थापना अभवत्। स्थापनायाः कार्यक्रमे तत्कालीनः मुख्यमन्त्री श्रीनरेन्द्र मोदिवर्यः सर्वकारपक्षात् संस्कृतविश्वविद्यालयं गुजरातराज्याय समर्पितवान्। पञ्चाधिकद्विसहस्र(२००५)तमस्य वर्षस्य अप्रैल -मासस्य प्रथमे (०१-०४-२००५) दिनाङ्के गुजरातसर्वकारेण विधानसभा यां श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालयविधेयकः (२००५) समर्थितः। ततः द्वितीय(२ (f))विभागस्य (section 2 (f))  अन्तर्गततया विश्वविद्यालयानुदानायोगः षडाधिकद्विसहस्र(२००६)तमस्य वर्षस्य फरवरी -मासस्य सप्तदशे (१७-०२-२००६) दिना्ङ्के एनं विश्वविद्यालयं स्वस्य मानितविश्वविद्यालयानां सूच्याम् अयोजयत्।   श्रीसोमनाथन्यासः (एषः न्यासः एव सोमनाथमन्दिर स्य दायित्वं वहते।) एतस्मै विश्वविद्यालयाय सप्तदश(१७)प्रहल-परिमतं (acre) यावत् भूभागम् अनुदानत्वेन प्रदत्तवान्। ततः २००६-०७ मध्ये श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालस्य वेरावल -स्थिते परिसरे संशोधनविभागस्य, शैक्षणिकविभागस्य च प्रप्रथमं सत्रम् आरब्धम्। तस्मिन् वर्षे शैक्षणिकविभागे प्रप्रथमः स्नातकानुस्नातकयोः पाठ्यक्रमः आरब्धः। ततः कालक्रमे तत्र स्नातकोत्तरपदविका(PG)-प्रमाणपत्र-शिक्षाशास्त्र्यादयः अभ्यासक्रमाः आरब्धाः।
होमरुल आन्दोलनम्
सर्वकारी दमनम् (सरकारी दमन)
होम् रूल् आन्दोलनस्य प्रभावं वर्धितं दृष्ट्वा सर्वकारस्य चिन्तितवृत्तिः स्वाभाविकीन आसीत् । एवं मद्रास प्रान्तस्य सर्वकारः अधिकवक्रतां दर्शयन् छात्राणां राजनैतिकसंङ्घटने प्रतिबन्धम् अघोषयत् । अतः सम्पूर्णप्रदेशे अस्य विरोधः जातः । एवं तथर्थं तिलकेनापि उक्तम् यद् – “युवावर्गस्य शक्तिप्रदर्शनेन वा देशप्रेमभावनया युवानः उत्तेजिताः भवन्ति, अतः सर्वकारः अबिभत्, प्रतिबन्धम् च अकरोत् । पुनः मद्रास -सर्वकारेण १९१७ तमे वर्षे जूनमासे एनी बेसन्ट्, जार्ज, अरुडेल एवं वी.पी.वाडिया- इत्येते कारागारं प्रेषिताः। येन मद्रास -सर्वकारं प्रति देशव्यापी प्रदर्शनं जातम् ।
मङ्गलवासरः
सप्ताहस्य तृतीयः वासरः मङ्गलवासरः । सोमवासरात्परं बुधवासरात्पूर्वम् अयं वासरः तिष्ठति । कुजवासरः अङ्गारकवासरः इत्यपि अस्य नामानि भवतः । मङ्गलग्रहस्य माम्नि अयं वासरः भवति । देवीपूजार्थम् एतत् दिनं प्रशस्तम् इति भारतीयानां विश्वासः ।
वर्गः:वासराः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
शृङ्गारशतकम्
कविपरिचयः
शूद्रायामपरः षडेव शवरस्वामिद्विजस्यात्मजाः॥ इति ।
निरुक्तशास्त्रस्य इतिहासः
तस्माद् वृषाकपि प्राह कश्ययो मां प्रजापतिः' ॥
निरुक्तकाल:
निरुक्तानां समयः चिन्तनीयः विषयः। ऐतिहासिकदृष्ट्या निघण्टुकालानन्तरं निरुक्तानां समयस्य शुभारम्भो भवति । अयमेव कालो निरुक्तयुगस्य । अस्मिन्नेव युगे निरुक्तस्य वेदाङ्गत्वं सिध्यति । श्रीमती दुर्गाचार्यस्य दुर्गवृत्त्यनुसारं निरुक्तानां संख्या चतुर्दश आसीत् । तथा चोक्तं---'निरा चतुर्दशप्रभेदम्' इति । यास्कस्योपलब्धे निरुक्त द्वादश निरुक्तकाराणां नामा मतानि च निर्दिष्टानि सन्ति । अकारादिक्रमेण तेषां नामानि चेमानि सन्ति।
यास्कस्य प्राचीनत्वम्
'यास्को मामृषिरव्यग्रो नैकयज्ञेषु गीतवान् ।
प्रस्तुतेनानेन निर्देशेन वेदार्थानुशीलनस्येतिहासे प्रभावोत्पादकत्वमायाति । अपरञ्च यास्कस्य प्रभावोऽवान्तरकालीनेषु वेदभाष्यकारेषु विशेष दृश्यते । सायणेनास्याः पद्धतेः अनुसरणं कृत्वा वेदभाष्यरचनायां महत्साहाय्यं प्राण यास्कस्येमा प्रक्रियामाधुनिकभाषाविदोऽपि स्वीकुर्वन्ति । अत एव विद्वत्सु ख्यातमरित यत् यास्कसदृशो भाषावैज्ञानिको विश्वस्मिन् दुर्लभ एवेति । सर्वे भाषावैज्ञानिका यास्कस्य ग्रन्थस्य महत्त्वं स्वीकुर्वन्ति । सैषा धारणा सर्वत्र प्रसृता विद्यते।
निरुक्तस्य शैली
परभाविन्या क्रियया पूर्वजातवस्तूनां नामकरणं समुचितं नास्ति । गार्यस्येयमा पत्तिरप्यकिञ्चित्करी विद्यते । लोके परभाविन्या क्रियया पूर्वजातवस्तुनः संज्ञा व्यपदेशो वाऽनेकत्र दरीदृश्यते । भविष्यद्योगस्य सम्बन्धस्य वा सहयोगमवाप्य कस्यापि जनस्य 'बिल्वाद' तथा च 'लम्बचूडक' नामकरणं लोके भवति । मीमांसादर्शनस्याप्ययमेव सिद्धान्तः । रूढशब्दानामपि व्युत्पत्तिकरणमनावश्यकं भवति; इत्येतद् कथनमपि समुचितं नास्ति । वेदे रूढशब्दानां व्युत्पत्तिरनेकत्र दृष्टिगोचरी भवति–यदर्पत तत् सपिः । सर्पिषः ( घृतस्य ) व्युत्पत्तिः गमनार्थकस्य सृप् धातो: निष्पन्ना भवति ।
निरुक्त-व्याकरणयोः सामञ्जस्यम्
निरुक्तप्रणेत्रा यास्काचार्येण निरुक्तस्य प्रथमाध्याये कथितं यत्-'तदिदं विद्या स्थानं व्याकरणस्य कात्य॑म्' । अस्मात् कारणात् एव वेदानां सम्यग् ज्ञानायाध्ययनाय च निरुक्त-व्याकरणयोरुभयोरपि साहचर्यरूपेणावश्यकता भवति । एतदेवकारणमस्ति यदुभयोरेव वेदाङ्गता सिद्धयति । वस्तुतो निरुक्तव्याकरणे परस्परं सम्पूरके स्तः ।
अपि च निरुक्तस्य व्युत्पत्तेनिंदानमपि व्याकरणशास्त्रमेवास्ति । यच्च निरुक्ते स्फोटसिद्धान्तस्य चर्चा विद्यते तत्रापि व्याकरणस्यैव प्रभावो लक्ष्यते । उपर्युक्तेन विवेचनेनेदं सुस्पष्टं भवति यन्निरुक्त-व्याकरणयोर्पूरकत्वं सामञ्जस्य करत्वं च विद्यते ।
वरङ्गलमण्डलम्
इतिहासः
आन्ध्रप्रदेशराज्ये अत्यन्तं चारित्रकप्राधान्यतां याति इदं वरङ्गल् मण्डलम् (Warangal district)।    यादवाः,चालक्याः,शातवाहनाः, राष्टकूटाः,काकतीयाः बहमनीवंशजाः, दिल्लीसुल्तानजनाः, मोगलायिनः, गोल्कोण्डनवाब् पालकाः, एतन् प्रदेशं पर्यपालयन् । काकतीयानां पालने अत्यन्तम् उच्चस्थितिं गतमिदं मण्डलम् आन्ध्रवैभवं शिल्पकला संस्कृतिः इत्येतेषां द्वारा दिशः व्यापृताः । १९५३ तमे वर्षे करीम्नगर्,नल्गोण्डामण्डलाभ्यां केचन प्रदेशाः मण्डलेस्मिन् संयोजिताः । १९७५ तमे वर्षे खम्मं मण्डलात् वरङ्गल् मण्डलं पृथक्कृतम् ।
कर्कटराशिः
नामौचित्यम्
कर्कटः जले सञ्चरति । सर्वदा जलतले निवसन् अयं कर्कटः जलं प्रशान्तं यदा भवति तदा दृश्यते । लघुः शब्दः श्रुतः चेदपि अधः पलायते । आकृतिः भयावहः चेदपि न तथा धैर्यवान् । कर्कटराशिवन्तः कलहं न इच्छन्ति । गृहव्यवहारेषु एतेषाम् अतीव श्रद्धा ।
काञ्चनजुङ्गा
व्युत्पत्तिः
काञ्चनजुङ्गायाः पञ्चसु शृङ्गेषु त्रयः भारतस्य सिक्किं राज्ये, द्वौ च नेपाळस्य टापल्जुङ्ग् राज्ये वर्तन्ते। नेपाळे काञ्चनजुङ्गाशिखरस्य रक्षणार्थं बह्व्यः योजनाः विद्यन्ते। काञ्चनजुङ्गापरिसरे अभयारण्यमपि वर्तते, यत्र यत्र रक्तवर्णीयाः पाण्डाप्राणिनः आधिक्येन निवसन्ति। अभयारण्यस्य नाम काञ्चनजुङ्गा नाशनल् पार्क् इति। काञ्चनजुङ्गायाः काञ्चनड्जोङ्गा, काञ्चनजङ्गा, काञ्चनफङ्गा इत्यादीनि बहूनि नामान्तराणि आसन्। लेफ्टिनेण्ट् कर्नल् जे.एल्.आर्.वैरेण काञ्चनजुङ्गा इति नाम्नः प्रतिष्ठापनमकरोत्।
गण्डकीचण्डी (पोखारा)
सम्पर्कः
एतत् स्थानं प्रति धवलगिरितः १२५ कि.मी.दूरे मुक्तिनाथस्य दिशि गण्डकीनद्याः तीरे पोखारा इत्यत्र अस्ति ।
अदितिः
सर्वश्रेष्ठमातृत्वम्
अदितिः इन्द्रस्य श्रेष्ठा माता इव पालनं कृतम् आसीत् । तस्य सर्वासाम् आवश्यकतानां पूर्तिः कृता । किन्तु “सः अपमार्गं मा गच्छेत्” इत्यपि तया चिन्तितम् आसीत् । ’अन्यायस्य विरोधे कार्याणि करणीयानि” इति अदित्या इन्द्रः शिक्षितः । अनेन प्रकारेन अदित्या स्वपुत्रः इन्द्रः विश्वकल्याणाय निरन्तरं सङ्घर्षशीलः कारितः । तया स्वपुत्राः कठोरव्यवहारेण, वात्सल्येन च सर्वेषु क्षेत्रेषु उच्चपदेषु स्थापिताः आसन् ।
सं कर्मार इवाधमत् देवानां पूर्व्ये युगे ।
जगते योगदानम्
पुरा किमपि नासीत् । यतः तस्मिन् समये इदं विश्वम् अव्यक्तम् आसीत् । समयान्तरे व्यक्तजगतः निर्माणं जातम् । ततः परं वृक्षाः समुद्भूताः । विश्वस्य मूलाधारः वृक्षः एव । वृक्षेभ्यः एव मृत्तिकायाः निर्माणं भवति । यदि वृक्षाः न भवेयुः, तर्हि मरुः इव इदं विश्वं भविष्यति । अतः अदित्या उक्तं यत् – वृक्षेभ्यः एव भुवः निर्माणम् अभवत् । वृक्षैः एव मृत्तिका निर्मिता । यथा ऋग्वेदे प्राप्यते यत् -
भूर्जज्ञ उत्तानपदो भुव आशा अजायन्त ।
मानवशरीरस्य ऊतकाः
3. मांसपेशी ऊतक
4. तंत्रिका ऊतक
उपकला-ऊतकः [(उपकला ऊतक)]
5. स्तरित स्तम्भीय सिलिअेटेड उपकला
संयोजक ऊतक [(संयोजक ऊतक)]
एषः प्रकारः ऊतकः लसत् श्वेततन्तुभिः [(Fibres)] निर्मितः भवति । एते तन्तुः कृशाः शिखराः च तिष्ठन्ति [(Non-branching)] । प्रायः एते तन्तुः एकान्ते न तिष्ठन्ति, पुटरूपेण च निवसन्ति । श्वेततन्तुपुञ्जाः तरङ्गाः [(Wavy)] भिन्नदिशि प्रवहन्तः दृश्यन्ते । शाखाः केवलं पुटैः एव गृहं सम्मिलितं कुर्वन्ति। तेषां मध्ये अन्तरिक्षं रिक्तस्थानकैः, संयोजक ऊतककोशिकाभिः च पूरितम् अस्ति । एतेषां ऊतकानाम् रासायनिकसंरचना मुख्यतया 'कोलेजेन्' इति प्रोटीनम् अस्ति ।
[(iii)] लोचदार उपास्थि [(Elastic cartilage)] - एतत् उपास्थि तेषु भागेषु दृश्यते यत्र समर्थनेन सह लचीलतायाः आवश्यकता भवति । अस्य वर्णः पीतः भवति, तस्मिन् बहवः लोचनाः सन्ति । आकृतिमध्ये असंख्यानां लोचनानां [(Elastic)] तन्तुनां उपस्थित्या इदं हाइलाइन उपास्थिभ्यः भिन्नं भवति । लोचनतन्तुनां अतिरिक्तं कोलेजनतन्तुः अपि आकृतिमध्ये वर्तन्ते । लोचनानां मध्ये चॉन्ड्रोसाइट्स् इति कोशिका अपि शयिताः सन्ति ।
स्वैच्छिकस्नायुः अनेकैः तन्तुभिः निर्मिताः भवन्ति ये संयोजक ऊतकैः परस्परं सम्बद्धाः भवन्ति। प्रत्येकं मांसपेशी तन्तुभिः [(myofibrils)] निर्मितं भवति । इदं कोशिकाद्रव्येण निर्मितस्य कठोरकोशिकाभित्तिषु [(Cell membrane)] परिवेष्टितं भवति, यत् सार्कोलेम्मा [(Sarcolemma)] इति कथ्यते । प्रत्येकं मांसपेशीतन्तुं अनेकाः अण्डाकारनाभिकाः सन्ति, ये सार्कोलेम्मायाः अधः एव स्थिताः सन्ति । स्नायुतन्तुषु माइटोकॉन्ड्रिया, गोल्गी-अङ्गाः अपि भवन्ति । कोशिकाद्रव्ये अनेकाः अनुदैर्घ्यमायोफाइब्रिल्स् [(Myofibrils)], सार्कोस्टाइल्स् [(Sarcostyles)] इति उच्यन्ते, सार्कोप्लाज्म [(Sarcoplasm)] इति स्पष्टद्रवः च वर्तन्ते
प्रत्येकं तन्तुं परस्परं समानान्तरं भवति तथा च सूक्ष्मदर्शकेन दृष्टे तेषां स्पष्टाः क्रमेण [(Alternately)] क्षैतिजाः कृष्णशुक्लपट्टिकाः भवन्ति यस्मात् कारणात् पट्टिकायुक्तं दृश्यते। प्रत्येकस्य श्वेतपट्टिकायाः ​​सीमारेखायां बिन्दुपङ्क्तयः क्षैतिजाः विपरीतबिन्दवः कृशकृशरेखायाः माध्यमेन सम्बद्धाः दृश्यन्ते एषा रेखा कृष्णपट्टिकां लङ्घ्य स्थिता अस्ति । प्रत्येकं श्वेतफलकं अन्यरेखायाः द्वारा द्वयोः भागयोः विभक्तं भवति, या क्राउसस्य झिल्ली अथवा डोबिस् रेखा [(क्राउसस्य झिल्ली अथवा डोबिस् रेखा)] इति उच्यते Dobies रेखा [(Dobies line)] प्रत्येकं सार्कोस्टाइलं सार्कोमेर [(Sarcomere)] इति लघुविभागेषु विभजति ।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
अधिका यदा दिनेभ्यो भागा ज्ञेयास्तदा चक्रात् ।।' इति ।
एतावता एतदेव सिध्यति यद्वराहः स्वसिद्धान्तप्रणयनापेक्षया प्रचलितसिद्धान्तानेव सामयिकीकृत्य गृह्णातीति । तथाकरणे तत्र यावानेव मौलिको भागस्तावानेव तस्य मौलिकः सिद्धान्तः । एतत्तु स्पष्टमेव यद्वराहः प्राचीनसूर्यसिद्धान्तमेवात्मसात्करोतीति । विशेषतो देशान्तरे छायासाधने ग्रहणे छेद्यके च स मूलतो विचिन्तयति तत्र तत्राशुद्धिसम्भवात् । परोन्नत्यसहिष्णुप्रकृतिको ब्रह्मगुप्ताचार्योऽपि वराहमिहिर नैव तथा विनिन्दति यद्यपि स वराहेण ग्रहणहेतुत्वेन भूच्छाया चन्द्रमसि प्रविष्टो राहुरित्यपि नोक्त इत्यालोचयत्येव । भास्कराचार्यस्तु तं स्तोत्यपि । ( सि० शि० १२ ) । वराहमिहिरः कामं सिद्धान्तप्रवर्तनेन नैव स्वाचार्यत्वं प्रदर्शितवान् किन्तु तस्य हि ज्योतिषाचार्यत्वं सर्वातिशायि । तस्य बृहज्जातक सम्प्रति जातकस्कन्धचूडामणित्वेन गृह्यते सर्वैः । तस्य बृहत्संहिता संहितास्कन्धस्य पृष्ठास्थि ।
मानवशरीरस्य ऊतकाः
कोशिका शरीर [( कोशिका शरीर)]
तंत्रिकाकोशिका [(न्यूरोन)] विशालं अनियमितरूपेण च कोशिकशरीरं [(Cell body)] भवति, यस्य मध्ये विशालं नाभिकं भवति, तस्य बहिः दानेदारं कोशिकाद्रव्यं भवति। कोशिकाशरीरे बहवः लघुप्रक्रियाः सन्ति ये डेण्ड्राइट्स्, अक्षतंतुः च इति उच्यन्ते । एतेषां माध्यमेन तंत्रिका-आवेगाः कोशिकाशरीरं प्राप्नुवन्ति अथवा तस्मात् निर्गच्छन्ति ।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
चैत्रे श्वेतदले शुभे वसुतिथावादित्यदासादभूद्
उमादेवी (मिथिला)
सम्पर्कः
एतत् स्थानं जनकपुररेलनिस्थानकतः १ की.मी. दूरे अस्ति ।
मानवशरीरस्य ऊतकाः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
वराहमिहिरसिद्धान्तः
'शाकः शराम्भोधियुगो ( ४४५ ) मितो हृतो ।
श्रीषेणविष्णुचन्द्रयोः सिद्धान्तः
तत्र लाटदेवंप्रद्युम्नविजयनन्दिनो वराहमिहिरोऽपि पञ्चसिद्धान्तिकायां स्मरतीति तेषां तत्पूर्ववतत्वं स्पष्टमेव, तथैव श्रीषेणविष्णुचन्द्रयोस्तु वराहविष्णुगुप्तांन्तरालवर्ती स्थितिकाल आचेनास्मृतत्वादन्त्येन खण्डितमण्डितत्वात् तत्सिद्धान्तयोः ।
भीष्मपर्व
इदं महाभारतस्य सप्तमं पर्व अस्ति। अस्मिन् तु महाभारतयुद्धस्य सः भागः वर्णितः यस्मिन् द्रोणः कौरवाणां सेनापतित्वेन भवति।
यो मां पश्यति सर्वत्र...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य त्रिंशत्तमः(३०) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यः मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति तस्य अहं न प्रणश्यामि सः च मे न प्रणश्यति ॥
किन्नरिजोगिजनाङ्गः
स्थानानि
पूर्वं निर्वासिताः इव अटन्ति स्म । इदानीं सागर, शिरसि, हानगल्, सोरब, तीर्थहळ्ळी, धारवाडमण्डलम्, बळ्ळारीमण्डलम् एवं  अनेकेषु ग्रामेषु एते दृश्यन्ते ।  एतेषां जनसङ्ख्या इतोऽपि  स्पष्टतया न ज्ञायते ।  पञ्च- षड्सहस्रं स्यात् इति कल्पितमस्ति ।  एते मराठी- कन्नड- हिन्दी- तेलुगुमिश्रितां भाषां वदन्ति ।
वृश्चिकराशिः
राशिभावः
वृश्चिकस्य सहज-अष्टमभावः इति निर्दिश्यते । आरोग्यम्, आकस्मिकलाभनष्टानि, अवमानः, अदृष्टपत्रम्-द्यूतम् इत्यादिभिः प्राप्यमाणाः लाभनष्टादयः, मृतधनं, सम्पत्तिः - एते अंशाः अत्र द्रष्टव्याः ।
जागीरोड
रेलः
जगीरोड् रेलस्थानकम् अपि जागीरोड् रेलस्थानकम् इति रेलस्थानकम् अस्ति।
मानवशरीरस्य कोशिका
कोशिका कला [(कोशिका झिल्ली)]
3. अनेन माध्यमेन कोशिका रक्तात् पोषकाणि प्राणवायुः च प्राप्नोति ।
कोशिकाद्रव्यम् [(कोशिका द्रव्य)]
१. • प्लाज्मोसिन [(प्लाज्मोसिन)] -.
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
धनूराशिः
जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् नवेम्बर्-मासस्य २३ दिनाङ्कतः डिसेम्बर्-मासस्य २१ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां धनूराशिः ।
ऐतरेयब्राह्मणम्
सन्दर्भः
वर्गः:ब्राह्मणम्
मकरराशिः
नामौचित्यम्
मकराः जले भूमौ च अटतः । जले विद्यमानाः मकराः अधिकशक्तिशालिनः भवन्ति । हठेन सेवाधर्मपालनं, महता परिश्रमेण वा स्वस्य कार्यसमाप्तिः अस्य स्वभावः । स्वस्य स्थानबलं जले यथा अधिकं तथा मकरराशिवन्तः स्वस्य प्रदेशे एव अधिकाम् अभिवृद्धिं प्राप्नुवन्ति । लोके उदात्तधर्मस्य सेवाधर्मस्य सङ्केतरूपेण एते तिष्ठन्ति ।
राशिभावः
मकरराशेः सहज-दशमभावः इति निर्दिश्यते । कुटुम्बेन प्राप्यमाणः उत्तराधिकारः, समाजे प्राप्यमाणानि स्थानमानानि, उद्योगे प्राप्यमाणं गौरवं, वृत्तौ लाभालाभाः, वृद्धि-क्षयादयः - इत्यादयः अंशाः अत्र द्रष्टव्याः ।
डिब्रूगढ़मण्डलम्
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
जनकः
विदेहस्य सर्वेऽपि राजानः जनकः इति नाम्नैव उच्यन्ते। तेषु सीतायाः पिता जनकः प्रसिद्धः वर्तते। तस्य नाम सीरध्वजः इति।
मलेकुडियजनाङ्गः
न्यायव्यवस्था
वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शाङ्ख्यायनब्राह्मणम्
विषयवस्तु
(२) रुद्रस्य विशिष्टो महिमा वर्णितोऽस्ति । सः देवेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च अमन्यत।  'रुद्रो वै जेष्ठश्च श्रेष्ठश्च देवानाम्' इति। षष्ठाध्याये भवशिव-पशुपति-उग्र-महादेव-रुद्र-ईशान-अशनिप्रभृतयः शिव स्य नामानि सन्ति । एतेषां नाम्नाम् उत्पत्तिविचित्ररूपेण प्रदर्शिता भवति । शिवव्रतस्य अप्यत्र विशिष्टरूपेण निर्देशो लभते।
हरिदुष्ट्रः
नाम च व्युत्पत्तिः
अवेस्तानभाषायां Zaraθuštra इति सामान्यतया पुरातनईरानी *Zaratuštra- इत्यस्मात् व्युत्पन्नं इति स्वीकृतम् अस्ति ; नामस्य ( -uštra- ) इति तत्त्वम् अर्धं "उष्ट्रस्य" भारतीय-ईरानी मूलं मन्यते, यस्य सम्पूर्णनामस्य अर्थः "यः उष्ट्रप्रबन्धनं कर्तुं शक्नोति" इति। परवर्ती ईरानीभाषाभ्यः पुनर्निर्माणम्—विशेषतः मध्यफारसीभाषायाः (३०० ईपू) Zardusht,  यत् ९-तः १२ शताब्द्याः जरोस्थि मेधायस्नीग्रन्थेषु नाम यत् रूपं गृहीतवान् तत् अस्ति—सूचयति यत् *Zaratuštra- *Zarantuštra- इत्यस्य शून्य-श्रेणीरूपं भवितुम् अर्हति। तदा Zaraθuštra *Zarantuštra- इत्यस्मात् निष्पन्नं वा *Zaratuštra- इत्यस्मात् वा इति विषये अनेकाः व्याख्याः प्रस्ताविताः सन्ति ।
तामुलपुरमण्डलम्
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
आरभटीवृत्तिः
अत्युध्दतार्थसन्दर्भयुक्ता वृत्तिरारभटी । अत्युध्दतयोः रौद्रबीभत्सयोः रसयोर्विषये वृत्तिरेषा प्रयोज्या भवति । एषा ताण्डवाङ्गभूता भवति । यथा –
वर्गः:अर्थवृत्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
चराइदेउमण्डलम्
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
अरुन्धति राय
अरुन्धति राय् एका प्रबला लेखिका च समाजसेविका अस्ति । सा भारतस्य राज्यस्य मेघालयस्य नागरिका अस्ति । सा आङ्ग्लभाषायां पुस्तकानि लिखति । तस्या: प्रसिद्धानि पुस्तकानि "द गॉड् ऑफ़् स्मॉल् थिङ्ग्स्," "द बैन्यन् त्री," "आजादि" च सन्ति । तस्या: कार्या: जगत्प्रसिद्ध: सन्ति। तस्या कार्याय यतः सा बुकर पुरस्कार: अलबत । सा नर्मदा परियोजना च सर्दार सरोवर​: परियोजना अपि कार्यं करोति । सा अनीति, महिलाया: अधिकार:, च परिवर्तन सेवकम् इति विशयानि लिखति ।
कुम्भराशिः
स्म्बद्धानि अक्षराणि
कुम्भराशौ धनिष्ठायाः ३,४ पादौ शतभिषायाः ४ पादाः, पूर्वाभाद्रयाः १,२,३ पादाः च भवन्ति इत्यतः '''गू, गे, गो, सा, सी, सू, से, सो, दा ... ''' इत्येतानि अक्षराणि कुम्भराशिसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
१८.६५ मन्मना भव मद्भक्तो
अर्थः
अर्जुन ! मय्येव चित्तं स्थापय । भक्तो भव । मामेव पूजय । मामेव नमस्कुरु । अन्ते मामेव प्राप्स्यसि । दृढमहं कथयामि यत् त्वं मम अत्यन्तं प्रियः । अतः यत् ते श्रेयस्करं तदेव कथयामि । तदेव अनुति ।
उर्वशी
परिचयः
समुद्रमार्गात् विभिन्नदेशैः सह व्यापारः कठिनतमं कार्यम् आसीत् । किन्तु वेदकालीनाः स्त्रियः तादृशानि कार्याणि सरलतया, कुशलतापूर्वकं कुर्वन्ति स्म । जनाः तेषां कार्याणां प्रशंसाम् अकुर्वन्। “अप्सरसां कार्याणि आश्चर्यचकितानि सन्ति” इति अथर्ववेदे अपि प्राप्यते । अप्सरसः विद्वद्भिः पुरुषैः सह विवाहं कुर्वन्ति स्म । विवाहानन्तरं सर्वदा पतीनां सेवां, साहाय्यं च कुर्वन्ति स्म । उर्वशी अपि तादृश्यैव अप्सराः आसीत् । सा अपि स्वर्गलोके देवसभायां नृत्यं करोति स्म ।
अधिकवाचनाय
http://www.transliteral.org/dictionary/%E0%A4%89%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A5%80/word
चरकः
अयं चरकः (Charaka) वैद्यविज्ञानस्य आचार्यः इत्येव सुप्रसिद्धः । चरकस्य जन्मकालः वा मातापित्रोः विषयः वा न ज्ञायते । बौद्धराजस्य कानिष्कस्य आस्थाने क्रि. पू. ३२० अवधौ आस्थानवैद्यः आसीत् अयं चरकः इति विषयः केवलं ज्ञातः अस्ति । अयं चरकः साक्षात् आदिशेषस्य अवतारः इत्येव तदानीन्तने काले प्रतीतिः आसीत् । आचार्यः सुश्रुतः इव आचार्यः चरकः अपि चिकित्सायाः विधानानि (क्रमान्) "वैद्यसंहितायां” निरूपितवान् अस्ति । स च ग्रन्थः वैद्यजगति अद्यापि उपयुज्य । आचार्यः चरकः तावत् पर्यन्तं विद्यमानं वैद्यज्ञानम् अष्टसु भागेषु विभज्य “अष्टाङ्ग – आयुर्वेदः” इति नामकरणम् अपि अकरोत् । कर्णसम्बद्धाः, नेत्रसम्बद्धाः, नासिकासम्बद्धाः, मुखसम्बद्धाः, कण्ठसम्बद्धाः च रोगाः तथा शस्त्रचिकित्सा, विषविज्ञानं, मनश्चिकित्सा, बालानां रोगाणां चिकित्सा, पुनरुज्जीवनं, वैद्यविज्ञानं, पौरुषीकरणम् इत्येते एव तेन कृताः अष्ट विभागाः ।
कोण्डमामजनाङ्गः
‘कोण्डमाम’ एतेषां पर्यायनाम ।  कोण्ड इत्युक्ते तेलुगुभाषया  ‘वनम्’ इत्यर्थः अस्ति ।  अतः एतेषां मूलं तेलुगुनाडु स्यात् इति ऊहा कर्तुं शक्या ।  श्रीशैलतः वयम् आगताः इति एते वदन्ति ।  एतेषां मातृभाषा ‘तेलुगुभाषा’ । अन्यैः सह व्यवहाराय तेलुगुमिश्रितकन्नडभाषां वदन्ति ।  अटनम्  एतेषां प्रवृत्तिः इति कारणेन यत्र गच्छन्ति तत्रत्यभाषां पठित्वा व्यवहरन्ति ।  बळ्ळारी, चळ्ळकेरे, नायकनहट्टि समीपस्य देवरहळ्ळि, चन्नगिरेः समीपस्य नल्लूरु, होसदुर्ग, शिवमोग्गस्य सोरब, सागर, शिकारिपुर, शिराळकोप्प, धारवाड, गदग, हासन, मैसूरु, कोळ्ळेगाल इत्यादिषु ग्रामेषु  एते दृश्यन्ते ।  चळ्ळकेरे उपमण्डलस्य कडदरहळ्ळि अथवा रङ्गव्वनहळ्ळी इत्यत्र एतेषाम् एव कश्चन अग्रहारः अस्ति ।
लातूर
राजनेताराःविशेषाः
Keshavrao Sonawane was the first minister from Latur region who was in the cabinet of Maharashtra Chief Minister Yashwantrao Chavan and later in the cabinet of Vasantrao Naik, as cooperatives minister, 1962–1967.
बाह्यसम्पर्कतन्तु:
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति लातूरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति लातूरनगरम्।
ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः
ब्रह्मगुप्तस्य सिद्धान्तः इत्युक्ते ब्रह्मगुप्तप्रतिपादितो ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः । ब्रह्मगुप्तो हि महान् ज्योतिषिको वेधकुशलश्च । तस्य ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तो नाम सिद्धान्तग्रन्थः खण्डखाद्यकं नाम करणग्रन्थश्च सम्प्रति समुपलभ्येते । श्रूयते च तस्य ध्यानग्रहो नाम फलितज्योतिषग्रन्थोऽपि ।
ब्रह्मगुप्तो हि महानन्वेषक आसीत् । वेधप्रसङ्गे यदा तेन दृष्टं यत्प्रचलितसिद्धान्तानीतग्रहस्थितिवास्तविकग्रहस्थित्योर्महदन्तरं तद्य स आत्मानं नैव निरोद्धुं शशाक प्रवृत्तश्च दृक्प्रत्येयग्रहस्थितिसाधकसिद्धान्तप्रणयनाय । प्रणीतञ्च तेन शास्त्रमिदं यत्प्रामाण्याय प्राचीनः पैतामहसिद्धान्तश्च सम्बद्धः कृतो बलादेव । यथा स एव कथयति -
'यदि भिन्नाः सिद्धान्ताः भास्करसङ्क्रान्तयोऽपि भेदसमाः ।।
‘ब्रह्मोक्तमध्यरविशशितदुच्चतत्परिधिभिः स्फुटीकरणम् ।
तस्येयमादिमाऽऽर्या--
सावित्रीबाई फुले
सामाजिककुरीतीनां सावित्री मुखरं विरोधम् अकरोत्। विधवानां शिरोमुण्डनस्य निराकरणाय सा साक्षात् नापितैः मिलिता। फलत: केचन नापिता: अस्यां रूढौ सहभागिताम् अत्यजन्। एकदा सावित्र्या मार्गे दृष्टं यत् कूपं निकषा शीर्णवस्त्रावृताः तथाकथिताः निम्नजातीया: काश्चित् नार्यः जलं पातुं याचन्ते स्म। उच्चवर्गीयाः उपहासं कुर्वन्तः कूपात् जलोद्धरणम् अवारयन्। सावित्री एतत् अपमानं सोढुं नाशक्नोत् । सा ता: स्त्रिय: निजगृहं नीतवती। तडागं दर्शयित्वा अकथयत् च यत् यथेष्टं जलं नयत। सार्वजनिकोऽयं तडाग:। अस्मात् जलग्रहणे नास्ति जातिबन्धनम्। तया मनुष्याणां समानतायाः स्वतन्त्रतायाश्च पक्षः सर्वदा सर्वथा समर्थित:। 'महिला सेवामण्डल' 'शिशुहत्या प्रतिबन्धक गृह' इत्यादीनां संस्थानां स्थापनायां फुलेदम्पत्योः अवदानम् महत्वपूर्णम्। सत्यशोधकमण्डलस्य गतिविधिषु अपि सावित्री अतीव सक्रिया आसीत्। अस्य मण्डलस्य उद्देश्यम् आसीत् उत्पीडितानां समुदायानां स्वाधिकारान् प्रति जागरणम् इति। साहित्यरचनया अपि सावित्री महीयते। तस्याः काव्यसङ्कलनद्वयं वर्तते 'काव्यफुले' 'सुबोधरत्नाकर' चेति। भारतदेशे महिलोत्थानस्य गहनावबोधाय सावित्रीमहोदयायाः जीवनचरितम् अवश्यम् अध्येतव्यम्।
सावित्री अनेकाः संस्था: प्रशासनकौशलेन सञ्चालितवती। दुर्भिक्षकाले प्लेग - काले च सा पीडितजनानाम् अश्रान्तम् अविरतं च सेवाम् अकरोत्। सहायता- सामग्री- व्यवस्थायै सर्वथा प्रयासम् अकरोत्। महारोगप्रसारकाले सेवारता सा स्वयम् असाध्यरोगेण ग्रस्ता 1897 तमे खिस्ताब्दे निधनं गता।साहित्यरचनया अपि सावित्री महीयते। तस्याः काव्यसङ्कलनद्वयं वर्तते 'काव्यफुले' 'सुबोधरत्नाकर' चेति। भारतदेशे महिलोत्थानस्य गहनावबोधाय सावित्रीमहोदयायाः जीवनचरितम् अवश्यम् अध्येतव्यम्।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:१८३१ जननम् वर्गः:१८९७ मरणम् वर्गः:भारतीय-समाजपरिवर्तकाः
ओरोस्
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
वृश्चिकः
वृश्चिकः विषधरः कश्चनः जीवः। एते आधिक्येन मरुभूमौ, निर्जीवस्थाने निवसन्ति।
लखनौ
वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मीनराशिः
नामौचित्यम्
मीनद्वयं पञ्चभिः लेपनैः युक्ता आकृतिः एव मीनाकृतिः । मीनद्वयं द्वयोः भावयोः सङ्केतरूपः । निर्णयावसरे द्वैधीभावः पौनःपुन्येन पीडयति एव । एतयोः मीनयोः पञ्च नक्षत्राणि लिप्तानि सन्ति इत्यतः मीनराशिवन्तः अनुबन्धाय प्रतीक्षमाणाः भवन्ति । सर्वैः सह आत्मीयसम्बन्धपोषणे एते आसक्ताः भवन्ति । मीनः जले यथा वेगेन सञ्चरति तथैव एते अपि स्वस्थाने प्रतिभाः प्रदर्शयन्ति । एतेषां जीवने वेगः दृश्यते । मीनाः यथा अचिरात् दिक्परिवर्तनं कुर्युः तथैव एते स्वस्य निर्णयान् परिवर्तयन्तः भवन्ति । एते अंशाः मीनराशिवत्सु, मीनलग्नवत्सु, मीनराशौ रविः येषु विद्येत तेषु च दृश्यते ।
स्म्बद्धानि अक्षराणि
मीनराशौ पूर्वाभाद्रायाः चतुर्थः पादः, उत्तराभाद्रायाः ४ पादाः, रेवत्याः ४ पादाः च भवन्ति इत्यतः '''दी, दू, षं, झा, धा, दे, दो, चा, ची ... ''' इत्येतानि अक्षराणि मीनराशिसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
वामनी
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः वामन्याः प्रयोजनानि
वर्गः:गन्धद्रव्याणि वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सिंहराशिः
राशिभावः
सिंहः सहजपञ्चमभावः इति निर्दिश्यते । पञ्चमभावः मानसिकस्तरं, चिन्तनानि, चिन्तनप्रयोजनानि, सन्तनञ्च निर्दिशति ।
प्रतिपत्
वर्गः:तिथयः‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
श्वेताम्बरः सम्प्रदायः
स्थानकवासी-सम्प्रदायः
उत्तरभारते प्रायः ५ लक्षं जैनाः वसन्ति । ये श्वेताम्बरसम्प्रदायिनः सन्ति, किन्तु स्थानकवासिनः न सन्ति, ते देरावासिनः कथ्यन्ते ।
तृतीया
भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य तृतीयं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च तृतीयं दिनं तृतीया तिथिः भवति । तृतीयायाम् एव कानिचनभारतीयपर्वाणि भवन्ति । तेषु अक्षय्यतृतीया किञ्चन महापर्व अस्ति । वैशाखमासस्य शुक्लपक्षस्य तृतीयायाम् एतत् पर्व आचर्यते ।
श्वेताम्बरः सम्प्रदायः
सन्दर्भः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
छन्दश्शास्त्रस्य इतिहासः
वैदिकच्छन्दसां विभाग:
लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः । ( रघु० १४१७०)
छन्दसां शास्त्रीय भेदोपभेदविवरणम्
(१) गायत्री- अस्मिन् छन्दसि प्रमुखतया त्रयः पादा भवन्ति परञ्चार एकस्मादारभ्य पञ्चपादपर्यन्तमवलोक्यन्ते । परिणामतः इयं गायत्री-एक पदा, द्विपदा, त्रिपदा, चतुष्पदायाश्च रूपे ऋग्वेदे समुपलब्धाभवति । परञ्च मुख्यतया त्रिपदायाः गायत्र्या: प्राचुर्यमस्ति । अस्याः गायत्र्याः मुख्यभेदाः सन्ति-( क ) त्रिषु पादेषु एकैकाक्षरस्य न्यूनतायां सा 'पादनित्' गायत्री कथ्यते । (ख ) यदा त्रयो पादाः क्रमेण एकाक्षरेण वर्द्धमाना भवेयुः तदा सा वर्धमाना गायत्री कथ्यते । (ग) एतद्विपरीता पादाक्षरागायत्री-प्रतिष्ठा गायत्री नाम्न्या प्रख्याता विद्यते । (घ) यदा च पादानामक्षराणि क्रमशः सप्त + दश+ सप्त = चतुर्विशत्यक्ष राणि भवेयु स्तदा सा यवमध्या गायत्री निगद्यते । (ङ) यवमध्यात: विपरीता पादाक्षरसमन्विता (९+६+ = २४ ) गायत्री पिपीलिकामध्या प्रकीर्तिता विद्यते ।
'चतुरधिकच्छन्दांसि दर्शितानि चतुर्दश ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:छन्दश्शास्त्रम् वर्गः:वेदाङ्गानि
विश्पला
अगस्त्यविश्पलयोः संवादः
अगस्त्यर्षिः खेल-राज्ञः गुरुः आसीत् । अतः विश्पलया स्वस्याः व्यथाम् अगस्त्यर्षिः श्रावितः । तया विस्तारपूर्वकं स्वस्याः असह्यवेदना श्राविता । विश्पलया अगस्त्याय युद्धविषयकाः प्रश्नाः पृष्टाः । युद्धनीतेः ज्ञानं दृष्ट्वा अगस्त्यर्षिः आश्चर्यचकितः जातः । अगस्त्यर्षेः मनसि विश्पलायै सम्माननं, सहानुभूतिश्च अभवत् । अतः अगस्त्यर्षिणा विश्पलायै सान्त्वना प्रदत्ता यत् – “भवती खेल-राज्ञः पराजयस्य कारणं नास्ति । यतः भवती कुलक्षिणी नास्ति । शकुनम्, अपशकुनं, कुलक्षिणी, सुलक्षिणी इत्यादयः जनानां मानसिकिकल्पनाः भवन्ति । मनुष्यः स्वस्य दोषान् आच्छादयितुम् एतासां कल्पनानाम् उपयोगं करोति” ।
विश्पलाबलेः विचारः
राज्ये सर्वत्र बलिविषयिणी चर्चा भवन्ती आसीत् । जनाः विश्पलायाः बलिं दातुं तत्पराः आसन् । अतः प्रजाजनाः विश्पलायाः बलेः याचनां चक्रुः । किन्तु तदा अपि विश्पला चिन्तामुक्ता आसीत् । यतः सा निर्भीका आसीत् । सा पुनः अगस्त्याश्रमं गत्वा अगस्त्याय प्रार्थनां चकार । तया उक्तं यत् – “प्रजाजनाः तान्त्रिकाणां कथनानुसारेण मम बलिः दातुम् उत्सुकाः सन्ति । मम बलेः अन्नस्य अभावस्य पूर्तिः कथं भविष्यति” इति ।
“अन्नसमस्यायाः निवारणार्थं प्रतिवेशिभ्यः राज्येभ्यः अन्नं याचनीयम् । यदि ते न दास्यन्ति, तर्हि लुण्ठितव्यम् । किन्तु अयम् उपायः असङ्गतः अस्ति । इदं दायित्वं तु खेल-राज्ञः अस्ति” इति अगस्त्येन विचारितम् । राजा खेल इत्याख्यः अपि स्वस्य कर्त्तव्यहीनताम् अनुभवति स्म । किन्तु खेल-राज्ञः अपि उपायम् एव विचारयन् आसीत् । अन्ते खेल-राज्ञा प्रतिवेशिभ्यः राज्येभ्यः अन्नं याचितम् । किन्तु प्रतिवेशिनः राजानः मदान्धाः आसन् । अतः प्रतिवेशिनः राजानः खेल-राज्ञः याचनाम् अस्वीकृतवन्तः ।
युद्धे विश्पला
प्रजाजनाः तस्याः आदेशानां सश्रद्धं पालनं कुर्वन्ति स्म । यतः प्रजाजनः ज्ञातवन्तः यत् – “स्वस्य प्राणानां रक्षार्थं विश्पलायाः बलिः दातुम् उत्सुकाः आस्म । तान्त्रिकाः पाषण्डाः, असत्यवादिनः च भवन्ति । आत्मबलं, मानवता चैव सत्यम् । तेन एव युद्धे विजयं प्राप्तुं शक्यते” इति । विश्पला तस्याः पत्युः खेल-राज्ञः सर्वेषां युद्धेषु साहाय्यं करोति स्म । वैदिककाले सा असामान्या स्त्री, विराङ्गना च आसीत्, यया स्वराज्यस्य प्रजाजनेभ्यः युद्धः कृतः ।
गणरत्नमहोदधिः
वर्धमानेन गणरत्नमहोदधिः इति ग्रन्थः रचितः । अस्मिन् ग्रन्थे अष्टौ अध्यायाः सन्ति । अपि च ४७० विभिन्नवृत्तानां श्लोकाः सन्ति । लुप्तप्रायाः शब्दाः अत्र बहवः उल्लिखिताः । अष्टाध्यायी अध्येतॄणाम् एषः ग्रन्थः अतीव-उपयुक्ततरः वर्तते ।
नामेरी राष्ट्रीय निकुञ्ज
नामेरी राष्ट्रीय निकुञ्ज भारतस्य असमस्य सोनितपुरमण्डले पूर्वहिमालयस्य पादभागे तेजपुरतः प्रायः ३५ कि.मी दूरे स्थितं राष्ट्रियनिकुञ्जम् अस्ति । समीपस्थस्य ग्रामस्य चरिदुआर-नगरात् नामेरी-नगरात् प्रायः ९ कि.मी दूरे अस्ति ।
उमानन्द देवालय
इतिहास
१७ शतके आहोमवंशकाले उमानन्दनदीद्वीपः संस्कृतस्य हिन्दुधर्मस्य च अध्ययनस्य प्रमुखकेन्द्रत्वेन विकसितः । अहोमराजाः अस्मिन् द्वीपे अनेकानि मन्दिराणि निर्मितवन्तः, यथा शिवस्य समर्पितं उमानन्दमन्दिरम् । अयं मन्दिरः १७ शताब्द्यां निर्मितः इति मन्यते, अस्य द्वीपस्य प्रमुखेषु आकर्षणेषु अन्यतमम् अस्ति ।
गेलेन्
अयं गेलेन् मूषकस्य वा वराहस्य वा छेदनं कृत्वा अनेकान् विषयान् सङ्गृहीतवान् । मर्कटानां शरीरस्य छेदनं कृत्वा, तत्परीक्ष्य अभ्यस्य च तदाधारेण मनुष्यस्य शरीरस्य अङ्गरचनम् ऊहितवान् । सः संशोधनद्वारा प्रधानाः रक्तनाडीः ज्ञातवान् । किन्तु रक्तं केन मार्गेण हृदयं प्रति, ततः बहिः च प्रवहति इति ज्ञातुं न शक्तः अभवत् । रुग्णस्य स्थितिं ज्ञातुं नाडीपरीक्षणम् अत्यन्तं सहकारी इत्यपि ज्ञातवान् आसीत् । बालाः पित्रोः अपेक्षया पितामहादयः इव भवन्ति । शरीरे सर्वत्र अपि स्वेदः जायते । इत्येतादृशान् बहून् अंशान् सः गेलेन् संशोधितवान् आसीत् । सः स्वीयम् अनुभवं, परीक्षणं सर्वं योजयित्वा बहूनि पुस्तकानि अपि लिखितवान् । तेन लिखितानि पुस्तकानि इति उच्यमानेषु ८३ पुस्तकानि तु निस्संशयेन तदीयानि एव इति ज्ञातम् अस्ति । सः वैद्यकीयानि पुस्तकानि, तत्त्वशास्त्रस्य च पुस्तकानि लिखितवान् आसीत् । “स्नायूनां चलनम्”, "अङ्गरचनायाः अध्ययनम्” इति च तेन गेलेनेन लिखितं महत्त्वभूतं पुस्तकद्वयम् ।
किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः
अस्माकं देशः
वसन्तपञ्चमी
महाकालीदेव्याः पूजा चैत्रे आश्विने वा मासे शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ भवति । महालक्ष्मीदेव्याः पूजा कार्तिकमासस्य अमावास्यायां भवति । तेन प्रकारेण एव महासरस्वतीदेव्याः पूजा माघमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ भवति ।
भगवती सरस्वती सत्वगुणी अस्ति । इयं वाग्देवी, ज्ञानदेवी, शारदा, गिरा, वाचा, गौ, ब्राह्मी, वाणी, भाषा इत्यपि कथ्यते । अस्याः माहात्म्यं प्रभावः च विशिष्टः अस्ति । सरस्वतीदेव्याः कृपया जनाः ज्ञानिनः, विद्वांसः, मेधाविनः भवन्ति । विद्या बुद्धिः च अस्याः कृपया एव प्राप्येते । वसन्त-पञ्चम्यां व्रतः उपवासः वा कृत्वा विधिपूर्वकं महासरस्वतीपूजा करणीया । शिशूनाम् अक्षरज्ञानस्य आरम्भः अस्मिन् दिने एव करणीयः । कारणं विद्यारम्भाय इदं दिनं पवित्रं मन्यते ।
सरस्वतीपूजापरम्परायाः गृहेषु बालकाः मेधावन्तः, संस्कारवन्तः, यशस्विनः च भवन्ति । तान् बालकान् विद्यार्जनाय विद्यादानाय च प्रेरयितुं शक्नुमः । प्राचीनाः कवयः, ऋषयः, मुनयः च स्वेषां ग्रन्थेषु सर्वप्रथमं महासरस्वतीदेव्याः पूजां कुर्वन्ति स्म । कश्चित् सरस्वती-मन्त्रः अधः प्रदत्तः अस्ति । तस्य नित्यपठनं करणीयम् । सरस्वती माया दृष्टा विणा पुस्तकधारिणी। हंस वाहनसं युक्ता विद्यादानं कराेतुमे ॥
सप्तमी
भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य सप्तमं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च सप्तमं दिनं सप्तमी तिथिः भवति । सप्तम्यां एव कानिचनभारतीयपर्वाणि भवन्ति । तेषु रथसप्तमी इति प्रसिद्धा सूर्यनारायणस्य आराधनस्य दिनं प्रसिद्धम् ।
वर्गः:तिथयः‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
श्रद्धावाननसूयश्च...
अर्थः
यः पुरुषः श्रद्धावान् ईर्ष्यारहितश्च सन् इदं सम्भाषणं शृणोति सोऽपि सर्वेभ्यः पापेभ्यः मुक्तः पुन्यशालिनां शुभं लोकं प्राप्स्यति ।
सिद्धान्तशिरोमणिः
भास्कराचार्यों ज्योतिषभास्करः । तस्य हि सिद्धान्तशिरोमणिनामकः सिद्धान्तग्रन्थः करणकुतूहलसंज्ञकः करणग्रन्थश्च सर्वानपि अतिशय्य ज्योतिषजगति स्वविजयपताकामुल्लासयन्तः स्तो नवशतवर्षेभ्यः । भास्कराचार्यः १०३६ मितशकाब्दे समुत्पन्न इति तस्यैव -
नानासज्जनधाम्नि विज्जद्रविडे शाण्डिल्यगोत्रो द्विजः ।
‘एकदशशतसहस्रायुतलक्षप्रयुतकोटयः क्रमशः ।
आदाय तत्सारमकारि नूनं सद्युक्तियुक्तं लघुशिष्यतुष्ट्यै ॥' इति ।
ग्रहगणितमस्य तृतीयो भागः । अत्र उपोद्घातः मध्यमाधिकारो मानाध्यायः भगणाध्यायः ग्रहानयनं .कक्षाध्यायोऽधिकमासादिविचारः भूपरिज्यादिविषयाः स्पष्टाधिकारः त्रिप्रश्नाधिकारः पर्वसम्भवाधिकारः चन्द्रग्रहणाधिकारः सूर्यग्रहणाधिकारः ग्रहच्छायाधिकारः ग्रहोदयास्ताधिकारः शृङ्गोन्नत्यधिकारः ग्रहयुत्यधिकारः भग्रहयुत्यधिकारः पाताधिकारश्च विवेचितविषयाः । यथोक्तं तत्रैव--
विन्ध्यादुत्तरदेशे स्यान्मूलागमपरिक्षयः ॥'
आत्मौपम्येन सर्वत्र...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य द्वात्रिंशत्तमः(३२) श्लोकः ।
रङ्ग अवधूत महाराज
बाल्यम्
पाण्डुरङ्गस्य दृष्टिः बाल्यकालादेव सूक्ष्मा आसीत् । सः यद् किमपि पश्यति स्म तस्य विषये विचार्य पितरम् पृच्छति स्म । पाण्डुरङ्गस्य लक्षणम् विषये एका सूक्तिः प्रसिद्धा यत् – “प्रश्न एव नेमः उत्तरः भवति” इति । प्रश्नकरणस्य इयं शैली मनुष्याय तर्कशक्तिं ददाति । यदा पिता विठ्ठलः सायङ्काले पुत्रेण सह अजिरे उपविष्टः आसीत्, तदा चत्वारः जनाः शवं नीत्वा ततः निर्गताः । प्रियजनाः रूदन्तः अनुधावन्तः आसम् । इदं दृश्यं दृष्ट्वा पाण्डुरङ्गः पितरम् अपृच्छत् – ते किमर्थं रुदन्ति ? पिता – तेषां गृहे कश्चन मृतः अतः ते रुदन्ति । पाण्डुरङ्गः – मृतं नीत्वा ते किं करिष्यन्ति । पिता – धक्ष्यन्ति । पाण्डुरङ्गः – धक्ष्यन्ति चेद् पीडा न भविष्यति ? पिता – मृते सति पीडा न भवति । पाण्डुरङ्गः – भवन्तः अपि मृताः भविष्यन्ति ? पिता – आम्, सर्वे मृताः भवन्ति । पाण्डुरङ्गः – मृत्योः रक्षिताः भवितुं शक्नुमः ? पिता – आम् राम स्य नित्यस्मरणेन रक्षिताः भवामः । इदं सर्वं पित्रा स्वमत्या बोधितम् । किन्तु पाण्डुरङ्गेण गम्भीरतया स्वीकृतम्, जीवने आचरितं च । पाण्डुरङ्गेन अस्मात् प्रसङ्गात् राम इति मन्त्रः प्राप्तः, स्वसाधनायां बहुसहायता च प्राप्ता । अनया साधनया पाण्डुरङ्गः मर्यादापुरुषोत्तमरामवत् जीवितुं प्रेरणां प्रापत् ।
मातृभक्तिः
पाण्डुरङ्गस्य पञ्चवर्षीये सति पितुर्मरणं जातम् । युवावस्थायामेव मात्रा वैधव्यं च प्राप्तम् । तथापि मात्रा बालकयोः पालने स्वार्थं विहाय परिश्रमः कृतः । अतः पाण्डुरङ्गेन मातृदेवो भव, न मातुः पर दैवतम् , माता मातैव केवलम् , इमानि सूत्राणि जीवने अङ्गीकृतानि आसन् । इत्थं विचारकः पाण्डुरङ्गः नारेश्वरमुप्विष्टः तथापि मातुःपीडां ज्ञात्वा नारायणस्य रुग्णतावशात् तौ नारेश्वरम् अनयताम् । पाण्डुरङ्गः नारायणम् अवदत् - “चिन्तां मा कुरु आवश्यकतानुसारम् अहं व्यवसायं स्वीकृत्वा मातुः रक्षणम् सेवां च करिष्यामि” इति । १९३६ तमे वर्षे नारायणस्य मृत्युः अभवत् । मातुः दुःखं वा कल्पान्तः हृदयद्रावकः आसीत् । तदनन्तरं पाण्डुरङ्गः मम मातैव उच्चन्यायालयमिति विचिन्त्य मातृभक्तिदीपकं प्राज्वालयत् । प्रातः काले स्नात्वा मातुः वन्दनं कृत्वैव जीवनव्यवहारस्य कार्याणाम् आरम्भः कर्तव्यः इति अविचारयत् ।
साहित्यसर्जनम्
૩ પ્રભુ પરખ્યા હૃદે જેણે ફરે ભમતો જગે શાને ! પીધું આકણ્ઠ અમૃત તે કરે કાંજી વૃથા શાને ! ન શોધ મોર ચીતારો કદિ પીક રઙ્ગ તમ્બૂરો, કૃતાકૃતથી પરે બેસી, નિહાળે ખલ્કની રો-રો.
એક ઘડી સ્તનપાનનું દેવુ માથે જેહ
५ अक्षरगीता -	अयं ग्रन्थः स्वरव्यञ्जनयोरुपरि लिखिताः चिन्तनात्मक श्लोकाः, अद्वैतवादः मायायाः मिथ्यानादं च स्पष्टयति । औ इति स्वरे एकः श्लोकः – औषधं भगवन्नामो वैद्यो कारूणिको गुरु । संसार रोगनाशाय पथ्यः साधु समागमः ॥ ભવની ભાગટ ભાંગવા ઓસડ હરિનું નામ , વૈદ્ય દયાળું સદ્ગુરુ શ્રી સુસંગ અકામ.
सर्वधर्मसमभावः
अवधूतः सर्वधर्मसमभावेन सह सर्वधर्मममभावस्य अपि आग्रही आसीत् । अतः रङ्गावधूतः हिन्दुधर्म स्य सम्प्रदायानाम्, सम्प्रदायस्य आचार्याणां च अभ्यासम् अकरोत्  । अभ्यासात् साम्प्रदायिककलहस्य कारणं धनमेव इति ज्ञात्वा धनमहत्वम् मूलतः अनष्यत् । धर्मज-नगरे यः अवधूत जयन्ति आयोजयति तस्य मनसि ग्रामे-स्वामीनारायण स्य अनुयायिनां कारणात् वातावरणं प्रफुल्लितं न भविष्यति  इति आसीत् अतः तेन इदम् अवधूताय बोधितम् । अवधूतेन उक्तम्- ते स्वामीनारायणाः अहं द्विगुणः स्वामीनारायणः इति उक्त्वा एकः श्लोकः निर्मितः ।
दशमी
भारतीयकालगनायाः अनुगुणं मासस्य दशमं दिनं भवति दशमी तिथिः । प्रत्येकं मासे शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च दशमं दिनम् इयमेव तिथिः भवति । भारतीयपर्वाणि सर्वदा तिथिवारनक्षत्रादीनाम् आधारेण एव आचर्यन्ते खलु । विविधमासानां दशम्यां भिन्नानि पर्वाणि भवन्ति । तेषु आश्वीजमासस्य शुक्लपक्षस्य दशम्यां तिथौ विजयदशमी आचर्यते । इदं नवत्रात्रपर्वणः अन्तिमं दशमं दिनं भवति । अस्मिन् एव दिने श्रीरमः विजयं प्राप्तवान् । देव्याः महिशासुरमर्दनस्य विजयोत्सवदिवसः इति प्रसिद्धं दिनम् अस्ति ।
लाचित बड़फुकन
शिक्षण
ततः लचित् इत्यस्मै फुकान्लुङ्गस्य प्रभारः दत्तः । फुक्लुङ्गस्य पदं प्राप्तुं पूर्वं लचितस्य अन्यस्य परीक्षायाः सामना अभवत् । लाचितं चाओफानगरं आहूतः । सः चाओफायाः पुरतः जानुभ्यां न्यस्तः आसीत्, तदा कुत्रचित् एकः सेवकः आगत्य लचितस्य शिरःपट्टं थप्पड़ं कृत्वा अपहृतवान् । चाओफा इत्यनेन एतत् जानी-बुझकर कृतम् आसीत् । लाचितः स्वाभाविकतया क्रुद्धः सन् आच्छादनात् खड्गं निष्कास्य भृत्यम् अनुधावति स्म । चाओफायाः हस्तक्षेपेण सेवकस्य उद्धारः अभवत् । लचितः निर्भयः, अत्यन्तं शूरः च आसीत् ।
टाइटेनियम
टैटानियं लोहस्य उत्पादनप्रक्रिया एवं विधानम्
अथ केवलं शुद्धटैटानियं चतुर्नीरेयम् अवश्यकम् । अतः एतस्य मिश्रणस्य पृथक् सम्बद्धराहित्यं करणीयं भवति । एतत् केवलं विभागीकरणक्वथनेन (प्रभागशः आसवन - fractional distillation) एव साध्यम् । एतत् क्वथनान्तरं, शुद्ध चतुर्नीरेयं स्वीकृत्य विविधप्रक्रियायाः उपन टैटानियं लोहः उत्पाद्यते । सप्तविधप्रक्रियाम् अन्विष्य परिशोधितवन्तः । अद्य सर्वेषु उत्पादनकेन्द्रेषु, " क्राल् प्रक्रिया " उपयुज्य एव लोहस्य उत्पादनं प्रचलति । इतरेषु , " हन्टर् प्रक्रिया " , " फ़ान् आर्केल् -डी बोयर् प्रक्रिया " " उदजनेन् निर्जारयन प्रक्रिया " , " चूर्णातुना निर्जारयन प्रक्रिया ", " विद्युत् शक्त्या विभिन्नीकरण प्रक्रिया " इति सन्ति । नूतनतया " ऎफ़्-ऎफ़्-सी केम्ब्रिड्ज् प्रक्रिया " अपि आगता ।
क्राल् प्रक्रियायाः रसायनिक समीकरणं एवमस्ति -
तैत्तिरीयब्राह्मणम्
तैत्तिरीयब्राह्मणं कृष्णयजुर्वेदीय शाखाया एकमात्रमुपलब्धं ब्राह्मणमस्ति । काठकब्राह्मणस्य केवलं नाम एव श्रूयते । अद्यावधिस्तस्य उपलब्धिः नास्ति । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य पाठः स्वरयुक्तो लभते, शतपथब्राह्मणमिवेति । फलतः इदमपि नितान्तं प्राचीनं मन्यते। परिमाणे अपीदं न्यूनं नास्ति । काण्डत्रये विभक्तोऽयं ग्रन्थोस्ति । पश्चादृग्वेदीयविभाग इव अष्टकनाम्ना प्रसिद्धोऽभवत् ।
व्याकरणशास्त्रस्य इतिहासः
व्याकरणस्य प्रयोजनानि
आभ्यां प्रमाणाभ्यां सिद्धयति यत् शास्त्राध्ययनं सप्रयोजनं भवति । अत्रैतद्ध्या तव्यं यत्-महर्षिणा पाणिनिना व्याकरणशास्त्रस्य सर्वतोमुखी रचना तु कृता, किन्तु अध्ययनस्य प्रयोजनं नोपदिष्टम् । एतदेव कारणमस्ति यत् मीमांसाशास्त्रस्य सम्प्रदाये 'प्रयोगोऽयन्तु शास्त्रत्वादि'त्यस्य वार्तिके लिखितमस्ति यत्---
एतदतिरिक्तमपि 'प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वम्' इत्यत्र सूत्रवात्तिके लिखन्ति–'शिष्या चार्यसम्बन्धो हि महान् वेदरक्षाहेतुः व्याकरणानधीतस्यापि वेदक्रमस्याध्ययनेनैव रक्षाभानत्वात् । तस्माद् वेदरक्षार्थं तावन्नाध्येयं व्याकरणम्' । अन्यच्च न्यायमञ्जर्याः प्रमाणप्रकरणे लिखितमस्ति यत्— 'रक्षा तावत्-अध्येतृपरम्परात एव सिद्धा मनागपि स्वरतो वर्णतो वा प्रमाद्यन्तं किञ्चिदधीयानमन्येऽध्येतारो मा विनीनशः श्रुतिं गुरव उच्चारयेदित्याचक्षाणाः शिष्यान् इति रक्षितो भवति वेदः' । अत्राय माशयः-वेदाध्येत्रा पारस्परिकरूपेण रक्षितो भवति वेदः, यथा हि-गुरुकुले यदा आचार्यः समुपस्थितो न तिष्ठति तदा शिष्याः परस्परं भ्रमापनोदनं कुर्वन्ति । अतो वेदश्चिरकालपर्यन्तमक्षुण्णस्तिष्ठति ।
व्याकरणस्य प्राचीनत्वम्
विधा बद्धो वृपभो रोरवीति महो देवो मयां आविवेश' ।
आचार्यवररुचिप्रोक्तानां पञ्चप्रयोजनानामतिरिक्तं महर्षिणा पतञ्जलिना प्रयोदश प्रयोजनानामपि उल्लेख कृतः । येषु कानिचित् प्रयोजनानि सक्षेपेण यथा
(१) अपभाषणम् -- शब्दानामशुद्धोच्चारणस्य परिमार्जनार्थ व्याकरणमेवावा. स्मान् शिक्षयति । श्रूयतेऽसुराः 'हेलयः हेलयः' इत्युच्चारयन्तः पराजयं प्रापुः । वर्णानां शब्दानां चाशुद्धोच्चारणमेव म्लेच्छत्वं शुद्धोच्चारणविधानञ्च 'आर्यत्वमस्ति । अतो वयं म्लेच्छा न स्याम एतदर्थ व्याकरणस्याध्ययनमत्यन्तावश्यकमस्ति ।
व्याकरणस्य क्रमिकविकास:
महर्षिणा शाकटायनेन ऋक्तन्त्रे प्रतिपादितं यत् व्याकरणस्य कथनं प्रवचनं वा पुरा काले ब्रह्मणा कृतम् । ब्रह्मणः सकाशात् बृहस्पतिः, बृहस्पतेः सकाशादिन्द्रः, इन्द्रस्य सकाशात् भरद्वाजः, भरद्वाजस्य सकाशादृषयः, ऋषीणां सकाशात् ब्राह्मणा व्याकरणविद्यामधिजग्मुः । इत्येष क्रमः सार्वदेशिकः । अमूं शास्त्रं विद्वांसः 'अक्षरसमाम्नाय' इत्यपि कथयन्ति । तैत्तिरीयसंहितायामस्य विषयस्य प्राचीनतमोल्लेखः प्राप्यते । तद्यथोल्लेख:-'वाग्वै पराच्यव्याकृताऽवदत् । ते देवा इन्द्रमब्रुवन्-इमां नो वाचं व्याकुविति ।
'समुद्र वद् व्याकरणं महेश्वरे तदर्धकुम्भोद्धरणं बृहस्पतौ ।
पाणिनीयं व्याकरणम्
एषां प्रतिभा सर्वतोमुख्यासीत् । एषां परिभाषेन्दुशेखरः पाणिनीयव्याकरणस्य समुपयुक्तानां परिभाषाणां निदर्शकः सर्वमान्यः ग्रन्थो विद्यते। अपि चैतेषां शब्देन्दुशेखरो मनोर माया विस्तृता व्याख्या विद्यते । अन्यच्चैषां 'लघुमञ्जूषा' शब्दार्थयोः सिद्धान्तानां विस्तृतमीमांसकः सर्वश्रेष्ठः ग्रन्थो विद्यते। इमे महानुभावाः काश्यामेव वसन्तः अष्टादशशतकस्य पूर्वार्धे विद्यमाना आसन् । अद्यापि काशी पाणिनि-व्याकरणस्य दुर्भेद्यो दुर्गो विद्यते। काशीवासिभिर्वैयाकरणः पाणिनि-सूत्राणां तथ्यानां सिद्धान्ता नाञ्चोन्मीलने यावान् ( यादृशः ) श्लाघनीयः प्रयत्न: कृतस्तादृशः प्रयत्नः कस्याप्यन्य प्रदेशवासिभिर्वैयाकरणैर्न विहितः ।
पाणिनिकाले संस्कृतभाषायाः स्थितिः
पाणिनिः वैदिकसंस्कृतस्य वैशिष्ट्यप्रदर्शक: सूत्रस्सह 'छन्दसि' इति शब्दं विनियोजयन्ति । यद्धि मन्त्राणां ब्राह्मणानाञ्च वैशिष्टय सामान्यरूपेण सूचयति । अपरञ्च 'छन्दसि' इत्यनेन ब्राह्मणस्य भाषायाः सङ्केतमेक मवलोकयन्तु 'शीर्षछन्दसि' इत्यस्मिन् सूत्रे-यस्योदाहरणं 'शीर्णा हि सोमं क्रांत हरन्ति' इति ब्राह्मणस्योदाहरणमस्ति । अन्यच्च 'छन्दसि' इत्यनेन सामान्यसङ्कतविधायैव वैदिकभाषायाः सुस्पष्टं विवेचनं कृतं पाणिनिना। अपि चानेकानि सूत्रा ण्युद्धत्य यजुर्वेदस्य भाषासौष्ठवस्य परिचयः प्रदत्तः । इत्येव नहि ऋग्वेदस्य भापायाः कतिपयवैशिष्टयेषु पाणिनिना विशेष योगदानं कृतम् । किम्बहुना अस्य शाब्दिकस्य दृष्टिः सर्वतोमुख्यासीत् ।
व्याकरणस्य प्रक्रियाकाल:
तत्पश्चाच्च--सुप्रसिद्धस्य भट्टोजिदीक्षितस्य काल: समायाति । एतेषां 'सिद्धान्त कौमुदी' नामको ग्रन्थोऽतीव सुप्रसिद्धो लोकप्रियश्चास्ति । अस्य ग्रन्थस्य तथा प्रचारः प्रसारश्चाभवत् येन व्याकरणाध्येतृणां मध्ये मौलिगणिरिव विराजते । केनापि प्रबुद्धेन समीक्षकेण सत्यमेवोक्तं यत्--
'कौमुदी-यद्यायाति वृथा भाष्ये परिश्रमः।
कौमुदी यदि नायाति वृथा भाष्ये परिश्रमः ॥
व्याकरणस्य सम्प्रदायाः
एतादृशा अन्येऽपि सम्प्रदाया भविष्यन्ति ये कालप्रवाहे कवलिता लुप्ता वा सजाताः, प्राधान्यं वा नोपतस्थिरे।
देवनन्दित-पूजेशं नमस्तस्मै स्वयम्भुवे' ॥
पाणिनेः वैदिकीप्रक्रियायां सूत्रमस्ति--'बहुलं छन्दसि', इत्यत्र बोपदेवेन 'बहलं ब्रह्मणि' इति कथयित्वा सारो गृहीतः । तथा च बोपदेवस्य मुग्धबोधव्याकरणं लोकप्रियमभूत् । अतोऽस्य विषये भट्टोजिदीक्षितेन कथितं यत् -
८) क्रमदीश्वरस्य जौमार-सम्प्रवाय:- 'जौमारनन्दी'महाभागाः अस्य सम्प्रदाय प्रवर्तकाः सन्ति । सम्भाव्यते यत् केनाप्यन्येन सम्प्रदायोऽयं प्रवर्तितः, परञ्च जौमारे उदिते सति तन्नाम लुप्तम् । आफेक्टमतेन सम्प्रदायोऽयं बोपदेवात् नवीनो विद्यते । एतच्च भर्तृहरेः महाभाष्यदीपिकाया मार्गमवलम्ब्य लिखितमस्ति । अस्मिन् सम्प्रदाये क्रमदीशरस्य नाम महत्त्वाधायकमस्ति । अत्रापि बह्वघष्टीकाः सन्ति ।
९) सुपद्मसम्प्रदायः- अस्य सम्प्रदायस्य प्रवर्तकः कोऽपि मैथिलब्राह्मण आसीत् । एतदतिरिक्तं 'हरिनामामृतमियाद्यनेके लघुसम्प्रदायाः ग्रन्थाश्च पुरतः समागताः परञ्च तेषां महत्त्वं गौणमासीत् । पश्चात्काले सम्प्रदाया ग्रन्थाश्च पिष्टपेषणमात्रमेव कुर्वन्ति स्म ।
विभिन्नसम्प्रदायानां धातुपाठ-प्रातिपदिकपाठादिसमीक्षा
केषाञ्चिद्विदुषां मते पाणिनिना धातुपाठस्य रचना नैव कृता। धातुपाठे लिखित मस्ति--टुभ्राजु तथा भासू, किञ्च 'अष्टाध्याय्यां सूत्रितमस्ति —'नाग्लोपि शास्वृदि ताम्', एवञ्च भ्राज् भास् इत्यत्र वार्तिककाराः कथयन्ति - 'भ्राजभ्रासोदित् करणं पाणिनीयम्'।
'पूर्वपरावर....' इति सूत्रस्य भाष्यमस्ति–'अवरादीनां च पुनः सूत्रपाठे ग्रहणमनर्थकम् -किं कारणम् ? गणे पठितत्वात् । गणे ह्येतानि पठ्यन्ते । कथं पुनः ज्ञायते स पूर्वः पाठोऽयं पुनः पाठ इति । तानि हि पूर्वादीनीमान्यवरादीनि । कयट-अभियुक्ताः गणान् पठन्ति । अवरकालपाठात् पूर्वशब्दोऽवरशब्देनोच्यते तेन पूर्वः गणपाठः पश्चात् सूत्रपाठ इत्यर्थः । इत्यादीनि पठित्वा केचित् पूर्वादीनि पठितानि ।।
कात्यापरपर्यायः कात्यायनः
योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य च वैद्यकेन ।
अपरञ्च पतञ्जलिना स्वमहाभाष्ये व्युत्पन्नविचारनैपुण्यस्य परिचयः प्रदत्तः । कात्यायनकृताया: पाणिनिसमालोचनायाः वैधतानिरूपणार्थमेव महाभाष्यस्य रचना कृता। सत्यां पाणिनेरष्टाध्याय्याम्, सति च कात्यायनस्य वार्तिके व्याकरणस्य याऽङ्गहीनताऽऽसीत्, पतञ्जलिना. स्वमहाभाष्यस्य रचनया तत्पूरिता। वस्तुतः पातञ्जलमहाभाष्यपर्यन्तं विवरणं प्राप्येव संस्कृतव्याकरणं स्वचरमसीमासीमा यामासीत् ।
मुख्यार्थबोधकः स्फोटवादः
स्फोटवादिनां मतं पूर्वपक्षरूपे संस्थाप्य वर्णवादिनः ( यस्य मते वर्णादेवार्थबोधो भवति स्फोटस्य काऽऽवश्यकता ) कथयन्ति यत्-यदि वर्णसमूहा एव एकमात्रं ज्ञान गम्यविषयत्वात्--अर्थबोधमुत्पादयन्ति तदा 'नव'शब्दात् वनशब्दस्यार्थः कथं न प्रकाशितो भवति । अस्योत्तरं प्रयच्छन्त: शारीरिकभाष्यकाराः श्रीमदाद्यशङ्कराचार्याः कथयन्ति--'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्' इत्यनेन तेषां तात्पर्यमस्ति यत् पदान्तर्गतस्य समस्तवर्णस्य ज्ञानेनैव पदज्ञानं भविष्यति तन्न ।
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
72 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
काव्यालङ्कारयोः क्रमिकविकासः
अलङ्कारशास्त्रस्य विकासक्रमः
विहितप्रणयं निरन्तराभिः सदलङ्कारः विकल्पकल्पनाभिः । ।
अलङ्कारशास्त्रम्
'जाते जगति बाल्मीको कविरित्यभिधाऽभवत् ।
लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वषतीवाञ्जनं नभः ।
इत्युपक्रम्य -
सत्ता चान्तरसामान्ययोगि लक्षिताः ॥'
काव्यं स्फुरदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् ।
इत्यादिना -
काव्यस्य प्रयोजनम्
'काव्यं सद् दृष्टार्थं प्रीतिकीत्तिहेतुत्वात् ।
सत्काव्यादिगमादेव नूतनौचित्यमाप्यते ॥
अग्निपुराणे च काव्यरचनायाः प्रयोजनं त्रिवर्गसाधनं मन्यते । यथा -
एतान्येव षट्प्रयोजनानि सन्ति । काव्यात् यशःप्रभृतीनि प्रयोजनानि लभ्यन्ते, इत्येतत् दृष्टान्तेनोपपादयन् आदौ -
विलक्षणव्युत्पत्तिः
आचार्यमम्मटेनोक्तम्  'शक्तिनिपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् ।  काव्यज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥ शक्तिः लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् निपुणता काव्यज्ञशिक्षयाभ्यासः, इति एतत्त्रितयं काव्यस्योद्भवे हेतुरिति । लोकशास्त्रादिविमर्शादत्र व्युत्पत्तिरिति उपलभ्यते । तत्र का नाम व्युत्पत्तिनिपुणता वेति विचारे लोकशास्त्रादीनामनु भवश्चेत् क्षणद्वयस्थायी संस्कारमुत्पाद्य विनश्यतीति समयान्तरे व्युत्पन्नतया काव्यनिर्माणं न स्यात् । न चैतावदेव किन्तु कतिपयालङ्कारिका जन्मान्तरीया मपि व्युत्पत्ति जन्मान्तरे उपयोजयन्ति । तेन हि लोकशास्त्राद्यनुभवजन्यः संस्कारो वासनापरपर्यायो व्युत्पत्तिरिति आयाति । केचन च लोकशास्त्रादीना मनुभवपर्यवसायि श्रवणमेव कारणमित्यपि वदन्ति । तत्र श्रवणस्य संस्काररूप व्यापारद्वारा कारणत्वं बोध्यम् । अनुभवजन्यः संस्कारः कारणं अनुभवो वा संस्कारद्वारा कारणमित्यत्र न फले विशेषः ।
मम्मटाचार्यमतम्
पण्डितराजजगन्नाथस्तु तृणारणिमणिन्यायेन व्याख्यायते । यथा वह्नि प्रति क्वचित्तृणं कारणं, क्वचिदरणिमन्थनं क्वचिच्च सूर्यकान्तो मणिः, न तु त्रयः समुदिताः कमपि वह्नि समुत्पादयन्ति । तथा काव्यप्रतिभा प्रति काव्यं प्रति वा क्वचिच्छक्तिः कारणं क्वचिच्च व्युत्पत्त्यभ्यासो, न तु त्रयः समुदिताः, क्वचिदपि काव्यप्रतिभा काव्यं वा जनयन्ति ।
वाग्भटमतम्
प्रतिभा कारणन्तस्य व्युत्पत्तिस्तु विभूषणम् ।
पीयूषवर्षमतम्
इति पीयूषवर्षों वदति । एवं पदं प्रतिभायाः प्राधान्यस्य वैलक्षण्यस्य वा द्योतनाय न तु व्युत्पत्त्यभ्यासव्यावृत्तये, पण्डितराजमतापातात् मृदम्बुदृष्टान्ता सनतेश्च । नहि बीजं मृदम्बु सहकारं विना लतां प्रति प्रभवति । प्राधान्यं वैलक्षण्यमित्थं दृष्टान्तबलादायाति । यवलतां प्रति यवबीजं गोधूमलतां प्रति गोधूमबीजमित्यादिरीत्या बीजमसाधारणम् । मृदम्बुनी तु लतान्तरं प्रत्युपयुञ्जाने बीजान्तराणामपि सहकारिणी तथा प्रतिभा काव्यस्यासाधारणं कारणमिति । ध्रुतशब्दस्य दण्डिमते इव व्युत्पत्ती तात्पर्यमवसेयम् उत्पत्तिपदं तु प्रायः पाद पूरकमेव । त्रयाणां समुदायस्य कारणतावादि मतमिदम् । अन्यच्चापेक्षितमुप पादनं वाग्भटमतप्रतिपादनादवसेयम् अनन्तरोक्तगौरवपरम्परादूषणमनुवर्त नीयम् । एव पदमपि तादृक् सफलं न प्रतिभाति । अत्र व्युत्पत्त्यभासयोरप्य साधारणयोरेव काव्यमात्रप्रयोजकयोर्ग्रहणं न तु कार्यान्तरप्रयोजकयोरिति ।
काव्यलक्षणम्
८. स्वाभिमतं काव्यलक्षणं ब्रूते विश्वनाथः - 'वाक्यं रसात्मकं काव्यम् ।'
9. पण्डितराजजगन्नाथेन -
१. काव्यालङ्कारे भामहेन  _ 'शब्दार्थों सहितौ काव्यम् ।'
'गुणालङ्कारसहितौ शब्दाथों दोषवर्जितो।
काव्यभेदविचारः
'दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुनः काव्यं द्विधा मतम् ।'
रूपकमपि द्विविधम्भवति-रूपकमुपरूपकञ्चेति । रूपकभेदस्य प्रथमकथनं भरतेन कृतम् । दशधा रूपकस्य नाटिकायाश्च लक्षणमपि तेन कृतम् । तद्यथा -
नाटकं सप्रकरणमकं व्यायोग एव च
(आ) उपरूपकाणि
नाटिका त्रोटकं गोष्ठी सट्टकं नाट्यरासकम् ।
१६. प्रकरणिका–नाटिकेव प्रकरणी सार्थवाहादिनायिका, समानवंशजा यत्र नेतुर्नायिकेति भवति ।
क्वचिदत्र भवेदार्या क्वचिद्वक्त्रापवक्त्रके ।
नीलकण्ठदीक्षितस्य 'शिवलीलार्णवः' ।
५. उत्तरकालभवानां कवीनां शृङ्गारप्रधानं सङ्कीर्णं वा खण्डकाव्यम् ।
अर्थाधारमधिकृत्य काव्यस्य वर्गीकरणम्
आनन्दवर्धनाचार्यमतेन काव्याऽर्थप्रतीत्युपयोगिनःशब्दस्य वाच्यलक्ष्यार्थयोः न प्राधान्यम्, शरीररूपत्वात् । किन्तु सहृदयश्लाघ्योत्कर्षमात्रत्वेन परापेक्षया चमत्कारातिशयाधानाच्चात्मभूतः प्रतीयमानो योऽर्थः, स एव काव्यत्वव्यपदेश हेतुरणुप्राणकः प्रधानम् । श्लाघ्यो योऽयमर्थः स द्विविधः वाच्यः, प्रतीयमान । श्चेति । अनया दृष्ट्या काव्यस्य प्रायस्त्रयो भेदाः भवन्ति । तद्यथा-ध्वनि  काव्यम्, गुणीभूतव्यङ्गयकाव्यम्, चित्रकाव्यञ्चेति ।
चित्रकाव्यम्
(१) शब्दचित्रम्-किञ्चिच्छब्दालङ्कारभूषितं शब्दचित्रं भवति ।
पण्डितराजजगन्नाथस्याभिमतम्
'तच्चोत्तमोत्तमोत्तममध्यमाधमभेदाच्चतुर्धा ।'
दण्डिनः मतम्
अग्निपुराणे गुणानां विवेचना भिन्नरूपेणास्ति । अस्मिन् पुराणे शब्दार्थो भयरूपवर्गेषु विभक्ताः गुणाः सन्ति । तद्यथा शब्दगुणवर्गे-यौगिकी-सती उदारता-सौकुमार्य-गाम्भीर्य-लालित्य-श्लेषान्ताः सप्त शब्दगुणाः सन्ति । तथा माधुर्य-कोमलत्व-उदारता-प्रौढि-सामयिकत्व-संविधानान्ता षड्गुणाः अर्थगुणवर्गे सन्ति । उभयगुणवर्गे च प्रसाद-सौभाग्य-यथासंख्य-उदारता-पाक-रागान्ताः षड्गुणाः सन्ति । गुणविषयेऽग्निपुराणस्येदं कथनमस्ति  -
आचार्यवामनमतम्
युवतेरिव रूपमङ्ग काव्यं स्वदते तदप्यतीव ।
शब्दगुणाः - गाढबन्धत्वमोजः, शैथिल्यं प्रसादः, मसृणत्वं श्लेषः, मार्गाभेदः समता, आरोहावरोहक्रमः समाधिः, पृथक्पदत्वं माधुर्यम्, अजरठत्वं सौकुमार्यम्, विकटत्वमुदारता, अर्थव्यक्तिहेतुत्वमर्थव्यक्तिः, औज्ज्वल्यं समाधिः ।