cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
प्रत्यक्षपद्धतिः
व्याकरणानुवादपद्धतिः सम्भाषणं कर्तुं पर्याप्ता न आसीत् तया पद्धत्या ये भाषाम् अभ्यसितवन्तः ते सम्भाषणं कर्तुम् अशक्ताः भवन्ति स्म । यतः तेषां लक्ष्यं तत् न आसीत् । इस्रेल्(ISRAIL) देशे प्रत्यक्षपद्धतेः विकासः अभवत् । तत्रत्याः नागरिकाः हिब्रू भाषां वदेयुः इति अपेक्षा आसीत् । लेखनं कुर्युः इति अपेक्षा नासीत् । अतः तैः प्रत्यक्षपद्धतेः विकासः कृतः ।
विमर्शः
अस्याः पद्धतिविषये अपि महान् विरोधः अस्ति । गच्छता कालेन ज्ञातम् । प्रत्यक्षपद्धतिः परिपूर्णा न । अत्र अपि न्यूनताः सन्ति ।
अक्षराणामकारोऽस्मि...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः दशमोऽध्यायस्य विभूतियोगस्य त्रियस्त्रिंशत्तमः(३३) श्लोकः ।
हजारी प्रसाद द्विवेदी
पश्‍य
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
देवेन्द्रनाथ ठाकुर
पश्य
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य लेखकाः‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पौराणयवनसंस्कृतिः
धर्मः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
क्रिकेट्-शब्दावली
इत्थमियं क्रीडा सम्प्रति समस्तं विश्वं व्याप्य स्थिताऽस्ति । अस्यां प्रावीण्यं प्राप्तानां सङ्ख्यापि अतिदवीयसी विद्यते । विभिन्नस्य क्रीडकस्य विभिन्ने विषये वैशिष्ट्यम् आलोक्यते । यथा-
पिताहमस्य जगतो...
अर्थः
अहमेव अस्य जगतः पिता, माता, पोषयिता, पितामहः, ज्ञेयं वस्तु, पावयिता, ओारः, ऋग्वेदादिश्च अस्मि।
मृत्युः सर्वहरश्चाहम्...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
34 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कौसल्या
कौसल्या कोसलदेशस्य भानुमतः पुत्री। दशरथस्य ज्येष्ठा पत्नी। मर्यादापुरुषोत्तमस्य रामस्य माता । विवाहानन्तरं कोसलराज्यम् दशरथस्य राज्ये एव अन्तर्गतम् । कौसल्या रामस्य माता राज्ञः दशरथस्य ज्येष्ठपत्नी च । तस्याः उल्लेखः रामायणे अयोध्याकाण्डे आगाच्छति। सा एका तपस्विनी स्त्रिः।
याज्ञवल्‍क्‍यस्मृतिः
याज्ञवल्क्य महर्षिणा लिखिता स्मृतिः याज्ञवल्क्यस्मृतिनाम्ना चिरं प्रख्याताऽस्ति । मानवसामाजे व्यावहारिकदृष्ट्या तत्प्रणीतायाः स्मृतेः सुमहद गौरवं वरीवर्ति । याज्ञवल्क्यस्मृतिः सनकादिनामृषीणां सोमश्रवादिमुनीनाञ्च धर्मजिज्ञासायां प्रश्नोत्तरच्छलरुपा स्मृतिरिति कथ्यते । मनुस्मृतिवत् संहितायाम् अस्यामपि यथाक्रमम् आचार व्यवहार-प्रायश्चित्तभेदेन त्रयोऽध्याया वर्त्तन्ते ।
धनलक्ष्मीपूजा
एतत् केवलं धनसम्बद्धं पर्व न । अत्र महालक्ष्मी: केवलं धनदेवता न । श्रेयस: सर्वाणि अपि रूपाणि लक्ष्मीस्वरूपाणि एव । सा धर्मलक्ष्मी: मोक्षलक्ष्मी: अपि । वैश्या: तद्दिने लक्ष्मीपूजां कृत्वा नूतनगणनाया: आरम्भं कुर्वन्ति । तमिळुनाडुराज्ये चतुर्दशीदिनं दीपावली इति, कर्णातके चतुर्दशी-प्रतिपत् च दिनद्वयं दीपावली इति वदन्ति ।
वर्गः:धार्मिकपर्वाणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ग्रेट् ब्रिटन्
१७०७ तमस्य वर्षस्य मेमासस्य १ दिनाङ्के क्वीन् अन्-वर्यस्य नेतृत्वे आक्ट् आफ् यूनियन् १७०७ नियमानुगुणम् इङ्ग्लेण्ड्-स्काट्लेण्ड्देशाभ्यां युतं ग्रेट् ब्रिटन्-संयुक्तराष्ट्रस्य निर्माणं जातम् ।१८०१ तमे वर्षे अयं ऐर्लेण्ड्-देशेन सह विलीनं जातम् । ऐरिष्-स्वातन्त्र्यानन्तरम् ऐर्लेण्ड्-देशस्य महान् भागः संयुक्तराष्ट्रेण वशीकृतम् । अधुना ’युनैटेड् किङ्ग्डम् आफ् ग्रेट्ब्रिटन् उत्तर-ऐर्लेण्ड्’ इति च नामाङ्कनं कृतम् ।
बृहत्साम तथा साम्नां...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
35 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गुल्बर्गामण्डलम्
नद्यः
कृष्णा भीमा अमरजा च अस्मिन् मण्डले विद्यमाने द्वे नद्यौ ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुल्बर्गामण्डलम् वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि वर्गः:विषयः वर्धनीयः
पार्मा
पार्मा इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
द्यूतं छलयतामस्मि...
अन्वयः
छलयतां द्यूतम् अस्मि । तेजस्विनां तेजः अहम् । जयः अस्मि । व्यवसायः अस्मि । सत्त्ववतां सत्त्वम् अहम् ।
दुर्गमण्डलम्
दुर्गमण्डलम्' (Durg District) छत्तीसगढराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं जगदलपुरम् नगरम् ।
छपरा
सारन मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
लिवोरनो
लघुत्तम|इटली देशस्य मानचित्रे लिवोरेनो नगरं लिवोरनो इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
एस् एल् भैरप्प
परिचयः
एस्. एल्. भैरप्पः (S. L. Byrappa) (कन्नड ःಸಂತೆಶಿವರ ಲಿಙ್ಗಣ್ಣಯ್ಯ ಭೈರಪ್ಪ) आधुनिके कन्नडसाहित्ये एतस्य कादम्बर्यः अत्यन्तं प्रसिद्धाः सन्ति । एताः कादम्बरीः अधिकाः जनाः पठन्ति । विंशतितमः शतमानः कादम्बरीयुगः इति निर्दिश्यते । अस्मिन् कालखण्डे ये लेखकाः जनानां हृदयस्पर्षं कृतवन्तः तेषु केचन लेखनवृत्तिमेव जीवनवृत्तित्वेन स्वीकृतवन्तः आसन् । केचन अन्यवृत्तौ रताः सन्तः कन्नडसाहित्यकृषिं कृतवन्तः सन्ति । लेखनकार्यं प्रवृत्तिरूपेण स्वीकृत्य, शिक्षणक्षेत्रे कार्यं कुर्वाणः अपि अत्यन्तं जनप्रिय जातः लेखकः अस्ति डा. एस्. एल्. भैरप्पः ।
संयुक्तराज्यानि
मूलानि कोलम्बसेन पूर्वम् इतिहासः
वर्गः:उत्तर-अमेरिकाखण्डस्य देशाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शर्मण्यदेशः
बाह्‌यग्रन्‍थाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रिमिनी
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा...
भावर्थः
'अर्जुन' – अर्जुन ! इत्यस्य पदस्य अर्थः भवति 'स्वच्छः' इति । अत्र भगवान् 'अर्जुन' इत्यनेन सम्बोधनेन अर्जुनस्य निर्मलान्तःकरणस्य सङ्केतं करोति । अर्थात् हे अर्जुन ! तव अन्तःकरणं निर्मलम् अस्ति । अतः व अन्तःकरणे कर्तव्यकर्मविषयकः सन्देहः एषः कीदृशः ?
'कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् आरभते' – यथा एतस्य श्लोकस्य प्रथमे चरणे 'इन्द्रियाणि' इत्यस्य पदस्य अर्थः दश इन्द्रियाणि इति भवति, तथैव उत्तरार्धे उपयुक्तस्य 'कर्मेन्द्रियैः' इत्यस्य पदस्यापि दश इन्द्रियाणि एव अङ्गीकर्तव्यः । यदि अत्र केवलं हस्तादीनामेव स्वीकारं कुर्मः, तर्हि अदृष्ट्वा, अश्रुत्वा वा कार्म कथं भवितुम् अर्हति ? अतः सर्वेषां करणानाम् अर्थात् अन्तःकरणनां, बाह्यकरणानां च कर्मेन्द्रियशब्देन बोधः ग्रहणीयः । स्वार्थत्यागोत्तरम् अन्येषां हिताय कृतं कर्म कर्मयोगः उच्यते । स्वस्य कृते कर्मणि कृते कर्मणा, कर्मफलेन च सह सम्बन्धः भवति । अन्येभ्यः कर्मणि कृते सति कर्मणः, कर्मफलस्य च सम्बन्धः अन्यैः, परमात्मना च सह भवति । एवं स्थल-काल-परिस्थित्यनुगुणं सम्मुखम् उपस्थितस्य कर्तव्यकर्मणः निःस्वार्थभावेन पालनम् एव कर्मयोगस्य आरम्भः ।
शाङ्करभाष्यम्
यस्त्विति । यस्तु पुनः कर्मण्यधिकृतः अज्ञः बुद्धीन्द्रियाणि मनसा नियम्य आरभतॆ अर्जुन, कर्मेन्दियैः वाक्पाण्यादिभिः । किमारभत् इत्याह कर्मयोगमसक्तः सन् फलाभिसन्धिवर्जितः सः विशिष्यतॆ इतरस्मात् मिथ्याचारात् ॥७॥
सरगुजामण्डलम्
वर्गः:छत्तीसगढराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:छत्तीसगढराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बर्गम
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चाणक्यः
इतिहासः
पाटलिपुत्रे बुद्धिमान् सदगुणसम्पन्न: राष्ट्रभक्त: सर्वशास्त्रपारङ्गत: चाणक्य: अपि वसति स्म। सर्वे राष्ट्रभक्ता: चाणक्येन सह परामर्शं कृतवन्त:। चाणक्य: धननन्दं बोधयितुं तस्य सकाशं गतवान्, किन्तु धननन्द: कुपितः जात:, स: चाणक्यस्य कृते अपमानमपि कृतवान् । तदानीं परमसात्विक: चाणक्य: नन्दसाम्राज्यं विनाशायितुं प्रति कृतवान् । स: एकं धीरं शास्त्रनिपुणं वीरं युवानं दृष्टवान् । तस्य नाम 'चन्द्रगुप्त:' इति । चाणक्य: चन्द्रगुप्ते अद्भुतं सामर्थ्यं दृष्टवान्। अतः एव चाण्क्य: स्वबुद्धिकौशल्येन दुष्टात् धननन्दात् राज्याधिकारं हित्त्वा नन्दवशं समूलं विनाश्य चन्द्रगुप्ताय मगधरज्यं दत्तवान् । स्वयं चाणक्य: तस्य महामात्य: अभवत् । चन्द्रगुप्तस्य पराक्रमेण चाणक्यस्य बुद्धिकौशलेन च मगधराज्यं पुनरपि सुखसमृद्धियुक्तम् अभवत् । चाण्क्यस्य मूलनाम "विष्णुगुप्तः" इति आसीत् । स: चणकस्य पुत्र: आसीत् अतः एव ’चाणक्य:’ इत्यपि कथ्यते। तस्य एव अपरं नाम 'कौटिल्य:' इत्यपि आसीत् । चाणक्यस्य जन्म ख्रीस्तपूर्वतृतीयशताब्दे अभवत् । स: स्वयं राजनीतिज्ञ: आसीत् । अतः एव राजनीतिशास्त्रं, धर्मशास्त्रं, विधिशास्त्रम्, अर्थशास्त्रं च अधिकृत्य 'अर्थशास्त्रम्' इति ग्रन्थस्य रचनां कृतवान् । अर्थशास्त्रे राजनीतिविषयकानि सूत्राणि सन्ति। चाणक्येन अर्थशास्त्रे पराशर-बृहस्पति-भारद्वाज-मनु-पिशुन-विशालक्ष-आदीनां स्वपूर्ववर्तिनाम् अर्थशास्त्रविदुषाम् अपि उल्लेख: कृत: चाणक्यात् अर्थशास्त्रपरम्परायां ’कामन्दकीय-नीतिसार:’ महत्वपूर्ण: ग्रन्थ: अस्ति। चाणक्य नीति जो आपको सफलता दिलाएगी | Chanakya Niti In Hindi
अश्वपतिः
‎
सिराकुजा
सिराकुज़ा इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
सासरी
सासरी इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
जगतसिंहपुरमण्डलम्
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पियासेञ्जा
पियाचेंज़ा इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
अररिया
भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति अररियामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अररियानगरम्।
चाईबासा
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कालाहाण्डीमण्डलम्
ओरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः भवानिपट्ण नगरः |
साहिबगञ्ज
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कन्धमालमण्डलम्
राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः फुल्बानि नगरः |
डाल्टनगञ्जनगरम्
वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः
वैशिष्ट्यम्
कर्णाटकं भारतस्य दक्षिणभागे स्थितं किञ्चन राज्यम् अस्ति । अस्य राज्यस्य एतत् वैषिष्ट्यम् अस्ति यत् अत्र तीरप्रदेशाः विशालप्रदेशाः पर्वतप्रदेशाः च सन्ति । एतत् प्रथमं राज्यं यत्र ८ ग्रन्थकर्तारः ज्ञानपीठप्रशस्तिभूषिताः सन्ति । कर्णाटकस्य राजधानी बेङ्गलुरु अस्ति। एतत् कर्णाटकस्य आग्नेयभागे विराजते ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
औशनसस्मृतिः
अस्यां स्मृतौ ब्राह्मणो यथा बर्णानां गुरु र्भवति, तथा स्त्रीणां पतिरेव गुरुः मान्य इति मन्तव्यम् । एवमेव मानव-समाजस्य कल्याणाय शिष्टाचार -शिक्षया सर्वथा भाव्यम् इति औशनसीया स्मृति-शिक्षा- समाजे यथा मनुष्यनिमित्तं विद्याया माहत्म्यम् अनिवार्यमस्ति, तथा जीवन निर्वाहार्थं धनस्यापि प्रयोजनं सर्वथा वर्त्तत इति तेन दर्शितम् ।
नियतं कुरु कर्म त्वं...
अन्वयः
त्वं नियतं कर्म कुरु, कर्म हि अकर्मणः ज्यायः । अकर्मणः ते शरीरयात्रापि न प्रसिद्ध्येत् ।
मर्मः
एवं प्रस्तुते श्लोके अर्जुनं निमित्तीकृत्य भगवान् साधकान् सावाधानं कुर्वन् वदति यद्, साधकेन स्वस्य अनुकूलता, सुखुबुद्धिः च त्यक्त्वा कर्तव्यकर्माणि एव तत्परतया साधनीयानि इति ।
सर् जेम्स् सिम्सन्
सर्वासु अपि परीक्षासु प्रथमश्रेण्याम् एव उत्तीर्णः भवति स्म सर् जेम्स् सिम्प्सन् । बाल्ये तेन दृष्टं किञ्चित् दृश्यं सदा तस्य नेत्रयोः पुरतः नृत्यति स्म । कश्चन बालकः शस्त्रचिकित्सायाः समये वेदनां सोढुम् अश्क्नुवन् उच्चैः आक्रोशति स्म । तदा एव सर् जेम्स् सिम्प्सन् “अहं यदा वैद्यः भवामि तदा एतन्निमित्तं किमपि औषधं संशोधनीयम्” इति चिन्तितवान् आसीत् । वैद्यवृत्तिम् अपि श्रद्धया कुर्वन् बहुशीघ्रं जनप्रियताम् अपि प्राप्नोत् । १८४६तमे वर्षे अमेरिकादेशे निश्चेतनौषधम् उपयुज्यते इति यदा श्रुतवान् तदा अस्माभिः अपि तत् औषधं प्रयोक्तव्यम् इति धिया बहुविधान् प्रयोगान् अकरोत् । एतदर्थं डङ्कन् तथा कील् नामकौ द्वौ सहोद्योगिनौ साहाय्यम् अकुरुताम् । स्वस्य उपरि एव क्लोरोफारं सेचनं कृत्वा सर्वेषु दिग्भ्रान्तिम् अजनयत् । तदनन्तरं वेदनारहितस्य प्रसवस्य सौकर्यम् अकल्पयत् । तेन सर् जेम्स् सिम्प्सन्नेन क्लोरोफारमस्य उपयोगः यः कृतः तदर्थं बहुभ्यः मूलेभ्यः विरोधः प्रकटितः अभवत् । सः तान् सर्वान् अपि विरोधान् समर्थतया सम्मुखीकृतवान् ।
वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भारतसर्वकारः
सर्वकारस्यास्य तु तिस्रः शाखाः: कार्यकारिणी, विधायिका न्यायपालिका च। कार्यकारिणीशाखायाः प्रमुखस्तु राष्ट्रपतिः। स तु राज्यस्य प्रमुखः वर्तते। राष्ट्रपतिः स्वकीय-शक्तीन् प्रत्यक्षतया अथवा अधीनाधिकारिणां माध्यमेन प्रयोजयति। संसदः विधायिकाशाखायां तु निम्नं सदनं लोकसभानाम अपि च उच्चं सदनं राज्यसभानाम तथा च राष्ट्रपतिः वर्तन्ते। न्यायपालिकायां च सर्वोच्चन्यायालयः शीर्षस्थः, अपि च 21 उच्चन्यायालयाः, जिल्लास्तरे च नागराः, आपराधिकाः, पारिवारिकाश्च न्यायलयाः बहवः विद्यन्ते। भारतं नाम संसारे बृहत्तमं लोकतन्त्रं वर्तते।
स्टार् वॉर्स् एपिसोड १ : द फैण्टम् मेनेस्
thumb|right स्टार् वार्स्:दि फ़ांटम् मेनस् (Star Wars: The Phantom Menace) एकः आङ्ग्ल भाषा चलनचित्रम् अस्ति। नायकानि लियम् नीसन्, ईव्न् मेक्ग्रेगर्, नेटली पोर्ट्मन् च।
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि...
अन्वयः
वृष्णीनां वासुदेवः अस्मि । पाण्डवानां धनञ्जयः । मुनीनाम् अपि अहं व्यासः । कवीनाम् उशना कविः ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
37 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं...
अर्थः
हे अर्जुन ! येषु शोकः न करणीयः तेषु त्वं शोकं करोषि । पण्डितानां वादमपि उपस्थापयसि । वस्तुतः विवेकिनः मृतेषु जीवत्सु च शोकं न कुर्वन्ति ।
डुम्कामण्डलम्
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले केवलम् एकम् उपमण्डलम् स्ति - डुम्का
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं...
अधिकवाचनाय
11 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
डुम्कामण्डलम्
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:झारखण्डराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गोड्डा
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हमीररपुरमण्डलम्, हिमाचलप्रदेशः
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गिरिडीह
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
त्रिविक्रमभट्टः
अधिकवाचनाय
मध्यप्रदेश सम्पूर्ण अध्ययन
श्लेषालङ्कारसिद्धान्तः
तिरुमलाम्बा
१६ शतके जाता तिरुमलाम्बा(Thirumalamba) विजयनागरराजस्य अच्युतदेवस्य पत्नी । ‘वरदाम्बिकापरिण्यः' नाम चम्पूग्रन्थः एतया लिखितः । ग्रन्थस्य अन्ते एषा स्वविषये उक्तवती अस्ति इत्यतः एतस्याः देशकालादिविषयाः स्फुटतया ज्ञायन्ते । वरदाम्बिकापरिणयः कश्चन ऐतिहासिकः ग्रन्थः । वरदाम्बा एतस्याः सपत्नी भवति । तथापि उदारहृदया एषा तां काव्यदृष्ट्या पश्यन्ती रमणीयतया वर्णितवती अस्ति । ललितपदरचना, वर्णनाचातुर्यम् इत्यादयः एतस्याः काव्यस्य वैशिष्ट्यम् ।
सुब्रह्मण्यन् चन्द्रशेखर
प्रशस्तिपुरस्काराः
क्रि.श.१९५० तमवर्षम् -  प्रकाशितस्य रेडियो एक्टिव् ट्रन्स्फर् इति ग्रन्थस्य केम्बिज़् विश्वविद्यालयस्य अत्युन्नतप्रशस्तिः आडम् पुरस्कारः ।
अन्यरुचयः अन्तिमयात्रा च
चन्द्रशेखरः प्रिन्सिपल्स् आफ् स्टेलार् डैनामिक्स् इति विशिष्टं ग्रन्थं लोकार्पितवान् । क्रि.श. १९८०तमे वर्षे स्वेच्छया कार्यात् विरतः संशोधनम् अन्ववर्तत । साहित्यासक्तः चन्द्रशेखरः अमेरिकादेशे वसन् अपि दक्षिणभारतस्य कच्छां कञ्चुकं च धरति स्म । कर्णाटकसङ्गीतं केवलं शृणोति स्म । ६५वर्षाणि निरन्तरं संशोधनरतः ड. सुब्रह्मण्यन् चन्द्रशेखरः क्रि.श. १९५५तमवर्षस्य अगस्ट् मासस्य २१तमदिनाङ्के रात्रौ इहलोकं त्यक्तवान् ।
सालार् जङ्ग वस्तुसङ्ग्रहालयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
दण्डो दमयतामस्मि...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः दशमोऽध्यायस्य विभूतियोगस्य अष्टात्रिंशत्तमः(३८) श्लोकः ।
गिरिडीहमण्डलम्
गिरिडीहमण्डलम् (Giridih District) झारखण्डराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं गिरिडीह नगरम् ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:झारखण्डराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नेताजी सुभाषचन्द्र बोस
=बाल्यकालः विद्यार्थिजीवनं च= ओड़िशायाः प्रसिद्धनगरे कटके सः अजायत । तस्य पितुः नाम जानकीनाथः, मातुः नाम प्रभावती च । सुभाषस्य कुटुम्बः विशालः आसीत् । कुटुम्बे १४ बालाः आसन् । पञ्चमे वयसि सुभाषः कटकस्य आङ्गलभाषाविद्यालयं प्राविशत् । विद्यालयस्य दृष्टिः आङ्गलजनानां दृष्टिः इव एव आसीत् । तत्र विद्यमानं जातीयभेदभावं सः न असहत । तत्र आङ्गलबालकानां स्थानं भारतस्य बालकानां स्थानस्य अपेक्षया उच्चतरम् आसीत् । ततः सः भारतीयविद्यालयं प्राविशत् । विद्यालयस्य प्रधानः बेनीमाधवः सुभाषस्य मनसि महान्तं प्रभावम् अजनयत् ।
यच्चापि सर्वभूतानां...
पदच्छेदः
यत् च अपि सर्वभूतानां बीजं तत् अहम् अर्जुन न तत् अस्ति विना यत् स्यात् मया भूतं चराचरम् ॥ ३९ ॥
दत्तोपन्त ठेङ्गड़ी
स्वदेशी जागरण मंचस्य संस्थापकः
जनरल एग्रीमेन्टआन टेरिफ एन्ड ट्रेड (गेट) इत्यस्य स्थापना जनवरी मासस्य प्रथम दिनांके १९४८ तमे ख्रीस्टाब्दे विहिता । तत्रेक एव विषय आसीद्वस्तुनामन्ताराष्ट्रीय व्यापार: । १९८६ तमे ख्रीस्ताब्दे संजातवार्तायां कुख्यातानां डंकेलप्रस्तावानां विवरणं समक्षे समागतम् । एतावत कालपर्यन्तं केवलं सीमाशुल्कं न्यूनीकर्तृमेव वार्तालाप आसीत् किन्तु १९८६ तमे ख्रीस्टाब्दे आर्थर डंकेल गेट इत्यस्य सीमावर्धनं कुर्वन् वस्तुनां व्यापारेण सह सेवानां व्यापारमपि प्रस्तावरूपेण सम्मेलितं प्रस्तावितवान् । तत्र नूतन विषय त्र्यमुत्पीटे समागतम् । डंकेलप्रस्तावानां व्यापकमध्ययनानन्तरं श्रद्धेयदत्तोपंतो देशं प्रत्यबोधयत् डंकेल प्रताव:पारतन्पत्रावलिखे । सोऽकथयत् यद् भारतसर्वकार: डंकेलप्रस्तावं न स्वीकुर्यात् । यतोहि डंकेल प्रस्ताव: आर्थिकसाम्राज्यवादमानेतुं प्रयतते । अनेन राष्ट्रस्य सम्प्रभुता सङ्कटाकीर्णा स्यात् । स केवलं सर्वकारमेव न प्रत्यबोधयदपितु डंकेल प्रस्तावविरोधे व्यापकजनान्दोलनार्थं जनजागरणं कृत्वा राष्ट्रव्यापि आन्दोलनस्याह्वानं कृतवान् । स एवं स्वतन्त्रताया द्वितीयं संग्राममथयत् । द्वितीयमिमं स्वतंत्रतासंग्रामम् सञ्चालयितुं नवम्बर मासस्य २२ दिनाङ्के १९९१ तमे ख्रीष्टाब्दे नागपुरे स्वदेशी जागरण मञ्चस्य स्थापनामकरोत । तत्र गोष्ठयाम् अखिलभारतीयनां पञ्चसंस्थानां प्रमुखपदाधिकारिण उपस्थिता: आसन् ।तेषु अखिलभारतीय विद्यार्थी परिषद् भारतीय किसान संघ: तथा भारतीय मजदूरसंघादय: समवेता आसन् । नागपुर गोष्ठयां स्वदेशी जागरण मञ्चस्य संयोजकत्वेन डा मा.गो बोकरे दायित्वस्य निरवहणं कृतवान् । डा बोकरे नागपुरविश्वविद्यालयस्योपकुलपतिस्तथा च तत्कालीनोऽर्थशास्त्री आसीत् । पूर्वं स वज्रमार्क्सवादी साम्यवादी विचारक: आसीत किन्तु कालान्तरेण तस्य विचार परिवर्तनमभवत् । स विख्यात पुस्तकं ‘हिन्दु अर्थशास्त्रम’ नाम्ना लिखितवान् । अनेन सार्धमेव मा.मदनदासो राष्ट्रीयो सह-संयोजक: सञ्जात:। स्वदेशीजागरणमञ्चस्य भारतीयमजदूरसंघस्य भारतीयकृषकसंघस्य तथा चानेनदेशभक्तिभावितसंगठनानां सत्यपि विश्ववयापारसंगठनाग्रह: स्वीकृत: ।
स १९९५ तमे ख्रीष्टाब्दे महतिमावश्यकतां प्रासङ्गिकतां पर्यालोच्य भोपालनगरे पर्यावरणमञ्चस्य स्थापनामकरोत् । साम्प्रतमेतद् बी.एम.एस. इत्येस्यान्तर्गतं कार्यरतमस्ति । परमपूज्य श्रीगुरूजी – पंडित दीनदयालोपाध्यायपरम्परायां श्रद्धेय दत्तोपंत महोदय सनातनधर्माधिष्ठाने राष्ट्रवादिविचारान् सुपरिभाषितान् विधाय महतकार्यं सम्पादितवान् । समकालीनविभाजनकारिराजनीति संशोधक – वैकल्पिक राजनितिप्रक्रियां वैचारिक – व्यवहारिक आधारे प्रतिष्ठाप्य महत् कार्यकलापमकरोत् । श्रद्धेय: ठेंगड़ी महोदयो भारतीय मजदूर संघ – भारतीय किसान संघ – स्वदेशीजागरणमञ्चादीनां राष्ट्रवादीसंगठनानां निर्माणं केवलं परिवर्तनवाहकरूपे नैवापितु संगठनप्रहरीरूपे कृतवान् ।आधुनिक राजनीतिसंशोधकत्वेन प्राचीनभारतीयवैचारिकाधारेण सशक्ताभिव्यक्तिरूपेण चैतानि संगठनप्रहरीरूपे कृतवान आधुनिक राजनीतिसंशोधकत्वेन प्राचीन भारतीयवैचारिकादारेण सशक्ताभिव्यक्तिरूपेण चैतानि संगठनानि प्रतिपदं कार्यं सम्पादयितुं प्रयतन्ते। कृतज्ञ देश: श्रद्धेयं दत्तोपंतठेंगड़ी महोदयं राष्ट्रऋषिं इति नाम्ना प्रोचिवान् ।
साम्यवादिविचारधाराया: तिलयिञ्जत्वं सारहीनत्वम् अन्तर्विरोधानाञ्च प्रत्यक्षानुभवं विधाय श्रद्धेयोदत्तोपन्तमहोदय: पूर्णात्मविश्वासपूर्वकं भारत राष्ट्रं प्रति प्रोवाच “ साम्यवाद: स्वकीयन्तर्विरोधै: स्वतएव समाप्तिं प्रापतुकाम:, साम्यवादं समापयितुं प्रयत्नान्तरस्य अपेक्षा नास्ति । तस्मिन समये विश्वयार्धभाग: ललितध्वजैराच्छादित: आसीत् ।
सिर्मौरमण्डलम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति हिमाचलप्रदेशः । अत्रत्यं किञ्चन मण्डलम् अस्ति सिर्मौरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नहान् ।
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा...
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः कर्मणाम् अवश्यकर्तव्यतां बोधयति । पूर्वस्मिन् श्लोके भगवान् कर्मबन्धनात् मुक्तिः कथम् इति बोधयित्वा अत्र कर्मणः आवश्यकां बोधयितुम् अन्यं हेतुं वदति । सः कथयति यद्, प्रजापतेः कल्पादौ यज्ञसहितं प्रजानां रचनां कृत्वा ताः प्रजाः अवदत् यद्, यूयम् अनेन यज्ञेन वृद्धिं प्राप्नुयात । एषः यज्ञः युष्मभ्यम् इष्टफलदः भवेद् इति ।
भावार्थः
'अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्' – युज् + क्त इति कृते 'इष्ट' इति शब्दः निष्पद्यते । एषः शब्दः अपि यज्ञशब्दवाचकः (कर्तव्यकर्मवाचकः) एव । कमु + अण् इति कृते 'काम' इति शब्दः व्युत्पद्यते । एषः शब्दः पदार्थवाचकः । विश्वौहा मनुष्याः उपदिश्यन्ते यद्, यूयं स्वस्य कल्याणेन सर्वेषां वृद्धिम्, उन्नतिं च कुर्यास्त । एवं कृते कर्तव्यपालने याः सामग्र्यः अपेक्ष्यन्ते, ताः स्वयमेव प्राप्स्यन्ते इति । अर्जुनस्य अकर्मणि एव रुचिः आसीत्, अतः भगवान् निराकरणाय प्रजापतेः वचनस्यापि उल्लेखं कृत्वा कर्तव्यकर्मणः शिक्षणं यच्छति । अपरेषां हिताय कर्तव्यकर्मणि कृते मनुष्यस्य लौकिकी, पारलौकिकी च उन्नतिः शक्या अस्ति । निष्कामभावेन केवलं कर्तव्यपालनपूर्वकं कर्मणि कृते सति मनुष्यः मुक्तः भवति । प्रत्युत सकामभावेन कर्मणि कृते सः बद्धः भवति । प्रस्तुते प्रकरणे निष्कामभावेन क्रियाणानां कर्मणां वेवेचनं जायमानम् अस्ति । अतः अत्र 'इष्टकाम' इत्यस्य पदस्य उपयोगः जातः । अर्थात् इच्छितभोगसामग्री इति अर्थः उचितः न अपि तु यज्ञाय आवश्यकसमाग्री इति उचितः मन्यते । पूर्वस्मिन् श्लोके भगवान् यज्ञं विहाय सर्वाणि कर्माणि सकामभावयुक्तानि इति कथयति । तथा तानि कर्माणि बन्धिकारिणी इत्यपि बोधयति । त्रयोदशेऽध्याये अपि भवान् सकामभावेन कर्म कृत्वा मनुष्यः पापम् एव भक्षति इति कथयिष्यति । एवम् एतस्मात् श्लोकात् पूर्वास्मात् सकामभावनात्यागस्य विषयः आरब्धः अस्ति, सः विषयः अग्रेऽपि चलिष्यति । एवं मध्ये अर्थात् एतस्य अध्यायस्य दशमे, एकादशे, द्वादशे च श्लोकेषु अपि सकामभावनात्यागस्य एव विषयः स्वीकर्तव्यः भवति । यदि मध्ये अत्र 'इष्टकामः' इत्यस्य पदस्य अर्थः 'ईप्सितपदार्थाः' इति कुर्मः, तर्हि विषयविरुद्धं भविष्यति । यतो हि भगवतः मते तु इच्छितपदार्थप्राप्त्यै क्रियामाणानि कर्माणि बन्धनकारिणी सन्ति । अतः 'इष्टकामः' इत्येनेन पदेन 'कर्तव्यपालनम्' इत्येव अर्थः स्वीकर्तव्यः ।
देवगर्भादेवी (कङ्कालिताल्)
वैशिष्ट्यम्
दाक्षायिण्याः शरीरं विष्णुः यदा कर्तितवान् तदा देव्याः शरीरस्य अस्थीनि अस्मिन् स्थाने पतितम् इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी देवगर्भा इति नाम्ना पूज्यते । स्थानीयाः एतां कङ्कालेश्वरी इत्यपि वदन्ति । अत्रत्यः शिवः रुरुः इति च पूज्यते । एतस्य शक्तिपीठस्य विषये अभिप्रायभेदाः सन्ति । केषाञ्चन मतानुसारं तमिळ्नाडुराज्यस्य काञ्चीपुरे अस्ति एतत् शक्तिपीठम् ।
गुमलामण्डलम्
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:झारखण्डराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शूद्रकः
देशः कालश्च
अवन्ती-उज्जयिनी, अस्य वासस्थानम् इति केचन वदन्ति । अयम् राजा आसीत् । स्कान्दपुराणस्य "कुमारिकाखण्डे" उक्तप्रकारेण अयं कलिवर्षाणां ३२९०तमे वत्सरे अर्थात् क्रि.श.१९०तमे जनिम् अलभत इति महाराष्ट्रभाषायाः "संस्कृतकविचरित" ग्रन्थे निर्दिष्टम् । किन्तु अयं कस्य पुत्रः? का पुनः एतस्य माता इत्यादिविचाराः न लभ्यन्ते ।
क्षमा राव
जन्म, बाल्यं च
यद्यपि ‘पण्डित’ इत्युपाधिः एततकुटुम्बेन परम्परया प्राप्तः तथापि अन्वर्थश्च आसीत् । क्षमायाः तिस्त्रः भगिन्यः चत्वारः भ्रातरश्च अभवन् । सुसंस्कृतयोः मातापित्रोः सद्गुणाः अनायासेनैव अपत्येष्वपि अनुवृत्ताः अभवन् । शङ्करपाण्डुरङ्गमहोदयस्य संस्कृतप्रीतिः सहजा आसीत् । सा प्रीतिः तत्कालीनसाहित्ये विराजमानस्य 'आर्. जि. भण्डारकर' इति ख्यातस्य विदुषः प्रभावेण पल्लविता । पित्रा प्रभावितायां पुत्र्यां क्षमायामपि संस्कृतप्रीतिः परमोज्ज्वला आसीत् इत्यत्र किमाश्चर्यम् ।
विद्याभ्यासः
डा. राघवेन्द्रराव् इति सुप्रसिद्धेन वैद्येन सह क्षमायाः विवाहः सम्पन्नः । तदारभ्य क्षमा क्षमाराव् इति प्रसिद्धिं प्राप । भर्त्रा सह देशविदेशेषु अटन्त्याः क्षमायाः ज्ञानं विस्तृतं सञ्जातम् । विदेशसम्पर्केण इटालियन्-फ्रेञ्च् भाषयोः अपि नैपुण्यं प्राप्तवती क्षमा । पूर्वमेव तस्याः मराठी-गुजराती-संस्कृत- आङ्ग्लभाषासु परिणतिः आसीत् । इत्थं सा क्षमा बहुभाषाभिज्ञा अभवत् ।
योगदानानि
एतस्याः १२ कृतयः मुद्रिताः सन्ति । तासु 'शङ्करजीवनाख्यानम्’, ‘तुकारामचरितम्’, ‘रामदासचरितम्’, ‘स्वराज्यविजयः’ इत्यादीनि महाकाव्यानि । ‘मीरालहरी’ तया विरचितं खण्डकाव्यम् । ‘विचित्रपरिषद्यात्रा’ नामके लघुपुस्तके अन्ते संस्कृतप्रचारविषये तया एवं प्रार्थ्यते- एवं सततसंस्कृताध्ययनसीला क्षमा अस्माभिः आदरणीया अनुकरणीया च भवति ।
जलकूर्दनक्रीडा
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:जलक्रीडाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सन्तरणक्रीडा
सन्तरणक्रीडा(Swimming) जलक्रीडासु अन्यतमा ।
देवान्भावयतानेन...
पदच्छेदः
देवान् भावयता अनेन ते देवा भावयन्तु वः परस्परं भावयन्तः श्रेयः परम् अवाप्स्यथ ॥ ११ ॥
भवार्थः
'ते देवा भावयन्तु वः' – यथा वृक्षादिषु स्वाभाविकतया पुष्पफलानि उद्भवन्ति, परन्तु तेभ्यः विशेषं किमपि क्रियते चेत्, पुष्पुफलानि विशेषतया उद्भवन्ति । तथैव पूजनादिना देवानां पुष्टिः भवति, एवं देवानां कार्याणि विशेषतया न्यायप्रदानि भवन्ति । परन्तु यदा मनुष्यः स्वस्य कर्तव्यकर्मभिः देवानं पूजनादिकर्म न करोति, तदा देवाः पुष्टाः न भवन्ति । तेन तेषां कर्तव्यपालनेऽपि न्यूनता भवति । एवं संसारे विल्पलः, अनावृष्टिः, अतिलृष्टिः इत्यादयः सङ्कटाः उद्भवन्ति । 'परस्परं भावयन्तः' – मनुष्यः देवानां सेवां करोति, अतः देवाः मनुष्यस्य सेवां कुर्वन्ति इति एतस्य पदस्य अर्थः न भवति । प्रत्युत एवं भवति यद्, अपरः स्वस्य कर्तव्यपालनं कुर्यात् उत न परन्तु मनुष्येन तु स्वस्य कर्तव्यपालनं करणीयम् एव । अपरः अस्मभ्यं किमपि ददाति उत न इत्यस्य अस्माकं कर्तव्यपालने कोऽपि प्रभावः न भवेत् । यतो हि अन्यस्य कर्तव्यस्य दृष्ट्वा स्वयं कर्तव्यच्युतो भवति । एवं तस्य पतनं भवति । अन्यस्य कर्तव्यच्युतिना सह अपरस्य कोऽपि सम्बन्धः न भवति । साधकेन स्वस्य कर्तव्यपालनेन अन्येषां हितं कर्तव्यम् अस्ति । सेवावसरे चिन्तनं, सामर्थ्यं, समयः, सामग्री इत्यादिसर्वं स्वस्य कृते किञ्चित् अपि न स्थापनीयम् एव जडतायाः सर्वथा सम्बन्धविच्छेदः भविष्यति ।
शाङ्करभाष्यम्
कथं-देवानिति। देवानिन्द्रादीन् भावयत वर्धयतानेन यज्ञेन, ते देवा भावयन्त्वाप्याययन्तु वृष्ट्यादिना वो युष्मान्, एवं परस्परमन्योन्यं भावयन्तः श्रेयः परं ज्ञानप्राप्तिक्रमेणावाप्स्यथ,स्वर्गं वा परं श्रेयोऽवाप्स्यथ।।11।।
अजितनाथः
जन्म, परिवारश्च
एकस्मिन् दिवसे विजयादेव्या रात्रौ चतुर्दश महास्वप्नाः दृष्टाः आसन् । जितशत्रोः भ्रातुः सुमित्रस्य वैजयन्तीनामिकया पत्न्या अपि ते चतुर्दश महास्वप्नाः एव दृष्टाः । तस्मिन् दिने एव द्वे स्त्रियौ गर्भधारणं कृतवत्यौ । आगामिदिने स्वप्नशास्त्रिणां साहाय्येन स्वप्नानां निष्कर्षः कृतः । स्वप्नशास्त्रिभिः उक्तं यत् – “अस्मिन् कुले एकस्य तीर्थङ्करस्य, एकस्य चक्रवर्तिनः राज्ञः च जन्म भविष्यति” इति ।
चन्द्रकान्ता
चन्द्रकान्ता (१९३८ - )श्रीनगरे जाता. सा बहुला उपन्यास: कथा: च लिखिता.
हजारीबागमण्डलम्
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:झारखण्डराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कालिका (नल्हाति)
वैशिष्ट्यम्
अत्रत्या देवी न तावती प्रसिद्धा । स्थानीयैः केवलं पूज्यते । दाक्षायिण्याः शरीरं विष्णुः यदा कर्तितवान् तदा देव्याः शरीरस्य पादाश्थीनि अस्मिन् स्थाने पतितानि इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी कालिका (नल्हातेश्वरी) इति नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थितः शिवः योगेशः इति पूज्यते ।
ऋषभदेवः
ऋषभस्य राज्याभिषेकः
सर्वे यौगलिकाः स्वस्य मत्यनुसारम् ऋषभदेवस्य राज्याभिषेकस्य सज्जतां कुर्वन्तः आसन् । सर्वे विविधप्रकारकैः पुष्पैः ऋषभदेवस्य शरीरम् अलङ्कृतवन्तः । अनन्तरम् तैः ऋषभस्य राज्याभिषेकः कृतः ।
ग्रामव्यवस्था
सर्वैः जनैः सामूहिकजीवनस्य महत्त्वम् अवगतम् । ये जनाः वने निवसन्तः आसन्, ते ग्रामम् आगत्य निवसितवन्तः । यत्र सर्वे निवासं कुर्वन्ति स्म, सा विनीता-नगरी आसीत् । सा नगरी साम्प्रतम् अयोध्या इति नाम्ना ख्याता वर्तते ।
कला प्रशिक्षणम्
ऋषभदेवेन जनेषु स्वावलम्बिताम् आनेतुं विविधं शिक्षणं प्रदत्तम् आसीत् । कलायाः शिक्षणम् अपि प्रदत्तम् ।
महिषमर्दिनी (बक्रेश्वरम्)
वैशिष्ट्यम्
निकटे एव पापहारा नामिका नदी प्रवहति । शिवरात्रिदिने अत्र यात्रामहोत्सवः प्रचलति । दाक्षायिण्याः शरीरं विष्णुः यदा कर्तितवान् तदा देव्याः शरीरस्य भ्रूमध्यभागः अस्मिन् स्थाने पतितानि इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी महिषमर्दिनी इति नाम्ना पूज्यते ।अत्रत्या देवी रौद्ररूपधारिणी अस्ति । महिषस्य उपरि पादं स्थापितवती अस्ति । देव्या सह स्थितः शिवः वक्रेश्वरः बक्रेश्वरः वक्रनाथः इति च पूज्यते ।
शिवस्य नामविषये काचित् कथा श्रूयते – सत्ययुगे लक्ष्मीनारायणयोः विवाहसमये इन्द्रः असिताङ्गमुनेः अवहेलनं करोति। क्रुद्धस्य मुनेः शरीरस्य नाड्यः  अष्टसु स्थानेषु वक्रीभूय ऊनता जाता । अतः सः अष्टावक्रः इति ख्यातः । अतः खिन्नः सः मुनिः अस्मिन् स्थाने दीर्घं तपः आचर्य शिवस्य अनुग्रहं प्राप्तवान् । अतः अत्रत्यः शिवः वक्रनाथः इति प्रसिद्धः।
वर्गः:शक्तिपीठानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लाहोर
लाहोर पाकिस्तानस्य पञ्जाब प्रदेशस्य राजधानी अस्ति।
अनन्तपद्मनाभदेवालयः (तिरुवनन्तपुरम्)
तिरुवाङ्कूरुसाम्राज्यस्य राजानः
वर्गः:मन्दिराणि
फुल्लारदेवी (अट्टहास)
सम्पर्कः
बर्धमानपुरमण्डलस्य अट्टहासरेलनिस्थानकतः समीपे अस्ति । कोलकतातः २२० की.मी. दूरे अस्ति ।
कन्याकुमारी
भारतदेशः एशियाखण्डस्य कश्चन भागः पर्यायद्वीपः च अस्ति । एतत् क्षेत्रं बङ्गालोपसागर-हिन्दुमहार्णव-अरब्बिसमुद्राणां सङ्गमस्थानम् । कन्याकुमारीक्षेत्रं पश्चिमाद्रिभागस्य एलापर्वतस्य दक्षिणभागे वर्तते । प्रवासिभिः अत्रैव स्थित्वा सूर्योदयस्य सूर्यास्तस्य च द्वयोः अपि रमणीयता द्रष्टुं शक्या । अत्रत्यसागरतटेषु सिकताराशयः मुक्तामणयः इव चकासन्ते । धृतदेहा प्रकृतिमाता इव कन्याकुमारी सदा सुशोभिता अस्ति । अत्र कन्याकुमार्याः देव्याः सुन्दरं मन्दिरम् अपि अस्ति । प्रतिवर्षं कन्याकुमारीक्षेत्रं प्रति बहवः यात्रिकाः आगच्छन्ति ।
दक्षस्मृतिः
स्मृतावस्यां कतिपयाः सूक्ति मूलकाः श्लोकाः सर्वेषां हिताय कल्पेरन्, यथा-
दीक्षाभूमिः
दीक्षाभूमिः (दीक्षाभूमि) भारतदेशे बौद्धधर्मस्य किञ्चन प्रमुखं केन्द्रम् अस्ति । नागपुरस्थे अस्मिन् केन्द्रे बि. आर्. अम्बेड्कर-महोदयेन स्वस्य ६०,००,०० परिमितैः अनुयायिभिः सह बौद्धधर्मः स्वीकृतः।
निम्बार्काचार्यः
कालः, जन्मस्थानम्
'निम्बरक' (निम्बार्क) इति शब्दः निम्बा (निम्ब) अर्का (अर्का) इति संस्कृतशब्दद्वयात् निष्पन्नः। निम्बार्कस्य जन्मसमये 'नियामानन्द' इति नाम दत्तम् इति विश्वासः अस्ति। एकस्याः लोककथायाः अनुसारं नियमानन्दः निम्बार्क इति नाम प्राप्तवान् यतः सः नीमस्य (निम्बा) पत्रेषु सूर्यप्रकाशस्य (अर्का) केचन किरणाः फसितवान्। तस्य अनुयायिनः अपि तं निम्बादित्यं वदन्ति। निम्बार्कस्य दार्शनिकभास्करेण सह परिचयः कदाचित् भास्करस्य प्रतिरूपत्वेन गण्यते। तेन स्थापिता परम्परा तस्य नामकरणं कृतम् अस्ति।
लेखनम्
एवं समसमये भेद, अभेद; द्वैतम् अद्वैतं च सन्निध्यात्, अस्य सिद्धान्तस्य भेदभेदवादः द्वैतद्वैतं च इति नाम प्राप्तम्।
उडुपचालनक्रीडा
उडुपचालनक्रीडा बाह्यचर्या क्रीडा वर्तते । अस्याः क्रीडायाः गणना जलक्रीडायां, साहसक्रीडायां(Extreme sports) च भवति ।
विष्णुपुराणम्
प्रथामांशः
अस्मिन् जगतः उत्पत्तिः, प्रजापतयः, देवताः, पितृगणाः इत्यादीनां विवरणं वर्तते । ध्रुवचरित्रं, प्रह्लादचरित्रं, मरुद्गणानाम् उत्पत्तिः, विष्णोः महिमा च विवृता अस्ति ।
पञ्चमांशः
श्रीकृष्णस्य विस्तृतचरित्रं, यादवानाम् अन्त्यं, परीक्षितराजस्य पट्टाभिषेकः, पाण्डवानां स्वर्गारोहणं च अत्र विवृतम् अस्ति ।
भवान्यष्टकम्
बाह्य ग्रन्थिय:
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गोरखपुरम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति गोरखपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गोरखपुरम्।
2.8 दुःखानुशयी द्वेषः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
सम्भवनाथः
पूर्वजन्म
मुनयः राजप्रासादात् यथावश्यकं भोजनं खाद्यं वा सम्प्राप्तवन्तः । समयान्तरे वृष्टिः जाता । तया वृष्ट्या अन्नं समभवत् । तेन कारणेन राज्यस्थितिः पूर्ववत् अभवत् ।
नामकरणम्
मुनि श्रीजयानन्द विजय इत्याख्येन विरचिते पुस्तके भिन्नमतं प्राप्यते यत् – “यदा भगवान् गर्भे आसीत्, तदा राज्ये शिम्बाः (मुद्गाः, बीजगुप्तिका, नुद्गाः च ) अधिकमात्रायां समुद्भूताः आसन् । अतः सम्भनाथः इति नाम कृतम् ।
राजत्यागः, दीक्षा च
भोगावलिकर्मणां समाप्त्यनन्तरं भगवता वार्षिकीदानस्य आरम्भः कृतः । सम्पूर्णराज्यस्य जनाः दानं स्वीकर्तुं गच्छन्ति स्म । एकवर्षं यावत् भगवान् सम्भवनाथः दानं कृतवान् आसीत् ।
सावत्थीनगर्यामेव तेन छद्मस्थकालस्य अन्तिमं चातुर्मास्यं कृतम् । आश्विन-मासस्य कृष्णपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ सम्भवनाथेन केवलज्ञानं प्राप्तम् ।
न त्वेवाहं जातु नासं...
भावार्थः
"अहं, त्वम्, एते राजानः पूर्वम् आसन्" इत्युक्ते सत्यपि विषयबोधः शक्यः आसीत् । तथापि "अहं, त्वम्, एते राजानः च पूर्वं नासन्" इति उक्तम् । यतो हि "पूर्वं नासन् इति नास्ति" इत्युक्ते "पूर्वे वयं सर्वे अवश्यम् आस्म" इति दृढसङ्केतः भवति । तात्पर्यम् अस्ति यत्, नित्यतत्त्वं सर्वदा नित्यम् अस्ति । तस्य कदापि अभावः न भवति । "जातु" इत्यस्य पदस्योपयोगस्य कारणम् अस्ति यत्, भूतभविष्यवर्तमानकालेषु, कस्मिंश्चित् स्थले, परिस्थितौ, अवस्थायां, घटनायां, वस्त्वित्यादिषु नित्यतत्त्वस्य ईषदपि अभावः असम्भवः ।
शातातपस्मृतिः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
शातातपस्मृतिः शातातपस्मृतिः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:अन्यभाषालेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
न त्वेवाहं जातु नासं...
भाष्यार्थः
== रामानुजभाष्यम् == प्रथमं तावद् आत्मनां स्वभावं श्रृणु -
अथ परमपुरुषस्य अधिगताद्वैतज्ञानस्य बाधितानुवृत्तिरूपम् इदं भेदज्ञानं दग्धपटादिवत् न बन्धकम् इति उच्येत न एतद् उपपद्यते मरीचिकाजलज्ञानादिकं हि बाधितम् अनुवर्तमानम् अपि न जलाहरणादिप्रवृत्तिहेतुः। एवम् अत्र अपि अद्वैतज्ञानेन बाधितं भेदज्ञानम् अनुवर्तमानम् अपि मिथ्यार्थविषयत्वनिश्चयात् न उपदेशादिप्रवृत्तिहेतुः भवति। न च ईश्वरस्य पूर्वम् अज्ञस्य शास्त्राधिगततत्त्वज्ञानतया बाधितानुवृत्तिः शक्यते वक्तुम्यः सर्वज्ञः सर्ववित् (मु0 उ0 2।1।9) परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च। (श्वेता0 6।8)वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन। भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन।। (गीता 7।26) इति श्रुतिस्मृतिविरोधात्।
तथा च भेदवादम् अज्ञानजनितमन्यमानैः वक्तव्यं भवति यत्, परमपुरुषाः, एतावता सर्वाः गुरुपरम्पाराः च अद्वितीयात्मरूपस्य निश्चये जाते सति कल्पितभेदज्ञानावशिष्टे सत्यपि स्वनिश्चयानुगुणम् अद्वितीयात्मज्ञानस्य उपदेशं कं प्रति कुर्वन्ति ? इति । प्रतिबिम्बवत् प्रतीयमानम् अर्जुनं प्रति करोति इति यदि वदामः, तर्हि तत् अयोग्यम् । किञ्च यः कोऽपि अनुन्मत्तः मनुष्यः मणिः, असिः, दर्पणः इत्यादिषु दृश्यमानं प्रतिबिम्बं दृष्ट्वा स्वस्य, प्रतिबिम्बस्य भेदं जानाति एव । एवं सः स्वं प्रतिबिम्बं प्रति किमपि उपदेशनं न करोति ।
सि एन् आर् राव
चिन्तामणि नागेश रामचन्द्ररावः (C. N. R. Rao) (जननम् जून् ३०, १९३४) कश्चन प्रसिद्धः भारतीयविज्ञानी । रसायनशास्त्रे सः बहुकृतपरिश्रमः । अद्यत्वे सः भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वैज्ञानिकमार्गदर्शनसमित्याः प्रमुखः । डा राववर्येण ६० विश्वविद्यालयेभ्यः गौरवडाक्टर्रेट्-उपाधिः प्राप्ता अस्ति । तेन १५०० शोधपत्राणि, ४५ वैज्ञानिकपुस्तकानि च लिखितानि विद्यन्ते । नवेम्बर्मासस्य १६ दिनाङ्के भारतसर्कारेण निर्णीतमस्ति यत् भारतस्य अत्युच्चप्रशस्त्या भारतरत्नेन राववर्यः सम्माननीयः इति । भारतरत्नं प्राप्तवत्सु विज्ञानिषु अयं तृतीयः वर्तते । अन्यौ सि वि रामन्वर्यः ए पि जे अब्दुलकलामवर्यश्च ।
वैज्ञानिकपुरस्काराः
ई. स. १९६१ तमे वर्षे मैसूर-विश्वविद्यालयेन DSc (Differential Scanning Calorimetry) इत्युपाधिना चिन्तामणिः अलङ्कृतः । ई. स. १९६७ तमे वर्षे इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य फैराडे-समित्या चिन्तामणये “मार्लोपदकं” (Marlow Medal) प्रदत्तम् । ई. स. १९६८ तमे वर्षे रसायनविज्ञानक्षेत्रे “शान्ति स्वरूप भटनागर” इत्यनेन पुरस्कारेण चिन्तामणिः सम्मानितः । ई. स. १९७३ तमे वर्षे तस्मै “यद्दनापल्लि-पदकं” प्रदत्तम् आसीत् । ई. स. १९७५ तमे वर्षे भारतस्य विश्वविद्यालयानुदानायोगेन (UGC) भौतिकविज्ञानाय चिन्तामणये “सी वी रामन् पुरस्कारः” प्रदत्तः । ई. स. १९८० तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रियविज्ञानसंस्थानेन चिन्तामणिः “एस् एन् बोस” इति पदकेन अलङ्कृतः । ई. स. १९८१ तमे वर्षे इङ्ग्लैण्ड-देशस्य सर्वकारेण तस्मै “रॉयल् सोसायटी ऑफ् केमिस्ट्री” इति पदकं प्रदत्तम् । ई. स. १९८९ तमे वर्षे चेकोस्लोवाक-नामिकया विज्ञानसंस्थया चिन्तामणिः “हेवरोस्कि” इति स्वर्णपदकेन सम्मानितः । ई. स. १९९० तमे वर्षे भारतीयविज्ञानसंस्थानेन चिन्तामणिः “मेघनाथ साहा” इति पदकं प्राप्तवान् । ई. स. १९९६ तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनेन (UNESCO) “आइन्स्टाइन्” इत्यनेन स्वर्णपदकेन चिन्तामणेः सम्माननं कृतम् आसीत् । ई. स. २००० तमे वर्षे लण्डन्-नगरस्य “रॉयल् सोसायटी ऑफ् केमिस्ट्री” इत्यनया संस्थया शताब्दीपदकेन चिन्तामणिः अलङ्कृतः । ई. स. २००० तमे वर्षे “रॉयल् सोसायटी” इत्यनया संस्थया चिन्तामणये “ह्युजेस्” इति पदकं प्रदत्तम् । ई. स. २००४ तमे वर्षे कलकत्ताविश्वविद्यालयेन “विज्ञानस्य विद्यावारिधिः” इत्युपाधिना सम्मानितः चिन्तामणिः । ई. स. २००४ तमे वर्षे चिन्तामणिः द्रव्यानुसन्धानस्य अन्ताराष्ट्रियसङ्घस्य सोमैया-पुरस्कारः प्राप्तवान् । तस्मिन्नैव वर्षे सः भारतविज्ञानपुरस्कारः अपि प्रापत् । ई. स. २००५ तमे वर्षे चिन्तामणिना तेल अवीव विश्वविद्यालयस्य “दान डेविड्” इत्ययं पुरस्कारः प्राप्तवान् । ई. स. २००८ तमे वर्षे “द वर्ल्ड् अकेडमी ऑफ् सायन्स्” इत्यनया संस्थया “अब्दुस सलाम” इत्यनेन पुरस्कारेण चिन्तामणिः सम्मानितः । ई. स. २००८ तमे वर्षे विज्ञानप्रौद्योगिकक्षेत्रे जापान्-देशस्य सर्वकारेण चिन्तामणये “निक्केई एशिया” इति पुरस्कारः प्रदत्तः आसीत् । ई. स. २००९ तमे वर्षे “रॉयल् सोसायटी” इत्यनया “रॉयल्” इति पदकेन चिन्तामणेः सम्माननं कृतम् । ई. स. २०१० तमे वर्षे जर्मनी-देशस्य रसायन-समितिः “अगस्त-विल्हेम्-वॉन्-होफ्मन्” इत्यनेन पदकेन चिन्तामणेः सम्माननं कृतवती । ई. स. २०११ तमे वर्षे द्रव्यानुसन्धानाय तस्मै “अर्नेस्टो इलि ट्राएस्टे सायन्स्” इति पदकं प्रदत्तम् । ई. स. २०१३ तमे वर्षे विज्ञान-संस्थया सः मानदवैदेशिकसदस्यत्वेन चितः । ई. स. २०१३ तमे वर्षे पटना-नगरस्य भारतीयप्रौद्योगिकसंस्थानेन गनमान्यविद्वानपुरस्कारेण चिन्तामणिः सम्मानितः ।
भारतसर्वकारसम्माननानि
ई. स. १९७४ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण चिन्तामणये “पद्मश्रीप्रशस्तिः” प्रदत्ता आसीत् । ई. स. १९८५ तमे वर्षे चिन्तामणिः पद्मविभूषणप्रशस्तिः प्राप्ता । ई. स. २००१ तमे वर्षे कर्णाटकसर्वकारेण चिन्तामणिः “कर्णाटकरत्नप्रशस्तिना” सम्मानितः । ई. स. २०१४ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण चिन्तामणये भारतस्य सर्वोच्चनागरिकत्वेन “भारतरत्नप्रशस्तिः” प्रदत्ता ।
इष्टान्भोगान् हि वो देवा...
शाङ्करभाष्यम्
किंच-इष्टान्भोगानिति। इषअटानभिप्रेतान्भोगान् हि वो युष्मभ्यं देवा दास्यन्ते वितरिष्यन्ति स्रीपशुपुत्रादीन्यज्ञभाविता यज्ञैर्वर्धितास्तोषिता इत्यर्थः। तैर्देवैर्दत्तान्भोगानप्रदायात्त्वानृण्यमकृत्वेत्यर्थः, एभ्यो देवेभ्यो यो भुङ्क्ते स्वदेहेन्द्रियाण्येव तर्पयतिस्तेन एव तस्कर एव स देवादिस्वापहारी।।12।।
भीलवाडामण्डलम्
भीलवाडामण्डलं (भीलवाड़ा जिला, Bhilwara district) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति भीलवाडा इत्येतन्नगरम् ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं भीलवाडामण्डलस्य जनसङ्ख्या २४१०४५९ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २३० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २३० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९.७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९६९ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.७१ % अस्ति ।
उन्नयनशीलसमाजस्य शिक्षणकेन्द्रम्
अवलोकनम्
कोठारी महोदयः जातीय-समवर्ग-विकास-संस्थायाः सहकारीपरिचालकरुपेण तस्य पदं त्यक्तवान्1963 तम वर्षे।इदं पदं परित्यज्य तेन उन्नयनशीलसमाजस्य शिक्षाकेन्द्रं निर्मितम् । अस्स प्रारम्भिक-भवनमं निर्मितम् भारतीय-प्राप्तवयस्क-शौक्षिकसंस्थाद्वारा इन्द्रप्रस्थस्वभूमौ,देहल्याम्।उन्नतशील-समाजस्य शिक्षाकेन्दम् वा C.S.D.A पश्चात् स्थानान्तरितं भवति 1966-1967 तम- वर्षे,तस्य पुरातन-स्थानात् ।
2.9 स्वरसवाही विदुषोपि तथा रूडोऽभिनिवेशः
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
श्रीनगरम्
श्रीनगरं भारतस्य जम्मूकाश्मीरराज्यस्य ग्रीष्मकालीना राजधानी अस्‍ति । इदम् एकं सुरम्‍यं नगरम् अस्‍ति । राज्ञा प्रवरसेनेन २००० वर्षेभ्यः पूर्वं श्रीनगरं संस्थापितम्‌ । श्रीनगरं जम्मुकाश्मीरराज्यस्य राजधानी अस्ति । जम्मूतः  बनिहाल् मार्गेण सुरङ्गद्वारा श्रीनगरं प्रति आगन्तव्यं भवति । सुरङ्गस्य जवाहरसुरङ्गम् इति नाम अस्ति । श्रीनगरं झेलम्नदीतीरे स्थितं सुन्दरं नगरम् । अस्मिन् नगरे अनेकानि सरोवराणि सन्ति । तेषु दालसरोवरं वूलार् सरोवरं च मधुरजलयुक्ते स्तः । अनयोः  सरोवरयोः  ‘शिकार’नामिकासु  नौकासु विहारं  कुर्वन्तः आदिनं स्थातुं शक्यते । जले प्लवमाना नौका वासगृहमिव सुव्यवस्थिता भवति । भोजनशयनव्यवस्थापि एतासु नौकासु भाटकेन लभ्यते । काश्मीरं आगताः जनाः एतासु नौकासु वासं कृत्वा सन्तुष्टाः भवन्ति । वूलार् सरोवरतः सूर्यास्तदर्शनम् अतीवानन्दाय भवति । अत्रत्यासु नौकासु लघु उद्यानानि सन्ति । दालसरोवरे द्वीपाः सन्ति । तत्र विश्रान्तिः स्वीकर्तुं शक्या अस्ति । द्वीपे पादचारणम् अपि कर्तुं शक्यते । द्विचक्रिकायानेनापि सञ्चारः कर्तुं शक्यते । श्रीनगरे अनेकानि वीक्षकस्थानानि सन्ति । अत्र दर्शनीयानि स्थलानि नाम काष्ठनिर्मितानि मुस्लिं प्रार्थनामन्दिराणि, शङ्कराचार्यपर्वतः, मोगल् उद्यानं, निशात बाग्, शालिमारबाग नसीमाबाग् हजरतबाल् प्रार्थनामन्दिरम् च ।
गौतमस्मृतिः
गौतमस्मृतौ एकोनत्रिंशदध्यायाः सन्ति । तत्र प्रथमाध्याये आचारः उपनयनसंस्कारः, कालः, विधानञ्च प्रतिपादितम् । द्वितीयाध्याये-ब्रह्मचारिधर्माः, तृतीये नैष्ठिकब्रह्मचारिधर्माः चतुर्थे विवाहभेदाः, तेषां स्वरुपम्, धर्म्याधर्म्यविवाहानां फलञ्च प्रतिपादितम् । पञ्चमाध्याये गृहस्थाश्रम-धर्माः ऋतुकालगमनविधानञ्च प्रतिपादितम् । षष्ठाध्याये गृहस्थाश्रमिणां कर्त्तव्यम्, सप्तमाध्याये चापद्धर्म आलोचितः । अष्टमाध्याये संस्कारणाम् अपस्थापनम्, संस्कारसम्पन्नजनस्य महिमा च वर्णितः । नवमाध्याये स्नातकधर्माः दशमाध्याये ब्राह्मणादि वर्णनां पृथक् पृथक् जीविकाः, प्रतिपादिताः, तत एकादशाध्याये राजधर्मः, द्वादशाध्याये च विविधपापानां दण्डविदानम्, त्रयोदशाध्याये साक्षिणां साक्ष्यग्रहण विधिः, चतुर्दशाध्यायेऽशौचविधिः, पञ्चदशे श्राद्धविधिः, षोडशेऽनध्यायविचारः, सप्तदशे भक्ष्याभक्ष्यविचारः, अष्टादशे स्त्रीषु ऋतुकालो सहवासविधानम्, एकोनविंशेऽध्याये प्रतिषिद्ध सेवन-प्रायश्चित्तम् । विंशेऽध्याये विविधपापानां कर्मविपाकाः एकोनविंशतितमेऽध्याये सर्वपातकेषु शान्ति विधानम्, द्वविंशतितमेऽध्याये निषिद्ध-कर्मणां जन्मान्तरीयविपाकवर्णनम्, त्रयोविंशे प्रायश्चित्तम् चतुर्विंशतितमे महापातकप्रायश्चित्तम्, पञ्चविंशतितमे रहस्यप्रायश्चित्तम्, षडविंशतितमेऽवकीर्णीप्रायश्चित्तम् सप्तविंशतितमे कुच्छ्रव्रतविधिः, अष्टविंशतितमे चान्द्रायणाव्रतविधानम्,. एकोनत्रिंशत्तमेऽध्याये त्राणां पैतृकधनस्य विभागः प्रतिपादितश्च वर्त्तते ।
2.10 ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
लकाराः
धातवः
संस्कृते २२०० धातवः सन्ति । एतैः धातुभिः सह ये आख्यातप्रत्ययाः योज्यन्ते ते द्विविधम् - 'परस्मैपद' 'आत्मनेपद' च ।
यैः धातुभिः सह आत्मनेपद-आख्यातप्रत्ययाः मात्रं योज्यन्ते ते आत्मनेपदिनः इति उच्यन्ते ।
दश लकाराः
किन्तु संस्कृते कालः षोढा (६) विभज्यते । षट्-लकाराः इव चत्वारः अर्थाः सन्ति - 3. लृङ् - सङ्केतार्थः
स्कन्दपुराणम्
उदारो हि महादेवो देवानां पतिरिश्वरः॥ येन सर्वं प्रदत्तं हि तस्मात्सर्व इति स्मृतः॥ १.१५ ॥
इत्येवमुक्त्वा स महातपास्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं बभाषे॥ १.२५ ॥
नाराचः
अर्थाः
दुर्दिनम् । इति शब्दमाला ॥
अस्य लक्षणादिकं छन्दःशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
अधिकवाचनाय
वर्गः:लिपयः वर्गः:लिपिसम्बद्धाः स्टब्स्
ऌट् लकारः - भविष्यत्कालः
तत्र ऌट् लकारः भविष्यत्कालम् बोधयति । अयम् अर्धधातुकेषु अन्यतमः वर्तते । एषः सामान्यभविष्यत्कालः इत्यपि उच्यते । सामान्यभूतकालः इव अद्य यद् करिष्यते कालनिर्देशं विना भविष्यत्काले यद् करिष्यते तस्य कथनाय लृट्लकारस्य उपयोगः क्रियते ।
भगवद्गीता
वैदिकवाङ्मये श्रीमदभगवद्गीतायाः स्थानम्
सन्तः पिवन्ति सततं गीतामृतरसायनम् ॥
यद्यपि गीताशास्रे शास्त्रपदं श्रुत्यर्थे प्रयुक्तम् –तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ तथापि शास्त्रत्वन्त्वस्याः स्मृतित्वेऽपि न विरुध्यते। प्राय आचार्या स्मृतिनाम्ना गीताश्लोकानुद्धरन्तो दृश्यन्ते वेदार्थसंग्राहकत्त्वान्नास्या श्रुतित्वम। वेदा एव श्रुति पदाभिलाप्या इति गीतायाः स्मृतित्वं शास्त्रत्वं च भगवदुक्तत्वादागमशास्त्रवत्। वर्णाश्रमधर्मप्रतिपादकत्वाच्च मन्वादिवत्। गीताशास्त्रेऽपि वेदवत् प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणं धर्मद्वयमपि प्रतिपादितम्। तत्रापि भक्ति-ज्ञान-कर्मयोगानामेकत्र समन्वयेनाखिललोककलयाणपरत्व सुलभत्वञ्चाधिगम्यते।
प्राचीनाव्याख्यातारः, आधुनिकव्याख्यातारश्च
बल्लभसम्प्रदानुसारिव्याख्या तु "तत्त्वदीपिका” बल्लभलाल्लोल्लासिता, “अमृततरङिगणी” पुरुषोत्तमजीप्रणीतेति टीकाद्वयं विराजते।
भगवद्गीता भागवतं च।
गीताविस्तारो भागवतम्’इति उक्ति: प्रसिद्धा। अनया दृष्ट्या उभौ ग्रन्थौ यदा अवलोकितौ, तदा कतिचन साम्यस्थलानि दृष्टानि। तानि दृष्ट्वा उपरितना उक्ति: यथार्था अस्ति इति निश्चय: भवति। एतानि तानि साम्यस्थलानि-
३) दिव्यं जन्म श्रीकृष्ण: अर्जुनाय गीतायां स्वस्य जन्म दिव्यम् अस्ति इति वदति -जन्म कर्म च मे दिव्यम्। भ.गी.४.९ एतद् दिव्यं जन्म कथं भवति इति वर्णनं भागवते प्राप्यते - देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णु: सर्वगुहाशय:। आविरासीद्यथा प्राच्यां दिशीन्दुरिव पुष्कल:। तद्द्भुतं बालकमम्बुजेक्षणम् . . .। भाग १०.३ . ८ ,९ ,११
अभिनन्दननाथः
अभिनन्दननाथः (अभिनन्दननाथ,Abhinandananatha) जैनधर्म स्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु चतुर्थः तीर्थङ्करः अस्ति । अभिनन्दननाथस्य वर्णः सुवर्णः, चिह्नं वानरः च वर्तते । बाल्यकादेव भगवान् दयालुः, प्रकृत्या विनम्रः च आसीत् ।
भगवद्गीता
भगवद्गीता भागवतं च।
अत्र सर्वेषु साधनेषु भक्ते: प्राधान्यम् उक्तम्। किं बहुना वेदादिकानि अन्यानि साधनानि मम प्राप्त्यर्थम् असमर्थानि, भक्ति: एका समर्था इति भगवत: आशय:। तथापि एतस्माद् वचनात् पूर्वं साधनानां तारतम्यविषये अर्जुनस्य प्रश्न: नास्ति।
अभिनन्दननाथः
जन्म, परिवारश्च
देवलोकस्य त्रयस्त्रिंशत्सागरावधेः समाप्त्यनन्तरं भगवतः अभिनन्दननाथस्य अवतरणम् अभवत् । भगवतः सम्भवनाथस्य निर्वाणस्य नवलक्षकोटिवर्षाणाम् अनन्तरं माघ -मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां तिथौ मध्यरात्रौ पुनर्वसु नक्षत्रे भगवान् अभिनन्दननाथः अवतीर्णः । भगवतः काश्यपगोत्रम् आसीत् ।
भगवद्गीता
भगवद्गीता भागवतं च।
७) भक्तरक्षणव्रतम्
अभिनन्दननाथः
निर्वाणम्
भगवान् अभिनन्दननाथः दीर्घकालं यावत् आर्यक्षेत्रे विचरणं कुर्वन् आसीत् । ततः परं भगवान् अभिनन्दननाथः स्वस्य अन्तःकालं ज्ञातवान् । अतः अभिनन्दननाथः अनशनं कर्तुं सहस्रमुनिभिः सह सम्मेदशिखरं गतवान् । एकमासानन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वाणि कर्माणि नष्टानि जातानि । अनन्तरं सः सिद्धत्वं प्रापत् ।
वैशाख -मासस्य शुक्लपक्षस्य अष्टम्यां तिथौ पुष्य नक्षत्रे प्रातःकाले सम्मेदशिखरे भगवतः निर्वाणम् अभवत् । भगवता सह बहवः मुनयः अपि मोक्षं प्रापन् ।
शिवताण्डवस्तोत्रम्
स्तोत्र
डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम् ॥१॥
सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर- प्रसूनधूलिधोरणीविधूसराङ्घ्रिपीठभूः ॥
इति श्रीरावणकृतं शिवताण्डवस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
लूयी पास्तग्
एतं लूयी पास्तग् इत्यनेन संशोधितं “पास्तगैसेषन्” क्रमं जोसेफ् लिस्टर् नामकः आङ्लविज्ञानी वैद्यविज्ञाने उपयुक्तवान् । कार्बालिका-आम्लसदृशैः पूतिनाशकैः क्षालनेन वातावरणे विद्यमानाः क्रिमयः व्रणं यत् प्रविशन्ति तत् निवारयितुं शक्यते इत्यपि सः अदर्शयत् । ईस्ट्-सूक्ष्माणुजीविनां परीक्षणानन्तरं लूयी पास्तग् ब्याक्टीरियासदृशाणां सूक्ष्मजीविनां विषये विस्तृतरूपेण अध्ययनम् अकरोत् । लूयी पास्तग् १८६५तमे वर्षे फ्रान्स् गत्वा रोगकारणां ब्याक्टीरियाणां मारणपद्धतिं पाठितवान् । आरोग्यकरेभ्यः अण्डेभ्यः अनारोग्यकराणि अण्डानि पृथक् करणक्रमं बोधयित्वा कौशेयस्य उद्यमं रक्षितवान् । तदनन्तरं तस्य अभिरुचिः साङ्क्रामिकरोगाणां विषये उत्पन्ना । सः १८८०तमे वर्षे कुक्कुटानां कालरारोगस्य कारणीभूतान् ब्याक्टीरियान् संशोधितवान् । दुर्बलान् रोगाणून् आरोग्यमतेषु कक्कुटेषु प्रवाह्य तेषां कुक्कुटानां रोगनिरोधकशक्तेः जागरणम् अकरोत् । तस्मात् कुक्कुटाः तस्मात् कालरारोगात् रक्षिताः अभवन् । एतम् एव क्रमम् अजान्, गोवृषभान् च अन्थ्राक्स्-रोगात् रक्षणाय अनुसृतवान् ।
रोगशास्त्रम्
वर्गः:चिकित्साः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कासगञ्ज
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
आकस्मिक चिकित्सा
जलने पर
2. गंभीर गहरे घाव वाले पीडितो के घाव को ठडे पानी में न डुबोए। ऐसा करने से झटका लग सकता है।
2.12 क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
सम्बर्त्तस्मृतिः
सम्बर्त्त स्मृतावस्याम् आचारव्यवहाराभ्यां समं प्रायश्चित्ते यथा महत्त्वं प्रदीयते, ततोऽधिकतरं महत्त्वं दानमाहात्म्येऽस्तीति सर्वथा परिलक्ष्यते । आचार-व्यवहार -प्रायश्चित्तविषया इतरासु स्मृतिषु चर्चिता बभूवुः। अतः सम्वर्तो दानेऽधिकतरां चर्च्चां चकार । अस्य स्मृतिकारस्य मतानुसारेण गोहिरण्यभूमिप्रभृतीनां मूल्यवतां वस्तूनां सम्प्रदानेन तथा पुण्योदयो जायते, यथैव प्रयोजनानुसारेण दैनन्दिनव्यवहार मार्गतानां केषांचनापि वस्तूनाम् प्रयोजनम् नितराम् अनुभूयते इन्धनप्रदानेनाग्नेः प्रखरता यथोत्तरोत्तरम् अभिवर्धते । अस्यां सम्वर्तस्मृतौ मद्यपायिनां महती निन्दा प्रवर्त्तते । तेषां मद्यपानासक्तानं खलु समाजे स्थानं भुशम् अधस्तनमिति वर्णितमस्ति । तादृशं समाजगर्हितं निन्द्यं कर्माचारवतां दुष्टस्वभावानां जनानां तीव्रा निन्दा जायते । पापनां परिणाम तारतम्यं दृष्ट्वापि प्रायश्चित्तं यताविधि तेन सम्वर्त्तेन वर्णितमस्ति ।
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो...
भाष्यार्थः
स्वेन कृतानां कर्मणां फलं मनुष्येण एव भोक्तव्यं भवति । परन्तु तेन कृतस्य कर्मणः प्रभावः अखिले संसारे भवति । स्वस्य कृते कर्म कुर्वाणः मनुष्यः स्वकर्तव्यात् च्यतुः भवति । स्वकर्तव्याच्च्युतः सः समाजाय अतिवृष्टिः, अनावृष्टिः इत्यादीनां महत्यः आपदः जनयति । अतः मनुष्याय तदेवोचितम् अस्ति यद्, सः स्वस्य कृते किमपि न कुर्यात् । कुत्रापि ममत्वं न जनयेत्, स्वस्य कृते किमपि न इच्छेत् । कर्मफलस्य आश्रयः 'स्वस्य कृते पचति' इत्यस्मिन् अन्तर्भवति । अतः एव भगवान् 'अनाश्रितः कर्मफलम्' इत्यस्य पदस्य उपयोगं कृत्वा कर्मफलानाम् आश्रयः न स्वीकर्तव्यः इति वदति ।
जम्मू
आधुनिक इतिहास
दक्षिणतः|लघुचित्रम्| जम्मू कश्मीर के महाराजा गुलाब सिंह दक्षिणतः|लघुचित्रम्| कश्मीर महाराज, हरिसिंह (1895 - 1961) १८ शताब्द्यां मुगलसत्तायाः पतनस्य अनन्तरं जमुवाल (जमवाल) परिवारस्य राजा ध्रुवदेवस्य अधीनस्थं जम्मूराज्यं दुगरराज्येषु स्वस्य वर्चस्वं प्रतिपादितवान् ।तस्य आरोहणं तस्य उत्तराधिकारिणः राजा रणजीतदेवस्य (राज. १७२८–१७८०) इत्यस्य अधीनं शिखरं प्राप्तवान्, यः पर्वतराज्येषु बहुधा सम्मानितः आसीत् ।रञ्जीतदेवः धार्मिकस्वतन्त्रतायाः सुरक्षायाश्च प्रचारं कृतवान्, येन जम्मूनगरे निवसितुं बहवः शिल्पिनः व्यापारिणः च आकर्षिताः, येन तस्य आर्थिकसमृद्धेः योगदानं जातम् ।
रञ्जीतदेवस्य शासनस्य अन्ते पञ्जाबस्य सिक्खगोत्राणां (मिसलानां) आधिपत्यं प्राप्तम्, जम्मू-नगरस्य भङ्गी-कन्हैया-सुकेरचकिया-मिसलैः सह स्पर्धा भवितुं आरब्धा । १७७० तमे वर्षे भङ्गीमिसलेन जम्मू-नगरे आक्रमणं कृत्वा रञ्जीतदेवस्य सहायिकाः भवितुं बाध्यः अभवत् । रंजीतदेवस्य उत्तराधिकारी बृजलालदेवः सुकेरचकियाप्रमुखेन महानसिंहेन पराजितः अभवत्, येन जम्मू-नगरं बर्खास्तं कृत्वा लुण्ठितम् ।एवं जम्मू-नगरस्य परितः देशस्य उपरि आधिपत्यं नष्टम् अभवत् ।
विकिरणशास्त्रम्
वर्गः:चिकित्साः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लट् लकारः
लट्-लकारः दशसु लकारेषु अन्यतमः अस्ति। संस्कृतभाषायां कालविध्यादिक्रियाः निर्मातुं लकारः इति काचित् व्यवस्था अस्ति । तत्र लकाराः दश भवन्ति ते यथा...
तत्र लट् लकारः वर्तमानकालं बोधयति ।
टिप्पणी
वर्गः:लकाराः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
2.14 ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात्
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
दशाश्वमेधघट्टः
काश्याम् अस्ति अयं घट्टः | अत्र स्नानस्य अनन्तं फलं वर्ततॆ|
रेकिचिकित्सा
पञ्चसूत्राणि
朝夕合掌して心に念じ, 口に唱へよ.
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे...
भावार्थः
बाल्यावस्थायां, युवावस्थायां च निद्रोत्तरं यथा उल्लासः अनुभूयते, तथैव वृद्धावस्थायां निद्रोत्तरं न भवति । अर्थात् वृद्धावस्थायां बाल्ययुवावस्थावत् विश्रामो न प्राप्यते । एवं कारणशरीरस्य परिवर्तनं भवति । यः देवपशुपक्षीत्यादीनां शरीरे अस्ति, सः शरीरे देहाध्यासत्वात् "अहमेषः" इति अनुभवति । अर्थात् सूक्ष्मशरीरस्य परिवर्तनं जातम् अस्ति । तथैव कारणशरीरे स्वभावः भवति । सः स्वभावः स्थूलदृष्ट्या मनुष्यस्य प्रकृतिः इति प्रसिद्धः । सा प्रकृतिः देवपश्वादिनां भिन्ना भिन्ना भवति । एवं कारणशरीरस्यापि परिवर्तनं भवति ।
रामानुजभाष्यम्
एकस्मिन् देहे वर्तमानस्य  देहिनः  कौमारावस्थां विहाय यौवनाद्यवस्थाप्राप्तौ आत्मन स्थिरबुद्ध्या  यथा  आत्मा नष्ट इति न शोचति देहाद्  देहान्तर प्राप्तौ अपि  तथा  एव स्थिर आत्मा इति बुद्धिमान् न शोचति। अत आत्मनां नित्यत्वाद् आत्मानो न शोकस्थानम्।